■ é« S ' r* í ** K ♦ V • * Li # i* * ■> W**Wl* $3^*^ wrEfcowjc© JbCi (^ (WbMSfeO ■^c Mcui^iu uv 9— **$**§' roow*oa> ' :*0 kJUjU ■ -aua oa. 0920090^ ap r \ LEXICON POETICUM ANTIQUÆ l\mm SEPTENTRIOMLIS. CONSCRIPSIT SVEINBJÖRN EGILSSON. EDIDIT SOCIETAS REGIA ANTIQUARIORUM SEPTENTRIONALIUM. HAFNIÆ. TYPIS J. D. QVIST & COMP. MDCCCLX PRÆFATIO. Arsoi.uto hoc opere , et astante temporc, quo hicce liber ex omni parte iostructus in publicum prodire debeat, non mirandum est, nos, quorum muuus factum cst cundem librum hac præfaliuncula orbi literato quasi antc oculos sistere, in utramque parlem commoveri. Gaudemus, quum sciamus, in hoc libro præslantissimum, quod in hoc quidem literarum genere hucusque prodiit, opus perfeclum esse; dolemus. quod ipsi egregio auctori non con- cessum est opus suum, tantæ curæ, tantffi industriæ, tanti indefessi laboris Iructum, in publicum proferre, et quæ necessaria erant monere. Timemus. amicitiam nostram et pietatem in hoc casu quæ neccssaria sunt suppe- ditare non posse. Sed quamvis omnia nobis maxime exoptata non contigerint, satis obtinuimus in ipso opere, ut coníidamus hoc ipsum nomen suum et auctoris sui alte tollere posse, et harum literarum cultoribus persuadere, nomen auctoris præslantissimi dignum esse , quod honore et grato anirao celebretur. Speramus non ingratum forc benevolo lectori, aliquid de ortu et vita auctoris cognoscere, pro certo habentes, hunc librura non raro in manus eorum venturum, qui ne nomen quidem auctoris antea audiverint, et tamen aliquid accuratius de eodem cognoscere desideraverint. Natus est igitur Sveinbjukn Egilsson in villa rurali Njarðvík interiori, in toparchia Gullbringa dicta, in Islandia meridionali, ferc quinque milliaria ab emporio insulæ principali, Reykjavík, distante. Dies natalis l'uil festum Mathiæ aposloli, vi. calend. Mart. (24. Febr.) 1791. Parentes Egill Sveinbjarnarson et Gudrún Odds- dóllir, qui, quamquam gencre populari orti, tamen non minus animi dotibus quam facultatibus inter primarios sui ordinis numerabanlur. Filius deccm annos natus curante patre in domum Magni Stephensen, judicis primarii in tribunali superiore, exceptus est (1801), quem nutriciura, eodem anno paírr orbatus , postea semper ut patrcm coluit et dilcxit. .Magnus Slephcnsen. hoc tempore et opibus pollens et literarum favore sempcr ardens, puero ingenioso præceptores dedit, et postquam pcr aliquot annos literis, quæ in scholis tradi solcnt, operam dederat, a celeberrimo Arnio Helgii (Árni Hclsa- son). tum pastore, postea ofíiciali ct episcopo titulari in Islandia. cum testi- monio scholastico dimissus fuit (Í-S10). IV PRÆFATIO. Sopito bello, quod hoc tempore per totam Europam flagravit, anno 1814 iv. id. Septembr. (10. Septbr.) tandem Islandiam reliquit, universi- tatem Hafniensem petens, ubi ineunte anno sequenti m. id. Januar. (11. Januar 1815) civium acaderaicorum numero adscriptus est, examine Artium cum egregio successu emenso. Eodem anno examini philologico-philosophico se subjecit, et inde Laudabilis et publico encomio ornalus discessit. Anno 1819, die iii. id. Januar. (11. Januar) examen theologicum subiit, et Laudabilis judicatus est. Accidit hoc tempore, quod unus ex præceptoribus scholæ Bessastadensis infortunato casu in itinere Hafniam petens undis submersus fuerat. quo facto ejus locus per intcgrum annum vel plus vacuus relictus est. Hoc munus sibi elegit Sveinbjörn Egilsson, et literas vocationis vi. cal. Aprilis (27. Marlii) 1819 accepit. Eodem anno patriam revisit, et deinde collega Scholæ Bessastadensis fuit, usque dum jussu regio, schola Reykjavikam translata, eidem rector præpositus est v. cal. Maj. (27. April) 1846. Per quinque annos scholæ præfuit, donec a calend. Juliis 1851 otium quærens officium deposuit, et gratia regis dispensationem cum annua pecunia obtinuit (15. Juni 1851). Posthac solis literis vixit; sed spes nostra, eum hoc modo diu inter nos victurum , vana fuit , quum morbus , primo aspectu Ievis et parvi momenti, postea gravis et perniciosus, corpus subegit et vitæ finem fecit die xvi. cal. Septembr. (17. August) 1852. Uxorem reliquit Helgam Benedicti Gröndal (-J- 1855) et novem liberos. Opera literaria, quæ Sveinbjörno Egilssonio debemus, satis accurate enumerata sunt in Lexico bibliographico Erslevii (Th. H. Erslew Forfatter- Lexicon et ejusd. Supplementum i, 400-402), et in vita ejus, a Jona Arnasonio (Jón Árnason), viro doctissimo et Egilssonio intima familiaritate juncto, scripta, quæ editioni scriptorura Egilssonii * tom. u , effigie ejus quoque illustrata. præmissa est, ad quos igitur libros lectorem ablegamus. Unum tamén eorum genus est, quod ad linguam et antiquitates septentrionales pertinet, de quo nobis breviter disserendum esse videtur. Omnes, qui de literis Islandicis, et inprimis de studio literario Islan- dorum, aliquid notitiæ habent, bene sciunt, has literas in Islandia tam domesticas esse et consuetas, ut proprie dici possit neminem Islandum esse, si de literis aliquid gustaverit, quin libros veteres, Sagas et Eddas, in tanlum vel in totum Iegerit, de poési septentrionali, ejus legibus metricis et speciali indole aliquid comprehenderit , vel qui vigorem ejus et mirabilem quandam 1 Rit Sveinbjarnar Egilssonar, Rektors og Dr. Theologiæ. — Heykjav. 1855—1856. 1—3, 8vo., quæ editio non abeoluta est. PRÆFATIO. intensitatem non senserit. Quod maxime de Sveinbjörno Egilssonio accedit, qui non solum ingenium habuit ad omne genus literarum promptum et alacre, sed et gustum ad omnem elegantiam sermonis pronum, venamque poeticam lepidissimam cum sale, ad facetias præsertim nutantem. Postquam dimissus fuit, et ei per aliquot annos (1810 — 1814) iu domo nutricii, eximiis quibusque in his literis subsidiis fulto, literas colere contigit. prim.i harum scientiarum documenta dedit, quum aliquot versus hujus generis partim composuit partim interpretatus est. Hafniæ primum inter fundatores Socie- tatis Literariæ Islandicæ fuit (Í816); deinde eodem anno inter socios cum tribus aliis electus est ad parandam editionem Historiæ Sturlungorum (Sturl- únga saga. Kh. 1817 — 1819. i-ii. 4to). Absoluto examine theologico 1819 non pauca antiquitatis monumenta ex codicibus exscripsit ■ , quæ deinde Islandiam secum transportavit. Quum Islandiam ventum est, in schola Bessastadensi nactus est collegam et studiorum suorum acrem cultorem atque instigalorem, Dr. Hallgrimum Scheving, qui jam tura per plures annos ad Lexicon linguæ Islandicæ multa collegerat. Non igitur mirandum, hos duos non solum inter discipulos suos amorcm harum literarum non parum excitassc, sed etiam studia ejus generis operibus suis multis modis promo- visse. Et feliciter accidit, quod eodem tempore ardor antea ignotus ad hoc literarum genus cognoscendum per totam Septentrionem et Germaniam in- crevit, qui ad hunc usque diem duravit, et ut speramus magis magisque fructus abunde feret. In hoc scientiarum genere nova epocha orta est anno 1825 , quum die v. cal. Febr. (28. Januar) Societas nostra fundata est. Amici Egilssonii, qui hujus Societatis prima fundamenta jecemnt , amico suo , in Islandia moranti , loci se digni in fundanda Societate antiquariorum septentrionalium occupandi occasionem præbere desiderarunt, quare eum jam 1824 collegam sibi in edendo programmate , deinde in dirigendis rebus literariis Societatis elegerunt , quod postea ad mortem usque semper fuit. Ille etiam opera a Societate edila quodammodo primitiis suis inauguravit ; composuit enim Odam ad regem Fredericum Sextum et reginam Mariam, volumini primo horum Scriptorum præmissam, et textus Historiæ Olai Tryggvii filii ex ejus ex- scripto impressus est (Fornmanna sögur vol. i — m). Præterea in hac colle- ctione Islandice dedit, quas Undalinus olim Danice verterat, Historias Hakonis Sverreris filii. Guttormi Sigurdi filii et Ingii Bardi filii (Fornm. s. ix . 57 — 213), quarum textus ut videtur jamdum perierat. In volumine ultimo hujus collectionis historicæ scripsit : a) Chronologiam regum Norvegiæ (861 — 1263); b) Chronologiam regum Daniæ (842 — 1259); c) Annales ' cnumciata a Jona Ainasonio in Viu S. E$.; viJc Rit Svcinb. Egilss. II, praefat. p. xi.viu. VI I'RÆFATIO. rerum maxime memorabilium in terris septentrionalibus perannos8ðl — 1273: d) Carmina in ordinem prosaicum redacta per Fornmanna sögur vol. i — xi; e) Ihdicem rerum; f) Glossarium cum explicatione vocum rariorum. !n collectionis Danicæ (Oldnordiske Sagaer) volumine ultimo imprcssn est inlerpretatio Danica chronologiæ et Annalium mox allatorum (xn, 1 — 24). Collectio Latina, xn voluminibus constans, et sub titulo t Seripta historica Islandorum" edita, non solum continet Latinam interpretationem historiarum, in ;í Fornmanna sögur" Islandice editarum, a Sveihbjörno Egils- s'ohio ferc solo elaboratam , sed et commentarios in carmina ibi occurrentia, præfationes, excursus varios, et plura. Inter hæc præcipua sunt: In vol. iii.: a) Excursus de poeta Hallarsteinc, cum ejus poeinatc Rcksteíja et commentario (pag. 224 — 276); b) Chronologia ann. 061 — 1048 (pag. 277 — 280); c) tabulæ genealogicæ decem. In vol. v.: Chronologia 995—1066 (pag. 350— -357). In vol. vii.: a) Chronologia a Magno Bono ad Sverrerem (pag. 352 — 360); b) tabulæ genealogicæ sex. In vol. x.: a) Chronologia ann. 1151 — 1273; b) Arnmœðlínga tal (p. 444 — 447); c) tabulæ genealogicæ tres. In vol. xi.: a) Chronologia historiæ Knutidarum 842 — 1184 (pag. 401 — 405); b) Chronologia historiæ Olavi Tryggvii filii 851 — 1000 (pag. 406 — 417); c) tabulæ genealogicæ duæ. In libro studio et opera C. C. Rafn a Societate nostra edito, qui 4 Antiquitates Americanæ" inscribitur (Hafn. 1837), interprctationes Latinæ et commentarii in versus, ex maxima parte ab Egilssonio elaborati sunt. Eodem modo ex maxima parte Latinas interpretationes et explicationes versuum scripsit in opere a C. C. Rafn edito, quod inscribitur u Antiquités Russes" (Copenh. 1850—52). Explicationes versuum in Historia Gislii Surssonii occurrentium , auctore Egilssonio, editæ sunt a Socielate Literaria Septentrionali (Nordiske Literatur- Samfund) in collectione quæ dicitur u Nordiske Oldskrifter" fasc. vni (1849) et xv (1852). Tales explicationes versuum, partim Islandice partim Danicc ab Egilssonio conscriptæ, in plures Sagas Islandicas habemus, quæ tamen maxima ex parte adhuc ineditæ sunt, v. c. : a) in Kormakssaga Danice (Ant. Tidsskr. 1846 — 1848, p. 40); b) in Gunnlaugssaga ; c) Heiðarvíga saga: d) Droplaugarsona saga; e) Njáls saga; f) Egilssaga (edit. Reykjav. 1856. p. 257 — 270); g) Eyrbyggja saga; h) Bjarnar saga Hitdælakappa); i) Grettíi ?aga; k) Fóstbræðra saga, de Thormodo Kolbrúnarskáld et Thorgeire. Programmata scholæ Bessastadensis et Reykjavicensis , quorum non pauca ab Egilssonio edita sunt, carmina quædam antiqua non alias edila PnÆPATfO. >ll continent. quæ sunt: a) carmen Olafs drápa. de Olavo Tryggvii filio \or- vegiæ rege compositum, et in unico codice Hallfredo poétæ attributuni (1832); b) Fragmentum carminis Placidusdrápa, de Snncto Placido et Tlieo- pisla (1833); c) quatuor carmina antiqua, religiosi argumenti, quæ dicuntur Harmsól, Líknnrbraut . Leioarvísan et Heilags anda vísur (1844). Omim post absolulam editionem Eddæ Sæmundinæ a Seviris. quibus Legatum Arnæ Magnæi cara demandalum erat . consilium initum fuit, ut Edda Snorrii Sturlæi, interpretatione Lalina et apparatu critico commentariisque instructa edcrelur. Sveinbjörno Egilssonio scripserunt, ut interpretatienem et explicationes carminum elaborandas sumcrel, quod et libenler fecit. Acceplo a Seviris Arna-Magnæanis exscripto textus cum lectionibus variis, fragmentis diversorum codicum, ceteroquc ad editioncm præparandam neccs- snrio apparalu, munus sibi concreditum perfecit, et ita ex parte potiori editio Arnn-Magnæana, eujus duo volumina jam prodierunt (Hafn. 1848. 1852), ei tribui potest. Ex lcxtu a Seviris Arna-Magnæanis misso paravit editionem Eddæ Snorrinnæ (Reykjav. 1848), et quorundam traclatuum anti- quorum, qui huic libro in nonnullis codicibus manuscriptis juncti inveniuntur (Ritgjörðir tilheyrandi Snorra-Eddu. 1849), cui addidit clavem metricam (Háttalykil) Rögnvaldi comitis. Speciatim duo carmina antiqua, quæ in Edda Snorriana asservantur. Haustlaung et þórsdrápa. cum commentario Islandice edidit (1851). Hi libri, qui jam allati sunt, multi quidem et non minus indefessam curam quam doctrinam et sagacitatem auctoris testantes, tamen non aliter ac quasi præcursores et præparatores hujus Lexici poetici generalis desi- gnari possunt. Non latere potuit eum. cui ab initio demandatum erat versus antiquos inlerpretari et explicare, quantum in hoc literarum genere restaret. quantum in editionibus partim in scribendo partim in edendo peccatum fuerit, nec minus quantum in explicandis carminibus erraverint viri doctis- simi, omni fere critico fundamenlo destituti. .