(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "409_hadis.ilimleri.edebiyati"

hadis ilimleri 

EDEBİYATI 





Prof. Dr. Mücteba Uğur 




TÜRKİYE DİYANET VAKFİ YAYİNLARİ 



TÜRKİYE DİYANET VAKFI 

YAYİN MATBAACİLİK VE TİCARET İŞLETMESİ 

Meşrutiyet Cad.BayındtrSk. No:55 • Kızılay/ANKARA 
Tel:418 59 49 * 417 09 04 • 425 27 75 
Telex:43 433 tdvk tr. • Fax:417 00 09 



Yayın No: 202 
Kaynak Eserler : 13 



ISBN 975-389-215-2 
96.06.Y.0005.202 



Bu kitap 

Türkiye Diyanet Vakfı 

Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesinin 

Dizgi, Fotomekanik, Ofset ve Cilt tesislerinde 

hazırlanmıştır. 



<$> 



TÜRKİYE DİYANET VAKFİ YAYINLARI / 202 



hadis ilimleri 
edebiyatı 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



ANKARA 1996 



www.akademya.net 



Bu kitap; 

Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Kurulu'nun 

22.05.1 993/1 6-e sayılı kararıyla yararlı görülmüş 

ve Mütevelli Heyetinin 12.06. 1993/600- 17/a 

sayılı kararıyla basılmıştır. 

• 

© Bütün Yayın Hakları Türkiye Diyanet Vakfı'na aittir. 
Birinci Baskı: Mart 1996, 3.000 Adet 



İÇİNDEKİLER 



ÖNSÖZ V 

GİRİŞ 1 

Hadis Edebiyatının Tanımı, Kapsamı ve 

Doğuşu 1 

Hadis Edebiyatı 1 

1. Hadis Edebiyatının Doğuşu 2 

Hadis Rivayeti ve Safhaları 6 

1. Hıfz 6 

2. Kitabet 6 

3. Tedvin 9 

4. Tasnif 12 

Tasnif Metodlan 13 

a) Ale'r-Ricâl 13 

b) Ale'l-Ebvâb 14 

c) Alel-Ahruf 16 

2. ilk Hadis Eserleri 16 

a) Müsnedler 16 

b) Camiler 17 

c) Musannefler 17 

d) Diğer Eserler 17 

3. Hadisin Altın Çağı : Üçüncü Hicri Asır. 18 

a) Camiler 21 

b) Sıınenler 22 

c) Musannefler 22 

d) Müsnedler 22 

e) Siyer ve Meğazi Kitapları 23 

f) Diğer Çeşitli Eserler 23 

a. Îhtilâfu'l-Hadîs .,..23 

b. Ğaribul-Hadis 23 

c. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu 23 

d. İlelu'l-Hadîs 24 

e. Hadis Ricali 24 

f. Cerh ve Ta'dîl 24 

4. Dördüncü Asır Hadis Edebiyatı 26 

5. Daha sonraki Asırlarda Hadis 
Edebiyatı 28 

-A- 

el-Âbâ ve'1-Ebnâ 31 

el-Âdâb 32 

Âdâbu'r-Rivâye 32 

eî-A'dâd 33 

el- Ahkâm 34 



el-Akrân 39 

Alâmu'n-Nubuvve 39 

Ashhabu'l-Hadîs 39 

el-Avâlî., 39 

-B- 

el-Bid'a 42 

-C- 

el-Câmi' 43 

el-Muvatta' ■.... 44 

Nüshaları 45 

Şerh ve Talikaları 46 

Ricali ve Ravileri 48 

Müsned Hadisleri 48 

el-Cerh ve't-Ta'dîl 49 

el-Cuz' 51 

Cuz'uT-Hadîs 67 

-D- 

ed-Da'îf 68 

Delâ'ilu'n-Nubuvve 68 

ed-Du'afâ 69 

-E- 

Eczâ'u'l-Hadîs 72 

el-Eczâ'u'1-Hadîsiyye 72 

el-Efrad 72 

el-E'immetu'1-Hamse 73 

el-Ekâbir ani'l-Esâğir 73 

el-Ekâbir vel-Esâğir 73 

el-Elkab 74 

el-Emâlî 75 

Emsâlu'l-Hadîs 78 

el-Ensâb 78 

el-Erba'ûn , 81 

el-Erba'ûn en-Neveviyye 83 

Türkçe birkaç kırk hadis derlemesi 90 

EsbâbuVurûdi'l-Hadîs 90 

Esbâbul-Hadîs 91 

el-Esmâ ve'1-Kunâ 91 

el-Etrâf 92 

el-Evâ'il 94 

Evlâdu's-Sahâbe 94 

el-Evveliyye 95 



VI 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



-F- 

el-Fetâvâl-Hadîsiyye 96 

el-Fevâ'id 96 

Fıkhul-Hadîs 98 

el-Fiten ve'1-Melâhim 98 

-G»Ğ- 

Galatâtul-Hadîsiyye 99 

el-Ğarâ'ib -.99. 

Ğarîbul-Hadîs . 101 

a) Gatîbeyn 101 

b) Ğarîbu'l-Hadîs 102 

-H- 

Hadis Derlemeleri 108 

Mesâbîhu's-Sunne 110 

Mişkâtu'l-Mesâbîh 112 

Meşârıku'l-Envâr 115 

Riyâdu's-Sâlihîn 116 

Hısnu'l-Hasîn 118 

Cem'ul-Cevâmi' .....119 

el-Câmıu's-Sağîr 120 

Kenzul-Ummâl 123 

Birkaç Türkçe Hadis Derlemesi 126 

Hadis Şerhi 127 

Hadis Usulü 132 

a) Hadis Usulü Konularına Yer Veren 
Bazı Eserler 133 

b) Hadis Usûlü Kitapları 134 

UlÛmu'l-Hadîs 136 

Muhtasarları 138 

Nazma Çeken Eserler 140 

Elfiyyetui-Irâkî 141 

EMyyetul-Hadîs (es-Suyûtî) 142 

Manzume İbn Ferah 143 

Nuhbetul-Fiker 145 

Nazma Çeken Eserler 147 

el-Manzûmetu'1-Beykûniyye 149 

c) Değişik Hadis Usulü Konularını Ele 
Alan Bazı Eserler ....151 

el-Hasâ'is 154 

eş-Şifâ 154 

a) Şerhleri 154 

b) Haşiye ve Talikaları 156 

c) Tahrîci , 157 

d) Türkçe Tercümeleri 157 

el-Mevâhibu'1-Ledunniyye 158 

el-Humâsiyyât 159 



-İ- 

İlelu'l-Hadîs 160 

İ'rabu'l-Hadîs 162 

-K- 

Kudsî Hadis 163 

el-Kuna 164 

el-Kutubu's-Selâse 164 

el-Kurubu's-Sitte 165 

a) Hadislerini Birleştiren Eserler 165 

Câmi'u'1-Usûl 165 

b) Ricaline Dair Eserler 167 

Tehzîbu't-Tehzîb 169 

el-Kussâs 170 

-M- 

el-Meğâzî . 171 

el-Meşhûr 172 

el-Makasıdu'1-Hasene 172 

el-Mevduât 174 

a) Mevzu Hadisleri Bir Araya 

Toplayan Eserler 175 

Kitâbul-Mevduâtu'l-Kubrâ 175 

el-Mevdu âtul-Kubrâ ile ilgili 

Eserler 176 

Tenzlhu'l-Şerı'a 178 

Tezkiretu'l-Mevduât 178 

el-Mevduâtui-Kubrâ 179 

el-Fevâ'idu'1-Mecmua 179 

b) Değişik Konulardaki Mevzu 
Hadislere Dair Eserler 180 

el-Mu'allak ...181 

el-Mubhemât ...181 

el-Mucem 182 

Mu'cemu'ş-Şuyûh 184 

Mucizâtun-Nebî 186 

el-Mudellis 187 

el-Mudrec 187 

el-Mûdih 188 

el-Mufredât 188 

el-Muhaddisûn 189 

el-Muhadram 191 

Muhteleful-Hadîs 192 

el-Muhtelit 192 

el-Mukıllûn vel-Mukşirun 193 

el-Mursel 193 

el-Musannef 195 

el-Muselsel 196 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



vn 



el-Musned 198 

MusnedEbîHanîfe 198 

Musnedu't-Tayâlisî 199 

Musnedu'ş-Şâfi'î 199 

Musned Ahmed b. Hanbel 201 

el-Musned Üzerine Çalışmalar 202 

a) Muhtasarları 202 

b) Hadislerinin Tertibi . 202 

c) Ricali 202 

d) Çeşitli Eserler 203 

el-Musnedul-Kebîr 204 

Musneduş-Şihâb .....207 

Musnedu'l-Firdevs 208 

el-Mustahrec 208 

a) es-Sahihân Üzerine 
Mustahrecler 209 

b) Sahîhu'l-Buhârî Üzerine 
Mustahrecler 209 

c) SaMh Müslim Üzerine 
Mustahrecler 210 

d) Sünen Ebî Dâvud Üzerine 
Mustahrecler 210 

e) Sunenu't-Tirmizî Üzerine 
Mustahrecler 210 

f) Diğer Bazı Hadis Kitapları Üzerine 
Müstahrec Eserler 211 

el-Mustedrek Üzerinde Çalışmalar 212 

Muşkilul-Hadîs 212 

Muşkiîu'1-Asâr 212 

el-Muştebih (Muteşâbih) 213 

el-Mu'telif ve'1-Muhtelif 215 

el-Mutevâtir 217 

el-Muttefak Aleyh 218 

el-Muttefik vel-Mufterik ■. 218 

-N- 
Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu 220 

-R- 

er-Rıhle 222 

Ricâlul-Hadîs 222 

Kitâbu'1-İlel ve Ma'rifeti'r-Ricâl ...223 

et-Târîhu'1-Kebîr; 224 

et-Târıhu's-Sağîr 224 

er-Rubâ'iyyât 229 

-S- 

es-Sâbık ve'1-Lâhık..... 230 

es-Sahâbe 230 



a) Biyografik Bilgiler Veren Eserler 231 

b) Feda ilu's-Sahâbe 234 

c) Sahabe İstidrakleri 235 

d) Çeşitli Konular 236 

Sahîfe 236 

es-Sahîh 238 

Sahîhu'l-Buhârî 238 

a) Şerhleri 244 

b) Noksan veya kısmî şerhler, 
Haşiyeler, Ta'lîkalar 253 

c) Garibini veya müşkil yerlerini 
Açıklayıcı Eserler 255 

d) Seçme Hadislerine Dair Bazı 

Eserler 255 

e) Babları ve Terâcümü .....256 

f) Sulâsiyyâtu'l-Buhârî 256 

g) Şeyhleri veya Ravilerine Dair 
Eserler 257 

h) Hatmu 1-Buhârî (Kırâ'atu's-Sahîh) 

Kitapları., 258 

i) Mu'allak Hadislerine Dair Bazı 

Eserler 259 

k) Mustahrecleri 259 

1) Muhtasarları 259 

et-Tecrîdu's-Sarîh 260 

m)İsnadları 261 

n) Mükerrerleri 261 

r) Tahrici 262 

s) Fihristleri 262 

Sahih Müslim 262 

a) Şerhleri 263 

b) Kısmî Şerhler, Haşiyeler 263 

c) Muhtasarları 267 

d) Mustahrecleri 268 

e) Ricali ve Râvîleri 268 

Sahih tbn Hibbân 269 

Sahih İbn Huzeyme 269 

es-Sahîhân 271 

a) İkisini Birleştiren Eserler (el-Cem 
Beyne's-Sahîhâyn) 271 

b) es-Sahîhân Üzerine Müstahrec 
Eserler 272 

c) Muşkilu's-Sahîhayn 272 

d) Hadisleri 272 

e) Ricali 272 

f) Etrâfu's-Sahîhayn 273 

g) es-Sahîhânla ilgili Değişik Eser ler... 273 

es-Sikât 274 

es- Siyer 275 



VIII 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



es-Subâ'iyyât 277 

es-Sudâsiyyât 277 

es-Suiâsiyyât 278 

es-Sumâniyyât 278 

es-Sunen 278 

A) es-Sunenul-Erba'a 278 

1. Sünen Ebî Dâvud.... 278 

a) Şerhleri 280 

Avnu'l-Ma'bûd 281 

b) Muhtasarları 282 

c) Değişik Eserler 282 

2. Sunenu't-Tirmizî 282 

a) Şerhleri 284 

b) Muhtasarları 285 

c) Değişik Eserler 285 

3. Sunenu'n-Nese'î 285 

a) Şerh ve Haşiyeleri 286 

4. Sünen İbn Mâce 287 

a) Şerhleri 288 

b) Zevâ'idi .- 289 

c) Ricali 289 

B) Diğer Sünen Kitaplan 289 

Sunenu'd-Dârimî 290 

a) Değişik Çalışmalar 290 

Sunenu'd-Dârekutnî 291 

es-Sunenu'1-Kubrâ 292 

Haşiye ve Talikalar 292 

es-Sunne 293 

a) Sünnet Hakkında 293 

b) Sünnete Bağlanmak 294 

c) Değişik Eserler 294 

-ş- 

Şehir Tarihi 295 

eş-Şemâ'il 299 

eş-Şemâ'ilu'n-Nebeviyye 299 

a) Şerhleri 299 



b) Muhtasarı 301 

c) Ricali 302 

d) Türkçe Tercümeleri 302 

Şu'abul-îmân 303 

-T- 

et-Tabakât 304 

a) Genel Tabakât 304 

b) Tabakatu'l-Hanefiyye 306 

c) Tabakatu'ş-Şâfi'iyye 307 

d) Tabakatu'l-Mâlîkiyye 309 

e) Tabakatul-Hanâbile 309 

et-Tâbiun 310 

et-Tahrîc 310 

et-Tefsîr 314 

et-Tergîb ve't-Terhîb 315 

et-Tevârîh veT-Vefeyât 316 

Tîbbu'n-Nebî 318 

Turuku'l-Hadîs 319 

et-Tusâ'iyyât 320 

-U- 

el-Uşâriyyât 321 

-V- 

el-Vad' 322 

a) Hadis vaz Edenler 322 

b) Hadis Uydurma 322 

el-Vuhdân 322 

-Z- 

Zayıf 324 

Zevâ'id 324 

Mecma'u'z-zevâ'id 325 

el-Metâlibu'1-Âliye 325 

Faydalanılan Eserler 327 

Kişi Adları Dizisi 329 

Kitap İsimleri Dizisi 355 



ONSOZ 

Bugün, yalnız İslâm ülkelerinde değil, rahatça söylenebilecek bir deyişle tüm dünya 
kütüphanelerinde çeşitli islâmî ilimlerle ilgili binlerce kitap vardır. Büyük küçük binlerce 
eser. Bunlar arasında öyleleri vardır, birkaç sahifeden ibarettir. Öyleleri de vardır, orta- 
ya çıkışları için gerekli bilgi birikiminden tasarımlarına; yazılış veya yazdırılışlanna kadar 
yıllar alan yoğun mesailere mai olmuşlardır. Dolayısiyle büyük çapta hacimli eserlerdir. 

Bunların yanışım özel kütüphaneler ile koîleksiyonlarda aynı konularda yine binlerce 
eser bulunmaktadır. Zamana yenik düşerek kaybolanları, ismi ile cismi yoklara karışan- 
ları da bunlara eklersek karşımıza oldukça geniş sınırlı ve verimli bir edebiyat çıkacaktır. 

islâm kültürünün vazgeçilmez verileri olan bu edebiyat, yalnız müslümanların, malı 
değildir. Aksine, tüm insanlığın ortak servetidir. Hepsi de yıllar, daha doğru bir deyişle 
asırlar ötesinden günümüze ulaşmış paha biçilmez hazinelerdir. Bütünüyle, İslâm mede- 
niyetinin tüm insanlığa seslenişini yansıtırlar. Dahası, insanlık için ilkeler, prensipler, 
metotlar, yollar, yöntemler belirlerler. İlim, irfan sunarlar. İnsan düşüncesinin ulaşabildi- 
ği, bilgi ufkunun erişebildiği sınırlarda dolaşır; birşeyler yakalamaya çalışırlar. Bununla 
birlikte hayata İslâmî bakış açısını aksettirirler. Kısacası, insanca bir hayatın sınırlarını 
çizer; yollarını gösterirler. 

Bu eserlerin önemli bir kısmı kısa zamanda yayılma imkânı bulmuştur. Öteki deyi- 
şiyle, yazılışları üzerinden çok geçmeden büyük ilgi görerek yaygınlaşmış ve kaynak 
eser niteliği kazanmıştır. Bir kısmı ise öyle bir niteliğe kavuşamamış olmakla birlikte 
yine de ilgi görmüştür. Bunların da yerine göre küçümsenemiyecek hizmetler gördüğü- 
ne şüphe yoktur. 

Hayli geniş sınırlı; oldukça verimli; nihayet çok çeşitli ürünler vermiş olan İslâmî edebi- 
yatın ilk sırasını Kur'ân-ı Kerim odağında oluşan ilimlere dair eserler alır. İkinci sırasında 
ise Hadis İlmi etrafında oluşan ilimlere ayrılanlar gelir. Adına Hadis Edebiyatı, Hadis Lite- 
ratürü, Hadis Bibliyografyası, Hadis Kitabiyatı gibi değişik isimler verilen söz konusu ede- 
biyat, diğer islâmî edebiyat dalları gibi son derece verimlidir. Bununla birlikte oldukça 
geniş sınırlıdır. Kanaatimizce önem ve hacim açısından olmasa bile çeşitlilik açısından ilk 
sırayı bu edebiyatın verileri alırlar. 

Hadis Edebiyatını oluşturan eserlerden bir kısmı, çeşitli vesilelerle yayınlanmıştır. Bir 
diğer kısmı ise kitaplıkların raflarında veya tozlu mahzenlerinde üzerlerine uzanacak ilgi 
ve himmet ellerini beklemektedir. 



X Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Bunları tanımak, bazılarının konulan ile metotları, daha iyi anîaşılabilmelerine yar- 
dımcı olacak şerhleri, haşiyeleri, ta'lîkaları ile ekleri olan zeyl ve tekmileleri, muhtasarla- 
rı; nihayet kısaltmaları ve benzeri bağlı çalışmaları hakkında bilgi sahibi olmak, ilim er- 
babı için olduğu kadar ilim yolcuları için de büyük önem taşır. Böyle bir bilginin sadece 
Hadis İlmiyle meşgul olanları değil, sosyal bilimleri; özellikle de İlim Tarihi, Kültür ve 
Medeniyet Tarihi gibi konuları uğraş alanı olarak seçenleri yakından ilgilendirdiğine 
şüphe yoktur. 

Elinizdeki şu çalışma, işte bu ilgi gözönüne alınarak hazırlanmıştır. Diğer deyişiyle 
Hadis İlmi etrafında oluşan hayli geniş sınırlı ve oldukça verimli bir edebiyatı mümkün 
olduğu kadar sistematik bir biçimde sınıflandırarak her gruba giren eserlerin listesini 
oluşturmak, aralarından meşhur birkaçını özlü bir biçimde tanıtmaya çalışmak, elinizde- 
ki çalışmanın başlıca gayesi olmuştur. 

Bütünüyle hadisler etrafında oluşan geniş sınırlı bir edebiyat içinde yer alan binlerce 
eseri imkânların elverdiği ölçüde bile olsa tanıtmaya çalışmak, kuşkusuz kolay bir iş de- 
ğildir. Aslına bakılırsa bir ekip işidir. Dolayısıyla şu satırların yazarının gücünü hayli 
aşar. Bu noktayı dikkate alarak buradaki "tanıtmaya çalışmak" deyişine "hiç değilse bir 
kısmını isimleriyle tesbit" kaydının eklenmesi yerinde olacaktır. Aslında yapılmak iste- 
nen de, yapılmasına çalışılan da, bir bakıma budur. 

Şu da var. Sınırları son derece geniş, çeşitlilik açısından İslâmî ilimlere dair edebiya- 
tın ilk sırasını aldığı kanaatini beslediğimiz Hadis Edebiyatına dahil binlerce eserin hep- 
sini isimleriyle olsun, tesbite bile imkân bulunamaz. Bu itibarla çalışmamızda yalnızca 
sınırlı bilgimize giren eserlerin yer aldığını itiraf etmek isteriz. Kısacası Hadis Edebiyatı- 
nın verileri olan binlerce kitap içinden sadece ilgimizin ve bilgimizin erişebildiklerini tes- 
bit edebildik. Kaynak olarak Bağdatlı İsmail Paşanın Hediyyetu'l-Ârifîn isimli bibli- 
yografik çalışmasını esas aldık. İlahiyatcıiık mesleğine girdiğimiz ilk yıllar bu 
bibliyografik kaynağı baştan sonra tarayıp ilgi alanımıza giren ilginç eserleri işaretlemiş- 
tik. Uzmanlık dalı olarak Hadis İlmini seçince vaktiyle yapmış olduğumuz merak dolu 
basit mesai meyvesini böylece vermiş oldu. 

Burada işaret etmeden geçmeyeceğiz, Hadis İlminin çeşitli dallarıyla ilgili bunca ki- 
tabı ismiyle olsun tanıtmaya yönelik çalışmamızda yalnızca İsmail Paşanın kaydettikle- 
riyle yetinmedik. Onlara çeşitli biyografik ve bibliyografik kaynaklarda gözümüze ilişen- 
leri de ekledik. er-Risâletu'1-Mustatrafe ve GAL bu konuda başlıca başvuru 
kaynağımız oldu. 

Bu üç kaynak asıl olmak üzere tesbit ettiğimiz eserleri, Prof. Dr. Fuad Sezginin 
GAS kısa adiyle meşhur dev eserindeki metoduna uyarak yazarlarının ölüm tarihlerine 
göre sıraladık. Hadis İlmiyle İlgili çeşitli bilgi dallarını ve konulan harf sırasına koyduk. 
Herbiri hakkında kısa açıklamalar yaptık. Eserlerin az da olsa bir kısmının tesbit edebil- 
diğimiz yazma nüshalarına ve kimi baskılarına işaret ettik. İsmi belli olmayan bazı eser- 
leri, (Şerhu'I-Buhârî), (Şerhu Umdeti'l-Ahkâm) misallerinde olduğu gibi konusuna 
uygun bir isimle kaydettik. Kaydettiğimiz ismi, eserin müellif ince konulan asıl isim ol- 
madığını göstermek maksadıyla parantez içine aldık. Bunun yanısıra konusunda meş- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „_______„ _______^ — - 

hur olarak kaynak eser niteliği kazanmış kimi eserler hakkında özlü bilgiler vermeye 
gayret ettik. 

Bilinen bir gerçektir ki, biyografik ve bibliyografik islâmî kaynaklar, alimleri isimle- 
rinden çok künye, lakab veya şöhretleriyle kaydederler. O kadar ki bazen satırlara 
sığan birkaç künye, lakab ve nisbe arasında şahsın asıl ismi kaybolur gider. İsimlerin 
çok kez bunlarla anıldığı da olur. Bunun sonucu olarak, özellikle aynı künye veya laka- 
ba sahip alimler çok kere birbirlerine karıştır ılar lar. Söz gelişi İbn Teymiye, iki tanınmış 
alimin lakabıdır. Her ikisi de hadis eseri vermiş önemli şahsiyetlerdir. Bunlardan birisi 
Abdusselâm İbn Teymiye, diğeri ise Ahmed b. Abdiihalîm b. Teymiyedir. Biz, lakablan, 
künyeleri, nisbeleri ve şöhretleri bir olan alimlerin karıştırılmasına mani olabilmek için 
bütün eser sahibi alimleri yerine göre isim, baba ismi, künye, lakab, nihayet nisbe ve 
şöhret sırasıyla andık. Yerine göre ismiyle baba ismi bir olanların dede isimlerini de ek- 
ledik. Böylece yüzlerce isimde karışıklık olmasının bir ölçüde önüne geçmeye çalıştık. 

Bütün kitap ve yazar isimlerinin yazılışında transkripsiyon kullanmamayı yeğledik. 
Nedeni, islâmî kültür içinde yer alan pek çok sözcüğü doğru okuyabilmek için transkrip- 
siyon himmetine ihtiyaç olmaması gerektiğini düşünmemizdir. Yine düşündük ki, trans- 
kripsiyonu kullananlar daha ziyade yabancılardır. Onlar, sözün gelişi, el-Kuran ismini 
doğru okuyabilmek için "al-Qor'an" gibi bir imla ile yazmak zorundadırlar. Abdurrezzak 
ismini ise ancak 'Abd al-Razzaq şeklinde yazdıkları zaman doğruya yakın okuyabilirler. 
İslâmî kültür içinde olanlara gelince, onların el-Kuran sözcüğünü doğru okumak için 
transkripsiyona hiç de ihtiyaçları yoktur. Onlar bu kelimeyi, nasıl yazılırsa yazılsın, 
doğru okurlar. Abdurrezzak ismini doğru okuyabilmek için de herhangi bir özel imlaya 
ihtiyaç duymazlar. Üstelik onlarda "ra'yı yutmak zorunluluğu da yoktur. Önemli olan 
yazılanları doğru okumaksa bunu normal bir imla da sağlayabilir. Böylece normal imla 
ile yazıldığında doğru okunabilecek bir kelimeyi sanırız transkripsiyonla yazıp yanlış, üs- 
telik bozuk telaffuzla okumak hatasında da düşülmemiş olur. 

Şu da var, başlangıçta çalışmamızı islâmî ilimlerin ortak dili olan Arapçayla hazırla- 
maya niyetlenmiştik. Öyle olunca trnaskripsiyona hiç de gerek yoktu. Sonradan fikir 
değiştirdik. Önce Türkçe hazırlanmasının, zaman içinde noksanlarının tamamlanıp ha- 
talarının düzeltilmesinin uygun olacağında karar kıldık. Böylece belli bir seviyeye geldik- 
ten sonra Arapçaya çevrilir; aynı sonuç elde edilebilirdi. Transkripsiyona yer verilmeyi- 
şinde bu kararın da önemli ölçüde etkisi oldu. 

Hadis İlminin çeşitli dallarında kaleme alınmış sayısız eseri mümkün olduğu kadar 
sistematik bir sınıflandırmaya tabi tutarak herbirini ilgili ilim dalındaki yerine yerleştir- 
mek, işin başında gözümüzde büyüyen bir güçlük, üstelik, aşılması gereken mühim bir 
engel oluşturuyordu. Ancak Kuran-ı Kerim'de, "güçlükle birlikte kesinlikle kolaylık da 
var! Elbette güçlükle birlikte kolaylık da var!" buyurulmuştu. Bu ilâhî mesajın ışığında 
hareket ederek kolaylığı yakalamaya çalıştık. Önemli olan, sağlam bir metot, belli bir 
yöntem tutturabilmekti. Bunu sağlamaya çalışırken önce konusu bilinen eserleri ait ol- 
dukları ilim dalı içindeki yerlerine koyduk. İsmail Paşanın "fi'1-hadîs" kaydiyle verdiği, 
böylece Hadis Edebiyatında dahil olduğu bilinmekle birlikte hangi dalda yer alması ge- 



XII Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

rektiği belli olmayanlara gelince, bunların bir kısmını tahmin ettiğimiz bir yere yerleştir- 
dik. Tahmin edemediğimiz az bir kısmını ise seçtiğimiz ve uygun gördüğümüz bazı yer- 
lere dağıttık. Kuşkusuz, böyle bir uygulamada belki isabet kaydetmişizdir. Ne var ki, 
hata ettiğimiz yerler de olmuştur. Günlerce, aylarca, elimizden gelen bütün dikkat, itina 
ve titizliği göstermeye gayret ederek hazırladığımız bu çalışmamızda görülebilecek bu 
kabil hataları, Öteki hata, yanlış, eksik ve noksan tarafları bildirmelerini erbabından rica 
ediyor; bekliyoruz. 

Hiç şüphesiz müslümanların iyilik ve takva üzere birbirlerine yardım etmeleri esas- 
tır. Birlikte faydalanacakları eserler, aralannda gerçekleşecek yardımlaşmayla olgunla- 
şır. Güvenilecek hale gelir. Kalıcı eser niteliği kazanır. Bu nedenle tüm iyi niyetimizi or- 
taya koyarak hazırladığımız şu çalışmamızın hata ve noksanlarının bildirilmesini, altını 
çizerek tekrar etmekten şeref duyanz. Yayınlanması ve tekrar basılması kısmet olursa 
yapılacak uyarıları dikkate alırız. Bu şekilde bir yardım himmetine kalkışacak hamiyet 
erbabına peşin teşekkürlerimizi sunuyoruz.. 

Son olarak Yüce Allah'tan şu yorucu çalışmayı Ulu Dergâh'ında kabul buyurmasını; 
onu yazarı olan aciz kulunun iman emeği üzerine kesiksiz bir ahiret azığı kılmasını 
niyaz ediyoruz. Ümidimiz, çalışmamızın karanlıkta kalmış birkaç eseri gün ışığına çıka- 
rarak Hadis ilmine acizane katkı sağlamasıdır. 

Eserin basılmasına karar veren Türkiye Diyanet Vakfı Mütevelli heyetine; Başkanı- 
nın şahsında yayın kuruluna; son derece dikkat isteyen dizgisini titizlikle gerçekleştiren 
Cevdet Doğan ile Mehmet Özlürk'e; tashihlerini yapan Dr. Kâmil Çakın ile Bünyamin 
Erul'a ; yardımlarından dolayı Dr. Ali Dere'ye teşekkürler ederim. 

Hadis İlimlerine ait bellibaşlı bibliyografyayı tanımak arzusuyla ilim yoluna girenlere 
başarılar dilemek ise önsözümüzün sonsözü olacaktır. 

Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



GİRİŞ 
HADİS EDEBİYATININ TANIMI, KAPSAMI VE DOĞUŞU 

Hadis İlmi içinde yer alan dallan ve herbirine dair büyüklü küçüklü eserleri görme- 
den önce Hadis Edebiyatı kavramına açıklık getirecek bilgiler sunmak ve oldukça geniş 
sınırlı bu edebiyatın oluştuğu alanı belirlemek yerinde olacaktır. Bu yapıldığı takdirde, 
ardından gelecek Hadis Et fiyatının ortaya çıkışı, buna tesir eden amiller gibi konular 
daha da açıklık kazanacaktır. 



HADİS EDEBİYATI 

Hadis Edebiyatı, önsözümüzde de kısaca değindiğimiz gibi, en özlü tanımıyla, hadis- 
ler etrafında oluşan edebiyatın adıdır. Hadisler, Hz. Peygamber (s.a)'in söz fiil ve takrir- 
lerinden oluştuğuna göre Hadis Edebiyatı da bunlar odak olmak üzere oluşmuş oldukça 
geniş sınırlı bir edebiyattır. Burada anılan tabirin yanısıra Hadis Lite ^atürü, Hadis Bibli- 
yografyası, Hadis Kaynakları, Hadis Eserleri, Hadis Kitâbiyatı gibi değişik terim ve de- 
yimlerle de anılır. Kısaca, hadislerin yazılı olduğu sahife adı verilen metinlerden tutu- 
nuz, hacimli kitaplara kadar bütün eserler, bunların açıklamaları, şerhleri, üzerine 
yazılan haşiyeler, talikalar, ilâveler, herhangi bir yönünü işleyen çalışmalar, nihayet 
bunlara dayanılarak ortaya konulan değişik türdeki kitaplar ve benzerlerinden oluşur. 

Bununla birlikte hadislerin rivayeti, rivayet metotları, rivayetle ilgili problemler, bun- 
ların asırlarca süren tartışmaları gibi konularda yazılmış eserler de hadis edebiyatı içinde 
yer alırlar. 

Bir hadisin çeşitli yönlerden incelenmesi, raviler, ravilerin tenkidi, rivayet yollan, her- 
birinin değerlendirilmesi, hadislerin kısımları ve herbiriyle ilgili çeşitli meselelere dair kale- 
me alınan sayılamıyacak kadar çok eser de aynı edebiyatı oluştururlar. 

Bir hadis rivayet edildikten sonra güvenilir olup olmadığının da belirlenmesi gerekir. 
Buna ilmî deyişle sıhhatinin tesbiti adı verilir. 

Bu bir anlamda rivayet edilen hadislerin sağlamlığının açıklık kazanması demektir. 
Ta ki hadisin şer'î bir konuda delil olup olmayacağı belli olsun. Dinî bir hükme delil ola- 
bilme niteliği belirlensin. Böyle bir sonuca varabilmek için hadisin çeşitli yönlerden 
araştırılması şarttır. Bunun için de hayli gayretler gösterilmiş; değerli eserleri yazılmıştır. 
Bu eserler de Hadis Edebiyatı içinde yer alırlar. 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Bilinen tarihî bir gerçektir ki, Raşid Halifeler Devrinin sonunda İslâm birliği parçala- 
nıp çeşitli mezhepler ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu mezheplerin mensupları, görüşle- 
rini savunurlarken geniş çapta hadis desteğine ihtiyaç duymuşlardır. Hatta bu uğurda 
hadis uydurmaktan bile çekinmemişlerdir, İçlerinden bir kısmı çeşitli meseleler bahane- 
siyle sahabeyi eleştirmiş; sünneti hafife alan bir tutum izlemiştir. Zamanla bunların gö- 
rüşleri yaygınlaşmaya başlayınca fikirlerini tartışmak, sahabeyi ve sünneti savunmak 
üzere çeşitli eserler yazılmıştır. Bu eserlerde geniş çapta hadislere yer verilmiştir. Bun- 
lar yanında başta mezhep savunması olmak üzere çeşitli maksatlarla uydurulan hadisle- 
ri konu alan ve eleştirilerini yapan eserler de kaleme alınmıştır. Bunlar da Hadis Edebi- 
yatına girerler. 

Hadisler, ilk bakışta isnad ve metin olmak üzere iki kısımdan oluşurlar. Hadislerin 
isnadlarını, isnadları oluşturan ravilerin durumlarını, hadisin çeşitli rivayetlerini incele- 
mek amacıyla da araştırmalar yapılmış ve bu konuda başvuru kitabı olabilecek nitelikte 
hacimli eserler hazırlanmıştır. Bunlar da aynı edebiyata dahildirler. 

Bütün bunların dışında, hadislerin yansıttıkları çeşitli problemleri ele alarak eleştirile- 
rini yapan, çözüme bağlayan eserler de vardır. Bunlar için de aynı şey söylenebilir. 

Şu hale göre Hadis Edebiyatı denildiği zaman, herhangi bir ayırım yapmaksızın ha- 
disler odağında yazılmış olan bütün eserler kasdedilmiş olur. 

Hadis ilmi oldukça geniş alanlı, pekçok ilim dallarının birleşmesiyle oluşan bir ilim 
dalıdır. Dolayısıyle Hadis Edebiyatı oldukça geniş sınırları olan bibliyografi türü oluştur- 
maktadır. Tekrar edelim, bizim kanaatimize göre çeşitlilik yönünden İslâmî edebiyatın 
ilk sırasını Hadis Edebiyatı alır. 

" Hadis Edebiyatı, oldukça geniş sının ve daha da önemlisi, son derece zengin malze- 
mesiyle islâmî edebiyatın hemen her türüne geniş çapta destek sağlar. Bu ise onun 
Önemini, çeşitlilik ve zenginliğinin sebebini, nihayet geniş sınırlı oluşunun hikmetini sa- 
nırız yeterince açıklayacaktır. 

1. HADİS EDEBİYATININ DOĞUŞU 

Hadis Edebiyatının doğuşunu ve geçirdiği safhaları özlü bir biçimde görmeden önce 
bu edebiyatın ortaya çıkışına neden olan ortamla birlikte sebep ve amilleri gözden ge- 
çirmeliyiz. Bunun için ilkin Hz. Peygamber (s.a)'in görevi ve buna bağlı olarak İslâm 
Dinindeki yeri gibi kimi konulara eğilmemiz gerekir. Kuşkusuz bu konuda verilecek bil- 
giler herşeyden önce hadislerin önemini açığa çıkaracaktır. Bununla da Hadis Edebiya- 
tının doğuşuna neden olan amiller açıklık kazanacaktır. 

İnkâr edilemez tarihî gerçektir ki Hz. Peygamber (s. a), son ilâhî hak din olan 
İslâm'la gönderilmiş bir peygamberdir. Onu peygamberlikle görevlendiren Yüce Allah, 
kendisine bir de kitap indirmiştir: Kuran-ı Kerim. Hz. Peygamber (s.a)'in kendisi son 
peygamber olduğu gibi kitabı da son ilâhi kitaptır. Öteki deyişiyle, getirmiş olduğu 
Kuran-ı Kerim, Metafizik alemden insanlığa son mesajdır. Kıyamete kadar kalacak; in- 
sanlığın yolunu aydınlatacaktır. Bunu sağlaması için anlaşılması ve anlatılması, yerine 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



göre açıklanması, nihayet hükümlerinin uygulama alanına konulması gerekir. Vahyi 
oluşturan emirler, yasaklar, ilke ve prensipler, kurallar hayata ancak bu yolla geçebilir. 
Aslına bakılırsa Hz. Peygamber, tebliğle olduğu kadar bunu sağlamakla da görevlidir. 

Böyle önemli ve çetin bir görev yüklenen Hz, Peygamber (s.a), işe tebliğle başlamış- 
tır. Bunun gereği olarak, kendisini peygamberlikle görevlendiren Yüce Allah'ın vahyet- 
tiklerini çevresini oluşturan müminlere duyurmuştur. 

Şurası gerçektir ki tebliğ, sadece inen vahyi müminlere ulaştırmakla kalmamıştır. 
Tebliğin anlamı içinde bir de gereğince amel etmek vardır. Diğer deyişiyle inen ayetle- 
rin taşıdıkları hükümleri uygulamaya koymak. Öyle olunca tebliğ, yalnızca duyurmakla 
kalmaz; ancak gereğince amelle tamamlanır. Bunu sağlamak ise sadece vahyin nasıl 
uygulamaya konulacağını bizzat Peygamberin göstermesi, anlatması, açıklaması gibi 
yollarla mümkün olur. İşte Hz. Peygamber (s.a), yirmi üç yıl süren peygamberlik hayatı 
boyunca bunları da yapmıştır. 

Aslında Hz. Peygamber (s.a)'in tebliğ ettiği vahiy hükümlerini uygulamaya koyması 
kadar tabiî bir şey olamaz. Dahası peygamberlik görevinin anlamı, inen hükümleri uy- 
gulamaya koymakla bütünlük kazanır. Aksi anlamsız olur. Öyle olunca da tebliğin yanı- 
şım uygulama kaçınılmaz bir zorunluluk haline gelir. Böyle bir zorunluluk tartışma gö- 
türmeyecek kadar açıktır; zira bir peygamberin tebliğ ettiği hükümleri uygulamaması 
düşünülemez. Böyle bir şey, en basiti, peygamberin kendi kendisiyle ters düşmesi, bir 
anlamda kendini yalanlaması olur. Daha da önemlisi, tebliğ ettiği hükümleri kendi uy- 
gulamadığı takdirde başkalarından uygulamayı istemeye hakkı olmaz. Bu ise görevi ile 
açık bir çelişki demektir. 

İşte Hz. Peygamber, kendisine inen Kur an-ı Kerim ayetlerini önce tebliğ etmiş, 
sonra da açıklamış ve kişisel ve toplumsal hayatın her safhasında uygulamaya koymuş- 
tur. Onun uygulamaları Vahyi açıklama metodlarından biri ve en başta geleni olmuştur. 

Hz. Peygamber, Kur an-ı Kerim hükümlerini uygulama alınma koyarken vahy yanın- 
da bir takım yöntemler belirlemiş, emirler, yasaklar, kurallar koymuştur. Öteki deyişiyle 
vahyin koyduğu hükümleri açıklığa kavuşturacak ve hayatın her safhasında uygulama 
alanına geçirecek esaslar koymuş; yollar, yöntemler belirlemiş, kurallar getirmiş; emir- 
ler ve yasaklar vaz etmiştir. Bunların yanısıra İslâm toplumlarını yönlendirecek ilkeler 
ve prensipler koyduğu da bir gerçektir. 

Özetleyecek olursak, Allah Rasûlü Hz. Muhammed Mustafa (s.a), Kuran vahyini 
tebliğ etmiş; hükümlerini uygulama alanına koymuştur. O, Kuran hükümlerini uygula- 
ma alanına koyarken de müslümanlara insanca, huzurlu bir ortamda mutlu olarak yaşa- 
manın yollarını göstermiş, sınırlarını çizmiş, esaslarına açıklık getirmiştir. Böyle olunca 
onun peygamberlik görevi,tebîiğ, tebliğ ettiklerinin kolayca anlaşılabilmelerini sağla- 
makla birlikte uygulama alanına koymak; nihayet uygulanmalarını kolaylaştıracak esas- 
lar yerleştirmekle bütünlük kazanabilir. Hz. Peygamber tek kelimeyle bunu yapmıştır. 

Kuşkusuz Kuran-ı Kerim, huzurlu bir ortamda insanca, müslümanca ve mutlu bir 
hayat yaşayabilmenin yollarını gösterip sınırlarını çizmek; esaslarını belirlemekle birlikte 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



özlü bir kitapdır. Hükümleri çok yerde ilmî deyişiyle mücmeldir. Yani, açıklanmaya, ih- 
tiyaç gösterir. Hz. Peygamber uygulama ile bir de bu ihtiyaca cevap vermiştir. 

Hiç şüphe yok ki hayat süreklidir. Toplumlara yani ufuklar açanlar, hayatın her saf- 
hasındaki güçlüklere katlanacak, müşkülleri halledecek, meseleleri göğüsleyecek, prob- 
lemleri çözüme bağlayacak, anlaşmazlıkları adalet esasları dahilinde giderecek; nihayet 
kamuoyu hukukunu koruyacak tedbirleri almak zorundadırlar. Bunun .için de birtakım 
esaslar getirmek; kurumlar düşünüp kurmak; daha da önemlisi işlemelerini sağlamak 
durumundadırlar. Hz. Peygamberin bu konulara önce vahy ışığında eğildiği kuşkusuz- 
dur. O, kısaca İslâm öncesi devrelerin tek belirli niteliği zulüm ve vahşet olan toplum 
hayatını yeni adaletli ve insanî yönde değişi?* ip böyle bir hayatın gerektirdiği kuruluşları 
gerçekleştirirken vahiyde açıklık olmayan konularda kendi yetenekleri, bilgisi ve kültü- 
rüyle hareket etmiştir. Hiç şüphe yoktur ki, o da 1 7 insandır. Aralarından yetiştiği 
diğer insanlardan farklı değildir. Tek farkı ilâhi risaletle görevli oluşu ve bu görevi her 
ve şart altında olursa olsun, yerine getirme zorunluluğudur. Haliyle son derece zor gö- 
revini hakkıyla yerine getirebilmesi için kimi üstün yeteneklere sahiptir. 

Şurası inkâr edilemez bir gerçektir ki, Yüce Allah, son ilâhi din olan İslâm'ın, evren- 
sel esaslarının yerleşebilmesi, bir ölçüde Hz. Peygamber (s.a)'in yeteneklerine bağlı ol- 
duğundan olsa gerek, Peygamberini önce görevine hazırlamıştır. Bunun için de kendi- 
sini muhtelif vesilelerle eğitmiş, adına cahiliye devri denilen vahşet ortamı içinde ahlakı 
ve yetenekleriyle parmakla gösterilecek tek örnek şahsiyet haline getirmiştir. "Habibim 
sen kuşkusuz üstün bir yaratılış üzeresin" anlamındaki ayetin bir manası da budur. 

Bunun bir tek yorumu vardır: Yüce Allah Hz. Peygamber (s.a)'e vahyin doğrultusun- 
da esaslar koyabilecek; müesseseleri gerçekleştirecek, yönetilmelerini sağlayacak esas- 
ları, bunların yanında bütün bir toplumu yönlendirecek ilke ve prensipleri belirleyecek 
yeteneği fazlasıyla vermiştir. Akıl, İdrak, zekâ, dirayet, bilgi, cesaret, kabiliyet, ilim, 
irfan bu konuda ilk akla gelenlerdir. 

Şu hale göre Hz. Peygamber (s.a)'in peygamberlik görevi, Kur an-ı Kerim hükümle- 
rini hayata geçirmek ve uygulanmalarını sağlamak üzere tebliğin yanında uygulama, 
açıklama ve bunları gerçekleştirecek müesseseleşmeyi gerçekleştirmek bazında bütün- 
leşmektedir. İşte o bunu sağlamak için Kuran-ı Kerim ışığında, onun çizgisinde, ona 
paralel, onu destekleyen ve hayata indiren yollar, usuller ve yöntemler belirlemiştir. Ku- 
rallar, esaslar, ilkeler ve prensipler koymuştur. Emirler vermiş; yasaklar vaz etmiştir. 
Bir takım hususlar tavsiye etmiş; kimi vazgeçilemiyecek hayati esasların yeğlenmesini 
salık vermiştir. 

Hz. Peygamber (s.a)'in belirlediği yollar, yöntemler ve esaslar; yerleştirdiği kurallar, 
ilkeler ve prensipler; verdiği emirler; koyduğu esaslar ve yasaklar; nihayet salık verdiği 
hususlar ilâhî vahiy çizgisinde, onu tamamlayacak, onunla bütünleşecek ve asla vazge- 
çilemiyecek bir biçim almıştır. 

Tarihi gerçekler gözönüne alındığı zaman açık ve net bir şekilde ortaya çıkar ki Hz. 
Peygamber, ezeli ve ebedi peygamberlik görevini kusursuz bir şekilde yerine getirmiş- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



tir. Bu hususta bütün azmini, iîgi ve bilgisini, titizlik, zekâ, ilim, irfan, gibi üstün insani 
yeteneklerini son haddine kadar kullanmıştır. Konuşmuş, konuşturmuştur. Yapmış yap- 
tırmıştır. Emir vermiş; verdirmiştir. Kısacası, vahy tebliğini sözle, fiille, işle, yerine göre 
İse susarak tamamlamıştır. 

Hz. Peygamber (s.a)'in, görevini yerine getirirken söylediği sözler, yaptığı işler, em- 
rettiği, salık verdiği, öğütlediği hususlar, yerine göre düzelterek, yerine göre ise susarak 
onayladıkları, nihayet koyduğu ölçülerle, kurallar, metodlar, yöntemler, bunların yanısı- 
ra değişmez ilke ve prensipler tümüyle vahiy uygulamalarının gerektirdiği tamamlayıcı 
unsurlardır. Hepsi de insanî ve îslâmî bir hayat için vazgeçilmez şeylerdir. 

Adına sünnet dediğimiz sözkonusu tamamlayıcı unsurlar, ilkönce Hz. Peygamber 
(s.a)'e ilk inanan muminîerce öğrenilmiş ve uygulama alanına konulmuştur. Bir diğer 
deyişle, adına sahabe denilen bu müminler, Hz. Peygamber (s.a)'in tebliğ ettiği vahiy 
hükümlerini öğrenip gereğince hareket ettikleri gibi sünnetle konan tamamlayıcı unsur- 
ları da öğrenerek onlan da uygulamışlardır. Bu konuda bilinen gerçek şudur: Sahabe- 
nin hepsi, sünnette yer alan Hz. Peygamberin sözlerini, fiillerini, hareket, tavır ve dav- 
ranışlarını, emirlerini, yasaklarını, nihayet koyduğu ölçüleri, esasları, kuralları, ilke ve 
prensipleri kendilerine yeterli olacak kadar öğrenip öğrendikleri şekilde uygulamışlar- 
dır. Bu konuda hepsinin olağanüstü bir gayret sarfettiği bilinmektedir. 

Yine bilinen bir gerçektir ki sahabe, sünneti oluşturan esaslardan öğrendiklerini 
kendi aralarında müzakere ederek başkalarına da öğretmek yoluna gitmişlerdir. Böyle- 
ce Hz. Peygamber (s.a)'den öğrenilenlerin hem sıhhati belirlenmiş, hem de yayılması 
sağlanmıştır. 

Hz. Peygamber (s.a)'in ebedî aleme göçetmesini izleyen kısa bir dönemde İslam fe- 
tihleri hayli geniş alanlara yayılmıştır. Fethedilen yerlerde çeşitli kültürler vardır. Bir 
yandan fethedilen yerlerde yaşayan halklar, öte yandan kültür çatışmalan ortaya yeni 
yeni meseleler çıkarmıştır. Bu meseleleri çözüme kavuşturmak isteyen sahabenin elinde 
iki kaynak vardır: Kur an-ı Kerim ve Sünnet. Gerek yönetimde söz sahibi olan, gerekse 
olmayan sahabîler ortaya çıkan çeşitli meseleleri çözüme kavuşturmak üzere, metod 
olarak önce Kur'ân-ı Kerime başvurmuşlardır. Hakkında Kur'an'da açıklayıcı bir hüküm 
olmayan konularda ise başvuru kaynakları daima sünnet olmuştur. Bu ise Hz. Peygam- 
ber (s.a)'den öğrendiklerini rivayet etmelerine yol açmıştır. İşte Hadis Edebiyatının orta- 
ya çıkışına zemin hazırlayan en önemli amil sünneti yansıtan hadislerin rivayet edilmesi 
gereği olmuştur. 

Burada işaret etmek yerinde olur, rivayet Hz. Peygamber (s.a)'in sağlığında ve daha 
çok öğrenip amel etme gayesine bağlı olarak başlamıştır. Onun ebedî hayata göçünden 
sonraki dönemlerde bir yandan hızlanmış, bir yandan da yoğunlaşmıştır. Bu hızlı ve 
yoğun faaliyet sonucu rivayet edilen ve daha çok ezberlenen hadisler, zamanla yazılı 
metinlere geçirilmiştir. Bu yazılı metinler Hadis Edebiyatının çekirdeğini oluşturmuştur. 

Hadislerin yazılı metinlere geçirilmeye başlanmasıyla hadis rivayeti önemli bir mer- 
haleye ulaşmıştır. Bunu izleyen derleme ve tasnif devreleriyle ise tamamlanmıştır. Tas- 
nif devresinden sonradır ki Hadis Edebiyatının ilk verileri ortaya çıkmaya başlamıştır. 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Hadis Edebiyatının ortaya çıkışına zemin hazırlayan hadis rivayeti belli başlı dört 
safhadan geçmiştir: 

1- Hıfz (Hadislerin ezberlenmesi, ezberden nakli) 

2- Kitabet (Yazılması) 

3- Tedvin (Derlenmesi) 

4- Tasnif (Kısımlara ayrılarak kitaplara dercedilmesi). 
Bu safhaları ayrı ayrı görelim. 

1- HIFZ 

Yukarda kısaca değindiğimiz gibi hıfz, sahabenin Hz. Peygamberin sünnetini, sün- 
neti yansıtan sözleri veya işleri duyarak veya görerek ezberlemek yoluyla öğrenmeleri- 
dir. Hz. Peygamber (s.a)'in sağlığında başlamıştır. Daha sonraki devrelerde devam ettiği 
görülür. 

Bu devlerlerde Hz. Peygamber (s.a)'in herhangi bir sünnetini yansıtan hadisi bilen 
onu ezberden rivayet etmiş; öğrenen de ezberine alarak öğrenmiştir. 

Sahabenin hadisleri ezberleyerek öğrenmesini zorunlu hale getiren sebepler vardır. 
Bunların başında öğrendikleriyle amel etmeleri gelir. Gerçekten herbir sahâbî Hz. Pey- 
gamber (s.a)'den bellediklerini hemen uygulamıştır. Böylece onları sağlam bir şekilde 
öğrenmiştir. Böyle bir tutum, yazıya ihtiyacı önemli ölçüde ortadan kaldırmıştır. 
Okuma yazma bilenlerin son derece az olduğu, yazı tekniğinin yetersizliği de buna ekle- 
nince hadislerin ezberden nakli bir bakıma en sağlam öğrenim metodu haline gelmiştir. 

Öte yandan az ilerde söz konusu edeceğiz, Hz. Peygamber (s.a) başlangıçta hadisle- 
rin yazılmasına izin vermemiştir. Bunun gerekçesi, Kuran ayetleriyle kendi sözlerinin 
karışması ihtimalidir. 

Şu hale göre hadislerin ezberlenerek öğrenilmesi ve aynı şekilde rivayet edilmesi, 
önceleri bazı sosyal sebeplerden dolayı zorunlu hale gelmiş; günün şartlarına göre ge- 
çerli bir rivayet metodu olmuştur. Zamanla ilk yazılı metinlerin ortaya çıkışı; hatta müs- 
takil eserlerin verilmeye başlanması üzerine dahi ezberden rivayet metodu değerinden 
hiçbir şey kaybetmemiştir. 

2- KİTABET 

Hadis tarihinde önemli bir safha olan Kitabet, hadislerin yazıya geçirilmesidir. Bu 
safha da Hz. Peygamber (s.a)'in sağlığında başlamıştır. 

Yukarıda söz konusu ettiğimiz gibi Hz. Peygamber (s.a) önceleri hadislerin yazılma- 
sını yasaklamıştı. Onun bu yasağının gerekçesi, tekrar edelim, sözlerinin Kuran-ı 
Kerim ayetleriyle karışmasına engel olmaktı. Hz. Peygamber (s.a) böyle bir tedbir al- 
makta son derece haklıydı; çünkü bazı sözleri, Kuran-ı Kerim düzeyinde olmasa da, 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



icâzh idi. Dahası, hitap ettiği sahabenin bilgi ve kültür durumu önceleri Kuran ayetleriy- 
le hadis metinlerini ayırabilecek düzeyde değildi. Daha da önemlisi, inen Kuran ayetleri 
bütünüyle sahâbîlerin tümü tarafından ezberlenmiyordu, O nedenle ilâhi kelâm ile insan 
sözü olan hadislerin karışma ihtimali her zaman için söz konusu olabilirdi. 

el-Hatibu'1-Bağdâdî, hadislerin yazılmayışına neden olarak aynı gerekçeyi gösterir. 
Ona göre ilk zamanlar hadislerin yazılmasını hoş karşılamayanlar şu mahzurları gözö- 
nüne almışlardı: Allah kitabı Kuran başka şeylerle karışmasın; Kuranı bırakıp başka 
şeylerle meşgul olunmasın; gerçeği batılından, sahihi sahih olmayandan ayırdediimeye- 
ceği için eski kitaplara rağbetin önü alınsın... Gerçek şu ki, Kuran bu kitapların hiç biri- 
ne ihtiyaç bırakmamıştır. İşte bu sebepler başlangıçta gözönüne alınarak Allah Resulü 
tarafından hadislerin yazılmasına izin verilmemiştir. O zamanlar sahabe arasında vahy 
ile vahiy olmayan şeylerin arasını ayırdedebiiecek bilgili kişilerin (fakihlerin) az bulunuşu 
da bu yasağın ana sebebi olmuştur. Şu da var ki o zamanlar çöl araplannın çoğu yeterli 
dinî bilgiler sahibi değildirler. Hiçbiri bilgili alimlerin meclislerinde oturup bunları yeteri 
kadar öğrenmemişlerdi. Bu nedenle ellerine geçen sahif eleri Kuranla karıştırmaktan ve 
içindekileri Allah sözi sanmaktan emin olamazlarda. 

İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) hadislerinin yazılmayışına sebep olarak Kur'an-ı 
Kerim ayetleriyle karışması tehlikesinin yanında arapların hafıza berraklığı ile zekâ par- 
laklığını gösterir. Büyük çoğunluğunun yazı bilmeyişi de bunda etkili olmuştur^. 

Hadislerin yazılmayışında önemli ölçüde tesiri olduğu şüphe götürmeyen son hususa 
gelince, Hz. Peygamber (s.a)'in yasaklamasıdır. Gerçekten Allah Resulü (s.a), burada 
anlatılan sakıncaları dikkate alarak başlangıçta hadis yazılmasına izin vermemiş, ayrıca 
daha önce yazan olmuşsa yazdığını imha etmesini emretmiştir. Buna dair bir hadisi 
nakletmek istiyoruz. 

I-Ujcu "^ ljJS cyj £j> Vj fjs. \yJj>j A^Ji jl^DI jç* ^ v^ ı>»J -l^ L** 2 ^ ^ 

"Benim sözlerimden hiç bir şey yazmayınız. Benim ağzımdan çıkan sözlerden 
Kuran ayeti dışında bir şeyler yazmış olan varsa yazdığını derhal imha etsin. Benim 
sözlerimi yazmaksızın başkalarına anlatabilirsiniz. Bunda hiçbir sakınca yoktur. Bununla 
birlikte kim benim ağzımdan bile bile yalan uydurursa işte o Cehennem'deki yerine ha- 
zırlansın. " (3) 

Hz. Peygamber (s.a)'in şahsi otoritesinin hadis yazmak isteyen sahabiler üzerinde 
son derece etkili olduğu şüphe götürmez. Mümkündür ki bu sahâbîler yalnızca Hz. Pey- 
gamber yasakladığı için hadis yazmaya yanaşmamışlardır. Kaldı ki yasağın gerekçesi 
onlara göre de önemlidir. Hiçbir sahâbînin Allah kelâmını başka sözlerle karıştırmaya 
razı olmak şöyle dursun yanaşacağını kabul etmek bile imkân dışıdır. 



(1) Takyidi, 57. 

(2) Hedy, 4 

(3) Müslim, ez-Zuhd ve'r-Rekaik l6:8/22920-72-(3004h Krş.. Takyîd. 29. 30, 31; Cdmî; 1/76. 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Hadislerin yazılması yasağının ne zaman konulduğunu tesbît imkânımız yoktur. 
Ancak bu konudaki rivayetlerde, "önceleri", 'islâm'ın ilk devreleri" ve benzeri kayıtlar 
bulunmaktadır^. Bunlar gözönüne alınarak Kur an-ı Kerirrrin henüz iyice öğrenilip mu- 
hafaza altına alınmamış olduğu ilk dönemlerin kasdedildiği söylenebilir. Kaldı ki hadis 
yazılmasının yasaklanıp sonradan serbest bırakılışı, sünnetin sünneti neshi olarak görü- 
lür^. Nesh olayında "mensûh" öncedir. Bir de Hz. Peygamberin İslâm'ın emirleri yer- 
leşinceye dek işi sıkı tuttuğu, daha sonraları kolaylığı prensip aldığı bilinmektedir. Bu 
hususlar dikkate alındığında yazı yasağının Mekke devrinin sonları ile Medine devrinin 
başlarında konulmuş olması akla en yakın ihtimal olmaktadır. 

Hadislerin yazılışına konulan yasak sonradan kaldırılmıştır. Kaldıran, yasağı koyan 
Hz. Peygamber (s.a)'dir. Anlaşıldığına göre o, yasak gerekçesinden ortadan kalktığını 
anladığı an yazı yazmasını bilen kimi sahabilere hadislerinden istediklerini yazmalarına 
izin vermiştir. Bu izin üzerine sahabeden bazıları hadisleri yazmışlardır. 

Bildiği hadislerin bir kısmını yazan sahâbîler ile yazdıkları sahife denilen metinler hak- 
kında kimi hadis kaynaklarında verilen kısa bilgiler dışında fazla bilgi yoktur. 

Hadis yazan sahâbîierden bilinen isimler şunlardır: 

1- EbuBekres-Sıddîk(13) 

2- Abdullah b.Mesud (31) 

3- Ali b. Ebî Talib (40) 

4- Ebu Bekre es-Sekafî (51) 

5- Ebu Eyyub Hâlid b. Zeyd el-Ensârî (52) 

6- Hz. Aişe (58) 

7- Ebu Hureyre (58) 

8- Semure b. Cundeb (59) 

9- Abdullah b. Amr İbnil-Âs (63) 

10- Abdullah b. Abbâs (68) 

11- Abdullah tbnu'z-Zubeyr (73) 

12- Abdullah b. Umer (74) 

13- Câbir b. Semure (74) 

14- EbuSa'îdi'l-Hudn(74) 

15- Ebu Umâme el-Bâhilî (81) 

16- Enes b. Mâlik (93) (6) 

Hadis yazma çabaları kısa zamanda sonuç vermiş önce sahife isimli yazılı metinler 
ortaya çıkmıştır. En meşhur sahifeler şunlardır: 

1- Ebu Hureyre'nin es-Sahîfetu's-Sahîha'si; 

2- Abdullah b. Amr İbnil-Âs'ın es-Sahîfetu's-Sâdıkası. 

3- Semure b. Cundeb'in Sahîfesi 



.(4) Bk. Mesela, Tevil 286; Hedy, 4. 

(5) Tevil 286. 

(6) Dirâsât 92 vd. Diğer hadis yazan, yazdıran veya yazarak rivayet eden sahabîlerin isimleri için Bk. 
aynı yer. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



4- Abdullah İbn Abbas'ın Sahîfesi 

5- Câbir b. Abdillah'ın Sahîfesi< 7 > 

Sahifeler zaman içinde diğer yazıh metinlerle birlikte rivayet edilerek yayılmış ve 
sonraki hadis musannefatının çekirdeğini oluşturmuştur. 

3- TEDVİN 

Tedvin, sözlükte toplamak, bir araya getirmek anlamındadır. Terim olarak, Hadis 
Tarihinin safhalarından biridir ve hadislerin yazılı metinlerini bir araya getirerek defter 
veya kitap halinde toplamak safhasına denir. 

Yukarıda, hadislerin Hz. Peygamber (s. a) henüz hayatta iken az da olsa yazıldığına 
değinmiştik. Yine yukarıda sözkonusu ettiğimiz üzere kimi sahâbîler yazdıkları hadisleri 
küçük çaptaki metinlerde bir araya getirmişlerdir. Hadis Edebiyatının ilk ürünleri işte bu 
metinlerdir. 

Bugün için bu metinlerden elimizde Amr b. Hazm'dan, Hz. Ebu Bekr'den ve Hz. 
Ömer'den rivayet edilen sadakat hadisleri bulunmaktadır. İlk hadis eserleri arasında yer 
alan bu metinler o günlerdeki faaliyetlerin misallerini oluşturmaktadırlar, 

İlk yazılı hadis metinleri arasında kimi sahabîlere ait olanlar da mühim bir yer tutar. 
Adına sahîfe denilen bahis konusu metinler zaman içinde bir yandan çoğalmış; öte yan- 
dan yoğunluk kazanmıştır. 

Hadislerin yazılma devresini tedvin devresi izler. Bu devre zaman bakımından 
sahabe devrinin sonlanna kapsayan birinci hicri asır sonlarına rastlar. 

Tedvin devrinde, az önce de sözkonusu ettiğimiz gibi hadisler derlenip defterler 
veya kitaplar haline getirilmiştir. Bu bir bakıma hadislerin, sahabîlerden rivayet edilerek 
yazılı metinler haline getirilerek bir araya toplanmasıdır. îbn Haceri'l-Askâlânî, hadisle- 
rin tedvin edilmesine yol açan amilleri şöyle açıklamıştır: 

"...Hz. Peygamber (s.a)'den arta kalan eserler Sahabe ve Tâbiûnun ileri gelenleri 
devrinde ne tedvîn edilmişti ne de tertibe konulmuştu. Bunun iki sebebi vardı. Birincisi 
Sahîhu Musîimde sabit olduğuna göre önceleri bir kısmının Kuran ayetleriyle karışma- 
sından korkulduğundan bundan men edilmişlerdi. İkincisi ise Sahabe ve Tâbiûnun hafı- 
zalarının kuvvetli oluşu; bir de çoğunluğun yazı bilmeyişi idi. 