\ec etim fefellit, quod tales errores et vacillatio interpretum non potuerunl nisi judicium hominum de antiqua poesi septcntrionali et genio ejus depravare el corrumpere. Yidemus ergo jam 1824 auclorem nostrum strenue occupatum in carminibus antiquis ex membraneis codicibus colligendis. quod negotium. quum ipse a fontibus tam longe abesset, amicis suis et discipulis. qoi Hafnia; comroorabantur, demandavit. His collectionibus instructus partim speciatim quæ antea exposuimus opera præstilil, parlim Lcxicon gcnerale sermonis poetici congessit, quod re vera duplex est. primum hoc nostrum Islnndico-Latinum, quod primum inscripsernl ; (rlossarium. continens voces simplices et composilas, terminationes rariores; apj'ellationes poéticM el phrases. i;i carniiuibus poé'lanim scptentrionalium Vlll FRÆFATI0. ad finem usque seculi decirai quarti occurrentes, collegit et explicavit Svein- björn Egilssonius, collega scholæ Bessastadensis in Islandia" (quatuor volumina autographa, 3160 pagg. in 4lo); alterum Islandicum tantum, non editum (duo volumina. 8vo. plagulæ 42J scriptæ). IlludLexicon sive Glossarium majus Socie- tati noslræ tradiditquum Hafniæ præsens erat, annis 1845 — 46. Eodem tempore Richardus Cleasby, vir doctus ex Anglia oriundus, sibi proposuerat, ut simile Lexicon Islandico-Anglicum lypis ederet, prosam orationem in libris anliquis septentrionalibus vernacula lingua scriptis asservatam complectens, quod opus, post mortem doctissimi collectoris revisum, in Angha Oxfordiæ impressum iri speramus; nostrum vero ex decreto Socielalis anno 1852 prelo subjectum est, deinde fasciculi suo quisque anno post 1854 in publi- cam lucem prodierunt. Antea a nobis breviter indicatum est, quo modo auctor inductus sit, ut in hocLexico poetica solummodo tractaret, quasi discernens inter voca- bula prosæ orationis et poélicæ. Si per se hoc non mirandum est, quum notum sit, quam multa peculiaria vocabula et a populari sermone diversa contineant opera poética cujuscunque linguæ, tamen hoc de lingua veteri septentrionali plurimum valet. Magna copia verborum, multæ formæ, terminationes, compositiones verborum, quæ in carminibus occurrunt, in prosa oratione non omnino inveniuntur, quod non solum mylhologiæ et denomina- tionibus inde sumtis debctur, sed etiam multis aliis fundamentis nititur, quibus radices linguæ alte insitæ sunt. Satis est hic exempli gratia poéma Eddicum Alvíssmál allegare, ubi denominationes cœli, terræ, solis, lunæ, et aliarurn rerum ex septem vel novem diversis linguis desumtæ esse dicuntur, quarum præcipuæ appellantur lingua Hominum, Deorum, Vanorum, Gigantum, Alforum, Nanorum et Helensium, quæ denominationes deinde apud poétas promiscue de his rebus, aut simpliciter aut figuris poéticis ornatæ, adhibentur. Nomina Odinis in carmine Grímnismál simili modo enume- rantur, quæ diversis locis gesserit. Enumeratio harum linguarum egregie demon- strat, quam alte et late originem sermonis poetici petierint veteres. Quomodo autem hoc apud poetas adhuc latius patuerit, et quibus legibus circumscriptum fuerit, a Snorrio Sturlæo in scriptione u De dictione poélica' , (Skáldskapar- mál) expositum est. Tria ibi genera dictionis poéticæ enumerantur: primum denominationes simplices (heiti), secundum pronominaliones (fornöfn), tertium denominationes compositæ (kenníngar). Hæ duæ classes posteriores vocum et phrasiura poéticarum innumeris formationibus dictionis poéticæ ansam præbent, quæ primo aspeclu Sibyllinum aliquid spirare videtur, et nonnisi sedulis culto- ribus ipsum ílorem, peculiari fragranlia æstimatores oblectantem, aperit. Nos, qui sciraus, quot obscura verba auctor noster celeberrimus explicaverit, quot FRÆFATIO. IX lectiones falsas correxerit, quam sæpe leges troporum explicandorum fixerit, sen- sum veriorem et genio poélico digniorem aut invenerit aut plures enarrationis modos ingeniose excogitaverit, locos antea non illustratos explicaverit, non possumus nisi læto et grato animo acciperc quæ præstitit, et approbare, quod poetica opera sola sibi elegit , sperantes , quod restat sensim ab aliis, vestigiis ejus ingredientibus, absolutum iri. , Ipse celeberrimus auctor, ut jam vidimus, terminos operis sui ab antiquissimis inde temporibus ad finem seculi quarti decimi (c. ann. 1400) deslinavit. Fatendum tamen est, hoc magis ex vulgari traditione quadam, et ut certi quidam fines operis constituerentur, factum esse, quam ex certis argumentis internis, ex ipsa poéseos historia deductis. Quod ad antiquissima poétici generis monumenta attinet, maximi momenti id obstaculum fuit, quo minus eorum explicationes admitti possent, quod in editionibus, quæ solæ auctori ad manus erant, non minus ipse textus quam interpretationes harum inscriptio- num ex maxima parte tam magnopere vacillant, ut non nisi conjecturis satis incertis sit locus. Inscriptio Karleviensis in ölandia , quæ sensum certum præbuit, in librum suscepta est ; de pluribus inscriptionibus poéticis idem factum fuisset, si novissimara earum collectionem , quæ in Antiquitatibus Orientalibus ( tí Antiquités de l'Orient, monuments runographiques interpretés par C. C. Rafn". Copenh. 1856. 8vo) edita est, cognovisset. Consilium primura fuit, hunc defectum ita sarcire, ut glossarium inscriptionum Runi- carum per se adderetur, quum vero hoc non sine majori cunctatione fieri potuerit, utilius visum est non in hac re morari, sed editionem statim per- ficere et publicæ luci tradcre. Idem valet de illis paucis quidem versibus, qui postremis annis aut primum cogniti sunt, aut accuratius editi vel expli- cati, qui vero in hoc libro aut prætermittuntur, aut alio modo tractanlur. De antiquitate carminum, quæ historica ætate cognita fuerunt, multa sunt dispulala, plura tamen adhuc ita incerta, ut finis disceptationis adhuc longe absit. Neque nobis occasio neque locus adest, ut in has res longius digrediamur. Sufficit nobis aliquot locos classicos de hac re afferre, quum relationes ipsorum veterum auclorum in hac re maximæ auctoritatis esse videan- tur. In recensu poétarum, qui in codice Upsaliensi Eddæ Snorrianæ asservatur, ita incipit auctor : , ; Starkadus ( Starkalherus ) grandævus poeta fuit. ejus poémata inter ea, quæ nunc ex memoria recensentur, antiquissima sunt. Ille de regibusDanorum carmina composuit" '. PostSlarkadum commemorat re- gem Ragnarem loðbrók, reginam cjus Aslaugam et filios eorum ; deinde Bragium „Starkaðr hinn gamli var skáld; hans kveði eru furnnst þeirra srm mcnn kunnu: hann orti um Dannkonúnga". X PP.ÆFATIO. grandævum et ceteros octo poetas, qui Eysteinum Belium, Svecorum regem, car- minibus celebrasse traduntur (Möbius. Catalogus librorum Islandicorum ct Xor- vegicorum ætatis mediæ. Lips. 1856. 8vo. p. 1(>9). — Snorrius Sturlæus in præfatione Heimskringlæ dicit : u Apud Haraldum ( pulchricomum) poétæ fuerunt, quorum carmina nostris temporibus ex memoria recensentur, quemadmodum etiam poemala de omnibus iis regibus, qui post eum in Xorvegia regnarunt; ex his carminibus, iis præsertim, quæ in aspectu ipsorum principum aut eorum filiorum decantala sunt, gravissima argumenta nostri operishausimus, omnia, quæ dc expeditionibus eorum ct præliis ibi traduntur, pro vcro accipientcs" *. (Heimskríngla eörNoregs konúnga sögur af Snorra Sturlu- syni. ed. Hofn. 1777 sequ. fol. i, 2). Certum est igitur, ouctoros Islandicos seculi tcrtii decimi antiquissima carmina, quæ tum memoria lenebanlur, ad tempora Kagnaris loðbrók, sive seculumoctavum p. Chr. retulisse. Neque minus cerlumest, ne unuin quidem versum , nisi qui aut in inscriptionibus Runicis occurrant, aut etiam apud Saxonem scrmone Latino involuti et implicati inveniantur, ad nostra tempora pervenisse præter eos, quos Islandi nobis servarunt, quare eoruin testimonium de hoc re gravissimum est. Non latere potest eos, qui libros historicos et literaturam antiquam septentrionalem accuratius cognoverunt, quanta cohors poétarum, i. e. hominum pro temporis ratione literatorum, seculo undecimo et postea ex Islandia venerit , quanta fuerit copia carminum varit generis , quæ ex maxima parte per traditionem oralem ab una generatione ad alteram transiisse videantur. In hac re Historia Haraldi severi, Norvegiæ regis, egregium uobis exem- plum de poeta Stuvo cœco tradidit, qui quum in Uplandis in Norvegia apud colonum quendam hospitio frueretur, regi Haraldo, apud eundem colonum hospitanti, oblectamenti causa carmina recitavit. De colloquio corum ila narratur : ;; Rex diu vigilavit, Stuvo interea carminibus obleclante; tandem rex infit : ; quot jam carmina cecinisti?' — Sluvus: .hæc tibi numeranda reli- queram'. — Rex : ( ego quoque numeravi, atque n u n c t r i g i n t a s u n t ; qui vero solarecitascarminabreviora? nullane tenes majora intercalata?' — Stuvus: t haud pauciora teneo majora intercalata, quam breviora non intercalata, eltamen e\ his mulla sunt, quæ nondum cecini.' Rex : .si hæc i(a sunt, mirum quantam baberc debeas notitiam carminum: quem vero recitandis carminibus majoribus ob- leclare cogitas, siquidem mihi sola recitas breviora ?' — t Te ipsum', inquit Stuvus. Re\ : .quando ?' — Stuvus : quum pro\ime conveniemus . ' (l Mfí Ifaraldi voru skáld, ok kunna menn enn k\ædi þeirra, ok Bllri koniinna kvn'o-i þeirra er síðan h«fa verit at Xorcgi, ok tökum ver þar mest d*mi af þvi, cr sagt er i þcim kvæ^uin, cr kveSin voru fyrir sjálfum höffiingjunum . •&* snnum þcirrn. tókum vt-r þat allr fyrir salf , er í þeim kvæ^um íinn.-t um ferftir þcirra e.^a orrustui '. 11! EFATIO. XI Ilex : cur tunc potius quflm nunc ?' Stuvus : t quia velim , tam oblecta- tionem , quam cetera omnia, quæ ad me pcrtinent , tibi eo melius placere, quo ea audias diutius meliusque cognoscas". (Scripta histor. Island. vi, 361 — 364). Stuvus deinde poé'ta Haraldi regis factus, epicedium in eum postea composuit, quod Stúfsdrápa, sive Stúfa, appellabatur. Ilæc nanratio de Stuvo poéta egregie nobis demonstrat, quo modo istis temporibus notitia rei lilerariæ collecta fuerit. Sicut viri curiosi comitia generalia et cœtus hominum iterum atque iterum frequenlarunt, eo fine, ut omnifarias ibi rela- tiones et narrationes audire et discere possent , deinde vero easdem aliis referendo artem historicam viva voce didicerunt et diligenter exercuerunt', ita etiam ii, qui se arti poeticæ dedere voluerunt, magnam copiam veterum carminum discere et declamare se assuefecerant, ut inde £4 dictiones poeticas .... (et) copiam verborum unacum vetustis appellationibus sibi comparare" possent 3 . Non igitur mirum est, quod et Snorrium et consobrinum ejus Olavum hvítaskáld tantam copiam carminum allegare et exempla exquisita inde afferre videamus, ut in Edda Snorrii et tractalu Olavi huic annexo apparet. Sed ut harum literarum fœcunditas et sermonis poelici ubertas inde conspici potest, ita etiam inde apparet arcta illa continuitas, quæ totum hoc genus literaturæ conjungit et compingit : leges metricæ tam firmæ et consolidatæ, ut unumquodque genus metri suam speciem poeticam indicet ; dictio poética, quæ per tota secula suas proprias leges et morem majorum sequitur. Si hæc igitur accuratius consideramus , simile quid apparet, ac quod nos in artificiis veterum tam sæpe vidimus, nimirum unum post alterum per longum temporis spatium eandem fabricandi formam conservare , unum eundemque typum imitari. Ex altera vero parte egregia illa fragmenta nobis demon- strant , quantam jacluram in his rebus fecerimus , et quam parva cx illa magna ruina nobis relicta sint. Ad illustrandam historiam linguæ septentrionalis, inprimis quam lalc hæc lingua viguerit , magni momenti sunt relationes de antiquis poétis nobis relictæ, in antiquo recensu poetarum u Skáldatal" asservatæ, et frag- menlis non paucorum carminum, ab his poétis compositorum , confirmatæ. Duo præsertim loci sunt , ubi veleres scriptores de his rebus manifeste disputarunt et terminos linguæ disertis verbis fixerunt. Alter locus in opere 1 Nanatio deThorsteino hibtorico (f»ur*teinn fróM) , cx Islandia oricntali, qui hi.storiam dc peregrinatione Haraldi regis et rebus ab co in Græcia gestis ab Haldorc Snorrii filio eo modo didicerat, quod comitia gencralia Islaidiæ (alþín^) quotannis frequcntavcrat, et ibi sensim scnsimqiir relationes dc liac re ex viva vore HaMoris collegprat (Milller. Sapa- biblioth. i, :í 17 — :H8, rfr. Fornm. >. m. Ml 3"><>. ' ''J)ctla cr at fcgja únguni skálduiii , þcim cr girnast at nmia mál skáldskap ;ir. 'norra-Edda. i, 221. Xll PRÆFATIO. Snorrii Sturlæi, celeberrimi historici, Edda dicto, invenitur, ubi in introitu dicit : í4 Cum Odine migravit Yngvius , qui post eum regnum in Svecia accepit, a quo Ynglingi sunt orti. Asi ex indigenis uxores duxerunt, unde numerosa progenies per Saxoniam et per septentrionales regiones dispersa fuit. Lingua eorum sola per has regiones valuit, et perspicue intelligi potest, eos huc septentrionem versus in Norvegiam et Daniam, Sveciam et Saxoniam, linguam duxisse" 1 . (Snorra Edda, ed. A. Magn. n, 253; confr. i, 28 — 31). — Alter locus est in Historia de Gunnlaugo vermi- lingui et Rafnio poeta, ubi de temporibus Ethelredi regis (979 — 1016) dicitur: (( Tum in Anglia eadem lingua fuit atque in Norvegia et Dania; lingua autem mutata est quum Yilhelmus nothus Angliam subegit; ex eo inde tempore lingua Valica in Anglia viguit, quia genus ejus inde ducebatur" 9 (Gunnlaugs saga cap. vn.; Islendinga sögur tom. n (1847), pag. 221 — 222). Hæc eodem fere modo a scriptoribus seculi quarti decimi traduntur, his verbis: u Origines omnium historiarum in lingua Norrœna (septentrionali), earum quæ res veras narrant, ex eo tempore initia ducunt, quo Turcæ et Asiani aquilonares regiones inhabitare coeperunt. Nam vere dicitur lingua. quam nos Norrœnam vocamus, cum iis huc septentrioncm versus venisse, et in Saxonia, Dania et Svecia, Norvegia et aliqua parte Angliæ viguisse" 3 (Fragm. membr. A. Magn. le/9 fol.; Langeb. Script. Uerr. Dann. n , 34; Fornm. s. xi, 412; cfr. Rímbegla iii, 1). Quod his locis universe dicitur, non parum Iuminis accipit ex antiqua scriptione 4 ,Skáldatal" (recensu poétarum), quam anlea allegavi- mus, ubi nomina poétarum, et eorum regum ceterorumque magnatum extra Islandiam, quos carminibus celebrarunt, ordine recensenlur. Enumerantur hic primum Sveciæ reges et magnates, a seculo octavo ad seculum usque lertium decimum , et simili modo poetæ , primum Sveci et Norvegi , deinde Islandi tantum, inde a seculo decimo (þorvaldr Hjaltason), quorum ultimi sunt Ólafr þórðarson hvítaskáld (-(- 1259) et Sturla þórðarson (ý 1284); ille carmen de Erico rege Erici filio (-j- 1250), hic de comite Birgere Magni 1 „MeðÓðni fór Yngvi, er koniingr var í Sviþjóðu cptir hann ok Ýnglingar cru frá komnir; þeir Æsirnir tóku ser kvanfaung þar innanlands ok urðu þær ættir fjölmennar um Saxland ok um N'orðrliáifuna; þeirra túnga ein gekk uin þcsst lönd, ok þat skilja menn, at þeir hafa norðr híngat haft túnguna, i Noreg ok Danmörk, Svíþjóð ok Saxland." 2 „Ein var þá tdnga á Englandi scm í Noregi ok í DanmOrku; en þá skiptust túngur i Englandi er Vilhjálmr bastarðr vann England ; gekk þaðan af í Englandi Valska, er hann var þaðan ættaðr." 3 „Upphaf allra fiásagna í norrœnni tiíngu, þeirra er sannindi fylgja, hófst þá, er Tjttír ok Asíamenn bygðu Norðrit; því cr þat með sönnu at segja, at tdngan kom með þeiin norðr higat, er vcr köllum norrœnu, ok gekk sú túnga um Snxland, DanmOrk ok iSviþjóð, Noreg, ok um nokkurn hluta Enslands." PRÆFATI0. XIII filio æstate anni 1265 composuit. Hoc igitur carmen ultimum locum tenet eorum, quæ a poétis more raajorum in Svecia publice coram magnatibus sint declamata. — Series regum Norvegico rum, qui carminibus cele- brati fuerunt, ab Haraldo rege pulchricomo incipit, cujus sex poétæ aulici recensontur, omnes ut videtur Norvegi, et fortasse ex parte Dani (Ulfr Sebbason). Ex filiis ejus unus a duobus celeberrimis Norvegiæ poétis, alter a duobus Islandis, carminibus est laudatus, sed mortuo rege Hakone (-j- 961) nemo poétarum aulicorum nominatur nisi Islandi. Ab anno igitur circiter 950, usque ad mortem regis Erici Magni filii (j 1299) hæc periodus duravit, qua Islandi soli in Norvegia locum poetarum aulicorum tenuerunt et res gestas carminibus celebrarunt, ita ut præter eorum carmina singulares tan- tum strophæ a viris Norvegis , regibus præsertim . quasi exercitandi gratia compositæ, nunc supersint. Cum anno 1300 hæc periodus in Norvegia finiit, et notatu dignum est, regem Ericum a quinque poétis carminibus laudatum esse, fratrem ejus Hakonem a nemine, quod indicare videtur eum antiquam hanc et domesticam artem despexisse, et novum literaturæ genus, narrationes scilicet fabulosas, a genlibus Romanis jam dudum in septen- trionem profectas, magis coluisse. Inter magnates Norvegiæ neminem post ducem Skulium (-j- 1240), comitem Knutum Hakonis filium (-j- 1261) et Gautum Jonæ Melensem (-j- 1270) carminibus celebratum esse invenimus. — Inter Danorum reges Svenus furcobarbus (-j- 1014) primus numeratur, qui a poéta Islando Ottare nigro carmine laudatus sit, ultimus vero Valdema- rus secundus (-j- 1241). In Anglia Athelstanus et Ethelredus, seculo decimo et circa initium seculi undecimi, a poétis celeberrimis Egillo Skalla- grimi ct Gunnlogo vermilingui carminibus celebrabantur. Ex his exemplis si periodus historica linguæ et poé'seos in annos definiendu esset, in Anglia usque ad occupationem Normannicam, sive ad medium usque seculum undecimum duravit, in Dania et Svecia ad medium usque seculi tertii decimi, iu Nor- vegia ad finem ejusdem seculi, sive ad initium seculi proxime sequentis. Disces- sus poétarum ex aulis regiis cum immutatione moris majorum mutationem linguæ indicat, quæ sensim sensimque aliunde devicta et debilitata, in Islan- diam quasi in ultimum castellum se recepit, ubi non minus quam antea exculta fuit et amata. Ut antea ex maxima parte reges et magnates exteros, ita nunc poétæ Islandi Mariam virginem, sanctam Crucem, sanctos Apostolos etMartyres carminibus celebrare inceperunt, quorum carminum magna mul- titudo adhuc inedita in libris manuscriptis asservatur. Ceterum , nisi nimis longe a nostro proposito abesset , ex omni seculo nomina eorum proferre possemus, qui poéticam artera . non ut imitatores sed ut liberi cultores. more majorum exercuerunt. XIV PRÆFATIO. Si crederemus, sermonem poéticum antiquis temporibus communem fuisse, ita ut verba poétarum exquisita, termini mythologici, tropi artiflciales et similia, in carminibus poétarum occurrentia, cuique homini ex populo perspicua fuissent, gravis nobis error esset. Non pauca exempla demonstrant, carraina antiqua a vulgo sui temporis non magis fere inlellecta fuisse, quam hodie apud nos intelliguntur. Hoc non minus ea re probatur, quod antiqui librarii, qui prosam orationem sine difficultate exscripserunt , versus texlui insilos sæpius corrupte dederunt, et quidem ita, ut ex corruptela apcrle cluceat, librarium carmina omnino non intellexisse. Ita verbi causa, ut cetcros prætereamus, librarius, qui codicem Upsaliensem descripsit circa annum 1300, aperte demonstravit, se carmina textui inserta non intel- lexisse; eodem modo librarii, idque viri clerici, qui codicem Flateyensem dictum circa annum 1487 scripscrunt , versus non parum corruptos tradi- derunt. Poétæ seculi quarti dccimi, qui carmina religiosa plurimum composuerunt , hanc normam præcipue sibi servandam dederunt, ut tropos Eddicos, quasi ethnicismum olentes, evitarent: non igitur mirum est, seculo quarto decimo et duobus sequentibus, quo tempore hoc genus poé'seos maxime viguit, multa antiquioris poéseos peculiaria verba et terminos exquisitiores ín oblivionem abiisse. Initio seculi septimi decimi , quum uno eodemque fere tempore antiquitatis studium in Dania, Svecia et Norvegia effervescebat, viri docti antiquam poesin septentrionalem cognoscere, et carmina priscorum poétarum explicata habere, desiderare cœperunt. In eorum usum commentarios primum videmus a doctis viris in Islandia conscriptos, qui deinde ab Olao Wormio Dano et Verelio Sveco in publicum editi sunt; ipsos Islandos nunquam antea tales commentarios scripsisse novimus, si forte excipias quæ explicandi causa in Edda Snorrii addita inveniuntur. Primus omnium Magnus Olavius (Magnús Ólafsson), pastor Laufasensis in Islandia boreali (1622 — 1636: -j- 22. Aug. 1636 annum agens lxih.), partem Eddæ Snorrianæ, quæ de denominationibus poeticis agit, roganle celeberrimo Arngrimo Jonæ Vidalino, anno 1609 in ordinem alphabeticum redegit (A. Magn. 758. 4to), quod opus deinde cum Wormio cornmunicatum a Pelro Joh. Resenio editum est ( u Edda Islandorum". Hafn. 1665. 4to). Deinde non pauca carmina velusta Olao Wormio rogante explicavit, quos commentarios in usum suum convertit Wormius: nonnihil etiam in bibliothecis nostris adhuc asservatur, v. c. A. Magn. 762. 4to. — Eodem modo Svcnus Jonæus (Sveinn Jónsson), pastor cathedralis Holanus ct deinde pastor Bardensis (nat. 1603, -J- 1686), non pauca ad carmina illustranda claboravit et cum Wormio communica\il. — Gudmundus Andreæ (Guðmundr Andresson -J- 1654), primi Lexici Is- landici auctor. commentarios m carmcn nm Vöiuspé scrípstt, quos PRÆFAT10. XV Resenius deinde edidit. — Stcphanus Olai (Stephán Ólafsson), qui inter præstantissimos poétas Islandiæ seculi septimi decimi merito numeratur. et primum amanuensis celeberrimi episcopi Skalholtensis Brynjolfi Svenonii, deinde pastor Vallanesensis fuit, non parum in his studiis versatus est, et inprimis eo tempore, quo academiam Haíhiensem frequenlavit (1642 — 1648), non pauca ad res Eddicas illustrandas in usum Resenii et Wormii scripsit, uude tantum nomen meruit, ut a legato Francogallico Lutetiam Parisiorum migrare et studia literarum septentrionalium ibi promovere invitatus sit, quod tamen abnuit (-j- 1688). — In Svecia Jon Jonæus Rugmann (*p 1679) ex- plicationes carmiuum multorum reliquit, quarum partem Verelius ceterique Sve- corum viri docti editionibus antiquorum scriptorum inseruerunt, pars vero adhuc m bibliothecis Upsaliæ et iíolmiæ invenitur. — Præler hos nominari meretur Björn Jónsson de Skarðsá, vir rusticus sui seculi eruditissimus et in libris conscribendis diligentissimus (nat. 1574, mort. 1655), qui nonnulla carmina antiqun commentnriis instruxit, et ut ipse dicit integrum annum in expli- cando carmine Egilli. Höfuðlausn dicto, occupatus fuit; hæc opera, quamvis nunquám edita , in libris manuscriptis adhuc servantur. — Hallgrimus Pe- træus(Hallgrímr Pélrsson), pastor Saurbæensis in toparchia Borgfjordensi (1614, -J- 1674), celeberrimus poéta Islandus, commentarios in carmina, quæ in Hiptoria Olai regis Tryggvii (ilii occurrunt, conscripsit . adhuc in libris manuscriptis servalos. — Viri doctissimi Brynjolfus Svenonius (Brynjólfr Sveinsson), episcopus Skalholtensis, et historiographus regius Thormodus Tor- fæus (þormóðr Torfason), sæpius quidem unum aut allerum locum poeticum commemorarunt velexplicarunt, sedcommentarios eodemacceteri modoelaboratos non reliquerunt. — Exeunte seculo septimo decimo Einarus Eyjolfi (Einar Eyj- ólfsson), loparcha Arnesensis (-J- 1695), commentarios in carmina, quæ in Bergbúa þáttr occurrunt. elaboravit, qui etiam adhuc inter libros manu- scriptos exstant: et præterea commenlarios in carmina, qua* in Historia Olavi Tryggvii filii Norvegiæ regis occurrunt, conscripsit (Finn. Joh. Hist. Eccl. Isl. íii, 558 not. a.). His temporibus viri docti, qui interpretationi antiquæ poéseos operam dederunt, duplici præsertim obstaculo impediti erant, primum quod codices qui supererant manuscripti non uno loco collecti, sed huc et illuc sparsi fuerunt, ita ut nulli grandiorem ex illis materiam colligendi,- multo minus codices ipsos evolvendi et invicem conferendi occasio daretur; alterum, quod editiones tam raræ, quam quoad criticum apparatum egenæ fuerunt. Vide- mus igitur hoc ipso tempore, et præsertim seculo oclavo decimo ineunte, plures viros doctos in eo occupalos, ut codices manuscriptos colligerer.t, inter quos Arnas Maguæus (Árni Magnússon -j- 1730) præcipuum locum XVI PRÆFATIO. tenet, qui amplissimam suam et locupletissimam collectionem codicum Islandicorum et septentrionalium bibliothecæ Universitatis Hafniensis donavit, additis non parvis opibus, per quas scriptorum antiquorum in lucem edendorum facultas dabatur. Neque eum spes fefellit, nam post ejus mortem, novis et copiosis fontibus reclusis, magnam virorum doctorum multitudinem, partim in studio librorum veterum, partim in iis edendis et explicandis, sensim sensim- que occupatos invenimus. Quoad studium literaturæ poeticæ post aliquod inter- vallum non paucos enumerare possumus, qui, nonnulli subsidiis Arna-Magnæanis suffulti, haud parva in hac re præstiterunt. Inter eos et temporis et fere gigantei laboris ratione primum locum tenet Johannes Olavius Grunnavicensis (Jón Ólafsson frá Grunnavík -j- 1779), qui Arnæ Magnæo ad manus scribæ loco fuerat, et deinde primus Stipendiarius legati Arna-Magnæani factus est. Is.præter multifaria opera philologica, quæ tamen omnia adhuc inedita sunt, Eddam Snorrianam cum Latina interpretatione, apparatu critico, commentario perpetuo et indicibus ad editionem præparavit, sed hoc opus tanta doctrinæ mole circumdedit, ut quod in Additamentis bibliothecæ per omne ævum requiescat damnatum esse videatur (Additam. Bibl- Univ. Hafn. Nr. 32 fol. pagg. 2276 præter indices continens). — Eyjulfus Jonæus (Eyjólfr Jónsson) pastor Vallensis in Islandia boreali (-j- 1745), vir multifariæ eruditionis, in carmen Eddæ Sæmundinæ Vafþrúðnismál, et alia carmina antiquiora, commen- tarios conscripsit. — Eggertus Olavius (Eggert Ólafsson -j- 1769) non solum multum in poesi veterum explicanda versatus est, sed etiam ipse hoc genus poéseos et metricæ artis coluit, de quo carmina ejus quæ supersunt (edit. Hafn. 1832. 