Sonraları hadisleri bilen sahâbîler İslâm ülkelerine dağıldılar. Haricîler, Râfızîler, 
Kader inkarcıları gibi çeşitli fırkaların ortaya attıkları bidatler çoğaldı. Batıl hakikate ka- 
rışmaya yüz tuttu. Bu nedenlerle Tâbiun devri sonlarında Hz. Peygamber (s.a)'ın hadis- 
leri tedvîn edildi. "< 8 > 

İbn Hacer'in verdiği bu bilgiye göre hadislerin tedvîn edilmelerine başlıca şu sebep- 
ler neden olmuştur: 

a) Hadisleri bilen sahâbilerin fetihler sonucu İslâm beldelerine katılan yörelere dağıl- 
maları; 



(7) Bunlar hakkındaki özlü bilgiler ilerde sahife başlığı altında verilmiştir. 

(8) Hedy, 4. 



10 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

b) Şia, Rafızîlik, Haricîlik gibi siyâsî; Kaderiye, Murcie, Mu'tezile gibi inanç mezhep- 
lerinin görülmeye başlaması; 

c) Bu mezheplerin ortaya çıkmasıyla birlikte İslâm esasları arasında yer almayan ve 
adına bidat denilen hususların çoğalması; 

d) Sonunda, gerçekten İslâm'a uyan hakikatlerle sonradan ortaya çıkan bir takım 
batıl şeylerin birbirine karışması. 

Buna burada anılmayan ancak son derece önemli olan, İslâm ülkelerinin genişleme- 
si sonucu yeni ve değişik kültürlerle temas ve hadis uydurma faaliyetinin başlaması da 
eklenirse önce hadislere duyulan ihtiyaç net bir şekilde ortaya konulmuş olur. Daha 
sonra ise tedvînin ne derece zorunlu hale geldiği açıkça belli hale gelir. 

Öte yandan, idarecilerle hadis alimlerini tedvîne sevkeden son derece önemli bir 
başka amil de İslâm ülkelerinin genişlemesiyle çeşitli meselelerle karşı karşıya gelinme- 
sidir. Elbette bu meselelere Islâmî bir çözüm bulunacaktır. Bu ise Kur'ân-ı Kerim'in ya- 
nında hadislere başvurma zorunluluğu getirmiştir. Mezheplerin görülmeye başlaması 
üzerinden çok geçmeden ortaya çıkan hadis uydurma faaliyetlerine gelince, o da hadis- 
lere duyulan ihtiyacı alabildiğine artırmışfer. 

Şu da var; zaman bakımından Tedvin devresinin başlarına gelindiğinde İslâm'ın ilk 
kaynağı olan Kur'ân-ı Kerim toplanmış; ayrı bir kitap haline getirilmiştir. Bu hususun 
da hadisler için aynı şeyi müslümanların gündemine getirdiğine şüphe yoktur. 

Bütün bu gibi sebeplerin bir araya gelmesiyle tedvîn faaliyeti başlamıştır. 

Kaynakların verdikleri bilgilerden anlaşıldığına göre tedvîn faaliyeti, hıfzla birlikte 
yazmak ve yazılı metinleri bir araya toplamak şeklinde iki yönde gelişmiştir. Gerek yazı- 
lı hadis metinlerini bir araya toplamak; gerekse sahabilerden bildikleri hadisleri rivayet 
ederek bu arada yazılı metinlere geçirerek derleme faaliyetleri sonradan resmî bir nite- 
lik kazanmıştır. 

Hadis tedvininde ilk girişim Hz. Ebu Bekr ile Hz. Ömer'e aittir. 

Hz. Ebu Bekr beşyüz kadar hadisi bir kitapta toplamıştır^. Ne var ki sonradan bazı 
sebepler yüzünden yazdırdığı hadisleri imha etmiştir. Aynı şekilde Hz. Ömer de Hz. 
Peygamber (s.a)'ın sünnetlerini yansıtan hadisleri yazdırarak bir araya getirmek için 
önce sahabeyle istişare etmiştir. Konuştuğu sahâbîlerden çoğu onun bu fikrini olumlu 
karşılamışlardır. Böyle olmakla birlikte aradan bir ay kadar bir zaman geçince bu fikrin- 
den vazgeçmiştir* 1 0) . 

Kaynaklarımızın belirttiklerine göre Hz. Ebu Bekrin yazmış olduğu hadisleri imha 
etmesinin sebebi, hadislerin kendisinden sonra aslına uygun olarak rivayet edilememe- 
leri korkusudur. 

- Hz. Ömer ise sünenleri yazmaktan vazgeçişine sebep olarak Ehl-i Kitabın Allah'ın 
. kitabından başka kitaplar yazmalarını, sonra da kendi yazdıkları kitaplar üzerine düşe- 

(9) Tezkire, 1/5. 

(10) Takyîd, 50. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____^^^____ „__„__ n 

rek Allah Kitabını terkettiklerini göstermiştir. Bunu yaparken de Allah Kitabına hiçbir 
şeyle gölge düşürmeyeceğini vurgulamıştır^ 1 *, 

Hz. Ömer'in ayrıca sünneti yansıtan hadisleri yazdırarak derlemek üzer^ vilayetlere 
birer buyrultu yazdığına dair haberler de vardır. Sonradan bu fikrinden vazgeçince yeni 
bir buyrultu yazdırarak daha önceki emrine uyup hadis yazmış olanlar varsa yazdıklarını 
imha etmelerini emretmiştir^ 25 . 

Görülüyor ki Hz. Peygamber (s.a)'in ebedî aleme göçetmesi üzerine müslümanların 
ilk iki yöneticisi de hadisleri derleme teşebbüsünde bulunmuştur. Ancak her ikisi de te- 
şebbüslerinden vazgeçmişlerdir. Buna ilk ve en mühim neden İslâm'ın ana kaynağının 
henüz müstakil bir kitap olarak yazılıp başka şeylerle karışmasından korkulması; bunun 
yanında bilhassa Hz. Ömer'de açıkça görülen Allah Kitabını bırakıp başka şeyler üzeri- 
ne düşülmesidir. Buradan anlaşıldığına göre her iki halife de hadis tedvini için vakti 
henüz erken bulmuş olmalıdırlar. 

İkinci tedvin girişimi Umer b. Abdulazize aittir. Beşinci Râşid Halife olarak da bili- 
nen bu Emevî Halîfesi, anlaşıldığı kadarıyla hadislerin yok olma tehlikesiyle karşılaştığı- 
nı görerek buna karşı tedbir almaya lüzum görmüştür. Onu bu tehlikeye karşı tedbir al- 
maya sevkeden amiller yukarıda sayılanlar olmalıdır. Zira zamanına gelindiğinde 
değiştiği söylenebilecek bir durum yoktur. Üstelik aynı durum devam etmekte; hatta git- 
tikçe hız kazanmaktadır. Böyle bir ortamda İslâm'ın ikinci ana kaynağının yokolmasının 
yanısıra başka şeylerle karışmasının önüne geçecek tedbirler almaya kesin zorunluluk 
olduğu kuşkusuzdur. Gerçi Umer b. Abdulazize gelinceye kadar hadislerin yokolma, de- 
ğişme, nihayet uydurmalarla karışma tehlikelerini görerek tedbir alma gereği duyanlar 
olmuştur. Bu arada bu yolda kimi faaliyetler görülmüştür. İsnad uygulamasının yanısıra 
hadisi rivayet edenlerin hallerinin araştırılması söz konusu faaliyetler arasındadır. 

Hadisi rivayet edenin onu kimden işitmiş olduğunu söyleyerek Hz. Peygamber 
(s, a) e kadar uzanan bir rivayet zinciri kurulmasından ibaret isnad ile ravilerin güvenilir 
olup olmadıklarının araştırılması; bunun sonucu olarak da güvenilir olanların hadisleri- 
nin kabul edilerek öyle olmayanlarınkilerin bırakılması olumlu sonuçlar vermiştir. Ancak 
bu tedbirlerin de hadislerin karşılaştığı tehlikeyi kesinlikle ortadan kaldırdığı söylene- 
mez. 

İşte bu durumları bilen, hadisleri bekleyen tehlikeyi sezen Umer b. Abdulazîz, Medi- 
ne Valisi Ebu Bekr İbn Muhammed İbn Hazma şu emri göndermiştir: 

"Hz. Peygamber (s.a)'in hadislerini sünnetlerle ve Amra bint Abdirrahman'ın rivayet 
ettiği hadislerle birlikte araştır ve yaz(dır). Zira ben bunları bilen alimlerin ölüp girmele- 
riyle ilmin kaybolmasından korkuyorum (13) ." 

Anlaşıldığına göre Halife böyle bir emri yalnızca Medine valisine değil, çeşitli vilayet 
valileri ile hadisle meşgul olan alimlere de göndermiştir. Bu konudaki haberlerde bu 



(11) A.g.e., aynı yer. 

(12) Um, 89 r. 2. 

(13) el-Buhârî, İlm 34:1/33; ed-Dârimi 1/126: Takyıd, 105, 6. 



12 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

emrin Medine ehline ve her tarafa gönderdiği belirtilmiştir^. Nitekim halifenin emri- 
nin İsfahan valisine de gönderildiği; ondan da çevrede bilinen hadislerin toplanmasının 
istendiği bilinmektedir. 

Aslında Halifenin tedvin işini ciddî olarak gerçekleştirmeye niyet ettiği düşünülürse 
bu konudaki emrini bu işi yapmaya ehil olanların bulunduğu her yere göndermesi akla 
en yakın ihtimaldir* 1 5) . 

Halîfenin bu emirnamesi üzerine hadis toplama faaliyeti resmî bir kimliğe bürün- 
müş ve pekçok kişi bu işe koyulmuştur. Bunlar arasında İbn Şihâb ez-Zuhrî (50-124) 
büyük bir ciddiyet ve azimle hadis toplamaya girişmiştir. Sonunda hadis tedvîninde 
büyük başarı sağlamış ve tarihe "ilk hadis tedvin eden kişi" olarak geçmiştir. Kendisin- 
den nakledilen bir haberde hadis tedvinini Halifenin emri üzerine ilk defa kendisinin 
başlattığını ve başanyla sonuçlandırdığını anlatır. Bahis konusu haber şöyledir: 

"Umer b. Abdilaziz bize sünnetlerin derlenmesini emretti. Ona defterler halinde 
sünnetleri yazdık. O da idaresi altında bulunan her yere bu defterlerden birer nüsha 
gönderdi. 

Hadisleri benden önce kimse tedvin etmiş değildi. Benden sonra tedvin işi hızlandı. 
Daha sonra ise tasnif çoğaldı. Allah'a hamdolsun, böylece pek çok hayır hasıl oldd 16) ." 

Şu hale göre Halîfe Umer b. Abdulazîz'in emri üzerine hadisler, bir yandan rivayet 
edilerek yazılmış, bir yandan da yazılı metinler toplanarak bir araya getirilmiştir. Bu fa- 
aliyetler sonucu her ne kadar hadis edehiyatının en eski ürünleri denilebilecek müstakil 
kitaplar ortaya çıkmamışsa da hiç değilse hadislerin büyük çoğunluğu derlenmiş veya 
yazıya geçirilmiştir. İbn Şihâb ez-Zuhrî'den yazılan hadislerin Mervan ailesi için kitaplar 
halinde Yezîd'in hazinesinden alınarak hayvanlara yüklenip taşındığı gözönüne alınırsa 
tedvîn faaliyetinin ne kadar önemli bir sonuca ulaştığı açığa çıkar. Ayrıca İbn Şihâb'ın 
bu alandaki hizmetlerinin büyüklüğü kolayca anlaşılır. 

4- TASNİF 

Kısımlara ayırma, sınıflandırma anlamına gelen tasnif, tedvin safhasının devamı 
olup ilk hadis eserlerinin ortaya çıkışını hazırlayan son aşamadır. Bu safhada derlenen 
ve yazılı metinler haline getirilen hadisler ravilerine veya konularına göre kısımlara ay- 
rılmıştır. Aynı raviden rivayet edilen veya konulan bir olan hadisler böylece bir araya 
getirilmiştir. 

Tasnif devresinde ilk olarak gayret gösterip eser verenler şu alimlerdir. 

Mekke'de : Abdulmelik b. Abdilazîz b. Cureyc (70-150) 
Yemende : Ma'mer b. Râşid el-Ezdî (153) 

Saîd b. Ebî Arûbe (156) 
Şam'da : Abdurrahmân b. Amr el-Evzâî (157) 

(14) Takyîd, 106. 
(!5) Hadis Tarihi, 204. 
(16) Cami, 1/76. 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 13 

Medine'de : Muhammed b. Abdirrahmân, İbn Ebî Zi'b (159) 
Küfede : Sufyân b. Sa'îd es-Sevrî (77461) 

İbrâhîm b. Tahmân el-Hurasânî (163) 
Basra'da : Hammad b. Seleme b. Dinar (167) 
Horasanda : Abdullah İbnul-Mubârek (181) 

Yahya h. Zekeriyâ, İbn Ebî Zaide (183) 
Vasıfta : Huseym b. Beşîr el-Vâsıtî (104-183) 

Reyde : Cerîr b. Abdilhamîd (188) 

ei-Velîd b. Müslim el-Umevî (195) 

Muhammed b. Fudayl ed-Dabbî (195) 

Bütün bu alimlerin ölüm tarihleri dikkate alınırsa görülür ki hepsi de ikinci hicrî asır- 
da yaşamışlardır. Buradan anlaşıldığına göre ikinci hicrî asır ortalarına doğru hadislerin 
tasnifi gerçekleşmiş ve bazı metodlar kullanılarak kitaplara geçirilmiştir. Söz konusu 
metodların belli başlıları şunlardır: 

a) Ale'r-Ricâl Metodu 

Hadisleri ravisinin ismi esas olmak üzere düzenleme metodudur. Bu metodla yazılan 
eserlerde hadisler, konularına ve sıhhat derecelerine bakılmaksızın rivayet eden ravinin 
ismine göre bir arada toplanır. Ravi sahâbî ise ondan rivayet edilen hadisler onun ismi- 
ni taşıyan başlık altında bir araya getirilir. Bu metodla tasnif edilen hadis kitaplarına ge- 
nelde musned adı verilir. Musnedu Ahmed b. Haubel ve et-Taberâni'nin el- 
Mu'cemu'î-Kebîn aler-ricâl metoduyla düzenlenmiş eserlere misaldir. Her iki alimimiz 
de eserlerinde Hz. Peygamber (s.a)'den hadis rivayet ettiği sabit olan sahabe isimlerini 
aşere-i mübeşşereden başlamak ve kadınlar da dahil olmak üzere sıralayıp herbirinden 
kendilerine ulaşan hadisleri karışık olarak bir araya getirmişlerdir. 

AleV-Ricâl tasnif metodunda özellikle sahabe isimlerini sıralamada belli bir sistem ol- 
madığı gibi uygulamada birlik de yoktur. Bu konuda her alimin kendine göre bir siste- 
me uyduğu görülür. Bu cümleden olarak kimileri kabile isimlerini esas almışlardır. Bun- 
lar önce Beni Hâşim'den olan sahâbîleri; daha sonra ise neseb bakımından Hz. 
Peygamber (s.a)'e yakınlığı oranında diğer kabilelerden olanları sıralama yoluna gitmiş- 
lerdir. Kimileri de isim sıralanışında islâm'daki kıdemi esas almışlardır. Bunların da eser- 
lerinde aşere-i mübeşşere ashabına öncelik tanıdıkları dikkat çeker. Ardından Bedir Sa- 
vaşına katılan sahâbîier, Hudeybiye ile Mekke Fethi arasında müsiüman olanlar, Fetih 
günü İslâm'a girenler, Hz. Peygamberi küçük yaşta görenler ve kadınlar... gibi kronolo- 
jik sıralamayı yeğledikleri göze çarpar. Böyle bir sistem sahabeyi tabakalara ayırma açı- 
sından faydalı olmuştur. Ancak hadisler yönünden bazı sakıncalar doğurmuştur. Bir 
defa böyle bir metod aranan ve sadece konusu bilinen bir hadisi bulma imkanını önemli 
ölçüde zorlaştırmıştır. O nedenle müsned veya mu'cem türü bir eserden konusu bilinen 
bir hadisi kolayca bulmaya imkân yoktur. 

Diğer taraftan bir müctehid için amel edeceği hadisin sıhhati çok daha önemlidir. 



14 ^^^_______„_^^_^^_ m _ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Buna göre içtihadında delil olarak kullanacağı hadisin sıhhatini bilmedikçe amel ede- 
mez. Aynı şekilde bir fakîh fetvasını sıhhatini bilmediği hadise dayandıramaz. O neden- 
le müctehidlerle fakihleri doğrudan ilgilendiren husus hadis metnini kaynağından bul- 
maktan çok konusu ve sıhhatidir. Aîe'r-ricâl metoduna göre tertip edilmiş bir hadis 
kitabında aranan bir hadisi konusuna göre bulmak imkânı olmadığı gibi sahih olanını 
ayırmak imkânı da yoktur. Öyle olunca ale'r-rical metoduyla tasnif edilen hadis kaynak- 
ları kullanışlı olmaktan uzaktırlar. Böyle bir eserden hadis bulmak uzmanlık ister. Hiç de- 
ğilse Hadis alimlerine ait bir şans olarak kalır* 173 . 

Yeri gelmişken değinelim, Aler-Ricâl hadis tasnif metodu daha sonraları az da olsa 
değişik bir uygulama alanı bulmuştur. Buna göre yine ravi ismi esas alınmış; ancak 
sahâbi ismi yerine sonraki nesillerden ravisinin ismi yeğlenmiştir. Et-Taberânî'nin, eî- 
Mu'cemu'l-Evsat, el-Mucemu'$'s Sağır isimli iki mu'ceminde böyle bir değişik metod iz- 
lenmiş ve hadisler sahabe isimlerine göre değil, et-Taberânînin şeyhlerinin isimleri asıl 
alınarak sıralanmıştır. Haliyle aynı şeyhten rivayet edilen bütün hadisler, konularına ba- 
kılmaksızın onun ismi altında bir araya getirilmiştir. 

Ne şekilde olursa olsun ale'r-rical tasnif metodu ilk musannefat dışında fazla kullanıl- 
mamış; yerine ale'l-ebvâb metodu yeğlenmiştir. 

b) Ale'l-Ebuâb Metodu 

Kronolojik sıra bakımından aîe'r-ricâl metodundan sonra geldiği anlaşılan bu metod 
ondan fazla kullanılmıştır. Bu metodla derlenen hadisler fıkıh konularına göre ayrılır ve 
her konudaki hadisler kitab ana başlığı altında toplanır. Misal vermek gerekirse 
fcitâbu'l-lmân bölümü iman konusundaki hadislerden oluşur. Kitâbu'l-Cihâd bölümün- 
de ise cihadla ilgili hadisler yer alır. 

Ale'l-Ebvâb metodunun uygulanmasında kitâb başlığı altında bir araya toplanan ha- 
disler bir de kendi aralarında tasnif edilmiş; bablara ayrılarak sıralanmıştır* 18) . Söz geli- 
şi Sahîhu'l-Buhârî 'nin Kitâbu'l-îîm bölümünü oluşturan bütün hadisler kendi aralarında 
53 baba ayrılmıştır. Haliyle bu babiarın herbirinde ilimle ilgili çeşitli konulardaki birer 
ikişer hadis yer almıştır. 

Ale'l-Ebvâb metoduyla tertip edilip ilk hadis eserleri arasında yer alan kitaplara 
örnek olarak şunları verebiliriz: 

1- Câmi'u Ma'mer b. Râşid (153) 

2- ei-Muvatta: Mâlik b. Enes el-Esbahî (93-179) 

3- Musannef Abdirrezzak b. Hemmâm es-San 'anî (126-211) 

Burada işaret etmek yerinde olacaktır, hadislerin tasnifinde fazla kullanılan belli 
başlı bu iki metodun bir arada kullanıldığı da olmuştur. Misal olarak, Musned Ebî 
Ya'la'l-Nevsılî; Musannef İbn Ebî Şeybe\ Bakî b. Mahied'e ait el-Musnedu'I-Kebir 
isimli eserleri verebiliriz. Ahmed b. Ali isminden çok Ebu Ya'la'l-Mevsılî künyesiyle tanı- 

(17) Sözlük, 21 

(18) A.g.e.,20. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „___. _„ „___^_____„ 15 

nan alimimiz (210-307), Musnedmâe konularına göre muhtelif bölümlere ayırdığı ha- 
disleri ravilerinin ismine göre tekrar bölümleyerek sıralamıştır. Muhammed b. Abdullah, 
İbn Ebî Şeybe (235) de aynı yoldan giderek Musan ne/indeki hadisleri hem konularına, 
hem de müsned tertibine göre tasnif etmiştir. Baki b. Mahled de (201-276) e\- 
Musnedu'l-Kebîrmde aynı metodu izlemiştir. 1600 sahâbîden rivayet edilmiş hadisleri 
önce sahâbîlerin isim sırasına koymuş; sonra da herbirinin hadislerini fıkıh bablarına 
göre sıralamıştır. 

Hadis tasnifinde genelde bu iki metod kullanılmış olmakla birlikte sonraki devirlerde 
alimler arasında daha değişik metodlar kullananlar olmuştur. Bunlardan bir kısım hadis 
metinlerini, tanklarını ve ravilerin ihtilaflarını bir araya toplamak gibi bir metodla tasnif 
etmişlerdir. Böylece muttasıl görünen rivayetle irsal; merfu görünende uakf olduğunu 
açığa çıkarma gayesiyle hadisleri illet durumuna göre tertiplemişlerdir™. 

Bir başka alim kimi hadisleri daha ilginç bir metod kullanarak tasnif etmiştir. Bu 
alim, Muhammed b. Müslim b. Kuteybedir. (213-276) Alimimiz, Te'vîlu Muhtelifi'l- 
Hadîs isimli eserinde naklettiği hadisleri ilginç bir metodla tasnif ederek karşı fikir ve 
eleştirilere göre sıralamıştır. Şöyle ki, önce kelâmcıların, felsefecilerin ve zındıkların ha- 
discilere yönelttikleri adalet ve dabt eleştirilerini ele almış; arkasından rivayet ettikleri 
hadisleri hedef alan hurafe, çelişkili şeyler, anlaşılmaz müşkil rivayetler nakletmeleri gibi 
saldırılarına yer vermiştir. Bunların herbirine cevap vererek hadisleri savunurken ve 
kastettikleri hadisleri nakletmiştir. Böylece hadis tasnifinde oldukça değişik bir metod 
takibetmiştir™. Ancak İbn Ku'teybe'nin bu metodu yaygın bir metod olma niteliği kaza- 
namamıştır. Aynı metodu izleyerek eser veren başka alim olmadığından yayılma imkânı 
bulamamıştır. 

Eserine aldığı hadisleri, isbat ve nefy durumuna göre tasnif eden alimler de var- 
dır.Bu yöntem daha sonraları et-Tergîb ve't-Terhîb yani hadisleri teşvik ve sakındırma 
esas alınarak tasnif etme yöntemine de öncülük etmiştir. 

İlginç bir hadis tasnif metodu da Muhammed b. Hibbân el-Bustî'ye (290-354) aittir. 
Adıgeçen alim Sahih İbn Hibbân denilen et-Tekâsîm ve'î-Envâ' isimli eserini el-Evamîr 
(emirler); en-Nevâhî (yasaklar); el-Ahbâr (haberler) et-lbâhât (mubahlar) ve ef alu'n-Nebî 
(Hz. Peygamber (s.a)'in filleri) olmak üzere beş kısma ayırmıştır. 

Sonraki asırlarda daha değişik hadis tasnif metodu uygulayan alimlerden biri de el- 
Huseyn b. Mesud el-Beğavî el-Ferrâdır. (429-516). Bu tanınmış alimimiz Mesâbîhu's- 
Sunne isimli güvenilir eserinde Sahîhu'l-Buhârî ve Sahîhu Müslim den derlediği hadis- 
leri "Mine's-Sıhâh" başlığı altında toplamıştır. Bunlar, sahih görerek derledikleridir. 
Bunun yanısıra Sunenu't-Tirmizî, Sünen Ebî Dâuud ve Sunenu'n-Nese'îden naklettik- 
lerini "Mine'l-Hisân" başlığı altında almıştır. Bunlar da hasen gördükleridir. 

el-Beğavînin bu metodu Hadis Usulü alimlerinin ağır eleştirilerine hedef olmuştur. 
Bu eleştirilerin bir kısmında alimimiz, selef alimlerinin bilmedikleri "hisân" gibi bir terim 

(19) Mustatrafe Mukaddimesi. 

(20) el-Hadîs, 364. 

(21) Bu eserlerden günümüze ulaşan bazıları hakkında yerinde bilgi verilecektir. 



16 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

ortaya atmakla suçlanmıştır. Ayrıca ondan sonraki alimler arasında aynı usulü kullana- 
rak hadis tasnif edenin olmadığı ileri sürülmüştür. Genelde bu minval üzere yapılan 
eleştiriler el-Beğavînin bu metodunun tutulmayışına neden olmuştur, denilebilir. 

c) Alel-Ahruf Metodu 

Sonraki asırlarda ortaya çıkmakla birlikte önemli bir hadis tasnif metodu olan ale'l- 
ahruf metodu, hadisleri ilk kelimelerini oluşturan harflere göre sıralama metodudur. 

Kimi alimlere göre hadis tasnif metodlannın üçüncüsü olan bu metod önceleri yal- 
nızca rical kitaplarında ravi isimlerini sıralarken kullanılmıştır. Konusunda ilkelerden 
olan Yahya b. Maîn'in Târîh'ı, ile Muhammed b. İsmail el-Buhârî'nin et-Târîhu'l- 
Kebîr'inin yazılış tarihleri dikkate alınarak ilk kez aşağı yukarı üçüncü hicrî asrın başla- 
rında tasnif edildikleri söylenebilecek rical kaynaklarında ilk defa bu metod kullanılarak 
ravi isimleri harf sırasına konulmuştur. Aynı isimdeki ravilerin sıralaması ise babalarının 
isimleri esas alınarak yapılmıştır. Muhammed b. İsmail el-Buhâri'nin az önce anılan et- 
Târîhu'l-Kebîr isimli eseri ale'l-ahruf metoduyla tasnif edilen rical kitaplarına parlak bir 
örnektir. Şu kadarını ekleyelim ki el-Buhârî bu değerli kaynak eserinde Hz. Peygamber 
(s.a)'e saygı göstermiş olmak için onunla ve Muhammed isimli ravilerle başlamıştır. 
Daha sonra diğer ravileri harf sırasına koymuştur. 

Az önce de işaret ettiğimiz gibi çok sonraları ortaya çıkan bu metodla yazılmış hadis 
kitabına misal olarak Abdurrahman h. Ebî Bekr es-Suyûtî'nin (849-911) el-Câmi'us- 
Sağîr'ini misal verebiliriz. 

Ale'l-Ahruf metoduyla tasnif edilen hadis kitapları aynı zamanda aranan bir hadisi 
bulmak için fihrist görevi de yaparlar. O nedenle faydalı eserlerdir. Buna rağmen bu 
metod fazlaca kullanılmadığından bu metodla yazılan kitaplar sık rastlanan eserlerden 
değildir. 

2. İLK HADÎS ESERLERİ 

Hadislerin yazılmasıyla başlayan; tedvîn devresinde devam eden; nihayet tasnif mer- 
halesinde gayesine erişen yoğun ve sistemli çalışmalar kısa zamanda meyvelerini ver- 
miş ve ikinci hicrî asrın ortalarından itibaren ilk müstakil hadis kitapları görülmeye baş- 
lamıştır. Bu kitapların bir kısmı ale'r-ricâi metoduna göre tasnif edilmiş eserlerdir. 
İsimleri genelde musneddir. Bir diğer kısmı ise aîe'î-ebuab metoduna göre tertip edil- 
mişlerdir. İsimleri, cami', musannef, gibi değişiktir. Şimdi her iki grupta yer alan ilk 
müstakil eserlere misaller vermek istiyoruz. 

a. Müsnedler 

1- Musned Ebî Dâuûd et-Tayâlisi; Süleyman b. Dâvûd (204) 

2- Musned Esed b. Musa el-Umevî (212) 

3- Musned Ubeydullah b. Mûsâ el-Absî (213) 

4- Musnedu'l-Humeydl Abdullah îbn u'z-Zu bey r (219) 

5- Musnedu Musedded b. Muserhed el-Basri (228) 

6- Musnedu Nu'aym b. Hammâd el-Huzâ'î (228) 



HADİS İLİMLERİ E DEBİYATI 17 

7- Musned İshak b. RâhÛye (237) 

8- Musned Usman b. Ebİ Şeybe (239) 

9- Musnedu Ahmed b. Hanbel (241) 

b. Cami'Ier 

1- Câmi'u Mdmer b. Râşid el-Ezdî (153) 

2- el-Câmi'u'l-Kebîr: Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî (161) 

3- el-Câmi'u's-Sağîr: Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî 

4- Câmi'u 'r-Rebî b. Hubeyb el-Basrî (170) 

5- e/-Muuatta; Mâlik b. Enes (179) 

6- Câmi'u Abdillah b. Vehb el-Kuraşî (197) 

7- Câmi'u Sufyân b. Uyeyne eî-Hilâîİ (198) 

c. Musannefler 

1- Musanne/u7-Vekî İbnu7-Cerrdh (197) 

2~ Musa n ne/ Abdı rrezzdfc b. Hemmâm es-San 'ânı (126-211) 

3- Musannef Abdillah b. Muhammed, îbn Ebİ Şeybe (235)™ 

Gerek musned türünde olsun, gerekse cami' veya musannef türünde, bu eserlerden 
hangisinin ilk defa ortaya çıktığını kestirmek güçtür. Öteki deyişiyle ikinci asırda ortaya 
konan musned, Cami ve musannef türü eserlerden önceliği hangi eserin aldığı kesin 
tarih sınırları içinde kestirilememektedir. Bu konudaki rivayetlerde ilim alemine yardım- 
cı olacak ipucu bulmak imkânı yoktur. Söz gelimi bu rivayetlerde Basra, Mekke, Medi- 
ne, Yemen... de ilk defa hadisleri tasnif ederek eser veren alimlerden bahsedilir. Ancak 
öncülüğünü hangisinde olduğu buradan kestirilemez. Bunun gibi hadisleri fıkıh babları 
üzere ilk defa İbnul-Mâcişûn tarafından tasnif edildiği söylenir. Onun bu konuda İmam 
Malik'den önce davrandığı kaydedilir* 22 ). Yine İmam Mâlik'ten önce İbn Ebî Zi'b'in el- 
Muvatta' isimli bir eser tasnif ettiğine Mâlik'in aynı ismindeki eserinin selefinin kitabını 
ta'dil mahiyetinde olduğuna işaret edilir. Ancak bütün bu bilgiler Hadis Edebiyatının ilk 
müstakil eserinin hangisi olduğunu kestirmeye yetmemektedir. 

Diğer taraftan işaret etmeden geçmemek gerekir, ilk olarak ortaya çıkan Hadis Ede- 
biyatı ürünlerinde genelde Hz. Peygamber (s.a)'e ait merfû f hadislere fazlaca rastlanır. 
Aynı eserlerde bunlara ek olarak sahabeye ait mevkuf hadislerle Tabîundan nakledilen 
maktu, rivayetler de bulunur. Hatta tbn Ebî Şeybe'nin Musanne/inde olduğu gibi 
Tebe'u't-Tâbi'în ve sonraki tabaka alimlerinin fetvalarına da rastlanır. İkinci hicrî asırda 
her konuda geniş bir rivayet ağının kurulduğu; İslâmî her konuda kaynağına bakılmaksı- 
zın rivayetle bulunulduğu gözönüne alınırsa bu sonucu tabiî karşılamak gerekir. Kaldı 
ki, aynı eserlerde sahih hadislerin yanında zayıf olanlara da rastlamak mümkündür. 
Sözkonusu eserlerde öyle hadislere de rastlanır ki, kimi İslâm alimleri bunları mevzu 
saymışlardır. 

Hicrî ikinci asırda ortaya çıkan ilk hadis eserleri sadece çeşitli hadis kitaplarından 



(22) Zurkant 1/17. 



18 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

ibaret değildir. Onların yanında Hz. Peygamber (s.a)'in ' sîre" sini ve savaşlarını anlatan 
rivayetleri bir araya toplayan kitaplar da ortaya çıkmıştır. Özel konulu hadis edebiyatı 
diyebileceğimiz siyer ve meğâzî türündeki hadisleri derleyerek müstakil kitaplarda topla- 
yan alimler şunlardır: 

1- Amir b. Şerahîl eş-Şabî (103) 

2- Muhammed b. Müslim, İbn Şihâb ez-Zuhri (124) 

3- Musa b. Ukbe (141) 

4- Muhammed b. İshâk, İbn İshâk (150) 

5- Ma'mer b. Râşid el-Ezdî (153) 

6- Necîh b. Abdirrahmân es-Sindî (170) 

7- Abdulmelik b. Muhammed b. Ebî Bekr, İbn Amr b. Hazm (176) 

8- el-Mu'temir b. Süleyman el-Teymî (187) 

9- Yahya b. Sa'îd b. Ebân el-Umevî (194 
10- el-Veîîd b. Müslim el-Umevî (195) 

Ayrıca aynı asırda camileri oluşturan konulardan biri hakkındaki hadisleri bir araya 
toplayan müstakil eserler de yazılmıştır. Bu tarzda belli bir konuya ayrılmış hadis kitap- 
ları ortaya koyan alimler ve eserleri şunlardır: 

1- Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî (161): Kitâbu'i-Ferâiz ve Kitâbu't-Tefsîr 

2- Za'ide b. Kudâme es-Sekâfî (161): Kitâbu'l-Menâkıb- Kitâbu'z-Zuhd; 
Kitâbu't-Tefsîr 

3- İbrâhîm b. Tahmân el-Hurasânî (163): Kitâbu'l-Menâkıb; Kitâbu'l-îdeyn, 
Kitâbu't-Tefsîr 

4- Abdullah İbnu'l-Mubârek et-Temîmî (181): Kitâbu'z-Zuhd ue'r-Raka'ık; 
Kitâbu'i-Birr ve's-Sıh; Kitâbu't-Tefsîr; Kitâbu'î-Cihâd. 

5- Huşeym b. Beşîr es-Sulemî (183): Kitâbu't-Tefsîr; 

6- İsmail b. Uleyye el-Esedî (193): Kitâbu't-Tahâre; Kitâbu's-Salât; Kitâbu'l- 
Menâsik; Kitâbu't-Tefsir. 

7- İshak b. Yûsuf el-Ezrak (195): Kitabu's-Salât, Kitâbu'l-Menâsik; Kitâbu'l- 
Kırâ'ât 

8- Muhammed b. Fudayi ed-Dabbî (195): Kitabu'd-Du'â; Kitâbu'z-Zuhd; 
Kitâbu's-Sıyâm; Kitâbu't-Tefsir. 

9- el-Veki Îbnu'l-Cerrâh er-Ruasî (197): Kitâbu'z-Zuhd; Kitâbu't-Tefsîr. 

Kısaca özetleyerek olursak ikinci hicri asırda ortaya çıkan ilk hadis edebiyatı genel- 
de musned, musannef ve cami türünde eserlerdir. Bunların yanında siyer ve meğazî ko- 
nusundaki hadisleri içeren müstakil eserler de vardır. Aynı asırda ortaya çıkan hadis 
edebiyatının diğer verileri ise Cami ve musannef türü eserlerde yer alan herhangi bir 
konuya ayrılmış kitaplardır. 

Yukarıda da değindiğimiz gibi; bütün bu eserler genelde Hz. Peygamber (s.a)'in ha- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 19 

dişleriyle birlikte sahabe, Tabi un, Etbâ'u't-Tâbi rı gibi birkaç nesle ait rivayetleri de içine 
almaktadır. Bu rivayetler arasında sahih olanlar bulunduğu gibi zayıf olanlar da vardır. 
Bazı alimlere göre uydurma olanlar da bulunur. 

Buraya kadar verilen özlü bilgilerden anlaşıldığı üzere hadislerin tasnif edilmesi faali- 
yetleri ilk hadis eserlerinin ortaya çıkışiyle sonuçlanmıştır. Hadis Edebiyatının ilk verileri 
olan bu eserlerin hepsi günümüze kadar ulaşabilmiş değildir. İçlerinden bir kısmı beki 
de fazla meşhur olmadığından yayılma imkânı bulamamış; ellerde dolaşan sayılı nüsha- 
larının zaman içinde korunamaması yüzünden kaybolup ismi var cismi yoklar arasına 
karışmıştır. Bununla birlikte bir kısmı sonraki hadis eserlerine kaynak vazifesi yaptıkla- 
rından kısmen de olsa onlar aracılığıyla sonraki nesillere ulaşabilmişlerdir. Böylece yo- 
kolup gitmekten kurtulabilmişlerdir. Bazıları ise kısa zamanda şöhret bulmuş; hadisciler 
arasında yayılarak kaybolmadan günümüze kadar ulaşabilmiştir. 

Yukarıda da değindiğimiz gibi ilk hadis eserleri müsned ve musannef türündedir. 
Ma'mer b. Râşid'in el-Câmn, İmam Mâlik'in el-Muvatta\ gibi cami türünde olanlar da 
vardır. Ancak bunlar sayıca müsnedlere ulaşabilmiş değildir. Ale'l-Ebvâb metoduna göre 
düzenlenen camiler daha çok üçüncü hicrî asırda ortaya çıkmışlardır. Hadis musan- 
nef âtının altın çağı sayılan bu zaman dilimi, daha sonraki çalışmalara kaynaklık eden 
önemli hadis kitaplarının tasnif edildiği dönemdir. Bu itibarla bu dönem hakkında kısa 
bilgiler vermek yerinde olacaktır. 

3. HADİSİN ALTIN ÇAĞI: ÜÇÜNCÜ HİCRÎ ASIR 

Üçüncü asır gerçekten hadisin altın çağı olmuştur. Hadis Edebiyatının ana eserleri 
bu asırda ortaya çıkmıştır. Gerek içerik; gerekse sıhhat yönünden önde gelen kaynak 
eserler olarak daha sonraki hadis edebiyatının önemli bir bölümüne asıl olmuş bu eser- 
lerin doğuşunu ve türlerini görmeden Önce hadis tasnifine hız veren amillere kısaca de- 
ğinmek istiyoruz. 

Birinci hicri asırda müslümanlar arasında görülen siyasî ayrılıklar giderek itikad ala- 
nına da kaymıştır. Bu durum İslâmî inanç sistemi üzerinde etkili olmuştur. Sonunda ilk 
müslümanların akaidini oluşturan bazı meselelerde cidal ve münakaşalar başlamıştır. 
Söz konusu cidal ve münakaşalar zamanla Murci'e, Mu'tezile, Kader iyye ve Cebriyye 
gibi çeşitli inanç mezheplerinin doğmasına yol açmıştır. 

İnanç mezheplerinin doğuşuna yol açan cidal ve münakaşalar aynı zamanda 
"Kelâm" adı verilen yeni bir ilmin başlıca kaynağı olmuştur. Esas itibariyle İslâm inanç 
sistemine göre konuları delilleriyle ispat edip savunmasını yapmayı, nihayet onları ya- 
bancı fikirlere karşı korumayı gaye edinen Kelâm İlmi, özellikle Mu'tezile kelâmcılarının 
Yunan Felsefesi ile meşguliyetleri ve aklı, nakle dayanan dinî naslardan önde görmeleri 
üzerine değişik bir mecraya girmiştir. Bunun sonucu olarak da yine zamanla İslâm 
İnanç sistemini Kur an-ı Kerim ve Sünnete göre savunan ehl-i Sünnet kelâmı ile "bidat 
ehli" arasında sayılan diğer bazı mezheplerin Kelâmı ortaya çıkmıştır. Bu durum ise 
İslâm Akaidine giren birçok meselede tartışmaların şiddetlenmesine neden olmuştur. 

Akaitle ilgili tartışmaları başlatan da şiddetlendiren de Muteziledir. Mutezilenin Ehl-i 



20 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Sünnete muhalif kaldığı pekçok mesele vardır. Bilhassa iki tanesi dinî asıllar arasında 
çok büyük önemi haizdir. Bunlardan birincisi, insanın fiilleri ile ilgilidir. Mutezileye göre 
insanın fiillerinin yaratıcısı Allah değil; insanın kendisidir. Bu yüzdendir ki insan, sevabı 
veya cezayı hakeder. 

Mutezile bu görüşüyle önce kaderi reddetmiştir. Daha sonra ise Hz. Peygamber 
(s.a)'den rivayet edilen kader konusundaki bütün hadisleri inkâra yönelmiştir. Daha da 
ileri giderek bu hadisleri rivayet eden sahâbîleri yalancılıkla suçlamıştır. 

Ehl-i Sünnet ise buna karşı insanın bütün fiillerini Allah'ın yarattığını savunmuştur. 
Onlara göre bu yaratmada insanın kesb ve ihtiyarının hiçbir rolü yoktur. Herşey 
Allah'ın takdiri içerisinde cereyan eder. 

Mutezilenin Ehl-i Sünnete muhalif kaldığı ikinci önemli konu Allah'ın sıfatları ile il- 
gilidir. Onlara göre Allah'ın Sem' (işitme), basar (görme), ilim (herşeyi bilme), hayat, 
kudret ve kelâm (ezelî kelâm sahibi olma) gibi zatı ile kaim sıfatlardan münezzehtir; 
Çünkü bu sıfatlar ispat edildiği takdirde kadîmin birkaç tane olması gerekir. Buna karşı- 
lık Ehl-i Sünnet, Allah'ın bu sıfatlarının Yüce Allah'ın zatının ne aynı olduğunu ne de za- 
tından başka bir niteliğinin bulunduğunu; zâtı ile kaim olduklarını ve ezeli olma niteliği 
taşıdıklarını savunmuşlardır. Adına Ta'tîlu's-Sıfât denilen Mu'tezile'nin görüşü zaman 
içinde yeni bir tartışma konusunun ortaya atılmasına ol açmıştır. Bilhassa ikinci asrın 
sonları ile üçüncü asrın ilk yarısı içinde ciddi tartışmalara, hatta alimlerin baskı altında 
kalmalarına, dahası işkence görmelerine sebep olan bu konu haîku'î-Kur'ân (Kuran-ı 
Kerimin yaratılmış olup olmadığı) konusudur. 

Mutezile, Allah'ın sıfatlarını, bu arada Kelâm Sıfatını reddettiği için O'nun kelâmı 
olan Kuran-ı Kerim'in de yaratılmış olduğunu ileri sürmüştür. Onlara göre ihtiyaç anın- 
da Kur'an-ı Kerim'in harfleri ve onu Hz. Peygambere vahyeden Cibril (a.s)'ın okuyuş 
sesleri yaratılır. Hz. Peygamber (s. a) de bu sesleri işitir. 

Ehl-i Sünnete gelince onlar, Allah'ın Sıfatlarını reddetmediklerinden Kelâmının da 
ezelî olduğunu; dolayısıyla Kuran-ı Kerim'in yaratılmış olamıyacağını savunmuşlardır^. 

Mu'tezile'den başka bid'at ehlinden sayılan diğer mezhepler de Kuran ve it Sünnet'in 
öngördüğü inanç esaslarından bazıları üzerinde şiddetli tartışmalara girince bu iki ana 
kaynak çizgisinden uzaklaşmalar görülmüştür. Bunun yanısıra İslâm Akaidini Kuran-ı 
Kerim ve Sünnet verileri esas olmak üzere savunan Ehl-i Sünnet alimlerini temsil eden 
hadisciler, çeşitli ağır ithamlarla karşılaşmışlardır. Bu konuda hadiscilerin yer yer 
zaman zaman şiddete maruz kalarak işkence gördükleri olmuştur. 

Yaklaşık bir zaman sınırlaması yapılarak ikinci hicrî asrın sonlan ile üçüncü hicrî 
asrın ilk yarısını alan bütün bu tartışmaların etkisiyle meydana geldiği şüphe götürme- 
yen olaylar kısaca, Kelâmcılarla hadislerde ifadesini bulan akaidi savunan hadisciler 
arasındaki tartışmalar ağırlığında özetlenebilir. Bu ise bir yandan hadis rivayetini hızlan- 
dırmış; öte yandan rivayet edilen hadislerin tasnif edilerek kitaplarda toplanması faali- 
yetlerine hız vermiştir. 



(23) Hadis Tarihi, 218-21. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 21 

Burada önemli bir noktaya işaret etmeliyiz, üçüncü hicrî asırda hadis kitabı tasnif 
edilmesine hız veren amiller yalnızca kelâmcılarla hadisciler arasındaki tartışmalar; ha- 
discilerin itham edilmeleri ve kendilerini savunma zorunda kalışları değildir. Daha önce 
Hadis Edebiyatının doğuşunu hazırlayan amiller arasında gördüğümüz hadis uydurma 
faaliyetlerin mesafe alması da bu konuda mühim bir âmil olmuştur. Bilhassa mezhep 
tartışmalarının; mezhep mensupları arasındaki sürtüşmelerin adi işlerden olmaya başla- 
dığı Irak yöresinde hadis uydurma faaliyetleri hız kazanınca sahih hadislerin yayılması 
zorunluluk haline gelmiştir. Bunun hadislerin derlenip toplanarak kitaplara geçirilme 
yoluyla olacağı kuşkusuzdur. 

Hadislerin tasnif edilerek kitaplara geçirilme yoluyla yayılmasının bir bakıma mevzu 
hadisleri önleme tedbirlerinden biri olduğunda şüphe yoktur. Bellidir ki, sahih hadisle- 
rin tasnif edilerek kitaplarda bir araya getirilmesi halinde bu kitapların dışında kalan uy- 
durmalara rağbet azalacaktır. Dahası, mevzu hadislerin çoğaldığı bir ortamda sahih ha- 
dislerin hepsini olmasa bile, bir kısmını içeren kitaplara duyulan ihtiyaç artacaktır. Bir 
de hadislere ihtiyaç duyanlar elbette ne olduğu belli olmayan rivayetlerden çok kitaplar- 
da yazılı olanlara güven duyacaklardır. 

İşte hicrî üçüncü asırda bir taraftan çeşitli inanç mezheplerinin ortaya çıkması ve bir- 
birleriyle şiddetli münakaşalara girmeleri, İslâm Akait esaslarını Kur'an-ı Kerim ve hadis- 
ler doğrultusunda açıklayan hadisçilerin itham edilmesi, öte yandan hadis uydurma faa- 
liyetlerinin hızlanması gibi amiller hadislere olan ihtiyacı ve rağbeti oldukça artırmıştır. 
Bu ise haliyle hadislerin tasnif edilerek kitaplara geçirilmesi faaliyetlerini de hızlandır- 
mıştır. Oldukça yoğun geçen bu hızlı faaliyetler sonunda hadis ilminin ana kaynakları 
ortaya çıkmıştır. 

Üçüncü hicri asrı hadisin altın çağı saymak kuşkusuz boşuna değildir; çünkü bu 
devir, önce hadise olan ihtiyacın ve rağbetin oldukça arttığı bir devirdir. Buna az önce 
değindik. Bu devrede söz konusu ihtiyaç ve rağbet asıl olmak üzere önce hadis rivayeti 
hız kazanmıştır. Buna bağlı olarak Hadis Tarihinde isim yapmış en büyük alimler bu 
devrede yetişmiştir. Ayrıca hadis rivayet etmek için yapılan seyahatler de hızlanmıştır. 
Dahası, hadislerin isnadlarına, isnadlan oluşturan ravilerin cerh ve ta'dil yönünden mer- 
tebelerine vakıf meşhur alimler de aynı asırda yetişmiş bu konuda da ilk eserler verilme- 
ye başlanmıştır. 

İşte üçüncü hicrî asır, hadisleri iyi bilen, hadisle meşgul olmayı meslek haline getir- 
miş, çeşitli hadis meselelerine vakıf büyük hadis alimlerinin yetiştiği asırdır. Bu alimler, 
müslüman halkın kendilerinden bekleneni vererek değerli eserler ortaya koymuşlardır. 

Bu eserler genelde ravilerine ve konularına göre tasnif edilmiş hadislerden meydana 
gelir. Dolayısıyle, Cami, müsned, sünen ve musannef türü eserlerdir. İçlerinden iki 
cami' ile dört sünen el-Kurtubus-Sitte isimli koleksiyonu oluşturmuştur. Bu eserlerden 
belli başlıları şunlardır: 
a) Camiler 

1- el-CâmiVs-Sahîh : Muhammed b. İsmail el-Buhârî (193-256) 

2- el-CâmiVs-Sahih : Müslim İbnul-Haccâc el-Kuşeyri (204-261) 



22 _____ ______^__ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

b) Sunenler 

1- Suncn îbn Mace : Muhammed b. Yezîd b. Mâce, tbn Mâce (203- 

273) 

2- Sünen Ebî Dâvûd : Süleyman İbnu'I-Eş'as es-Sicistânî, Ebu Dâvûd 

(202-275) 

3- Suncnu (Cami'u)'t-Tirmizî: Muhammed b. İsa et-Tirmizî (209-287) 

4- Sunenu'n-Nese'î : Ahmed b. Şu'ayb en-Nese'î (215-303) 

Yukarıda da değindiğimiz gibi Muhammed b. İsmail el-Buhârî ile Müslim b. Haccâc 
el-Kuşeyrî'nin ayrı isim taşıyan el-Cami'uVSahîh leri ile İbn Mâce, Ebu Dâvud, et- 
Tirmizî ve en-NeseTye ait dört sünen kitabı Hadis Edebiyatı içinde el-Kutubu's-Sitte 
adıyla ayrı bir yere sahip olmuştur. 

Bu eserlere Sunen'd-Dârimî ile Sahih İbn Huzeyme'yi de ekleyebiliriz. Her iki 
eser de üçüncü asırda tasnif edilmiştir. Bunlardan Abdullah b. Abdirrahmân ed- 
Dârimînin (181-255) eseri olan Sunenu'd-Dârimî bazı alimlerce Sünen İbn 
Mâce'nin yerine eî-Kutubu's-Sittenm altıncı kitabı sayılmıştır. 

Sahih ibn Huzeymeye gelince, musannifi Muhammed b. İshak b. Huzeyme'nin 
(223-311) bu eserini tasnif tarihi belli değildir. Ancak vefat tarihi gözönüne alınır ve 
eserini daha önce verdiği düşünülürse üçüncü asrın sonlarına doğru ortaya çıktığı tah- 
min edilebilir. 

Üçüncü hicrî asrın Hadis Edebiyatı verileri sadece cami' ve sünen türünde eserlerle 
kalmamıştır. Bunlara Musannefler, müsnedler, Siyer ve meğâzî kitapları, hadîs cüzleri, 
az da olsa müstahrec türü kitaplar da eklenmiştir. Herbirine şu eserleri misal gösterebi- 
liriz: 

c) Musannefler 

1. Musannef Abdirrezzak b. Hemmâm el-Himyerî (126-211); 
2 * Musannef Ebi'r-Rebî*: Süleyman b. Dâvûd el-Ezdî (-234); 

3. Musannef İbn Ebî Şeybe: Abdullah b. Muhammed el-Absî, İbn Ebî Şeybe 
(235); 

4. Musannef Bakî b. Mahled el-Kurtubî (201-276) 

Bu esere fıkıh babları üzerine düzenlediği için musannef denilmiştir. Oysa müsned 
türündedir ve Müsned olarak meşhur olmuştur. 

d) Müsnedler 

1. Müsned İbni'1-Cad: Ali Îbnul-Ca'd el-Haşimî (230); 

2. Müsned Ebî Hayseme: Zuheyr b. Harb en-Nese'î (234) 

3. Müsned İbn Ebî Şeybe: Usmân b. Ebî Şeybe el-Kûfî (239) 

4. Müsned Ahmed b. Hanbel: Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî 
(164-241) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _^____ 23 

5. Musned İbn Menf: Ahmed b. Meni b. İbrahim el-Bağdâdî (160-244) 

6. Musned Abd b. Humeyd: Abd b. Humeyd b. Nasr el-Kissî (249) 

7. Musned Bakî b. Mahled: Bakî b. Mahled (201-276) 

Bu eser fıkıh bablarına göre düzenlendiği için musannef olarak da anılır. 

8. Musnedul-Bezzâr: Ahmed b. Amr b. Abdilhâlık el-Bezzâr (292) 

9. Musnedu'n-Nesefî: İbrâhîm b. Ma'kıl en-Nesefî (295); 

10. (Musnedul-Mutayyen): Muhammed b. Abdillah el-Kûfî, el-Mutayyen (202- 

297) 
e) Siyer ve Meğâzî Kitapları 

Daha çok ikinci hicrî asırda görülen bu Hadis Edebiyatı türüne şu eser misaldir: 
Kitâbul-Megâzî: Muhammed b. Â'iz b. Ahmed el-Kuraşî (233) 

d. Hadis Cüzleri 

1. Cuz' İbn Arafe: el-Hasen b. Arafe el-Bağdâdî (257) 

2. (CuzVz-Zuhlî): Muhammed b. Yahya ez-Zuhlî (258) 

3. (CuzVİ-Hadîs): Muhammed b. Âsim es-Sekafî (262) 

4. (Cuz'u İbn Ebî Hayseme): Zuheyr b. Harb en-Nese'î (279) 

5. (CuzVİ-Ebbâr): Ahmed b. Ali, Ebu'l-Abbas el-Ebbâr (290) 

6. (CuzVl-Keccî): İbrahim b. Abdillah el-Keccî (292) 

e. Mustahrecîer 

1. (ei-Mustahrec ale'l-CâmiTs-Sahîh lil-Buhârî): Muhammed b. Muham- 
med b. Recâ el-İsferainî (286) 

2. (ei-Mustahrec ala Sahihi Müslim): Ahmed b. Seleme en-Nisâbûrî Ebu'l- 
Fadl el-Bezzâz (286). 

Üçüncü hicrî asırda bunların yanısıra Hadis İlminin çeşitli konularına veya dallarına 
ayrılmış çeşitli eserler de ortaya konulmuştur. Bunlara da misaller vermek gerekirse şu 
eserler verilebilir; 

a) İhtilaful-Hadîs 

1. Te'vîlu MuhtelhTl-Hadîs: Abdullah b. Müslim b. Kuteybe, İbn Kuteybe 
ed-Dîneverî (213-276) 

b) Ğarîbu'l-Hadîs: 

1. Garîbu'l-Hadîs: Abdullah b. Müslim b. Kuteybe, İbn Kuteybe ed-Dineverî 

2. Kitâbu Ğarîbn-Hadîs: İbrahim b. İshak el-Harbî (198-285) 

c) Nâsihul-Hadîs ve Mensûhuhû 

1. Kitâbu'n-Nâsih vel-Mensûh: Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş- 
Şeybânî (164-241) 

2. Kitâbu Nâsihn-Hadisi ve'1-Mensûhih: Ahmed b. Muhammed Ebu Bekr 
el-Esrem (261) 



24 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

3. (Kitâbu Nâsîhi'I-Hadîsi ve Mensûhih): Süleyman İbnu'l-Eş'as es- 
Sicistânî, Ebu Dâvûd (202-275) 

d. Îlelu'l-Hadis 

1. İlelul-Hadîs: Ali b. Abdullah el-Medînî, İbnul-Medînî (161-234) 

2. Kitâbu'1-İlel: Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybanî (164-241) 

3. Kitabui-İlel: Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el-Esrem (261) 

4. Kitâbu'1-İlel: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

5. Kitâbu'I-İIel: Müslim İbnu'l-Haccac el-Kuşeyrî (206-261) 

6. Kitâbul-İlel: Muhammed b. İsâ et-Tirmizî (209-287) 

Bu eser, yerinde de ayrıca görüleceği gibi Sünene eklenmiş bir bölüm halindedir. 

e- Hadis Ricali 

Üçüncü hicri asırda hadisler ve Hadis İlminin çeşitli konuları ile ilgili eserler tasnif 
edilirken onları rivayet eden Hadis Ricali ile ilgili eserler de tasnif edilmiştir. Bu konuda 
tasnif edilen kitaplar hadislerin ilk ravileri olan Sahâbîlerden başlamıştır. 

Bu asırda sahabe ile ilgili olarak tasnif edilen eserlere misal verelim: 

1. Kitâbu MaYifeti's-Sahâbe: Ali b. Abdullah el-Medînî, İbnu'l-Medinî (161- 
234) 

2. Tesmiyetu Ashâbi'n-Nebî; Muhammed b. İsa et-Tirmizî (209-287) 

Bununla birlikte üçüncü asırda sahabeyle beraber onlardan hadis alan Tabi un ve 
sonraki hadis ricali ile ilgili eserler de tasnif edilmiştir. Bunların en meşhur birkaçı şun- 
lardır: 

1. et-Tabakatu'I-Kubrâ: Muhammed b. Sa'd, İbn Sa'd, Kâtibul-Vakıdî (230) 

2. Kitabu't-Târîh: Yahya b. Ma'in (157-233) 

3. Kitabu't-Tabakât: Halîfe İbnu'l-Hayyât eî-Usfuri (240) 

4. et-TârîhuVSağîr: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

5. et-Târîhul-Kebîr: Muhammed b. İsmail el-Buhârî. 

f. Cerh ve Ta'dîl 

Hadisin altın çağında ravilerle ilgili kitaplar tasnif edilirken sahabe hariç olmak 
üzere herbirinin Cerh veya tadiline dair eserler de görülmeye başlanmıştır. Bu eserlerle 
misal olmak üzere şu iki kitabı anmalıyız: 

1. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: İbrahim b. İshâk es-Sa'dî, el-Cûzecânî (259) 

2. Kitabu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: Ahmed b. Abdillah el-İclî (261) 

Son olarak işaret etmeliyiz ki, hadis ilminin çeşitli dallarına giren konuların yanında 
hadis kitaplarının içerdiği konuların yalnızca birine ait, veya sadece bir islâmî konuyla 
ilgili hadislere ayrılmış müstakil eserler de tasnif edilmiştir. 

Bunlara da birer ikişer misal veriyoruz: 



HAPİS İLİMLERİ EDEBİYAT I 25 

a) Namaz 

1. KitâbuVSalât: Abdurrezzak b. Hemmâm es-Sananî (126-211) 

b) Hac Menâsıki 

1. Kitâbu'l-Menâsik: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Şeybânî (164-211) 

c) Eşribe 

1. Kitâbu'l-Eşribe: Ali İbn Abdullah el-Medînî, İbnul-Medinî (161-234) 

2. Kitâbu'l-Eşribe: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Seybânî (164-241) 

3. Kitâbu'l-Eşribe: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

d) îman 

1. Kitâbu'1-İmân: Abdullah b. Muhammed, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe, İbn Ebî 
Şeybe (235) 

2. Kitâbu'1-İmân: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Şeybânî (164-241) 

3. Kitâbu'1-Imân: Abdurrahman b. Umer el-lsbehânî, Ruste (250-?) 

e. Tefsir 

1. Kitâbu't-Tefsir: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Şeybânî (164-241) 

f. ei-Birr ve's-Sıla ve'î-Âdâb 

1. Kitâbu'1-Birr ve's-Sıla: el-Huseyn Îbnu'l-Hasen b. Harb el-Mervezî (246) 

2. el-Edebul-Mufred: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

g. ez-Zuhd ve'r-Raka'ik 

1. Kitâbu'z-Zuhd: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Şeybânî (164-241) 

2. Kitâbu'z-Zuhd: Hannâd b. Seriy b. Mus'ab ed-Dârimî (243) 

3. Kitâbu'z-Zuhd: Ubeydullâh b. Abdilkerim, Ebu Zur'a er-Râzî (264) 

4. Kitâbu'z-Zuhd: Suleymen lbnu'1-Eşas es-Sicistânî, Ebu Dâvûd (202-275) 

5. Kitâbu'z-Zuhd: Muhammed b. İdris, Ebû Hatim er-Râzî (277) 
h. el-Fiten ve'l-Melâhim 

1. Kitâbu'l-Fiten: Nu'aym b. Hammâd el-Huzaî (288) 

ı. tim 

1. Kitâbu'1-İlm: Zuheyr b. Harb, Ebû Hayseme (234) 

i. eş-Şemâ'U 

1. Kitâbu'ş-Şemâ'ili'n-Nebeviyye ve'1-Hasâ'isi'l-Mustafaviyye Muham- 
med b. İsa et-Tirmizî (209-287) 

k. el-Kader 

1. Kitabu'l-Kader: Süleyman İbnul-Eşas es-Sicistâni, Ebu Dâvûd (202-275) 

1. es-Sunne 

1. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Muhammed b. Hanbei eş-Şeybânî (164-241) 



26 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

2. Kitâbu VSunne: Hanbel b. tshak b. Hanbel eş-Şeybânî (275) 

3. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el-Esrem (273) 

4. KitâbuVSunne: Süleyman İbnu'l-Eş'as es-Sicistânî, Ebu Dâvud (202-275) 
m. Kıyâmu'l-Leyl (et-Teheccud) 

1. Kitâbu't-Teheccud: Abdullah b. Muhammed, İbn Ebi'd-Dunyâ (281) 

2. Kitâbu Kıyâmi'l-Leyl: Muhammed İbnu'l-Mervezî 

Üçüncü hicrî asırda tasnif edilen hadis kitapları haliyle yalnız bunlar değildir. Anılan- 
ların dışında ve hadis ilimlerine giren çeşitli konularda birçok eser tasnif edilmiştir. Bu 
asrın verileri olan hadis edebiyatı hadis ilimlerinde ana kaynaklar mesabesindedir ve 
daha sonraki bazı çalışmalarda asıl olmuştur, e l-Kutu bu 's-Sitte böyledir. Özel deyişiyle 
el-Kutubu's-Sitte, el-Buhârî ve Müslim'e ait iki el-Câmi'uVSahîh ile Ebu Dâvud, et- 
Tirmizî, en-Nese'î ve İbn Mâce'ye ait dört sünenden oluşur. Bazı alimler e l-Ku tu bu 's- 
Sitteye Sünen İbn Mâce yerine Sunenu f d-Dârimîyi alırlar. Bazıları ise eî- 
Kutubu's-Sittenin altıncı kitabı olarak el-Muvatta'yı kabul ederler. 

Öte yandan üçüncü hicrî asırda hadislerin isnadları, ravileri, ravilerin cerh veya tadil 
yönünden dereceleri üzerinde de durulmuş ve herbir konu ile ilgili eserler tasnif edilmiş- 
tir. 

Haklı olarak hadisin altın çağı denilen üçüncü hicrî asırda kitaptan kitaba nakil 
henüz görülmez. Gerçekten bu asrın musannıfları, kitaplarına aldıkları hadisleri, doğru- 
dan doğruya şeyhlerinden rivayet ettikleri hadisler arasından seçmişlerdir. Seçtikleri ha- 
dislerin sahih olanlan ile olmayanlarını da yerine göre bildirmişlerdir. Böylece Fıkıh alimleri- 
nin, ictihadlannda esas aldıklan hadisleri değerlendirmişler; sahih dışı bile olsa verdikleri 
hükmü açıklayarak müctehidlere yardımcı olmuşlardır. 