8vo) abunde testantur. — Ejus frater Johannes OlaviusHypnonesius (Jón Ó I a f s s o n frá Svefneyjum -j- 1811), vir doctissimus, neque minus in his literis versatus, duo præsertim opera reliquit, quæ per longum tempus in hoc litera- rum genere præcipuum locum tenuerunt: alterum scilicet Librum de arte poé'tica septentrionali antiqua (Om Nordens gamle Digtekunst etc. Hafn. 1786. 4to), alterum continens interpretationem et commentarios in carmina, in Heimskringla Snorrii Sturlæi occurrentia, quos deinde Finnus Magnusenius revisit (Hkr. ed. Hafn. fol. tom. i. præf. p. xxiii; tom. vi. præf. p. iv). — Gunnarus Pauli (Gunnarr Pálsson) primum rector Holanus per undecim annos, deinde pastor Hjardarholtensis et præpositus toparchiæ Dalensis in Islandia per triginta annos et supra ab anno 1753 (-j- 2. Oktbr. 1791), inter suæ ætatis viros doctos in poési antiquorum versatissimus et ejus sagacissimus interpres habitus est. Fuit etiam ipse poéta lepidissimus, cujus testis est carmen Gunnarsslagr, de quo etiam hodie disceptari possit, utrum ab eo compositum sit, an ad Eddam Sæmundinam ex antiquitate pertineat (ed. in Append. ad edit. A. Magn. n, 1000- 1010; Rask. Holm. 1818.8vo.p. 274—277). Seviri Arna-MagnæaniGunnarum PRÆFATIO. XVII in omnibus ad res poéticas et eddicas pertinentibus pro oraculo habebant. iis commentarios suos in Eddam utramque, Sæmundinam et Snorrianam, carmina Gunnlaugi, Rafnii, Kormaki et multa alia transmisit. Opera ejus passim ab editoribus et interpretibus laudantur. et pars eorum adhuc in Bibliotheca Regia et inter Additamenta Bibliothecæ Universitatis Hafniensis conservatur. — Ejusdem fere auctoritatis in his rebus apud coævos fuit Sculo Theodori Thorlacius (Skúli þórðarson Thorlacius -J- 1815), rector scholæ metropolitanæ Hafniensis, qui in nonnulla carmina antiqua (Gróttasaungr . Haustlaung . þórsdrápa , Hákonarkviða et Hrafnsmál) commentatus est , et non exiguas partes habuit in editione Hafniensi operis historici Snorrii Sturlæi, Heimskríngla dicti. Commentarii ejus prædicti in carmina antiqua, et tractatus de veteri poési, editi sunt in libris, qui dicuntur: u Antiquitatum borealium observationes miscellaneæ", Specim. i — vn. — ed, Hafn. 1778 — 1799. 8vo. — Gudmundus Magnæus (Guðmundr Magnússon -p 1798), stipendiarius Arna-Magnæanus , non minus feliciter quam docte ac sagaciter in edenda prima parte Eddæ Sæmundinæ et carminibus Egilli Skallagrimi filii in Egils snga interpretandis versalus est, ut ante Egilssonium inter principales viros in hoc literaturæ genere locum mereatur. — Nec minorem honorem meretur ejus collega Jonas Johnsonius (Jón Jónsson), stipendiarius Arna-Magnæanus et deinde toparcha Isfjordensium (Isaljarðar sýsla; -J- 1827), qui Historiam Njali cum carminibus ei immixtis Latine reddidit et interpretatus est, ipse quoque poeta suo tempore magni nominis habitus. Inter viros hujus seculi, quos partim ut anlecessores, partim ut cnm- militones suos laudavit Egilssonius, satis est nominare, quorum opera notis- sima sunt: FinnumMagnussonium, auctoremLexici mjthologici.perfectorem editionisEddæSæmundinæ, commentatorem innumerabilium fere versuumetloco- rum poéticorum; ErasmumChris tianumRask, editorem et multis locis feli- cem emendatorem utriusque operis Eddici ; et CarolumChristianumRafn, qui sua editione epicedii Lodbrokiani Krákumál monstravit, quid in his rebus præstari possit. Sed primo loco inter eos auctor forlasse nominasset doctorem philosophiæ Hallgrimum Scheving, qui ei non solum per triginta annos collega amicissimus in munere scholastico fuit, sed etiam, ut ipse harumliterarum peritissimus cultor et poéseos antiquæ sagacissimus interpres erat, ita studia Egilssonii omni modo adjuvit et instigavit; nos saltem pro certo habemus. hos collegas et duumviros præstantissimos aliquando hunc sibi finem propo- suisse, ut ambo thesaurum locupletissimum linguæ Islandicæ colligerent . ita ut alter Lexicon sermonis poetici, alter prosaici, elaboraret. sd quod poste- rius colleclio locupletissima apud Schevingium asservatur. ii XVIII PRÆFATIO. His operibus per multos annos a Sveinbjörno Egilssonio continuatis accidit, utRichardusCleasby, quem antea nominavimus, quique studio veteris linguæ Septentrionalis sive Islandicæ totum se dederat, per plures annos Hafniæ sedem sibi figeret. Hic quum subsidiorum in his studiis defectum et inopiam gra- viter ferret .» Lexicon generale in hanc linguam parare et sumptibus suis publici juris facere proposuit, in eumque finem vires literarias plurium Islandorum, qui Hafniæ commorabantur et his literis operam dabant, sibi consociavit. Brevi autem, quum molem lexicalem ultra spem exaggerari vidisset, et linguæ abundantiam , librorum scriptorum copiam , et præsertim sermonis poétici peculiarem indolem et methodum propius cognoscere incepisset, perspicuum ei factum est, non unius humeri esse tantum onus sustinere, sed multo magis, nisi alter homo, in scriptis poéticis versatus, hanc provinciam ceperit, ut Lexicon sermonis poétici conscriberet, opus nullo modo ad finem perduci posse. Quum hanc sententiam et desiderium cum secretario Societatis Anti- quariorum Septentrionalium sæpius communicaverat, et sumptus ad hoc novum opus perficiendum necessarios ex parte sustinere paratum se esse declara- verat, literæ de hac re a secretario Societatis missæ sunt ad Sveinbjörnum Egilssonium, cujus inter alia in hoc genere eximia doctrina, sagacitas et non parvi momenti præstita opera nota fuerunt. Ille , qui per multos annos, ut jam antea relatum est , huic studio se dederat , et materiem abunde congesserat, ad opus præstandum paratissimum se præbuit, et paucis annis ita perfecit, ut anno mdcccxlvi, vivo adhuc Richardo Cleasby, opus absolutum Societati nostræ tradere potuerit. Interea Cleasby in Lexico prosaici ser- monis colligendo occupatus, opera collegarum suorum adjutus tantum pro- fecerat, ut sibi libros manuscriptos et impressos, quos in suum usum convertere proposuerat, J3m exhaurire licuisset; deinde etiam singula vocabula ordinare et Anglice explicare inceperat, quum mors ex inopinato superveniens virum do- ctissimum, tam solertem et laboriosum quam propositi tenacem, ab opera suo, orbi literario non minus optato quam desiderato, abripuit. Hic casus editionem operis non parum impedivit; inde vero aliquid magis incommodi ortum est. Novæ enim editiones scriptorum in locum earum venerant, quas auctor ad manus habuerat, quod in libro utendo magno fuisset impedimento, nisi numeri ad modum illarum editionum mutati fuissent. Interdum vocabula, formæ verborum, ipsi versus in novis editionibus secundum codices manuscriptos ita mutati erant et correcti, ut nonnullis locis excidere possent verba, vel verborum formæ, vel significationes, vel conjecturæ, quæ soli corruptioni textus originem debebant, aliis vero locis formas novas et significationes addere necesse esset. In siglis adhibitis præterea nonnihil brevitatis et uniformitatis causa mutandum fuit. Hac ratione in opere perficiendo maximam partem habuerunt PRÆFATIO. XIX Jon Thorkelsson , nunc in schola Reykjavicensi collega docens, et Gudbran- dus Vigfusson, stipendiarius Arna-Magnæanus, qui totum opus perlegcntes novarum editionum, inprimis Eddæ Snorrianæ, numeros adscripserunt, formas quasdam aperte corruptas exstirparunt, novas significationes , interdum eliam vocabula addiderunt. Sed hæc tam caute et raro facta sunt, ut ratio operis ne leviter quidem mutata sit. De titulo libri necesse est ut nonnulla disputemus. Quum titulus ab ipso auctore inscriptus (vide supra pag. vn — vm) minus aptus esse viderelur, alter inventus est , qui et menti auctoris ipsius , et usui Societatis nostræ conveniret. Etsi de nomine linguæ multa disputata sint, et recentioribus temporibus maximo jure de hac re dici possit: dilectis pueris varia nomina dari, non dubitari potest, quin doctissimus Paulus Jonæ Vidalinus 1 . logifer Islandus (•{- 1727), ante sesquiseculum rem jam acu tetigerit. Quo tempore literatura vernacula primum in Islandia coepta est, quod factum est seculo undecimo. linguam populi Islandici aut Jinguam Danicam" aut Jinguam nostram"' appellarunt, ut nos quidem putamus exemplum Anglorum secuti, quos Islandi veteres in usu literarum Latinarum pro Runicis imitati sunt; nnm notissima res est, linguam antiquam septentrionalem in scriptis antiquioribus Anglorum veterum , sive Anglo-Saxonum, Danicam (denisc) appellari 3 . Neque etiam fortasse in hac re disputanda negligi debet, quod inter nomina gentium nomen Danorum sæpius in sermone poetico generali quadam significatione gaudet, ita ut hoc nomen gentis pro populo in universum adhibeatur. £x quo nobis veri simile fít, hoc nomen a primis initiis similis signiGcationis fuisse ac u menn" (viri) - ít búar" (incolæ), vnl similia, quo modo omnes, vel certe plures antiquissimos populos principaliter se ipsos appcllare novimus *. Exempla hujus generalis usus nominis Danorum in antiquissimis monumentis sæpius occurrunt, posteriore tempore rarescunt. Ita compositio U berg-Danir", Dani montani, i. e. monticolæ, de gigantibus occurrit in car- mine Eddico Hýiniskviða slroph. 17, ubi gigas Hymir Thoro gregem boum monslravit, ut inde escam ad piscandum quæreret, his verbis: 1 Dðnsk Túnsa (De linguæ Septentrionalis appellalionc Dönsk túnga, i. e. lingua Danica, commentntio) in libro : ,,Skýríngar yfir fornyrði Jónsbókar. cd. Socict. liter. Island. Heykjavik 1851. 8vo. p. 125—142; Latine edita et suppleraentis aucta cum Gunnlatigs sapa ormstiingu, ed. Hafn. 1775, pag. 220-297. De Paulo Vidalino vide !>afn til SOgu iVl. II, 144 -N7. 1 Inter alia excmpla vide Homiliam veterem Anglicam (seculi noni), ed. C. B. Unfter in Annaler for nordihk Oldkynd. 1846, pag. 77, 79} et chronicon Ethehverdi IV, 2 apud Lange- bek, Scr. Rer. Dan. V, 35. 1 Hasc jam attigit P. A Munch, Annal. for nord. Oldkynd. 1840, pag. 60. XX PRÆFATIO. Hverf-þu til hjarðar i. e. ad gregem te converte ef þú hug trúir, si animo confidis brjótr berg-Dana, fractor Danorum montanorum, beitur sækja. ad escas quærendas. confr. stropham secundam, quo loco appellatio u berg-búi" (incola montium) de gigantibus adhibetur. Sic etiam apud Thiodolfum Hviniensem, qui seculo nono floruit, in carmine Haustlaung stroph. 5. (Snorra Edda I, 282): en berg-Dana bagði i. e. sed Danorum montanorum fractor brjótr við jórmun-þrjóti. percussit contumacissimum adversarium. etiam U flóðrifs-I)anir" (== berg-Danir) apud Eilifum Gudrunæ filium, seculi decimi poetam , in carmine encomiastico de Thoro, quod dicitur þórsdrápa, stroph. 12. (Snorra Edda I, 298): þá er funristis fasta i. e. Quum socii Dei fulminatoris llóðrifs-Danir stóðu firmo gradu starent, Dani montani 1 knáttu Jólnis ættir ultimarum terrarum principem 2 útvés fyrir lúta. comitantes, cedere coacti sunt 3 . Simili modo nomen Danorum in carminibus Niflungorum sive latissimo quodam sensu , sive de gentibus Scandinavicis in universum usitatur. v. c. ubi de Sigurdo Fafnericida dicitur (Helreið Brynhildar str. 11.): Einn þótti hann þar i. e. Solus ille ibi visus est öllum betri omnibus præstantior víkíngr Dana athleta Danorum (bellatorum) í verðúngu. in conventu. confr. in carmine Goðrúnarharmr str. 14. et 19., et in ænigmate in Hcrvarar saga cap. 14. (Fornald. s. Norðrl. i , 476). — De Norvegis speciatim sumendum esse videtur in Hálfs saga c. 16 (Fornald. s. Norðrl. n, 55): 1 Dani montani, h. e. gigantes. 