DÖRDÜNCÜ HİCRÎ ASIR HADİS EDEBİYATI 

Az önce değindik, üçüncü hicrî asırda hadis edebiyatı doruk noktasına ulaşmış; bu 
arada hadis musannefatının özü diyebileceğimiz el-Kutubu's-Sitte tasnif edilmiştir. Bu 
asırda ayrıca hadis imamları, isnadlar üzerinde eleştirilerde bulunmuşlardır. Bu cümle- 
den olarak hadis ricalinin cerh veya ta'diline itina etmişler; konuyla ilgili eserler vermiş- 
lerdir. 

Hicrî üçüncü asırda rivayet, yukarıda da değindiğimiz gibi hıfz yoluyladır. Bunun ya- 
nısıra yazı (imla) suretiyle rivayet de yaygındır. Açıklamak gerekirse Hadis musannıfları 
eserlerine aldıkları hadisleri şeyhlerinden ezberledikleri ve yazdıkları arasından seçerek 
almışlardır. Bir başka deyişle üçüncü asırda kitaplara dayanan, kitaptan kitaba nakil su- 
retiyle ortaya çıkan hadis eseri, henüz görülmez. 

Dördüncü hicrî asırla onu takip eden iki-üç asırda bir yandan yeni tasniflere gidilir- 
ken bir yandan da daha önce ortaya çıkan kaynaklara bağlı çalışmaların yapıldığı görü- 
lür. Bunlardan, önceki musannefata bağlı edebiyat genelde onlardaki hadislerin birleşti- 
rilmesi; isnadlarının hazfedilerek kısaltılması, değişik tertiplere konulması ve benzeri 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _„^_^_ ^L 

şekillerde ortaya çıkar. Şu da var ki özellikle dördüncü hicrî asır, ilk metin şerhlerinin 
ortaya çıkmaya başladığı zaman dilimidir. Bu asırda tasnif edilen hadis edebiyatı verile- 
rine şöyle bir bakmak bu hususları açıklığa kavuşturacaktır: 

1. Tehzîbu f l-Âsâr: Muhammed b. Cerir et-Taberî (321) 

Zaman bakımından üçüncü hicrî asrın sonlarına rastlayan bu kıymetli eser tamamla- 
namamıştır. Ancak ilk hadis musannefatı arasında özel bir yere sahiptir. Genelde hadisi 
verdikten sonra illetlerini açıklamak, sahih olup olmadığını, tanklarının hangisinin sahih 
olarak geldiğini açıklamak gibi bir metotla tasnif edilmiştir. Bu yolla yazılan ilk eser nite- 
liğini haizdir. 

2. Şerhu Me'âni'1-Âsâr: Ahmed b. Muhammed b. Selâme et-Tahâvî (229/ 
321) 

Ortaya çıkışı itibariyle hicrî üçüncü asrın sonları ile dördüncü asrın başlarına rastla- 
yan bu eser ale'I-ebvâb metoduna göre düzenlenmiştir. Bir konuda verilen hadisten 
sonra faydalı bilgiler eklenmesi yoluyla tasnif edilmiştir. Kısacası hadisle birlikte çok 
kısa açıklamalar yapmak suretiyle. 

3. Kitâbu Sahîhi'l-Munteka: el-Kasım İbnu'l-Esbağ (340) 

4. es-Sahîhu'1-Munteka (es-Sıhâhu'1-Me'sûre ani'n-Ncbî (s.): Said b. 
Usmân, tbnus-Seken el-Bağdadî (353) 

Hadisleri isnadsız veren bir eserdir. Mücmel olarak verilen hadisler, alimlerin sıhhati 
üzerinde ittifak ettikleridir. Bunun yanında hadis imamlarından birinin verilen hadisin 
sıhhati üzerinde değişik bir hükmü varsa hüccetiyle birlikte anılmıştır. Nakil ehlinden bi- 
rinin tek başına ileri sürdüğü bir husus varsa o da illeti açıklanarak bir anlamda eleştiri- 
lerek verilmiştir. (el-Hadîs ve'1-Muhaddisûn, 429) 

5. el-Musnedu's-Sahîh ale't-Tekasîm ve'1-Envâ' min gayri Vucûdi 
Kafin fî Senediha ve la Subûti Cerhin fî Nâkılîhâ (et-Tekasîm vel- 
Envâ f ; Sahih İbn Hîbbân): Muhammed b. Hibbân el-Bustî (290-354) 

Yukarıda da değindiğimiz gibi, öteki hadis kitaplarından farklı bir tertiptedir. İhtiva 
ettiği hadisler beş ana bölüme ayrılarak düzenlemiştir: 

1 . eî-Evâmir (Emirler) 

2. en-Nevâhî (Yasaklar) 

3. ei-Ahbâr (Haberler) 

4. İbâhât (Mubahlar) 

5. Ef alu'n-Nebî (s.) (Hz. Peygamberin fiilleri) 

Sahîh Ibn Hibbân'ın hadisleri bu şekilde tertip etmesi, genelde kullanılan hadis tasnif 
metotlarından ayrıldığı için kitabını kullanışlı olmaktan çıkarmıştır. Metodu yönünden 
üçüncü hicrî asır musannefatıntan ayrılarak kullanışı zor bir kitap haline gelmesi zaman- 
la yokolmasına neden olmuştur. 

6. el-Mu'cemul-Kebîr, el-Mu'cemul-Evsat, el-Mu'cemu's-Sağîr Sü- 
leyman b. Ahmed et-Taberânî (360) 



28 Prof. Dr. Mücteba U ĞUR 

el-Mu'cemu'l-Kebîr, ayrı bir kitap halinde tasnif ettiği Musned Ebî Hureyre 

hariç, sahabe müsnedlerinin bir arada toplandığı eserdir. Yirmibeş bin hadisi içerdiği 
söylenir. 

el-Mu'cemu'1-Evsât, sayıları iki bine ulaşan kendi şeyhlerinin isimleri sırasına göre 
düzenlenmiştir. 

el-Mu'cemul-Sağîre gelince, bin kadar şeyhinden rivayet ettiği birer hadisten 
oluşur. 

7. Kitâbul-İlzâmât: Ali b. Umer ed-Darekutnî (385) 
Sahîhu'l-Buhârî ile Sahîhu Müslim üzerine müstedrek niteliğindedir. 

8. el-Mustedrck aleVSahîhayn: Muhammed b. Abdillâh, el-Hâkimu'n- 
NîsâbÛrî, İbnu'l-Beyyi' (321-405) 

Buhârî ve Müslim'in şartlarına uygun olmakla birlikte onların kitaplarına almadıkları 
hadislerden oluşur. Müstedrek tipi musannefât arasında ilk akla geleni ve en meşhuru- 
dur. 

Verilen bu misallerden anlaşılacağı gibi hicrî dördüncü asırda tasnif edilen hadis ki- 
tapları arasında değişik tertiplerde olanları vardır. Bununla birlikte Sunenu'd- 
Dârekutnî misalinde olduğu gibi üçüncü asırda tasnif edilenlerle aynı olanlara da rast- 
lanır. 

Yukarıda, hicrî dördüncü asırda ilk şerhlerin ortaya çıkmaya başladığından söz et- 
miştik. Gerçekten bu asırda görülen, Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en- 
Nisabûrî (el-Hâkimu'1-Kebîr, 378) ile Hamd b. Muhammed el-Hattâbîye (388) ait iki 
Sahîhu'l-Buhârî şerhi konuya misaldir. 

5. DAHA SONRAKİ ASIRLARDA HADÎS EDEBİYATI 

Hicretin beşinci asrından başlamak üzere daha sonraki asırlarda ortaya çıkan hadis 
edebiyatında ilk sırayı, önceden değindiğimiz gibi, üçüncü hicrî asırda tasnif edilmiş ana 
kaynaklara bağlı eserler alır. Bunlar, kısaca, iki veya daha fazla kitabı birleştirme, terti- 
be koyma, ihtisar etme ve benzeri şekillerde görülür. Bu arada ilk Hadis Usulü eserleri 
ortaya çıkar. Şerhlerde artma farkedilir. 

İki kitabı birleştirmenin en fazla görülen misalleri, el-Cem l Beyne's-Sahîhayn kitap- 
larıdır. (Bk. es-Sahîhân). 

Daha fazla kitabı bir araya getirmenin en güzel örneğini, el-Muvatta'da dahil 
olmak üzere el-Kutubu's-Sitteyi birleştirenler verir. Bunlar arasında Ahmed b. Rezîn b. 
Muaviye el-Abderî'nin (5:35) Tecrîdu's-Sıhâh'ı ile onun yeni bir düzenlemesi olan 
İbnu'l-Esîril-Cezeriye ait CâmiVl-Usûl ilk akla gelenlerdir. 

Muhtasarlara örnek olarak ise Abdulazîm b. Abdiîkavî el-Munzirî'nin (656) Muhta- 
saru Sahîh Müslim'i ile Muhtasaru Suncn Ebî Dâvudu verilebilir. 

Bunların yanında bilhassa dördüncü, beşinci ve altıncı asırlarda tasnif edilen hadis 
eserleri arasında muhtelif kitapların hadislerini bir arada toplayan eserler de dikkat 
çeker. el-Huseyn b. Mesud el-Ferrâ el-Bağavî'nin (429-516) Mesâbîhu's-Sunne'si ile 



HAD İS İLİMLERİ EDEBİYATI 29 

Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzînin (597) CâmiVl-Mesânîd ve'1-Elkâb'ı gibi.^So- 
nuncu eserde es-Sahîhân ile Musncdu Ahmed b. Hanbel ve Sunenu't-Tirmizî bir 

araya getirilmiştir. 

Ana kaynaklardan derleme niteliği taşıyan eserler arasında bunlardan başka el- 
Hasen b. Ahmed'in (491) yüzbin hadisi toplayıp tertibe koyduğu Bahru'I-Esânîdi; Ab- 
dulğanî b. Abdilvâhid el-Makdisî'nin (600) Umdetul-Ahkâm'ı Abdusselâm b. Abdillah 
b. Teymiye'nin (590-652) el-Munteka adındaki derlemesi anılmaya değer. 

Diğer taraftan hadis edebiyatı içinde üçüncü hicrî asırda tasnif edilmiş ana kaynakla- 
rı esas alarak değişik metotlarla sonraları düzenlenmiş eserlere de rastlanır. Abdulazîm 
b. Abdilkavî el-Munzirînin (656), içindeki hadisleri et-Terğıb ve't-Terhîb (teşvik ve go- 
cundurma) esasına göre düzenlediği et-Terğîb ve't-Terhîb isimli tanınmış eserini de 
anmalıyız. 

Hadis edebiyatının bu verilerinin yaraşıra değişik türde kimi eserler de tasnif edilmiş- 
tir. Nisbeten geç ortaya çıkan etraf kitapları, Zevâidler, tahric kitapları, meşhur hadisle- 
re dair eserler ve benzerleri bu konuda ilk sıraları alırlar. Bunlara dair tasnif edilmiş ede- 
biyata özel yerinde değinildiği için burada daha fazla bilgiye ve misale ihtiyaç 
duyulmamıştır. 

Son olarak şunları eklemek gerekir. Başlangıçta yalnızca hadislerin yazılı metinler 
halinde derlenip (tedvin) kısımlara ayrıldıktan sonra (tasnif) kitaplara geçirilmesiyle baş- 
layan hadis edebiyatı, zaman içinde dal budak salarak konu açısından hayli genişlemiş- 
tir. Haliyle konu itibariyle genişleme verilerin de artmasına neden olmuştur. Özellikle, 
elCerh ue't-Ta'dîl ve ona bağlı es-Sikât ve ed-Du ! afâ, Ma'rifetu's-Sahâbe, Tânhu'r- 
Ruvât, el-Esâmî, el-Kunâ, el-Eikâb ve bunların benzer ve ayrı yönlerine değinen e /- 
Müttefik ve'lMufterık, el-Mu'telif ve'l-Muhtelif, et-Muteşâbih, Muşkilu'l-Hadîs, 
Nâsihu'î-Hadîs ve Mensûhuhu, Ğarîbu'l-Hadts, İlelu'l-Hadîs gibi pek çok çeşitli konu- 
larda ortaya konulan musannefat bir yandan hadis edebiyatının sınırlarını alabildiğine 
genişletirken öte yandan çeşitlilik sınırlarını da zorlamıştır. 

Bunlara Hadis Usulü ile tamamen ayrı bir hadis bilim dalı oln el-Mevdû'ât (uydur- 
ma hadisler) konusu da eklenirse hadis edebiyatının sınırları daha da genişler. Bunun 
gibi çeşitlilik sayısı da fazlalaşır. 

Böylesine zengin bir edebiyatın konularının hepsi üzerinde az da olsa durulmuştur. 
O nedenle sözü fazla uzatmadan sıra Hadis İlimleri ve konulan ile bunlar etrafında tas- 
nif edilmiş belli başlı bibliyografyanın sıralamasına gelmiştir. 



-A- 



el-ÂBÂ VE'L-EBNÂ 

Hadis Usulü İlminde âbâ ve ebnâ, babalarla evlâtları arasında rivayeti ifâde 
eden terim olarak kullanılmıştır. Genelde evlatların babalarından ve dedelerinden 
rivayetleri gibi normal bir olayı ifâde etmekle birlikte bazen tersine olarak babaların 
evlatlarından rivayetlerini de içerir. Bu takdirde ekâbir ve esâgir konusunu da kapsar. 

Oğulların babalarından veya dedelerinden rivayetlerine ayrılmış eserler vardır. 
Başlıcaları şunlardır: 

1. Cuz'u men Ravâ an Ebîhi an Ceddihî: Ahmed b. Zuheyr, İbn Ebî Hay seme 

(185-279) 

2. Rivâyetu'l-Ekâbir ani'l-Esâğir ve'l-Âba ani'1-Ebnâ İshak b. İbrahim el- 

Mancenîkî (304) 

3. Kitâbu men Râvâ an Ebîhî mineVSahâbe ve't-Tâbi'în: Umer b. Ahmed, Ebu 
Hafs b. Şahin (297-385) 

4. Rivâyetu'1-Ebnâ an Âbâ'ihîm: Ubeydullah b. Saîd es-Siczî (444) 

5. Kitâbu'l-Veşyi'l-Mu'lim fî men Ravâ an Ebîhi an Ceddihî ani ( n-Nebî (s.a> 

Halil b. Keykeldi, Salâhuddin el-Alâ'î (694-761) 

6. Kitâbu men Rava an Ebîhi ve Ceddihî: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

İbn Haceri'l-Askalânî bu eseri özetlemiş pek çok bilgiler eklemiştir. 

Genel bir ifâdeyle büyüklerin küçüklerden (Ekâbir ani'l-Esâğir); bir diğer de- 
yişle babaların oğullarından (Aba ani'l-Ebnâ) rivayetlerine dair eserlere gelin- 
ce önemli birkaç tanesi şöyle sıralanabilir: 

7. Kitâbu mâ Ravâhu'l-Kibâr ani's-Sığâr ve'l-Âbâ ani'l-Ebnâ İshak b. İbrahim 
el-Mancenîkî (304) 

8. Kitâbu Rivâyeti's-Sahâbe ani't-Tâbi'în; Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî 

(392-463) 

9. Kitâbu Rivâyeti'1-Âbâ ani'l-Ebnâ: el-Hatîbu'1-Bağdâdî. 

10. el-Benîn ve'1-Benât ve'l-Âbâ ve'1-Ummehât el-Mubârek b. Muhammed, 

İbnu'1-Esîr el-Cezerî (544-606) 

11. Kitâbu'1-Âbâ ve'1-Ummehât İbnul-Esîri'l-Cezerî. 



32 „_____ _ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

el-ÂDÂB 

Edebin çoğulu olarak cami türü eserlerin konularından biridir. Yeme içme, ko- 
nuşma, uyuma gibi günlük hayatın her safhasında işlenen işlerde uyulması gere- 
ken ahlâk kurallarına dair hadisleri içerir. Sahih-i BuMrfde Kitâbu'1-Edeb başlığı al- 
tında yer alır. 

Adâb konusundaki hadisler bazen ayrı bir kitapda tophanır. Şu eser buna misal- 
dir: 

1. el-Edebu'1-Mufred: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

Nüsha: (Topkapı 3. Ahmed; Feyzullah Efendi Ktb. (İstanbul). 

Basılıdır. (İst. 1306; Kahire ?). 

Türkçesi : Ahlâk Hadisleri (A. Fikri Yavuz, İst. 1972). 

Şerhi : Fadlu'llâhi's-Samed fî Tavdîhi'l-Edebî'l-Mufred: 

Fadlullah el-Cilânî. 

İki cilt halinde basılmıştır. (Kahire 1388). 



ADABU'R-RIVAYE 

Hadis rivayeti âdabı, manasınadır. Hadis Usûlü İlminin önemli bir konusu olan 
rivayet metodlarından, rivayette dikkat edilmesi gereken esaslardan bahseder. 

Genelde Hadis Usûlü Kitaplarında konuyla ilgili bilgiler dağınık bir şekilde 
mevcuttur. Bununla birlikte hadis rivayet eden (Tâlib) ile kendisinden hadis rivayet 
edilen (Şeyh) in uyması gereken esaslarla konuya giren kimi hususlara dair ayrı 
eserler de vardır. Bunlardan birkaçı Örnek verilebilir: 

1. el-Câmi' li-Ulûmi Ahmed b. Hanbel: Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el- 
Hallâl (311) 

2. Kitâbu Suneni't-Tahdîs : Salih b. Ahmed et-Temîmî el-Hemedânî (303-384). 

3. Âdabu'l-Muhaddîsîn: Abdulğanî b. Saîd el-Ezdî (333-409) 

4. el-Câmî li-Ahlâki'r Râvî ve ÂdâbiVSâmi 1 : Ahmed b. Ali, el-Hatîbul- 
Bağdâdî (382-463). 

Eserin iki edisyonu yayınlanmıştır. Bunlardan ilki, Dr. Muhammed Re'fet 
Said'e aittir. Konuyla ilgili geniş bir araştırmayla birlikte Kuveyt'te bulunan 
Mektebetu'l-Felâh tarafından 1401/1981 de iki cilt halinde basılmıştır. Diğeri 
ise Suriyeli ilim adamı Dr. Mahmud et-Tahhân'a ait olup 1403/1983 tarihini 
taşımaktadır. İkinci edisyon ilmî bakımdan daha kıymetlidir. 

5. Kitâbu Edebi'1-İmlâ ve'1-İstimlâ: Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem'ânî 

(562) 

Bu eserin bir edisyonu da Max Weisweiler tarafından Die Methodik des Dik- 
tatkollegs ismiyle 1952 de Leiden'de yayınlanmıştır. 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 33 

6. Rusûmu't-Tahdîs fî Ulûmi'1-Hadî: İbrahim b. Umer el-Ca'birî, İbnu's-Serrâc 

(732) 

7. el-Kifâye fi Tahsîni'r-Rivâye: el-Huseyn b, Abdurrahmân, İbnu'l-Ehdel (855) 

8. Ahsenu't-Tahdîs fî Rivâyeti'l-Hadîs: Feyzullâh b. Abdullah, Feydî er-Rumî 

(1284) 

el-A'DÂD 

"Sayılar" manasına gelen bu deyiş Hadis Usûlü ilminde sahâbîlerin rivayet et- 
tikleri hadis sayısını göstermek üzere kullanılmıştır. A'dad kitapları ise Sahâbîlerin 
ne kadar hadis rivayet ettilerini listeler halinde gösteren küçük risalelere denilmiş- 
tir. Birkaç binden başlamak üzere belli sayıda hadis rivayet eden sahâbîlere dairdir. 

Konuya dair belli başlı çalışmalar şunlardır: 

1. Kitâbu'l-A'dâd: Bakîb. Mahled el-Kurtubî (201-276) 

Bu eser aslında Bakî b. Mahled'in Müsnedinde geçen sahâbîlerin isimleri ile 
rivayet ettikleri hadislerin sayısını veren küçük bir risaledir. Talebesi Abdul- 
lah b. Yûnus el-Munâdî el-Kabrî tarafından rivayet edilmiştir. Adı geçen risa- 
lenin bir yazma nüshası İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya yaz- 
maları arasında (No. 454) bulunmaktadır. (Okiç, 31, Not 2). 

2. EsmâVs-Sahâbeti'r-Ruvât ve Mâ li-Kulli Vahidin minel-Aded Ali b. 

Ahmed, İbn Hazm (384-456). 

Bu eser Cevâmi'ıı's-Sîre içinde yer alan ikinci risaledir. (Cevâmi, 275-315). 
Büyük bir ihtimalle Bakî b. Mahied'den rivayet edilen yukarıdaki risaleden 
esinlenerek düzenlenmiştir. 

Nüsha: Dâru'l-Kutub, 254. 

3. Telkîh Fuhûmi Ehli'1-Eser fî Uyûni't-Târîhi ve's-Siyer. Abdurrahmân b. Ali, 
İbnu'l-Cevzî (510-597) 

Siyer ve Sahabe konusunda kıymetli bir kaynak olan bu eserin bir bölümü 
(1/367-387) "Adedul-Ahâdîs el-Meriyye an Resûlillah (s.a)" başlığı altında 
sahâbîlerin rivayet ettikleri hadislerin sayısına ayrılmıştır. Bunu takip eden 
bölümde ise önce hadislerini Buhârî ile Müslim'in sahihlerinde ittifakla; sonra 
da birinin diğerinden ayrı olarak rivayet ettikleri sahâbîlerin isimleri ve her- 
birinin es-Sahîhândaki veya yalnız birisindeki hadislerinin sayısı verilmiştir. 
(Tellâlı, 388-405). 

İbnu'l-Cevzî, Ebubekr el-Berkî (veya Berâkî) nin Tarihini kaynak göstermek- 
tedir. Ancak kendisi Bakîb. Mahled'in Müsnedim esas aldığım da kaydetmiş- 
tir. Bu kayda dayanarak onun da İbn Hazm gibi Bakî'den rivayet edilen 
Kitâbu'l-A'dad'dan faydalanmış olması ihtimalinden söz edilebilir. 



34 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

4. el-Kameru'1-Munîr fi'l-Musnedi^-Kebîr Muhammed b. Mahmûd, îbn 
Neccâr el-Bağdâdî (578-643). 

Burada da herbir sahâbînirı rivayet ettiği hadis sayısı kaydedilmiştir. 

el-AHÂDÎSU'D-DA'ÎFE ; Bkz. Zayıf 

el-AHKÂM 

Genelde ibâdet, tâat ve muamelât konularında şer'î hüküm taşıyan hadislere 
ahkâm hadisleri denilmiştir. 

Hadis âlimleri yalnızca ahkâm hadislerine ayrılmış müstakil eserler de telif et- 
mişlerdir. Böyle eserlerde yalnızca herhangi bir konuda şer'î hüküm taşıyan hadis- 
ler yer almıştır. En önemlileri aşağıdadır: 

1. el-Muntekâ: Abdullah b. Ali, Îbnu'l-Cârûd en-Nisâbûrî (307). 
1408/1988 de Beyrut'ta basılmıştır. 

Şerhi : 

1. Kitabu'l-Murtadâ fi şerhi'i-Muntekâ: Yusuf b. Abdullah el-Endelusî, Ebu 
Amr b. Abbâd (575). 

2. Şerh Me'âni'1-Âsâr: Ahmed b. Muhammed et-Tahâvî (228-321). 
1408/ 1988 de Beyrut'ta basılmıştır. 

Şerhi : 

1. Şerhu Me'âni'1-Âsâr: Abdulkadir b. Muhammed İbn Ebi'1-Vefa (651-775) 

2. Mebâni'l-Ahbâr fî Şerhi Me'âni'1-Âsâr Bedruddin Mahmûd b. Ahmed 

el-Aynî (762-855). 

Ricali : el-îsâr bi-Ricâli Me'âni'1-Âsâr: el-Kasım b. Kutluboğa (879). 

3. Me'âlimu's-Sunen: Hamd b. Muhammed el-Hattâbî (308-388). 

Sünen Ebî Dâvuddan seçtiği ahkâm hadislerini şerhettiği için o konuda 
kaynak eser sayılmıştır. 

4. Cumelu'l- Ahkâm: Ahmed b. Muhammed en-Nâtıfî (446) 
Muhtasarı 

(Muh tasanı Cumeli'l- Ahkâm): en-Natîfî 

5. Usûlu'l- Ahkâm: Ahmed b. Selmân er-Rundî (566) 

6. el-Ahkâmu'1-Kubrâ: Abdulhakb. Abdirrahmân, İbnu'l-Harrât (510-582) 

7. el-Ahkâmu's-Suğrâ: İbnu'l-Harrât 
Şerhi 

1. Şerhu'l-Ahkâmi's-Suğrâ: Abdulazîz b. İbrâhîm, îbn Bezîze (700 dolayları) 

2. Şerhu'l-Ahkâmi's-Suğrâ: Muhammed b. Umer, İbnu'l-Murahhil (667-716) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 35 

3. Şerhu'l-Ahkâmi's-Suğrâ: Muhammed b. Ahmed, İbn Merzûk et- 
Tilemsânî, (711-781) 

8. Umdetu'l-Ahkâm min Kelâmi Hayri'1-Enâm (el-Umde fi'1-Ahkâm fî 
Me'alimi'l-Halâli ve'1-Harâm): Abdulğanî b. Abdilvâhid b. SurÛr ei- 
Makdisî (541-600) 

Buhârî ile Müslim'in Sahihlerinde ittifakla rivayet ettikleri mut tef akün aleyh 
hadislerden seçme ahkâm hadislerine dairdir. Ahmed Muhammed Şâkir 
edisyonu 501; Mahmûd el-Arna ud ile Abdulkadir Arna ud tarafından bera- 
berce hazırlanmış baskısı 430 hadis içermektedir. İbn Dakîki'l-İyd'in şerhin- 
de 427; Medine'de el-Câmi'atu'1-İslâmiyye tarafından yapılmış bir başka bas- 
kısında ise 459 hadis vardır. Sayı farkları el-Makdisî'nin hadisin değişik 
lafızlarına işaret ettiği yerlerden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte 
Mahmûd Muhammed Şâkir, eserin çeşitli baskılarmdaki sayı farkının, daha 
sonraları müstensihlerin ve sarihlerin muttefakun aleyh oldukları halde el- 
Makdisî'nin bablara dahil etmediği kimi hadislerin eklenmesinden kaynak- 
landığını ileri sürmektedir. 

Umdetu'l-Ahkâm, sahihin en yüksek derecesindeki ahkâm hadislerini ihtiva 
ettiğinden çok tutulmuştur. 

Birkaç baskısı 

a. Muhammed Reşîd Rıda edisyonu: Kahire, 1354 

b. Muhammed Hamîd el-Faki edisyonu: Kahire 1372. 

c. Muhibbudîn el-Hatîb edisyonu, Kahire 1376. 

d. Abdulkadir el-Arna'ûd, Mahmûd el-Arnaud edisyonu, (2. Bs., Beyrut 
1408/1988) 

e. Medine, el-Câmi'atul-İslâmiyye neşri, Mekke tarihsiz. 
Şerhleri 

1. Uddetu'i-Hukkâm Şerhu Umdeti'l- Ahkâm: el-Makdisî 

2. İhkâmu T l-Ahkâm fî Şerhi Ahâdisi Seyyidi'l-Enâm: İsmail b. 
Ahmed, İbnu'1-Esîr (699) 

3. İhkâmu'l-Ahkâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Muhammed b. Ali, İbn 
Dakîki'1-Iyd (625-702) 

Basılıdır. (Ahmed Muhammed Şâkir edisyonu, Beyrut 1374/1955; Beyrut 
1407/1987). 

Şerhi 

el-Udde fî Şerhi Şerhi'l-Umde: Muhammed b. İsmail el-Emîru's-Sananî 
(1182) 

Ta' likası 

el-Kavlu'1-Mufîd fî îdâhi Şerhi'1-Umde (İbni Dakiki'1-Iyd): Muhammed 
b. Abdurrahman es-Sehâvi (830-902) 



36 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

4. Riyâdu'l-Efhâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Umer b. Ali el-İskenderânî el- 
Fakihanî (654-734) 

5. Muhtasaru'l-Ahkam: İbrâhîm b. Ali el-Ahnâ'î (777) 

6. Teysîru'l-Merâm fî Şerhi Umdeti'l-Ahkâm Muhammed b. Ahmed, İbn 
Merzûk et-Tilemsânî (781) 

7. el-İ'lâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkın (804) 

8. (Şerhu Umdeti'l-Ahkâm): Abdurrahmân b. Ali el-Fâriskûrî (808) 

9. Uddetu'l-Hukkâm fî Şerhi Umdeti'l-Ahkâm Muhammed b. Ya'kûb el- 
Fîruzâbâdî (817) 

10. (Şerhu Umdeti'l-Ahkâm): Ahmed b. Abdullah el-Ğazzî (822) 

Bâbu's-Sadak bölümüne kadar gelmiştir. Geri kalan kısmı oğlu Muham- 
med b. Ahmed el-Ğazzî (864) tarafından tamamlanmıştır. 

11. Ğâyetu'l-İlhâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Muhammed b. Ammâr, İbn 
Ammâr (767-844) 

12. Uddetu'l-Hukkâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Abdulvehhâb b. Muhammed, 
îbnEbi'l-Vefâ(875) 

13. (Şerhu Umdeti'l-Ahkâm): Ahmed b. Yûsuf el-Fâsî, Ebu 1-Mehâsin (1021) 

14. MevâdiVl-Efhâm alâ Selsebîli Umdeti'l-Ahkâm Abdulkadir Bedrân, 

15. Keşfu'l-Lisâm Şerhu Umdedi'l-Ahkâm: Muhammed b. Ahmed es- 
Sefarînî (1144-1188) 

16. Teysîru'l-Allâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: Abdullah b. Abdurrahmân b. 
Salih, Âl-Bessâm. 

Basılıdır. (1-2, Mekke 1398/1978). 

Bu satırların yazarı, Umdetu'l-Ahkâm'a özlü bir şerh yazmağa kalkmış- 
tır. Hadislerinin metnini vermek, tercüme ve açıklamasını yapmak, hü- 
kümlerini belirlemek şeklindeki çalışması eserin yaklaşık dörtte birine 
kadar gelmiştir. Bitmesi ve neşri Yüce Yaratandan niyazıdır. Mü'min kar- 
deşlerinin dualarını bekler. 

Garibi 

1. el-İhkâm fî Şerhi Ğarîbi Umdeti'l-Ahkâm Muhammed b. 
Ammâr, İbn Ammâr el-Mâlikî (844) 

İ'râbı 

1. Kitâbu'1-Udde fî İ'râbi'1-Umde: Abdullah b. Muhammed, İbn 
FerhÛn (693-769) 
9. el-Câmi'u's-Sağîr fî Ahkâmi'l-Beşîri'n-Nezîr el-Makdisî 
10. Kitâbu'l-Ahkâm: Ali b. Abdullah, Ebu'l-Hasen el-Fâsî, İbnul-Kattân (528- 
618) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 37 

11. el-Mahaccetu'1-Beydâ: Muhammed b. Ali, Muhyiddin Ibnu'i- Arabi (590-638) 

12. el-Ahkâmu'1-Kubrâ: Abdusselâm b. Abdullah b. Teymiye (590-652) 
Ta likası 

Ta'Iîka alel-Ahkâmi'1-Kubrâ: Muhammed b. Ahmed, İbn Kudâme el- 

Makdisî (704-744) 

13. el-Muntekâ min Ahâdîsi'l-Ahkâm: Abdusselâm b. Abdullah Teymiye (590- 

652) Basılıdır. (Muhibbuddîn el-Hatîb edisyonu, Kahire tarihsiz). 

Şerhleri 

1. Katru'l-Ğamâm fî Şerhi Ahâdîsi'l-Ahkâm: Ahmed İbnu'l-Huseyn, el- 

Makdisî (693-771) 

2. Neylu f l-Evtâr: Muhammed b. Ali eş-Şevkânî (1250). Birkaç kez basılmış- 
tır. 

Neyîu't-Evtâr' 'in Muhtasarı 

Bustânu'l-Ahbâr Muhtasaru Neyli'l-Evtâr Faysal b. Abdulazîz Âl- 
Mubârek. 

Basılıdır. (1-2, Kahire 1373). 

14. el-İlmâm fî Ahâdîsi'l-Ahkâm: Muhammed b. Ali, tbn Dakîkil-İyd 

(702) Basılıdır. (Dimeşk, 1383). 

Şerhleri 

1. el-İmâm fî Şerhi'l-İlmâm: İbn Dakîkil-İyd 

Bazı alimler tamamlanamadığını ileri sürmüşlerdir. el-Bukâ'î, tamamlan- 
dığı halde İbn Dakîki'l-İyd'm ölümünden sonra kısmen ele geçtiği kanaa- 
tindedir. {KZ., 1/158). 

Muhtasarı 

(Muhtasaru'1-İmâm): Ali b. Balebân el-Fârisî (731) 

2. (Şerhu'l-İlmâm): Ahmed b. Ali el-Firyâbî (778) 

3. (Şerhu'l-İlmâm): Muhammed b. Muhammed ed-Dimeşkî (842) 
Muhtasarları 

1. el-İhtimâm bi-Telhîsi Kitâbi'l-İlmâm: Abdulkerîm b. Abdunnûr el- 
Halebî (663-775) 

2. Telhîsu'l-İlmâm: Ali b. Belebân el-Fârisî (675-739) 

3. el-İhtimâm bi-Telhîsi KitâbiT-İlmâm: Muhammed b. Ahmed, İbn 
Kudâme el-Makdisî (744) 

15. el-Ahkâmu'1-Kubrâ: Ahmed b. Abdullah et-Taberî (611-694) 

16. el-Ahkâmu'1-Vustâ: Ahmed b. Abdullah et-Taberî 



38 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

17. el-Ahkâmu's-Suğrâ: Ahmed b. Abdullah et-Taberî 

18. el-Ahkâmu's-Suğrâ: İsmail b. Ali, Ebul-Fidâ el-Eyyûbî (672-732) 

19. el-İhkam fî Ahâdîsi'l- Ahkâm: Abdurrahman b. Ubeydân el-Bâlî (675-734) 

20. Bereketu'l-Kelâm alâ Ahâdîsi'I-Ahkâm: Usmân b. Ali ez-Zeyla'î (743) 

21. Kitâbu'l-Muharrer fî Beyânn-Ahkâmi'ş-Şer'iyye Muhammed b. 

Ahmed b.AbdiIhadî,İbnKudâmeel-Makdisî (704-744) 

Önsözünde Ahmed b. Hanbel'in Musned'i, el-Buhârî ve Müslim'in sahihle- 
ri, es-Sunenu'l-Erba'a, es-Sunertu'1-Kubrâ, Sahih İbn Huzeyme, Sahîh İbn 
Hibbân ve el-Mustedrek gibi muteber kitaplardan derlediği ahkâm hadis- 
lerine dair muhtasar bir eser olduğuna işaret edilir. Verilen hadisin sıhhat 
durumuna işaret edildiği kaydedildikten sonra ravilerinin cerh ve ta 'diline 
gerektiğinde yer verildiği eklenir. Fıkıh bâblarına göre düzenlenmiş özlü 
bir ahkâm hadisleri kitabıdır. 

Basılıdır. (Kahire, tarihsiz). 

Şerhi 

(Şerhu'l-Muharrer): Yûsuf İbnu'l-Hasen el-Ahnevî (809) 

22. İhkâmu'l-Ahkâm es-Sâdıra min beyni Şefetey Seyyidfl-Enâm: Muhammed 

b. Ali, İbnun-Nakkâş (763) 

23. el-İntisâr fî Ahâdisi'l-Ahkâm: Yûsuf b. Muhammed, İbnu't-Takî (763) 

24. Takrîbu'l-Esânid ve Tertîbul-Mesânîd Abdurrahîm İbnu'l-Huseyn el-Irâkî 

(725-806) 

Şerhi 

Tarhu't-Tesrîb fî Şerhi' t-Takrîb: Ahmed b. Abdurrahîm, Veiiyyuddîn el- 
Irâkî (762-826). 

Basılıdır. (1-8, Kahire, tarihsiz). 

25. el-Ahâdisu'1-Fıkhiyye: Muhammed b. Ali, İbn Ebî Cumhur eş-Şî'î (878) 

26. Bulûğul-Merâm min Edilleti'l-Ahkâm: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî 

(773-852) 

Konusunda en tanınmış eserlerden biridir. Birkaç kez basılmıştır. (Kahire, 
Beyrut). 

Şerhleri, Haşiyeleri 

l.Minhatul-Kirâm fî şerhi Buluği'l-Merâm: Yusuf b. Şahin İbn Şahin 

(828-899) 

2. el-Bedru'd-Temâm Şerhu Buluği'l-Merâm; el-Huseyn b. Muhammed el- 
Lâ'î, el-Ma'arrî (1048-1119) 

3. İfhâmu'l-Efhâm Şerhu Bulûği'l-Merâm: es-Seyyid Yusuf b. Muham- 
med, el-Battâh el- Yemeni (1242) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 39 

4. Şerhu Bulûği'l-Merâm: Abdurrahmân b. Süleyman, îbn Makbul el- 
Yemenî (1178/1250) 

5. Şerhu Bulûğil-Merâm: Muhammed Âbid b. Ahmed es-Sindî (1257) 

6. Subuhı's-Selâm Şerhu Bulûğil-Merâm: Muhammed b. İsmail es- 
San'ânî, el-Bedru'd-Temamm muhtasarı olup faydalı bilgiler eklenmiş 
şeklidir. Birkaç kez basılmıştır. (Kahire). 

Muhtasarı 

Fethul-Aliâm Şerhu Buluğil-Merâm: Ebul-Hayr Nûrui-Hasan Han. 

Kısaltıp birçok faydalı bilgiler ekleyerek meydana getirmiştir. 

7. Miskul-Hitâm min Şerh Bulûğil-Merâm: Muhammed Sıddîk Han 
İbnu'l-Hasen, el-Kannûcî (1248-1307) 

Türkçesi 

Selamet Yollan: Tercüme eden: Ahmed Davutoğlu. 

es-San'ânî şerhi esas olmak üzere Türkçe'ye çevrilerek yayınlanmıştır. 

(1-4 İstanbul). 

8. el-Bedru't-Temâm Şerhu Bulûğil-Merâm : Muhammed b. Isa es-San'ânî 

9. el-İlâm bi-Ahâdîsil- Ahkâm: Zekeriya b. Muhammed el-Ensârî (926) 

el-AKRÂN 

Türkçedeki anlamını veren bu tabir hadis ilimlerinde çağdaş ravileri ifade eden 
bir terim olarak kullanılmıştır. Özellikle el-Mudebbec ve Rivâyetu'l-Akrân konuların- 
da önem taşır* 1 *. 

Konuyla ilgili kaynak niteliğindeki eserlere şu çalışma misal gösterilebilir: 

Kitâbul-Akrân: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 

A'LÂMU'N-NUBUVVE: Bk., Deiâ'ilu'n-Nubuvve. 
ASHÂBU'L-HADÎS: Bk., el-Muhaddisûn. 

el-AVÂLÎ 

Âlî çoğulu olan Avâlî, âlî isnadlarla rivayet edilen, bir diğer deyişle hadisin ravi- 
si ile kaynağı Hz. Peygamber arasında en kısa yoldan kurulan rivayet bağı ile nak- 
lolunan hadislere denir. 

Avali kitapları hayli fazladır. Birkaç tanesini örnek göstermek gerekirse aşağıda- 
ki, eserler üzerinde durulabilir: 



(1) Hadis Usulü ilminin bu konularına dair bilgi için Bk., Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü 
isimli eserimizin ilgili maddeleri. 



40 Prof, Dr, Mücteba UĞUR 

1. el-Avâlî: Humeyd b. Ebî Humeyd, Humeyd et-Tavîl (142) 

2. Avâlî İbn Dînâr: Hammâd b. Seleme (167) 

3. Avâlî Ahâdîsi'1-Leys b. Sa'd: Abdurrahman el-Fehmî (175) 

4. el-Avâlî: Âsim b. Ali el-Vâsıtî (221) 

5. Avâlî Tâlût: Tâlut b. Abbâd es-Sayrafî (238) 

6. el-Avâlî: Muhammed b. Mihrân er-Râzî, el-Cemmâl (239) 

7. Avâlî Kuteybe b. Sa'îd: Kuteybe b. Sa'îd b. Ahmed es-Sakafî (240) 

8. el-Avâlî: Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî (194-256) 

9. Avâlî el-Kindî: Ahmed İbnu'l-Huseyn el-Kindî (346) 

10. Avâlî Zahir: Zahir b. Muhammed b. Ahmed b. îsâ es-Serahsî (389) 

11. Avâlî Sufyân b. Uyeyne: Muhammed b. İshâk b. Mende (395) 

12. Musnedu'l-Kâsım İbnu'l-Esbağ el-Avâlî: Abdurrahman b. Muham- 
med, İbn Futays (348-402) 

13. Avâlî Mâlik: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî (321-405) 

14. Avâlî Ebil-Huseyn: el-Huseyn b. Şu'ayb en-Nîsâbûrî (433) 

15. Kitâbu'l-Ferâ'id mine'l-Avâlî: Zeyd b. Hubeyb b. Selâme el-Kudâ'î (358-433) 

16. Avâlî Mâlik: Selîm b. Eyyûb b. Selîm er-Râzî (447) 

17. (Avâlî Ahâdîs Mâlik): Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (463) 

18. Avâlî Ebi'l-Fevâris: Tarrâd b. Muhammed el-Bağdadî (491) 

19. el-Avâlî: Muhammed b. Ali, İbn Ved'ân (494) 

20. Avâlî Ebil-Mehâsin: Abdulvâhid b. İsmâ'il er-Rûyânî (502) 

21. Avâlî't-Turuk ilel-Buhârî: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l- 
Kayserânî (448-507) 

22. Avâli't-Turuk ilâ Sufyân: İbnul-Kayserânî. 

23. Avâli't-Muvafakât ile't-Tirmizî: İbnul-Kayserânî. 

24. Avâli't-Turuk ilâ Fudayl b. İyâd: İbnul-Kayserânî. 

25. Avâli't-Turuk ilâ Mâlik b. Enes: İbnu'l-Kayserânî. 

26. Avâli't-Turuk ilâ Muhammed b. Şihâb: İbnul-Kayserânî. 

27. Avâli'l-Muvafakat ilâ Meşâyıh Ebî Davud İbnul-Kayserânî. 

28. Avâlî İbn Sekre: Ebu'l-Huseyn b. Muhammed, İbn Sekre es-Serakustî (514) 

29. el-Avalî: Abdurrahman b. Muhammed b. Attâb el-Endelusî (520) 

30. Avâlî Şu'be: Ali İbnu'l-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

31. Avâlî's-Sevrî: İbn Asâkir. 



H ADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 41_ 

32. Avâlî Mâlik: İbn Asakir. 

33. Avâlî't-Tâbi'în: Muhammed b. Umer, Ebu Mûsa'l-Medînî (501-581) 

34. (Avâlî İbn Uyeyne): el-Hasen b. Hibetullah, Îbnu's-Sarsarî (586) 

35. el-Avâlî min Mesmû'âti'l-Karâvî: Abdurrahîm b. Abdulkerîm Ebul- 
Muzaffer es-Sem anî (537-614) 

36. el-Avâlî Min Mesmû'âtH-Ferâvî: Abdurrahîm b. Abdulkerîm, Ebu'l- 
Muzaffer es-Sem'ânî 

37. Avâlî Abdirrezzâk: Muhammed b. Abdulvâhid b. Ahmed el-Makdisî (634) 

38. el-Avâlî: Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n-Neccâr el-Bağdadî (578-643) 

39. Avâin-A'meş: Yûsuf b. Halîl ed-Dimeşkî, Ebul-Haccâc (648) 

40. el-Âvâlî: Yûsuf b. Halîl el-Adenî, İbnu'l-Halîl (648) 

41. Avâlî f r-Reşîd: Yahya b. Ali, Ebul-Huseyn el-Attâr (662) 

42. Avâlî Ebi'n-Nasr: Muhammed b. Muhammed b. Muhammed eş-Şîrâzî (723) 

43. Avâlî'l-Buhârî: Ahmed b. Abdulhalîm, Takıyyuddin İbn Teymiye el-Harrânî 
(728) 

44. el-Ahâdîsu'l- Avâlî: Ahmed b. Eybek, İbnu d-Dîmyâtî (749) 

45. el- Ahâdisu'l- Avâlî min Tehzîbi'l-Kemâl: Ahmed b. İbrahim, İbnu'l-Haşşâb 
(779) 

46. Avâlî Ibni'ş-Şahna: Abdurrahmân b. Ahmed, Ebu'l-Ferec ei-Gazzî (799) 

47. ed-Durrul-Ğâlî fi'1-Ahâdisî'l-Avâlî: Muhammed b. Ya'kub el-FîrÛzâbâdî 
(729-817) 

48. Avâlî Muslîm: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (774-852) Basılmıştır. 

49. Avâlî'1-Leys b. Sa'd: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 
Nüsha: Ayasofya, İstanbul. 

50. Ikdu'l-Le'âlî fî Şerhi'l- Avâlî: Fethullah b. Muhammed el-İsbehanî (910 do- 
layları) 

51. ed-Dureru'1-Ğavâlî fil-Ahâdîsil-Avâlî: Muhammed b. Ali, İbn TûlÛn (880- 
953) 

52. Levâmi'u'l-Le'âlî fi'1-Erba'în el-Avâlî: İbrahim İbnu'l-Hasen el-Kurânî 
(1025-1101) 

53. İnâletu't-Tâlibîn Li-Avâlî T l-Muhaddisîn: Abdulkerîm b. Ahmed eş-Şarabâsî 
(1178) 

54. Nefehâtu'l-Ğavâlî fi'1-Ahâdisî'l- Avâlî: Ahmed b. Muhammed, Katın es- 
San'ânî (1199) 



-B- 



el-BID'A 

Türkçede bid'at şeklinde kullanılan bu terim, genellikle İslâmiyet'in gelişmesi- 
nin ardından ortaya atılarak ona nisbet edilen şeylere denilmiştir. 

Hadis İlminde bid'at, ravînin akidesi ile ilgili tenkit sebeplerinden biri kabul 
edilmiştir. Özel deyişle bid'atu'r-ravî, ravînin dinde sonradan ortaya çıkan inanç- 
lardan birine kapılarak onun propagandasını yapmasıdır. Böyle bir görüşe kapılıp 
onun aşırı taraftarlığını yapmak bid'at sayılarak sahibinin rivayetlerinin değerlen- 
dirilmesinde önemli ölçülerden biri olmuştur. Bu bakımdan bid'atlar ve bid'at sa- 
hipleri hakkında kitaplar yazılmış; değişik telifler ortaya konulmuştur. Şu eserleri 
konunun önemli misalini oluştururlar: 

1. Kitâbu'l-Havâdis ve'1-Bida': Muhammed Ibnu'l-Velid, et-Tartûşî (451-520) 

2. el-Mukterî fi'r-Red ala Ehli'l-Bid'a: Muhammed b. Abdullah el-Muzafferî 

(649 dan sonra). 

649 da bitirmiş. Köprülü Ktb. de bir nüshası vardır (EM. 2/123) 



-c- 



el-CÂMF 

Hadis Terimi olarak, Hz. Peygamber (s.a) in çeşitli konulardaki hadislerini bir 
arada toplayan kitaplara denilmiştir. 

Cami türü kitaplar, genellikle şu ana konulardaki hadislerden oluşurlar: 

1. Akâ'id (îman ve imanla ilgili konular). 

2. Ahkâm (İbadet, tâ'at ve mu'âmelât) 

3. Rikâk (îman ve ibâdet duygusunu güçlendiren; dünya sevgisini, mal-mülk, 
şan ve şeref tutkusu gibi gelip geçici dünya zevklerini tamamen yok etmese 
bile zayıflatmaya yarayacak incelikler). 

4. Âdâb (Yeme-içme gibi günlük hayatta işlenen işlerde uyulması gereken 
ahlak kaideleri). 

5. Tefsir (Kur'ân-ı Kerim tefsiriyle ilgili hadisler) 

6. Târih, Siyer ve Meğazî (Kainatın yaratılışı ile Hz. Peygamber (s.a) zamanına 
gelinceye kadar geçmişte yaşamış peygamberler ve insan toplulukları, niha- 
yet Hz. peygamber'in hayatına, zamanında geçen tarihi olaylarla savaşlara 
dair hadisler. 

7. Şemail (Hz. peygamber (s.a) in fizyonomik özellikleri ile günlük yaşayışın- 
daki ahlakî davranışlarından ve ahlak hasletleriden bahseden hadisler). 

Hasâ'is denilen onun üstün meziyetleri de bu konuya girer. 

8. Fiten ve Melâhim: (Hz. peygamber (s.a) in ebedî hayata göç edişinden sonra 
olan, Kıyamete yakm olacak bazı hoş olmayan hadiselerden söz eden hadis- 
ler). 

9. Menâkıb ve Mesâlib (Kimi insanların iyi tarafları ile menkıbelerini, buna 
karşılık bazılarının kötü yönlerini bahse konu yapan hadisler). 

Bu ana konuların hepsini ihtiva eden hadis kitapları, tekrar edelim, cami adıyla 
anılmışlardır. el-Buhârî ile Müslim'in el-CâmiVs-Sâhihleri gibi. 

Bununla birlikte bu konulardan sadece birine veya birkaçına ayrılmış eserler de 
vardır. Söz gelimi İbn Huzeyme'nin Kitâbu'l-Tevhidi yalnız Akaid; el-Buhârî'nin 



44 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

el-Edebu'1-Mufredi; yalnızca âdâb; et-Tirmizî'nin eş-Şemâili sadece şemail konu- 
sundaki hadislere ayrılmışlardır. 

Abdullah b. Ebî Zeydi'l-Kayrevânî'nin âdâb, sünen, meğazî ve Tarih konusunda- 
ki Kitâbu'l-Câmîi gibileri ise birkaç konuyla ilgili hadisleri ihtiva ederler. 

Bu konulara giren eserlerden örnekler herbirinin maddesinde ve ayrıca bundan 
sonraki Cami konuları arasında yer alan konulardaki eserler bölümünde verilmiş- 
tir. Bu itibarla burada birkaç camî türü eser ismi kaydedilmekle yetinilmiştir. 

1. ei-Câmi: Ma'mer b. Râşid (154) Ma'mer'e ait bu isimde bir eserinden bahse- 
dilmemektedir. Ancak, Abdurrezzak b. Hemmam'm Ma'mer'den 
rivayetlerine el-Câmî veya Câmi'u Ma'mer diyenler olmuştur. Eser Abdur- 
rezzak'a ait el-Musannef sonundadır. (10/379 vd). 

2. Kitâbu'l-CâmiTl-Kebîr: Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî (161) 

3. Kitâbu'l-Câmi'i's-Sağîr Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî 

4. Kitâbu'l-Câmi': er-Rebî' b. Hubeyb el-Basrî (170) 

5. Kitâbu'1-Âsâr: Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Şeybânî (189) Basılıdır. 

6. el-Muvatta f : Mâlik b. Enes el-Esbahî (179) 

el-Muvatta, Abbasî Halîfesi Ebu Ca'fer el-Mansûr'un isteği üzerine tertip 
edilmiştir. Rivayete göre Halife, İmâm Mâlik'ten, elinde bulunan sahih hadis- 
leri müslümanların faydalanması için bir kitapta toplamasını istemiştir. 
İmam Mâlik, Halifenin bu isteğini yerine getirerek elindeki Hz. Peygamber'e 
ait (nıerfu) hadislerden bir kısmıyla kimi sahabe sözlerini {mevkuf) ve tâbi'în 
fetvalarını bir araya toplamıştır. Eserde merfû hadisler büyük çoğunluğu 
oluştururlar. 

Ebu Bekr el-Ehberî'ye göre el-Muvatta'da 600 musned; 222 mursel; 613 mevkuf 
ve 285 maktu' olmak üzere 1720 hadis vardır. İbn Hazm'a göre ise bu miktar, 
beşyüz küsur musned; üç yüz bu kadar murselden ibarettir. Yetmiş küsur 
hadis de İmam Mâlik'in bizzat amel etmediği zayıf hadislerdir. Burada işaret 
etmek gerekir ki, bu sayıların değişmesi, değişik nüshalara göredir. 

el-Muvatta'nm en önemli özelliği, yukarıda değindiğimiz, Hz. Peygamber'e 
ait hadislerin yanında sahabe ve tabiilere ait söz ve fetvalara da yer vermesi- 
dir. Naklediğildiğine bakılırsa İmâm Mâlik, el-Muvatta' hadislerini onbin 
hadis arasından seçmiştir. Eserini her yıl gözden geçirmiş; birkaç hadisini çı- 
karmıştır. Bu itibarla el-Muvatta' hadislerinin hemen hepsi seçme hadis ola- 
rak kabul görmüştür. 

el-Muvatta'ın bir ikinci özelliği, mursel rivayetlere de yer vermesidir, es- 
Suyûtî'ye göre el-Muvatta'da bulunan bütün mursel hadislerin mutlaka birer 
veya daha fazla destek rivayeti (âdıdı) vardır. 

İmâm Mâlik eserini, hadislerini fıkıh konularına göre tertiplemek suretiyle 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _„______ — 

meydana getirmiştir. Bu hadisleri önce Hz. Peygamber (s.a) e ait olan merfî 
rivayeti vermek; daha sonra sahabî'ye ait olanları; en sonra da bazı tabiîlerin 
fetvalarını nakletmek suretiyle sıralamıştır. O, hadisciler arasında metin ve 
isnad tenkidi yönünden dikkat ve titizliğiyle tanınmış bir âlimdir. Onun bu 
özelliği göz önünde tutulursa, el-Muvatta'da bulunan merfû hadislerin sıhhat 
derecesi kolayca anlaşılır. Nitekim Hadis ve Fıkıh âlimleri, eserin sahih oldu- 
ğunu söylemişlerdir. Söz gelimi îmâm eş-Şâfi'î "Yeryüzünde Kur'ân-ı 
Kerim' den sonra Mâlikin kitabından daha sahih kitap yoktur" demiştir. 
Ancak, bu sözün el-Buhârî ile Müslim'in kitaplarının tasnifinden önce söylen- 
diğini eklemek gerekir. 

Nüshaları 

el-Muvatta'nın birbirinden az da olsa farklı otuz kadar nüshası vardır. Bun- 
lardan şu on dört tanesi bilinmektedir: 

1. Yahya b. Yahya el-Leysı (234) Nüshası: Yahya, el-Muvatta'ı önce Ziyâd b. 
Abdirrahmân el-Lahmî T den almış; sonra Medine'ye giderek bizzat İmâm 
Mâlik' ten işitmiştir. En çok bu nüsha yayılmıştır. Aslında el-Muvatta' 
denilince bu nüsha kasdedilir. 

2. Abdullah b. Seleme el-Fehrı (125-199) Nüshası: 
Nüsha: Feyzullah Efendi Ktb., İstanbul. 

3. Abdurrahmân Îbnul-Kasım el-Mısrî (132-191) Nüshası 

4. Abdullah b. Yûsuf et-Tenîsî (218) Nüshası 

5. Man b. îsâ b. Dinar (198) Nüshası 

6. Saîd b. Ufeyr (226) Nüshası 

7. Abdullah b. Seleme el-Ka'nebî (220) Nüshası 

8. Yahya b. Yahya b. Bukeyr (231) Nüshası 

9. Ahmed b. Ebî Bekr (242) Nüshası 

Bizzat îmâm Mâlik'e arzedilen son nüshadır. 

10. Mus'ab h. Abdullah ez-Zubeyrî Nüshası 

11. Muhammed b. Mübarek es-Sûrî Nüshası 

12. Süleyman b. Berd et-Tuceybî Nüshası 

13. Suveyd b, Sa'îd el-Herevî (240) Nüshası 

14. Muhammed Ibnul-Hasen eş-Şeybânî (189) Nüshası 

el-Muvatta'ın hayli yazma nüshaları vardır. Yahya b. Yahya el-Leysî nüshası 
birkaç kez basılmıştır. Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Şeybânî nüshasının ise 
Hindistan, İran ve Mısır baskıları vardır. 



46 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

a) Şerhleri ve Talikaları 

1. Şerhu'i-Muvatta': Abdulmelîk b. Habîb b. Süleyman, İbn Habîb el- 
Endelusî (174-238) 

2. Şerhu'i-Muvatta': Ahmedb. Amr, İbnu's-Serâh (250) 

3. Tefsîru'l-Muvatta': Yahya b. İbrahim, İbnul-Muzeyyin (259) 

4. el-Mulehhas: Ali b. Muhammed, İbnu'l-Kabısî (403) 
Şerhi 

Şerhu'l-Mulehhas: Muhammed b. Ahmed el-Hûbî (626-693) 

5. Tefsîru'l-Muvatta': Abdurrahmârı b. Mervân el-Kanazî (341-413) 

6. Şerhu'i-Muvatta': Mervân b. Ali el-Esedî, el-Bûnî (440 dolayları) 

7. Şerhu Hadîsi'l-Muvatta: Ali b. Ahmed, İbn Hazm (384-456) 

8. et-Temhîd li-Mâ fi'1-Muvatta' mine'l-Me'ânî ve'1-Esânîd Yûsuf b. Ab- 
dullah, İbn Abdilberri'l-Kurtubî, en-Nemirî (368-463) Basılıdır. 

9. et-Teğatta fî Şerhi'l-Muvatta': İbn Abdilberri'l-Kurtubî 

10. el-İstizkâr li-Mezâhib E f immeti ! l-Emsâr ve fîmâ Tedammenehu'l- 
Muvatta f u mine'l-Me'ânî ve'1-Âsâr: İbn Abdilberri'l-Kurtubî 

et-Temhîd'in hülasasıdır. 

11. (Şerhu'i-Muvatta'): el-Hasen b. Reşîk el-Kayravânî (390-403) 

12. el-Istıfâ fî Şerhi'l-Muvatta': Süleyman b. Halef el-Bâcî (403-476) 

13. Kitâbu'l-Me'ânî fî Şerhi'l-Muvatta': el-Bâcî 

14. el-Muntekâ fî Şerhi'l-Muvatta': el-Bâcî 

15. (Şerhu'i-Muvatta'): Asim b. Eyyûb en-Nahvî (494) 

16. el-Mu'rib: Muhammed b. Ebî Zemnîn 

17. el-Mev f ib: Ebu'l-Velîd İbnu's-Saffâr 

18. (Şerhu'i-Muvatta): Ebu'l-Hasen el-İşbilî 

1'9. (Şerhu'i-Muvatta): Ebu'l-Velîd İbnu'l-Avvâd 

20. (Şerhu'i-Muvatta): İbn Ebî Sufre 

21. (Şerhu'i-Muvatta): Ebu Abdillâh İbnu'1-Hâc 

22. (Şerhu'i-Muvatta): Ebu'l-Kâsım İbnu'I-Hazza, el-Kâtib 

23. el-Muktebes fî Şerhi'l-Muvatta': Abdullah b. Muhammed, İbnu's-Seyyid 
el-Batalyûsî (521) 

24. (Şerhu'i-Muvatta): İbn Şerahîl 

25. (Şerhu'i-Muvatta): Ebu Umer et-Talemenkî 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 47 

26. Tertîbu'l-Mesâlik fî Şerhi Muvatta'i Mâlik Muhammed b. Abdullah, 

İbnu'l-Arabî (468-543) 

27. el-Kabes Şerhu Muvatta'i Mâlik b. Erıes: İbnu'l-Arabî 

28. (Şerhu'l-Muvatta): Ali b. Ahmed et-Tucîbî (638) 

29. Keşfu'l-Muğatta fî Şerhi'l-Muvatta': Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 

(849-911) 

30. Tenvîru'l-Havâlik Şerhu Muvatta f i Mâlik: es-Suyûtî 
Keşf u'1-Muğatta'dan ihtisar edilmiştir. Basılıdır. 

31. el-Mâlik Şerhu Muvatta'i Mâlik Ebu Bekr b. Sabık es-Sikalî 

32. (Şerhu'l-Muvatta): Umer b. Ahmed, İbrıu'ş-Şemmâ' el-Halebî (848-936) 

33. Şerhu'l-Muvatta': Muhammed b. Yahya el-Karâfî (949-1008) 

34. Şerhu'l-Muvatta 1 : Abdulbâkîb. Yûsuf el-Vefâ'î (1099) 

35. Şerhu'l-Muvatta 1 : İbrahim İbnul-Huseyn el-Bîrî (1099) 
eş-Şeybânî nüshasının şerhidir. 

36. Şerhu'l-Muvatta': Muhammed b. Abdulbâkî, ez-Zurkânî (1122) 

37. Şerhu'l-Muvatta': Ali b. Ahmed el-Hureysî (1145) 

38. Şerhu'l-Muvatta': Ahmed İbnu'1-Hâc el-Mekkî (1253) 
b) Garibine Dair Şerhler 

39. Şerhu Garîbi'l-Muvatta': el-Berkî 

40. Şerhu Garîbi'l-Muvatta': Ahmed b. İmrân, el-Ahfeş 

42. (Şerhu Garîbi'l-Muvatta'): Ebul-Kasım el-Usmânî el-Mısrî 
b) Nüsha İhtilaflarına Dair Eserler 

1. Tevcîhu'l-Muvatta': Muhammed b. Ayşûn et-Tuleytılî, îbn Ayşûn (341) 

2. Kitâbu İhtilâfati'l-Muvatta'âr. Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

3. İhtilâfu'1-Muvatta'âr. Süleyman b. Halef el-Bacî (403-474) 

4. Musnedu'l-Muvatta': Ebu Amr et-Tuleytüî. 
el-Ka'nebî nüshası üzerinedir. 

5. (İhtilâfu'l-Muvatta'ât): İbrahim b. Nasr es-Serakustî 

6. (thtilâfu'l-Muvatta'ât): İbnu'l-Cevsâ 
İbn Vehb nüshası üzerinedir. 