1 Princeps ultimarum tcrrarum, h. e. Geirrödus gigas. * Noniina ceterorum populorum, quœ simili modo adliibita orcurrunt, hæc taniuminodn invc:iimus: Gautar, Gotar, Gotnar, sæpissimr, vide liæc uomina in ipso libro; nomen Gotnar apud pogtas a proprio in appellativum plane trunsiit; Saxar (berff-Saxar semel ap. Einarnm skálaglam c. 990, SE. i, 248); Skotar, Bretar, Kumrar (Gandvíkr-Skotar, skyld-Bretar, hellis-Kumrar, omniascmel apud cundcm aurtoicm Eilifum Gudrunæ filium in J>órsdrápa str. 2, 11, 13: SE. i, 290, 298); Mærir in \orvcgia (berg-Mærir), semel apud Hefum, pottam seculi undecimi, SE. i, 246. — Nomina populorum: Svíar, Norðmenn, Bjarmar, Finnar, Kvenir, Frísar, Frakkar, Flæmíngjar, Valir, Englar, írar ctc, nunquam lioc modo applicantur. PRÆFATlO. XXI Ilríniir ok Hálfdan, i. e. Hringus et Halfdanus ' haukar báðir, viri egregii ambo, réttir dómendr justi judices Dana þjóðar. Danorum gentis. quum tamen revera in Norvegia fuisse necesse sit; et fortasse apud Sig- hvatum (1018; Ólafs s. helga c. 70: Fornm. s. ív, 136), ubi de itinere suo ex Norvegia in Gothiam cecinit: Nú er þat, er blakkr um bekki i. e. Nunc est, ut me ferat equus berr mik Dönum ferri. per rivulos procul a Danis. Ab hoc ipso tempore in monumentis interdum recte distinctum invenimus inter populos septentrionales, interdum etiam oranes uno nomine compre- hensos, quum sæpius Northmanni vel Norici vocantur. Exempli gratia afleremus Bullam Benedicti papæ vm. , de mense Aprili 1022, qua Une- vanno Hamburgensi episcopo u legationem et archiepiscopalem poteslatem in omnia regna septentrionalia, Danorum scilicet, Suenorum, Noruenorum, Hislandicorum, et omnium insularum his regnis adjacentium" concedit (Lap- penberg. Hamburg. Urkundenb. I , Nr. lxiv, p. 66; Diplomatar. Island. I, Nr. 14, p. 51 — 53). Simili modo lex antiquissima Islandorum Grágás (Vígslóði c. 37) manifeste distinguit inter Danskir, Sœnskir, Norrœnir et Islendíngar (vér, i. e. nos, scilic. Islendíngar). Interdum autem sub nomine Norðmenn omnes populi septentrionales comprehenduntur, inprimis apud scriptores externos (vide infra p. xxx), imo apud nostros sæpius invenimus Islandos in hac appellatione comprehendi (Ólafs s. Tryggvas. auctore Oddo monacho cap. 53; Gunnlaugs s. c. vn; Fornm. s. v, 6; Grett. s. cap. 89 (93) ; Sturl. v, 15 ; Fóstbræðra s. (init., ex codice Flateyjarbók). Quoad nomen linguæ idem fere ac in nomine populorum progressus fuit. Apud poétas solummodo nomen dönsk túnga (lingua Danica) invenitur, ea tamen signifícatione, ut eo nomine indicentur terræ vel regiones, ubi hæc lingua viguit. Neque teslimonia apud exteros ut apud nostros desunt, quæ aperte indicent, linguam vernaculam npud omnes septentrionales populos eandem fuisse. Sed hæc, ex nostra quidem sententia, non ita intelligenda sunt, quasi per has omnes regiones tanta fuisset uniformitas linguæ, ut nullum omnino discrimen fuisset dialectorum, verum ita, ut in universum dici possit linguam horum omnium populorum eandem fuisse, iisdem legibus in sermone fingendo et componendo directam esse. Ad rem ipsam exempla pauca 1 notandum fortasae cst, nomen HálfJanr (quasi es m mi-Danus) ad hanc gcneraleiu signi- firationcni iioiiiinis apte nlYrri. XXII PRÆFATIO. afferemus, ex fere innumerabilibus, quæ viri docti jam congesserunt, et quæ amplius congeri possunt 1 . Antiquissimum de hac re apud poé'tas exemplum dedit Sighvatus, qui, ubi congressum inter Olavum Sanctum, regem Norvegiæ, et Hakonem comitem Erici filium in frelo Saudungensi 1014 commemorat, hunccomitem, virum Norvegum , in secundo loco dignitatis positum et generis præstan- tissimi in regionibus Danica lingua loquentibus appellat (Snorri Sturlus., Ólafs s. helga, c. 28: Fornm. s. iv, 73 cfr. xn, 77): Ríkr kvað sér at sækja i. e. Rex potens, gloriæque cupidus, Sauðúngs- konúngr nauðir necesse sibi esse dixit frægðar gjarn í fornu Hakonis petere congressum fund Hákonar -sundi. in vetusto freto Saudungensi. Strángr hitti þar þengill Severus juvenis rex hic offendit þann jarl, er var annarr dynastam, qui erat præstantissimus æztr, ok ætt gat bezta alter et optimo natus genere úngr á danska túiigu. Danica lingua loquentium. Marcus Skeggii íllius (Markús Skeggjason), per annos 1084 — 1107 legifer Islandiæ (-J- 1107; cfr. Safn til sögu íslands n, 20 — 21), qui de Erico Bono Rege Daniæ carmen composuit, in eodem carmine fundationem archie- piscopatus Lundensis, cui, ut satis notum cst, non solum Dania, sed etiam Svecia, Norvegia et Islandia subjecta fuit, hoc modo commemorat (Knytlínga s. c. 80: Fornm. s. xi, 314 cfr. xn, 256): Dróttum lét í Danmörk settan döglíng grundar skamt frá Lundi erkistól, þann er öll þjóð dýrkar, eljunþúngr, á danska túngu. Hildíngr framdi heilagt veldi ; hvargegnan má özur fregna, hónum vísar hölda reynir himna stíg, til biskups vígðan. 1 Exempla vide in tractatu Pauli Vidalini de voce Dönsk túnga, ante allato; — N. M. Petersen. Det danske, norske og svenske Sprogs Historie. Khavn 1829. 8vo. i, 15 sqq. — Afhandling om Benœvnelserne af \orges Land, Foik og ^prog, in Collcctione quœ dicitur Norske Samlinger. tom. n (t'hristiania 1834. 4to), pag. 379—507; C. C. Rafn, Antiquités de l'Oiient. monuments runogiaphiques, Copenh. 18ótí. 8vo. introd. p. xn xlviii. PRÆFATIO. XXIII i. e. Indefessa fortitudine spectatus terræ princeps sedem archiepiscopalem , quam omnes Danica lingua loquentes venerantur, in Dania prope a Lundo, in gratiam hominum, ponendam curavit. Rex sacrosanctam potestatem promovit; constat Özurem , civium commodis ubique obvium , cui hominum explorator viam coelestem commonstrat, [archi]episcopum inauguratum esse. Auctor Historiæ Cnutidarum, qui contentum strophæ eo modo dedit, ut interpretetur: u skyldu þar allir Danir til þjóna" (i. e. cui omnes Dani subjecti essent) aut negligenter scripsit, aut nomini Danorum antiquo more, ut demonstravimus, latiorem significationem dedit. EinarusSkulii filius(EinarrSkúlason), virlslandus clerici ordinis et celeber poéta, carmen encomiasticum de Olavo Sancto Rege Norvegiæ composuit, et anno 1152 præsentibus cardinali Nicolao Albanensi episcopo, tribus Norvegiæ regibus, Eysleino archiepiscopo Nidrosiensi et coetu frequentissimo Norve- gorum et Islandorum recitavit (cfr. Diplomat. Island. i, 205 sqq.), quod carmen Geisli (i. e. Radius solis) dictum est. Hic inter alia miracula sancti Olavi ibi enumerat sanationem hominis, cui lingua ex ore exstirpata fuerat, quod miraculum per totas regiones, Danica lingua loquentes, gloriam Sancti regis auxisse dicit (Geisli, str. 26 *: Fornm. s. v, 357 cfr. xn, 119): Mál fékk maðr, er hvílir i. e. Postea vir, cujus lingua margfríðr jöfurr, siðan exsecta fuerat, loquelam éðr sá er orða hlýðu recepit eo loco quo rex afskýfðr farit hafði. forma eximius quiescit. Frægð vinnr fylkis Egða Quod faclum gloriam strenui fólksterks af því verki; Agdensium regis late divulgavit; jöfurs snilli fremst alla omnes Danica lingua loquentes úngs á danska túngu. virtutem juvenis regis prædicant. Postquam, ut jam monstrabimus, appellatio linguæ mutari coepit, tamen nunquam appellalionem u norrœna" apud poétas invenimus, sed semper anti- quissimo more u dönsk túnga". Hanc appellationem etiam adhibet frater Eysteinus Asgrimi (Eysteinn Ásgrimsson), per aliquot annos Canonicus regularis ordinis Augustini , primum Veri s. Thykkvabæi in Islandia , deinde 1 Carmen Geisli in codice Holmiensi inter Islandiea mbr. Nr. 1 , qui Hergianus (pejua Byrgerianus) dicitur, optime conservatum est, quo hie in uno ct altero vocabulo coirigeudi rausa usi sumus; scd tamen in eo, quod hic cardo rei est, omncs consentiunt. JCXIV PRÆFATIO. Sanctæ Sedis (i. e. Helgiseter) in Norvegia * , inter celeberrimos poé'tas Islandos numeratus, qui circa medium seculi quarti decimi (*|- 13gl) carmen, Lilium (Lilja) dictum , in honorem sanctæ Mariæ virginis composuit, ubi, quamvis Islandus, linguam Danicam more antiquorum poé'tarum suam mater- nam linguam appellat (Lilja str. 4; ed. in F. Joh. Hist. Eccl. n, 398 — 464 et separatim Hafn. 1858. 12mo): Fyrri menn, er fræðin kunnu forn ok klpk á sínum bókum slúngin mjúkt af sínum kóngum súngu lof með danskri túngu; í þvílíku móðurmáli meir skyldumst ek, en nokkurr þeirra, hrærðan dikt með ástar orðum allsvaldanda kóngi at gjalda. i. e. Veteres, qui scientias calluere antiquas et sapientia plenas in suis libris artificiose concinnatas de suis regibus laudes cantaverunt Danica lingua; tali materna lingua magis obligor quam eorum quisquam devotum carmen verbis amoris plenum omnipotenti regi persolvere. Si ad prosam orationem nos convertimus , inter antiquissima scripta invenimus Leges, et speciatim codicem Islandicum Grágás, cujus magna pars, et nominatim jus criminale Vígslóði, testanlc Ario, scriptum est anno 1117 — 18. Ex pluribus ejus locis apparet, Islandos linguam maternam nunc linguaii suam (vor túnga) nunc linguam Danicam (dönsk túnga) appellasse, et eo quidem tempore linguam suam communem cum Danis , Svecis et Nor- vegis habuisse. Ex multis locis afferemus duos, scilicet: a) Grágás. þíngskapa þáttr cap. 1 : {4 þann mann skal eigi í dóm nefna, er eigi hefir mál numit í barnæsku á danska túngu, áðr hann hefir verit þrjá vetr á Islandi, eða lengr"; i. e. eum hominem judicem non cligunto, qui in pueritia lingua Danica loqui non didicit, nisi antea tres hiemes aut ultra in Islandia í'uerit (Grágás secundum codicem Regium, c. annum 1230, et codi- "■ Finn. Joh. Hist. Eccl. Isl. I, 527; Lange, Norok Klostcrhistorie. ed. sec. p. 225. PRÆFATIO. XXV cem Arna-Magnænnum c. 1275 exaratum, ed. Vilhjálmr Finsen i, 38; ed. Arna-Magn. i. 16). b) Vígslóði cap. 37: 4t Ef útlendir menn verða vegnir hér á landi, danskir, eða senskir eða norrenir um þau þrjú konúngaveldi er vor túnga er. En . . . af öllum löndum (al. túngum) öðrum, en af þeim túngum er ek talda nú (al. danskri túngu)" et cet. ; i. e. si forte homines externi in hac terra occisi fuerint, Dani, aut Sveci aut Norvegi . . de tribus illis rcgnis, ubi nostra lingua viget. Sed . . . de omnibus aliis terris (lin- guis), exceptis iis, quæ linguis mox enumeratis (linguæ Danicæ) adhærent, etc. (ed. Fins. i, 172; ed. A. Magn. u, 71-72). Similia in codice legum Jónsbók, de anno 1280, occurrunt, ex antiquioribus legibus desumta. Ibi in jure hæreditario (Arfatökur c. 23) dicitur: tí Nú andast útlendr maðr hér, af Noregs konúngs ríki .... Svo skal ok fara um arf danskra manna ok svenskra, ef þeir andast hér; en af öðrum túngum en danskri skal engi maðr at frændsemi arf taka, nema", etc. ; i. e. Si homo externus ex imperio regis Norvegiæ hic mortuus sit . . . Eadem regula valet de hæreditate hominum Danicorum vel Svecorum, si hic mori contigerit; sed ex ceteris linguis, quam Danica, nemo respectu consanguinitatis capiet hæreditatem, nisi etc. (Jónsb. ed. 1578, plag. L). Inter antiquissima Islandorum scripta sunt sermones sacri, quorum v. c. magna collectio, seculo duodecimo scripta, in bibliotheca regia Holmiensi servata est (Island. cod. membr. Nr. 15. 4to. folia 102 continens). In hoc codice folio 16. verso incipit oratio, quæ in jejunio quatuor temporum legi debuit , quæque deinde fortasse per plures codices raigravit , et inter eos in codicem membraneum Arna-Magnæanum Nr. 114 A. 4to., qui leges Norvegicas continet, et in Norvegia intra annos 1330 et 1355 scriptus esse et in possessione familiæ Bjarköyensis fuisse putatur. In hoc sermone inter alia dc formatione vocabuli Imbrudagar 1 ita disputatur: lacmvv. etvtf-Bíaim^u ratnaföa tm/2. ^ímt&Vttimgfeu^a(?§U)fitó- rmlmvS'agþa Bec c&u?$&$)ecc ^iar tewtmv^ft utt regnT faxxx' ' Revcra hoc vocabulum formatum est cx: (1 Quatuor tcmporum" (scil. jcjunium) — Oua- tember — Himber — Imbra. — In Ulandia vulgo traditum essc dicit Arnas Magnæus: vixisse in Islandia ocridcntali fæminam, nominc Ymbra, quæ divitiit> pollcns, quoiannis nmicos suoa quater convivio cxccpit, undc dics convivalcs Ymbrudagar (dies Ymbræ) appcllati sint. Quod, ut jam indicaluin Mt, nugæ sunt. - Apud Danos vulgaris denominalio fonn.iia est: Tampcid*;. XXVI PRÆFATIO. £i [Sua sem merkir nafn þat, er vér gefum] þessi föstu. Imbres heita skúrir á Latínu, en vér blöndum saman Latínu ok danskri túngu, þá er köllum imbrudaga, þat er skúrdagar, því at þeir voru fyrst til regns settir"; i. e. ut significat nomen, quod huic jejunio tribuimus. Imbres Latine pluvia dicitur, nos autem utramque linguam Danicam et Latinam confun- dimus, dicentes imbrudagar, id est: imbrium dies, quoniam in principio ad imbres positi erant. Tractatus philologici, qui in codice Wormiano cum Edda Snorriana junguntur, præclaram lucem huic rei afferunt. In primo tractatu, circa annum 1140 scripto (Snorra Edda n, 10-43), auctor, qui nullos libros historicos lingua vernacula scriptos, præter scripta Arii polyhistoris, cognovisse videtur, sibi propositum esse dicit, exemplum Anglorum imitanti, alphabetum ít nobis Islandis" conscribere , quare plurimis locis tt nostrum sermonem", tt nostram linguam", u nostrum alphabetum" (vort mál — vor túnga — vort stafrof) appellat. Uno lantum loco Jinguam Danicam" (danska túngu) eo modo nominat, ut perspicuum sit eandem esse, quam tt nostram linguam" ceteris locis appellavit. — In tractatu secundo, serius quidem, sed tamen ante annum 1200 scripto, nunquam occurrit denominatio dönsk túnga, neque norrœna, sed tantummodo tt vor túnga" (nostra lingua). — In terlio tractatu, quem Olavus hvítaskald circa vel ante annum 1250 scripsit, semel tantum occurrit denominatio tt í danskri túngu", cum variatione u \ norrœnni túngu", sed sæpissime tt í norrœnu — norrœnu stafrofi — norrœnu máli — norrœnu skáldskap". Uno loco opponitur scribendi ratio Germanorum et Danorum (þýðerskir menn ok danskir) ei rationi, quæ in lingua septentrionali (norœnu máli) usurpetur (Sn. Edda n , 134), quamque recentiorem esse auctor judicat. — In præfatione, quæ post Snorrii Sturlæi tempora scripta est, vel certius inter- polata, quum ejus auctoritale nitatur, et ad tempora seculi quarti decimi a nonnullis relata, prisca denominatio ít í danskri túngu" adhibetur, sed in tractatu quarto, circa medium seculi quarti decimi ut videtur scripto, qui fortasse Priori Munkathveraensi Bergo Sokkii filio tribuendus est, nomen tt norrœna", tt norrœnu-skáldskapr", ta..tummodo occurrit. Apud auctores historicos terminum satis certum in ætate Snorrii Sturlæi habemus, quum ante ejus tempora nomen tt dönsk túnga" fere unice occurrat, postea vero tt norrœna" maximum valeat. Neque loci desunt, sive apud nostros, sive apud exteros exempla quæramus, qui demonstrare possint Iinguam totius septentrionis, sive nominatim trium regnorum septentrionalium et Islandiæ , unam eandemque fuisse. Ita verbi causa Ælnothus , natione Anglus, qui circa annum 1110 Historiam S. Canuti Daniæ regis scripsit, aperte testatur, dicens: tt Aquilonales autem, qui ob situm regionum PRÆFATIO. XXVU Normanni dicuntur, et Ysonii (i. e. Islandi), qui etiam ob hiemis ibidem vehementiam et longioris glaciei seriem, Glaciales, tam patria, quam Normanica et Danica lingua vocantur" (Langebek Scr. Rer. Dan. iu, 331), quæ verba satis accurate reddunt denominationes t( vor túnga" i. e. íslenzk túnga, sive u túnga íslendínga", í£ norrœna" et íc dönsk túnga". — Similiter etiam fragmentum Islandicum, circa annum 1222 ut videtur scri- ptum , de Canuto Danorum rege ita verba facit: a Knútr, er Landbertus hét skírnarnafni , ok kallaðr er á danska túngu ok norrœna Knútr ríki" i. e. Canutus, qui in baptismo nomen Landbertí nactus est, et lingua Danica et Norvegica Canutus potens est appellatus (Langeb. Scr. Rer. Dan. ii , 426) ; quibus verbis clare indicatur , eandem linguam esse Danorum et Norvegorum. Nec minus indubium est, verbis u á danska túngu" omnes terras septentrionales, et præcipue Daniam, Norvegiam atque Sveciam indicari. Inter exempla quæ hoc probant sufficiat hæc afferre: Historia Cnutidarum, s. Knytlínga saga, cap. 17. (Fornm. s. xi, 201) de Canulo Magno Daniæ Rege dicit: u Hic appellatus est Canutus potens, sive Canutus grandævus, fuitque potentissimus rex et latissimi imperii omnium, qui lingua Danica utebantur 1 . — De Olavo Tryggvii filio, Norvegiæ rege, quasi una voce dicunt auctores, Gunnlaugus et Oddus (c. 1200), et compendium Historiæ Norvegiæ, Fagrskinna dictum (c, 1250): hunc celeberrimum fuisse omnium principalium virorum, Danica lingua utentium, sive in iis regionibus, quæ Danica lingua utebantur (Fornm. s. m, 10 ; x, 364: Fagrsk. p. 66) 3 . De Ingebjarga, filia regis Upsaliensis in Svecia dicitur: hanc fuisse formosis- simam virginem et sapientissimam omnium Danica lingua utenlium , seu intra fines linguæ Danicæ (Hervarar saga in Fornald. sög. Norðrl. i, 516 secun- dum codicem membraneum Domini Hauki Erlendssonii, ante et post annum 1300 scriptum) 3 . — Notissimus est locus in Præfatione operis historici Snorrii Sturlæi, in quo historia Ynglingorum Sveciæ regum et deinde regum Norvegiæ primum locum tenet, ubi auctor dicit se in hoc libro historiam eorum principum, qui in terris septentrionalibus regna tenuissent et Danica lingua usi fuissent, describendam curasse (Snorri Sturlus. Heimskr. in Præfatione.) 4 . Post Snorrii tempora , vel post medium seculi tertii decimi , apud auctores prosæ orationis nomen linguæ u norrœna" sive u norrœn túnga" plane 1 ( ,Hann var kallaðr Knútr hinn ríki eða Kndtr gamli, liann hefir verit rikastr kondngr ok víðlcndasfr á danska tdngu". • „þvilikr höfiMngi . . . er þá var frægastr á danska tiíngu". * „dóttur Yngva konúngs at Upptsölum, íngibjorgu, þá mey, er fegrst var ok vitrust á danska túnsu". 4 , . V bók þessi lct ek rita fornar frásagnir um hitfAíngja þá, er ríki hafa haft á NonV- Iðndum ok á danska tiíngu iiafa mœlt". XXVUI I'RÆFATIO. eodcm modo alque antea dönsk túnga usitari cœpit, ita ut interdum de Norvegis speciatim, interdum de Norvegis et Islandis communiter, qui semper pro uno fere populo habebantur, interdum peculiariter de Islandis, interdum tandem etiam de omnibus terris sive populis septenlrionalibus valcat. Ad hæc probanda innumerabiles fere loci scriptorum adferri possunt ; nobis sufficiat unum et altcrum locum ad has significationes probandas aíferre, qui facile multiplicari possunt. De linguæ appellatione in ipsa Norvegia duo exempla ex auctoribus Islandis afferemus , qui maximæ auctoritatis sunt. Snorrius Sturlæus de Haraldo Gillio refert , qui in Hibernia educatus exinde in Norvegiam venit (1129) et posthac regnum ibi adeptus est : ít Linguæ Norvegicæ usus impeditior illi erat, adeo ut in verbis proferendis magnopere hæsitaret et balbutiret, quod multis derisui fuit" (Snorr. Hkr. Saga Sigurðar Jórsalaf. cap. 34) *. Simili modo auctor vitæ Laurentii, episcopi Holensis (pres- byter Islandus Einar Haíliðason 1307 — 1393?) de clerico quodam Johanne, qui ex Flandria venerat (c. 1294) et igitur Flandricus (Flæmíngi) appellatus est, retulit: <4 Johannes Flandricus ideo minori usui fuit archiepiscopo in litibus ejus cum canonicis Nidrosiensibus, quod lingua u norrœna" (Nor- vegica) uti non potuit, et sermo ejus a vulgo non intellectus est , nam omnia Latine , Gallice vel etiam Flandrice loquebatur" (Laurentius saga, cap. 9: Biskupa sögur i, 799) 2 . — ■ Alteram significationem , quæ linguam Norvegiæ et Islandiæ communi nomine u norrœna" appellat , multa exempla probant , quorum unum tantum aíferemus ; narratur enim , Vitam Alexandri et Historiam Judaicam a presbytero Islando Brando Jonæo (Brandr Jóns- son) postea episcopo Holensi (1263 — 1264), in linguam ít norrœnam" trans- latam esse, his verbis: a Hunc librum ex sermone Hebraico in Latinum transtulit sanctus Hieronymus presbytcr, in u norrœnum" autem sermonem vertit Brandus Jonæus presbyter, qui deinde episcopus Holensis fuil, jubente domino Magno rege, filio Hakonis regis grandævi ■ (Cod. membr. A. Magn. Nr. 226 Fol. col. 638 in fine). — Nec minus lingua vernacula Islandorum his temporibus eodem nomine appellatur , ut verbi causa in præfatione Snorrii: u Arius presbyter polyhistor primus in hac terra (Islandia) scientias 1 (l Haraldi (cillaj var stirt mjíik um norrænt mál, ok kyfldi mjök »il orðanna, ok htifðu margir menn þat mjök at spotti." 1 „Mátti þvi Jón flæmingi miðr gagna crkibiskupi í dcilum f)cirra kórsbræðra, at liann kunni ckki Dorrænn at taln, ok skildi alþýðan « ■ k k i mál hans, (i\i at hann (alaði allt á Latínu, Fiansisku cðr Flrcnisku." 3 „J>essa bók færði hinn hcilagi Jeronimus prestr or ebrcsku máli á Latínu ok í norrœnu sneri liiandr prcstr Jónsson, er siðan var biskup at llóluin . eptir boði herra Magnúsar konúngs , sonar Hákonnr koniings satnla." PRÆFATIO. XXIX antiquas et novas sermone ^norrœno" (Septentrionali v. Islandico) conscri- psit" (Heimskr. in præfat. ; cfr.Historiam Olavi Sancti in Prologo) '. In vita Laurentii episcopi Holensis in Islandia (1326): u Dominus Laurentius sermone u norrœno" (materno v. Islandico, oppos. Latino) usus est" (Laurentius saga c. 55: Bisk, s. i, 861) 9 . Eodem modo in libris daticis (máldagar) eccle- siarum Islandicarum codices , Islandico sermone scripti, et in Islandia com- positi aut translati , sæpissime recensentur sub nomine Ct norrœnu-bœkr" (libri Septentrionales v. IsJandici) *, Denique etiam nomen linguæ u norrœna" de lingua Septentrionali in universum, sive de terris septentrionalibus , adhibitum est, v. c. in Historia Hakonis Hakonidæ a Sturla Thordi filio (-j- 1284) scripta (Fornm. s. x, 76 — 77), ubi nominat auclor Absalonem, ex ordine Præ- dicatorum , qui minister provincialis omnibus monasteriis huic ordini adhæ- rentibus per regiones lingua Septentrionali ( u norrœna") ulentes præfectus fuit 4 . At fuit frater Absalon minister provincialis ordinis Prædicatorum (S. Dominici) per provinciam Daciæ, quæ omnia regna septentrionalia com- plectebatur. Hoc loco igitur denominatio u norrœn túnga" plane eodem modo ac anlea u dönsk túnga" occurrit. — Postquam Norvegi linguam vernaculam in scriptis adhibere cœperunt, et Islandi suam cum illis linguam et literaturam communem fere esse judicarunt , nomen linguæ u norrœna" magis magisque seculo tertio decimo et quarto decimo invaluit , deinde cum nomine u íslenzka v sive u íslenzk túnga'' promiscue adhibitum est , ad postremum vero obsolevit. Apud poetas Islandos, ut antea demonstratum est, seculo quarto decimo adhuc valuit denominatio antiquissima u dönsk túnga". 1 ,,Ari prestr cnn fróoi ritaði fyrstr manna her á landi at norrœnu niáli fræði , bæði forna ok nýja." ■ <( Hcrra Laurentius talaði á norroenu." 1 „Marteins saga uppá norrœnu" ( Viía 8. Martini Turonensis). — (l Kristinnréttr á norrœnu" (Jus ecclesinsticum). — „Ceciliu saga á latínu ok norrœnu" (vita S. Ceciliæ); — „bækr iij á norrœnu" (tres codices); — (( Andres saga á norrœnu (vita S. Andrcæ). Libri datici ccclrsiarum : Grenjaðarstaðr, Hrafnagil, Saurbær, Vcllir, Urðir, de annis 1318 et 1391. — „Jóns saga (baptistc) á norrœnu" (vita Joliannis Baptistæ); „Xikolaus sa^a á Latínu ok norrœnu" (Vita S. Yicolai Mirrensis); „Martini saga á Latínu ok norrœnu"; „Scrmonsbók á norrœnu" (Liber Sermonum). Libri datici ccclesiarum: TjOrn i Svarfaðardal, Mælifell, Grenjaðarstaðr, Skinnastaðir , anno I39L — , c x i i i j ok xx Latínu bækr ok norrœnu" (Codices Latini et Ulandici triginta quaiuor); „liálfr fjórði tugr norrœnu bóka, itcm nærri liundradi latinubóka" (Codices Islandici triginta quinque, Latini fcre centum); (( i norrœnu bókum . . . . Annalcs foinir á x bókum ok lOgbók þar í" (dcccm volumina antiquorum annalium cum codice Lcgum). Libri datiri monastci iorum Islandicorum in K'ukjubæ, Helgafell et Viftey 1397. -- „þorláks saga á norru-nu" (vita S. Thorlaci cpiscopi Schalholtensis Islandice). Liber dat. ecclesiæ Hof in Hangarvallis 1397. ' „Absalon piédikari, er provincialis var af Ollum prédikara klaiistrum á norrœnni tú ngu ". XXX PRÆFATIO. Quamvis igitur sæpius vocabulum u norrœnn" de Norvegis et tt norrœna" non raro de Norvegorum lingua (quæ etiam re vera septentrionalis fuit) specia- tim usitetur, tamen non rarius sensu generali (— septenlrionalis) , vel etiam sensu qui Norvegiam excludebat , adhibitum est. Et sic inter exteras nationes nomen Nordmannorum cum Danorum vario modo jungi et misceri perseveravit, ut ex verbis auctoris cujusdam Gallici seculi quarti decimi videre licet , qui ita verba facit: tt Nortmanni liugua barbara dicti sunt, quasi homines septentrionales, eo quod ab ilia mundi parte venerunt, scilicet a Scythia inferiori, quæ secundum Isidorum terra barbarica vocatur. Sunt origine Dani, quia de Dacia egressi sunt" 1 ; qui locus etiam communem inter auctores Gallicos sententiam de situ geographico Daniæ (— Daciæ) hujusquc denominationis etymologia perspicue demonstrat. Seculo sexto decimo adhuc nomen antiquissimum t dönsk túnga" in Islandia adhibitum invenitur, nam in literis, ab episcopo Holensi Jona Arasonio et ceteris magna- tibus ad regem Christianum tertium anno 1540 missis rogant, ne quem Islandiæ præfectum constituat, qui non ex lingua Danica esset (sem . ð. ÍNDEX SIGLORUM. A. = Amatoriuni carmen, i. e. Man- saungsdrápa in calce codicis Regii Eddæ Snorrianæ (vide Cod. Reg. infra), non- dum editum; vide F. xi præf. p. 8 (Shl. x, 1 93). Numerus stropham indicat. AA. = Antiquitatrs Amkrican/R, s ve Scriptores Septentrionales Rerum Ante-Columbianarum iti America, studio et opera Caroli Clir. Rafn. ed. Socie- tas Regia Antiquariorum Septentriona- lium. Hafniæ 1837. 