7. (İhtilâfu'l-Muvatta'ât): İbnu'l-Kasım 

8. Muvatta'u'l-Muvatta': Ebu'l-Hasen b. Ebî Tâlib 

9. Kitâbu Etrâfi'l-Muvatta': Ahmed b. Ali , el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392-463) 



48 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

10. Kitâbu't-Tekassî fî Musnedi Hadîsi'l-Muvatta': Yûsuf b. Abdullah, 
İbn Abdulberri'l-Kurtubî en-Nemirî (368-463) 

11. es-Safîr an Âsâri'1-Mu vatta': Hâzim b. Muhammed b. Hâzim el-Kartâcinî 
(608-684) 

c) Ricali ve Kavileri 

1. Tesmiyetu Ricâli'l-Mezkûrîn bi'1-Muvatta': Yahya b. İbrahim, tbnu'l- 

Muzeyyin (259) 

2. et-Ta'rîf (et-Tasarruf) bi-Ricâli'1-Mu vatta': Muhammed b. Yahya tbnu'l- 
Hazzâ (410) 

3. Zikra Men Rava'l-Muvatta T an Mâlik Halef b. Abdulmelîk, İbn Beş- 

kuvâl (494-578) 

4. Esmâ'u Şuyûhi Mâlik: Muhammed b. îsmâ'il b. Halfûn el-Ezdî, el-İşbilî 
(636) 

5. tthâfu's-Sâlik bi-Ruvâti Muvatta'i Mâlik Muhammed b. Ebî Bekr ed- 
Dımeşkî, İbn Nâsıriddîn (842) 

6. İthâfu'l-Mubatta' bi-Ricâli'1-Muvatta': Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 

Suyûtî (749-911) 

7. Ricâlu'l-Muvatta': el-Kasım b. Kutluboğa (89) 
eş-Şeybânî nüshası esas alınmıştır. 

8. (Ricâlu'l-Muvatta'): Ebu Umer et-Talemenkî 

9. (Ricâlu'l-Muvatta'): Ebu Abdullah İbnu'l-Hazzâ 

10. (Ricâlu'I-Muvatta'): Ebu Abdillâh el-Mufîd 

11. (Ricâlu'l-Muvatta'): el-Berkî 

d) Talika 

1. Kitâbu'l-Kelâm ale'l-Muvatta': Ali b. Muhammed, Alemuddîn es-Sehâvî 
(558-643) 

2. Ta'lîka Ale'l-Muvatta: Muhammed b. Abdullah el-Merîsî (570-655) 

e) Müsned Hadisleri 

1. Musnedu ! l-Muvatta T : el-Kasım İbnu'l-Esbâğ el-Kurtubî (227-340) 

2. Musnedu'l-Muvatta': Ebu'l-Kasım el-Cevherî 

3. Musnedu'l-Muvatta': Ebu'l-Hasen el-Kabısî 
el-Mulehhas isimli eserinin ayrı bir bölümüdür. 

4. Musnedu'l-Muvatta': Abd b. Ahmed, Ebu Zerri'l-Herevî (355-434) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI __„_ — 

f) Çeşitli Yönlerine Dair Değişik Eserler 

1. Keşfu'I-Muğattâ fî Fadli'1-Mu vatta 1 : Ali Îbnu'l-Hasen, İbn Asâkir (499- 
571) 

2. el-Muvatta' Ed' af u'l-Mu vatta': Umer b. Ahmed, fonu ş-Şemmâ' (848-936) 

3. el-Muvatta mine'l-Muvatta: Seçme hadislerine dairdir. 

7. Kitâbu«l-Câmi f : Abduliâh b. Vehb el-Kureşî (125-197) 

8. Kitâbu'1-Câmi*: Sufyân b. Uyeyne el-Hilâlî (198) 

9. Kitâbu'1-Um: Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî (204) 

10. el-CâmiVl-Kebîr: Muhammed b. İsmâii el-Buhârî (194-256) 
el-Câmi'u's-Sahîh veya Sahîhul-Buhârî adıyla meşhur olmuştur. 
Bk. Sahîhul-Buhârî. 

11. el-Câmi'u's-Sağir: el-Buhârî. 

12. el-Câmi'u's-Sahîh: Müslim b. Haccac el-Kuşeyrî (206-261) 
Bk. Sahîh Müslim. 

13. Tehzîbu'1-Asâr: Muhammed b. Cerîr et-Taberî (224-310) 

Musned Abdullah b. Allas ve Ali b. Ebî Tâlib'e ait iki cildi neşredilmiştir. 
(Kahire, 1982). 

14. el-Câmi (veya es-Sunen): Ahmed b. Muhammed, el-Hallâl (311) 

15. Şerhu Me'âni'1-Asâr: Ahmed b. Muhammed, et-Tahâvî (321) 
Birkaç kere basılmıştır. (Kahire). 

Şerhi : 

1. (Şerh şerh Me'âni'1-Asâr): Abdulkadir b. Muhammed İbn Ebi'1-Vefa (651- 
775) 

2. Mebâni'l-Ahbâr Şerhu Me'ânü-Asâr Mahmûd b. Ahmed el-Aynî (762- 
855) 

16. Kitâbu T ş-Şerî'a fi's-Sunne: Muhammed Îbnul-Huseyn el-Acurrî (360) 

17. Me'âm'l-Ahbâr (Bahru'l-Fevâ'id): Muhammed b. Ebî îshak İbrahim el- 
Kelâbâzî (384) 

18. Ma'rifetu's-Sunen ve'1-Âsâr Ebu Süleyman Hamd b. Muhammed el-Hattâbî 
(388) 

19. Kitâbu'1-Câmî: Abd b. Ahmed, Ebu Zem 1-Herevî (431) 

el-CERH VET-TA'DÎL 

Terim olarak Cerh ve Ta'dîl hafız ve mutkin bir âlimin hadis ravisinin rivayetini 
reddetmesine veya aksine kendisinin adaletli olduğuna hükmetmesine denir. 



50 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Cerh ve ta' dil, İslâm Şeriatini korumak, onu yalan-yanlış rivayetlerden uzak tut- 
mak endişesinden doğmuştur. Dinî hükümlere delil olacak hadislerin sıhhati her 
şeyden önce olanları rivayet eden ravilerin adalet sahibi olmalarına bağlıdır. Bir 
diğer deyişle, hadislerin sıhhatine hükmedilebilmesi için önce ravilerin güvenilir 
olup olmadıklarının tesbiti gerekir. Bunun için cerh ve ta' dil âlimleri ravilerin kim- 
liklerini, hadis rivayet kaidelerine bağlılıklarım, rivayet ettikleri hadisleri hıfz ve 
başkalarına nakletmekdeki dikkat ve itinalarını, nihayet İslâm Dini'nin emir ve ya- 
saklarına riayet derecelerini titiz ve tarafsız bir tenkid süzgecinden geçirmişlerdir. 
Böyle bir tenkid sonucu rivayetleri makbul görülenlerle görülmeyenler ayrılmışlar- 
dır. 

Şu hale göre cerh ve ta'dil, ravilerin tenkid sonucu cerhedilenleri ile adaletli ol- 
duklarına hükmedilmelerinin belirlenmesidir. Bu bir anlamda hadis ricalinin riva- 
yetlerine güvenilir (sika) veya güvenilemez olduklarının açığa çıkarılmasıdır. Bu 
manada sika veya zayıf olduklarının belirlenmesidir. 

Genelde rical kitaplarında veya yalnızca sika ravilere (sika t) yahut zayıflarına 
ayrılmış eserlerde (duafa kitapları) raviler hakkında verilen csrh veya ta'dil hü- 
kümlerine de yer verilmiştir. Bununla birlikte yalnızca cerh ve ta'dil konusunda ay- 
rılmış müstakil eserler de vardır. Bunların en mühimleri şunlardır: 

1. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: İbrâhîm b. Ya'kûb es-Sa'dî el-Cûzecânî (259) 

2. el-Cerhu ve't-Ta'dîl: Ahmed b. Abdillâh el-Iclî (261) 

3. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: Abdurrahmân b. Yûsuf el-Bağdâdî (283) 

4. el-Cerhu ve't-Ta'dîl: Salih b. Muhammed, İbn Ebî Eşres (294) 

5. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: Abdullah b. Ali, İbnu'l-CârÛd (320) 

6. Kitabu'l-Cerhi ve't-Tadîl: Abdulmelik b. Muhammed el-İsterâbâdî (242-323) 

7. el-Cerhu vet-Ta'dîl: Muhammed b. Amr el-Ukaylî (323) 

8. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: Ebu Abdillâh Abdurrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî 
(327) 

Nüsha: Köprülü 287; Murad Molla 1427; Dâru'l-kutub, 892. 

Cerh ve Ta'dil konusundaki bu önemli eser, bir mukaddime ile başlar. Bura- 
da sünnetin sahih olarak ravilerinin nakli ile elde edilebileceğine dikkat çeki- 
lir. Daha sonra Cerh ve Ta'dille ilgili kaidelere değinilir ve ravilerin halleri 
açıklanır. Arkasından cerh ve ta'dîl mertebeleri ve kullanılan cerh ve ta'dîl la- 
fızlarına yer verilir ve isimler harf sırasıyla sıralanır. Şu farkla ki İbn Ebî 
Hâtîm de el-Buhârî gibi önce Ahmed isimli raviler le başlamıştır. 

Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl daha sonraki çalışmalara Önemli ölçüde kaynak ol- 
muştur. 

Dokuz cilt halinde Hindistan'da basılmıştır. (Haydarabad/Dakken 1371/ 
1952-1373/1953). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ___________^__ 51 

9. Kitabu'1-Cerh ve't-Tadîl: Muhammed b. Hibbân el-Bustî (354) 

10. Kitâbu Vasfi'l-Mu'addil ve'1-Mu'addel: îbn Hibbân el-Bustî 

11. Kitâbu ? l-Cerh ve't-Ta'dîl: Muhammed Îbnul-Huseyn el-Ezdî, Ebu'1-Feth el- 
Mevsılî (374) 

12. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl (Mesâ'ilu'd-Darekutnî fi'1-Cerhî ve't-Ta'dîl): Ali b. 

Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

13. Terâcimu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l-Kayserânî (448-507) 

14. Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dîl: Abdurrahman b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 622 (654 h.) 

Ravilerin cerh veya ta'dilinden başka Cerh ve Ta'dile ve diğer ilgili konulara 
yer veren eserler de vardır. Birkaçını yazmak faydadan hali değildir. 

1. Zikru Men Yu'temedu Kavluhu fi'1-Cerhi ve't-Ta'dîl: Muhammed b. 
Ahmed b. Usmân ez-Zehebî (748) 

Nüsha; Ayasofya 2953. 

1- el-Cerh ve't-Ta'dîl: Muhammed Cemâluddin ei-Kasımî 

2- el-Ref'u ve ! t-Tekmîl fi'1-Cerhi ve't-Tadîl: Muhammed b. Abdulhay el- 
Leknevî (304) 

Basılıdır. (1. Bs., Haleb 1383/1963; 2. Bs., Beyrut 1388/1968; 3. Bs., Beyrut 

1407/1978). 

3- el-Cerh ve't-Ta'dîl: Ebu Lubâbe Huseyn 
Basılıdır. 

EL-CUZ' (CUZ'U'L-HADÎS; Eczâ'u'l-Hadîs; el-Eczâ'ul-Hadîsiyye) 

İsim olarak sözlükte parça, bir bütünün parçalarından herbiri manasınadır. 
Kur'an-ı Kerimin otuz bölümünden herbirine cüz tabir edildiği bilinmektedir. Ço- 
ğulu ecza gelir. 

Hadis ilminde cüz veya öteki tabiriyle hadis cüz'ü (çoğulu Eczâ'u'l-Hadîs) daha 
çok belli bir kişiden gelen hadisleri toplamak makdasiyle tertib edilen çoğu küçük 
çapta kitaplara denir. Bununla beraber belli bir konudaki veya muayyen sayıdaki 
hadisleri veyahut bir hadisin bütün rivayet tanklarını toplayan birkaç sahifelik 
hadis kitapçıklarına da cüz adı verilmiştir. Ayrıca hadis tedvininin ilk zamanların- 
da hadislerin yazıldığı defterlere desahîfe veya cüz tabir edilmiştir. (Turâs, 1/89). 

Belli bir kişiden gelen hadisleri toplyan cüze misal olarak Süheyl b. Ebî Salih'in 
babası vasıtasıyla Ebu Hureyre'den rivayet ettiği 40 hadis ihtiva eden cüzü; (Dirâsât, 
13); belli konudaki hadislerin toplandığı cüze misal olarak da Ruyetullah konusun- 
daki hadisleri bir araya getiren cüzü zikre değer (RM, 34). Bu türden cüzler pek çok- 



52 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

tur. Muayyen sayıdaki hadisleri ihtiva eden cüzler içinde en yaygın olanı "Erbaun" 
tabir edilen kırk hadislik cüzlerdir. Bunlar içinde en meşhuru da İmâm Nevevî'nin 
el-Erbâ f unudur. 

Hadis cüzleri bibliyografik eserlerde değişik isimler altında anılmışlardır. Söz 
gelimi ismail Paşa, hemen hemen bütün hadis cüzlerini Ecza 'ul Hadîs şeklinde kay- 
detmiştir. Prof. Dr. Fuat Sezgin ise daha çok hadîs f ulan deyişini tercih etmiştir. 

Nasıl veya hangi isim altında kaydedilmiş olurlarsa olsunlar, hadis cüzleri 
önemli eserlerdir. En meşhurlarını kaydetmekte yarar vardır. 

1- Hadîs Nubeyt b. Şerît: Nubeyt, genç sahâbilerdendir. Buna göre ona nisbet 
edilen bu hadis cüzü bize kadar ulaşan en eski hadis metni kabul edilmek 
gerekir. Nüsha: Feyzullah Efendi 259/4. Bir kısmı ise Musned Ahmed b. 
Hanbel içinde iktibas edilerek bize kadar ulaşmıştır (4/304, 306). 

2- Sahîfetu Eşecc An Aliyyi'l-Murtadâ: (?) 
Nüsha: Şehit Ali 539 (V. 125a-128b). 

3- Sahîf e Hirâş An Enes: (?) Rivayete göre Hirâş Enes'in hizmetkârıdır. 
Nüsha: Şehit Ali, 539 (V. 128b-132a) 5994. 

4- Ahâdîsu'z-Zuhrî: Muhammed b. Müslim, îbn Şihâb ez-Zuhrî (61-124) 

5- Kitâbu's-Sunen: Sa'îd b. Ebî Arûbe (157) 

6- Kitâbu'1-Asar er-Rebî b. Hubeyb (170) 

Nüsha: Dâru'l-Kutub 21582 b. (1. kısım; 73-80) 10. hicri asır. Bu kitabı Ebu 
Ya'kub el-Vercilâmî (570) Tertîbu Musnedi'r-Rebî 1 adiyle tertiplemiştir. Ebu 
Abdillah Muhammed b. Umer el- Mağribî haşiyesi ile birlikte Zengibar'da 
1304 h.de basılmıştır. 

Abdullah es-Sâlimî tarafından iki cilt halinde ve 1326 tarihinde Kahire'de ye- 
niden neşredilmiştir. 

7- Ahâdîsu'l-Zuhrî: el-Hasen b. Muhammed el-Mâsercisî. 

8- el-EczâVl-Hadisiyye: Talut b. Abbâd es-Sayrafî (238) 

9- el-EczâVl-Hadîsiyye: Ahmed İbnu'l-Furât er-Râzî (258) 

10. Ahâdîsu'z-Zuhrî: Muhammed b. Mihrân en-Nisâbûrî, Ebu Bekr el-İsmâ'ilî 
(295) 

11. Ahâdisu Ebi'z-Zubeyr (Muhammed b. Müslim) an Gayri Câbic Abdullah 
b. Muhammed el-İsbehânî (369) 

Nüsha: Zahiriye 53/3 (V. 9a-26b). 

12. Hadîsu Zubeyr b. Adî (131) 
Nüsha: Zahiriye 24 (V. 74a-81a). 

13. Hadîs Ebi'l-Uşerâ (Usâme b. Mâlik) ed-Dârimî 
Nüsha: Zâriye 25/1 (2a-6b). 

14. Hadîs Zeyd b. Ebî Uneyse er-Ruhâvî (61-125): Hilal İbnu'1-Alâ b. Hilâl el- 
Bâhilî (280) tarafından tertib edilmiştir. 

Nüsha: Zahiriye 20/2 (21a-36a). 



HADİ S İLİMLERİ EDEBİYATI ~ 

15. Ahâdîs Eyyûbi's-Sâhtiyânî (66431): îsmâ'il b. îshâk el-Kadî el-Basrî (282) ta- 
rafından düzene konmuştur. 

Nüsha: Zahiriye 4/2 (34a-48b). 

16. Ahâdîs Yûnus b. Ubeyd (139): Ebu Nu'aym Ahmed b. Abdiliah el-İsbehânî 
(430) tarafından derlenmiştir. 

Nüsha: Zahiriye 103 (139a-151b) 8. hicrî asır. 

17. Hadîsu Mûsâ b. Ukbe: (141) 

18. Ahâdîs Yahya b. Sa'îd: Yahya b. Sa'îd el-Ensârî (143) 

19. Ahâdîs Ebî Burde Bureyd b. Abdiliah b, Ebî Burde Bureyd b. Abdiliah b. 
Ebî Burde b. Ebî Mûsa'i-Eş'arî (Ebu Mu sa'1-Eşarî' nin torunu (?) 
Bureyd'in Dedesi vasıtasıyla büyük dedesi Ebu Musa'dan rivayet ettiği hadis- 
ler sonradan Musned Bureyd ismiyle meşhur olmuştur. Bu mecmuadan Ali b. 
Umer ed-Dârekutnî (306-385) tarafından derlenen 40 seçme hadis bize kadar 
ulaşmıştır. (Şehit Ali, 136a-174a 914 tarihli). 

20. Avâlî min Hadîs Hişâm b. Urve (146): Nüsha: Zahiriye 61 (179a-194b). 

21. Ahâdîsu Süleyman b. Mihrân, el-A T meş (61-148) 

22. Sahîfe Humeyd et-Tavîl an-Enes: Humeyd b. Ebî Humeyd. 
(122434a) 

Nüsha: Şehid Ali Paşa, 539 (122b-134a) 

23. Cuz'un min Hadis Ubeydillah b. Umer bi-Rivâyeti Amr b. Ebî Zur'a an Sü- 
leyman b. Abdirrahmân (233), an Şu'ayb b. İshak(189). 

Nüsha: Zahiriye 105 (135a-151) 576 h. 

24. Sahîfetu Abdirrezzak an Ma'mer, ani'z-Zuhrî an Sa'îd tbni'l-Museyyeb an 
Ebî Hureyre: Sahife ez-Zuhri ya da Said Îbnul-Museyyebe nisbet edilmiştir. 
(Turâs, 1/128) 

Nüsha: Şehid Ali, 539 (119b-122a) 599h. 

25. Ahâdîsu r l-Musennâ b. Abdiliah b. Enes b. Mâlik (93) 
Nüsha: Zahiriye, 24 (124a-124b.; 129a-129b) 7. asır. 

26. Ğarâibu Ahâdisi Şu'betibni'l-Haccâc (85-160): Muhammed İbnu'l-Muzaffer b. 
îsâ el-Bezzâz (389) tarafından tertip edilmiştir. 

Nüsha: Feyzullah 506/1 (602 h); Zahiriye 94/1 (la-15b) ve 124 (124a-152b; 
690h). 

27. Ahâdîs Şu'betibni'l-Haccâc (85-160): el-Hasen b. Ahmed b. İbrahim el- 
Bezzâz (426) tarafından toplanmıştır. Nüsha: Zahiriye 90 (13). 

28. Hadîs Muccâ'a İbni'z-Zubeyr 
Nüsha: Zahiriye 35/4 (2. kısım). 

29. Ahâdîsu Fuleyh (Abdilmelik) b. Süleyman (168: Fuleyh b. Süleyman (168) 
Nüsha: Zâhiriyye 124/7 (82a-87b. 712h) 

30. Sahîfe Gulsûm b. Muhammed el-Halebî 

Nüsha: Şehit Ali, 539, (115b-119a; 599h). 



54 ______„_____„__„ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

31. Sahîfe Cuveyriyye bint Esma: Cuveyriyye bint Esma b. Ubeyd 
Nüsha: Şehit Ali, 539, (132a-138b; 599h). 

32. Sahîfe Abdillah b. Lehî'a: Abdullah b. Lehî'a (174) 

33. Ahâdîs İsmâ'il b. Ca'fer: İsmâ'îl b. Ca'fer b. EbîKesîr el-Ensârî (180). 
Rivayete göre beş yüz hadis ihtiva eden bir cüzdür (TT 1/287). 
Nüsha: Köprülü 428 (1-59; 3 kısım). 

34. Nüsha İbrahim b. Sa f d (108-182): Kâtibu'1-Leys lakabıyle tanınan Ebu Salih 
Abdullah b. Salih'in (223) rivayeti olan cüzdür. Dâru'l-Kutub, Hadîs 1558 
(373-392) de bir nüshas vardır. 

35. EczâVl-Hadîs: Nu'man b. Abdusselâm et-Temîmî (183). 

36. Cuz'un mine'I-Emâlî: Ahmed b. Hubeyb eş-Şuâ'î (185 de telif edilmiştir). 
Nüsha: Zahiriye 62/5 (44a-19b; 7. asır) 

37. Ahâdîsu'l-Fudayl b. İyâd: el-Fudayl b. îyâd et-Temîmî (187). 

38. Hadîs Sufyân b. Uyeyne (107-196) 
Nüsha: Şehid Ali Paşa, 546/1 (la-4b, 499h). 

39. Ahâdîsi'al-Vekî İbnu'l-Cerrâh (129-197): el-Vekî İbnu'l-Cerrâh (129-197) 
Nüsha: Feyzullah 507/1 (3a-lla; 9. hicri asır). 

40. Nüsha Abdilâzîz İbni'l-Muhtâr ed-Debbağ an Sehl b. Ebî Salih an Ebî 
Salih (101) an Ebî Hureyre (59): Nüsha: Zahiriye 107 (155a-166b; 535h). 

41. EczâVl-Hadîs: Umer b. HârÛn el-Belhî (194) 

42. Kitâbu'l-Hadîs: Abdulvehhâb b. Abdulmecîd, îbn Ebil-Âs (104-194) 
Yahya b. Sa'îd'den rivayet ettiği hadislere dairdir. 

43. EczâVl-Hadîs: Sufyân b. Uyeyne (107-198) 

44. Hadîs Ali b. Âsim (201) Nüsha: Zahiriye 31 (151a-155a; 7. asır). 

45. Ahâdîs Bekr b. Bekkâr Bekr b. Bekkâr el-Kaysî (256 dan sonra) 
Nüsha: Zahiriye 33/3. 

46. Ahâdîsu'l-Kasım b. Mûsâ Nüsha: Zahiriye 20/6 (93a-100.; 6. hicri asır) 

47. Nüsha Ya'la b. Ubâd el-Kilâbî (210): 

Nüsha: Dâru'l-Kutub Hadîs 1558 (67-70; 8. asır) 

48. Ahâdîs Abdillah b. Yezîd el-Adevî: Abdullah b. Yezîd el-Adevî (120-213): 
Nüsha: Zahiriye (87/16; 15 sayfa). 

49. Cuz'un min Hadîs Ebi Abdillah (Muhammed b. Abdillah İbni'l-Musennâ 
Muhammed b. Abdillah ibni'l-Musennâ (118-214): 

Zahireye'de birkaç nüshası vardır. 

50. Ahâdîs Abdillah b. Dînar Abdullah b. Dînâr (217) 

51. Hadîs Mûsâ b. Dâvûd: Musa b. Dâvud 
Nüsha: Zahiriye 94/23. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ^_^^__^^--^ — 

52. Cuz'un min Hadîsi Ebî Mushir (b. Abdila'Iâ) el-Gassânî, 140-218) 
Daru'l-Kutub ve Zahiriye'de birer nüshası vardır. 

53. Hadîsu Affân b. Müslim (134-220). 

54. Hadîsu Âdem b. Ebî tyâs (132-220) 
Nüsha: Zahiriye 20/10 (176a-185a; 6. asır) 

55. Ahâdîs Ebi'l-Yemân (el-Hakem b. Nâfi) el-Bahrânî(211) 

56. Ahâdîsu Müslim b. ibrahim el-Ezdî (222): 
Nüsha: Zahiriye umumî 392 (9 varak 6. asır). 

57. Nüsha Yahya b. Salih el-Vuhâzî (137-222) 

58. Ahâdîs Ebî Salih (Muhammed b. Yahya) el-Kattâru (223). 
Nüsha: Zahiriye 118 (3a-llb; 523h) 

59. Nüsha Ebî Salih (Abdullah b. Salih) el-Cuhenî (137-223) an Abdillah b. 
Vehb. 

60. Hadîsu Ebî'1-Cehm (el-Alâ b. Musa) el-Bâhilî(228): 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 546/6 (57a-65b; 794h); Damad İbrahim 396/10 (233a- 
252b; 866h) 

61. Hadîsu Ali İbni'1-Ca'd (133-230): 

Nüsha: Köprülü 372/2, 3 (8. 9. cüzler 34-83 V. 7 615h). 

62. Ahâdîs Hâlid b. Mirdâs (231) 

Nüsha: Kısmen, Zahiriye 24/5 (54a-63a; 577h). 

63. Nushatu Amr b. Zurâre: 

Nüsha: Zahiriye 38/5 (62a-69b; 7. asır). 

64. Ahâdîs Abdillah b. Avn (231): 

Nüsha: Zahiriye 110 (232a-241a / 523 de sema). 

65. Hadîsu Kâmil b. Talha el-Cahderî (145-232): 
Nüsha: Zahiriye 61 (la-lOb; 7. asır) 

66. Hadîsu Uveys (Ebî Saîd İsa b. Salim) eş-Şâş (232) 
Nüsha: Zahiriye 104 (96a-113a; 7. asır) 

67. Ahâdis Şeybân b. Ferrûh: eş-Şeybân b. Ferrûh 
Nüsha: Zahiriye 115 (4. cüz, 182a-195a; 596h). 

68. Hadîsu Tâlût b. Abbâd es-Sayrafî (105-238): 
Nüsha: Zahiriye 67/1 (104a-109b; 7. asır) 

69. Cuz fîhi Meclis min İmlâ'i Ebi'l Ferec Muhammed b. Ahmed el-Gûrî (239). 
Nüsha: Zahiriye 19 (38-42). 

70. Hadîsu Ali b. Hucr: Ali b. Hucr (154-244) 

Nüsha: Zahiriye mecmu 53/3 (29a-42b; 7. asır); Köprülü 428. 

71. Ahâdîsu Hişâm b. Ammâr (153-245) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 60/10 (125a-134a; 7. asır), 63/11 (153a-164a; 7. 
asır)... 



56 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

72. Cûz'un fihi Hadîsu Hişâm b. Ammâr an Mâlik b. Enes: 

Nüsha: Zahiriye mecmu 98 (57a-61a; 559h) 

73. Muvafakatti Hadîsi Hişâm b. Ammâr mimmâ vâfaka Rivâyete'l-Buhârî ve 
Ebî Dâvud ve'n-Nesaî ve'bni Mâce: Muhammed b. Abdilvâhid el-Makdisî 
(643). Nüsha: Zâriye mecmu 103 (35a-59b Sonu noksan 8. asır). 

74. Hadîsu Luveyn (Muhammed b, Süleyman) el-Masîsî (130-264 ?) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 26/21 (274a-282b; 607h). 

75. Hadîsu îsab. Hammâd et-Tuceybî (160-248): 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 66/2 (2. kısım, 15a-34a; 8. asır) 

76. Hadîsu Muhammed b. Beşşâr (Bundâr 167-252): 
Nüsha: Zahiriye Mecmu 72/10 (121a-129a; 5. asır) 

77. Cuz'u Mu'emmil b. İhâb el-Iclî (254) 

78. Hadîsu'l-Hasen b. Arefe (157-257) 
Nüsha: Zahiriye 22/8 (86a-107b; 7. asır) 

79. Hadîsu'l-Eşecc (Abdullah b. Said) el-Kindî (167-257) 
Nüsha: Zâhiriyye, mecmu 18/10 (211a-224a; 548h) 

80. Ahâdîsu'z-Zuhlî (ez-Zuhriyyât): Muhammed b. Yahya ez-Zuhlî (172-258). 
İbn Şihabın hadislerini derlemiştir. Nüsha: Dârul-Kutub, mecmu 83 (140a- 
148b; 7. asır) 

81. el-Muhtevât Min Rivâyâtihi ani'z-Zuhrî: 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 83 (140a-148b; 7. asır). 

82. Eczâ'u'l-Hadîs Ahmed İbnu'l-Furat (258) 

83. Ahâdîsu Abdirrahman b. Bişr el-Abdî: Zahir b. Tâhir b. Muhammed en- 
Nisâbûrî tarafından derlenmiştir. Nüsha: Feyzullah 506/2 (31a-50b; 7. asır) 

84. Hadîsu Bişr b. Matar el-Vâsıtî (262) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 94 (3. kısım, 87a-97b; 702h). 

85. Ahâdîsu Muhammed b. Asım el-îsbehânî (262): Musnedu İsbehân adı da 
verilmiş olan bu cüzden Zahiriye, mecmu 68 (147a-160a)da 5 .asra ait bir 
nüsha vardır. 

86. Hadîsu Sa'dân b. Nasr es-Sekafî el-Bezzâz (265): 

Nüsha: Zahiriye mecmu 45456 (23 varak; 398h) Köprülü 1584 (1. kısım, 13a- 
24a; 658h) 

87. Hadîsu Abdillah b. Muhammed el-Mahramî (175-265): İsmail es-Saffar riva- 
yeti. Nüsha: Zahiriye, mecmu 81/9 (573h) 

88. Hadîsu Ali b. Harb el-Mevsılî (170-265) Nüsha: Zahiriye, mecmu 67/5, 73 
(75a-82b;6. asır). 

89. es-Semâ'iyyat: Muhammed b. Hişâm el-Fezârî (266 da yazılmıştır) 
Nüsha: Şehit Ali Paşa 539/3 (24a-25b;596h). 

90. Cuz'u'l-Abbâs b. Abdillah et-Turkufî (268) 

Nüsha: Zahiriye mecmu 93/3 (40b-56a; 576h). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



91. Hadîsu Zekereveyh (Zekeriya b. Yahya) el-Mervezî (270) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 81 (113a-128b; 573h). 

92. Hadîsu Muhammed b. Sinan el-Kazzâz (271). 

93. Hadîsu Ahmedb. Abdilcebbâr el-Utâridî (272). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 75/9. 

94. Cuz'u'l-Hadîs: Muhammed b. Sinan el-Bağdâdî, el-Kazzâz (272) 

95. Cuz'un mine'l-Musned: Ebu Umeyye Muhammed b. İbrahim el-Huzâ'î et- 
Tarsûsî (180-273). Nüsha: Zahiriye, mecmu 101/14 (193a-204b; 7. asır). 

96. Hadîsu Ahmed İbni'l-Mulâ'ib el-Mahramî (191-275) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 2/5 (45a-50b; 565h). 

97. ed-Dîbâc fil-Hadîs: İshâk b. İbrahim b. Muhammed Sinîn (283). 
Nüsha: Zahiriye Tas. 129 (29-40) 

98. Hadîsu Ebî Bekr... an Hişam b. Ammâr Muhammed b. Harım el-Ukaylî 
(280 den sonra). Nüsha: Zahiriye, mecmu 7 (la-5a; 7. asır) 

99. (Eczâ'u'l-Hadîs): îsmâ'il b. İshak b. İsmail, Ebu İshak el-Basrî (199-282). 

100. Cuz'ul-Hadîs: Muhammed İbnu'l-Ferce, el-Ezrak el-Bağdâdî (282). 

101. Ahâdîsu Esbağ b. Abdilaziz el-Leysî (286) 

Nüsha: Zahiriye Mecmu 120 (70a-87b; 519 tarihli sema kaydı var). 

102. Cuz'un fîhi min Hadîsi Ali b. Abdilaziz (287) an Ebî Ubeyd el-Kasım b. 
Sellâm Nüsha: Zahiriye 98/7 (92a-97a; 6. asır). 

103. Ahâdis ve Fevâid Muntekât min Kitâbi'z-Zikr Ca'fer b. Ahmed b. Fâris 
(289). Dâru'l-Kutub 2:1/106 hadis 1260 sayılı mecmua içinde bir nüshası var- 
dır. 

104. Hadîsu Bekr b. Sehl ed-Dimyâtî (290): Ebu'l-Hasen Muhammed b. Abdillah 
b. Zekeriya en-Nîsâbûrî rivayeti. Nüsha: Zahiriye, Umumî 4523 (4 varak, 
439h). 

105. Ahâdîsu'l-Ebbâr: Ahmed b. Ali el-Ebbâr (290) 

106. Cuz'un fîhi Hadîsu Ebî Müslim Abdillah b. Müslim el-Keccî (292) 
Nüsha: DTCF. İsmail Sâib 2716/2 (19a-36a); Zahiriye umumi 4566 (16 varak, 
642h) 

107. Cuz: îbrahîm b. Muhammed el-Keccî (292) 

108. Hadîsu Ebi Bekr Ahmed b. Ali el-Mervezî (202-292) 
Nüsha: Zahiriye, Mecmu 110 (82a-89a; 595h). 

109. Hadîsu Musa b. Hârûn el-Hammâl (214-294). 

Nüsha: Zahiriye, Mecmu' 40 (55a-66b; 5. asır); Fevaid başlığı ile: mecmu 78 
(34a-46b; 6. asır) 

110. Hadîsu Mutayyen (Muhammed b. Abdillah) el-Kûfî (202-297) 
Nüsha: Feyzuliah 507/4 (29a-32b; 7. asır) 

111. CuzVl-Kanâ'a: Ahmed b. Muhammed b. Mesrûk et-Tûsî (299) 



58 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

112. Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Yezîd ed-Dimeşkî (299) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 120 (157a-171a; 6. asır) 

113. Meclisim min Emâlî Ebi'l-Kasım Ali b. Muhammed el-Fesevî 
Nüsha: Şehit Ali Paşa 546/15 (HOa-lllb; 799 h.) 

114. Hadîsu Ebî Alî Hamze b. Muhammed ei-Kâtib (302) 
Nüsha: Zahiriye mecmu 103 (204a-208a; 577h). 

115. Eczâ'u'l-Hadîs: Ahmed b. Ali, İbnu'l-Musennâ, Ebu Yala el-Mevsılî (210- 
307). 

116. CuzVİ-Hasen b. Ahmed b. İbrahim; İbn Fîl el-Bâlisî(310 dan sonra). 
Nüsha: Dârul-Kutub Hadîs 1558 (635h). 

117. EczâVl-Hadîs: Umer b. Muhammed el-Buhayrî (311) 

118. Hadîsu Şeybân ibn Ferrûh ve Ğayrihi: Ebubekir Muhammed b. Muhammed 
b. Süleyman el-Bâğandî (312) 

119. el-Beytûte min Hadîsi Ebi'l-Abbâs Muhammed b. İshak es-Serrâc (313) 
Nüsha: Köprülü 1584 (133a-137a; 850h.) 

120. Hadîsu Ebi'l-Abbâs es-Serrâc. 

Nüsha: Zahiriye mecmu 84 (la-211a; 6. asır); 85 (95a-104a; 7. asır); 97 (19a- 
139b) de yine 6. asra ait bu eserden seçme hadisleri ihtiva eden bir nüsha var- 
dır. (Turâs, 1/277). 

121. Hadîsu ibni Mulâ'ib Dâvud b. Ahmed el-Bağdâdî(315) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 2/4 (38a-41b; 6. asır). 

122. Ahâdîs: Ahmed b. Muhammed İbraş-Şarkî (220-315) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 79 (36a-39b). 531 tarihli sema kaydı vardır. 

123. Ahâdîs Ebi'l-Hasen Ali b. Ebi Abdillah el-Bagdadî 

Nüsha: Daru'l-Kutub 1558 (349-368; 8. asır). Eser 315 dolaylarında telif edilmiş- 
tir. 

124. Musnedu Â'işe: Abdullah b. Ebî Davud Süleyman İbni'l-Eş'âs es-Sicistânî 
(230-316). Nüsha: Zahiriye, mecmu 81 (53a-61b; 7. asır). 

125. CuzVİ-Hadîs: Muhammed b. Ahmed el-Cârûdî. 

126. Hadîsu Ebî Seleme: Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz Ebu'l-Kasım el- 
Beğavî (214-317). 

127. Eczâ'u'l-Hadîs: Ahmed b. Bekr el-Abdî (317) 

128. Selâse ve Selâsîne Hadisen min Hadîs Ebi'l-Kasım el-Beğavr Tahrîc Ebu 

Tâlib Muhammed b. Ali İbni'l-Uşârâ (431). 

Nüsha: Zahiriye mecmu 51 (56a-73a; 7. asır); 68 (19a-29b 655 tarihli sema 
kaydı var). 

129. Musned Usâme b. Zeyd an Resûlillâh (s.a): Ebu'l-Kasım b. binti Ahmed b. 
Menî' el-Beğavî (213-317). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 59 

130. Hadîsu Yahya b. Muhammed b. Sa'îd el-Bagdâdî (228-318) 
Zahiriye, mecmu 32 (35-40); 33 (115-122); 40 (283a-295b; 595h). 

131. Hadîsu Abdillah b. Mes'ûd: îbn Sâid. Nüsha: Zahiriye, Hadîs 387 (67-102) 

132. Musnedu Ebî Bekrî f s-Sıddîk: îbn Sâid. Nüsha: Zahiriye, mecmu 104 (58-65). 

133. Mecâlis bi-Rivâyeti Ebi f l-Kasım Abdillah b. Ahmed es-Seydâlanî (an ibn 
Sâ'id): Nüsha: Zahiriye, mecmu 87 (82a-89a; 6. asır); 90/5 48a-57a; 5. asır). 

134. Hadîsu Ebî Arûbe el-Huseyn b. Muhammed el-Harrânî (220-318) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 94 (96a~105a; 598h). 

135. Hadîsu'l-Cezeriyyîn: Ebu Arûbe el-Harrânî 
Nüsha: Zahiriye mecmu 110 (35a-52b). 

136. Nüsha Hadîsi Ebi'l-Abbâs Tâhir b. Muhammed el-Bezzâr(319). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 59 (99a-109a). Üzerinde 769 tarihli sema kaydı vardır. 

137. Hadîsu Ebi'l-Huseyn Ahmed b. Umeyr. Îbml-Cevsâ' (320) 
Nüsha: Zâhiriyye, mecmu 60 (59a-74a; 6. asır). 

138. ez-Zerriyyetu'z-Zerî'a: Muhammed b. Ahmed ed-Dûlâbî (234-320) 

139. Hadîsu Muhammed b. Hârûn el-Ba'rânî (321) 
Nüsha: Zahiriye mecmu, 95/2 (154a-170a; 5. asır) 

140. Hadîsu Muhammed b. Abbas b. Necîh el-Bezzâz, 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 67 (223a-235b). Üzerinde 451 tarihli sema kaydı vardır. 

141. Hadîsu İbrahim b. Abdissamed el-Hâşimî (325) 
Nüsha: Rampor 1/78 hadîs 110. 

142. el-Ahbâr: el-Hasen Îbnu'l-Kasım el-Kevkebî (327) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 110/4 (25a-33a; 6. asır) 

143. Hadîsu Abdurrahman b. Ebî Hatim er-Râzî (240-327). 

144. Hadîsu Ebi'd-Dehdâh Ahmed b. Muhammed et-Temîmî (328) 
Hadislerinden seçilmiş bir kısmı: Nüsha: Zahiriye, mecmu 104/12 (173a- 
181a; 577h). 

145. Hadîsu Yûsuf b. Ya'kûb et-Tenûhî (238-239). 
Nüsha: Zahiriye mecmu 87 (llla-128b; 7. asır). 

146. Ahâdîs Abdillah b. Muhammed el-Hâmıd (329) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 92 (1. ve üçüncü kısımlardan seçme olup la-lOb ara- 
sındadır. 7. asra aittir. 

147. Ahâdîsu Ebî Hamid Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî (330) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 92 (la-lOb; 677 tarihli sema kaydı vardır). 



60 Prof. Dr. Mücteba UĞU R 

148. Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. İsmail el-Âdemî. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 55 (4-5). 

149. Hadîsu'l-Huseyn b.İsmâil el-Mehâmilî (235-330) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 66/7 (103a-114b; 7. asır); 78/9 193b-209b; 572h); 94 
(220a-229a; 578 h); 115 (224a-231a; 7. asır). 

150. Hadîsu Abdillah b. Muhammed b. Mahled ed-Durî el- Attâr (233-331) 

Nüsha: Köprülü 1584 (95a-102b; 7. asır); Şehit Ali Paşa 546/14 (103a-107a; 
634h); Zahiriye, mecmu 105 (75a-92a; 5. asır); 91/4 (361a~44a; 7. asır). 

151. Hadîsu Abdilmelîk b. Şâzân el-Mekkî(331 den sonra) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu (lla-123b; 7. asır). 

152. Hadîsu Ya'kub b. Abdirrahman el-Cassâs (331) Nüsha: Zahiriye, mecmu 117 
(157a-164a) da 6 asra ait seçme hadisleri var. 

153. Hadîsu Ahmed b. Muhammed b. Sa'îd b. Ukbe el-Kûfî (249-333) Nüsha: 
Zahiriye, umumî 4581 (v. 9-15; 615h). 

154. Hadîsu Ahmed b. Abdillah es-Sulemî (334). Muhammed b. Usman İbni'l- 
Velîd es-Sulemî (405) rivayeti. Nüsha: Zahiriye, mecmu 66 (v. 83-96). 

155. Hadîsu'l-Huseyn b. Yahya b. Ayyaş el-Kattân-Musnidu Bağdâd (239-334) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (169a-182a; 6. asır); 75/4; 115/10 (140a-147b; 6. 
asır); Hadîs 387 (6. asır). 

156. Hadîsu, Usmân (İsmail) b. Nuceyd es-Sulemî (334 den sonra) 

Nüsha: Şehit Ali paşa 546/10 (137a~144a; 9. asır) Darul-Kutub, Hadis 1558 
(235-246; 8. asır); Köprülü 1584 (v. 95-102; 8. asır). 

157. Meclis Ahmed b. Muhammed b. Ebî Sa'îd el-Bezzâz ed-Dûrî (250-335) 
Nüsha: Talebesi Ahmed b. Yusuf b. Dest el-Allâf (381) Rivayeti: Zahiriye 
mecmu, 55/2 (6a-9a; 9. asır). 

158. Hadîsu Hamze İbni'l-Kâsım b. Abdilaziz el-Hâşimî (249-335) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 90 (69a-76b; 454h). 

159. Cuz'un fîhi min Hadîsi Ebîbekr Ahmed b. Süleyman el-Kindî (225-337) an 
Şuyûhihi an Hişam b. Ammâr ve İbrahim b. Eyyûb el-Harrânt 

Nüsha: Teymûr. Hadîs 226/6 (3 varak. 9. asır). 

160. Hadîsu İbrahim b. Muhammed b. Ebî Sabit el-Absî el- Attâr (338). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 89 (121a-144a; 518h). 

161. Hadîsu Ebî Ca'fer Muhammed b. Amr er-Rezzâz (251-339) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 31/4 (72a-90b); 31/6 (91a-100b; 6. asır). 

162. Hadîsu Ebi't-Tayyib Muhammed b. Humeyd el-Havrânî (341) 
Nüsha: Zahiriye 78 (65a-79a; 7. asır) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 61 

163. Cuz'un fîhi Hadîsu Hayseme b. Süleyman et-Tarablûsî (250-343) 

Nüsha: Zahiriye, Hadis 348 (174a-185b, 519h.); mecmu 63/6 92a-120b); 103 
(21a-32a; 633h.); mecmu 103 (21a-32a; 633h.). 

164. Hadîsu'l-Esamm, Muhammed b. Ya'kûb b. Yûsuf en-Nîsâbûrî 

(247-346) Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (129a-150a; 6. asır); 64/8 (141a-154a, 6. 
asır). Hadislerini ihtiva eden ayrı bir cüzü daha vardır. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 111/2 (24a-35a; 6. asır). 

165. Hadîsu Abdillah b, Ca'fer el-İsbehânî Musnid Bilâdi'1-Acem (248-346) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 5/11 

166. Hadîsu Abdissamed b. Ali et-Tastî (346) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 80/ (93a-97b; 7. asır). 

167. Cuz'u'l-Hadîs: Muhammed b. Abdullah es-Saffâr (349 ?) 

168. Cuz'u'l-Hadîs: Muhammed Îbnu'l-Kâsım, Ebu Ali ed-Dimeşkî (350) 

169. Eczâ'u'l-Hadîs: İsâ b. Ali el-Bağdadî, İbnu'l-Cerrâh (350) 

170. Hadîsu Ahmed b. Muhammed el-Kattân (259-350) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 85 (227a-280a, 6. asır) 

171. Cuz'un fîhi Hadîsu Ali b. Ahmed İbni ? l-Mekabirî (350) 
Nüsha: Zahiriye 82/5 (85a-99b; 6. asır) 

172. Ahâdîs Da'lec b. Ahmed es-Sicistânî (260-351) 

Nüsha: Seçmeler: Zahiriye, mecmu 34 (105a-127b; 6. asır). 

173. Meclisul-Bitâka, (Hadîs) Hamze b. Muhammed el-Kînânî (275-357) 

Nüsha: Köprülü 1584/13 (v. 139-145): Zahiriye, Hadîs 164 (179-198); mecmu 
4/17 (181a-186a; 605h); 52 (64a-78a; 8. asır); Teymûr, Hadîs 226/2). 

174. Hadîsu Ahmed b. Yûsuf b. Hallâd el-Attâr (359) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 26 (2. kısım, 107a-120b; 7. asır). 

175. Hadîsu Muhammed b. Ahmed İbni's-Savvâf (270-359) 
Nüsha: Zahiriye, umûmî 9391 (3. kısım, 6 varak, 563h.) 

176. Hadîsu Muhammed b. Ca'fer el-Enbârî el-Bundâr (267-360) 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 24/9 (la-6a; 6. asır); 75 (la-22a; 179a-190b; 573h.); 94 
(210a-218a; 6. asır). 

177. Ahâdîsu Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (260-360) 

Ahmed b. Musa b. Merdeveyh'e (410) ait seçme hadisler arasındadır. 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 73 (24a-35a, 6. asır); 107-12 (27a-279a; 7. asır). 

178. Ahadîsu Süleyman b. Ahmed et-Taberânî: Muhammed b. Cuhâde (?) 

179. Hadîsu Saîd b. Usmân, İbni's-Seken (294-353) 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 624/7 (kısmî, 28b-29a; 8. asır). 



62 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

180. Hadîsu Ali b. Ya'kûb b. Ebi'1-Akab ed-Dimeşkî (353) 
Nüsha: Zahiriye, Hadîs 279 (v. 106-118). 

181. Hadîsu Muhammed b. Abdillah eş-Şâfi r î el-Bezzâz (260-354). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (183a-189b, 6. asır). 

182. Musned Musa'l-Kâzım b. Ca'f er (183): el-Bezzâz. 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 

183. Hadîsu Yusuf b. Ya'kûb en-Nuceyremî 
Nüsha: Zahiriye, mecmu Q 1 

184. Hadîsu Ebi Bekri'l-Curcânî 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (191a-196b). 

185. Hadîsu Muhammed b. Abdilhamid b. Âdem el-Fezârî (357) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 110 (82a-89a; 595h.) 

186. Hadîsu Muhammed b. Abdillah b. Yûsuf el-Buharî el-Bezzâz (358) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 87 (192a-200a; 7. asır). 

187. Cuz'un fîhi mimmâ intehabehu Süleyman b. Ahmed et-Taberân£ Ali b. Sü- 
leyman b. Ahmed et-Taberânî. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 105 (228a-243a; 451h). 

188. Ahadîsu Abdillah b. Ca'fer el-Câbirî (360) 
"Cuzun Meşhurun" ile nasları birdir. (Turas, 1/320) 
Nüsha: Zahiriye, Hadis 348 (149a-156b, 6. asır). 

189. Hadîsu Muhammed b. Ahmed b. Hamdan es-Serrâc 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (183a-189b; 6. asır). 

190. Cuz'un fîhi Ahâdîsu Muhammed İbni'l-Hasen el-Berbehârî (266-362) 
Nüsha: Köprülü 400/7 (63a-67b; 591h). 

191. Hadîsu Cumâh İbni'l-Kâsım, İbn Ebi'l-Havâcib (298-363). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 26 (52a-62a; 623h). 

192. Hadîsu Ahmed b. Ca'fer el-Huttelî (287-365). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 41 (39a-45a; 7. asır). 

193. Ahâdîsu Muntekâtun ve Garâ'ibu Elfazi Resûlillah (s.a): Ebu'1-Feth Mu- 
hammed İbni'l-Huseyn el-Ezdî (367). 

Ebu'l-Hasen Ahmed b. Ebi'1-Feth b. Abdillah tarafından derlenmiştir. 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 79 (112a-115b. 571 yılma ait bir sema kaydı vardır.) 

194. el-CuzVl-Ma'rûf bi-Elf Dînâr Ebubekr Ahmed b. Ca'fer el-Katî'î (274-368). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 54/1 (la-41a, 631h). 

195. Ahâdîs Ebi'ş-Şeyh Abdullah b. Muhammed el-İsbehânî (274-369). 
Ahmed b. Mûsâ b. Merdeveyh (410) tarafından derlenmiştir. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 80 (61a-68a; 784h); 82/1 (la-23a, 7. asır); 93 (21a-37a, 
592h). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 63 

196. Cuz'un fîhi Munteka Hadîs İbn Reşîk elrHasen b. Reşîk el-Askerî 

(283-370). Nüsha: Zahiriye, mecmu 115 (39a~52b; 6. asır). 

197. Ahâdîsu Abdirrahman İbni'l-Abbâs el -Esam el-Bezzâr. 

Nüsha: 370 dolaylarında yazılmıştır. Nüsha: Zahiriye, mecmu 66 (180a-211b; 
6. asır). 

198. Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. İbrahim b. İsmail el-İsmâ'ilî el-Curcânî (277- 
371). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 31 (183a-189b; 6. asır). 

199. Hadîsu Ebî Bekr Abdillah b. Halef el-Ukberî (372). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 75 (2. kısım, v. 39-44). 

200. Hadîsu Ebî Hafs Umer b. Alî, İbni'z -Zeyyât (286-375) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 94/22 (199a-208a; 495h). 

201. Hadîsu Muhammed b. Zeyd el -Ebzârî (377) 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 95 (76a -84a; 7. asır). 

202. Cuz'un min Hadîsi Muhammed b. Ahmed el-Ğıtrîfî el-Curcânî (377). 

Nüsha: Köprülü 1584 (85a-94b, 864h); Zahiriye 13 (51a-64a, 509h); 40 (36a-52a; 
6. asır). 

203. Hadîsu Muhammed İbni'l-Muzaffer b. Mûsâ el-Bezzâz (286-389). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 56 (244a-262a, 622h). 

204. Hadîsu Ebî Bekr Muhammed b. İbrahim b. Ali, İbni f l-Mukrî el-İsbehânî 

(285-381). Nüsha: Zahiriye, mecmu 87 (16a-21b, 7. asır). 

205. Cuz'un fîhi min Hadîsi İbn Ma'rûf Muhammed Ubeydillah el-Bağdadî 

(306-381). Nüsha: Zahiriye, mecmu 56 (129a-138a; 7. asır). 

206. Hadîsu Muhammed İbni'l-Abbâs b. Hayyuveyh (295-381). 

ed-Darekutnî tahric etmiştir. Zahiriye, mecmu 62 (126a- 132b, 525h); 85/4 
(38a-95b, 7. asır); 93 (la-17a; 454h). 

207. Cuz'un min Hadisi İbni's-Şâhî Ahmed İbni'l-Hasen el-Mervezî 

(388 de sağ). Nüsha: Zahiriye 73 (120a-130a; 6. asır). 

208. Hadîsu Ebî Amr Ali b, Muhammed b. Ahmed b. Hilâl es-Semerkandî (388 
de sağ). Nüsha: Zahiriye, mecmu 40 (v. 304a-308a; 6. asır). 

209. Hadîsu Ebi'l-Huseyn Muhammed b. Abdillah ed-Dakkak, İbn Ahîmîmî 

(304-390). Nüsha: Zahiriye, mecmu 75/3. 

210. Cuz'un fîhi min Hadîsi Ebî Hafs Umer b. İbrahim el-Kettânî el-Mukrî (300- 
390). Nüsha: Şehit Ali Paşa 2822/6 (34a-34b, 660h). Zahiriye, 40 (313a-318b; 6. 
asır); 104 (134a-145a; 6. asır); 120 (132a-145a, 455h). 

211. Meclis Ebîbekr Muhammed b. Ahmed el-Ezzî(390 da sağ). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 19 (38a~45b, 6. asır). 

212. Hadîsu Ebî Bekr el-İsmâ'ilî: Ahmed b. İbrahim (391) 



64 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

213. Ahadîs Mu'âd Şâh b. Abdirrahmân el-Herevî (392 de sağ). 
Nüsha: Köprülü 400/4 (30a-36a; 592h). 

214. Cuz'un fîhi Ahâdîsu Ebî Muhammed b. Ahmed b. Ebî Şureyh el-Ensârî 
(392). Köprülü 428/5 (218a-236b, 855h); Zahiriye, mecmu 124 (156a-173a). 

215. Hadîsu Ebî Tâhir Muhammed b. Abdirrahmân el-Mulahhasî (305-393). 
Zahiriye, mecmu 66 (119a-129a; 518h). 

216. Mecâlis Ebî Tâhir: El-Mulahhasî 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 60 (95a-119a; 6. asır). 

217. Hadîsu Ebi'l-Huseyn Muhammed b. Ahmed İbnil-Abbas el-Ahmîmî(395). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 85 (la-14a, 6. asır); 89 (2, 49a-64a, 6. asır). 

218. Hadîsu Ebî Abdillah b. Muhammed b. İshak b. Mende el-İsbehânî (310- 
395). Nüsha: Zahiriye, mecmu 17 (157a-162b, 7. asır); 9 (177a-180a, 7. asır). 

219. Cuz'un fîhi Musned Ahâdîsi tbrâhîm b. Edhem ez-Zâhid(163): İbn Mende 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadîs 1558 6427-437). 

220. Hadîsu Ebî Bekr Muhammed b. Umer b. Zenbûr el-Verrâk(396). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 111 (159-161). 

221. Hadîsu Ebî'l-Huseyn Abdilvehhâb İbni'l-Hasen (el-Huseyn) el-Kîlâbî (306- 
396). Nüsha: Zahiriye, mecmu 27/12 (162a-179b, 7. asır); 82 (165a-171b, 7. 
asır). 

222. Hadîsu Ebî Müslim Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Bağdadî, Kâtibi'l- 
Vezîr ibni Hinzâbe (399). 

Nüsha: İbn Fûrek'in seçtiği hadislerden ibaret bir derlemedir. Zahiriye, 
mecmu 41/7 (88a-95b, 6. asır). 

223. Cuz'un Munteka min Hadîsi'1-Emîr Halef b. Ahmed es-Sicistânî, Emîri Si- 
cistân(326-399). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 92/15. 

224. Hadîsu Ebî Alî el-Huseyn b. Muhammed b. Yusuf el-Lihyânî 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 59 (122a-131b, 8. asır). 

225. Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Ahmed er-Râfi'i 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 79 (v. 112a-115b, 571 tarihli sema kaydı var). 

226. Hadîsu Ebi Hâşim el-Huseyn b. Muhammed İbnı'l-Ferec el-Haddâd el- 
Bezzâz. 

Nüsha: Zahiriye mecmu 79 (v. 112a-115b, 571 tarihli sema kaydı var). 

227. Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Ca'fer b. Muhammed b. Hişâm el- 
Halebî. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 63 (74a-88a; 7. asır). 

228. Ahâdîsu Ebî Zeyd Muhammed b. Hamze, İbn Ebi'1-Alâ el-Fakîh 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 124 (209a-220b, 560h). 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI ^ 

229. Hadîsu Muhammed b. İbrahim b. Abdilazîz. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 19 (28a-32b, 6. asır). 

230. Hadîsu Ebi'l-Huseyn Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Gassânî 
(305-402). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 17 (v. 83-84). 

231. Hadîsu Ebî Bekr Umer b. Ravh b. Ali en-Nehruvânî el-Bâbnâ'î 
(315-404). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 26 (196a-202b / 7. asır). 

232. Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. Ali b. Lal. 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 111 (114a-123b; 6. asır). 

233. Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Ahmed İbn Rızkaveyh el-Bezzâr (325- 
412). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 437 (45a-51a, 7. asır). 

234. Cuz'un fîhi min Hadîsi Ebi'1-Feth Muhammed b. Ahmed b. Ebi'l-Fevâris 
(338-412). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 110/2. 

235. Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Talha b. en-Ni'âli (413). 

Seçilmiş hadislerinden oluşan bir nüshası: Zahiriye, mecmu .68, (44a-53b, 7. 
asır). 

236. Eczâ'u'l-Hadîs: Hilal b. Muhammed, el-Haffâr (327-414) 

237. Eczâ'u'l-Hadîs: Muhammed b. Ali en-Nakkâş (414) 

238. Eczâ'u'l-Hadîs: Abdurrahman b. Umer, Ebu Muhammed en-Nahhâs (416). 

239. Hâdisu Ebi'l-Hasen Ali b. Ahmed, İbni'l-Hammâmî (327-417). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 41 (159a-189a, 7. asır). 

240. Ahâdîsu Ebi'l-Hasen Abdurrahman b. Muhammed el-Cevberî (425). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 26 (122a-125a, 7. asır). 

241. Hâdisu Ebî Bekr Ahmed b. Talha İbni'l-Muttakî (426). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 66 (161a-166b, 676h). 

242. Hâdisu Ebî Ali el-Hasen b. Ahmed b. İbrahim İbn Şâzân el-Bezzâz (339- 
426). 

Nüsha: Ebu'l-Kasım Abdulaziz b. Ali el-Ezcî'nin (444) derlediği seçmeler: 
Zahiriye, Hadîs 248 (10a-28b, 720h); mecmu 31/3 (115a-128a, 6. asır); 78/6 
(125a-135b; 573 h. el-Musned başlığı taşımaktadır). 

243. Hadîsu Şu'beti'bni'l-Haccâc: ibn Şâzân 

244. Mecâlis Muhammed b. Ali b. Sahr el-Ezdî(430). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 27 (15a-18b) 7. asır. 

245. Ahâdîsu Muhammed b. Ebî Nasr el-Mekkî el-Belhî(430 da sağ). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 5/2 (13a- 16b, 6. asır). 



66 P rof. Dr. Mücteba UĞUR 

246. EczâVl-Hadîs: Abdulmelik b. Muhammed el-Bağdadî (432). 

247. Ahâdîsu Ebî Zerr Abd b. Ahmed el-Herevî (355-435). 
Nüsha: Dâru'l-Kutub 1/106, Hadîs 1558 (S. 33-346, s. 8. asır). 

248. Hadîsu Ebî Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Usmân, İbnu's-Sevvâk 
(361-440). 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 3/8 (v. 136a-138b, 6. asır); 75 (97a-114a, 573h). 

249. Cuz'un min Hadîs Ebi'l-Kasım Abdilazîz b. Ali b. Ahmed el-Hayyât el- 
Ezcî. 

Nüsha: Zahiriye, (3) mecmu 113/6 (v. 66-71). 

250. Hadîsu Ebî Ali b. Şâzân: el-Hayyât el-Ezcî. 

251. Musned Ali b. Ebî Talib: Ebu Muhammed Abdurrahman b. Usman et- 

iti a a 

1 emimi. 

Nüsha: Zahiriye, Hadîs 273 (v. la-9b; 7. asır). 

252. Hadîsu Ebi'l-Hasen Ali b. Umer, tbni'l-Kazvînî (360-442). 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 52 (v. 63-73). 

253. Ahâdîsu Ebi'l-Hasen Ali b. Ma'rûf el-Bezzâz 
Nüsha: Zahiriye, mecmu 118 (3a-llb, 534h). 

254. Cuz'u'l-Hadîs: el-Huseynb. Muhammed ed-Dimeşkî (450). 

255. el-CuzVİ-Meşhûr: el-Huseyn Muhammed el-Venrıî (451). 

256. Cuz'un fîhi mine'l-Fevâ'idi'l-Muntahabeti's-Sıhâh ve'1-Garâ'ih Ahmed b. 
Ali, el-Hatîbu'1-Bağdadî (463) Nüsha: Feyzullah 555. 

257. es-Sakafiyyât: el-Kasım Îbnu'1-Fadl el-İsbehânî (489). 

258. EczâVl-Hadîs: Muhammed b. Ahmed ed-Dakkak, Îbnu'l-Hâdibe (489). 

259. EczâVl-Hadîs: Ali İbnu'l-Hasen el-Hulû'î (405-492). 

260. el-EczâVl-Aşera: Ali b. İbrahim ed-Dimeşkî (508). 

261. EczâVl-Hadîs: Abdulğaffâr b. Muhammed el-Cunâbezî (414-510). 

262. EczâVl-Hadîs: Muhammed İbnu'1-Fadl es-Sebbağ (512) 

263. (EczâVl-Hadîs): Sabit b. Mansûr el-Kîlî (528). 

264. (EczâVl-Hadîs): Abdurrahman b. Muhammed, el-Bûşencî (548). 

265. (EczâVl-Hadîs): Abbas b. Muhammed, el-Assârî (549). 

266. EczâVl-Hadis: Nasr b. Abdurrahman et-Tûsî (560). 

267. es-Silefiyyât: Nasır b. Muhammed es-Silefî (478-576). 

268. EczâVl-Hadîs: Mahmud İbnu'l-Mubârek el-Bağdâdî (592). 

269. (Cuz'un fîhi Hadîsu'1-İfk): Abdulğanîb. Abdilvahid el-Makdisî (600) 
Nüsha: Zahiriye Mecmu* 30 (122). 

270. EczâVl-Hadîs: Abdusselâmb. Ali, İbnu'l-Harrât (571-619). 

271. Kitâbu't-Tuhf e: Muhammed b. Ali, İbnu's-Sâbunî (604-680). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 67 

272. (EczâVl-Hadîs): Ahmed b. Muhammed, Îbnu'z-Zâhirî (626-696). 

273. EczâVl-Hadîs: İsmâ'ilb. Yusuf, îbn Mektûm (716). 

274. EczâVl-Hadîs: Abdulmelik İbnu'l-Hasen es-Sekafî (?). 

275. EczâVl-Hadîs: Abdurrahmân b. Ahmed, îbn Sureye (?). 

CUZ'U'L-HADÎS: Bk. Cuz. 



-D- 



ed-DA'ÎF: Bk. Zayıf 

DELÂ'İLU'N-NUBUVVE 

Hz. Peygamberin şahsiyeti etrafında oluşan hadis edebiyatının bir bölümü, 
Hasâ'is konusuyla da yakından ilgisi bulunan Delâilu'n-Nubuvve konusudur. Hz. 
Peygamberin peygamberliğinin savunmasmlaıyaparak bu konudaki akli ve nakli 
delilleri sıralar. Konu üzerinde hayli çalışmalar yapılmışıtr. 

Kaynaklarda A'lâmu'n-Nubuvve başlığıyla da kaydedilen Delâ'ilu'n-Nubevve 
konusundaki teliflerin önemlileri şöyle sıralanabilir: 

1. A'lâmun Nubuvve: Süleyman İbnu'l-Eş'as es-Sicistânî, Ebu Dâvûd (202-275). 

2. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî, İbn Kuteybe (213-276) 

3. Delâilu'n-Nubuvve: İbrahim b. İshâk el-Harbî (285) 

4. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Ca'fer b. Muhammed, Ebu Bekr el-Firyâbi (301) 

Nüsha: Zahiriye, sîre 27. 

5. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Sabit b. Hazm es-Serakustî (217-310) 

6. Delâ'ilu'n-Nubuvve: İbrâhîm b. Hammâd el-Mâlikî (320) 

7. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Mevsılî en-Nakkâş (266- 

351) 

8. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Süleyman b. Ahmed et-Taberâni (260-360) 

9. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Muhammed b. Ali, el-Kaffâl eş-Şâşî (291-366) 

10. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Umer b. Ahmed, İbn Şahin (385) 

11. A'lâmu'n-Nubuvve ve Delâletu'r-Risâle: Abdurrahmân b. Muhammed, İbn 
Futays (348-402) 

12. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Abdulcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî el-Kadî (359-415) 

13. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Ahmed b. Abdillah, Ebu Nu'aym el-İsbehanî (336-430) 
Birkaç kez basılmıştır. (Sözgelimi, Kahire ?) 

14. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Abd b. Ahmed, Ebu Zernl-Herevî (431) 

15. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Cafer b. Muhammed, Ebu'l-Abbas el-Mustağfirî (350- 
432) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „__^_________- — 

16. A'lâmu'n-Nubuvve: Ali b. Muhammed el-Mâverdî (370-450) 
Birkaç kez basılmıştır. (Meselâ, Beyrut 1407/1987). 

17. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Ahmed İbnu'l-Huseyn el-Beyhakî (384-458) 

18. Alâmu'n-Nubuvve: Ahmed b. Umer ed-Dilâ'î (478) 

19. Alâmu'n-Nubuvve: Abdullah b. Abdilazîz, Ebu Ubeyd el-Bekrî (487) 

20. Delâ'ilu'n-Nubuvve: İsmail b. Muhammed el-Bustî, Kıvâmu's-Sunne (459- 
535) 

21. Delâ'ilu'n-Nubuvve: Muhammed b. Abdilvâhid ed-Diyâu'1-Makdisî (569- 
643) 

ed-DU'AFÂ 

Ricâlu'LHadîs başlığı altında da söz konusu edildiği gibi hadis ravileri bellibaş- 
lı iki grubda incelenmişlerdir. Bunlardan birinci grup sikattır. Hadis rivayeti yö- 
nünden sika yani güvenilir raviler bu nitelikle anılmışlardır. 

İkinci grup özel deyişiyle ed-Duafâ'dır. ed-Duafâ', gerek hıfz ve itkan, gerekse 
zabt yönünden herhangi bir kusuru sebebiyle hadis rivayetinde zayıf görülen, bir 
diğer deyişle hadisleri hakkında zayıf hükmü verilen ravilerdir. 

Rical kitapları içinde sika ravilere ayrılanları olduğu gibi ed-Duafâ denilen zayıf 
ravilere ayrılmış olanları da vardır. Yalnızca zayıf ravilere ait rical kitaplarının anıl- 
maya değer olanları şunlardır: 

1. Kitâbu'd-Du'afa: Ali b. Abdillah el-Medînî (161-234) 

2. Kitâbu Men Lâ Yuhteccu bi-Hadîsihî: Ali b. Abdillah el-Medîni 

3. Kitâbu'd-Du'af â: Ali b. Muhammed el-Medâ'inî (235) 

4. Kitâbu'd-Du'af â: Muhammed b. Abdillah el-Berkî (249) 

5. Kitâbu'd-Du'afâTl-Kebîr: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 
Nüsha: Laleli 2089 

6. Kitâbu'd-Du'afâ'i's-Sağîr. el-Buhârî 

Nüsha: Lâleli, 2089/2 (v. 12b-30a). Basılıdır. (Akra, 1323; Allahâbâd 1325; Ka- 
hire 1976). 

7. Kitâbu'd-Du'afâ ve'1-Metrûkîn: Ahmed b. Şu'ayb en-Nese'î (215-303): 
Nüsha: Laleli, 2089 (v. 31b-44b). Basılıdır. 

8. Kitâbu'd-Du'afâ'i'l-Kebîr: Ahmed b. Amr el-Ukaylî (322) Konusunda önemli 
bir kaynaktır. Nüsha: Zahiriye, Hadis 362. Basılıdır. (1-4, Beyrut 1404/1984). 

9. Kitâbu'd-Du'afâ: Abdulmelik b. Muhammed, Ebu Nu'aym el-Istirâbâdî el- 
Curcânî (323) 

10. Kitâbu'l-Mecrûhîn mine'l-Muhaddisîn ve'd-Du'afâ ve'1-Metrûkîn: Muham- 
med b. Hibbân el-Bustî (354). Basılıdır. (1-3, Beyrut ?). 



70 ______ m „_^„ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Haşiyesi 

(Haşiye ala Kitâbi'l-Mecrûhîn): Ali b, Umer ed-Darekutnî (306-385). 

11. el-Kâmil fî Ma'rifeti'd-Du'afâ (ve'1-Metrukîn): Abdullah b. Adî el-Curcânî, 
İbn Adî (277-365) Konusundaki en önemli çalışmalardan biridir. Nüsha: Top- 
kapı 3. Ahmed 2943 (710b.), Zahiriye (392h.), Daru'l-Kutubi'l-Mısriyye. Bası- 
lıdır. (1. Baskı: 1404/1984; 2. Baskı, 1405/1985; 3. Baskı, 1409/1988 Beyrut). 

Tekmiîeîeri 

1. Tekmile tu'1-Kâmil: Muhammed b. Tahir el-Makdîsî, İbnu'l-Kayserânî 

(448-507) 

2. el-Hâfil fî Tekmileti'l-Kâmil: Ahmed b. Muhammed el-Endelusî, İbnu'r 
Rûmiyye (637) 

Muhtasarları 

1. (Muhtasaru'l-Kâmil): İbnu'r-Rumiyye (KZ, 1983). 

2. Telhîsu'l-Kâmil: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l-Kayserânî (448- 
507) 

12. (Kitâbu'd-Du'afâ): Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

Buhârî ve Müslim ricalinden olup en-Neseî tarafından zayıf bulunan ravilere 
dairdir. (Bk. es-Sahîhân ricali). 

13. Kitâbu'1-Feth: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Ezdî (374) 
ez-Zehebî'nin dediğine göre el-Ezdî cerhde çok sıkıdır. 

14. Kitâbu'd-Du'afâ: Muhammed b. Abdillah, el-Hâkimu'n-Nisâbûrî (321-405) 

15. Kitâbu Esmâ'i'r-Ricâl mine'd-Du'afâ; Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, 
İbnu'l-Kayserânî (448-507) 

16. Kitâbu'd-Du'afâ ve'1-Metrûkîn: (Kitâbu'i-Cerh ve't-Ta'dîl) Abdurrahmân b. 
Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 622. 

17. Kitâbu'd-Duafâ: el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî (555-650) 

18. el-Muğnî fi'd-Du'afâ: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (673-748) 

Nüsha: Feyzullah 495-1530; Ayasofya 871; Topkapı 3. Ahmed 3053; Nüsha: 
Ahmediyye, Haleb 327; Ezher (799h.); Ahmediye 326. Basılmıştır. (1-2, 
Haleb, 1391/1971). 

19. Mizânû'l-İ'tidâl fî Nakdi'r-Ricâl: ez-Zehebî. Basılıdır. Hindistan; (1. Bs., 1-4, 
Kahire 1382/1963). 

ez-Zehebî bu tanınmış kaynak eserinde İbnu'l-Cevzî'nin Kitâbu'd-Du'afâ 
ve'1-Metrûkîn isimli eseri ile öteki duafâ kitaplarından faydalanmıştır. 

Zeyli 

Zeylu'l-Irakî: Abdurrahîm İbnu'l-Huseyn el-Irâkî (725-806) 



HADİS İ LİMLERİ EDEBİYATI „____ - _______ 71 

Talikası 

Ta'lîk alâ Mizânîl-i'tidâl: Muhammed Seyyid Ali ibnu'l-Huseyn, îbn Hamze 
ed-Dimeşkî (715-765) 

Muhtasarı 

1. Muhtasaru'l-Mîzân: Ebu Zeyd el-Fâsî 

2. Nakdu'l-Himyân fi Mi'yâri'l-Mîzân: İbrahim b. Muhammed el-Halebî 
(841) 

3. Tahrîru f l-Mîzân fî Muhtasari Mizâni'l-İ'tidâl: Ahmed b. Ali İbn Haceril- 

Askalanî (773-852) 

20. ed-Du'afâ ve'1-Metrûkûne min Ashâbi'l-Hadîs: Ali b. Usmân el-Mardinî, 
İbnu't-Turkmânî (750) 

21. Lisanu'l-Mîzân: Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

ez-Zehebî nin el-Muğnîsi esas olmak üzere Tehzîbu'l-Kemâlde olmayan ra- 
vilere dairdir. 

Basılıdır. (1-7, Haydarâbad 1329). 

Muhtasarı 

1. Takvîmu'l-Mîzân ve Tahrîru'l-Lisân: İbn Hacer'i'l-Askalânî. 

2. İhtisâru'l-Lisân: Ebu Zeyd Abdurrahmân b. İdrîs b. Muhammed el-Irâkî 

(1234) 



-E- 



ECZA'U'L-HADIS: Bk. Cuz 

el-ECZÂ'U'L-HADÎSİYYE: Bk. Cuz 

EDEBU'L-HADÎS : Bugün için hadîslerdeki ifade güzellikleri ile edebî incelikler 
olarak tanımlanabilecek edebu'l-hadîs konusu daha zîyâde son zamanlarda kulla- 
nılmaya başlanan bir tabir olarak görülmektedir. 

Konuya dair birkaç örnek göstermek izlediğimiz metod yönünden faydalı ola- 
caktır: 

1. Mecâzâtu'l-Âsâri'n-Nebeviyye Muhammed ibnu'l-Huseyn eş-Şerif er-Radî (359- 
406) 

Basılıdır. 

2. el-Icâz fi'1-Hadîs: Ahmed b. Muhammed-ed-Dîneverî 
Çağdaş çalışmalardan ise şu misaller verilebilir: 

1. el-Edebu'n-Nebevî: Muhammed Abdulazîz el-Hûlî (Kahire 1395/1975). 

2. Edebu'l-Hadîsî'n-Nebevî: Dr. Bekrî Şeyh Emîn (Dâru's-Şurûk, Beyrut). 

el-EFRÂD 

"Ferd" kelimesinin çoğulu olan "efrâd" Hadis Usûlü ilminde sıfatın nitelediği 
ismin yerine geçmesi kabîlinden el-Ehâdîsu'1-Efrâd sıfat tamlaması yerine kullanı- 
lır. Gerek ravisinin rivayette tek kaldığından, gerekse sadece bir belde hadiscileri 
tarafından rivayet edildiğinden yalnızca onlar arasında bilinmesi sebeplerine bağlı 
olarak "ferd" sayılan hadisleri ifâde eder. 

Hangi sebepten olursa olsun, ferd bilinen hadisleri ele alan müstakil eserler var- 
dır. Bunlar arasında şunlar meşhur olup anılmaya layık olanlardır: 

1. Kitâbu Efrâdi'ş-Şâmiyyîn: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 

2. Kitâbu'l-Efrâd: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî. 

3. Kitâbu ma Ağrabe bihi'l-Basriyyûn ani'l-Kûfiyyîn; Muhammed b. Hibbân 
el-Bustî, îbn Hibbân (354) 

4. Kitâbu ma Ağrabe bihî'l-Kufiyyûne ani f l-Basriyym: îbn Hibbân el-Bustî 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 73 

5. Ki tabu me'nferede bihî Ehlu Mekke: İbn Hibbân el-Bustî 

6. Kitabu me'nferede bihî Ehlu f l-Medîne: İbn Hibbân el-Bustî 

7. Kitâbu'1-Ef râd: Ali b. Umer, ed-Darekutnî (306-385) 

8. el-Ahâdîsul-Efrâd: Umer b. Ahmed, İbn Şahin (297-385) 
Nüsha: Zahiriye/ mecmu: 90/3 

9. Efrâdu Ahâdisi'd-Du'afâ: Ali b. Abdillah el-Erdebîlî (746) 

el-EİMMETU'1-HAMSE 

"Beş Hadis İmamı" manasına gelen bir tabir olup en büyük hadis alimleri ara- 
sında ilk akla gelen isimler olan Muhammed b. İsmail el-Buhârî, Müslim İbnu'l- 
Haccâc el-Kuşeyrî, Ebu Dâvud (Süleyman İbnu'l-Es'as) es-Sicistânî, en-Nesa'î 
(Ahmed b. Şu'ayb) ve et-Tirmizî (Muhammed b. İsâ) nın beşini birden kasdetmekte 
kullanılmıştır. Daha çok bu beş hadis imamının eserlerindeki metodları üzerinde 
durur. 

Hadis kitapları arasında göze çarpan bazı eserler konuya örnek gösterilebilir: 

1. Şurûtul-E'immeti'l-Hamse: Muhammed b. Musa el-Hâzimî 
Basılmıştır. (Kahire, 1357) 

2. Muvâfakatu'l-E'immeti'l-Hamse: Muhammed b. Abdulvâhid es-Sa'dî, ed- 
Diyâu'l-Makdisî (569-643) 

3. (el-E'immetu'1-Hamse): Abdullah b. Muhammed, İbn Hûtullah el-Ensârî 
(549-612) 

İsmail Paşa'nın söylediğine bakılırsa, el-Buhârî, Muslîm, Ebu Dâvûd, en- 
Nese'î ve et-Tirmizî'nin şeyhlerine dair bir kitaptır. (EM, 1/458) 

el-EKÂBİR ANİ'L-ESÂGİR: Bk. el-Ekâbir vel-Esâğir 

el-EKÂBİR VE'L-ESÂĞÎR 

Aslında Rivâyetu'l-Ekâbir ani'l-Esâğir (büyüklerin küçüklerden rivayeti) konu- 
suyla ilgili bir terimdir. Hadis Usûlü ilminde o vesile ile söz konusu edilmiştir. 
Gerek yaşça büyük, gerekse hadis ilmindeki yeri bakımından üstün bir ravinin 
yaşça kendisinden küçük, ilmî yetenek ve mevki yönünden daha aşağı mertebeler- 
de bulunan birinden rivayetine denir. Normalde bu yönlerden üstün olandan riva- 
yet edilir. Üstün olanın kendisine denk olmayandan rivayeti halinde hataya ve is- 
nadda takdim, tehir gibi bir durumun olduğu vehmine düşmek ihtimali vardır. 
Bunun önlenmesi için durumun bilinmesine ihtiyaç duyulur. 

Ekâbirin esâğirden rivayetine sahabenin tâbiûndan; ez-Zuhrî ile Yahya b. Saîd 
el-Ensârî'nin Mâlik b. Enes'den rivayetleri örnek gösterilir. Sonraki asırlarda ise 
Ebul-Kasım Ubeydullah b. Ahmed'in bazı eserlerine talebesi el-Hatîbu'l- 



74 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Bağdadî' den rivayette bulunuşu örnek gösterilmiştir. 

Ekâbir ve esâğir konusunda tertip edilmiş eserler Âba ve Ebnâ bahsinde veril- 
miştir. Oraya bakılabilir. 

el-ELKÂB 

Kelime olarak "Lakab" in çoğuludur. Lakab, bilinen anlamıyle bir kimsenin asıl 
isminin ötesinde takındığı ve meşhur olduğu isimdir. 

Hadis ilminde elkâb veya diğer tabiriyle Elkâbu'l-Muhaddisîn rical ilmiyle ilgili- 
dir. Lakablarıyla meşhur olmuş ravilerin isim ve künyelerini konu olarak alır. 

Ravilerin, meşhur oldukları lakablarımn bilinmesi, herhangi bir karışıklığa 
meydan verilmemesi açısından son derece önemlidir. Zira raviler, haklarında elde 
edilen bilgi ölçüsünde çok kere isimleriyle anılırlar. Yerine göre lakablarıyie anıl- 
dıkları da olur. Lakablarıyla meşhur olmuş ravilerin kimlikleri bilinmezse bazı 
mahzurlar doğabilir. Söz gelişi bir yerde isim ve künyesi, bir başka yerde lakabiyle 
anılan aynı râvinin ayrı kişiler olduğu sanılabilir. Dolayısıyle yanılma meydana 
gelme ihtimali her zaman için söz konusudur. 

Bu itibarla lakablarıyie bilinen ravilerin kimler olduklarının bilinmesi ihtiyacı, 
elkab konusunda kitaplar yazılmasına sebep olmuştur. Hadis alimleri lakablarıyla 
meşhur ravilerin kimler olduklarım açıklayan elkâb kitapları tasnif ve tertip etmiş- 
lerdir. Bunlardan meşhur olanların isimleri şöyledir: 

1. Kitâbu'1-Esmâ ve'1-Kunâ ve'1-Elkab: Ahmed b. Sehi, Ebu Zeyd el-Belhî (322) 

2. Kitâbu'1-Kunâ ve'1-Elkab: Muhammed b. Abdillah, İbnu'l-Beyyi, el-Hâki- 
mu'n-Nîsâbûrî (321-405) 

3. Elkabu'r-Ruvât: Ahmed b. Bekr el- Abdı (406) 

4. Kitâbu'l-Elkab ve'1-Kunâ: Ahmed b. Abdirrahman eş-Şirâzî (411) 

5. Muhtasara Kitâbi'l-Elkab: Ebu'1-Fadl b. Tâhir. 

6. Ma'rif etu Elkabi'r-Ricâi: Ali İbnu'l-Huseyn b. Ahmed el-Felekî (427) 

7. Kitâbu'l-Elkab Ali İbnul-Hasen, İbnu'l-Fakihî (447) 

8. Keşfu f n-Nikâb ani'1-Esmâ ve'1-Elkab: Abdurrahman b. Ali, İbnu'l-Cevzî 

(510-597) 

9. Mu f cemu'l-Âdâb fî MuVemi'l-Esmâ alâ Mu'cemi'l-Elkab: Abdurrezzâk b. 
Ahmed, İbnu'1-FÛtî (642-723) 

10. Elkabu'r-Ruvât: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

11. Nuzhetu'I-EIbâb fi'1-Elkab: İbn Haceri'l-Askalânî 
Nüsha: Feyzullal Efendi, 1548 

12. MecmaVl-Âdâb fi Mu'cemi'1-Esmâ ve'1-Elkab: Ebu'l-Velîd İbnu'l-Feradî el- 
Endelusî. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 75 

13. Keşfu'n-Nikâb ani'l-Elkâb: Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

el-EMÂLÎ 

Emâlî, imlânın çoğuludur. Terim olarak meclis veya çoğulu ile mecâlis denilen ve 
bir muhaddisin isteyenlere hadis yazdırmak üzere tertiplediği toplantılarda talebe- 
nin yazdığı hadislerden meydana gelen kitaplara denir. 

Az veya çok hadis ilmiyle meşgul olan, bir iki meclise katılmış bile olsa hadis 
yazan kimseler sayılamayacak kadar çok olduğundan emâli kitapları da o ölçüde 
fazladır. Bir kaçını kaydetmek yerinde olur, 

1. el-Emâli ve'1-Kırâ'e: el-Hasen b. Ali el-Âmîrî (270) 

2. Meclis min emâlî Ebi'l-Kâsım: Ebul-Kâsım Ali b. Muhammed el-Fesevî 
Nüsha: Şehit Ali Paşa, 546/15 (v. HOa-lllb; 799h). 

3. el-Emâlî: Sa'îd b. Muhammed, İbnu'l-Haddâd (219-302) 

4. el-Emâlî: İbrahim b. Abdirrahmân (303) 

5. el-Fevâid ve'1-Emâiri-KadîmetiU-Garâ'ibri-Hisân: el-Kasım b. Zekeriya, el- 
Mutarriz (202-305) 

6. el-Emâlî: Muhamed b. Muhammed b. Süleyman el-Bâğandî (312) 

7. el-Emâlî: el-Huseyn (el-Hasen) b. Muhammed, Ebu Arûbe el-Harrânî (318) 

8. el-Emâlî: İbrahim b. Abdissamed el-Hâşimî (325) 

9. el-Emâlî: Muhammed İbnu'l-Kasım, İbnu'l-Enbârî (271-328) 

10. el-Emâlî: Yûsuf b. Ya'kub et-Tenûhî (329) 

11. el-Emâlî: Muhammed b. Mahled el-Attâr (233-331) 

12. el-Emâlî: Muhammed b. Amr er-Rezzâz (339) 

13. el-Emâlî: Muhammed İbnu'l-Kasım el-Buhturî (343) 

14. el-Emâlî: Ali b. İbrahim el-Kazvîni (254-345) 

15. Meclisânî Min Emâli'1-Esam: Muhammed b. Ya'kub el-Esam (247-346) 

16. el-Emâlî: Muhammed b. Ahmed, İbn Harâre (348) 

17. el-Emâlî: Ahmed b. Muhammed el-Kattân (259-350) 

18. el-Emâlî: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

19. el-Emâlî: Yûsuf İbnu'l-Kasım el-Miyâneci (375) 
363 de Dimeşk'da yazdığı hadislerdir. 

Nüsha: Zahiriye, mecmu 64 (v. 131a-140a; 5. Asır). 

20. el-Emâlî: Ebu Abdillâh b. Hârûn ed-Dabbî (378) 

21. el-Emâlî: Muhammed b. Yûsuf, İbn Dust ei-Ailâf (381) 



76 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

22. el-Emâlî: Muhammed b. ibrahim el-Kelâbâzî (384) 

23. el-Emâlî: Muhammed b. Ahmed, îbn Sem un (387) 

24. el-Emâlî: Ubeydullah b. Muhammed, îbn Habbâbe el-Bezzâr (389) 

25. el-Emâlî: Umer b. îbrâhim el-Kettânî (300-390) 

26. Kitâbul-Mecâlis: Muhammed b. Abdurrahman, el-Mulahhas (393) 

27. el-Emâlî: Muhammed b. İshak b. Mende, Ebu Abdillah (310-395) 

28. el-Emâlî: Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Cundî (396) 

29. el-Emâlî: Ahmed b. Ali, îbn Lal (307-398) 

30. el-Emâlî: el-Huseyn b. Harun ed-Dabbî (320-398) 

31. el-Emâlî: Muhammed b. Ahmed b. Ali, Kâtibu'l- Vezir (399) 

32. el-Emâlî: el-Hasenb. Abdilmelik. 

33. el-Emâlî: Ahmed b. Muhammed el-Enbârî. 

34. el-Emâlî: Nu'aym b. Abdilmelik el-İsterâbâdî. 

35. el-Emâlî: Muhammed b. Muhammed ez-Zîyâdî (317-401) 

36. el-Emâlî el-Aşiyyât: Muhamedb. Abdillah, el-Hâkimu'n-NîsâbÛrî (321-405) 

37. el-Emâlî: Muhammed b. îbrâhim el-Curcânî (319-408) 

38. el-Emâlî: Muhammed b. Muhammed b. Muhammed ez-Zînâdî. 

39. el-Emâlî: Ahmed b. Musa, îbn Fûrek el-îsbehânî (323-410) 

40. el-Emâlî: Muhammed b. Umer el-Kevkebî. 

41. el-Emâlî: Munîr b. Ahmed b. îshak (412) 

42. el-Emâlî: Muhammed b. Ali, en-Nakkâş (414) 

43. el-Emâlî: Muhammed b. Abdillah ez-Zurcâhî (426) 

44. el-Emâlî: Muhamed b. Ali b. Sahr el-Ezdî (430) 

45. el-Emâlî: Abdulmelikb. Muhammed el-Umevî (339-430) 

46. el-Emâlî: Abdulkerîm (EM: Abdulmelik) b. Muhammed el-Bağdâdî, îbn 
Buşrân (432) 

47. Ğureru'l-Fevâ'id: Sey y id Şerif el-Murtaza (436) 

48. el-Emâlî: el-Hasenb. Muhammed Ibni'l-Hasen el-Hallâl (439) 

49. Kitâbu'l-Mecâlis: Ali b. Umer, Îbnu'l-Kavzînî (360-442) 

50. el-Emâlî: Nasır Îbnu'l-Huseyn el-Mervezî (444) 

51. el-Emâlî: Abdurrahman b. Hamdan el-Basrî 

52. el-Emâlî: Abdulcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî el-Kadî (359-413) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _______„ 7 ~ 

53. el-Emâlî: Ahmed b. Muhammed, İbn Mesleme, el-Mueddeb (415) 

54. el-Emâlî: el-Huseyn b. Ali el-Buhânî. 

55. el-Emâlî: Muhammed b. Ahmed ez-Zekvânî (333-419) 

56. el-Emâlî: Ali b. Yahya b. Abdekeveyh el-İsbehânî (420 de sağ). 

57. el-Emâlî: Abdurrahman b. Ubeydullah, Îbnu'l-Harbî (423) 

58. el-Emâlî: el-Hasen b. Ali el-Cevherî (454) 

59. el-Emâlî: Muhammed b. Selâme el-Kudâ'î (454) 

60. el-Emâlî: Muhammed b. Seleme (454) 

61 . el-Emâlî: Süleyman b. Abdillah en-Nehruvânî (454) 

62. el-Emâlî: Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (392-463) 

63. el-Emâlî: Muhammed Îbnu'l-Hasen, el-Ca'ferî (463) 

64. el-Emâlî: el-Hasen b. Ali el-Belhî, el-Vahşî (471) 

65. el-Emâlî: Nizâmul-Mulk Ebu Ali (485) 

66. el-Emâlî: Muhammed b. Ahmed ed-Dekkak, Îbnu'l-Hâdıbe (489) 

67. el-Emâlî: Ahmed b. Ali el-Huivânî (507) 

68. el-Emâlî: Muhammed Îbnu'l-Mansûr es-Sem'ânî (466-510) 

69. el-Emâlî: Bekr b. Muhammed ez-Zerencerî (427-512) 

70. el-Emâlî: Hamd b. Nasr b. Ahmed, el-A'meş el-Hemedânî (512) 

71. Kitâbu'l-Emâlî: Ahmed b. Abdurrahman el-Buhârî (518) 

72. el-Emâlî: Muhammed b. Abdullah es-Surhakî (518) 

73. el-Emâlî: İsmail b. Muhammed el-Bustî, Kıvâmu's-Sunne (459-535) 

74. el-Emâlî: Muhammed b. Nasır, Ebu'1-Fadl el-Fârisî (550) 

75. el-Emâlî: Abdu'l-Kerîm b. Muhammed es-Sem'ânî (562) 

76. el-Emâlî: Ali Îbnu'l-Hasen ed-Dimeşkî İbn Asâkir (499-571) 

77. el-Mecâlisu'1-Hamse: Ahmed b. Muhammed es-Silefî (478-576) 

78. el-Emâlî's-Sarîha Li-Mufredâti'1-Fâtiha: Ebu'l-Kasım Abdulkerim b. Mu- 
hammed er-Râfi'î (623) 

79. el-Emâlî: Abdulazîm b. Abdilkavî el-Munzirî (581-656) 

80. el-Emâlî: Yûsuf b. Abdurrahman el-Mizzî, İbnu'z-Zekî (654-744) 
81 el-Emâlî: Ahmed b. Abdurrahîm, Veliyyuddin el-Irâkî (762-826) 

82. el-Emâlî: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

83. el-Emâlî: Yûsuf Îbnu'l-Hasen, İbn Abdilhâdî (880) 



78 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



EMSALU'L-HADIS 

Arap dili zengin bir dildir. O nedenle çeşitli edebî sanatlarla birlikte söz güzelli- 
ğinin pek çok örneklerini verir. Her dilde olduğu gibi Arapçada da bazı konularda 
temsil göstererek anlatım önemli bir yer tutar. Eski deyişiyle darb-ı mesel veya mesel, 
bazı anlaşılması zor fikirleri basite indirgeyerek anlatmaya denir. Mesel sözcüğü- 
nün çoğulu emsal gelir. 

Hz. Peygamber (s. a), her güzel konuşan arap gibi sözlerini zaman zaman mesel- 
lerle süslemiştir. Söz gelimi dünya hayatının cazibesini yemyeşil biten ancak zehir- 
li olan otlara benzeterek anlatmıştır. Hayatın insana herşeyi öğreteceğini, hiç um- 
madığı yerde karşısına beklemediği şeylerin çıkabileceğini de Tarafe'nin "Günler 
sana bilmediğin şeyleri öğretir. Yol azığı vermediğin kişiler sana haberler getirir- 
ler" anlamına gelen mısralarla anlatmıştır. 

Hadislerde geçen meselleri toplayanlar olmuştur. et-Tirmizî, Câmfinin 45. bölü- 
münü "Kitâbu'l-Emsâl" başlığıyla hadis mesellerine ayırmış ve burada 7 bâbda 
Hz. Peygamber (s.a)'in kullandığı mesellerden örnekler vermiştir. 

Emsâlu'l-Hadîse ayrılan eserlere ise şunlar örnek verilebilir: 

1. Kitâbul-Emsâli's-Sâ'ire an Resûlillâh (s.a): el-Huseyn b. Muhammed b. Ebî 
Ma'şer el-Harrânî, Ebû Arûbe (318) (Turâs, 1 /442) 

2. el-Emsâl minel-Kitâbi ve's-Sunne: Muhammed b. Ali, el-Hakîmu't-Tîrmizî 
(320) Nüsha: Aşîr Efendi, 1479; Paris Bibliotheque National, 5818 Basılmıştır. 
(Kahire 1975; Beyrut 1409/1989) 

3. Emsâlu'l-Hadîs (el-Merviyye an Resûlillâh) (s.a): el-Hasen b. Abdurrahmân 
er-Râmehurmuzî (360) Nüsha: Feyzullâh Efendi, 266. 

Basılıdır. (Emetu'l-Kerîme el-Kureşiyye edisyonu: Haydarâbâd 1388/1968) 

4. Kitâbu'l-Hikem ve'1-Emsâl: el-Hasen b. Abdullah el- Askerî (293-382) 

5. el-Akvâlu f l-Arabiyye fi'1-Emsâli'n-Nebeviyye: Süleyman b. Halef el-Mısrî 
Çağdaş bir eser 

Emsâlu'l-Hadîs: Dr. Abdulmecîd Mahmûd 

Hadis ilimlerine dair bir mukaddime, Mesel ve önemi, Emsâlu'l-Hadîs'ten 
misaller ve açıklamalar, mesel haline gelmiş hadislerden örnekler gibi kısım- 
lardan oluşur. Hatimesini teşkil eden el-Meydânî'nin zikrettiği 58 mesel ha- 
disinin tahrici kısmı önemlidir. 

Basılmıştır. (Kahire 1975 ?) 

el-ENSÂB 

Sözlükte "Neseb" in çoğuludur. Neseb, soy yakınlığıdır. Özellikle baba tarafın- 
dan olan akrabalığa denildiği gibi bir kabile veya beldeye nisbete de denilmiştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 79 

Hadis ilminde ensâb, hadis ravilerinin ve muhaddislerin kimliklerinin tayininde 
faydalanılan ilmin adıdır. Tanınmış bir hadis alimi veya ravilerin nisbet edildikleri 
yerler, kabileler veya meslekleri konu olarak alır. Her nisbetle meşhur olan isimleri 
sıralar. 

Ensab kitaplarının en meşhurları şunlardır: 

1. Kitâbu'n-Neseb: Ahmed ibnu'l-Mubârek el-Bağdâdî, el-Cezâ'îr (258) 

2. Ensâbu'l-Eşrâf: Ahmed b. Yahya el-Belâzurî (279) 
Basılıdır. 

3. Kitâbu'n-Neseb: Ali b. Ahmed, eş~ŞÎ*î el-Akîkî (299) 

4. Kitâbu'n-Neseb: Muhammed ibnul-Hâris el-Kayravânî (361) 

5. el-Mevsûk fi'1-Ensâb: Muhammed b. Yûsuf, Ebu Zur'a el-Curcânî (390) 

6. Kitâbu'l-Ensâb ve'1-Ahbâr: Muhammedîibnul-Kasım el-Basrî, en-Nessâbe 
(400) 

7. Kitâbu'l-Ensâb: Behzad b. Yûsuf en-Necîremî (423) 

8. Kitâbu'l-Ensâb: Muhammed b. Tâhir, el-Makdisî, Îbnul-Kayserânî (507) 
Zeyli 

1. Zeyl Kitâbu'l-Ensâb Li'1-Makdisî: Muhammed b. Umer el-İsbehânî el- 
Medînî 

2. (Zeylu Kitâbi'l-Ensâb): Muhammed b. Abdulğânî, İbn Nukta el-Bağdâdî 
(566-629) 

9. İktıbâsu'l-Envâr ve Îltimâsu'l-Ezhâr fî Eshâbi's-Sahâbe ve Ruvâti'1-Âsâı: 
Abdullah b. Ali, er-Ruşâtî (543) 

10. Ucâletu'l-Mubtedî: Muhammed b. Mûsâ b. Usmân el-Hâzımî (584) 
Nüsha: Köprülü 1578, Fatih 1111. 

Telhisi 

Kabesu'l-Envâr Telhîsu Ikhbâsi'l-Envar îsmâ'il b. İbrahim, Medruddin el- 

Belbîsî (802) 

11. et-Ta f rîf bi'1-Ensâb: Ahmed b. Muhammed el-Eş'arî, en-Nessâbe el- Yemeni 
(550) 

12. el-Lubâb ilâ Ma'rifeti'l-Ensâb: en-Nessâbe el-Yemenî 

13. Kitâbu'l-Ensâb; Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem'ânî (506-582) 
Matbudur. 

14. el-Lubâb fi Tehzîbi'l-Ensâb: Ali b. Muhammed, İzzuddîn ibnul-Esîr el- 
Cezerî (630) 

es-Sem'ânî'nin dev eserinin muhtasarı olup er-Ruşatî'den faydalı bilgiler ve 
ilâveler eklenmiştir. Faydalı bir eserdir. Matbudur (Beyrut, 3 cilt). 



80 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Telhisi 

Lubbu f l-Lubâb fi Tahrîri 1-Ensâb: Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

Zeyli 

Zeylu'l-Lubâb fi'1-Ensâb; Muhammed b. Ali ed-Dâvudî (945) 

15. Kitâbu'l-Ensâb: Ahmed b. Muhammed, İbnu'r-Rûmiyye (567-637) 

16. Kitâbu Ensâbil-Muhaddisîn: Muhammed b. Mahmud, İbnu'n-Neccâr el- 
Bağdadî (643) 

17. Tuhfetu'l-Ahbâb fî't-Târih ve'1-Ensâb: Umer İbnu'l-Melik el-Muzaffer 
Yûsuf, el-Meliku'1-Eşref (696) 

18. Tarfetu'l-Ashâb fî Ma'rif eti'l-Ensâb: el-Meliku'1-Eşref (711-804) 

19. el-Kâmil fTl-Ensâb: Ebu Bekr b. Ahmed ez-Zebîdî el-Yemenî (752) 

20. Nihâyetu'1-Ereb fî Ma'rifeti Ensâbi Kaba'ili'1-Arab: Ahmed b. Ali el- 
Kalkaşendî (821) 

21. Nuzhetu'l-Elbâb fi'1-Ensâb: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l Askalânî (735-852) 

22. el-İktisâb fî Telhisi Kutubi'l-Ensâb: Muhammed b. Muhammed b. Haydar 
el-Haydarî (892) 

es-Sem'ânî'nin eserini özetleyip İbnu'1-Esîr ve er-Ruşatî'den faydalı bilgiler 
eklemiştir. 

23. Kitâbu'l-Ensâb: Muhammed b. Ali, en-Nessâbe el-Kureşî (895 dolayları) 

24. Ensâbu Ehli'l-Medine: Abdurrahman b. Abdilkerîm el-Medenî (1124-1155) 

el-ERBA'ÛN 

Türkçedeki "Kırk Hadis" özel deyişi karşılığı olan bu tabir hadis edebiyatı ara- 
sında kırk hadisden meydana gelen derlemelere denilmiştir. 

Kırk hadis derlemeleri, genelde kabul edilmiş bir görüşle hicrî ikinci asrın son- 
larından itibaren ayrı bir tasnif şekli olarak ortaya çıkmaya başlamıştır. Erbâun tü- 
rünün ortaya çıkışma şu rivayet sebep olmuştur: 

"Ümmetimden dininin emirlerine dair kırk hadis öğreneni Allah kıyamet günü 
fakihler ve alimler zümresinde başreder^ 1 \ 

Bu rivayet, hadis alimlerinin görüş birliğiyle zayıf kabul edilmişse de, erba'ûn 
türü derlemelerin ortaya çışmda en önemli âmil olmuştur. en-Nevevî'nin, meşhur 
eseri el-Erba'ûn un önsözünde de işaret ettiği gibi, bu hadisin etkisiyle kırk hadis- 
den meydana gelen pek çok kitaplar tertip edilmiştir. 



(1) Değişik rivayetleri için bk. Mııhaddis, 173; Hilye, 4/189; el-Câmı 1/151; Mutenâhiye, 1/111 vd. 



H ADİS İLİMLERİ EDEBİYATI Sİ 

Kırk Hadis konusunda Türkçede etraflı bir araştırma vardır. Prof. Dr. Abdulkadir 
Karahan'a ait bu çalışma basılmıştır. Erbaûna aşağıdaki eserler misal verilebilir: 

1. eı-Erba'ûn: Abdullah İbnul-Mubârek (118-181) 

2. el-Erba'ûn: Ahmed b. Harb, Ebu Abdillah en-Nîsabûrî (234) 

3. el-Erba'ûn: Muhammed b. Eşlem et-Tûsî (242) 

4. el-Erba'ûn: el-Hasenb. Sufyan en-Nesevî (303) 

5. el-Erba'ûn el-Yemâniyye: Muhammed b. Abdulhamîd el-Ferğanî ed-Darîr 
(317) 

6. el-Erba ! ûn: Muhammed Îbnu'l-Huseyn, Ebu Bekr el-Âcurî (360) 
Şerhi 

Şerhu Hadîsi'l-Erba'în: el-Acurrî 

7. Kitâbu'l-Erba'în: Muhammed b. İbrâhîm el-Kelâbâzî (380) 

8. Kitâbu'l-Erba'în: Muhammed b. İbrâhîm, İbnu 1-Mukrî (381) 

9. el-Erba'ûn: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

10. el-Erba'ûn: Muhammed b. Abdullah el-Cevzakî (308-388) 

11. el-Erba'ûn: Muhammed b. Ahmed en-Nîsâbûrî (390) 

12. Kitâbu'l-Erba'în: Ahmed b. Muhammed el-Herevî Ebu Ubeyd (401) 

13. el-Erba'ûn: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n-Nisâbûrî (321-405) 

14. el-Erba'ûn: Ahmed b. Muhammed, Ebu Sa'îd el-Mâlinî (412) 

15. el-Erba'ûn: Muhammed Îbnu'l-Huseyn, Ebu Abdirrahmân es-Sulemî (330- 
412) 

16. Kitâbu'l-Erba'în: Ahmed b. Abdillah, Ebu Nu'aym el-îsbehânî (336-430) 

17. Kitâbu'l-Erba'în: İsmail b. Abdirrahmân, Ebu Usman es-Sâbûnî (448) 

18. Kitâbu'l-Erba'în: Ahmed Îbnu'l-Huseyn el-Beyhakî (384-458) 

19. el-Erba'ûn: Abdulkerîm b. Hevâzin, Ebu'l-Kasım el-Kuşeyrî (376-465) 

20. el-Erba'ûn: Muhammed b. İbrahim, Ebu Bekr el-İsbehânî (466) 

21. el-Erba'ûn: Ali İbnu'l-Hasen el-Bâherzi (467) 

22. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: Ahmed b. Muhammed b. Ahmed es-Silefî (478- 
576) 

23. el-Erba'ûn: Abdullah b. Muhammed el-Herevî (481) 

24. el-Erba'ûn: Ahmed b. Muhammed, Ebu 1-Abbâs el-Curcânî (482) 

25. Kitâbu'l-Erba'în: Süleyman b. İbrâhîm el-İsbehânî (486) 

26. Kitâbu'l-Erba'în: el-Kasım Îbnu'1-Fadl el-İsbehânî (489) 

27. el-Erba'ûn: Nasr b. İbrâhîm el-Makdîsî (490) 



82 _^__ Prof. Dr. Mücteba UĞU R 

28. el-Erba'ûn el-Ved'âniyye: Muhammed b. Ali, İbn Ved'ân (494) 
Meşhurdur. Hayli tenkide uğramıştır. Basılıdır. 

Şerhi 

eş-Şerhu ve'1-Beyân Li-Erba'în İbni Vad'ân: Muhammed b. Muhammed el- 
Havranî (571 dolayları) 

29. el-Erba'ûn: Muhammed İbnu'1-Fadl eş-Şehristânî (548) 

30. el-Erba'ûn et-Tâ'iyye: Muhammed b. Muhammed et-Taî 

31. el-Erba'ûn: Muhammed b. Ali b. Abdullah el-Endelusî (563) 

32. Kitâbu'l-Erba'în el-Buldâniyye: Ali İbnu'l-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

33. Erba'ûne Hadisen min Erbaîn Şeyh min Erba'în Medine İbn Asâkir 

34. Kitâbu'l-Erba'în fî Menâkıbi Ummehâti'l-Mu'minîn: İbn Asâkir 
Nüsha: Zahiriye, Hadîs 535. 

35. el-Erba'ûn eî-Musâfahât: İbn Asâkir 

36. el-Erba'ûn el-Musâvât: İbn Asâkir 

37. el-Erba'ûn et-Tıvâl: İbn Asâkir 

38. el-Erba'ûn fi'1-Haşr: Yûsuf b. Abdullah el-Endelusî (575) 

39. Kitâbu'l-Erba'în el-Buldâniyye: Ahmedb. Muhammed es-Silefî (478-576) 

40. el-Erba'ûn: Abdullah b. Hayder el-Kazvînî (582) 

41. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: Yusuf b. Ahmed eş-Şirâzî (529-585) 

42. el-Erba'ûn an Erba'îne Seyhan: Abdurrezzak b. Rızkullah el-Cîlî (595) 

43. el-Erba'ûn: Muhammed b. Ali, Muhyiddin İbnu'l-Arabî 
599 de derlenmiştir. 

44. Kitâbu'l-Erba'în: İsmail Bedruddim Ebu'l-Muammer et-Tebrîzî (601) de sağ. 
Kâtip Çelebi 601 de imlâ ettiğini söylüyor (KZ, 1/54) 

45. el-Erba'ûnu'1-Muteb âyine: Abdulkadir b. Abdullah er-Ruhâvî (536-612) 

46. el-Erba'ûn: Muhammed b. Abdulvâhid el-Melâhî (549-619) 

47. Kitâbu'l-Erba'în: Muhammed b. Ahmed, el-Battâl el-Yemenî (630) 

48. el-Erba'ûn an Erba'îne Seyhan Li Erbaîn mine's- Sahabe Süleyman b. Musa, 
Ebu'r-Rebî el-Gırnâtî (634) 

49. el-Erba'ûn es-Subâ'iyye: Ebu'r-Rebî el-Gırnâtî 

50. el-Levâmi'u'1-Mudiyye: Ahmed b. Halil el-Hûyî (583-637) 

51. el-Erba'ûn el-Muhtâra fî Fedâ'ili'l-Hacci ve'z-Ziyâra Muhammed b. Yûsuf 
el-Endelusî (663) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI __„^„^_^ ?Ş 

52. el-Erba'ûn el-Mudiyye: Muhammed b. Süleyman el-Me'âfirî, İbn Ebi'n-Nebî 

(672) 

53. Keşfu Esrâri Cevâhiri'l-Hikemi'l-Mustahreceti'l-Mevrûse Muhammed b. 
İshak, Sadruddîn el-Künevî (672) 

54. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: Mansûr b. Selîm, Îbnu'1-İmâd el-Hemedânî 

(607-673) 

55. el-Erba'ûn en-Neveviyye: Yahya b. Şeref en-Nevevî (607-673) 

Konusunda en tanınmış eserdir. Önsözünde şöyle denilmiştir: ". ..Önemli bir 
kırk hadis derlemeyi uygun gördüm. Öyle bir kırk hadis ki hem yukarıda 
andığım maksatların hepsini kapsamına alsın, hem de âlimlerin "İslâm Dini 
etrafında döner, îslâmın yarısıdır, îslâm Dininin üçte biridir" ve benzeri söz- 
lerle niteledikleri dînî kurallardan biri olsun.. (Bunu sağlamak için) derledi- 
ğim bu kırk hadisin daha çok Sahîhu'l-Buhârî ve Sahih Müslim'den olmasını 
gerekli gördüm. Onları kolayca bellenebilmeleriyle birlikte, inşallah, umumi 
fayda sağlanabilmesi için de isnadlarını kaldırarak veriyorum." 

Birkaç kere basılmıştır. Şerhleri ve hadislerinin tahricine dair kitaplar vardır. 
İngilizceye de çevrilmiştir. (Meselâ, An-Nawawi's Forty Hadith, translated 
by Ezzedin ibrahim, Dennys Johnson-Davies, Stuttgard 1976, 8. Bsk. 1980). 

Şerhleri 

1. Şerhu'l-Erba'în: Ahmed b. Ferah el-İşbilî (699) 

2. Şerhu'l-Erba'în: Muhammed b. Ali, ibn Dakîkî-îyd (625-702) 
Basılıdır (Cidde, 1402) 

3. (Şerhu'l-Erba'în): Süleyman b. Abdulkavî et-Tûfî (710) 

4. el-Menhecu'1-Mubîn fi Şerhi'l-Erba'în: Umer b. Ali el-İskenderî, el- 
Fâkihânî (654-734) 

5. el-Erba'ûn: İbrahim İbnu'l-Huseyn, er-Rîb'î (734) 

6. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: er-Rîb'î 

7. Kitâbu'l-Erba'îne Hadisen: İbrahim b. Abdullah, İbnu'1-Hâc (713-769) 

8. Nesru Ferâ'idi'l-Murabba'în el-Meneviyye fi Neşr Fevâ'idi'l-Erba'în en- 
Neveviyye: Sureyca b. Muhammed el-Malatî (788) 

9. Şerhu'l-Erba'în Mes'ud b. Umer, Sa'deddîn et-Taftazânî (722-792) 
İstanbulda basılmıştır. (1316) 

10. Câmi'u'1-Ulûm ve'1-Hikem: Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Receb el- 
Hanbelî (795) 

11. Hedâyâ Li'1-Musterşidîn fi şerhi Hadîsi'l-Erba'în: Ahmed b. Muham- 
med el-Kâzrûnî (798 den sonra) 798 de bitirmiş. 



84 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

12. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Ahmed b. Muhammed el-Hacendi (803) 

13. ed-Durru'r-Rasîn el-Mustahrec min Bahri'l-Erba'în: Muhammed b. 
Ahmed es-Su'ûdî (803) 

14. (Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye): Yûsuf İbnu'l-Hasen, et-Tebrîzî (804) 

15. Şerhu'l-Erba'în Li'n-Nevevî: Umer b. Ali, Ibnul-Mulekkın (723-804) 

16. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Asyûtî 
(807) 

17. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Es'ad b. Mes'ûd el-Umerî (812 de sağ) 

18. et-Tebyîn fî şerhi'l-Erba'în: Muhammed b. Abdulaziz îbn Cemâ'a (759- 
819) 

19. el-Cevâhiru'n-Behiyye şerhu Erba'în en-Neveviyye: Ahmed b. Abdur- 
rahîm, Veliyuddin Ebu Zur'a el-Irâkî (762-826) 

20. (Şerhu'l-Erba'în): İbrahim b. Ahmed el-Hacendî (851) 

21. el-Mâ'u'1-Ma'în fî Şerhi Hadîsi'l-Erba'în: tbrâhîm b. Ahmed el-Hacendî 
(853) 

22. (Şerhu'l-Erba'în): Muhammed b. Ebî Bekr es-Suyûtî (856) 

23. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Muhammed b. Muhammed b. Muham- 
med b. Abdurrahmân, İmâmu'l-Kârniliyye (808-874) 

24. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: Muhammed b. Muhammed el-Hurasânî (875 
de sağ) 

25. Feydu'l-Ma'în fi Şerhi'l-Erba'în: Umer el-Belbîsî, Ebu Hafs S75 de bitir- 
miştir. (KZ,2/59) 

26. (Şerhu'l-Erba'în): el-Huseyn Ibnu'1-Hâce Ahmed el-Geylânî, Ibn Kavân 
(889) 

27. (Şerhu'l-Erba'în): Muhammed b. Abdurrahmân el-Icî (832-906) 

28. el-Efkâru'n-Nûrâniyye fî Şerhi Erba'în en-Neveviyye Muhammed 
ibnu'1-Iz el-Hicâzî (912 den sonra) 

29. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Ali ibnu's-Seyyid Meymûn, Ebu'l-Hasen 
el-Fâsî (917) 

30. el-Fethu'1-Mubîn fi Şerhi'l-Erba'în: Ahmed b. Muhammed ibn Haceri'l- 
Heytemî (899-974) 

31. el-Mecâlisu's-Senîyye fî Şerhi Erba'în en-Neveviyye: Ahmed b. Hicâzî 
(978 dolaylan) 

32. (Şerhu'l-Erba'în): Muhammed b. Salâhu'ddîn el-Lârî (979) 

33. (Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye): Salim İbnu'l-Hasen eş-Şebşîrî (1019) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİY ATI „______„ ______ __ 

Haşiyesi 

a. (Haşiye ala Şerhi'l-Erba'în li'ş-Şebsîrî): Halil b. Muhammed er-Reşîdî 
el-Hudayrî(1186) 

b. Arûsu'l-Ervâh: Abdullah b. Muhammed en-Nebranî (1255 den sonra) 

34. el-Feydu'1-Metîn fi Şerhi'l-Erba'în: Muhammed b. Muhammed el-Hicâzî 
er-Reşîdî (1055 de sağ) 

İsmail Paşa 1055 de bitirdiğini kaydediyor. (EM, 2/283). 

35. el-Futûhâtul-Vehebiyye fi Şerhi'l-Erba'în en-Neveviyye İbrahim b. 
Meraî, İbn Atıyye eş-Şeberhîtî (1106) 

36. (Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye): Abdulvehhâb b. Abdulhay, İbnu'1-Imâd 
el-Ukrî (1060-1128) 

37. Şerhu'l-Erba'în: Süleyman Fadıl b. Ahmed el-İstanbûlî (1134) 

38. ed-Dureru's-Seniyye fî Şerh Erba'în en-Neveviyye Umer b. Abdilhayy 
et-Trablusî(1147) 

39. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Ahmed b. Emin el-Bistâmî (1157) 

40. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: İsmâ'il b. Muhammed el-Aclûm (1087- 
1162) 

41. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Muhammed Hayat b. İbrâhîm es-Sindî 
(1163) 

42. Lubâbu't-Tâlibîn bî-Şerhi'1-Erba'în: Ahmed Râtib Bâşâ b. Usmân er- 
Rumî (1175) 

43. Lubâbu't-Tâlibîn bî-Şerhi'1-Erba'în: Ahmed b. Muhammed b. Ali es- 
Sehîmî(1178) 

44. er-Risâletu'1-Vahdâniyye Şerhu Erba'în en-Neveviyye: Ali İbnu'l-Hicazî 
el-Beyyumî (1108-1183) 

45. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Halil b. Muhammed er-Reşîdi, el-Haydarî 
(1186) 

46. Şerhu'l-Erba'în (el-Kebîr): Muhammed İbnu'l-Hasen, el-Bennânî (1128- 
1194) 

47. Şerhu'l-Erba'în (es-Sağîr): el-Bennânî. 

İsmail Paşa iki şerhi olduğunu kaydetmiştir. (EM, 2/342) 

48. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: İsmail b. Mufîd er-Rûmî (1132-1217) 

49. Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: Yahya b. ... el-Mesalihî (1229) 

50. Haşiye alâ Erba'in en-Neveviyye: Muhammed b. Halil el-Kavukci (1222- 
1305) 



86 Pro f. Dr. Mücteba UĞUR 

51. el-Mehâsinu's-Seniyye fTl-Kelâm ala Erba'îni'n-Neveviyye Ahmed 
ibnu'l-Hicâzî 

52. Şerhu'l-Erba'în Li'n-Nevevî: İsmâ'il el-Cerrâhî 

Hadislerin inTahrici 

1. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Erba'în en-Neveviyye: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l- 

Askalânî (773-852) 

2. Tahrîcu'l-Erba'în: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (830-902) 
Haşiyesi 

Haşiye alâ Erba'în en-Neveviyye: Abdullah b. Muhammed en-Nebrâvî 
(1255 dolayları) 

Günümüzde yapılan iki Türkçe terceme ve açıklamasını da kaydedelim: 

1. Nübüvvet Pınarından Kırk Hadis: Ahmed Lütfü Kazancı (İst. 1990) 

2. Kırk Hadis: Mücteba Uğur 

56. el-Erba'ûn: Ahmed b. Abdullah et-Taberî (611-694). 

57. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: eş-Şerif Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Halebî 
(636-695) 

58. el-Erba'ûn el-Mudiyye: Muhammed b. Süleyman el-Me afirî, İbn Ebi'r-Rebî' 
(672) 

59. el-Erba'ûn el-Buldâniyye: Ahmed b. Muhammed, tbnu'z-Zâhirî (626-696) 

60. Şerhu'l-Erba'în: el-Hasen b. Abdulazîz, İbn Ebi'l-Ahves (663-699) 

61. el-Erba'în es-Subâ'iyyât: Muhammed b. Ali, İbn Dakîki'1-îyd (625-702) 

62. Kitâbu'l-Erba'în: ibrahim tbnu'l-Huseyn er-Rib'î (734) 
Şerhi 

(Şerhu'l-Kitâbi'l-Erbaîn): er-Rib'î (EM, 1/15) 

63. el-Erba'ûn el-Buldâniyyât Abdulkerîm b. Abdunnûr el-Halebî (663-735) 

64. el-Erba'ûn el-Mutebâniyât el-Halebî 

65. Hutabu'l-Erba'în min Ahâdisi Seyyidi'l-Murselîn: Abdulazîz b. Ahmed el- 
Hanefî (750 dolayları) 

66. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'm: Muhammed b. Abdullah, İbn Manzûr (750) 

67. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: Dâvûd el-Kaysarî (751) 

68. Kitâbu'l-Erbaî'n el-Buldâniyye: İbrahim b. Abdilla-h en-Nemirî, İbnu 1-Hâc 
(713-769) 

69. el-Erba'ûn es-Sahîha: Yûsuf b. Muhammed el-Abbâdî (776) 

70. el-Erba'ûn: Muhammed Îbnu'l-Mekkî el-Cizzînî (782) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI Ş7 

71. el-Erba'ûn: Mes'ûd b. Umer et-Taftazânî (791) 

72. el-Erba'ûn fi'1-Hacc: Ahmed b. Abdullah, Muhibbuddin et-Taberî (794) 

73. el-Erba'ûn et-Tâliye: İbrahim b. Ahmed, el-Harîrî (800) 

74. (el-Erba'ûn): Hâmid b. Mûsâ ei-Kaysarî (815) 

75. el-Erba'ûn el-Mutebâyine: Muhammedi b. Mûsâ el-Merâkeşî (823) 

76. Kitâbu'l-Erba'în fi'1-Cihâd: Ahmed b. Abdurrahîm Veliyuddîn ei-Irakî (762- 
826) 

77. Erba'ûn İbni'l-Cezerî: Muhammed b. Muhammed el-Cezerî (833) 

78. el-Erba'ûn: Ahmed b. Ali,İibn Haceril-Askalanî (852) 
Telhisi 

Telhisu'l-Erba'în: Izzuddin Muhammed b. Cemâ'a. 

Haşiyesi 

HâŞiyetu'I-Erba'în L'ibni Hacer el-Hasen b. Ali el-Mubadiğî (1170) 

79. el-Erba'ûn: Rıdvan b. Abdillah (852) 

80. Şerhu Hâdisi'l-Erba'în: Muhammed b. Muhammed el-Cemâlî, Çelebi Halife 
er-Rumî (886) 

81. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în el-Kudsiyye: Çelebi Halîfe er-Rûmi. 

82. el-Erba'ûn el-Buldâniyye; Muhammed Şemsuddin b. Muhammed eş-Şâfi'î 
(891) 

83. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: Ab dur rahman b. Ahmed el-Câmî' (898) 

84. Şerhu'l-Erba'în: İsmâ'il b. Abdullah er-Rûmî (899) 

85. el-Erba'ûn: Ahmed b. Mustafa er-Rûmî, Taşköprüzade (901) 

86. IrtidâVz-Zuraf: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (830-902) 

87. el-Erba'ûn es-Sultâniyye fi'1-Ahkâmi'r-Rabbâniyye Muhammed b. Es'ad 
ed-Devvânî (908) 

88. el-Erba'ûn: el-Huseynb. Ali el-Beyhakî, el-Vâ'ızu'1-Herevî (910) 

89. er-Risâletu'1-Aliyye fi'1-Ahâdîsi'n-Nebeviyye: el-Vâ'izu'1-Herevî. Farscadır. 

90. el-Erba'ûn fî Fadli'l-Cihâd: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

91. Şerhu Hadîsi' 1-Erba'în: es-Suyûtî. 

92. el-Erba'ûn Uşâriyyâtu'l-İsnâd: İbrahim İbnu'1-Feth Ali el-Kalkaşendî (922) 

93. el-Erba'ûn: Muhammed b. Ahmed el-Hadarî (928) 

94. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: İshâk el-Karamânî Cemaluddîn, el-Halîfe (933) 

95. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: Ahmed b. Süleyman, îbn Kemal Paşa (940) 
Basılıdır. 



88 „________„ .^^__ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

96. ei-Erba'ûn el-Mutea'llaka bi-Sûreti'1-İhlâs: Yusuf b. Abdillah el-Ermiyûnî 
(940 dolayları) 

97. Kitâbu'l-Erba'în: İbrâhîm b. Süleyman el-Katîfî eş-Şi'î (944) 

98. Erba'ûn Li'd-Dulcâ: Muhammed b. Muhammed ed-Dulcâ (949) 

99. Erba'ûn Li'1-Birgili: Muhammed b. Pir Ali er-Rûmî (960) 

100. el-Erba'ûn Uşâriyyâtu'l-İsnâd: İbrahim b. Ali (960) 

101. el-Erba'ûn el-Adliyye: Ahmed b. Muhammed, İbn Haceri'l-Heytemî (899- 

974) 

102. Şerhu'l-Erba'în: Ahmed b. Abdullah er-Rûmî, el-Fevrî (978) 
Nazmen Tercüme şeklindedir. 

103. el-Erba'ûn: Muhammed b. Ali, Aşık Çelebi (979) 

104. Ikdu'l-Huseyn fî Hadîsî'l-Erba'în: el-Huseyn b. Abdussamed el-Âmilî 
(912-984) 

105. ŞerWl-Hadîsi f l-Erba'în: Mustafa b. Abdullah el-İznikî (993) 
Türkçedir. 

106. CemVl-Erba'în fî Fadli'l-Kur'âni'l-Mubîn: Ali b. Muhammed el-Herevî, 
Aliyyu'1-Karî (1014) 

107. Ahsenu'l-Hadîs: Muhammed b. Muhammed, Okçuzâde (1039) 
Türkçedir. (KZ, 1/17). 

108. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: ismail b. Ahmed el-Ankaravî (1040) 

109. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: Husâmuddin b. Halil el-Bursavî (1042) 

110. el-Erba'ûn: Abdulmecîd b. Muharrem es-Sivâsî (971-1049) 

111. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în Muhammed İbnu'1-Hâc Haydar el-Kefevî (1053) 

112. el-Erba'Ûn İsmail İbnul-Kasım, el-Mutevekkil Ala'llah (1019-1087) 
Zeydiye mezhebine dairdir. Kendisinin bir de şerhi vardır. (EM, 1/219) 

113. el-Erba'ûn: Muhammed İbnu 1-Huseyn ei-Hârisî (1031) 

114. Şerhu'l-Erba'în el-Mutedâhiye: Muhammed el-Hîcâzî b. Muhammed, el- 
Vaiz el-Kalkaşendî (1035) 

115. el-Ahâdîsu'1-Erba'în fî Fadli'z-Zikr Abdulkerîm b. Veliyyuddîn, İbn Veliy- 
yuddîn (1100 dolayları) 

116. Levâmi'u'l-Le'âlî fi'1-Erba'în el-Avâlî: İbrâhîm İbnu'l-Hasen el-Gûrânî (1025- 
1101) 

117. Ahsenu'l-Haber min Kelâmi SeyyidiT-Beşer Abdullah b. Muhammed er- 
Rûmî (1115 den sonra) 

Türkçe Kırk Hadis şerhidir. Sultan Ahmed için yazılmıştır. (KZZ. 1/33). 



HA DİS İLİM LERİ EDEBİ YATI S9 

118. Şerhu Hadîsi Erba'în: Usmân b. Abdullah, Vahdetî er-Rûmî (1130) 

119. Tuhfetu'n-Nebî: İbrahim Fıtrî el-Buhârî (1135) 
Şerhi 

Şerhu Tuhf eti f n-Nebî: İbrahim Fıtrî el-Buhârî 

120. el-Erba'ûn: İsmail b. Muhammed el-Aclûnî (10874162) 

121. Şerhu'l-Erba'în: eş-Şeyh Mustafa b. Mahmud et-Turhalî (1197) 

122. el-Erba'ûne'1-Mu'telife fî-mâ verede mine'l-Ahâdîs fî Zikri Arefe Muham- 
med b. Muhammed, Murtaza ez-Zebîdî (1145-1205) 

123. el-Erba'ûn: Abdulbâsıt b. Rustem el-Kannûcî (1223) 
Şerhi 

el-Hablu'1-Metîn b. Şerhi'İ-Erba'în: el-Kannûcî. 

124. el-Erba'ûn Sunâ'iyyen: el-Kannûcî 

125. Şerhu'l-Erba'în: Muhammed b. Mustafa Âşir el-Hafîd (1226) 

126. el-Erba'ûn fî Fedâ'ili Ramadân: Abdullah b. Suveydan el-Mısrî (1234) 

127. Erba'une Hadisen fi Fedâ'ili'l-Hacci ve'1-Umre: Muhammed Sıddık Han 
İbnu'l-Hasen el-Kannûcî (1248-1307) 

128. Şerhu'l-Erba'în: Abduilatîf b. Yusuf, Muvaffaku ddin el-Bağdadî (?) 

129. Şerhu Seb'îne Hadîs: Muvaffakuddin el-Bağdadî. 

130. Kitâbu'l-Erba'în: Zeydb. Rufa a, Ebu'1-Hayr. (?) 

131. el-Erba'ûn Ahmed b. İbrahim el-Mısrî (?) 

132. Erba'ûn İbni'l-Mucîr: Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed, İbnu'l-Mucîr. 

133. el-Erba'ûn Li'1-Curcânî: Ebu Muhammed el-Curcânî. 

Kâtip Çelebî, Sahîhayndan Ebu Bekr Ahmed b. Mansûr el-Mağrîbî hadislerin- 
den seçildiğini söylüyor. (KZ, 1/55) 

134. el-Erba f ûn Li't-Tâvusî: İbrahim b. Muhammed el-Kazvînî (?) 

135. el-Erba'ûn; Muhammed b. İbrahim b. Ali el-Mukrî. 

136. el-Erba'ûn: Muhammed b. Muhammed, Ebu'1-Feth el-Buhârî 

137. el-Erba'ûn li'1-Mu'ezzin: İsmail b. Ebî Salih el-Kirmânî 

138. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în: Muhammed b. Ebî Bekr el-Usfûrî 
Basılıdır. İstanbul, tarihsiz. 