4to. Numeruspa- ginam indicat. abs. = absolute. acc = accusativus, -ve. acc s. msc. = accusativus singu- l.nis masculini. act. = activum, -vi, -ve. Ad. = Ari\rjar>ardrípa, carmen cncomiasticum Egilli Skallagrimi , iu honorem liberi baronis Arinbjörni. Egils saga. Hafn. 1809. 4to. p. 648-685. Sagan af Agli Skallagrí mssyui. Reykja- vík. 185G. 8vo. p. -201-205 coiifr. 270-278. Numerus stropham indicat. Ad. str. u/t. bb ArimijarsardrXpa, stropha ullinia. adj. =■ adjectivum. adv. = adverbium. Ag. = Arngrimi historia, i. e. stro- phæ, auctore fratre Arngrimo, Einare Gilsii et plurihus, ex Gudinundar saga, sive historia Gudmundi episcopi Ho- lcnsis, auctore fratre Arngrimo (Biskupa sogur Tom. iii. innaht)fn (Haf- niæ) 1821 - 1855. 4to. Primus nu- merus volumen (deild), secundus pa- ginam, tertius stropham indicat. o — t = eitthvat (i. e. aliquid). INDEX SIGLOKIM XXXVII etc. = et cetera. r—u = eiou (eiohverju, i. e. alicui). exscr. = exscriptum. exscr. chnrt. = exscriptum charta- ccinii, -ta chartacea. Exscr. cod. Worm. sec. J. Olav. Gruunav. = Exscriptum codicis Wor- miani (A. Magn. 242 Fol.) secunduni Jonani Olavium Grunnavicensem = J. Exscr. J. Grunnav. = Exscriptum Jonæ Grunnavicensis = J. Exscr. Jonis Grunnavic. = J. exss. — exscripta (plur.). f. == fæmininum ; f. pl. = fæmininum plurale. f. = lilius, -lio. F. (FmS.) = Fornmanna SÖgur ed. Sncietas Regia Antiquariorum Se- ptentrioualium. Hafniæ 1825-37. Vol. i-xu. 8vo. Primus numerus volu- men (bindi), secundus paginam, tertius sfropham indicat. Fah. Prodr. (Faber. Prodromus; Fa- heri Prodr.; Fab. Prodr. ornith.; Fab. Prodr. ornithol. : Faberi ornith.); Prodromus der islándischen Ornitholo- gie oder Geschichte der Víígel Islands von Friedr. Faber. Kopenh. 1822. 8vo. Numerus paginam indicat. Farmannal. = Farmannalög, i. e. Bjarkeyjanettr Magnús konúngs laga- bætis (ix, 18) ; ed. in Noreies gamle Love. Christiania 1840-1849. Torn. í-m. 4to maj. (n, 283). Fbr. —- Fóstbr.kðra saga eor sag- an af ^orgeiri Hávarssyni ok jiormóði Bessasyni Kolbrútiarskáldi. Kaupmanna- höfn 1822. 8vo. Prior numerus ca- put, posterior stropham indicat. — Fóstbræora saga, ed. Konráo Gíslason. Khavn 1852. l2mo. (Nordiske Old- skrifter, xv). Pars ejus edita in GhM. ii, p. 230-419. Félag. = Rit Þess íslenzka lær- DOMS-LI8TA PELAGS. Vol. I-XV. Kailp- iuantiah. 1781-1797. 8vo. Prior nume- rus volumen, posterior stropham indicat. Fav. = Færoice. Fter. = Færeyínga saga, ed. C. C. Rafn. Khavn. 1832. 8vo maj., cum interpretatione Færoica et Danica. Nu- merns pagiuam iiuiirnt. Fimi. • — Fintiico, -ce. Finnb. = Fiwboga s.vga hins rama, ed. E. Chr. WVtlaulF (cnn Vatns- dæla saga). Khavn. 1812. 4to. p. 207-361 ni iii interpretatioue Danica. Fjölsm. = Fjölsvinnsmal, carmen in Edda Sæmundina, ed. Arna-Magn. i, 275-310; — Rask, p. 107-1 12; — Muoch, p. 171-174; — Liining, p. 505-515; Möbius, p. 210-215. Ed. in: Eddi- sche Studien von Paulus Cassel. Wei- mar 1856. 8vo. Cum versione Ger- manica, introductione et notis. — Nume- rus stropham indicat. Fk. = Fsk. Flóam. == Flóamanna saoa, nunc edita a Gudbrando Vigfussonio ct Th. Möbio in: Fornsögur. Leipzig 1860. 8vo. p. 117-161. Pars ejus ed. iu GhM. ii, 1-221. Fm. = FapnismAl, carmen in Edda Sæmundina, ed. Arna-Magn. II, p. 167 -188; — v. d. Hagen, Altnord. Sagen u. Lieder, p. 40-45; — Grimm, Lieder der alten Edda, p. 175-205; — Rask p. 186-192; — Munch, p. 108-112; — Liining, p. 367-376 ; — Möbius, p. 133- 138. Appellatur etiam Sigurdar kviða Fapnisbana hin öunur, sfrari partr (ed. Arna Magn. II, 167). Numerus stro- pham indicat. F. Magnus. = F. Magnusenius = Fitmus Magnusenius (Finn Magnusen : Fintir Magnússnti). fol. — foliuni, -lio. Forspjallsl. = Forspjallsljóð s. Forspjallsmál, i. e. Hraínagaldr Ooins. vide Hrafn. FR. = FoRNALDAR SOGUR NoRÐR- landa, ed. C. C. Rafn. Kaupmannah. 1829-1830. Tom. i-iii. 8vo. Primus numerus tomum, secundus paginam, tertius stropham indicat. Fragm. = Fragmentum. Fragm. de Thorst. Siduhall. f. = Fragmeotuni de Thorsteino Sidu-Halli (ilio, Í. e. ÞoRSTEINS 8AGA SÍDI'-HaLLS- sonar; vide: fi. Síðuh. Franc. = Francogallice. Frostoþl. = Frj Frostuþl. = Frj Frþ. = Frostuþíngs lög, ed. in Nor- ges gamle Love i, 119-258. Frþi. = Frþ. Fsk. = Fagrskinna, Historia re- runi Norvegicarum (in Islandia con- scripta, vide. Safii til ftftgu Islauds I, 137-184), ed. P. A. Munch et C. R. Un- ger. Christiania 1847. 8vo. Prior nnmr- rus paginam,posterior sfropham indirut. XXXVIII IXDKX 8IGL0RUM G. ==■ GeI8LI s. Váttardrápa, carmen in honorem Olavi Sancti, N. R., ah Ei- nare Skulii filio compositum antio 1152. Cod. Flat. (Flatevjarbók) ed. Chrisfia- niæ 185». 8vo. " p. 1-7. Hkr. ed. Hafn. Fol. Tom. m, 461-480 cum in- terpr. Danica et Latina; F. V. 319- 370. In omnibus his editionibus tres strophæ omissæ sunf, quæ in codice Holniiensi Membr. Nr. 1 Fol. inveniun- tur, post str. xxx. inserendæ. Nume- rus stropham indicat. Gall. = Gallice. Gd. a=ss GuÐMUNDAR DRÁl' \, Carmeil in honoreni Gudniundi episcopi Holen- sis composilum ab Arna .lonis fílio, ab- bate Miiiikathveraensi (1371-1379), niscr. (uunceditum in: Biskupa sogur, Tom. n). Numerus stropham indicat. Gd$. =• GuÐmundar drípa önnur, carmen in honorem ejusdem Gudnuiiidi episcopi, a fratre Arngrimo,abbateThing- eyrensi, anno 1345 compositum, msc. (nunc editum in: Biskupa sogur", Tom. n). Numerus stropham indicat. Gen. = genitivus, -vo ; gen. f. = genitivus fæminini. Germ. = Germanice. Getsp. Heiðr. = Getsprki Hriðrrks konúngs, i. e. Ænigmata cum solutionc regis Heidreki, in Hrrvarar saga ok Heiðreks konúngs. Edd.: O. Verelii. Upsal. 1072. Fol.; — Stephani Bjórns- sonii. Hafn. 1785. 4to; — C. C. Rafn in FR. i, 409-512 et 513-533, quæpri- mum locum tenet; — N. M. Petersen in : Nordiske Oldskriffer m. Khavn. 1847. 12mo. Numerus strophamindicat. Gha. = GoðrÚxarharmr, carmen in Edda Sæmundina, ed. v. d. Hagen, Alt- nord. Lieder u. Sagen, p. 04-71; — A. Magn. n, 290-324 et 325-334 (sub titulo: GoðrÚivar KVIÐA secunda et tertia); - Rask p. 230-238 (GoOrúnar- harmr. Niflúngalok); — Munch p. 134- 138 et l39-l40(GuÐRrjNAB kviða önnur et þriIYja); — Líining p. 4 18-429 et 430-432 (cum iisdem titulis) ; — Möbius p. 163-168 et 16'J.I70(cum iisdem tilu- lis). Numcrus stropham irtdicat. Ghe. = Goðríjnarhkfna, carmen in Edda Sæmundina, ed. v. d. Hagen, Altnord. Lieder u. Sagen, p. 76-8 1 (Dauði Atla); — A. Magn.n, 361-410 (sub ti- tulo : Atla kviða hin grænlenzka); — Rask p. 244-250 (Goorúnarhefna); — Munch p. 143-1 49 (Atlakviða); — Lúning p. 440-451 (cum eod. tit.); — Möbius p. 175-180 (Atlakviða in grœnlenzka). Numerus stropham indicat. GhM. = Grö.\la\d8 historiskr Mim)i:sm i:kki:k. udgivne af det konge- ligc Nordiske Oldskrift- Selskab. Khavu. 1838-1845. Vol. i-iii. 8vo. Primus numerus volumen, secundus paginam, tertius stropham indicat. Ghv. = Godrúnarhvót, carmen in Edda Sæmundina, ed. v. d. Hagen , Alt- nord. Lieder u. Sagen, p. 92-59; — A. Magn. ii, 519-534; — Rask p. 265-268 (Goðrúnarhvata); — Munch p. 160- 162; — Luning p. 478-484; — Mö- bius p. 193-196. Num. stropham indicat. Gk. = Goðrúivarkviða liiu fyrsta, carmen in Edda Sæmundina, cd. v. d. Hagen Altnord. Lieder u. Sagen p. 51- 54; — A. Magn. n, 269-2N4"; — Rask p. 211-215; — Munch p. 130-133; — Lúning p. 411-417; — Möbius p. 158- 162. Numerus stropham indicat. Gloss. = Glossarium. Gloss. Cogn. Spir. = Glossarium ad Joh. Olavii Diatriben dc coguatione spirituali, vide : Cogn. Spir. Gloss. Diatribes = Gloss. Cogn. Spir. Gloss.E.s. Gloss.Ed. Srem. i. (n. ni.) = Glossarium Eddæ Sæmundinæ, i. e. specimen glossarii in editione Arna- Magnæana cuique Tomo operis (i-iii) additum Hafn. 1787, 1818, 1828. 4to. Gloss. F. = Glosssarium ad FniS. (Tom. xn). Gloss. Landn. = Glossarium Land- namæ, i. e. Index vocum poéticarum elc. editioni Libri Jslands Landnámabók (Hafn. 1774. 4to) additum. Gloss. Nj. =í= Glossaiium Njalæ, i. e. Specimen Glossarii Latiuæ interpre- tationi Njals sagæ, s. Historiæ Njali et filiorum (Hnfm 1S09. 4to) additum. Gloss. Njúl. = Gloss. Nj. Gloss. Norv. Hallageri = Lex. Hallageri. Gloss. Ormst. = Glossarlum Orms- tungense, i. e. Index vocum ad calcem Ormst. (qu. v.). Glo.ss. Syiit. Bapt. =--- Glossariuui ad Joil. Olavii Synt. Bapt. (qu. v.). Gloss. Sgnt. de Bapt. = GIoss. Synt. Bapt. GM.*= Gudmundus Magnæus (Guð- mundr Magnússon), editor Eddæ Sæ- mund. Tomi r. ct Historiæ i\c Egillo Skallagrimi (Eg.). INDKX; 8IGL0RUM XXXIX G. Magn. = GM. (,'. Magnæns --■- GM. GP. = Gunnarus Pauli lilitis (Gunnar PálflflOO), Pastor Hjaidarhnltensis io toparchia Dalcnsi in Islandia (-{- 1791), < otnineiitator iti Eddam Sæiiiundinain et inulta carniina pnétarum antiquioruni. C. Pauli = GP. G. Pauli f. = GP. Grág. = GrágXs, ed. Arna-Magnæ. P.irs i-n. 1829. 4to. Prior nnmerns partcm s. volumcn^ sccundus paginam indicat. — Codicem Keuiiim (Ganile k3; — edd. Gísli Magnússnn et Gunnlaugr Thordarsnn. Khavn. 1853. l2mo. (ÍNordiskeOldskrifterxvi). Car- niina ex collatione codicum menibraneo- rum aliisque libiis manuscriptis. Prior numerns capita editionis Holanæ. sr- inndns stropham indicat. Grett. membr. 551. — Grettis saga secundum codicem memhraneum Arna- Magnæanum Nr. 55 1. 4to. Grg. = Gróugaldr, carmen in Edda Sæmundina, ed. A. Magn. n, 535-554; — Rask p. 97-99: — Munch in Vio- hœtir (Additamento) p. 109-170 (Gró- galdr): — Liining p. 501-504 (eod. tit.); — Möbius p. 208-210. Numerusstro- pham indicat. Grm. ■—-- GrímmsmAl, carmen in Eilda Sæmun6; - Rask p. 39-47; — Munch p. 27-32; — Liining p. 167-180; — Mö- hius p. 32-39. Numerus stropham in- dicat. 08. s GÍSLA 8AGA SÚR880NAR ed. Björn Markússon io: Agætar fornmanna flðgor. Hólum 1756. 8vo. p. 127- 180. — ed. Konnío Gíslason: Tvær flðgur af Gísla Súrssyni. Khavn. 1849. l2mo. (Nordiekfl OMokrifter vm). — l\iis ejufl ed. in GhM. n, 576-608. — Numerus stropham indicat. Gid/k. GcllkArsljóð, mocr. GnUkL =» Gullk. (;ullj). GullÞóiii BAOA, — .Nunc ed. u K. Mourer: l)ie G !I þórifl saga oder ]>orskfirðínga saga. Lflfoiig 1858. 8vo. Gv. = GyÐíngs vísur, fragmentum carmiuis, strophas S 1 2 continens , in cod. membr. A. Magn. 757. 4to. Gfi. = Gudmundr (ok) ;Þórir, i. e. Colloquium inter Gudmundum episcopuni Holensem et Thorerem archiepiscopum Nidrosiensem, carmen constans strophis xvi i , auctore Einare Gilssonio , ex Guomundar saga hiskups (Bisk. sogur Tom. n). Gpl. = GulaÞíngslog, ed. Arna- Mflgo.: Magnus konungs Lagabæters Gulathings - Laug. Havn. 1817. 4to. Cum versione Latina et Danica. — Ite- rum ed. in: Norges gamle Love II, 1-174. Gpl. vet. = Gula[)íngslög illa vetu- sta, i. e. Gula|)íngslög hin fornu (Nor- ges gainle Love i, 1-117). H. =HaRALD8 SAGA IIIN8 HÍRPAGIM. in Hkr. ed. Hafn. Fol. Tom. i, 75-I2-I. Prior numerns caput , posterior stro- pham indicat. Illl. — W ÍKOVARSAOA H\KO.\ARSO> AIl. in Hkr. ed. Hafn. Fol. Tom. i, I-383. Prior numerus caput , posterior stro- pham indicat. Hafn. Hafniæ, Havniensis (vidc: Havn.). Hak. Herdabr. = Hb. Halfd. Svart. — - Saga Hálfdamar svarta, in Hkr. cd. Hafn. Fol. Tom. i, 05-74. Numerus cnput indicat. Halfr. — Hallfr. Hallfr. = Hallfrp.ðar saga vand- k i:n \sk vi.ns, mscr. secundum codi- cem memhraneuin Arna-Magnæanum Nr. I32. Fol. — Nunc ed. in: Fornsögur Vatnsdælasaga, Hallfreðarsaga, Flóa- inannasaga, herausgeg. v. Guðbrandr Vigfússon und Theodor Möbius. Leip- zis I860. 8vo. p. 81 -II 6. Halfd. Nig. = Halfd. Svart. Hamh. =» Hamarshkimt, carmen in EddaSæmuudina, ed. A.Magn. i, 181-198 (3>R*M8KviÐAeorHamarsheimt); — Rask p. 70-74 ; — Munch p. 47-50; — Liining p. 210-216; — Mobius p. 58-62, confr. Jrv.mlur, ihid. p. 235 239. Numerus .stiopham indirnt. Harbl. = H arbarDsljóð, carinen in Kilila Sæmumlina, <kc Lægebng fra det trettende Aar- hundrede, ed. Chr. Mulbech. Khavu. 1826. 