139. el-Ahâdîsu'1-Erba'în fî Fedâ'ili Seyyidi'l-Murselin: Yûsuf İbnu'n-Nebhânî 

140. el-Erba'ûn li'r-Râvendî: Fadlullâh 

141. el-Erba'ûn fi's-Sûfiyye: Ebu Sa'îd b. Muhammed Mustafa 



90 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

142. el-Erba'ûn fi'1-İbâde: el-Kilâ'î 

143. el-Erba'ûn el-Muhtâra min Hadîsi Mâlik b. Enes Yûsuf İbnu'l-Hasen 

144. el-Erba'ûn min Avâlî T l-Merviyyâfc İbrahim b. Ali el-Kalkaşendî 

145. el-CevheruVSemîn fî Şerhu'l-Erba'în: İsmail b. Abdulbaki el-Yazicî 

146. Tuhf etu'l-Mubeyyin fî Şerhi Hadîsi'l-Erba'în: ? 

Bunlara Cumhuriyet döneminde yayınlanmış birkaç Türkçe eser eklemek yerin- 
de olacaktır: 

1. Bereket ve Rahmet-i İlâhiye Burhanlarına dair Kırk Hadis-i Şerif Cemal 
Öğüt. Basılıdır. (İst, 1951). 

2. Kırk Hadîs-i Şerif: Ahmed Nazım Arıkan. Basılıdır. (İst/1955) 

3. Altm Anahtarlar (Kırk Hadis-i Şerif): M. Salt Çekmegil. Basılıdır. (Adıya- 
man, 1956) 

4. Aşk-ı Resul, Salavât-i Şerîfenin Fazaili Hakkında Toplanmış Kırk Hadis: 

H. Şeref Danişmend. Basılıdır. (Ankara, 1956) 

5. Ahlâk Öğütleri ve Kırk Hadis-i Şerif: Ahmed Hamdi Kaçar. Basılıdır. 
(İzmir 1961). 

6. Şehitler ve Gaziler Hakkında Kırk Hâdis-i Şerif M. Kemal Pilavoğlu. Bası- 
lıdır. (Ankara, 1962). 

7. İzahlı Kırk Hadis Me'ali: Sadık Yılma. Basılıdır. (Eskişehir, 1962) 

8. İzahlı Kırk Hadis: Avni İlhan - Mustafa Özcırık. Basılıdır. (İstanbul, 1964). 

9. Kırk Hadis-i Şerif ve İzahı: Hüseyin Aşık 

10. Kırk Hadis: Ahmed Vehbi Ecer. Basılıdır, (Ankara) 

ESBÂBU VURÛDİ'L-HADÎS 

Esbâbu* Î-Hadis de denilen bu ilim dalı hadislerin söyleniş, bir fiil bildiriyorsa iş- 
leniş sebeplerini konu olarak alır. Bu yönden esbâbu nuzûl gibidir. Bir diğer deyiş- 
le Kur'ân-ı Kerim için esbâbu nuzûl ne ise hadisler için esbâbu vurûdi'l-hadîs odur, 

Esbâbu Vurûdi'l-Hadîs İlmi hadislerin anlaşılmasını kolaylaştırır. Hadis mese- 
lelerinin aydınlığa kavuşmasında geniş ölçüde yardımcı olur. Hükümlerinin mahi- 
yetine açıklık kazandırır. Böylece benzer bir meseleye tatbik edilmesini kolaylaştı- 
rarak hüküm çıkarmada destek oluşturur. 

Bu önemli konuda da eserler verilmiştir. Bilinen birkaçını kaydediyoruz. 

1. (Esbâbu'l-Hadîs): Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911). 

2. el-Beyân ve't-Ta'rîf fî Esbâbi Vurûdil-Hadîsi'ş-Şerîf. İbrahim b. Muham- 
med, İbn Hamze ed-Dimeşkî (1054-1120). 

Basılıdır. (1-3, Beyrut 1400/1980) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ___ — -- 

ESBÂBU'L-HADÎS: Bk. Esbâbu Vurûdi'l-Hadîs. 

EL-ESMÂ VE'L-KUNÂ 

Hadis ravilerinin, hadis ilmiyle meşgul olan her derecedeki alimlerin isim ve 
künyeleri manasına gelir. Yalnızca ismiyle veya künyesiyle tanınmış olanların 
konu edildiği bir ilim dalıdır. Özellikle künyeleri veya lakablarıyla meşhur olan 
kimselerin kimler olduklarını, açıklığa kavuşturacak bilgiler verir. 

Tarihî bir gerçek olarak kimi hadis ravileri ile alimleri isimlerinden ziyade kün- 
yeleriyle tanınmışlardır. Bunun yarusıra aynı künye ile künyelenen birkaç alim var- 
dır. Bunların birbirlerine karıştırılmaması için açıklamaya ihtiyaç duyulur, tşterf- 
Esmâ ve'l-Kunâ kitapları bu ihtiyaca cevap vermek üzere tasnif edilmişlerdir. 

Hadis ricalinin isim ve künyelerini açıklayıcı el-Esmâ ve'l-Kunâ kitaplarına örnek- 
ler veriyoruz. 

1. Kitâbuİ-Esmâ ve'l-Kunâ: Ali b. Muhammed el-Medâ'inî, Ali İbnul-Medînî 
(135-225) 

2. Kitâbu'1-Esmâ ve'l-Kunâ: Ahmed b. Hanbel (241) 

3. Kitâbu'1-Kunâ: Ali b. Abdullah es-Sa ! dî (242) 

4. Kitâbu'1-Kunâ: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 
Basılmıştır. 

5. Kitâbu'1-Esmâ ve'l-Kunâ: Müslim İbnu 1-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 
Tekzibi 

Aksu'r-Rutbe fi Tehzîb (Kitab el-Esmâ ve'l) Kunâ: Hişâm b. Ahmed, ibnu'l- 
Vakşî (488) 

6. Kitâbu'1-Kunâ: el-Huseyn b. Muhammed el-Kabbânî (289) 

7. Kitâbu'1-Kunâ: Ahmed b. Şu'ayb en-Nesa'î (303) 

8. Kitâbu'1-Esmâ ve'l-Kunâ: Muhammed b. Amed, Ebu Bişr ed-Dûlâbî (310) Ba- 
sılmıştır. 

9. el-Esmâ ve'l-Kunâ ve'1-Elkâb: Ahmed b. Sehl, Ebu Zeyd el-Belhî (322) 

10. Kitâbu Kunâ Men Yu'rafu bi'1-Esâmî: Abdurrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî, 
îbn Ebî Hatim er-Râzî (327) 

11. Kitâbu Esâmî Men Yu'rafu bi'1-Kunâ: îbn Ebî Hatim er-Râzî. 

12. Kitâbu Esâmî Men Yu'rafu bi'1-Kunâ: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, İbn 
Hibban (354) 

13. Kitâbu Kunâ men Yu'rafu bi'1-Esâmî: îbn Hibbân el-Bustî. 

14. Kitâbu'1-Kunâ: Ebul-Kasım Abdurrahmân b. Mende. 

15. Kitâbu'1-Kunâ fi'1-Muhaddisîn ve'1-Vuzerâ ve'1-Vulât Muhammed b. Mu- 
hammed b. Ahmed en-Nîsâbûrî, el-Hâkimu'1-Kebîr (378) 



92 Prof. Dr. M ücteba UĞUR 

16. Kitâbu'1-Kunâ; Muhammed İshak b. Muhammed b. Yahya b. Mende el- 
îsbehânî (395) 

17. el-Mudâhât ve'1-Mudâhât ffl-Esmâ ve'1-Ensâb: Ahmed b. Muhammed el- 
Anberduvânî (449) 

18. Ref u'1-İrtiyâb fi'1-Kulûb anil-Esmâ ve'1-Elkab: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'l- 
Bağdâdî (392-463) 

19. el-îstiğnâ fî Ma'rifeti'1-Kunâ (Kitâbu'1-Kunâ): Yusuf b. Abdulber en-Nemirî, 
İbn Abdilber (463) 

20. el-Muktenâ fî serdi'1-Kunâ* Muhammed b. Ahmed b. Usman, ez-Zehebî 
(748) 

Nüsha: Feyzullah Efendi 1531. 

21. el-Munâ fi'1-Kunâ: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

22. Mecelletu'n-Nisâb fi'n-Neseb ve'1-Kunâ ve'1-Ensâb: Süleyman b. Sa'duddîn, 
Mustakîm-Zade (1131-1202) 

Dr. Ahmet Yılmaz, doktora tezine konu yapmıştır. 

el-ETRÂF 

Etraf kitapları, değişik bir usulle ak 1-etrâf metoduyla tasnif edilmiş olan eser- 
lerdir. Bu metodla tasnifte, herhangi bir hadis kitabında bulunan hadisler, yalnızca 
belli bir bölümü zikredilip zikredilen kısmın bütün isnadları bir araya getirilerek 
verilir. Böylece hadisin değişik isnadları etraflı bir şekilde veya kısmen ayrı bir bö- 
lümde toplanmış olur. 

Etraf kitaplarının en tanınmış olanları şunlardır: 

1. Etrâfu's-Sahîhayn: İbrahim b. Muhammed b. Ubeyd ed-Dimeşkî (400) 

2. Etrâfu's-Sahîhayn: Halef b. Muhammed, İbn Hamdûn el-Vâsıtî (401). 

3. Etrâfu's-Sahîhayn: Ahmed b. Abdillah, Ebu Nu'aym el-İsbehânî (336-430). 

4. Kitâbu'l-Levâmi' fi'l-Cem beyne's-Sıhâh ve'1-Cevâmi' (Etrâfu'I-Kutubi'l- 
Hamse): Ahmed b. Sabit et-Tarkî. Nüsha: Şehit Ali Paşa 533. 

5. Etraf u Sünen İbn Mâce: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l-Kayserânî 
(488-507) 

6. Etrâfu Ahâdîsi Ebî Hanîfe: İbnu'l-Kayserânî 

7. el-Misbâh fî Etrâfi'î-MesânîdiVSİtte: İbnu'l-Kayserânî 

8. Etrâfu'l-Ğarâ'ib: İbnu'l-Kayserânî 

9. Etrâfu Ahâdîsi Mâlik: İbnu'l-Kayserânî 

10. Etrâfu'l-Ğarâ'ib ve'1-Efrâd Li'd-Dârekutnî: İbnu'l-Kayserânî 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



11. Kitâbu Etraf i Suneni'n~Nese f î: İbnu'1-Kay seranı 

12. Kitâbu Etrâfi Suneni't-Tirmizî: İbnu'l-Kayseranî 

13. el-İşraf ila Ma'rif eti'l-Etrâf: Ali İbnu'l-Hasen, îbn Asakir (499-571). 

Dört sünenin etrafıdır. Kendisi, üç sünenin etrafım harf sırasına koyduğunu, 
sonra el-Makdisî'nin Etrâfu'l-Kutubi's-Sittesinden Sünen îbn Mace'nin etrafını 
eklediğini söylemiştir. îbn Asakir devamla, es-Sahîhan'm etrafına dair müs- 
takil telifler olduğu için onların etrafını bıraktığını sözlerine eklemiştir. 

Nüsha: Ayasofya 455, 456. 

14. Etrâfu'l-Ahâdîsi'l-Muhtâre: Muhammed b. Abdîlvâhid, ed-Dîyâu'1-Makdîsî 
(569-643). 

15. Etrâfu'l-Firdevs: ed-Diyâ'u 1-Makdîsî. 

16. Tuhf etu'l-Eşrâf bi-Ma'rif eti'l-Etrâf (Etrâfu'l-Kutubi VSitte): Yusuf b. Abdir- 
rahmân el-Mizzî (652-742) 

Ebu Zur'a ed-Dimeşkî bazı hatalarına işaret eden müstakil bir eser yazmış- 
tır. Nüsha: Atıf Efendi 392, 393; Fatih 698, 701-705; Bayezid Umumî 832 

Muhtasarı 

(Muhtasaru Etrâfi'l-Kutubi's-Sitte): Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî 

17. el-Keşşâf fî Ma'rifeti'l-Etrâf: Muhammed es-Seyyid Ali İbnul-Huseyn îbn 
Hamze ed-Dimeşkî (715-765) 

18. el-İşrâf ale'l-Etrâf: Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkîn (723-804). 

19. Etrafu'l-Mesânîdi'l-Aşera: Ahmed b. Muhammed el-Busayrî (840). 

Ebu Davud et-Tayâlisî, el-Humeydî, Musedded, Muhammed b. Yahya el- 
Adenî, îshak b. Râhûye, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe, Ahmed b. Menî, Abd b, Hu- 
meyd, el-Hâris b. Muhammed, Ebu Ya'lâ, el-Mevsilî'nin müsnedlerinin etrafı- 
dır. 

20. İthâfu'l-Mehera fî-Etrafi'1-Aşera: Ahmed b. Ali, îbn Hacen 1-Askalânî 

(773-852). 

Nüsha; Murad Molla, 354. 

îbn Hacer bu eserinde el-Muvatta; Musnedu'ş-Şâfi'î, Musnedu Ahmed b. 
Hanbel; Musnedu (Sunenu)'d-Dârimî; Sahih ibni Hibbân; Sahîh ibni Hu- 
zeyme; el-Mustedrek; Îbnu'l-Cârûd'un el-Muntekâsı; Ebu Avâne'nin el- 
Mustahreci; Sunenu'd-Dârekumî ve et-Tahâvî'nin Şerhu Meâni'1-Âsân 

olmak üzere onbir kitapdaki hadislerin etrafını bir araya getirmiştir. Onun 
eserine onbir kitabın etrafım bir araya getirmesine rağmen on kitabın etrafı 
ismini vermesinden Sahih İbni Huzeyme'nin az bir kısmı kitabında yer aldı- 
ğından onu sayıya dahil etmediği anlaşılmaktadır. 



94 Prof. Dr. Mücteba UĞU R 

21. Etraf u'1-Musnedu'l-Mu'telî bi-Etrâfi'1-Musnedi'l-Hanbelt Ahmed b. Ali, 
îbn Haceri'l-Askalânî. 

22. en-Nuketu'z-Zirâf bi-Ma'rifeti'1-Etrâf: İbn Haceri'l-Askalânî 

23. Etrâfu's-Sahîhayn: İbn Haceri'l-Askalânî. 

24. el-Etrâfu'1-Muhtâra: îbn Haceri'l-Askalânî 

25. Etrâfu Sahîh İbni Hibbân: Ebu'1-Fadl el-Irâkî. 

26. Tevrîsu'l-Mevâris fi'd-Delâle ale'l-Mevdî'i'l-AhâdîsAbdulğanî b. İsmail en- 
Nablusî (1050-1143). 

27. Zehâ'iru'l-Mevâris fi'd-Delâle ala Mevâdi'i'l-Ahâdîs: Abdulganî b. İsmail 
en-Nablusî (1050-1143) 

el-Kutubu's-Sitte ile el-Muvatta daki hadislerin fihristi mahiyetindedir. Basılı- 
dır. (Kahire). 

28. Kitâbu'l-İşrâf ala Ma'rifeti'l-Etrâf: 

el-EVÂİL 

Evâil, "evvelin çoğulu olup ilk yapılan işler anlamına gelir. Hadis Usûlünde, 
metinlerde bildirilen olayların tarihlerini tesbite yarayan, İslâm Tarihinde ilk defa 
yapılmış olan işler manasına kullanılmıştır. 

Evâil, özellikle hadis hükümlerinden nâsih ve mensûh olanları bilmekte önemli 
rol oynar. Bu yüzden Hz. Peygamber zamanında ilk defa yapılan işlere dair müsta- 
kil eserler tertip edilmiştir. Bilinen birkaçı şunlardır: 

1. Kitâbu'l-Evâ'il: Abdullah b. Muhammed, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe (235) 

2. Kitâbul-Evâ'il: Ahmed b. Amr b. Ebî Asım en-Nebîl 
Nüsha: Zahiriye, 297/278. 

3. Kitâbu'l-Emsâl ve'1-Evâ'il: el-Huseyn b. Muhammed el-Harrânî (318) 

4. Kitâbu'l-Evâ'il: Ebu'l-Kasım Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (260-360) 

5. Îkametu'd-Delâ'il ala Ma'rifeti'l-Evâ'il: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî 
(773-852) 

6. ed-Delâ'il ilâ Ma'rifeti'l-Evâ'il: Yahya b. Umer, İbn Fehd el-Mekkî (885) 

7. er-Resâ'il-İlâ Ma'rifeti'l-Evâ'il: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

8. Zubdetu'r-Resâ'il fî Ma'rifeti'l-Evâ'il: Yahya b. Ya'kub eş-Şâmî (1040) 

EVLÂDU'S-SAHÂBE 

Sahabeden bazılarının çocuklarına, bilhassa hadis rivayet edenlerine ayrılmış 
bir konudur. Aralarında kendisi sahâbî olanların da bulunduğu Evlâdu's-Sahâbe 
konusunda şu iki eser mühimdir: 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 95 

1. Kitâbu Tesmiyeti Men Ravâ min Evlâdi'l-Aşera ve Gayrihim mine'l- 
Ashab: Ali b. Abdullah el-Medînî (243) 

Nüsha: Zahiriye 27 (V. 23a-39b). 

2. Kitâbu Evlâdi's-Sahâbe: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261). 

el-EVVELİYYE 

İlk manasına "ewel"den alman bir isim olup özellikle muselsel hadis çeşidinde 
senedi teşkil eden ravilerin şeyhlerinden almış oldukları ilk hadis olma özelliğini 
taşıyan hadislere denilmiştir. el-Mııselsel bi'l-Evveliyye şeklinde de kullanılmıştır. 

Hadis Edebiyatında bu şekilde ilk olma özelliği taşıyan hadislerle ilgili bazı 
eserlere rastlanır. Örnekleme bakımından birkaç tanesini kaydediyoruz. 

1. el-Evleviyye fî Hadîsi'l-Evveliyye: Muhammed b. Muhammed b. Ali el- 
Cezerî (751-833) 

2. el-Mevâhibu'1-Celîle fîmâ Yete'allaku bi'1-Hadîsi'l-Evveliyye Muhammed 
b. Muhammed b. Muhammed ez-Zebîdî, el-Murtaza (1145-1205) 



-F- 



el-FETAVA'L-HADISIYYE 

Hadis alimleri çeşitli hadis meselelerine, özellikle de hükmü sorulan hadislere 
dair fetvalar vermişler; bunları müstakil kitaplarda toplamışlardır. Hadis fetvaları 
da denilebilecek fetâvâ hadîsiyyenin önde gelen ve anılmaya değer olan belli başlıla- 
rı şunlardır: 

1. Fetâvâ ibn Teymiye: Ahmed b. Abdilhalîmb. Teymiye el-Harrânî (661-728) 

2. el-Fetâvâ'1-Hadîsiyye: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

3. el-Ecvibetu ! l-Merdiyye fîmâ su'ile ani'l-Ahâdîsi'n-Nebeviyye Muhammed 
b. Abdirrahman es-Sehâvî (830-902) 

4. el-Havî Li'1-Fetâvâ: Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Suyutî (849-911) 
Hadis fetvalarını topladığı 82 risaledir. 

5. Fetâva's-Suyûtî: es-Suyutî. 

6. el-Fetâva'1-Hadîsiyye: Ahmed b. Muhammed, İbn Ha cer el-Heytemî (899- 
974) 

7. Fetâvâ Ebi'1-Alâ: İdris b. Muhammed el-Irâkî 

el-FEVÂ'İD 

Hadis kitapları içinde Fevâid kitapları denilen ayrı bir tür vardır. Bu türdeki ki- 
taplar bir muhaddisin kimi şeyhlerinden rivayet ettiği bazı hadislerle bunlara ait 
açıklamaların ve hadis ilmiyle ilgili öteki faydalı bilgilerin not edildiği eserlerdir. 

Bazı hadis kitaplarında bu bilgilerin el-Fevâid başlığı altında verildiği de olur. 
Bununla birlikte fevaid genelde muhaddisin şeyhlerinden çeşitli metodlarla rivayet 
ettiği hadislerle öğrendiği bilgileri ihtiva eden kitaplara isim olarak verilmiştir. 

Fevaid kitabı hayli fazladır. Tesbit edebildiğimiz birkaçını kaydediyoruz. 

1. Kitâbu'l-Fevâ'id: Ali b. Hucr es-Sa'dî (244) 

2. el-Fevâid: İsmail b. Abdillah el-Abdî, Semeveyh (276) 

3. el-Fevâid: Abdulkerîm Îbnu'l-Heytem ed-Deyrâkulî (278) 

4. el-Fevâidu'1-Muntekat mine'ş-Şuyûh ve's-Sikât : Hilâl İbnul-Alâ el-Bâhilî 

(184-280) 

Nüsha: Daru'l-Kutub 1/107 hadis 1260. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 9_ 

5. el-Fevâ'id: Abdullah b. Ahmed el-Askerî el- Abdan (306) 

6. el-Fevâidu'1-Kubrâ: Abdurrahmân b. Muhammed İbn Ebî Hatim er-Râzî 
(240-327) 

7. Kitâbu'l-Fevâ'id: Ahmed b. Muhammed, İbnul-A'râbî (340) 

8. el-Fevâ'id: Hamze b. Muhammed el-Ukbî (347) 

9. Kitâbu'l-Fevâ'id: Ahmed b. Süleyman el-Bağdadî, Ebu Bekr en-Neccâd (348) 

10. el-Fevâ'id: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Ezdî, Ebu'1-Feth el-Mevsılî (374) 

11. el-Fevâ'id: Muhammed b. îbrâhîmb. Ali, İbnu'l-Mukrî (381) 

12. Kitâbu'l-Fevâ'id (el-Muzekkiyât): İbrahim b. Muhammed en-Nîsâbûrî (400) 

13. Fevâ'id Ebî Tâhiri'l-Mulahhas: Muhammed b. Ahmed b. Muhammed, İbn 
Ebi'l-Fevaris (412) 

14. el-Fevâ'id: Temmâm b. Muhammed er-Râzî (414) 

15. Kitâbu'l-Fevâ'id: Abdulmelik b. Muhammed, İbn Buşrân (432) 

16. el-Fevâ'id: Muhammed b. Ali, Îbnu'l-Ğarîk (465) 

17. el-Fevâ'id: Abdulvehhâb b. Muhammed b. îshak b. Mende el-İsbehânî (475) 

18. Fevâid Ebî Tâhiri'l-Mulahhas: el-Huseyn b. Ahmed b. Ali, İbnul-Bakkal 
(477) 

19. el-Fevâ'id el-Muntekat: el~Kasım İbnu'1-Fadl, Ebu Abdillah el-İsbehânî (489) 

20. el-Fevâ'id: Ali İbnu'l-Hasen el-Hulû'î (405-492) 

21. el-Fevâ'idu'1-Muntekât mine's-Sıhâh ve'1-Ğarâ'ib ve'1-Efrâd Muhammed b. 
Tahir el-Makdisi, İbnu'l-Kayseranî (448-507) 

22. el-Fevâ'id: Abdulğaffâr b. Muhammed el-Cunâbezî (414-510) 

23. el-Fevâ'id: Abdulvehhâb İbnul-Mubârek, el-Enmâtî (462-538) 

24. el-Fevâ'id: Halef b. Abdilmelik, İbn Beşkuvâl el-Hazrecî (578) 

25. el-Fevâ'idu'1-Kubrâ: Muhammed b. Abdurrahmân el-Endelusî (540-610) 

26. el-Fevâ'idu's-Suğra: Muhammed b. Abdurrahmân el-Endelusî. 

27. Fevâ'idu Sumuvvi'l-Muhtâr Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u'l- 
Makdisi (569-643) 

28. el-Fevâ'id: Yûsuf b. Halil, İbn Halîl (648) 

29. el-Fevâ'idu's-Sifriyye: Abdulazîm b. Abdilkavî el-Munzirî (581-656) 

30. İsâretu'l-Fevâ'id el-Mecmû'a fi'1-İşâre ile'l-Ferâ'idi'l-Mecmû'a Halil b. Key- 
keldî, el-Alâ'î (694-761) 

31. Fevâ'id es-Sıkaiî: Ebui-Hasen Ali ibnu'l-Muferrec es-Sıkalî (?) 

32. Kitâbu'l-Fevâ'id: Ebu Sa'îd en-Nakkâş 
32. Kitâbu'l-Fevâ'id: Ebu Bekr eş-Şâfi'î 



98 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

FIKHU'L-HADÎS 

Fıkıh, sözlükte bir nesneyi zihinde gereği gibi kavramak, anlamak ve bilmek 
manasınadır. Fıkhu'l-Hadîs ise hadislerin ihtiva ettiği fıkıh hükümleri anlamına 
kullanılmıştır. 

Bilindiği gibi dinî hükümler Kur'ân-ı Kerîm nassmın yanısıra Hz. Peygamber 
(s.a) m sünnetini aksettiren hadislerden çıkarılmıştır. Bu itibarla hadislerin taşıdığı 
fıkhî hükümlerin büyük önemi vardır. 

Bu öneme bağlı olarak hadislerin fıkhî yönüne yer veren kitaplar yazılmıştır. 
Aşağıdaki eserler konuya Örnektir: 

1. Fethu'l-Muğîs bi-Fıkhi'1-Hadîs: Muhammed Sıddık Îbnu'l-Hasen Han el- 
Kannûcî (1248-1307) 

2. Fıkhu'l-Hadîs: Müellifi meçhuldür. 
Şerhi 

(Şerhu Fıkhi'l-Hadîs): Muhammed b. Ammâr el-Mâlikî (844). (KZ, 1288). 

3. Fıkhu's-Sunne: Seyyid Sabık 
Çağdaş bir çalışmadır. 

Basılıdır. (3. Bs., III-3, Beyrut 1397/1977). 

el-FİTEN VE'L-MELÂHİM 

Câmî türü hadis kitaplarını oluşturan ana konulardan biri olan el-Fiten ve'l- 
Melâhim, daha çok Hz. Peygamberin vefatının ardından kıyamete kadar olması 
beklenen olaylardan bahseden hadisler konusundadır. 

Tüm konular gibi kıyamete kadar olması beklenen olaylarla kıyamete yakın 
meydana çıkacak olaylar hakkında da müstakil eserler düzenlenmiştir. Hadis Ede- 
biyatı içinde fiten kitapları olarak da geçen el-Fiten ve'1-Melâhim kitaplarının meş- 
hur misalini Nu'aym b. Hammad'ın eseri oluşturur. 

1. Kitâbul-Fiten vel-Melâhim: Nu'aym b. Hammâd el-Huzâ'î (228) 
Müsned tarzında tertip edilmiştir. Nüsha: Atıf Ef. Ktb. No. 602. Basılmıştır. 

2. Kitabu'l-Melâhim: Ali İbnu'l-Hasen eş-ŞÎ'î (?) 



-G *G- 

ĞALATÂTU'L-MUHADDİSÎN 

Muhaddislerin bilhassa hadislerin sened ve metinlerinde yaptıkları hatâlara de- 
nilmiştir. 

İşlerinin ne kadar ehli olurlarsa olsunlar, bazı muhaddisler de kendilerini hata- 
dan kurtaramamışlardır. Yaptıkları hatalara işaret eden; yanıldıkları noktaları gös- 
teren kimi kitaplar telif edilmiştir. Örnek vermek bakımından en meşhurlarım 
kaydediyoruz. 

1. KitabuĞalati'l-Hadîs: Muhammed b. Umer, el-Vâkıdî (130-207) 

2. Evhâmu'l-Muhaddisîn: Müslim Îbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (206-261) 

3. Islâhu Galati Ebî Ubeyd: Abdullah b. Müslim, îbn Kuteybe ed-Dineverî 
(213-276) 

4. et-Tenbîhât alâ Eğâlîti'r-Ruvât: Ali b. Hamze el-Basrî 

5. Tashîfu (Galatâtu)'l-Muhaddisîn: el-Hasen b. Abdullah el-Askerî (293-382) 
Nüsha: Dâru'l-Kutub Ş. 2; Medine, Arif Hikmet. 

6. Islâhu Ğalati'1-Muhaddisîn: Hamd (Ahmed) b. Muhammed, Ebu Süleyman 
el-Hattâbî (308-388) Nüsha: Reisulkuttâb 235- Es'ad Efendi 3457/2. 

1936 yılında Kahire'de basılmıştır. 

7. Beyânu'1-Vehm ve'1-İhâm el £î (el-vakî'ayni fî) Kitâbi'l-Ahkâm: Ali b. Mu- 
hammed el-Hımyerî (628) Birkaç hadisin hatalarını düzeltmiştir. (KZ, 262). 

8. ed-Durru'1-Multekat fi Tebyîni'l-Ğalat: ei-Hasen b. Muhammed es-Sağânî 
(555-650) 

el-GARÂ'İB 

"Ğarîb"in çoğulu olan garâ'ib genelde tek bir râvî tarafından rivayet edilip başka- 
larınca rivayet edilmeyen, bu yüzden de o ravinin garibi olarak bilinen hadislere 
denir. Şu var ki bu yönüyle ferd-i nisbîye olduğu kadar başkaları tarafından rivayet 
edilen hadislere mana veya lafız yönünden benzemeyen hadisler de garâibden ad- 
dedilirler. 

Hadis alimi olarak bilinse bile başkalarının rivayetine benzemeyen hadisler riva- 
yet eden muhaddislerin, kendilerine mahsus garaibi bazılarınca bir araya toplan- 
mıştır. Böylece oluşan garaib kitaplarına aşağıdaki eserler örnek verilebilir: 



1£0_ __ _____ _ Prof. Dr. Mü cteba UĞUR 

1. Ğarâ'ibu Şu'be: Şube İbnu'l-Haccâc (170) 

2. Nevâdiru'1-Usûl fî Ahbâri (Ahâdîsi)'r-Resül; Muhammed b. Ali, el- 
Hakîmu't-Tirmizî (255) 

Basılıdır. 

3. Mehâsinu'n-Nevâdir ve'i-Âsâr Ahmed b. Mervân ed-Dîneverî (293) 
Zevaldi 

(Zevâ'id Nevâdiri'1-Usûl): Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

4. İğrâbu Şu'be alâ Sufyân ve Sufyân alâ Şu'be: Ahmed b. Ali en-Nese'î (214- 
303) 

5. Ğarâ'ibu Hadîsi Mâlik Mimmâ Leyse fi'1-Muvatta': el-Kasım b. Esbağ el- 
Kurtubî (227-340) 

6. Ğarâ'ibu Mâlik: Dalec b. Ahmed es-Siczî, İbnu'l-Muaddil (260-351) 

7. Kitâbu Mâ Ağrabe'l-Basriyyûn ani'l-Kûfiyyîrt Muhammed b. Hibbân, İbn 

Hibbân el-Bustî (354) 

8. Kitâbu Mâ Ağrabe'l-Basriyyûn ani'l-Kûfiyyîn: İbn Hibbân el-Bustî. 

9. Kitâbu Me'nferede bihî Ehlu Mekke: İbn Hibbân el-Bustî. 
10. Kitâbu Me'nferede bihî Ehlu'l-Medîne: İbn Hibbân el-Bustî, 
İL Ğarâ'ibu Mâlik: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

el-Muvattada olmayan garaibe dairdir. 

12. Ğarâ'ibu Şu'be: Muhammed b. İshak b. Mende (310-395) 
Eserin oğlu Abdulvehhab'a ait olduğu da söylenir. 

13. et-Tezkira fî Ğarâ'ibi'l-Ahâdîs ve'1-Munkera: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l- 
Kayserânî (448-507) 

14. Ğarâ'ibu Mâlik: Ali İbnu'l-Hasen, İbn Asâkîr (499-571) 

15. Mecmû'u'r-Reğâ'ib mimmâ Vaka'a min Hadîsi Mâlik el-Ğarâib: İbn Asâkir 
(EM, 1/702). 

Bir önceki eserle aynı olması mümkündür. 

16. Ğarâ'ibu's-Sahîh : Muhammed b. Abdilvâhid, ed-Diyâ u'1-Makdisî (569-643) 

17. (el-Ğarâ'ib) Muhammed b. İbrahim, İbnul-Mukrî. 

18. Ğarâ'ibu'î-Ahâdîs: Ahmed b. Ali, İbn HacerTl-Askalânî (773-852) 
İstanbul'da basılmıştır. 

19. Nesru'z-Zâ'ib fi'1-Efrâd ve'1-Garâ'ib: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

20. et-Teberu'z-Za'îb fi'1-Efrâd ve'1-Garâ'ib: es-Suyûtî. 

21. es-Sirâcu'1-Munîr fi Ğarâ'ibi Ahâdisi'l-Beşîri'n-Nezîr Abdulvehhâb b. Ah- 
med, eş-Şa'rânî (973) 

22. Ğarâ'ibul-Ahâdîs: Ahmed Ziyâ'eddin Gumushânevî (1311). 



HADİS İLİM LERİ EDEBİYATI 1Q1 

ĞARÎBUL-HADİS 

Hadislerin, ilk bakışta kolayca anlaşılamayan, Arap Dilinde derinleşmiş 
âlimlerin açıklamaları ile anlaşılabilen lafızlarına denir. Böyle anlaşılması zor lafız- 
ların bilinmesi hadisin manasının, özellikle de taşıdığı hükmün bilinmesiyle ilgili- 
dir. Hadis lafızlarının hangi manalara müsait oldukları bu ilim sayesinde bilinir. 

Bir insanın iyi Arapça bilmesi hadislerin manasını hakkiyle bilmesini gerektir- 
mez. Bilhassa İslâmiyet'in yayıldığı yerlerde bulunan çeşitli kültür ve medeniyetle- 
re mensup insanlar arasında hadislerin anlaşılması önemli ölçüde güçlükler meyda- 
na getirmiştir. Bu sebebin de tesiriyle olsa gerek, daha ikinci hicrî asrın sonlarından 
itibaren hadislerin garîb lafızlarını açıklayıcı eserlere ihtiyaç duyulmaya başlamış; 
bu arada ilk eserler ortaya çıkmıştır. Üçüncü hicri asırda garîbu'l-hadîs kitaplarına 
duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Dördüncü ve beşinci hicret asırlarında ise 
garîbu'l-hadîs kitapları alabildiğine fazlalaşmıştır. 

Garîbu'l-Hadis kitapları yalnızca hadis alimleri tarafından telif edilmiş değildir- 
ler. Öteki deyişiyle, Nahiv alimleri de aynı konuya eğilmişlerdir. Bu bir anlamda 
dilin işlenmesi, kültürün gelecek nesillere aktarılması demektir. 

Garîbu'l-Hadîs konusundaki kaynak eserler iki grubta mütalaa edilebilir. Bunlar- 
dan birincisi garîbeyn adlı altında görülenlerdir. Diğerleri ise doğrudan doğruya 
garîbu f l~hadîs denilenlerdir. 

a. Garîbeyn 

Hadislerin bazı garib lafızlarını Kur an-ı Kerim'deki kimi garîb lafızlarla birlikte 
açıklayan eserlerdir. Daha çok Kitâbul-Ğarîbeyn adıyla meşhur olan bu tür eserlere 
misaller verelim. 

1. Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs ve'1-Kur'ân: Abdulmelik b. Kureyb el-Esma*î (123-215) 

2. el-Mesâ'il fî Me'ânî Ğarîbi'l-Kur'ân ve'1-Hadîs mimmâ lem Yeka' fî Kitâbi'l- 
Garîb: Abdullah b. Müslim, İbn Kuteybe ed-Dîneverî (276) 

Nüsha: Ayasofya 457; Aşir Efendi; Gotha. Başlıdır. (Kahire 1349). 

3. Kitâbu'l-Garîbeyn: Ahmed b. Muhammed, Ebu Ubeyd el-Herevî (401) 

Nüsha: Köprülü 375, 376, 379, 265, 377; Murad Molla 564; Ayasofya 870; 
Lâleli 632. 

Muhtasarı 

1. Ba'su'r-Reğâ'ib li-Bahsi'1-Ğarâ'ib: Umer b. Muhammed en-Nesefî (461- 
537) 

2. (Muhtasaru'l-Garîbeyn) (Muhtasaru Ebi'l-Mekârim): Ali b. Muhammed, 
el-Vezîr (561) 

Ziyâdesi 

el-Muşri'u'r-Revî fi'z-Zîyâde alâ Ğarîbi'l-Herevî: Muhammed b. Ali el- 

Ğassârû, İbn Asker (636) 



1 02 „^_^_„___„ __^^__ Prof. D r . Mücteba UĞUR 

3. Takrîbu'l-Ğarîbeyn: Suleym b. Eyyûb er-Râzî (447) 

4. Kitâbu'l-Mugîs fî Garîbeyi T l~Kur'ân ve'1-Hadîs: Muhammed b. Umer el- 
İsbehânî (581) 

Nüsha: Köprülü Kütüphanesi İstanbul. 

5. Mecma'u Bihâri'l-Envâr fî Ğarâ'ibi't-Tenzîl ve Letâ'ifi'l-Ahbâr. Muham- 
med Tâhir b. Ali el-Fettenî (914-986) 

b, Ğarîbu'l-Hadîs 

Sadece hadislerde rastlanan kimi ğarîb lafızlarla açıklamalarına ayrılan eserler- 
dir. Bunlardan tesbit edilebilenler aşağıya çıkarılmıştır: 

1. Ğarîbu'l-Hadîs: el-Hasen b. Mahbûb es-Serrâd (203) 

2. Ğarîbu'l-Hadîs: en-Nadr b. Şumeyl el-Mâzinî (204) 

en-Nadr, Garîbul-Hadîs konusunda ilk olarak kitap yazan kişi olarak bilinir. 

3. Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs: el-Huseyn b. Ayyaş es-Sulemî (204). (Ulûmu'l-Hadîs, 

327) 

4. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Mustenîr, el-Kutrub (206) 

5. Ğarîbul-Âsâr: el-Kutrub. 

6. Ğarîbu'l-Hadîs: Ma'mer İbnu'l-Musennâ, Ebu Ubeyde et-Teymî (110-210). 
Kâtip Çelebi'ye göre Ma'mer, Ğarîbu'l-Hadîs konusunda ilk eser yazan kimse- 
dir. (KZ., 1203). 

7. Ğarîbu'l-Hadîs: İshâk b. Mirâr, Ebu Amr eş-Şeybânî (213?) 

8. Ğarîbu'l-Hadîs: Ahmed b. Hâlid el-Kindî, ed-Darîr (214) 

Ebu Ubeyde Ma'mer İbnu 1-Musennâ'ya reddiyeleri vardır. (KZ V 1203). 

9. Ğarîbu'l-Hadîs: Sa'îd b. Evs, Ebu Zeyd el-Ensârî (215) 

10. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdulmelik b. Kureyb el-Esma'î (123-215) 

11. Ğarîbu'l-Hadîs ve'1-Âsâr (el-Ğarîbu'1-Musannef): el-Kasım b. Sellâm, Ebu 
Ubeyd el-Bağdâdî (224) Nüsha: Çorum İl Halk Kütüphanesi 238 (319 h.); İs- 
tanbul Köprülü Ktb. 378, 455; Ayasofya 457/2; Fadıl Ahmed Paşa 64 a; 
Dâru'l-Kutub, Hadîs 2051. 

Daha sonraki Ğarîbu'l-Hadîs kitaplarına kaynaklık eden bu eser basılmıştır. 
(1-4, Haydarabâd 1384/1964-1387/1967). 

Şerhi 

Şerhu Ğarîbi'l-Musannef: Ahmed b. Muhammed ei-Merîsî (460) 

Tertibi 

Ğarîbu Hadîsi'l-Kasım b. Sellâm: Abdulazîz b. Abdullah eş-Şâtıbî (465) 

Aslı fıkıh bablarına göre düzenlenmiş olduğundan faydalanması zordur. İlk 



HADİS İLİMLERİ EDEB İ YATI _„_„„„^_ — 

defa eş-Şâtıbî tarafından harf tertibine konularak düzenlenmiştir." (EM, 1/ 

578) 

Muhtasarı 

1. Muhtasaru'l-Garîbil-Musannef: Muhammed b. Rıdvan, el-Vadî Âşî 
(657) 

2. Takrîbu'l-Merâm fî Ğarîbil-Kasım b. Sellâm: Ahmed b. Abdullah et- 
Taberî 

Eleştirisi 

1. Islâhu Galatı Ebî Ubeyd fî Ğarîbil-Hadîs: Abdullah b, Müslim, İbn Kutey- 
be ed-Dîneverî (276) 

Nüsha: Zahiriye. 

2. (Ğarîbul-Hadîs): Abdulvâhid b. Ahmed el-Melîhî (462) 

3. (Ğarîbul-Hadîs): Abdullatîf b. Yûsuf el-Bağdâdî (629) 

12. Ğarîbul-Hadîs: Şemr b. Hamdeveyh el-Herevî (225) 

13. Ğarîbul-Hadîs: Ali tbnu'l-Muğîre el-Bağdâdî, el-Esrem (230) 

14. Kitâbu Ğarîbil-Hadîs: İbn Rustem el-Harbî (Fihrist, 129) 

15. Ğarîbul-Hadîs: Muhammed b. Ziyâd el-Kûfî (231) 

16. Kitâbu Ğarîbil-Hadîs: Abdula'lâ b. Hammâd, Ebu Adnan el-Basrî (237) 

17. Ğarîbul-Hadîs: Abdulmelik b. Habîb el-Endelusî (174-238) 

18. Ğarîbul-Hadîs: Muhammed b. Habîb el-Bağdâdî (245) 

19. Kitâbu Ğarîbil-Hadîs: Ahmed İbnul-Hasen el-Kindî 

20. Ğarîbul-Hadîs: Sabit b. Sa'îd el-Kûfî: (250 dolayları) 

21. Ğarîbul-Hadîs: Muhammed b. Abdullah b. Kadim el-Kûfî (251 de sağ) 

22. Ğarîbul-Hadîs: Abdullah b. Müslim, İbn Kuteybe ed-Dîneverî (276) 

Nüsha: Zahiriye, MecmÛ' 7899; Dublin Chester Beatty 34, 94 (2 cilt); Sana (2. 
Cüz); Mağrib (Ma'had Mahtûta el-Arabiyye); Feyzullah Efendi 1580; 

Basılmıştır. (Bağdad 1397/1977) 

Şerhi 

1. (Şerhu Ğarîbil-Hadîs): Muhammed b. Âdem el-Herevî (414) 
Eleştirisi 

(Ğarîbul-Hadîs): el-Hasen b. Abdullah el-lsbehânî (?) 

2. Risale Redden bihâ alâ İbn Kuteybe fî Islâhil-Ğalat Muhammed b. Nasr 
el-Mervezî (294) 

3. Nusre Ebi Ubeyd ala İbn Kuteybe: Yûsuf b. Abdullah el-Kafasî (336) 

23. Ğarîbul-Hadîs: İbrahim b. îshâk el-Harbî (198-285) 



104 „_^_ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

24. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Yezîd es-Sumâlî, Muberred (285) 

25. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Abdusselâm el-Huşenî (286) 

26. Ğarîbu'l-Hadîs: Ahmed b. Yahya, Saleb (208-291) 

27. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Ahmed en-Nahvî, İbn Keysân (299?) 

28. Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs: Ebul-Hasen el-Kadî, İbn Ebî Umer (el-Fihrist, 129) 

29. Cumelu'l-Ğara'ib fî Tefsîri'l-Hadîs: Mahmûdb. Ali, Beyânul-Hak (?) 

30. ed-Delâ'il fî Şerhi mâ Ğafalehû Ebu Ubeyd ve'bnu Kuteybe min Ğarîbi'l- 
Hadîs: el-Kasım b. Sabit el-Avfî es-Serakustî (302) 

31. Ğarîbu'l-Hadîs: el-Kasım b. Muhammed el-Enbârî (304) 

32. Ğarîbu'l-Hadîs: Süleyman b. Muhammed, el-Hamıd (305) 

33. Ğarîbu'l-Hadîs: Seleme b. Âsim ei-KÛfî (310) 

34. Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs: Muhammed b. Usmân, el-Ca'd (311) 

35. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed İbnul-Hasen, İbn Dureyd (223-321) 

36. Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs: el-Hadramî 

37. Ğarîbu'l-Hadîs: Umer b. Muhammed, el-Kadî el-Mâlikî (328) 
Musned Ahmed b. Hanbel garibine ayrılmıştır. Tamamlanamamıştır. 

38. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed Îbnul-Kâsım el-Enbârî (271-328) 

39. et-Takrîb fî İlmi'l-Ğarîb: Mahmûd b. Ahmed, İbn Hatîbi'd-Dehşe (334) 

40. ĞarîbuĞarâ'ibi'l-Hadîs: Muhammed b. Abdulvahid, Gulâm Saleb' (3.45) 

41. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdullah b. Ca'fer, İbn Destereveyh (347) 

42. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Ahmed, el-Ğassâl (269-349) 

43. Ğarîbu'l-Hadîs: el-Kasım b. Muhammed ed-Dîmertî (355 dolayları). 

44. el-Bârî' fî Ğarîbi'l-Hadîs: İsmail Îbnu'l-Kasım b. Alî el-Kâlî (288-356) 

45. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Ahmed, İbn Bâbeveyh el-Kummî eş-Şî'î (381) 

46. Ğarîbu'l-Hadîs: Hamd b. Muhammed el-Hattâbî (317-388) 
Nüsha: Âşir Efendi I, 234, 235; Murad Molla 563; Fâtih 1114, 1115. 
Basılmıştır. 

47. Samtu's-Sureyyâ fîMe'ânî Ğarîbi'l-Hadîs: İsmail İbnul-Hasen el-Beyhakî (402) 

48. Ğarîbu'l-Hadîs: Suleym b. Eyyûb er-Râzî (442) 

49. Ğarîbu'l-Hadîs: İsmail b. Abdulgâfir (449) 
Harf tertibine göredir. 

50. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdulvahid b. Ahmed el-Herevî, el-Melîhî (463) 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI „__„__„^^_„„__„^ l 05 

51. et-Tehzîb fî Ğarîbi'l-Hadîs: Abdulvâhid b. îsmâ'il er-Rûyânî (415-502) 

52. Tehzîbu Ğarîbi'l-Hadîs: Yahya b. Ali el-Hatîbu't-Tebrizî (421-502) 

53. Ğarîbu'l-Hadîs: İbrahim b. Muhammed b. İbrâhîm en-Nesevî (519) 

54. Mecma'u'l-Ğarâ'ib fî Ğarîbi'l-Hadîs: Abdulğâfir b. îsmâ'il el-Fârisi (451-529) 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadîs 506. 

55. el-Fâ'ik (ve Nesmu'l-Râ'ik) fî Ğarîbi'l-Hadîs: Mahmud b. Umer ez-Zemahşerî 

(417-538) 

İki kere basılmıştır. Birincisi Haydarâbad (1324); İkincisi Kahire 1364/1945 
tarihlidir. 

56. Meşârıku'l-Envâr ala Sıhâhi'1-Âsâr: İyâd b. Mûsâ el-Yahsubî, Kadî İyâd 
(479-544) es-Sahîhân ve el-Muvatta' garibine dairdir. Basılıdır. 

Şerhi 

el-MetâliVl-Mustafaviyye fî Şerhi Meşârıki'l-Envâri'n-Nebeviyye Sa'îd b. 
MesÛd el-KâzrÛnî (727-785) 

57. Ğarîbu'l-Hadîs: Muhammed b. Ali, İbnu'd-Dehhân el-Bağdâdî (590) 

58. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdurrahmân b. Ali, Îbnu'l-Cevzî (597) 

Nüsha: Feyzullâh Efendi 496. Basılıdır. (Dr. Abdul-Mutî Emîn Kal'acî edisyo- 
nu, 1-2, Beyrut 1405-1985. 

59. en-Nihâye fî Ğarîbi'l-Hadîs: el-Mubârek b. Muhammed, Îbnu'1-Esîr el-Cezerî 
(544-606) Nüsha: Veliyuddîn 866; Dâru'l-Kutub Hadîs, 516. 

Birkaç kez basılmıştır. (Tahran 1269; İstanbul 1311; Mısır 1318; MahmûdMu- 
hammed et-Tanâhî edisyonu, 1-5, Kahire 1385/1965). 

Zeyli 

Zeylu'n-Nihâye: Mahmûd b. Ebî Bekr er-Ermevî (594-682) 

Zevaldi 

Mecma'u'l-Ğarâ'ib ve Menba'u'r-Reğâ'ib: Muhammed b. Muhammed el- 

Kâşğarî (705) 

Muhtasarları 

1. ed-Durru'n-Nesîr fî Telhîsi Nihâyeti'bni'1-Esîr. Abdurrahmân b. Ebî 
Bekr es-Suyûtî (849-911) 

en-Nihaye'nin 1311 tarihli İstanbul baskısı kenarında basılmıştır. 

2. et-Tezyîl ve't-Teznîb ala Nihâyeti'l-Ğarîb: es-Suyûtî. ed-Durru'n-Nesîr'in 

üzerine ziyade bilgilere ayrılmıştır. 

Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadîs 2094; Berlin 1660. 

3. (Muhtasaru'n-Nihâye): İsâ b. Muhammed es-Safedî (953) 

4. (Muhtasaru'n-Nihâye): Ali b. Husamuddîn el-Hindî (975) 



106 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Nazmı 

el-Kifâye fî Nazmi'n-Nihâye: İsmâ'il b. Muhammed el-Ba'lî (785) 

Nüsha: Batı Berlin Kütüphanesi 1659. 

60. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdullah b. Ahmed, îbn Kudâme el-Makdisî (541-620) 

61. el-Mucerred fî Ğarîbil-Hadîs: Abdullatîf b. Yûsuf el-Mevsılî, el-Mutahhin 
(629) 

Nüsha: Âşir Efendi 11, 74; Cârullâh 405. 

62. Ğarîbu'l-Hadîs: Usmân b. Umer, İbnu'l-Hâcib (570-636) 
Kâtip Çelebi, 10 cilt olduğunu kaydediyor. (KZ., 1207) 

63. el-Mesleku'1-Karîb fî Tertîbi'l-Ğarîb: Muhammed b. Süleyman el-Me'âfırî, 
Ibn Ebi'r-Rebî (672) 

64. Takrîbu'l-Merâm fî Ğarîbi'I-Kasım b. Sellâm: Ahmed b. Abdullah, Muhib- 
buddin et-Taberî (694) 

Ebu Ubeyd el-Kasım b. Sellâm'm eserini bablara ayırarak meydana getiril- 
miştir. Zühullerine jiair bazı mütalaalar ve tenkitler ileri sürülmüştür. 

65. Levâmi'u'l-Envâr fî Nazm Ğarîbi'l-Muvatta ve Sahîhi Muslîm: Muhammed 
b. Muhammed b. Abdulkerîm el-Mevsılî (774) 770 de bitirmiş. 

66. el-İğfâl fî Ğarîbil-Hadîs; fTakiyuddin Ebu Bekr b. Dâvud el-Hanbelî, Ebu's- 
Safâ(806) '■■: ^ 

67. Tehzîbu'l-Metâli Li-Terğîbi'1-Metâli: Mahmûd b. Ahmed el-Feyyûmî, îbn 
Hatîbi'd-Dehşe (750-834) 

68. Tefsîru Ğarîbi'l-Hadîs: Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l-Askalânî (852) 
Sahîh-i Buhârî Garibine aittir. Ayrıbasımı, Kahire ? 

69. Bedru's-Sirâci'l-Munîr fî Ğaribî Ahâdîsi'l-Beşîri'n-Nezir. Abdulvehhâb b. 
Ahmed b. Ali eş-Şa'rânî (973) 

Nüsha: Hamîdiye 219; Lala İsmail 28; Köprülü 254; Kastamonu 1116/1. 

70. Mecma'u'l-Bihâr fî Luğati'l-Ahâdîs ve'1-Âsâr. Muhammed Tâhir el-Fettenî 

(987) 

71. (Ğarîbu'l-Hadîs): Muhammed b. Ali İbnu'1-Fadl, Fustuka. İbnu'n-Nedîm el- 
Fihristte zikretmiştir. (S. 87) 

72. (Ğarîbu'l-Hadîs): Ahmed İbnul-Hasen el-Kindî (?) 
{Mucemu'l-Udeba, 19/124; KZ, 205, 601, 1205; Buğyetu'l-Vu'ât, 387). 

73. Ğarîbul-Muvatta': Ahmed b. İmrân el-Basrî, el-Ahfeş (?). 
(Ulûmu'l-Hadîs,307). 

İsmail Paşa, Muntahabu'z-Zeher ve's-Semer min Ğarîbi'l-Hadîs i ve'1-Eser 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____ 1Q7 

isimli bir eserini kaydediyor. İkisi aynı eser olabiİir. 

74. Mecmû'atu Ğarâ'ibi'l-Ahâdîs: Muhammed b. Abdulcebbâr es-Sem'anî (?) 
Nüsha: Köprülü Ktb. İstanbul 396. 

75. Ğarîbu'l-Hadîs: Abdullatîf b. Yusuf, Muvaffakuddîn el-Bağdâdî. 

Ebu Ubeyd, İbn Kuteybe ve el-Hattabî'nin ğarîblerini birleştirmiştir. (EM, 1/ 
615). 



-H- 

HADİS DERLEMELERİ 

Hadis Edebiyatı içinde bir alim tarafından rivayet edilmiş veya çeşitli hadis 
kaynaklarından derlenmiş hadislere ayrılmış eserler de vardır. Bu tür eserlerin sa- 
yısı bir hayli fazladır. İlk hadis eserlerinin ortaya çıkışını takibeden devrelerde gö- 
rülmeye başlayan bu tür eserler, değişik metotlarla tertip edilmişlerdir. Bunun gibi 
isimleri de değişiktir. Derlenen hadislerin senetlerinin bazen tamamen, bazen de ilk 
ravisi olan sahâbi ismi dışında terkedilmesi hadis derlemelerinde görülen değişik 
metotlardan birisidir. 

Çeşitli kaynaklardan derlenmiş veya bir alimin rivayeti olan hadislere ayrılan 
hadis derlemelerinden bir kısmı birkaç hadislik küçük mecmualar halindedir. En 
yaygını da kırk hadislik derlemelerdir. Bunun yanısıra bir diğer kısmı geniş hacim- 
li eserlerdir. İçlerinde yetmiş, seksen, yüz, yüz bir, beşyüz, bin, bin bir... gibi belli 
sayıda hadislerden maydana gelmiş olanları da vardır. Ayrıca bu tür kitapların bir 
kısmı, sadece bir kaynaktan derleme niteliği taşıdıkları halde, önemli bir diğer 
kısrnı birkaç kaynaktan derleme niteliği taşırlar. Bu arada Cem'u'l-Cevâmî' misa- 
linde olduğu gibi çok sayıda hadis kaynağını birleştirenleri de vardır. 

Hadis derlemelerinin önemli bir kısmım da yalnızca ahkâm hadislerine ayrıl- 
mış olanları oluşturur. 

Aynı zamanda seçme hadisler mecmu' ası da denilebilecek hadis derlemelerine 
misal olmak üzere aşağıdaki eserler verilebilir. Burada işaret etmek gerekir, Hz. 
Peygamber (s.a)'in kazaları, hutbeleri gibi konulara giren hadisleri bir araya topla- 
yan eserler de bu grup içindedirler. 

1. Kitâbu's-Surten ve 1 !- Ahkâm: Ravh b. Ubâde, Ebu Muhammed el-Basrî (205) 

2. Kitâbu'l-Hadîs: Abdula'lâ b. Hammad, Ebu Adnan el-Basrî (237) 

3. Mâ Câ'e mine'l-Hadîsi'l-Me'sûr ani'n-Nebî (s.a): Ebu Adnan el-Basrî 

4. el-Edebu ! l-Mufred: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 
Sadece ahlâk hadislerine ayrılmıştır. Basılıdır. 

Şerlıi 

FadlullâhiVSamed fî TavdıhH-Edebi'l-Mufred Fadlullâh el-Cîlânî 

el-Edebu'1-Mufredin aslıyla birlikte basılmıştır. (1-2, Kahire 1388). 

5. Kitâbu rnâ Nehâ anhu'n-Nebî (s.a): Ahmed İbnu'l-Mubârek el-Bağdâdî, el- 
Cezâ'irî (258) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____^.„ 109 

6. Akdiyetu'r-Resûl: Muhammed İbnu'l-Esbâğ (255) 

7. ed-Dîbac fi'1-Hadîs: İshak b. İbrahim el-Huttelî (283) 

8. Cevâhiru'1-İlm; Ahmed b. Mervân ed-Dîneverî (293) 

9. Tehzîbu 1 l-Âsâr: Muhammed b. Cerîr et-Taberî (310) 

Nüsha: Köprülü, 269, 270 Kısmen basılmıştır. (Mahmûd Muhammed Şâkir 
, edisyonu, 1-2, Kahire) 

10. Kitâbu'l-Mesâbîh: Abdullah b. Ebî Dâvud es-Sicistânî (316) 

11. Kitâbu'l-Hadîs: Ahmed b. Ahmed en-Nîsâbûrî (355) 

12. Kitâbu'l-Hadîs: Muhammed Îbnu'l-Hasen en-Nîsâbûrî (355) 

13. el-Ahâdîsu't-Tıvâl: Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (360) 
Nüsha: Veliyuddîn Efendi, 470. 

14. Hadîsu'ş-Şâmiyyîn: et-Taberânî 

15. es-Semânûn fi'I-Hadîs: Muhammed İbnul-Huseyn, Ebu Bekr el-Âcurrî (360) 

16. el-îcâr fi'1-Hadîs: Ahmed b. Muhammed ed-Dîneverî, İbnu's-Sinnî (364) 

17. Cevâmi'u'l-Kelim: Muhammed b. Ali, el-Kaffâl eş-Şâşî (291-366) 

18. el-lklîl fi'1-Hadîs: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu n-Nîsâbûrî (321-405) 

19. TârîhuVSunen: İshâkb. İbrahim es-Serâhsî, İbnul-Karrâb (352-429) 

20. Hutabu'n-Nebî (s.a): Ca'fer b. Muhammed, Ebu'l-Abbâs el-Mustağfirî (310- 
432) 

21. el-İbânetu'1-Kubrâ: Ubeydullâh b. Sa'îd el-Vâ'ilî (444) 

22. el-A'lârn fî Ru'yeti'n-Nebî (a.s) fi'1-Menâm: Abdullah b. Muhammed el- 
Bistâmî (452) 

23. Kitâbu Musnedi's-Şihâb f H-Mevâ'iz ve'1-Âdâb: Muhammed b. Selâme el- 
Kudâ'î(454) 

Bk., el-Musned. 

24. Kitâbu'r-Ravda: Abdulvâhid b. Ahmed el-Melîhî (463) 

25. Elf Hadîs an Elf Şeyh: Ahmed b. Abdulmelik, el-Mu'ezzin (470) 

26. Elf Hadîs an Elf Şeyh: Mansûr b. Muhammed, Ebu Muzaffer es-Sem anî 
(426-489) 

27. Bahru'l-Esânîd fî Sıhâhi'l-Esânîd el-Hasenb. Ahmed es-Semerkandî 
(409-491) 

Yüzbin hadisi bir araya toplamış. 

28. Kitâbu'l-Muntekâ: Ahmed b. Muhammed el-Berdânî (426-498) 

29. Cevâhiru'l-Ahâdîs: Muhammed b. Ahmed el-Fârisî, el-Aklîdî (410-507) 



110 „_______„__„__ Prof. D r. Mücteba UĞUR 

30. Mesâbîhu's-Sunne: el-Huseyn b. Mes'ûd, el-Ferrâ el-Beğavî (429-516) 

el-Kutubu's-Süte ve Sunenu'd-Dârimî'den seçilmiş hadislerden oluşan bir 
derlemedir. 4434 hadisten oluşur. Kâtip Çelebi ye göre 4719 hadis ihtiva 
eder. 

el-Bağavî, eserini Allah'a kulluk edecekler için Kuran-ı Kerim'den sonra sün- 
netten de bir nasibin bulunması maksadıyla derlediğini belirttikten sonra 
derlediği hadisleri uzatmaktan sakınmak maksadıyla hadis imamlarının nak- 
line güvenerek senetsiz verdiğine, arada bir herhangi bir sebeple sahâbî is- 
miyle naklettiğine işaret eder. Bunun ardından da her konunun hadislerini 
Sıhâh ve Hisân olmak üzere iki kısma ayırdığını belirtir. Sıhâh ile kastettikle- 
rinin el-Buhârî ve Müslim'in sahihlerinde ya birleşerek verdikleri; ya da sa- 
dece birisinin kitabına aldığı hadisleri; Hisân ile ise Ebu Dâvud, et-Tirmizî ve 
diğer hadis imamlarının eserlerinden naklettiği hadisleri kasdettiğini, bunla- 
rın da çoğunlukla adalet sahibi ravilerin birbirlerinden nakilleri olmaları do- 
lay isiyle el-Buhârî ve Müslim'in şartlarına uyma salar bile sahih olduklarını 
söyler. Ona göre şer'î hükümlerin çoğu aslında hasen yolla gelen hadislerle 
sabit olmuştur. 

Nakledilen hadisler arasında zayıf bulunanlar veya garîb olanlar varsa bunla- 
ra işaret edildiğini; munker ve mevzii hadislerin esere alınmadığını ayrıca be- 
lirtmiştir. (Mesâbîh, 1/2). 

el-Beğavî'nin bu metodu Hadis Usûlü âlimlerince tenkit edilmiştir. Söz geli- 
mi İbnu's-Salâh, Mesâbîhu's-Sunne'de nakledilen hadislerin iki kısma ayrıla- 
rak sıhâh ve hisân başlığı altında toplanmasına, daha doğrusu es-Sahîhân'ın 
her ikisinde, yahutta sadece birisinde bulunan hadislerden derlenenleri e$- 
Sîhâh-, Ebu Dâvud, et-Tirmizî ve benzeri Sünen kitaplarından naklettiklerine 
el-Hisân demesine karşı çıkarak, bilhassa el-Hisân teriminin hadiscilerce bilin- 
meyen bir tabir olduğunu söyler. Ona göre hasen hadisler sadece Ebu Dâvud 
ve et-Tirmizî gibi muhaddislerin kitaplarında naklettikleri hadislerden ibaret 
değildir. Bu âlimlerin kitapları hasen hadislere olduğu gibi hasen dışında 
kalan hadislere de yer verirler. (Ulûm, 34). 

Anlaşıldığına göre İbnu's-Salâh, el-Beğavî'nin eserinde el-hisân ıstılahını 
kullanmasını, hadisciler arasında bilinmeyen tabirler kullanmak olarak gör- 
mektedir. Ona göre böyle bir tutum hasen teriminde karışıklığa yol açmış- 
tır. 

en-Nevevî de İbnu's-Salâh a katılır ve sünenlerde sahih, hasen ve zayıf, hatta 
munker hadisler bulunduğundan el-Beğavî'nin bunlardan derlediği hadisle- 
rin hepsine birden hisân demesinin doğru olmadığını söyler. (Takrîb, 7). 

Bazı âlimler ise el-Beğavî'yi savunarak İbnu's-Salâh ile ona uyan en- 
Nevevî'nin itirazlarının yerinde olmadığını ileri sürmüşlerdir. Bunlara göre, 
Mesâbihû's-Sunne musannifi el-Hisân tabiriyle hasen-garîb olan hadislerin 
sahih olanlarını açıklamıştır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _ ___ m 

Buna karşılık el-Irâkî, el-Beğavî ! nin sünenlerden derlediği hasen hadisleri 
hisân başlığı altında toplamakla hiçbir zaman sahih olmalarını beyan etmedi- 
ğini, daha çok garîb olanlarını açıklamış sayılacağım ileri sürmüş ve itirazın 
yerinde olduğunu söylemiştir. Bununla birlikte el-Irâkî'ye göre el-Beğavî, 
dînî konularda delil olma yönünden sahih ile hasen arasında fark görmedi- 
ğinden sünenlerden derlediği hadisleri hisân başlığı altında ayrı bir bölüm- 
de toplamıştır. (Takyîd, 55). 

Bazı âlimler de el-Beğavî'nin bu yaptığının bir ıstılah olduğunu, ıstılahlar 
konusunda tartışılamıyacağmı ileri sürmüşlerdir. Nitekim et-Tebrizî, el- 
Beğavî'ye itiraz ettiklerinden İbnu's-Salâh ve en-Nevevî'ye hayret etmekten 
kendisini alamaz. İbn Hacer de İbnu s-Salâh'm el-Beğavî'ye itiraz ederken 
onun dört sünenden derlediği hadislere hisân demekle bu tabiri kendisince ıs- 
tılah haline getirdiğini, böylece her hadisin sonunda "bunu sünen ashabı tah- 
ric etmişlerdir" demesine hacet kalmadığım anlatmak istediğini söyler. Ar- 
kasından da "Bu, der; örfî ıstılahta yeri olmayan yeni bir terimdir." (Tedrıb, 
1/165,6) 

Her yeni şey dikkat çekeceği için Mesâbîhu's-Sunne de hayli dikkat çekmiş- 
tir. Ona gösterilen ilgi, metodu yönünden olduğu kadar hadisleri isnadsız 
olarak verişindendir. Bazı hadisleri üzerinde tartışmalar yapılmıştır. Söz ge- 
rimi, Umer b. Ali el-Kazvînî'ye göre MesâbîhuVSunnedeki hadislerden 
yirmi kadarı uydurmadır. İbn Haceril-Askalânî bu hadisleri savunmuştur. 

Mesâbîhu's-Sunne birkaç kere basılmıştır. 1318 tarihli Mısır baskısı kıymetli- 
dir. Nasıruddîn el-Elbânî tarafından yapılan hadis fihristi ilaveli baskısı da 
kıymetli bir baskıdır. 

Şerhleri 

1. et-Telvîh fî Şerhi'l-Mesâbîh: Muhammed b. Muhammed el-Havrânî (571 
dolayları) 

2. Şerhu'l-Mesâbîh: Ali b. Muhammed, Alemuddîn es-Sehâvî (643) 

3. (Şerhu'l-Mesâbîh): Ali b. Abdullah b. Ahmed, Zeynül-Arab (650 den 
sonra) 

Kâtip Çelebi, üç şerhinin olduğuna; ebsat (orta, sözlü) şerhinin tutuldu- 
ğuna işaret eder. (KZ., 1699). 

4. el-Muyesser fî Şerhi MesâbîhiVSunne: Fadlullâh İbnu'l-Hasen el- 
Turbuştî (661) 

5. Şerhu'l-Mesâbîh: İsmâ'il b. Muhammed, İbnu'1-Kaf î (602-670) 

6. Tuhf etu'l-Ebrâr: Abdullah b. Umer el-Beydâvî (691?) 
7. Miftâhu'l-Futûh: ? 

21 Ramazan 707 de bitirilmiş. 



112 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

8. (Şerhu Mesâbîhi's-Suıme): Muhammed b. Muhammed el-Vâsıtî (718) 

9. el-Mefâtîh fî Şerhi (Halli)'l-Mesâbîh: el-Huseyn b. Mahmûd ez-Zeydânî 

(727) 

10. Mişkâtu'l-Mesâbîh: Muhammed b. Abdullah, el-Hatîbu't-Tebrizî (737) 

el-Hatîbu't-Tebrizî, bu eserini Mesâbîhu's-Sunne muhteviyatına hadisler 
eklemek; senetsiz olarak zikredilen hadislerin sahabî ravisinin ismini ver- 
mek ve her bölümü üçe çıkarmak suretiyle meydana getirmiştir. Eklediği 
hadislerin sayısı 1511 dir. Eklediği üçüncü kısımda, konuya uygun düş- 
tüğü halde el-Bağavî'nin almadığı kimi hadisler yer almıştır. Bu bölü- 
mün Mesâbîhu's-Sunne'nin müstedreki niteliğinde olduğu söylenebilir. 

Bununla birlikte el-Hatîbu't-Tebrizî, sahih oldukları halde hisarı başlığı 
altında verilmiş veya aksi olmuş bir kısım hadisleri bulunması gereken 
yere koymuştur. Böylece Mesabîhu's-Sunne üzerinde adeta düzeltmeler 
yapmıştır. Eser 737 Ramazanında tamamlanmıştır. 

Mişkâtu'l-Mesâbîh, ash olan Mesâbîhu's-Sunne'den daha fazla rağbet 
görmüştür. Hindistan, Rusya, Dimeşk, Beyrut ve Kahire'de birkaç kez 
basılmıştır. îngilizceye tercüme edilerek 1809 da Kalküta'da yayınlan- 
mıştır. 

1961 Dimeşk ve 1979 Beyrut baskıları M. Nasıruddîn el-Elbânî tarafından 
yayma hazırlanmış olup sonuna alfabetik bir fihrist eklenmiştir. Bu 
fihrst aranan bir hadisi bulma kolaylığı sağladığından eseri daha da kul- 
lanışlı hale getirmiştir. 

Şerh ve Haşiyeleri 

1. (Şerhu'I-Mişkât): Ali b. Muhammed, Alemuddîn es-Sehâvî (643) 

2. Haşiye ala Mişkâti'l-Mesâbîh: Ali b. Muhammed, es-Seyyid eş-Şerîf 
el-Curcânî (816) 

3. Minhâcu'l-Mişkât: Abduiazîz b. Muhammed eî-Ebherî (843) 

4. el-Mirkât Şerhu'1-Mişkât: Ali b. Muhammed, Aliyyu'1-Karî (1014) 
Basılmıştır. (1-5, Kahire 1309). 

5. Eşi'atu'l-Leme'ât fî Şerhi'I-Mişkât Abdullah b. Seyfuddîn b. 
Sa'dullâh, Ebu Muhammed ed-Dehlevî (958-1052) 

Farsça dır. 

6. HediyyetuVSabîh fî Şerhi Mişkâti'l-Mesâbîh; Yûsuf b. İbrahim eş- 
Şirvânî(1134) 

Hadislerinin Ricalî 

LEsrnâ'u Ricâli f l-Mişkat: Muhammed b. Abdullah, el-Hatîbu't- 
Tebrîzî (737) 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



Nüsha: Topkapı 3. Ahmed, 2852, 506, 508; Şehit Ali Paşa, 364, 1843; 
Damad İbrahim Paşa 252; Nuruosmâniye 656; Kılıç Ali Paşa 746; 
Lâleli 398; Hâlis Efendi, 953, 648. 

2. Esmâ'u Ricâlil-Hadîs minel-Mişkât Muhammed b. Abdullah, 
Hatîbul-Fahriyye (749) 

11. el-Kâşif an Haka'iki's-Sunen: el-Hasen b. Muhamırted et-Tîbî (743) 

12. (Şerhul-Mesâbîh): Ali b. Muhammed el-Kazvîni (745) 

13. et-Tenvîr: Muhammed İbnu'l-Muzaffer el-Halhalî (745) 

14. el-Menâhîc ve't-Tenâkîh: Muhammed b. İbrahim el-Munâvî (655-746) 

15. el-Menâhîc (Keşful-Menâhic) ve't-Tefâtîh fî Şerhi Ahâdîsil-Mesâbîh 

Muhammed Şerefuddîn b. İbrahim es-Sulemî (748) 

16. Şerhu Mesâbîhi's-Sunne: Ali b. Abdullah, Zeynul-Arab (751 de sağ) 

17. Menhelu'l-Yenâbr fî Şerhil-Mesâbîh: Ali b. Salâhuddîn es-Sehâmî (762 
den sonra) 

İsmail Paşa 762 de bitirdiğini kaydediyor. (EM, 1/723). 

18. (Şerhul-Mesâbîh): el-Halîl b. Mukbil el-Alkamî (779 dan sonra) 

19. et-Tavdîh fî Şerhil-Mesâbîh: Muhammed b. Muhammed b. Abdullah, 
İbnu'l-Akûlî (797) 

20. Fevâldul-Kulûb: Mûsâ b. Affân el-Aydmî (795 den sonra) 

21. (Şerhul-Mesâbîh): Abdullatîf b. Abdulazîz, İbnul-Melek er-Rûmî (797) 

22. Telfîkatul-Mesâbîh: Kutbuddîn Muhammed el-İznikî (821) 

23. Şerhul-Mesâbîh: Muhammed b. Atâullâh el-Herevî (767-829) 

24. Tashîhul-Mesâbîh (et-Tavdîh fî Şerhil-Mesâbîh): Muhammed b. Mu- 
hammed el-Cezerî (833) 

25. Şerhul-Mesâbîh: Ya'kûb b. İdrîs en-Nikdevî, Kara Ya'kûb (844) 

26. Şerhul-Mesâbîh: Alâ'uddîn Ali b. Muhammed, el-Musannifek (875) 

850 de Hz. Pe^amber (s.aj'in Karamanoğlu'na rüyada işareti üzerine ka- 
leme alındığı kaydedilmiştir; (KZ, 1699). 

27. Şerhul-Mesâbîh: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

28. Telfîkatul-Mesâbîh fî Şerhil-Mesâbîh: Muhammed b. Kutbuddîn el- 
İznikî (884) 

29. Şerhul-Mesâbîh: Ahmed b. Süleyman, İbn Kemâl (940) 

30. (Şerhul-Mesâbîh): İsmâ'il b. Muhammed, el-Eşref el-Fuka'î 

31. (Şerhul-Mesâbîh): Mahmûdb. Abdussamed el-Farukî 

32. (Şerhul-Mesâbîh): Usmân İbnul-Hâc Muhammed el-Herevî 



1 14 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

33. (Şerhul-Mesâbîh): Abdu'l-Mu'min b. Ebî Bekr ez-Za'ferânî 

34. (Şerhu'l-Mesâbîh): el-Halîlb. Mukbil el-Halebî 

35. (Şerhu'l-Mesâbîh): Ahmed b. İbrahim el-Halebî 

36. (Şerhu'l-Mesâbîh): es-Sehûmî 

37. Miftâhu'I-Futûh: Müellifi meçhul 
21 Ramazan 707 de bitmiş. 

38. Tenvîru'l-Mesâbîh: Müellifi Meçhul 
Muhtasarları 

1. Muhtasaru Ebi T n-Necîb: Abdulkahir b. Abdullah es-Suhreverdî (563) 

2. Diyâ'u'l-Mesâbîh: Ali b. Abdulkâfî, Takiyyuddîn es-Subkî (756) 
Hadislerinin Tahrici 

1. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Mesâbîh: Muhammed b. İbrahim el-Munâvî (655- 
746) 

2. et-Tehârîc fî Fevâide Mute'allakatin bi-Ahâdîsi'1-Mesâbîh: Muham- 
med b. Ya'kûb el-Fîruzâbadî (729-817) 

3. Hidâyetu f r-Ruvât Fî Tahrîci'l-Mesâbîh ve'1-Mişkât Ahmed b. Ali, 
İbn Haceril-Askalânî (773-852) 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed, 477. 

4. Tashîhu'l-Mesâbîh: Muhammed b. Ali, İbn Tûlûn (880-953) 

31. Musnedu'l-Firdevs: Şehrdâr b. Şîreveyh ed-Deylemî (483-558) 

32. Zehretu'l-Envâr: Muhammed b. Abdurreşîd ei-Kirmânî (563) 

33. Usûlu'l- Ahkâm: Ahmed b. Süleyman ez-Zeydî (566) 
3312 hadis toplamış. 

34. Kitabu'1-Edeb fî HisânH-Hadîs: el-Hasen b. Ahmed, İbnu'l-Attâr el-Heme- 

dânî (569) 

35. el-Ahbâru't-Tıvâl: Muhammed b. Umer, Ebu MÛsâ el-Medînî (501-581) 

36. el-Muntasar fî'1-Hadîs: Abdulhak b. Abdurrahmân, İbnu'l-Harrât (510-582) 

37. Akdiyetu'r-Resûl (s.a); el-Hasen b. Ali el-Merginânî (619) 

38. Bahrul-Âsâr: Ahmed b. Muhammed, İbnu'r-Rûmiyye (567-637) 

39. Kenzu'l-Ahbâr: İbnu'r-Rûmiyye 

40. Fetâvâ'n-Nebî (s.a): Abdullah b. Zeyd el-Arîkî (640) 

41. el-Muhtâra fi'1-Hadîs: Muhammed b. Abdulvâhid es-Sa'dî, ed-Diyâu'l- 

Makdisî (569-643) 



HA DİS İLİMLE Rİ EDEBİ YA TI _ 115 

42. Mi'etât fi'I-Hadîs: Yûsuf b. Halîl el-Adînî (648) 

43. Misbâhu'd-Ducâ fî Hadîsi'l-Mustafâ el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî 
(555-650) 

44. Meşârıku'l-Envâri'n-Nebeviyye fî Sıhâhi'l-Ahbâri'l Mustafaviyye es-Sağânî 

Sahih hadislerden meydana gelmiştir. Şârih el-Kâzrunî'nin verdiği rakama 
bakılırsa 2246 hadis ihtiva eder. Bunlardan 1050 si muttefakun aleyh, yani el- 
Buhârî ile Müslim'in ittifakla sahihlerine aldıkları hadislerdir. Geri kalanları 
ise başta el~Buhârî ve Müslim'in tek başlarına rivayet ettikleri olmakla birlik- 
te, diğer bazı kaynaklardan alınmadır. Hepsi de kavlî hadislerdir. 

Meşârıku'l-Envâr hadisleri, değişik bir metotla sıralanmışlardır. Her hadis 
ilk ravisi sahâbî ismiyle verilmiş; "men, inne, lâ, izâ, mâ..." gibi baş tarafın- 
daki edatlara göre tertip edilmiştir. Ayrıca her hadis verilmeden önce kayna- 
ğı gösterilmiştir, 

İslâm aleminde çok tutunmuş derli-toplu hadis kitapları arasında ön sıralar- 
da yeralan Meşârıku'l-Envâr, hayli alim tarafından şerhedilmiştir. Üzerinde 
yapılan çalışmalardan bazıları sırasıyla şunlardır: 

a. Şerhleri 

1. Metâli r ul-Esrâr fî Şerhi Meşânki'l-Envâr İbrâhîm b. Yûsuf, îbn Kurkûl 
(505-569) 

2. Şerhu'l-Meşârık el-Kebîr Yahya b. Abdullatîf et-Tâvusî (725 de sağ) 

3. Şerhu'l-Meşârık es-Sağîr et-Tâvusî 725 de bitirmiştir. (KZ., 1690), 

4. el-Metâli'u'1-Mustafaviyye: Sa'îd b. Muhammed b. Mes'ûd el-Kâzrûnî 

5. (Şerhu'l-Meşârık): Muhammed b. Abdurrahmân ez-Zumrudî (776) 

6. (Şerhu'l-Meşârık): Muhammed b. Ali el-Atrûşî (784) 

7. Tuhfetu'l-Ebrâr fî Şerhi Meşânki'l-Envâr Muhammed b. Mahmûd el- 
Babertî (7S6) 

8. (Şerhu'l-Meşârık): Resûlâ b. Ahmed el-Bettânî (793) Tamamlanamamıştır. 

9. Mebârıku'l-Ezhâr fî Şerhi Meşânki'l-Envâr Abdullatîf b. Abdulazîz, 
Îbnu'l-Melek er-Rûmî (797) Basılıdır. (1-2, İstanbul, 1328). 

Haşiyesi 

1. Sevâbu'l-Efkâr: İbrahim b. Ahmed, el-Mu'îd 

2. (Haşiye alâ Mebârikı'l-Ezhâr): Muhammed b. Ahmed el-îznikî, Vah- 
yizâde (1018) 

3. (Haşiye ala Mebânki'l-Ezhâr): Fadlullah b. Ahmed es-Sivâsî (1032). 

4. (Haşiye alâ Mebârıki'l-Ezhâr):(?) 



1 1 6 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Tertibi 

1 . (Tertîbu'l-Mebârık): Ali Îbnu'l-Hasen (936 da sağ). 

2. EnvâVl-Bevârık fî Tertibi Şerhi'l-Meşârık İbrâhîm b. Mustafa el 
Berğamavî, Levh-Hân (1014). 987 de tamamlanmış. 

10. Şevârıku'l-Esrâri'l-Aliyye fî Şerhi Meşârıki'l-Envâri'l-Nebeviyye Mu- 

hammed b. Ya'kûb el-Fîruzâbadî (729-817) 

11. (Şerhu'l-Meşârık): Ya'kûb b. Celâl b. Ahmed et-Tebbânî (827) 

12. (Şerhu'l-Meşârık): Ahmed b. Süleyman, İbn Kemâl (940) 

Kâtip Çelebi, mükerreren şerhettiğini ancak meşhur olmadıklarını söylüyor. 

13. Keşfu's-Şârık fî Şerhi'l-Meşârık: Hıdır b. Mahmûd el-Merzifûnî, el- 
Atûfî(948) 

14. (Şerhu'l-Meşârık): Muhammed b. Muslihiddîn Mustafa, Şeyh-Zâde (951) 

15. Şerhu Meşârıki'l-Envâr: Yûsuf b. Hicâzî el-Kasımî (1065) 

16. Şerhu Meşârıki'l-Envâr: Muhammed Îbnu'l-Hasen el-Bennânî (1128- 
1194)* 

17. Hadâ'iku'l-Ezhâr Şerhu Meşârıki'l-Envâr Umer b. Abdulmuhsin el- 
Erzincânî 

18. (Şerhu'l-Meşârık): Usmân Îbnu'1-Hâc Muhammed el-Herevî 

19. (Şerhu'l-Meşârık): Vahîduddîn 

20. Diyâ'u'l-Meşârık el-Cedîr bi'1-Vad'i ale'l-Meârık Ali b. Mahmûd, 
Diyâ'uddîn el-Kirmânî 

21. (Şerhu'l-Meşârık): Şemsuddîn el-Attâbî 

b. Haşiyesi 

(Haşiye alâ Meşârıki'l-Envâr): el-Kasımb. Kutluboğa (802-879) 

c. Muhtasarı 

Deka'iku'1-Âsâr fî Muhtasari Meşârıkî'l-Envâı: Muhammed b. Muhammed 
el-Esedî ed-Kudusî (808) 

45. Riyâdu's-Sâlihîn min Kelâmi Seyyidi'l-Murselîn: Yahya b. Şeref en-Nevevî 
(631-676) 

Riyâzu's-Sâlihîn kısa adıyla da bilinen bu eser, el-Kurtubıı's-Sitte hadislerin- 
den derleme niteliğindedir. 

Önsözünde belirtildiğine bakılırsa Riyâdu's-Sâlihîn, sahih oldukları açıkça 
belli olan hadislerden meydana gelmiştir. Hepsi de dünya ve ahiret saadeti- 
ne götürecek ahlâkî hadislerdir. Tergîb-Terhıb, zühd, riyazet, ahlakı güzelleş- 
tirme ve kalbi kötülüklerden arındırmaya dairdir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 117 

Sonundaki "ferağ kaydı"na göre 14 Ramazan 670 h. tarihinde Dimeşk'de ta- 
mamlanan eserde 265 bâbda toplam 1894 hadis vardır. Her hadisin yer aldığı 
bölüm başlığına ayrıca konuyla ilgili âyetlerden alıntılar eklenmiştir. 

Aranan bir hadisin kolayca bulunabilir olması eseri kullanışlı hale getirmiş- 
tir. 

Riyâzu's-Sâlihîn'in hayli yazma nüshaları vardır. Birkaç kez basılmıştır. İki 
Türkçe çevirisi yayınlanmıştır. Bunlardan birincisi Hasan Hüsnü ErdenVe 
aittir. Diyanet İşleri Başkanlığınca üç cilt halinde neşredilmiştir. (1. Baskı, 
Ankara 1949; 1958) İkincisi ise Mehmet Emre imzası taşımaktadır. 

Şerhleri 

1. (Şerhu RiyâdiVSâlihîn): Muhammed b. Ali, Allânul-Mekkî (1058) 

2. Delîlu'l-Fâlihin fî Şerhi RiyâdiVSâlihîn: Muhammed b. Abdillah en- 
Niğdevî, Visâlî er-Rûmî (1056) 

3. Şerhu RiyâdiVSâlihîn: Yahya b el-Halebî, el-Mesâlihî (1229) 

4. Menhelu'l- Varidin Şerhu RiyâdiVSâlihîn: Dr. Subhi es-Sâlih (1408) 
Birkaç kez basılmıştır. (1. Baskı, Beyrut 1970; 5. Baskı, Beyrut 1977). 

46. Hilyetu'l-Ebrâr ve Şi'aru'l-Ahbâr fî Telhîsi'd-Da'avât ve'1-Ezkar el- 
Mustahabbe fi'1-Leyli ve'n-Nehâr en-Nevevî 

Kısaca el-Ezkârû ! n-Nevevîyye adiyle meşhurdur. Zikir ve duaya ait hadis- 
lerden meydana gelmiştir. 356 babdan oluşur. İslâm âleminde büyük rağbet 
görmüştür. Birkaç kez basılmıştır. 

Muhtasarı 

1. Muhtasaru'r-Remlî: Ahmed İbnu'l-Huseyn er-Remlî (844) 

2. Ezkâm'l-Ezkâr: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-91 1) 

3. Tuhf etu'l-Ebrâr: es-Suyûtî 
Şerh ve Haşiyesi 

(Şerhul-Ezkâr): Muhammed b. Ali, Allânul-Mekkî (1058) 
(Haşiye ale'l-Ezkâr): Muhammed b. Abdulhâdî es-Sîndî (1138) 

47. Şerhu'l-Muhtahab: İbrâhîm b. Hibetullâh el-Esna T î (721) 

48. Nesru'd-Durer: Mahmud b. Muhammed et-Tenûhî (723) 

49. Cevâmru'l-Kelim: Ahmed b. Abdulhalîm, îbn Teymiye (661-728) 

50. LubâbuVSudûr: Muhammed b. İbrâhîm el-Munavî (655-746) 

51. Tuhfetu Zevi'r-Ruşd fi'1-Ahâdîsi Sunâ'iyyetiVSened Abdurrahmân tbnu'l- 
Mi'mâr el-Vâsıtî (755 de sağ) 



118 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

52. ed-Da'avât vel-Ezkâr el-Muharrace min Sahîhi'l-Ahbâr: Muhammed b. Mu- 
hammed b. Ahmed Îbnu'l-Cezzî el~Ğırnâtî (693-758) 

53. Mi'etu'I-Muntaka min Sahîhi Müslim: Halîl b. Keykeldî el-Ala'î (694-761) 

54. Mi'etul-Muntahabe mine't-Tirmizî: el-Alâ'î 

55. İktidâVl-Minhac fî Ahâdîsi'l-Mi'râc Ahmed b. Muhammed el-Makdisi, el- 
Havâs (714-765) 

56. Tecrîdu'l-Evâmir ve ! n-Nevâhî mine'l-Kutubi's-Sitte: Ebu Bekr b. Mec- 
duddîn, tbnu'1-Mecd (735-804) 

57. Kavâ'idu's-Sunne: Behrâm b. Abdullah, îbn Avz ed-Demîri (805) 

58. es-Se'ûl fî Ahâdîsi'r-Resûl: Muhammed K Ali el-Bilâlî (750-812) 

59. Sifm's-Sa'âde: Muhammed b. Ya'kub el-Fîruzâbâdî (729-817) 

Hz. Peygamber'in ibadet hayatına dair hadislerden oluşur. Hatimesi mevzu- 
ata dairdir. Basılıdır. (Kahire, 1317) 

Şerhi 

Şerhu SifriVSa'âde: Abdulhak b. Seyfuddîn ed-Dehlevî (958-1052) . 

Seçme Hadisleri 

Muntahabu SifriVSa'âde: Abdulevvel b. Mîr Ala'î el-Hindî (968) 

60. Hısnu'l-Hasîn min Kelâmi Seyyidi'l-Murselîn* Muhammed b. Muhammed, 
İbnu'l-Cezerî (833) 

Hadislerde varid olan dua, vird ve ezkârı bir araya toplayan önemli bir eser- 
dir. 791 de tamamlanmıştır {KZ } 1/669). Basılıdır. 

Şerhleri 

1. Miftâhu'1-Hısn: İbnu'l-Cezerî 

831 de tamamlamıştır. (KZ., 1/669). 

2. el-HırzuVSemîn li'1-Hısni'l-Hasîn: Ali b. Muhammed el-Kaarî, Aliyyu'l- 
Kaarî(1014) 

3. Tuhfetu'l-Muhlisîn bi-Şerhi Îddeti'l-Hısni'l-Hasîn: Muhammed b. Ab- 
dulkadir el-Fâsî (1091) 

4. el-Metnul-Metîn fî Şerh Hısni'l-Hasîn: Süleyman b, Sa'duddîn, Mus- 
takîm-Zâde (1131-1202) 

5. Tuhfetu'z-Zâkirîn Şerhu İddeti'1-Hısni'l-Hasm: Muhammed b. Ali eş- 
Şevkânî (1250) 

6. en-Nûru'1-Mubîn Li'1-Hısni'l-Hasîn: Abdulhâdî b. Rıdvan el-Ebyârî 
(1236-1305) 

7. Tebsıratu'l-Muhtedîn ilâ Hısni'l-Hasîn: ? 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 119 

8. İddetu Hısni'l-Hasîn: ? 

Iddetu Htsnil-Hasîn'in Farsça Tercümesi 

Ğurfetu f l-Hısnî ! l-Hasîn: Abdullah b. Abdurrahmân el-Huseynî 

Zeyli 

Zeylu'l-Hısni'l-Hasîn: Abdullah b. Umer el-Yemenî (1196) 

el-Hısnu'l-Hasîn'in Türkçe Tercümesi 

Misbâhu'l-Cinân: Yahya b. Abdulkerîm 

61. el-Kameru'1-Munîr fî Ahâdîsi'l-Beşîrî'n-Nezîn Abdulazîz b. Ali el-Bağdâdî 
(846) 

62. el-Kusâra fi'1-Hadîs: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

63. MiftâhuVSunne: Ebu Bekr b. Abdurrahmân el-Hadramî, eş-Şurahîl (888) 

64. el-Munteka: Yahya b. Muhammed el-Kabbânî (827-900) 

Sünen Ebî Dâvud ve Musned Ahmed b. Hanbelden seçilmiş hadislere dair- 
dir. 

65. el-Ahâdîsu'1-Buldâniyyât: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (902) 

66. Câmi'u Ummehâtil-Mesânîd: es-Sehâvî 

67. CemVl-Cevâmi': Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

es-Suyûtî'nin tüm hadis kaynaklarını bir araya getirmek üzere başladığı, 
ancak bitiremediği eseridir. Alimimiz, tamamlayamadığı, sonradan kısalta- 
rak el-CâmiVs-Sağîr isimli meşhur eserini meydana getirdiği bu çalışma- 
sında şu meşhur ana hadis kaynaklarının hadislerini bir araya toplama gaye- 
si gütmüştür: 

el-Kutubu's-Sitte; Musnedu Ahmed b. Hanbel; Oğlu Abdullah'ın el-Musned 
üzerine zevâidi; el-Buhârînin el-Edebu'1-Mufred'i ile et-Târîhu'1-kebîri; el- 
Mustedrek; Sahîh İbn Hibbân, et-Taberânî'ye ait el-Mucemu'1-Kebîr, el- 
Mu'cemu'l-Evsat ve el-Mu'cemu's-Sağîr olmak üzere üç mu'cem; Sünen 
Sa'îd b. Mansûr, Musannef İbn Ebî Şeybe, Musannef Abdirrezzâk, Mus- 
ned Ebî Ya'la'l-Mevsılî, Sunenu'd-Darekutnî, Musnedu'l-Firdevs, Hilye- 
tu'1-Evliyâ, el-Beyhakî'ye ait Es-Sunenu'1-Kubrâ ve Şu'abu'1-İmân; İbn 
Adî'nin el-Kamil'i; el-Ukaylî'nin Kitâbu'd-Du'afâsı ve el-Hatîbul- 
Bağdâdî'nin Târîhu Bağdadi. Bunlardan başka el-Mevhibînin Kitâbul-İlm'i; 
Ebu Musa'nın Kitâbu'z-Zeyl'i: İbnül-Cevzî'nin el-İlelul-Mutenâ-hiyesi; el- 
Karrâb'm Kitâbu Fadli'r-Remy i; el-Mustağfirî' nin Kitâbu't-Tıbbı: İbn Abdil- 
lerri'l-Kurtubî'nin Câmi'u Beyâni'l-İlm'i de es-Suyutî'nin hadis naklettiği 
eserler arasındadır. Bunların yanısıra az da olsa başka eserlerden de hadis 
nakletmiştir. (el-Câmi'u's-Sağir, 1/4). 
CemVl-Cevâmi', tamamlanması mümkün olabilseydi elimizdeki ana hadis 



120 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

kaynaklarını bir araya getiren yegâne hadis kolleksiyonu olacaktı. 

Daha sonraları Ala'uddîn Ali el-Muttakî bu eserle kısaltılmışı olan el- 
CâmiVsSağîr'i esas alarak aynı tarzda ve hadislerini fıkıh konularına göre 
tertibe koymak suretiyle Kenzu'l-Ummâl isimli hacimli eseri meydana getir- 
miştir. (Bk v Kenzu'l-Ummâl). 

Tertibi 

Mustedreku'l-Akvâl bi Sunenil-Ef âl: Ali b. Husamuddîn el-Muttakî el- 
Hindî (975) Fiilî hadislerine dairdir. 

76. el-CâmiVs-Sağîr miri Hadîsi'l-Beşîri'n-Nezîr es-Suyûtî 

es-Suyûtî f nin bir önceki, bütün hadisleri bir araya toplamak maksadıyla baş- 
ladığı, ancak tamamlayamadığı CemVÎ-Cevâmi' isimli eserinin kısaltılmışı- 
dır. Daha çok kısa ve veciz hadislerden meydana gelir. Kaynaklarını 
Cem'u'l-Cevâminin kaynakları oluşturur. (Bk., bir önceki CemVl-Cevâmî'). 

el-CâmiVs-Sağîr, asıl itibariyle birkaç kitaptaki hadisleri bir araya toplama 
gayretlerinin bir sonucudur. Ale'l-Ahrüf metoduyla tasnif edilmiş olup her 
hadis ilk kelimesinin baş harfine göre sıralanmıştır. Takip edilen bu meto- 
dun tabii bir neticesi olarak hadislerin senetleri alınmamıştır. 

el-Câmi'u's-Sağîr umumiyetle kavlî hadisleri ihtiva eder. Bununla beraber 
az da olsa fiilî hadislere ayrı bir bölümde yer verilmiştir. Ayrıca Hz. Pey- 
gamberin nehiylerine ayrılan özel bir bölümde "Nehâ" fiiliyle başlayan ha- 
disler nakledilmiştir. Bütünüyle bir veya birkaç cümlelik kısa ve özlü hadis- 
lerden meydana gelen muhtevası daha ziyade akâ'id, âdâb, tıp, tergîb-terhîb, 
ilim, dua ve zikr, tevbe ve istiğfar, şemail ve fedâ'il konularındadır. Ahkâm 
hadisleri yok edenecek kadar azdır. Her hadisten sonra kaynağı verilmiş; bir 
diğer ifdeyle hadisin kimler tarafından rivayet edildiğine ve hangi kaynak- 
larda yer aldığına bazı rumuzlar kullanılarak işaret edilmiştir. 

Müellifinin bizzat açıkladığına göre el-Câmi'u's-Sağîr'e hadis uydurmakla 
tanınmış veya yalan ithamına maruz kalmış ravilerin hadisleri alınmamış- 
tır. Bu eserde es-Suyûtî'nin kendisine has tashih ve tad'îf kaideleri uyguladı- 
ğı söylenmiştir. Buna göre Buhârî, Müslim, İbn Hibbân, el-Hâkim ve ed- 
Diyâ'u'l-Makdisîden alman* bütün hadisler sahihtir. el-Mustedrek'den nakle- 
dilen hadislerden tenkide uğrayanlar varsa onları zikretmiştir. Aynı şekilde 
İmâm Mâlik'in el-Muvatta'mdan; Sahîh İbni Huzeyme; Musned Ebî Avâne 
ve Ibnu's-Seken'in eserlerinden; İbnu'l-Cârûd'un el-Muntekasmdan ve mus- 
tahreclerden nakledilen hadislere yer vermişse bunlar da sahihdir. Ebu 
Davud'a nisbet ederek birşey söylemedikleri de sahihdir. Buna karşılık et- 
Tirmizî, İbn Mâce, Ebu Dâvud et-Tayâlisî, Ahmed b. Hanbel; oğlunun 
Zevâidi, Abdurrezzâk, Sa'id b. Mansûr; İbn Ebî Şeybe; Ebû Yala el-Mevsılî, 
et-Taberânî (Kebîr ve Evsat) ed-Dârekutnî, Ebu Nu'aym ve el-Beyhakî gibi 
kaynaklarda sahihle birlikte hasen ve zayıf hadisler de olduğu için bunlar- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 121 ■■ 

dan aldığı hadislerin hükmüne ayrıca işaret etmiştir. el-Ukaylî, İbn Adî, el- 
Hatibul-Bağdâdî, İbn Asâkir, el-Hakîmut-Tirmizî, el-Hâkimu'n-Nisâbûrî'nin 
Târîhu Nisâbûru: İbnu'r-Necâr'm Târîhu Bağdâd Zeyli, ed-Deylemî.. Bu 
kaynaklardan ve eserlerden naklettiği hadislerse zayıftır. 

Şu hale göre el-Câmi f u's-Sağîr'in hadisleri genelde sahih ve hasen olmakla 
birlikte zayıf olanları da vardır. Bazı âlimlere göre muhtevadan birkaç hadis 
mevzudur. 

el-Câmi'u's-Sağîri şerheden âlimler onda 10934 hadis mevcut olduğunu 
söylemişlerdir. en-Nebhânî'ye göre bu sayı 10010 dur. M. Muhammed Ab- 
dulhamîd'in neşrettiği nüshada ise 10031 hadis mevcuttur. Hadis metinleri- 
nin kısa oluşu, harf tertibine göre sıralanışı, kaynaklarının kısaca zikredil- 
mesi ve diğer bazı önemli noktalar göz önünde tutulursa el-Câmi'u's-Sağîr, 
kullanışlı bir eserdir. 

Osmanlı alimleri el-CâmiVs-Sağîr'e büyük önem vermişlerdir. Kimi hadis 
derlemelerinde onu başlıca kaynaklar arasına almışlardır. Nitekim Mehmed 
Arif Bey, 1001 Hadis isimli eserinin -biri hariç- bütün hadislerini el-Câmi'u's- 
Sağîr' den seçmiştir. 

İlk baskısı: Kahire, 1286. Sonradan defalarca basılmıştır. 

Şerhleri 

1. el-Kevâkibu'1-Munîr Şerhu'l-Câmi'i's-Sağîr Muhammed İbnu'l-Alkamî 
(929) Nüsha: Hamidiye 301, 303; Şehit Ali Paşa 454-456. 

Bazı yerlerini ihtiyaç olmadığı gerekçesiyle şerhetmeksizin bırakmıştır. 

2. el-Kevkebu'1-Munîr fî Şerhi'l-Câmi'i's-Sağîr: Muhammed b. Ab- 
durrâhmân el-Alkamî (961) 

3. Gâyetu'l (Menhecu'l) - Ummâl fî Suneni'l-AkvâL Ali b. Husâmuddîn b. 
Abdilmelik, el-Muttakî el-Hindî (885-975) 

4. el-Istidrâku'n-Nadîr ale'l-Câmi's-Sağîr Ahmed b. Muhammed el- 
Metbûlî (1003) Nüsha: Dâru'l-Kutub, Tal'at 597; Mektebetul-Ezher; Biblio- 
teque National, 767. 

5. (Şerhu'l-Câmi'i's-Sağîr): Ali b. Sultan Muhammed el-Karî, Aliyyul-Karî 
(1014) 

6. Mevâhibu'l-Kadîr Şerhu'l-Câmi'is-Sağîr Fâ'id İbnu'l-Mubârek el-Enbârî 
(1016) 

7. Feydu'l-Kadîr Şerhua-Câmi'i's-Sağîr Abdurrauf el-Munâvî (1030) el- 
Câmi'u's-Sağîr'in şerhleri arasında en fazla rağbet görenidir. el-Munâvî, 
hadisleri şerhederken özellikle kaynak tesbitinde bazen es-Suyûtî'nin gö- 
rüşlerini nakletmekle yetinmiş; bazen de onun temas etmediği önemli 
kaynaklara işaret ederek faydalı bilgiler vermiştir. Basılıdır. (Meselâ, 1-6, 
Kahire 1357). 

8. et-Teysîr bi-Şerhi'1-Câmi'i's-Sağîr el-Munâvî Basılıdır. (1-2, Kahire 



122 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

1286). 

9. Fethu'l-Mevlâ'n-Nasîr bi-Şerhi f l-Câmi'i f s-Sağîr Muhammed el-Hicâzî b. 
Muhammedi, el-Vâ'iz el-Kalkaşendî (1035) 

10. es-Sirâcu'1-Munîr bi-Şerhi'1-CâmiTs-Sağîr; Ali b. Ahmed el-Bulâkî, ei- 
Azîzî (1070) 

Birkaç kez basılmıştır. .(1-3, Kahire, 1286, 1292, 1304, 1305, 1312). 

Haşiyesi 

(Haşiye ale's-Sirâci'1-Mumr): Muhammed b. Salim el-Hafenî 

11. Şerhu'l-CâmiTs-Sağîr: Ebu Bekr b. Abdullah an-Nablusî, İbnul-Ahrem 
(1001-1091) 

Haşiyesi 

(Haşiye alâ Şerhi'l-CâmiTs-Sağîr): İbnul-Ahrem (EM, 1/240) . 

12. Şerhu'l-Câmi'i's-Sağîr Abdulğafûr b. Muhammed en-Nablusî, el- 
Cevherî (1091) 

13. et-Tenvîr fî Şerhi'l-Câmi'i's-Sağîr. Muhammed b. İsmâ'il es-San'ânî 
(1101-1182) 

14. et-Teysîr li-Halli Elfâzi'l-Câmi'i's-Sağîr. tsâ b. Ahmed el-Berâvî (1182) 

15. (Şerhu'l-CâmiTs-Sağîr): Abdulkadir b. Usmân, Vehbî el-Yemânî (1040 da 
sağ) Nüsha: Hamidiye 312. 

16. Şerhu'l-CâmiTs-Sağîr Ahmed b. Muhammed el-Mısrî el-Hammâmî 
(1186) 

Zeyli 

1. Ziyâdetu'l-CâmiTs-Sağîr: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (911) 

Şerhi 

Miftâhu's-Sa'âde bi-Şerhi'z-Ziyâde: Abdurra uf ei-Munâvî (1030) 

2. el-Fethu'1-Kebîr fî Dammi'z-Ziyâde ilel-CâmiVs-Sağîr. Yûsuf b. İsmâ'îl 
en-Nebhânî Basılıdır. (Kahire, 1351/1932) 

3. Ğâyetu'l-Ummâl: el-Muttakî el-Hindî Bk. Şerhler, ikinci sıra. 
Tertibi 

1. Munhecul-Ummâl fî Suneni'l-Akvâl: Ali b. Husamuddîn, el-Muttakî el- 
Hindî (975) 
el-İkmâl li-Menheci'1-Ummâl: el-Muttakî el-Hindî 

2. Ğâyetu'l-Ummâl fî Suneni'l-Akvâl: el-Muttakî el-Hindî 

3. Fethu f l-Kadîr fî Tertîbi'l-Cami'i's-Sağîr. Ibrâhîm b. Muhammed es- 
Suha'î (1080) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 123 

4. İthâfu Nâkıdi'l-Basîr bi-Husûsi Sahihi (bi-Kaviyyi Ahâdîsiyi-Câmi'i's- 
Sağîr: Ali b. Muhammed b. Sa'id (1266'dan sonra) Sahîh ve hasen hadisle- 
rine dairdir. 

5. el-Muğîr ale'l-Ahâdîsi'l-Mevdû'a fi'1-Câmi'iVSağîr: Ahmed b. Muham- 
med b. Sıddâk el-Ğımârî 453 mevzu hadisi hakkındadır. Basılıdır. (Beyrut, 
1402/1982). 

6. Sahîhu'l-Câmi'i's-Sağîr ve Ziyâdetihî: Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî 
Sahîh ve hasen 8202 hadisine dairdir. Basılıdır. (1-2, Beyrut, 1406-1986). 

7. Da'îfu'l-Câmi'i's-Sağîr ve Ziyâdetihî: el-Elbânî 6469 zayıf hadisi "da'îf", 
"cidden" ve "mevdu" 7 hükümleriyle konu alan çağdaş bir çalışmadır. 
Basılıdır. (1-6, Beyrut 1398-1978). 

68. Lubâbu f l-Hadîs: es-Suyûtî 

Senetleri sahih olan hadislerden derlemedir. es-Suyûtî, el-Erba 'un geleneğine 
başka yönden uyarak bu derlemesini 40 bab üzere düzenlemiştir. Her babın- 
da Fedâ'ilu'l-A'mâl konusuna giren on hadis bulunmaktadır. Basılıdır. 

Şerhi 

Tenkîhu'l-Kavli'l-Hasîs bi-Şerhî Lubâbi'l-Hadîs: Muhammed Nuri b. Umer 

el-Câvî. Aslı ile birlikte basılmıştır. Kahire ? 

69. Dureru'l-Bihâr fî Ahâdîsi'l-Kısâr: es-Suyûtî 

70. Tuhf etu'l-Berara fî Ahâdîsi'l-Mu'tebera: Abdulkadir b. Muhammed ed- 
Dimeşkî (927) 

71. İthâfu Âbidi'n-Nâsik el-Muntekâ min Muvatta'i İmâm Mâlik Umer b. 
Ahmed, Îbnu'ş-Şemmâ' (936) 

72. Kenzu'l-Ummâl fî Suneni'l-Akvâli ve'l-Ef âl: Ali b. Husamuddîn, el-Muttakî 
el-Hindî (975) 

es-Suyûtî'nin CemVl-Cevâmî' ve onun kısaltılmışı olan el-Câmi'u f s-Sağîr 
isimli eserlerindeki hadislerin fıkıh konularına göre tertibe konulmasıyla 
meydana gelen derlemedir. Dolayısıyle es-Suyûtî'nin Cem'u'l-Cevâmi* ve el- 
CâmiVs-Sağîr'de bir araya getirmeyi amaçladığını kaynaklarda bulunan ha- 
disleri bir araya toplamıştır. (Bk., Cem , u'l-Cevâmi , ). 

el-Muttakî, Kenzu'l-Ummâl'i nasıl tasnif ettiğini önsözünde şöyle açıklamış- 
tır: 

"...Hadis imamlarının tasnif ettikleri hadis kitapları içinde es-Suyûtî'nin 
CemVl-Cevâmii kadar derli toplu ve faydalı bir eser bilmiyorum. Bu eserin- 
de o altı ana kaynak ile başka hadis kaynaklarını bir araya getirmiştir. ... Ese- 
rini iki kısma ayırmıştır. Bir kısmında hadisleri harf tertibine göre düzenle- 
miştir. Bir kısım hadisleri ise sahabe müsnedlerine göre sıralamıştır. Ne var 
ki CemVl-Cevâmî 1 bazı faydalardan uzaktır! 



124 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

a) Bilinen bir hadis, kavlî ise ancak baş tarafı ezberlendiği; kavlî ise ravisinin 
ismi bilindiği takdirde bulunabilmektedir. 

b) Bir konudaki hadislerin hepsim bir arada bulmak ancak sayfa safya bütün 
kitap karıştırmakla mümkün olabilmektedir. Bu ise son derece zordur. 

c) Bab başlıkları, fasıllar ve tercemeler hadislerin şerhi mesabesindedirler. 
Bununla birlikte hadislerin bir kısmı özlü (mücmel), bir kısmı ise tafsilatlıdır. 
Bazısında vârid oluş sebebi anıldığı halde bazısı öyle değildir. Hadisler ko- 
nularına uygun bölümlerde toplanmakla mufassal mücmel için açıklayıcı; 
kıssa ve sebep bildirileni bildirilmeyenin ilavesi olmaktadır. Böyle olduğun- 
dan öteki bazı faydalarla birlikte anılan faydaları sağlayabilmesi için (hadis- 
lerini) fıkıh bablarına göre düzenledim. Önce el-Câmi'u f s-Sağîr ve zevaidini 
konularına göre düzene koydum. Her ikisi de müellif es-Suyûtî'nin Cem'u'l- 
Cevâmî isimli eserini kısaltarak meydana getirdiği kavlî hadislerden oluşan 
kitaplardır. Ben bu kısma Menhecu ! l-Ummâl fî Suneni'l-Akvâl adını ver- 
dim. Bu kısımdan geri kalan hadisleri de yine konularına göre ayırdım. 
Adına el-İkmâl li-Menheci'I-Ummâl dedim. Sonra her ikisini, hadislerini 
ayırarak bir arada topladım. Her tercemeden sonra önce Menhecu'l- 
Ummâl'in sonra da el-İkmâl'in hadislerini sıraladım. Menhecu'l-Ummâl'in 
hadisleri el-Ikmâl'in hadislerine göre öz durumunda olduğundan her iki ki- 
tabın hadislerini ayırdım. Bu kısmına Gâyetu'l-Ummâl fî Suneni'l-Akvâl is- 
mini koydum. Daha sonra fiilî hadisler kısmını da konularına göre ayırdım. 
Arkasından CemVl-Cevâmi'in fiilî hadislere dair kısmım bablarına göre dü- 
zenledim. Adına Mustedreku'l-Akvâl bi-Suneni'1-Ef âl dedim. Nihayet her 
ikisini söz gelimi Kitâbu'1-İman başlığı koyarak kitabın sonuna kadar önce 
Gayetu'l-Ummâl, sonra Mustedreku'l-Akvâl hadislerini yazmak suretiyle bir 
araya getirdim. Adını Kenzu'l-Ummâl fî Suneni'l-Akvâl ve'1-Ef'âl koy- 
dum/' (Muntahabu Kenzi'l-Ummâl, 1/3-5). 

Buradan anlaşıldığına göre Kenzu'l-Ummâl, es-Suyûtî'ye ait sayısı 71 e 
varan belli başlı hadis kaynaklarını birleştirmek üzere kaleme alman iki ese- 
rin hadislerinin birleştirilerek kısımlara ayrılmasıyla meydana gelmiştir. 
Her hadis verildikten sonra remizlerle kaynağına işaret edilmiştir. 

Hadis musannefatmı birleştirmesi bakımından büyük önemi haiz bu hacimli 
eserde 40.000 civarında hadis bulunduğu söylenmektedir. 

Kenzu'l-Ummâl, basılıdır. 

Muhtasarı 

1. Muhtahabu Kenzi'l-Ummâl: el-Muttakî el-Hindî 

Musnedu Ahmed b. Hanbel kenarında basılmıştır. (1-6, Kahire, 1313). 

2. Muntahabu Kenzi'l-Ummâl: Muhammed b. İbrahim el-Kûrânî (1145) 

73, Munteha'l-Cumân fi'1-Ahâdîsi'l-Sıhâh ve'1-Hisân: el-Hasen b. Ali el-Behrânî 
eş-ŞÎ'î (959-1011) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „________„ 1?Ş 

74. Câmi'ul-Ezher min Hadîsi'n-Nebiyyi'l-Enver: Abdurra uf el-Munâvî 
(924-1031) 

75. Kunûzu'l-Haka'ik fî Hadîsi Hayri'l-Halâ'ık Abdurra'ûf el-Munâvî. 

On beş bin hadis toplamıştır. 

Talikası 

Talika ala Kunûzi'l-Haka'ik: Abdulkerîmb. Ahmed, eş-Şarabâtî (1106-1178) 

76. Mecmû'u'l-Fâ'ik min Hadîsi Hâtimeti Rusuli'l-Halâ'ik Abdurra'ûf el- 
Munâvî. İsmâ'il Paşa, kısa hadislere dair olduğunu söylüyor. (EM., 1/511). 

77. ed-Dureru ve'1-Mercânu'l-Muntahab min Bahri'l-İrfân: Abdulcevâd b. 
îbrâhîm et-Târinî (1067 den sonra) 

78. Ikdu'l-Cumâni'l-Lâmi'a min Ka'ri Bahri'l-Câmî': Muhammed b. Ali el- 
Cezâ'irî (1080) 

79. el-Âsâru'n-Nebeviyye: Ahmed b. Ahmed b. Muhammed el-Vefâ'î, 
Şihâbuddîn el-Acemî (1086) 

80. Elf Hadîs: Ahmed b. Muhammed es-Safedî, İmâmu'd-Dervişiyye (1100) 

81. Menâhilu'ş-Şifâ fî Ru'yeti'l-Mustafâ: Ahmed b. Abdulhay el-Halebî (1120) 

82. Menâhilu's-Saf â fî Zâti Cemâli 1 1-Mustafâ Ahmed b. Abdulhay el-Halebî 

83. Mecmû'atu'l-Ahâdîs: Muhammed b. Nasûh el-Uskudârî (1130) 

84. MecmaVd-Durer ve'1-Ğurer fî Ahâdîsi SeyyidH-Beşer Muhammed Ali, 
Arab-Zâde (1130) 

85. Kenzu'l-Hakki'l-Mubîn fî Hadîsi Seyyidi'l-Murselîn: Abdulğanî b. İsmail 
en-Nablusî (1050-1143) 

86. Menhelu'l-Istıfâ bi-Şiyemi'1-Mustafa: Ismâ'il b. Ğuneym el-Cevherî (1151 den 
sonra) 1151 de bitirilmiştir. (EM. f 1/220). 

87. el-tlmâm: el-Hasen b. Ahmed b. Salih el-Yûsufî (1171) 

88. Ezhârul-Mu'minîn min Kelâmi Seyyidi'l-Murselîn: Muhammed Es'ad b. 
Abdullah el-Mevsılî (1199) 

89. el-Kitâbu'1-Muntahab mine'l-Kutubi's-Sitte: Muhammed Es'ad el-Mevsılî 

90. Kunûzu'l-Hakâ'ik: Abdullah b. îbrâhîm İbnu'l-Hasen, el-Mahcûb (1207) 

91. el-Mu'cemu'1-Vecîz fî Ahâdîsi'n-Nebiyyi'1-Aziz: el-Mahcûb 

92. el-Menbelu f r-Revî: Abdurrahmânb. Süleyman, İbn Makbul el-Yemenî 
(1179-1250) 

93. Tuhfetu'l-Fiker: Abdunnâfi' b. Muhammed el-Adanavî, Ramazan-Zâde 
(1308) 

94. Terceme Elf Hadîs: İsmâ'il Kemal Paşa b. Vechi er-Rûmî (1310) 



126 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

95. Râmûzu'l-Ahâdîs: Ahmed Ziya'uddîn el-Gumuşhânevî (1311) 

Tasavvufi hadislere dairdir. Basılıdır. 

Şerhi 

LevâmiVl-Ukûl fî Şerhi Râmûzi'l-Ahâdîs: Ahmed Ziya'uddîn el- 
Gumuşhânevî 

96. el-Âsâru'n-Nebeviyye: Ahmed Teymur Başa Hz. Peygamber (s.a)'den arta 
kalan emanetlere dairdir. Basılıdır. (Kahire 1391/1971). 

97. CâmiVl-Fevâ'id min Câmi'i'1-Usûl ve Mecma'i'z-Zevâ'id Muhammed b. 
Süleyman el-Mağribî, er-Rûdânî. Adından da anlaşılacağı üzere, Câmi'u'l- 
Usûl ve MecmaVz-Zevâ'id'den seçme hadis derlemesidir. Basılmıştır. 
(Cidde, 1973). 

98. el-Ahâdîsu's-Sitte fî Me'âni's-Sitte min Tarîki RuvâtiVSitte an Huffâzin 
Sitte beyne Muharricihâ ve Ruvâtihâ Sitte: Muhammed İbn Nasıruddîn ed- 
Dimeşkî 

99. el-Envâru'n-Nebeviyye min Sıhâhi'l-Ahâdîsi'l-Mustafaviyye Muhammed 
el-Berlîsî 

100. et-Tuhfetu'1-Behiyye fi'1-Âhâdîsi'n-Nebeviyye: ? 983 de Gümülcine Evra- 
nos-Zade Medresesi Müderrislerinden biri tarafından tasnif edilmiştir. (KZZ, 
1/246). 

101. er-Riyâd fi'1-Ahâdîs: İsmâ'il b. Ali, İbnu's-Semmân (?) 

102. ed-Durer fî Hadîsi Seyyidi f l-Beşer Abdulğanî b. Muhammed el-Ezherî (?) 
Bu eserlere Türkçe yayınlanmış birkaç hadis derlemesi eklemek istiyoruz. 

1. Binbir Hadis: Muhammed Arif (1261-1315) 

el-CâmiVs-Sağîr'den seçilmiş hadislerle Türkçe tercümelerine dairdir. Kahi- 
re'de iki kez, (2. Baskı 1325); İstanbul'da bir kez basılmıştır. (Tercüman Gaze- 
tesi 1001 temel Eser Serisi, 51, 52. Tarihsiz). 

2. 500 Hadîs-i Şerif: Ömer Nasuhi Bilmen Birkaç kere basılmıştır. (İlk baskısı, 
İstanbul 1961) 

3. Hadisler (On Kere Kırk Hadis): Hasan Basri Çantay (1887-1964) 

Kırk hadislik bölümlere ayrılmış ve her bölüme 1. Kırk Hadis; 2. Kırk 
Hadîs... şeklinde ikinci bir başlık atılmıştır. 30. Kırk Hadiste biter. Çeşitli 
kaynaklardan derlenmiş hadislerin tercüme ve izahlarını içerir. 3 Cilt halin- 
de İstanbul'da basılarak yayınlanmıştır. (2. Baskı, 1960). 

4. 250 Hadis: Ali Himmet Berkî. Basılıdır. (1. Baskı 1968; 2. Baskı 1972; 3. Baskı 
1974 Ankara). 

5. 101 Hadis: Necip Fazıl Kısakürek. Manzum Hadis tercümeleri türündendir. 
Hadis metinleri de verilmiştir. Basılıdır. (İstanbul, 1951). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 127 

6. 101 Hadîs-i Şerifin Mealen Tercümesi: Hüseyin İlhan Yazgan. Basılıdır. (Ga- 
ziantep, 1956). 
7. 104 Hadis: Mehmet Serdaroğlu. Basılmıştır. (Ankara, 1951). 
8. 500 Hadis-i Şerif Tercümesi: H. Cemal Eğretli. Basılıdır. (İstanbul, 1967). 
9. 1001 Hadis Tercümesi ve Tefsiri: Selâmi Münir Yurdatap. Basılıdır. (İstanbul 

1941). 
10. 1001 Hadis Tercümesi: Numan Kurtuluş. Basılıdır. (1. Baskı, İstanbul 1948; 

2. baskı, İstanbul 1958). 
11. 1001 Hadis: H. Cemal Eğretli. Basılıdır. (Afyon, 1963). 

12. Zübdetu'l-Buhâri'den Seçmeler, Hz. Peygamber Efendimizin 1001 Hadisle- 
ri: Daniş Remzi Korok. Basılıdır. (İstanbul, 1969). 

13. Ehl -i Beyt Üzerine Hadisler Ali Rıza Doksanyedi. Basılıdır. (Ankara, 1962). 

14. Kadınlara Hitap Eden Hadisler Ali Aslan. Basılmıştır. (İstanbul, 1968). 

15. Hadîs-i Şerif Tercümesi: Esat İleri. Basılıdır. (İzmir, 1945). 

16. Peygamberimizin Vecizeleri: Ahmed Hamdi Akseki. Basılmıştır. (İstanbul, 
1945). . 

17. Câmi'üT-Künûz (Ahlâkî Hadislerden Seçmeler): Ali Vâhid Uryânî, çev. 
Yusuf Ziyaeddin Ersal. Basılıdır. (Ankara, 1960). 

18. Hadis Metinleri (Beş Demet Kırk Hadis): Hayreddin Karaman - M. Yaşar 
Kandemir İmam -Hatip Liseleri hadis derslerinde okutulmak üzere hazırlan- 
mıştır. Basılıdır. (İstanbul, tarihsiz). 

19. Tercüman Hadis-i Şerif Külliyâtı (1): Prof. Dr. Talât Koçyiğit 
el-Kutubus-Sitte'den derlenmiş çeşitli hadislerin metin, tercüme ve açıklaması- 
na dairdir. Basılıdır. (İstanbul, 1983). 

20. Tercüman Hadis-i Şerif Külliyatı (2): Prof. Dr. M. Cemal Sofuoğlu - Y. Prof. 
Dr. Salih Akdemir. Çeşitli kaynaklardan derlenmiş 332 hadisin arapça metin, 
türkçe tercüme ve açıklamalarını içerir. Basılıdır. (İstanbul 1984). 

HADİS ŞERHİ 

Hadis Edebiyatı içinde bir, birkaç veya çok sayıda hadisin şerh ve izahına dair 
bir hayli eser vardır. Bir hadisi konu edinenler, ele aldıkları hadisin rivayet yollan, 
raviieri, değişik rivayetleri, kaynağı, nihayet sıhhati gibi konuları derinliğine ince- 
leyerek bilgi verirler. Yerine göre taşıdıkları hükümleri açıklığa kavuştururlar. Bir- 
kaç veya çok sayıda hadisi ele alanlar ise verdikleri hadisler üzerinde aynı şekilde 
açıklamalar yaparlar. 

Bu tür eserler içinde bir tek hadis için kaleme almanlar; kırk, yüz gibi belli sayı- 



128 „____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

da hadisi şerhedenler; sayısı belli olmayan çok sayıda hadis açıklayanların 
sayıları hayli kabarık listeler oluşturur. 

Burada birkaç misal vermekle yetinilmiştir: 

1. Şerhu Me'âni'1-Âsâr: Ahmed b. Muhammed b. Selâme et-Tahâvî (229-321) 
Fıkıh bâblarına göre tertip edilmiştir. Basılıdır. Kahire (1-4). 

Şerhi 

1. Şerhu Şerhi Me'âni'1-Âsân Abdulkadir b. Muhammed, İbn Ebi'1-Vefâ 
(651-775) 

2. Mebâni'l-Ahbâr Şerhu Me'âni'1-Âsâr Mahmûd b. Ahmed el-Aynî (855) 
Ricali 

1. Meğâni'l-Ahyâr fî Ricali Me'âni'1-Âsâr: Mahmûd b. Ahmed el-Aynî 
(S55) 

2. Me'anîl-Âsâr: Muhammed b. Amr el-Ukaylî (322) 

2. Şerhu's-Sunne: Hibetullah İbnu'l-Hasen el-Lâlkâ'î (418) Basılıdır. 

Muhtasarı 

1. Muh tasam Şerhi's-Sunne: Abdullah İbnu'l-Hasen el-Vâsıtî (695 de sağ) 
695 de bitirmiştir. (KZ., 2/1041). 

3. Şerhu Hadîsi "îfteraka Ümmeti alâ İhdâ ve Seb'îne Firka": Abdulkahir b. 
Tâhir, Ebu Mansûr el-Bağdâdî (429) 

4. el-Hulâsa fî Şerhi Hadîsi "Kullu Bid'atin Delâle": Abdullah b. Muhammed 
el-Ensârî el-Herevî (397-481) 

5. Şerhu's-Sunne: el-Huseyn b. Mes'ûd el-Beğavî (516) Nüsha: Fatih 808, 809; 
Haremu'l-Mekkî (1361, 1362 hicrî tarihli); Haleb, Ahmediyye 299; Haleb, 
Evkaf Kütüphanesi 1974 (605 h.). 

Basılıdır. (Şu'ayb el-Arna'ûd, Muhammed Zuheyr eş-Şâvîş edisyonu, 1-16, 
Dimeşk 1390/1971-1400/1981), 

Muhtasarları 

1. Muhtasaru Şerhi's-Sunne: Hibetullah İbnu'l-Hasen el-Lâlkâ'î (418) 

2. el-Cenne fî Muhtasari Şerhi's-Sunne: İbrâhîm b. Muhammed et-Taberî 
(722) 

3. (Muhtasaru Şerhi's-Sunne): Mahmûd b. Ebî Bekr el-Ermevî (723) 

6. Hadîsu f l-İfk: Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Arabî (468-543) 

7. Şerhu Hadîsi Ummi Zer İbnu'l-Arabî 

8. Şerhu Hadîsi Cabir: İbnu'l-Arabî 

9. Şerhu Hadîsi Ummi Zer İyâd b. Mûsâ el-Yahsubî, Kadi İyâd (479-544) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 129 

10. Tefsîru Mi'e Hadîs: Eşref İbnul-E'az eş-ŞÎ'î (610) 

11. Kitâbu'l-İstidrâk: Ahmed b. Muhammed er-Râzî (631) 

12. Keşfu Estâri Cevâhiri'l-Hikemi'l-Mustahreceti'l-Mevrûse min Cevâmi'i'l- 
Kelim: Muhammed b. İshâk, Sadruddîn el-Kûnevî (673) 

13. Şerhu Hadîsi İsrâ: Abdullah b. Sa'd, İbn Ebî Cemre el-Endelusî (675) 

14. Şerhu Hadîsi'1-İfk: îbn Ebî Cemre el-Endelusî 

15. Şerhu Hadîsi Ubâde İbnu's-Sâmit îbn Ebî Cemre el-Endelusî 

16. Tefsîru Hadîsi'1-İsrâ: Ahmed b. Muhammed, İbriu'l-Munîr (620-683) 

17. Vecîzetu'l-Me'ânî fî Kavlîhî aleyhi's-selâm "Men Ra'ânî fî'1-Menâm fekad 
Ra'ânî": Ahmed b. Abdullah et-Taberî (611-694) 

18. İhkâmul-Ahkâm fî Şerhi Ahâdîsi Seyyidi'1-Enâm: İsmail b. Ahmed, Ibnu'l- 
Esîr (699) 

19. el-İhkâm fî Hadîsi Seyyidi'1-Enâm: Muhammed b. Ali, İbn Dakîki'1-İyd 
(625-702) 

20. Miftâhu'l-Kunûz ve Misbâhu'r-Rumûz: el-Huseynb. Ahmed et-Tebrizî (730) 

21. Mutribu's-Sem' fî Şerhi Hadîsi Ummi Zer Abdulbâkî b. Abdulmecîd el- 
Yemânî (680-743) 

22. Şerhu Hadîsi Cibrîl: Ahmed b. Abdulhalîm, İbn Teymiye (661-728) 

23. Şerhu Hadîsi "f e-Hâcce Âdemu alâ Mûsâ": îbn Teymiye 

24. el-Kelâm alâ Hadîsi "İzâ Mâte'bnu Âdem": Ali b. Abduikâfî, Takiyyuddîn 
es-Subkî (683-756) 

25. el-Kelâm (İbrâzu'l-Hikem) alâ Hadîsi "Rufi'a'l-Kalem": es-Subkî 
Nüsha: Dâru'l-Kutub 1625. Basılıdır. (Beyrut 1412/1992) 

26. Ref u'1-İşkâl an Hadîsi Sıyâmi Sitte Eyyam min Şevval el-Halîl b. Keykeldî 
el-Alâ ! î (694-761) 

27. Şerhu Hadîsi "İnn'allâhe Halaka Âdeme alâ Sûretihî": Muhammed b. Mu- 
hammed, Cemâluddîn el-Aksarâyî (771 ?) 