8vo. fíarpestrœng = Harpestr. Harpestr. La>gebog Gloss. = Glos- sariuin til Henrik Harpestrengs Læge- bos; ni. m., editioni Molhechii additum, p. 16L206. fíardr. = Hh. Has. w=p Harmsól, carnien religio- sum, a Gamlio canonico compositum, ed. inter: Fjtigur gönml kvæoi, a Svein- hjörno Egilssonio (Programma Scholæ Bessastadensis). Vi^eyjar klaustri 1844. 8vo. p. 13-34. Numerus stropham indicat. fíátt. = HAttatal, er Snorri Sturluson orti, pars Eddæ Snorronis Sturlæi, ed. Ama -Magnæana. Hafn. 1848. 8vo. Tom. i, 594-717 cum ver- sione Latina. Numerus stropham in- dicat. fíávam. '= IIÁvamál, carmen in Edda Sæmundina, primum ed. a Petr. Joh. Resenio cuni Edda Snoironis (Ethi- ca Odini, pars Eddæ Sæmundi, vocata Haavamaal. Isl. et Lat.). Havn. 1665. 4to; — ed. Arna-Magn. m, 57-142 (str. 1-167); — Rask p. 11-30 (Hávam. str. 1-112; LoMafuismál, str. 1-26; Rúna- talsfiáttr Óðins, str. 1-27); — Munch p. 8-21 (str. 1-165); — Liining p. 263- 295; — Möhius p. 10-25 (str. 1-165). Numerus stropham indicat. fíriv. lsf. = HávarÐs saga Ís- firðÍngs , ed. Björn Markússon in: Nokkrir margfróðir söguþættirlslendínga. Hólum 1750. 4to. p. 38-58. Numerus stropham indicat. fíavn. = Havniensis v. Hafnien- sis (codex s. rnembrana) confr. cod., membr. Hb.= HXkonar saga hp.rðarrriðs, ed. in Hkr. ed. Hafn. Tom. m, 378- 408 , cum interpr. Danica et Latina. Prior numerus caput, posterior stro- pham indicat. fí. Br. =^ Helrbið Brynhildar, carmen in Edda Sæmundina , ed. v. d. Hagen, Altnord. Lieder u. Sagen, p. 62-61 ; — Giimm, Lieder der alten Edda, p. 277-287; — A.Magn. n, 257- 268 ; — Rask p. 227-229 (Helreí?> Bryn- hildar coa GÝgjarkvida); — Munch p. 128-129; — Ltining p. 407-410; — Möbius p. 156-158. Numerus stro- pham indicat. fíeimspek. sfcóli = Hbimsprkínga skóli, carmen didacticum a Gudmundo Bergthoris íilio (Guðmundr Bergj)órsson •}- 1705) compositum circa vel ante an- num 1700, ed. Reykjavík 1845. 8vo. fíeiðarv. = Hkiðarvíga saga, ed. in Islendínga sögur. 1829. i, 261- 350; Islendínga sögur Í847. n, 277 3«J4 (Saga aí" Víga - Styr ok Heiðar- vígum). fíeiðarv. S. = Heiðarv. fíem.þ. =Hrmíng8 Þáttr Ásláks- sonar, mscr. — Nuiic ed. in: Sex söguþættir, sem Jón 5 or ' ie ' s8on befir gefið út. Reykjavík 1855. 12mo. p. 44-68. fíem. þátt. = Hem. þ. Hff. = HÁKONAR 8AGA HINS GÓÐA, ed. in Hkr. ed. Hafn. Tom. i, 125- 164. Prior numerus caput, posterior stropham indicat. Hh. = Haralds saga hins harð- ráða, ed. in Hkr. ed. Hafn. Tom.m, 53-178. Prior numerus caput, poste- rior stropham indicat. fí. hat. = HRLGA KVIÐA HATÍNGA- skaÐa, carmen in Edda Sæmundina, ed. v. d. Hagen , Altnord. Sagen u. Lieder, p. 6-13; — Grimm, Lieder der alten Edda , p. 25-53 ; — Ama-Magn. ii, 25-52 (Helga kviða haddíngjaskata eðr Helga kviða en fyrsta); — Rask p. 140-148; — Munch p. 77-82 (Hrlga kvida Hjorvarðssonar); — Luning p. 306-316 (cumeod. tit.); — Möbius p. 94-101 (eod. tit.). — Speciatim ed. Grá- ter. Isl. et Lat. Halæ Svevorum 1811. 4to. Numerus stropham indicat. Hist. Alexandri Maffni = Alex. fíist. Eccl. Jsl. = Finni Johannæi Historia ecclesiastica Islandiæ. Hafn. 1772-1778. Vol. i-iv. 4to. Priornume- rus caput, posterior paginam indicat. fíist. Magni Boni = Mg. fíist. Magni Cœci = Mh. fíist. Magni Orcad. = íMagn. fíist. Pers. = Persa sögur (cfr. Halfd. Einari Sciagraphia Hist. Litci. Isl. p. 138). fíist. Persarum = llist. Pers. fíist. Sig. fíierosol. = Si. (Histo- ria Sigurdi Hierosolymipetæ). fíitd. = Bjarnar saga imtd.kla- kappa, mscr. — ed. Halldór Kr. Frið- INDKX SIGLORUM XLI riksson (Nord. Oldskrifter iv). Khavn. 1817. l2mo. Prior numerus caput, posterior stropham indicat. Hkr. = Hkimskríxgl a, i. e. Hi- storia regum Norvegicorum , auctore Snnrrio Sturlæo. Prinium ed. Pering- skjöld. Stockholm 1697. Fol. Vol. i-n. ed. Havn. 1777-1826. Tom. i-vi. Fol. í-iiiii interpret. Datiica et Latina. (opus Snorrii Tom. i-in; Tom. iv-v Continua- tio; Tom. vi Commcntarii et indices). — Konúngasösur af Snorra Sturlusyni. Hol- miæ 1816-1820. Toni. i-iii. 8vo. (Tex- tus editionis Hafniensis. Tom. i-in). Hkr. Prief. = Heimskringla. Præ- fatio, i. e. lntroductio in Hciniskringlam Snorrii Sturlæi, operi ejus præmissa (ed. Hafn. Tom. I, p. 1-4). /i. /. = lioc loco, hunc locuni. Hm. = Hamdismál, carmen in Edda Sæmundina, ed. A. Magn. u, 487-518; — v. d. Hagen, Altnord. Lieder u. Sa- gen, p. 1)5-98; — Rask p. 269-273 ; — Munch p. 163-166; — Lúning p. 484- 493; — Möbius p. 197-200. Numerus stropham indicat. hod. = hodie. fíöfu'ðl. — Hófuðlausx, carmen en- comiasticum de Erico Blóoöx, R. N., ab Egillo Skallagrimi filio composituni ; ed. in 01. Worniii Literatura Runica. Hafn. 1636. 4to. p. 227-241. — Rask Sýnishorn p. 141-147; — in Egilssaga, ed. Hrappsey. 1782. 4to. p. 118-525; — ed. A. Magn. p. 427-456; — ed. Jón 3>orkelsson p. 148-151, cfr. 244-251. Numerus stropham indicat. fíol. s= Holana (editio). fíolm. = Holmieusis (cd. sive co- dex, sive memhr.). Hólmv. -■ Harðar saoa Grím- kklssoxar ok Gkirs ed. Björn Mark- ússon, in: Agætar Fornnianna sögur. Hólum. 1756. Mvo. p, 09-126 (Sagan af HÖRÐi ok Hólmvkrjum); íslendíriga siig.ir. ii. B. (1847), p. 1-118. Hom. = Homeri Carmina. Hom. II. = Homeri Ilias. Hörö. Hólmv. fífí. HXtt\LYKILL RoaBVALDfl jarls, in í (lda Snorra Sturlusonar, cd. Sveinlijiirn Egilsson. Reykjavík 1848. 8vo. p. 239-248. Wmmnu metri ijc nus sive binas stroplias ad .s/iir/ula metri (jcnera pertinentes indiciit. fírafn. Hr AKNAfiALDR Obixs. car- nien iu Kdda Sæmundina, ed. A. Magn. i, 199-232; — Rask p. 88-92; — Munch p. 175-177; — LQning p. 516-526; — Möhius p. 216-219. Separatim edidít Hallgr. Scheving in Programmate Scholæ Hcssastadensis. Viðey 1837. 8vo. Nu- merus stropham indicat. Hvafnk. = Saaan af Urafnkcli Freysffoða, ed. P. G. Thorsen et Kon- ráð Gíslason. Khavn. 1839. 8vo. (ite- rum in: Nord. Oldskr. i. Khavn. 1847. l2mo). Hraund. Ed. = Hraundals Edda (A. Magn. Nr. 166. 8vo. Codex char- taceus seculi xvn). Hrokkinsk. = Hrokkivskiivwa , co- dex memhraneus, contin. historiam rerum Norvegicarum, iu Bihliotheca Regia Haf- niensi. Gamle kgl. Sainl. Nr. 1010. Fol. Hryggjarst. = Hryggjarstykki, i. e. Historia Sigurdi Gillii et liliorcin ejus, reguni Norvegiæ, ab Erico Oddi íilio (Eiríkr Oddsson) Islando conscripta. vide Hkr. Sie. 11. fíS. = Sagan ap Haraldi gr{- FRLD OK IlÍKOXI SlGURDARSYM, ed. ill Hkr. ed.Hafn. Torn. 1, 165-186. Prior munerus caput, posterior stropham in- dicat. ffttgsm. Hugsvi^insmAl (I)ioriv- sii Catonis Distieha de morihus), ed. Hallgr. Scheving. Programma Scholæ Bessastadensis. Vioey 1831. 8vo. Prior numerus parjinam, posterior stropham indicat. Hund. 1. = Hklga kviða Hr\n- Íxgsbana hin fyrsta, carmen in Edda Sæmundina, ed. v. d. Hagen, Altnord. Sa- gen u. Lieder, p. 13-19; — Griiiim, Liedcr der alten Edda, p. 55-85 : e«l. A. Magn. ir, 53-84; — Rask p. 149- 157; — Munch p. 83-88; — Lfiniog p. 317-330; — Miihius p. 102-109. Numcrns stropham indicat. Hund. 2 = Hklga rviða Hu\d- ÍNG8BANA liin fiODOT, canneii in Edda Sæmuiidina, ed. v. d. Hagen, Alinnrd.Sa- gen u. Lieder, p. 20-22 ; — Grimm, Lieder der alten Edda, p. 87-121; — ed. A. Magn. II, 85-116; — Rask p. 158-160; — Munch p. 89-90; -- Lu- ning p. 331-344; — Möbius p. 109-1 18. Numerus stropham indicat. Htinr/rc. Húxurvaka , ed. A. HrngO. Hafn. 1778. 8vo. Cum interpr. Latina, Notis et Glossario; — iterum XLII INDKX SIGLORUM ed. in Biskupa sögur i, 57-86. Prior numerus caput, posterior stropham in- dicat. h. v. = hæc vox, hac voce. Hv. = Hbilags anda vísur, car- men religiosum auti<|uum de Spiritu Sancto , fragmentum, ed. Sveiiibjörn Egilsson. Progranima Scholæ Bessa- stadensis 1844. (Fjögur gömul kvæði p. 52-56). Vioevpir'kíaustri 1844. 8vo. Numerns stropham indicat. Hýmk. = Hýmiskviða, carmen in Edda Sæmundina, ed. A. Magn. i, 117- 146; — Rask p. 52-58; — Mnnch p. 36-39; — Luning, p. 187-196; — Mö- bius p. 44-49. Numerus stropham in- dicat. Hrjndl. = HYNDLULJÓÐ,carmenEddæ Sæmundinæ in Cod. Flat. (Flateyjarbók), ed. Christianiæ 1859, p. Il-lri; — ed. A. Magn. i, 31 1346 (Hyndlvlióþ, al. Völu- spií hiu skamma); — Rask p. 113- 120; — Munch p. 67-72; — Lunins p. 249-262 ; - Móbius p. 82-88. Nu- mcrus stropham indicat. Hyndl. ný. = Hyndluljóð nÝju, mscr. ; confr. Maurer, Islándische Volks- sagen der Gegenwart. Leipzig 1860. 8vo. p. 314-317. lcnogr. = Icnographia i. e. Facsi- mile codicis membranei. id. qu. = ideni quod. i. e. = id est. //. = Hom. II. imper. = imperativus. impers. = impersonaliter. impf. = imperfectum. inc. gen. = incerti generis. inc. gen. et num. = incerti generis et numeri. ind. = indicativus. ind. geogr. = index geographicus, i. e. Registr yíir landa-, staða-, þjÓLia og fljóta nöfn í Fornmanna sögununi. F. xn, 258-378; cfr. Shl. xn, et Oldn. Sag. xu. indecl. = indeclinabile. inf. = iníinitivus, -vo. húerpp. = interpretes. interpr. = idem. interrog. = interrogativum. intrans. = intransitive, -vum. lsid. = Isidori Hispalcnsis Episcopi Originum sive Etymologiarum libri xx, ed. Dion. Gothofredi in: Auctores Lin- guæ Latinæ. 1595. 4to. col. 811- 1326. Isid. Hispal. Orig. = Isid. hl. = Islandice. Isl. = Islkndíivga Sögur, udgivne efter gamle Haandskrifter af det kon- gelige Nordiske Oldskrift-Selskab. Kjö- benh. 1843-1817. Vol. i-n. 8vo. Pri- ntus numerus volumen, secundus pagi- nam, tertius ,stropham indicat. Isld. = Islbndínga dr.ípa, carmen de athletis Islatidicis ab Hauko Val- disæ filio (Haukr Valdísarson) composi- tum, constans strophis 26'/ 4 » secundum mentbr. A. Magn. Nr. 748. 4to. Nu- merus stropham indicat. Isl. vaka = Tslaívds taka, carmen a Johnsonio compositum, ed. in Félag. i, 201-255, cttm notis explanatoriis. it. = itein. Itin. Egg. = Eggerti Olavii Itiner. Itin. Eggerti = idem. Itiner. Egg. = idem. Itiner. Eggerti = idem. Itinerarium E. Olavii = idem. J. = Johanriis Olavii Edda, i. e. Edda Snorrii Sturlæi, exscriptum char- taceum, manu Præpositi Thorvaldi Böd- varis filii (^nrvaldr Böðvarsson *J* 1836) factum, ex codice chartaceo, quem in suum usum ex codice Wormiano et ceteris exscripserat Johannes Olavius Grunnavicensis, stipendiarius Arna-Mag- næanus, 1735. Hocexemplar in editione Sveinb. Egilssonii (Reykjavík 1848. 8vo.) appellatur (( afskr. Grunnav. Jóns", vide hujus editionis p. 217, 232. j. = Interpretatio ; i. e. interpreta- tionis Latinæ Historiæ Njali et filiorum (Hafn. 1809. 4to) pars prior; vide no- titiain Specimini Glossarii ejusdem edi- tionis præmissam. Jd. = JÓMSVÍKÍNGA DR \ PA , Car- men de piratis Jomensibus, ed. in F. xi, 163-176. Numerus stropham in- dicat. Johnson. = Jonson. J. 01. ==Johannes Olavius Hypno- nesius (Jón Olafsson frá Svefneyjum), auctor Librorum NgD. , et Cogn. Spir., et cett. J. Olavius = idem. J. 01. Grunnavic. = Johannes Ola- vius Grunnavicensis (Jón Olafsson úr Grunnavík, *. Grunuavíkr-Jón), confr. J. I.NDKV SIGL0RUM TLIII J. Olavius Grunnav. in suo Exscr. cod. Ed. Sn. = J. JÓniSV. = JÓM8VÍKÍIVGA 8AGA ( = Forntnanria sögur. xi, 1-10*2, cfr. Sýnis- horn. Kaupmannah. 18*24. 8vo. Jonson. = Jonis Johnsonius (Jón Jónsson), stipendiarius Arna-Magnæa- nus, deinde toparcha Isfjordensis , au- ctor interpretationis Lalinæ, coininentarii et glossarii ad editionem Latinain libri : Njals saga , s. HistoriælNjaliset Hliorum. Hafn. 1800. 4to. Jonsonius —- Jonson. Jonssonius — idem. Jus eccl. Ketil. = KJK. Jus eccl. Ketillo Thorl. ----- ideui. Jus eccl. Norv. ssa Jns ccclesiasti- cum Norvegiæ. mscr. (= Kristinréttr Jóns erkihiskups, nunc ed. in Norges gamle Love n, 339-386?). Jus eccl. Nov. = Jus ecclesiasti- cum Novuni sive Arnæanum, constitti- tum anno domini mcclxxv: Kiistiim- rettr inn nýi eðr Arna biskups, ed. Thorkclin. Hafn. 1777. 8vo. Jus eccl. Novum = Jtis eccl. Nov. Jus eccl. Thorlaci == KJJK. Jus eccl. Thorl. et Ket. = idem. Jus eccl. Thorl. et Ketilis = idem. Jus eccl. Vet. ----- idcitt. Jus eccl. Vetus = idem. Jus eccl. Vic. = Jus ecclesiasti- cum Vicensium (Tentameu historico- philolngicum circa Notve^iæ jus eccle- siasticum , quod Vicenslum sive pri- scum vulgo vocant), cd. Johauties Fin- næus (Haimes Fitinsson). Ilavn. ( 1750). 4to. Norges gamle Love i, 337-35*2. Jus eccl. Vicensium = idem. Ktjl. Nord. Oldskr. Aarsberetn. Det kongeligo Nmdiske Oldskrifts- Selskabs Aarsberetning, i. e. annuæ re- lationes de rcbus Societatis Regiæ An- tiquariorum Se|>tentriotialium , pro atitiis 18*25-1812 speciatitn editae, a!) anno 1843 editæ in: Antiquarisk Tidsskrift. Khavn. 8vo. Klll/tl. KlNYTLÍiVOA SAGA. Æfi Dana konúnga enaKnytlingaSaga. Editio iinperfecta. Hafn. in Fol. cum iníerpr. Latiua. Iteitiin edita iu F. xi, 177- 402; Interpretatio Danica in Oldn. Sag. Vol. xi,