28. Nihâyetu'l-Umniyyât fî Kelâm alâ Hadîsi "el-A'mâlu bi'n-Niyyât": Muham- 
med b. Ahmed, İbn Hatibi Daryâ (810) 

29. Şerhu Hadîsi "Buniye'l-İslâmu alâ Hamsin": Ahmed İbnu'l-Hasen, îbnul- 
Hatîb (740-810) 

30. Sirru'n-Nûri'l-Mutemekkin fî Ma'nâ Kavlihî (s.a) "el-Mu'minu Mir'âtu'l- 
Mu'min": Abdulkerîm b. İbrâhîm el-Cîlî (767-820) 

31. Mesâtı'u'l-Envâr fî İstihrâci mâ fi'1-Hadîsi'l-İsrâ mine'l-Esrâr. Muhammed 
b. Muhammed b. İbrâhîm el-Buhârî (839) 



130 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

32. et-Tefsîru'n-Nebevî: Muhammed b. İbrahim, İbnu'l-Vezîr: (765-840) 

33. et-Tercîh li-Hadîsi Salâti't-Tesâbîh: Muhammed b. Abdullah, İbn Nâsıri'd- 
Dîn (777-842) 

34. et-Telhîs li-Hadîsi Rubuvvi'l-Kamis: îbn Nasıruddîn 

35. Tenvîru'l-Fikre fî Hadîsi Behzi'bni Hakîm fî HusniF-İşre îbn Nasıruddîn 

36. Rub Vl-Fer' fî Hadîsi Ummi Zer. İbn Nasıruddîn 

37. Zevâlu'1-Busî ammen Eşkele aleyhi Hadîs "Hâcce Ademu ve Mûsâ": İbn 

Nasıruddîn 

38. Tahrîcu'l-Muharrer fî Şerhi Hadîsi'n-Nebiyyi f l-Mutahhar Ebu Bekr b. Ali 
el-Harîrî (851) 

39. Şerhu Hadîsi "Buniye'l-İslâmu alâ Hamsin...": Abdusselâm b. Ahmed el- 
Bağdâdî(859) 

40. Şerhu Hadîsi "Kelimetâni Hafîfetâni...": "Muhammed b. Abdulvâhid, 
İbnu'l-Humâm (861) 

41. Hulâsatu T l-Akvâl fî Hadîsi "İnnemel-A'mâl..": Muhammed b. Süleyman el- 
Kâfiyeci (788-879) Nüsha: Ayasofya 525. 

42. Şerhu Hadîsi Ebî Zerri'l-Ukaylî: Abdurrahmân b. Ahmed, el-Câmi* (830-902) 

43. İdâhu'r-Ruşd mine'l-Ğayyi fi'1-Kelâm alâ Hadîsi "Hubbibe min Dunyâkum 
İleyy...": Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (830-902) 

44. el-Kelâm alâ Hadîsi '1-Hâtem: es-Sehâvî 

45. Bezlul-Himme fî Ahâdîsi'r-Rahme: es-Sehâvî 

46. Tahrîcu'l-Makal fil-Kelâm alâ Hadîsi "Kullu Emrin Zî-Bâl...": es-Sehâvî 

47. el-Mustenbatât min Hadîs "Ya Ebâ Umeyr": Muhammed b. Ahmed, İbn 
Gâzî (919) 

48. DavVs-Sirâc fî Hadîsi'l-Mi'râc: Ebu Bekr b. Muhammed el-Halebî (930) 

49. el-Enzâr fî Şerhi Ba'di'l-Ahâdîs ve'1-Âsâr: Hıdır b. Mahmûd el-Merzifûnî, el- 
Atûfî (948) 

50. Şerhu Hadîsi "Kuntu Kenzen Mahfiyyen..": Balı Halîfe (960 dan sonra) 

51. el-Fethu'1-Mubîn bi-Feydi'1-Cûd alâ Hadîsi Feydi'l-Vucûd fî Şeyyebetnî 
Hûd: Abdulazîz b. Ali ez-Zemzemî (963) 

52. Subhatu'l-Uşşâk: Abdullatîf Çelebi, el-Latîfî (990) Seçme 100 hadisin man- 
zum tercümesidir. 

53. et-Tuhfetu'1-Hasnâ: Abdulbâkî b. Dursun el-Buka'î, Dursun-Zâde (1015) 
Meşârıku'l-Envârdan seçilmiş 100 hadisin şerhidir. 

54. Tahrîru'l-Ebhâs fi'1-Kelâm alâ Hadîsi "Hubbibe ileyye min Dunyâkum es- 
Selâs": AbdunnâfT b. Umer el-Hamevî (1016) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 131 

55. Ğâyetu'1-Emel fî Şerhi Hadîsi "Niyyetu'l-Mer'i Hayrım min Amelihî": 

Ahmed b. Ahmed es-Sahnacî, Baba es-Sûdânî (963-1032) 

56. el-Kevâkibu'd-Dav'iyye fî Şerhi'l-Ahâdîsi'n-Nebeviyye Abdulkadir b. Mu- 
hammet İbn Kadîb el-Bân (971-1040) 

57. Mecâlisu'l-Ebrâr ve Mesâliku'l-Ahbâr Ahmed b. Muhammed el-Akhisârî 
(1043) Mesâbîhu's-Sunne'den seçilmiş 100 hadisin şerh ve izahıdır. (EM, 1/ 
157). 

58. Mişkâtu'1-İstinâre fî Ma'rıâ Hadîsi'l-İstihâre: Abdulber b. Abdulkadir el- 
Feyyûmî (1071) 

59. Şerhu Hadîsi "Hubbibe İleyy..": Ali b. Muhammed el-Kastamûnî (1097) 

60. İ'mâlul-Fikr ve'r-Rivâyât fî Şerhi Hadîsi "İnneme'l-A'mâlu bi'n-Niyyât 

îbrâhîm Îbnul-Hasen el-Kûranî (1025-1101) 

61. Mesâliku'l-Ebrâr ilâ Ahâdîsi'n-Nebiyyil-Muhtâr. el-Kûrânî 

62. Elf Hadîs: Ahmed b. Mustafa er-Rûmî (1105) 

63. Risale fî Şerhi Hadîsi "Ahricû'l-YehÛde min Cezîreti'1-Arab": el-Huseyn b. 
Muhammed el-Ma'arrî (10484119) 

64. el-HulletuVSeyrâ fî Hadîsi'1-Berâ: Muhammed İbnu'l-Kasım, İbn Zâkûr 
(1120) 

65. Gül-i Sad-Berk: tsmâ'il b. îbrâhîm, el-Beliğ el-Bursavî (1142) 

Çeşitli kaynaklardan derlenmiş 100 hadisin manzum Türkçe tercümesidir. 

Nüsha: İskilip Halk Kütüphanesi 1217/5 (v. 71b-84b. 1134 h.); İstanbul Üni- 
versitesi Kütüphanesi, 2206/2 (1136 h.). 

Prof. Dr. Abdulkerîm Abdulkadiroğlu edisyonu, İslâmî Edebiyat 22, 1993, s. 
124-138. 

66. Ikdu'l-Cevheri's-Semîn bi-Şerhi'1-Hadîsi'l-Muselsel bi-Dimeşkıyyîn : İs- 
mail b. Muhammed el-Aclûnî (1087-1 162) 

67. Tenâfulu'l-Ummâl bi-Şerhi Hadîsi Fedâ'ili'l-A'mâl: Muhammed b. Salim 
en-Nablusî (1188) 

68. el-Kavlu'1-Eşbeh fî Hadîsi ;/ men Arafe Nefsehu fekad Arafe Rabbeh": Ab- 

durrahmânb. Mustafa el-Aydarûsî (1192) 

69. Şerhu Hadîsi'r-Rahme: Aliİbnu'1-Hâc Sâdık ed-Dağıstânî (1199) 

70. er-Ravdu'1-Ezher fî Hadîsi "Men ra'â Munker": Muhammed b. Ahmed, 
İbnu'l-Cevherî (1151-1215) 

71. Ferâ'idu'l-Fevâ'id fî Şerhi Hadîsi Cibril: Hâlid İbnu'l-Huseyn eş-Şehrzûrî 
(1242) 

72. el-Ebhâsu'1-Vad'iyye fi'1-Kelâm alâ Hadîsi "Hubbu'd-Dunyâ Re'su Külli 



132 Prof, Dr. Mücteba UĞUR 

Hatî'e": Muhammed b. Ali eş-Şevkânî (1173-1250) 

73. İthâfu'l-Mehera fi'1-Kelâm alâ Hadîsi "Lâ Advâ ve lâ Tiyara": eş-Şevkânî 

74. Nesm'l-Cevher fî şerhi Hadîsi Ebî Zer eş-Şevkânî 

75. Şerhu Hadîsi "İnnallâhe Yuhibbu'1-Abde'n-Nakî": Usmân b. Mustafa el- 
Cerkeşî (1277) 

76. Terceme Elf Hadîs: İsmâ'il Kemal Paşa (1310). Basılıdır. 

77. Şerhu Hadîsi Cibrîl: Abdusselâm Îbnu'1-Hâc Sa'id el-Bağdâdî (1237-1320) 

78. Hulâsatu'l-Mekal fi'1-Kelâm alâ Hadîsi "Şeddi'r-Rihâl": es-Seyyid Nurud- 
din Mustafa b. Muhammed el-Bağdâdî (1331) 

79. Aslu'l-Haber min Kelâmi Seyyidi'l-Beşer. Abdullatîf er-Râzî 
Nüsha: Nuruosmâniye 

80. İ'mâlu'1-Fikr ve'r-Rivâyât fî Şerhi Hadîsi "İnneme'l-A'mâlu bi'n-Niyyât": 

îbrâhîm el-Gûrânî 

8LTefsîru Hadîsi "er-Râhimûne Yerhamuhumu'r-Rahmân": Abdullatîf b. 
Yûsuf, Muvaffakuddîn el-Bağdâdî(?) 

82. Şerhu Seb'îne Hadîsen: Abdullatîf b. Yûsuf, Muvafakuddîn el-Bağdâdî (?) 

83. İrşadu'l-Evvâh ila Ma'nâ Hadîsi w Men Kara'e Harf en min Kitâbillâh": Mu- 
hammed b. Abdurresûl el-Berzencî (1040-1103) 

84. Envâru'l-Yakîn fî Şerhi Hadîsi Evliyâ'illâhi'l-Muttakîn: Muhammed b. 
Ahmed, İbn Merzûk et-Tilemsânî 

HADİS USULÜ 

Eski tabiriyle Usûî-i Hadis veya klasik Arapça deyişiyle Umu Mustalahi'l-Hadîs 
veyahut kısaca Mustalahu'l-Hadîs veyahutta Ulûmu' l-Hadîs ve Dirâyetu'l-Hadîs te- 
rimleri ile bilinen hadis metodolojisi ilmidir. Değişik şekillerde tanımlanmıştır. 

Hicrî beşinci asrm büyük hadis âlimi el-Hatibu'1-Bağdadî'den önceki âlimlere 
göre hadis usûlü ilmi, hadisler ile ravilerinin adalet ve zabt yönünden durumların- 
dan, senetlerinin kesintisiz veya kesik oluşlarından bahseden ilimdir. 

el-Hatib'den sonraki alimler hadis metodolojisi ilmini daha değişik tanımlamış- 
lardır. Onlara göre hadis usûlü ilmi, kabul ve red yönünden ravi ile mervînin (riva- 
yet edilen hadisin) durumunun bilinmesidir. 

Hadis usulünün bir diğer tarifi şöyledir: "Rivayetin hakikatini, şartlarını, çeşit- 
lerini, hükümlerini, râvilerin hallerini, rivayet şartlarını, nihayet sınıflarım bildiren 
ilimdir/ 7 {Tedrîb, 1/41). 

Hadis Usûlü ilmi, hadis rivayeti ile râvilerin hallerinin incelenmesi sonunda 
doğmuştur. Dindeki yeri itibariyle hadislerin rivayet yoluyla nesilden nesile akta- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 133 

rılması bir zaruret halini alınca, rivayetin gelişigüzel yapılmamasını; aksine düzenli 
bir biçimde yürütülmesini sağlayacak tedbirler alınmıştır. Isnad sisteminin uygu- 
lanması böyle tedbirlerden biridir. Sahabe ve Tâbi un devirlerinde rivayetin bir 
takım kaidelere bağlanışı da öyledir. 

Zamanla rivayetin metodlu bir şekilde yapılması için alman tedbirlerle konulan 
kaideler hadis metodolojisinin esaslarım oluşturmuştur. 

Hadis Usulü konularının kitaplara geçirilerek terminolojisine dair müstakil eser- 
lerin yazılışı geç tarihlere, dördüncü asra rastlar. Bu hadis tedvin ve tasnif faaliyeti- 
nin erken başlamasıyla açıklanabilir. Şöyle ki, önce hadisler tedvin edilmiş, hadis 
kitapları yazılmış; ondan sonra sıra hadis usulüne gelmiştir. Bununla birlikte hadis 
usulü kitapları tasnif edilinceye dek konuya hiç eğilinmediği söylenemez. İlk hadis 
usulü kitabı sayılan el-Muhaddisu'l-Fâsıldan önce de hadis metodolojisi konularına 
hadis kitaplarında çeşitli vesilelerle yer verilmiştir. 

Hadis usulü kitaplarına geçmeden usul konularına yer veren bazı kaynaklara 
işaret etmeden geçmeyeceğiz. 

a) Hadis Usulü konularına yer veren bazı eserler: 

1. er-Risâle: Muhammed b. İdrîs eş-Şâfî'î (204) 

2. Kitâbu İhtilâfi'l-Hadîs: eş-Şâfi'î. 

3. Sahîh-i Müslim Mukaddimesi: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (206-261) 

Sahih-i Muslimi öteki hadis kaynaklarından ayıran en önemli hususlardan bi- 
risi mukaddimesidir. Bir giriş ve altı babdan oluşan mukaddimede sırasıyla, 
sika râvilerden rivayet, yalancıları terk, Hz. peygamber (s. a) üzerine yalan 
söylemekden sakındırmak; Ona isnad edilen yalanın yalanların en ağırı ol- 
duğu; her işittiğini söylemekden men, zayıf ravilerin hadislerini kabulde ih- 
tiyatlı davranılması, isnadın dinden olduğu, ravileri cerhetmesi caiz olup, 
bunun haram kılman gıybet olmayıp îslam şeriatını savunmak manâsına 
geldiği ve nihayet anane yoluyla rivayet ve mülakat gibi hususlarda kıymetli 
bilgiler verilmiştir. 

4. Kitâbu'1-İlel: Muhammed b. İsa et-Tirmizî (209-287) 

Sünen Tirmizinin 51. bölümü olan Kitabul-İlel kısmında et-Tirmizî aslında 
eserine aldığı hadislerin niteliklerini izah etmek istemiştir. Bu arada kıymetli 
bilgiler vermiştir. Bu kısım üzerine müstakil şerhler yapılmıştır. (Bk. îlelu'l- 
Hadis). 

5. Mukaddimetu Kitâbi'1-Cerh ve T t-Ta'dil: Abdurrahman b. Ebî Hatim, İbn Ebî 
Hatim er-Râzi (327) 

İbn Ebî Hatim de Kitâbu'1-Cerh ve't-Ta'dil'e giriş mahiyetindeki uzunca kı- 
sımda bölümler halinde rivayet âdabı ile ilgili önemli bazı bilgiler naklet- 
mektedir. 



134 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

6. el-Letâ'if: Muhammed b. Yahya el-İsbehânî, Ibn Mende (310-395) 
Nüsha: Zahiriye 356. 

7. el-Medhal ilâ Ma'rifetiVSahîh ve's-Sakîm mine'l-Ahbari'l-Merviyye Mu- 
hammed b. Abdullah el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî (321-405) . 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 346. 1351/1932 tarihli Haleb baskısı vardır. 

8. el-Medhal: Ahmed İbnu'l-Huseyn el-Beyhakî (384-458) 

9. el-A'lâm fî İstî'âbi'r-Rivâye ani'l-E'immeti'l-A'lâm: Ali b. İbrahim el-Gırnatî 
(577) 

10. Mukaddime Câmi'i'1-Usûl: el-Mubârek b. Muhammed ibnul-Esîr el-Cezerî 
(544-606) 

b) Hadis Usûlü Kitapları 

1. el-Muhaddisu'1-Fâsıl beyne'r-Râvî ve'1-Vâ'î: el-Hasen b. Abdurrahmân er- 
Râmehurmuzî (265 ?-360). Nüsha: Sohac 93; Zahiriye 400; Köprülü 397; Şehit 
Ali Paşa, Meşhed, Eskuriyal ve Haieb. 

Dr. Muhammed Accâc el-Hatib edisyonu 1391/1971 de Beyrut'ta basılmıştır. 

Bütünüyle hadis rivayetiyle ilgili sened, rivayet metodları ve öteki bazı mese- 
lelere dair bilgiler vermektedir. Baştan sonra Rivâyetu'l-Hadîs kitapları me- 
toduyla kaleme alınmıştır. Açılan bablar senedli bilgilerle işlenmiştir. Müel- 
lif her sözü, hadismiş gibi senediyle nakletmiştir. 

el-Muhaddisu'1-Fâsıl hadis usûlü konularının tamamını ihtiva etmemektedir. 
Bu durum, eserin bizlere bütünüyle intikal etmemiş olduğu ihtimalini dü- 
şündürmektedir. Ancak İbn Hacer bunu konusunda ilk eser oluşuna bağla- 
mıştır. (Hadis Edebiyatı, 164). 

2. Ma'rif etu Ulûmil-Hadîs: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n-Nisâbûrî 
(321-405). Nüsha: Londra, İstanbul (Veliyyuddin 454; Ayasofya 444, 449, Köp- 
rülü, 397; Şehit Ali Paşa 346); Zahiriye, Haleb, Kahire, Dârulkutub. 

1977 de Kahire'de basılmıştır. İkinci baskısı Kahire 1397/1977 tarihlidir. 

Elli iki konuya yer vermiş; herbirini "Nev'... min Ma'rifeti Ulûmi'l-Hadis" 
başlığı altında vermiştir. Böylece ulûmu '1-hadis terimi ilk olarak burada kul- 
lanılmış olmaktadır. Âlî İsnadla başlayan neviler arz ve icazet gibi hadis ri- 
vayet metodlarıyla sona ermektedir. Konular işlenirken yer yer müellifin gö- 
rüşlerine de rastlamak mümkündür. 

İbn Hacer, Ma'rif e Ulûmi'l-Hadis' in mükemmel bir eser sayılamayacağını 
söylemiştir. İbn Haldun ise "hadis ilminin güzelliklerini ortaya koyduğu" 
görüşündedir. 

Tâhir el-Cezâ'irî tarafından Tevcîhu'n-Nazar'da özetlenmiştir. 

er-Ramehurmuzî ile el-Hâkim arasında uzun bir zaman farkı bulunmaması- 
na rağmen iki müellifin aynı konuya bakış açısı ve tertibinde oldukça farklı- 



IADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 135 

lıklar görülmektedir. Bu da bu müelliflerden önce, usul konusunda büyük 
bir ilmî birikimin mevcudiyetini göstermektedir. (Hadis Edebiyatı, 165). 

3. el-Mustahrec alâ Ma'rifeti Ulûmi'l-Hadîs: Ahmed b. Abdillah, Ebu Nu'aym 
el-İsbehânî (336-430) 

İbn Hacer bu eser hakkında bilgi verirken, "el-Hâkim'i Ebu Nu'aym takib 
etmiş; ve onun kitabına bazı ilâveler yaparak yeni bir kitap ortaya çıkarmış- 
tır. Bununla birlikte birçok şeyleri kendisinden sonrakilere bırakmıştır" der. 

(Nuzhe, 5). 

Nüsha: Köprülü. 

1357 yılında Haydarabad'da basılmıştır. 

4. el-Kifâye fî İlmi'r-Rivâye: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392-463) 

Hadis usûlü konularını bölümler halinde herbirini bâb başlığı altında senet- 
leriyle rivayet ettiği nakillerle işleyen kıymetli bir eserdir. 

"Kendisinden sonraki alimlerin müracaat kaynağı olan el-Hatib, el-Kifâye' de 
ilk bâb olarak" Allah'ın kitabının hükmü ile Hz. Peygamber (s. a) in 
sünnetinin hükmünün denkliği "ni ele almıştır. Sünnetin kitap (Kur'an-ı 
Kerim) karşısındaki yeri, haberlerin çeşitleri, haberu'l-vâhid'in tetkiki gibi 
ciddî konulara yer verdiği kitabında râvi, rivayet, cerh ve ta'dîl gibi Hadis 
Usulü İlminin temel meselelerine temas ettikden sonra nassların tearuzu ve 
tercih konularıyla eserini bitirmiştir. (Hadis Edebiyatı, 166). 

Nüsha: İstanbul Musalla Medresesi 31; Murad Molla 328; Laleli 387. Haleb 
Medresetu'l-Usmâniye, Zahiriye, Mısır Sultaniye, Haydarâbâd Âsifiye kütüp- 
hanelerinde de birer nüshası vardır. 1357 de Haydarabad'da 1972 de 
Kâhire'de basılmıştır. 

5. Kitâbu'1-Câmî Li-Âdâbi'ş-Şeyh ve's-Sâmî veya Kitabu'1-Câmî Li-Ahlâki'r- 
Râvî ve AdâbiVSâmî: el-Hatîbu'1-Bağdadî. 

Nüsha: İskenderiye Belediye Ktb. 371 1. 

Dr. Muhammed Re'fet Said edisyonu 1401/1981 tarihinde iki cilt halinde Ku- 
veyt'te neşredilmiştir. Pek çok hatası olduğundan ciddî bir ilmî neşriyat gö- 
rünümü vermemektedir. 

Dr. Mahmûd et-Tahhân edisyonu 1403/1983 de Beyrut'ta basılmıştır. Bu 
baskı oldukça ciddî bir ilmî yayın niteliğini haizdir. 

Dr. Muhammed Accâc el-Hatîb tarafından da yayma hazırlanmıştır. 

6. el-İlmâ* ilâ Ma'rifeti Usûli'r-Rivâye ve Takyîdi's-Semâ el-Kaadî İyad b. 
MÛsâ el-Yahsubî (479-544) 

Kâdî İyâd Mağrib ülkelerinde yazılan bu ilk hadis usulü kitabında Hadis 
Usulüne dahil bazı konuları bablara ayırarak işlemektedir. Daha önceki eser- 
lerden farklı olarak senetsiz değerlendirmeler nakletmektedir. Senediyle ver- 
dikleri daha çok delil olmak üzere sevkettiği hadislerdir. 



136 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

el-Muhaddisu'1-Fasıl, Ma'rifetu Ulûmi'l-Hadîs ve el-Kifâye olmak üzere ken- 
disinden önceki üç eserden geniş çapta faydalanan Kaadi İyad, önce Hadis 
ve Sünen ilmini öğrenmenin gereği üzerinde durmaktadır. Hadis ilminin ve 
ha dişçilerin şerefi; hadis talibinin uyması gereken âdâb; elde etmesi uygun 
olan ahlâkî nitelikler gibi giriş bilgilerinin ardından hadis öğrenmek için 
uygun olan yaş, öğrenim yolları ve rivayet usulleri; edâ lafızları; bazı semâ 
ve dabt meseleleri; bu konuda kolaylık taraftarları; yazı, mukabele (karşılaş- 
tırma), şekl ve benzeri yollarla takyîd; tashih, temrîz ve tadbîb; lafız ve mâna 
ile rivayet, kıraat; tahricde isnadın kaldırılması; hadis okutma yaşı gibi ko- 
nuları doğu ve batı âlimlerinin görüşlerine ayrı ayrı temas etmek suretiyle 
işlemektedir. En sonda da sonuç kabîlinden âdâb-ı hamideye yer vermekte- 
dir. 

Hadis rivayet metodlarmdan icazetin altı çeşidini açıkladıktan sonra bu ko- 
nuyu ilk kez kendisinin ortaya koyduğunu belirtmektedir. (Hadis Edebiyatı, 
167, 8). 

İbn Hacer'e göre el-İlmâ' latif bir kitaptır. Daha sonraki İbnu's-Salâh'ın eseri- 
ne geniş çapta kaynaklık etmiştir. 

Nüsha: Ayasofya 433; Zahiriye, Eskuriyal. 

Seyyid Ahmed Sakr edisyonu 1970 de Kahire 'de basılmıştır. 

7. Mâ Lâ Yese Vl-Muhaddise Cehluhu; Umer b. Abdulmecîd el-Miyânecî (580) 

Küçük çapta bir risale olup bazı usul konularına dair kısa bilgiler vermekte- 
dir. Kâtip Çelebi'nin işaret ettiğine göre 579 da Mekke'de yazılmıştır. (KZ, 
1575). 

Subhi es-Samerrâ'î tahkiki ile 1387 h. tarihinde Bağdat'ta yapılmış bir baskısı 
vardır. 

8. Tuhfetu f l-Ahyâr fî Beyâni Aksâmi'l-Ahbâr Ahmed b. Muhammed el- 
Muecced (601) 

9. Ulûmu'l-Hadîs: Muhammed b. ismail, İbn Halfûn (636) 
Nüsha: Aşır Efendi 103. 

10. Ulûmu'l-Hadis (el-Mukaddime): Usmân b. Abdurrahmân eş-Şehrzûrî, 
İbnu's-Salâh (577-643) 

Eser hakkında tbn Hacer şunları söyler: 

'İbnu's-Salâh Dimeşk'de yaşamıştır. Buradaki Eşref iyye Medresesinde 
hadis öğretimiyle görevlendirildiği zaman meşhur kitabını derlemiş; Hadis 
Usulü İlminin çeşitli konularını tertip ederek talebelerine yazdırmıştır. Bu 
yüzden eserinin tertibi istenilen Ölçüde mükemmel olmamıştır. 

İbnu's-Salâh (bu kitabını yazarken) el-Hatîb'in muhtelif eserlerine itibar ede- 
rek onlardaki dağınık konuları bir araya getirmiş başka eserlerden ilaveler 
yapmıştır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 137 

Böylece o diğer kaynakların dağınık konularını derli toplu bir hale getirmiş- 
tir. Bu yüzden halk bu kitaba önem vermiş, izinden yürümüştür. Nice insan- 
lar onu nazma çekmiş, niceleri kısaltılmıştır. Niceleri de üzerine ilaveler 
yapmış istidrakler meydana getirmiştir. Nice insanlar ise, lehinde veya aley- 
hinde bulunmuştur. (Nuzhe, 17). 

Ulûmu'l-Hadîs'in kaynağını geniş çapta el-Muhaddisu'1-Fâsıl, Ma'rife 
Ulûmî'l-Hadîs, el-Kifâye ve el-İlmâ f teşkil eder. Pek çok yazma nüshası var- 
dır. 

1904 de Hindistan'da, 1926 da Mısır'da; sonradan Beyrut'ta; Dr. Nureddin Itr 
edisyonu 1386/1966 da Haleb'de basılmıştır. 

İbnu's-Salâh, eserini hocalık yıllarında, ilimde belli bir mesafe katettikten 
sonra kaleme almış ve derslerinde dikte etmiştir. Ele aldığı konuları el- 
Hâkim gibi "nevi 1 "ler halinde ve fakat senedsiz olarak işleyen İbnu's-Salâh, 
toplam 65 nevi içinde usul meselelerine, önceki kitaplarda görülmeyen yeni 
bir tertib vermiştir. O, kendisinden önceki usulcülerin ele aldığı konuları, 
alâkalarına göre dağınıklıktan kurtarıp bir araya toplamaya çalışmıştır. 
Fakat buna rağmen kendisi de tertibte tam bir ahenk sağlayabilmiş değildir. 
Senedle ilgili konuların içinde, birden metinle ilgili meselelere yer vermek 
gibi durumlara o da düşmüştür. Bunun sebebi, eserini ders notu halinde ha- 
zırlayıp imlâ ettirmiş ve belki de asıl düzenli nüshanın kaybolmuş olduğu 
ihtimalleri ile açıklanmıştır. Bu arada onun bu tertibinin sonraki ulemâ tara- 
fından aynen takib edildiğini de burada kaydetmek gerekir. 

İbnu's-Salâh, önceki müelliflerin temas etmediği konuları ilk kez belli bir tari- 
fe kavuşturmuş, öncekilerin ifâdelerini kendi üslûbu içinde tehzib etmiştir. 
Karşı çıktığı hususları açıkça belirtmiştir. Genellikle kendi görüşlerine, ko- 
nuların sonunda "kultu" ifadesiyle yer vermiştir. O hemen her konuyu 
büyük bir ilmî ihtiyat ve tevazu ifadesi olarak "Allahu a'lem" diye bitirmiş- 
tir. 

Müellif, ele aldığı konuları misallendirmiş ve uzun uzun anlatım yoluna git- 
memiştir. Bu da Ulûmu'l-Hadîs'in gerektiğinde ezberlenebilecek bir ders ki- 
tabı olarak düşünüldüğünü göstermektedir. 

Doğrudan sahih hadis'in tarifine tahsis edilmiş birinci nevi ile başlayan eser, 
râvilerin vatanlarının bilinmesine ayrılmış olan 65. nevi' ile bitmektedir. 
(Hadis Edebiyatı, 169). 

İstanbul Nüshaları: Rağıp Paşa 243, 244; Ayasofya 448; Şehit Ali paşa 351; 
Murad Molla 320; Köprülü 218; Çorlulu Ali paşa 79; Veliyûddin 453; 
Nurbânu Sultan 38; Laleli 355... 

Haşiyesi 

Nuket alâ Ulûmi'l-Hadîs: İbnu's-Salâh (EM, 1/654). 

Muhtasarları 



138 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

1. İrşâdu Tullabi'l-Hakâ'ik ilâ Ma'rifeti Süneni Hayri'l-Halâ'ik Yahya b. 
Şeref en-Nevevî (631-676) Nüsha: Köprülü 220; Ayasofya 434 

Hadis bibliyografyasına ait kaynaklarda Takrîbu'l-İrşâd ilâ İlmi'l-İsnâd 

adiyle de geçen bu eser ilk kaydettiğimiz isimle ve Abdulbârî Fethullah 
es-Selefî tahkikiyle 1408/1987 tarihinde iki cilt halinde Beyrut'ta basıl- 
mıştır. 

2. et-Takrîb ve't-Teysîr Li-Ma'rifeti Suneni'l-Beşîri'n-Nezîr; en-Nevevî. 

"İrşadım muhtasarı mahiyetinde bir eserdir. Bunu bizzat en-Nevevî "Bu 
kitap/ İbnu's-Salâh künyesiyle meşhur Ebu Amr Usman b. Abdur- 
rahmân'm Ulûmu 'l-Hadîsini kısaltarak meydana getirdiğim "îrşad" kita- 
bının muhtasarıdır. Onu kısaltmakta aşırı gittim, tnşaallah maksada 
halel getirmemiştir/ 7 diyerek açıklamıştır. (Takrib, 3) 

Nüsha: Laleli 356, 357; Köprülü 248; Fatih 669, 1123; Feyzullah 255; Aya- 
sofya 436; Halis Efendi 6187; Ragıp Paşa 235; Şehit Ali paşa 333. 

et-Takrîb, birkaç kere basılmıştır. (Kahire 1388/1968; Dr. Mustafa İlhan 
edisyonu, el-Menhelu'r-Râvî min Takribi 'n-Nevâvî adıyla, Beyrut ?). 

et-Takrîb Şerhleri 

1. (Şerhul-Takrîb): Abdurrahîm îbnu 1-Huseyn el-Irâkî (725-806) 
Nüsha: Nuruosmâniye 617 (Müellif Hattı) 

2. Şerhu Takrîbi't-Teysîr Li-Ma'rifeti Suneni'l-Beşîri'n-Nezîr İbrahim 
b. Muhammed el-Kabâkıbî (901 den sonra). 

3. (Şerhu't-Takrîb): Muhammed b. Abdirrahmân es-Sehâvî (902) 

4. Tedrîbu'r-Râvî fî Şerhi Takrib i'n-Nevâvî: Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) Birkaç kez basılmıştır. (Mısır 1379; 1-2, Kahire 
1385/1965). 

5. el-Menhecu's-Sevî fî Haşiye ale'1-Menheli'r-Revî: Abdurrahmân b. 
Süleyman, İbn Makbul el-Yemenî (1179-1250) 

et-Takrîb Zevâ 'idi 

et-Teznîb fî Zevâ'id ale't-Takrîb: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

Birkaç kez basılmıştır. (Mısır 1379; 1-2, Kahire 1385/1965). 

3. Manzume fî Usûli'l-Hadîs: Ahmed b. Ferac el-İşbîlî (699) 

4. el-Menhelu'r-Revî fî Ulûmi'l-Hadîsi'n-Nebevî: Muhammed b. îbrâhîm, 
İbn Cemâ'a el-Kinânî (639-733) 

İbn Cem'â bu eserinde Ulümu'l-Hadîs'i özetlemekle birlikte hayli faydalı 
bilgiler eklemiştir. Eser, bir mukaddime ile dört bölüm halinde düzenlen- 
miştir. Genelde, tarifler, sened ve metnin kısımları, rical isimleri, hadis ri- 
vayet metotları gibi konulardan oluşur. 

Şerhi 



HAPİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____„^ - — 

^ el-Menhelu's-Sevî fî Şerhi'1-Menheli'r-Revî: Muhammed b. Ahmed, İbn 
Cemâ'a (819) 

Nüsha: Dârul-Kutub 217; Madrid 598. 
Haşiyesi 

Haşiye alâ Şerhi tbn Cemâ'a: Muhammed b. Ubâde, el-Adevî (1193) 
5. el-Bâ'isu'1-Hasîs fî thtisâri Ulûmi'l-Hadîs: İsmail b. Umer el-Kureşî, 
Ebu'1-Fida, İbn Kesîr (701-774) 

îbn Kesir bu eserinde Hadis Usûlü konusunda ilk eser veren âlimler ola- 
rak el-Hâkim ve el-Hatîbî hatırlattıktan sonra şunları söylemiştir: 
"Hadis İlmi en mühim ve faydalı bir ilim olduğu için önemli konularını 
bir araya getiren, müşkül meseleleri bırakan yararlı bir muhtasar eser 
yazmak istedim. Hadis ilmine dair İbnu's-Salâh'ın tertip ettiği kitap söz 
konusu ilmin talihleri arasında konusunda en meşhur eserdir. Öyle ki 
gençlerden onu ezberlemeye çalışanlar olmuştur. Ben de onun yolundan 
gittim. Aynı şeyleri yaptım. Uzun yerlerini kısalttım. Dağınık bilgilerini 
düzene koydum. İbnu's-Salâh kitabında el-Hakimin metoduna uyarak 
Hadis usûlü konularını 65 nevî olarak zikretmiştir. Allahın yardımıyla 
bunların hepsini zikrettiğim gibi Ebu Bekri'l-Beyhakî'nin el-Medhal ilâ 
Kitâbi's-Sunen isimli kitabından derlediğim bazı bilgileri de ekledim. 
Onları da özlü bir şekilde verdim/' (S. 15). 
Nüsha: Veliyuddîn 454. 

Ahmed Muhammed Şakir tabı Mısır'da, daha sonra 2. ve 3. baskıları Ka- 
hire'de neşredilmiştir. 
Beyrut'ta da basılmıştır. 

6. (Muhtasaru Ulûmi'l-Hadîs): Ali b. Usman el-Mârdînî, İbnu't-Turkmânî 
(750). Nüsha: Laleli 390 

7. Islâhu İbni's-Salâh: Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689-762) 

8. (İhtisâru Ulûmi'l-Hadîs): Bahâ'eddin el-Endelûsî 

9. eş-Şezâ'u'1-Feyyâh Min Ulûmi İbni's-Salâh: İbrahim b. Mûsâ el-Enbâsî 
(725-802) 

10. Mehâsinu'Mstılâh fî Tadmîn (Tahsîn) İbni's-Salâh Umer b. Raslân el- 
Bulkînî (724-805). Nüsha: Köprülü 228; Fatih 667; Berlin Kraliyet Kütüp- 
hanesi 1048, 

Nazmı 

Nazmu Manâs ini'l-Istıl âh: Tahir İbnul-Hasen el-Halebî (808) 

11. Muhtasaru'l-Mulahhas: Ahmed b. Ali, İbn Haceri* 1-Askalânî (852) Nüsha: 
Şehit Ali Paşa, 350. 

12. el-Muhtasar fî İlmi'l-Hadîs: Muhammed b. Yûsuf b. Ebî Sa'îd 



140 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Nüsha: Ayasofya 446. 

13. Usûlu'l-Hadîs: Muhammed b. Pîr Ali el-Birkavî (981) 
Nüsha: Yıldız, 13811; Halis Efendi 568, 1148. 

14. Kifâyetu'l-Ahyâr fî Ma'rifetil-Ahbâr. Abdurrahmân b. Muhammed b. 
Ya'kûb. Nüsha: Hüsrev Paşa 28. 

15. ed-Durer ve'1-Ğurer fî Mustalahi Ehli'1-Eser Yûnus b. Yûnus b. Abdulka- 
dir er-Râşidî (1020). Nüsha: Laleli 380 

Şerhi 

Tuhfetu Ehli'n-Nazar: er-Râşidî 

16. Buğyetu't-Tâlibîn Li-Ma'rifeti Istılâhi'l-Muhaddisîn (Zehru'n-Nadîr): 

Abdurraûf b. Ali el-Munâvî (1031) Nüsha: Esat Efendi 257. 

17. Risale fî Ma'rifeti İlmi'l-Hadîs: ? 

Nüsha: Rıza paşa 1025; Bayezid Umumî 783-788. 

18. Rİyadu'l-Eshâr fî CilâVl-Ebsâr ? Nüsha: Ayasofya 438. 

19. Risale fî Ma'rifeti İlmi'l-Hadîs: ? 

Nüsha: Bayezid Umumî 783-788. 
Şerhleri 

1. (Islâhu İbni's-Salâh): Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689-762) 

2. en-Nuket alâ İbni's-Salâh: Muhammed b. Bahâdır b. Abdullah ez- 
Zerkeşî (745-794). Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 2189. 

3. en-Nuket alâ Kitabi İbni's-Salâh: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî 
(973-852) Nüsha: Yemen, Mektebetu Cami'i San'â; Riyad Üniversitesi; 
Haydarâbâd, Sa'îdiye Kütüphanesi Pakistan. Basılmıştır. (Dr. Busey' b. 
Hâdî Umeyr edisyonu/ 1-2, Medîne el-Câmi'atu'1-îslâmiyye yayını 14, 
1404/1984). 

Tekmilesi 

el-İfsâh bi-Tekmîli'n-Nuket alâ Kitabi İbni's-Salâh İbn Haceri'l- 
Askalânî 

4. et-Takyîd ve'1-İdâh li-Mâ Utlika ve Uğlika min İbni's-Salâh Abdur- 
. rahim İbnu'l-Huseyn ei-Irâkî (725-806) Birkaç kez basılmıştır. (Kahire 

1389/1969; Haleb; Beyrut 1411/1991). 

c. Nazma Çeken Eserler 

1. (Nazmu Ulûmi'l-Hadîs l'ibni's-Salâh): Muhammed b. Ahmed b. Haiîl el- 
Hûbî (693) 

2. Nazmu'd-Durer fî Îlmi'1-Eser (Elf iyyetu'l-Irâki): Abdurrahîm İbnu'l-Huseyn 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 141 

el-Irakî (725-806) 
Başı: 

768 de bitirmiştir. 427 beyittir. 

Nüsha: Laleli 392; Aşir Efendi 102; Râgıp Paşa 1470; Bağdadlı, Vehbî 361 
Halis Efendi 4947; Veliyuddin 455; Yıldız Köşk, Hadîs 118; Murad Molla 346 
Emir Hoca Kemankeş 43; Laleli 352; Bayezid Umumî 766; Kılıç Ali Paşa 179 
Şehit Ali paşa 347; Rıza Paşa 3017; Karaçelebizade Hüsameddin 36; Nuruos- 
maniye 610; Ayasofya 4789. 

Fethu'l-Muğîs ile 1303 de Laknovda; Muhammed Hamid el-Fakî tahkiki 
Mısır'da basılmıştır. Ayrıca Hindistan'da da basılmıştır. 

Şerh ve Haşiyeleri 

1. Fethu'l-Muğîs (Şerhu'l-Elfiyye el-Mutavvel): Nâzım el-Irakî. 

Elfiyye'ye uzun bir şerh yazmaya başladığını, sonra vasat bir şerhe yö- 
neldiğini kendisi kaydeder. 

Telhisi 

(Telhîs Şerhi'l-Elfiyye): Muhammed Emîn, Emîr Bâdşâh el-Buhârî ... 972 
de bitmiş. 

Haşiyesi 

1. (Hâşîye Alâ Fethi'l-Muğîs): el-Kasım b. Kutluboğa (879). 

2. (Haşiye ala Fethi'l-Muğîs): İbrahim b. Umer el-Buka'î (885). 

2. Şerhu'l-Elfiyye el-Muhtasar el-Irâkî. 

3. Şerhu'l-Elfiyye: İsmâ'il b. tbrâhîm el-Belbîsî (802). 

4. Şerhu'l-Elfiyye: Ahmed b. Abdurrahîm, Ebu Zur'a el-Irakî (826) 

5. (Şerhu'l-Elfîyye li'1-Irâkî): İsmâ'il b. İbrâhîm, İbn Cemâ'a el-Kinânî (861) 

6. Şerhu'l-Elfiyye Li'1-Irâkî: el-Kasım b. Kutluboğa el-Hanefî (802-879) 

7. en-Nuketu'1-Vefiyye Ale'l-Elfiyye: , îbrâhîm b. Umer el-Buka'î (885) 
Nüsha: Bağdad Evkaf Ktb. 494. 

8. Şerhu'l-Elfiyye: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Sâiihî (837-893) 

9. Sa'ûdu'l-Merâkî Şerhu Elfiyyeti'l-Irâkî: Muhammed b. Abdullah el- 
Haydarî (821-894) 

10. Fethu'l-Muğîs Şerhu Elfiyyeti'l-Hadîs: Muhammed b. Abdurrahmân es- 
Sehâvî (830-902). Hindistan'da ve Mısır'da basılmıştır. 

11. Katru'd-Durer fî Şerh Nazmi'd-Durer (Şerhu'l-Elfiyye): Abdurrahmân b. 



142 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Ebî Bekr es-Suyûtî (849-91 1 ) 

12. Nuket Ale'l-Elfiyye: es-Suyutî. 

13. Fethu'1-Bâkî bi-Şerhi Elfiyyeti'l-Irâkî: Zekeriya b. Muhammed el-Ensârî 
(824-926) 

Haşiye 

Haşiye Ala Fethi'l-Bakî: Ali b. Ahmed el-Adevî (1189). (Tedrîb, 1/8). 

14. Şerhu Elfiyyeti'l-Irâkî: İbrahim b, Muhammed el-Halebî (956) 

15. Şerhul-Elfiyye: Muhammed Emin İbnu'ş-Şerîf, Emir Badşâh el-Buhârî 
(972 ?) 

16. (ŞermVl-Elfiyye): Ali b. Zeymılâbidîn b. Muhammed ei-Echûrî (967-1066) 

17. (Şerhu'l-Elfiyye): Muhammed İbnu's-Seyyid Abdurresul b. Kalender el- 
Berzencî (1040-1103) 

18. (Şerhu'l-Elfiyye): Ali b. Ahmed b. Mukerrem es-Sa'îdî (1112-1189) 

19. Şerhu Elfiyyeti'l-Irâkî: Yahya b.... el-Halebî, el-Mesalihî (1229) 

3. (Nazmu'l-Elfiyye): Tâhir İbnu'l-Hasen, İbnu'l-Habîb el-Halebî (808) 
Haşiyesi 

Hallu Ukûdi'd-Durer fî Ulûmi'l-Eser Ali b. Ahmed ez-Zevâvî (828) 

4. Nazmu'd-Durer fî İlmi'1-Eser (Elfiyyetu'l-Hadîs): Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) 

Baş tarafı; 

jloju-I iJLsti ojJü Loj ju**J <lJ\j juJ-I aİİ 

es-Suyûtî, kendi elfiyyesinin el-Irâki'nin elfiyy esinden daha derli toplu oldu- 
ğunu söyler. 

Nüsha: Süleymaniye 192; Laleli 353; Bayezid Umumi 801; Halis Efendi 571. 

Ahmed Muhammed Şâkir edisyonu 1352 de Mısır'da basılmıştır. Daha son- 
raları baskıları tekrar edilmiştir. (İkinci bs. Dimeşk 1400/1980). 

Şerhleri 

1. el-Bahru'llezî Zehar fî Şerhi Elfiyyeti'1-Eser Şâiri es-Suyûti. 

2. Menhecu Zevi'n-Nazar fî Şerhi Manzume Îlmil-Eser es-Suyutî. 

3. Fehmu Zevî'n-Nazar fî Şerhi Manzûmeti'l-Eser Muhammed b. Mahfuz 
et-Termesî (?) 1332 de basılmıştır. 

4. (Şerhu Elfiyyeti'1-Eser): Muhammed el-Hicâzî b. Muhammed, el-Vâ'izu'l- 
Kalkaşandî (1035) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 143 

5. el-Kasîdetu'1-Ğaramiyye (Manzume ibn Ferah): Ahmed b. Ferah, İbn 
Ferah el-İşbilî (699J 

Matlaı şöyledir: 
J— *J"**-*J J-*Lr« cr*- ^ J>*J*3 J-^** ^ * WJ'j £^-^ ijf\j? 

Hadis çeşitlerini gazel şeklinde işlediği bir şiiri olup bazıları şeklim be- 

ğenmeyip tenkit etmektedir. 

İlk defa 1865 de Louis Flactcher tarafından Almanca tercemesiyle birlikte 

yayınlamıştır. 

Şerhleri 

1. Zevâlu't-Terâh bi-Şerhi Manzume İbn Ferah: Muhammed b. Ali, îbn 
Cemâ'a (759-806) 

2. (Şerhu'l-Kasîdeti'l-Ğarâmiyye): Ahmed Îbnu'l-Huseyn (810). 

3. (Şerhu'l-Kasîdeti'l-Ğarâmiyye): Muhammed b. İbrahim b. Halil et- 
Tete'î (947) 

4. (Şerhu'l-Kasîdeti'l-Ğarâmiyye): Yahya b. Abdurrahmân el-Karâfî (950) 

5. (Şerhu Manzume İbn Ferah): Muhammed b. Emir el-Kebîr (1180) 
Nüsha: Berlin, Kraliyet Kütüphanesi 

6. Zevâlu't-Terah Şerhu Manzume İbni Ferah: Abdusselâm b. Umer el- 
Mardînî (1200-1259) 

7. (Şerhu Manzume îbn Ferah): Muhammed b. Halil el-Kavukd (1222- 
1305) 

11. el-Iktirâh fî Beyâni'l-îstılâh: Muhammed b. Ali, îbn Dakîki'1-İyd (625-702) 
Geniş çapta tbnu's-Salâh'ın tesiriyle yazılmış önemli bir Hadis Usulü Kayna- 
ğıdır. Nüsha: Londra British Museum; Batı Berlin Kütüphanesi, 1063. Basılı- 
dır. (Kahlân Abdurrahmân ed-Dûrî edisyonu, Bağdad 1402/1982). 

Muhtasarı 

el-Mukiza fî İlmi Mustalahi'l-Hadîs: Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez- 
Zehebî (673-748) Nüsha: Zahiriye, Mecmu 1028, Âm 88; Bibliotetheque Natio- 
nal, Paris, İ577 Basılıdır. (Abdulfettâh Ebû Gudde edisyonu, Beyrut 1405). 

12. Rusûmu't-Tahdîs fî UIûmi'l-Hadîs: İbrâhîm b. Umer el-Ca'birî, İbnu's-Serrâc 
(732) 

13. el-Menhelu'r-Revî fî Ulûmi'l-Hadîsî'n-Nebevî: Muhammed b. İbrâhîm İbn 
Cemâ'a (639-733) 

14. el-Hulâsa fî Usûli'l-Hadîs: el-Huseyn b. Abdullah et-Tîbî (743) 
Mukaddime, dört bölüm ve hatimeden oluşur. Ulûmul-Hadîs ile en-Nevevî 
ve İbn Cemâ'a muhtasarlarının hülasası mesabesindedir. 



14 4 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Nüsha: Ayasofya 435; Bayezid Umûmi 772; Köprülü 230; Şehit Ali Paşa 337; 
Fâtih 659; Carullâh 279, 408; Atıf Efendi 369, 370; Hâlis Efendi 588; Esat Efen- 
di 257. 

Basılıdır. (Subhî es-Samarrâ'î edisyonu, Bağdâd 1391/1971). 

Haşiyesi 

Haşiye ale'l-Hulâsa: Ali b. Muhammed, es-Seyyidu'ş-Şerîfi'1-Curcânî (740- 
816) 

Haşiyenin Şerhi 

Zaferu'l-Emânî bi-Şerhi Hulâsati'l-Curcânî: Abdulhayy el-Laknevî (1304) 

15. el-Muğîs fî İlmi'l-Hadîs: Ahmed b. Muhammed, İbnu s-Sâhib (788) 

16. eî-Mukrî' fî Ulûmi'l-Hadîs: Umer b. Ali, Îbnu'l-Mulekkın (723-804) 
Nüsha: Bayezid Umûmî, 767. 

Telhisi 

et-Tezkira fî Ulûmi'l-Hadîs: Îbnu'l-Mulekkın 

et-Tezkira Şerhleri 

1. Fethu'l-Muğîs bi-Şerhi Tezkirati'l-Hadîs: Muhammed el-Mursâvî 

2. et-Tavdîhu'1-Ebher Li-Tezkire İbm'l-Mulekkirv. Muhammed b. Abdur- 
rahmân es-Sehâvî (902) 

3. Şerhu Tezkireti'bni'l-Mulekkm: Salâhuddin b. Usmân eş-Şâfi'î 

4. el-Mevridu'1-Asfâ fî Ulûmi Hadîsi'l-Mustafâ Muhammed b. Abdurrah- 
man el-Berşensî (808) 

17. Bulğatu'l-Hasîs ilâ İlmi'l-Hadîs: Muhammed b. Muhammed b. Hıdır el- 
Ayzarî (724-808) 

18. el-Hidâye fî Ulûmi'r-Rivâye: Muhammed b. Muhammed, el-Cezerî (751-833) 
Nüsha: Laleli 393 

Şerhi 

Şerhu Mukaddimeti'l-Hidâye: Muhammed b. İbrahim el-Halîlî (845-907) 

19. Tezkiretu'l-Ulemâ: el-Cezerî 

Keş halkının hadis ilimlerini ihtiva eden muhtasar bir eser yazmasını teklif 
etmeleri üzerine yazılmıştır. Hadis İlminin şerefi, yaygın ve revaçta olduğu 
devirler, kesada uğradığı zamanlar, Anadolu'da hadis ilmiyle meşgul olan- 
ların az oluşu gibi konularla hadis talebi seyahatleri anlatılmıştır. Sonuna, 
el-Hidâye fî Îlmi'r-Rivâye 
Manzumesi eklenmiştir. 

Kâtip Çelebi, el-Cezerî'ye ait, Mukaddime fi'1-Hadîs isimli bir kitap daha 
kaydetmiştir. (KZ. 2/1803). Bu eser olabilir. 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 145 

20. İşrâkatu'1-Usûl fî Ahâdîsi'r-Resûl: Muhammed b. Abdullah en-Nesefî (838) 
{KZZ, 1/86) 

21. Tenkîhu'l-Enzâr fî Tenkîd Ahâdîsi (Seyyidi)'l-Ebrâr. Muhammed b. 
İbrahim, Ibnul-Vezîr (765-840) 

Nüsha: Berlin Ktb. 1118. Mısır'da basılmıştır. 

Şerhi 

Tavdîhu'l-Efkâr Şerh Tenkîhu'l-Enzâr Muhammed b. İsmâ'il es-Sem ! ânî 

(1182). 

22. Ukûdu'd-Durer fî Ulûmi'1-Eser: Muhammed b. Abdullah, İbn Nâsıruddîn 
(777-842) 

Manzume şeklindedir. 

23. el-Funûnu'1-Celiyye fî Ma'rifeti Hadîsi Hayri'l-Beriyye Abdulazîz b. Ali el- 
Bekrî (846) 

24. Nuhbetu'l-Fiker fi Mustalahî Ehli'1-Eser Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l- 

Askalânî (773-852) ■ 

Bu eser de Urûmu'l-Hadîsin özeti sayılabilir. îbn Hacer buna şöyle işaret et- 
miştir: 

"Bazı dostlar benden bu kitabın (Ulûmu'l-Hadîs'in) önemli yerlerini özetle- 
memi istediler. Ben de onu, ilk defa benim başlattığım bir tertip ve metodla 
küçük bir kitap halinde özetledim. Adına Nuhbetu'l-Fiker fî Mustalahi 
EMTl-Eser dedim. Ona bazı nadir ve faydalı bilgiler ekledim/ 7 (Nuzhe, 18). 

Kâtip Çelebi Nubhetu'l-Fikerin hadis ilimleri konusunda sağlam bir metin 
olduğunu söylemiştir. (KZ, 2/1936). 

îlk defa 1862 de Monsieur Louis tarafından Kalkuta'da basılmıştır. 1301 
Mısır baskısı da vardır. Daha sonraları başta İstanbul olmak üzere bazı yer- 
lerde değişik baskıları yapılmıştır. 

a. Şerhleri 

1. Netîcetu'n-Nazar fî Şerhi Nuhbeti'l-Fiker Muhammed b. Ahmed b. Ali, 
İbn Haceri'l-Askalânî (?) 

Kâtip Çelebiye göre Nuhbetu'l-Fikeri musannif ından önce oğlu Kema- 
leddin Muhammed şerhetmiştir. (KZ, 1936). 

2. Nuzhetu'n-Nazar fî Tavdîhi Nuhbetu'l-Fiker İbn Haceri'l-Askalânî. 

İbn Hacer, İbnu's-Salâh'ın Ulûmul-Hadis'ini özetleyip ona bazı nadir ve 
faydalı bilgiler eklediğini kaydederek şöyle devam etmiştir: 

" . . .İkinci defa bende Nuhbetu'l-Fiker'in rumuzlarım halleden, değerli bil- 
gilerini açıklayan, hadis ilmine yeni başlayan birine kapalı gelen yerlerini 



146 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

izah eden bir şerh yazmak isteği belirdi. Alimlerin yoluna girmek ümi- 
diyle dostların arzusuna uydum. Nuhbetu'l-Fiker metnini şerhederken 
izah ve tevcihte bulunurken mübalağaya kaçtım. Kapalı yerlerine işaret 
ettim. Şunun için ki, ev sahibi evin içindekileri daha iyi bilir. 

Bununla birlikte bende yapacağım şerhi genişçe yazmamın bunları 
metin arasında vermemin daha uygun olacağı fikri belirdi. Bu yüzden gi- 
deni az bulunan bu yola girdim. (Nuzhe, 18). 

Nuzhetu'n-Nazarın pek çok yazma nüshası vardır. Bir kaç kere basıl- 
mıştır. 1862 tarihli Kalküta baskısı; İskilipli Muhammed Atıf (Atıf Hoca) 
kontrolünde ve Aliyyu'l-Kaarî şerhinden önemli notlarla birlikte yapılan 
1305 İstanbul baskısı; 1308 Mısır baskısı örnek verilebilir. 

3. İm'ânu'n-Nazar fî Tavdîh Nuhbetu'l-Fiker Muhammed İbnu'l-Hasen 

eş-Şumunnî (821) 

4. Haşiye alâ şerh Nuhbeti'l-Fiker Serîyuddîn b. İbrahim ei-Mısrî (1069) 

5. Ta'lîka Alâ Nuhbeti'l-Fiker el-Kaadî Mustafa b. Muhammed el- 
Elbistânî, İbn Yemlîha (1294) 

b- Nuzhetu 'n-Nazar Şerh, Haşiye ve Ta 'likaları 

1. Ta'lîka Alâ Şerhi Nuhbeti'l-Fiker el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

2. Unvânu Me'ânî Nuhbetu'l-Fiker Ahmed b. Sadaka, İbnu's-Sayrafî (905) 

3. Şerhu Nuhbetil-Fiker fî Mustalahâti Ehli'1-Eser Ali b. Muhammed el- 

Kaarî, Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

1322 de İstanbul'da basılmıştır. Bu baskı sonradan tekrarlanmıştır. 

4. Netîcetu'1-Fikr fî Şerhî Nuhbeti'l-Fiker Abdurraûf b, Ali el-Munâvî 
(924-1031) 

5. el-Yevâkît ve'd-Durer fî Şerh Nuhbeti'l-Fiker Abdurra uf el-Munâvî. 
Nüsha: Dârul-Kutub 6693. 

6. Kadâ'ul-Vatar min Nuzheti'n-Nazar İbrâhîm b. Abdullah el-Buluvî 
(1041) 

7. Haşiye Alâ Nuzheti'n-Nazar Seriyuddin İbnu's-Sâ'iğ (1066). 

8. Haşiye Alâ Şerhi Nuhbeti'l-Fiker Muhammed b. Abdullah el-Âmidi 
(1097) 

9. (Şerh Nuhbeti'l-Fiker): Ali b. Muhammed el-Ensârî, el-Ukbî (1033-1101) 

10. Lakdu'd-Durer fî şerhi Nuhbeti'l-Fiker Abdullah İbnul-Huseyn, es- 
Seminu'l-Adevî. 

11. Hazâ Mâ Erâdallâh: İsmâ'il Hakkı b. Mustafa el-îstanbulî (1063-1137) 

12. Behcetu'n-Nazar Alâ Şerh Nuhbetu'l-Fiker Sadık b. Abdulhâdî es-Sindî 
(1138) 

13. Haşiye alâ Nuhbeti'l-Fiker Mustafa b. Muhammed el-Elbistanî, İbn 
Yemlihâ (1294) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 147 

14. NuhbetuT-Belâğâ fî Şerh Nuhbetu'l-Fiker: Muhammed İbnus-Seyyid 
Ali ei-Malatî (1316) 

15. KadâVl-Vatar min Nuzheti'n-Nazar: İbrahim b. İbrâhîm ibni'l-Hasen el- 
Malikî 

Nuhbetu'l-Fiker'in yayınlanmış üç Türkçe Tercümesi vardır. Bunlardan 
birincisi es-Seyyid Ahmed İbnu's-Seyyid Abdullah el-Ağrusî'ye aittir. İs- 
tanbul'da Matbaa-i Amire'de basılmıştır. İkincisi, el-EseruT-Mu'teber fî 
Tercüme NuhbetiT-Fiker adıyla 1301 yılında Ma'mûretu'1-Azîz Vilâyeti 
Matbaasında basılan Ma'muretu'1-Azîz Valisi Abdunnâfi' Efendiye aittir. 
Üçüncüsü ise Prof. Dr. Talat Koçyiğit'in eseridir. "Hadis Istılahları Hak- 
kında NuhbetuT-Fiker Şerhi" adıyla 1971 de Ankara'da yayınlanmıştır. 

16. A'le'r-Rutbe fî Şerhi'n-Nuhbe: İbrâhîm el-Hayderî 
c. Nuhbetu 'l-Fikeri Nazma Çeken Eserler 

1. Nazmu NuhbetiT-Fiker: Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Şumunnî (821) 

Şerhi: 

el-Âli f r-Rutbe fî Şerh Nazmi'n-Nuhbe: Ahmed b. Muhammed İbnu'l- 
Hasen eş-Şumunnî (810-872) 
Nüsha: Bağdad Evkaf Ktb. 6148 
Ta' likası 
TaTîka AleT-Âli'r-Rutbe: el-Kasımb. Kutluboğa (802-879) 

2. Şerhu Manzûmeti'ş-Şumunnî: Abdulmelik b. Cemaluddin el-Isâmî (978- 
1037) 

3. Nazmu Nuhbeti'l-Fiker: Muhammed b. Ebî Bekr b. Ali es-Sûyûtî (783- 
856) 

4. Nazmu NuhbetiT-Fiker fî Mustalahâti Ehli'l-Eser Ahmed b. Muham- 
med b. Abdurrahmân et-Tavhî, İbn Receb eş-Şâ'fi'î (893) 

5. Nazmu Nuhbeti'l-Fiker Abdulkadir b. Muhammed eş-Şâfi'î İbnu'l- 
Muzaffer (896 dan sonra) 

6. Nazm NuhbetuT-Fiker fî Mustalahi Ehli'1-Eser. Muhammed b. Ebî İshâk 
İbrahim el-Makdisî (900) 

7. Silku'd-Durer fî Mustalahi EhliT-Eser ve Nazmu Nuhbetu'l-Fiker Mu- 
hammed b. Muhammed, Ebu'l-Berekât (935) 

8. Nazmu Nuhbetu'l-Fiker fî İlmi'1-Eser. Mansûr b.... et-Tablâvî (1014) 

Kâtip Çelebi 1010 da tamamlandığını söylüyor {KZ f 1937) 

9. (Nazmu NuhbetiT-Fiker): Su'udî b. Necmuddîn el-Gazzî 
Şerhi 

Şerh Manzume tu'n-Nuhb e: Ahmed b. Abdulkerîm el-Gazzî (1143) 

10. Nazmu NuhbetiT-Fiker: Ebu Bekr b. Ebîl-Kasım, İbnu'l-Ehdel (1035) 



148 ^^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

11. Kasbu's-Sukker fî Nazm Nuhbetu'l-Fiker Muhammed b. İsmâ'il es- 

San'ânî (1182) 

Şerhi 

Semhu'l-Matar Ala KasbiVSukker fî Istılâhi Ehli'1-Eser Abdulkerîm b. 
Murâd el-Eserî. 

Eser, şerhiyle birlikte basılmıştır. Riyâd (?). 

12. Ikdu'd-Durer fî Nazmi Nuhbeti'l-Fiker Ebu Hâmid es-Seyyidu'1-Arabî 
b. Yûsuf b. Muhammed el-Fâsî (1052) 

Şerhi 

1. (Şerhu Ikdi'd-Durer): el-Fâsî 

2. (Şerhu Ikdi'd-Durer): Seyyidî Muhammed Fetha b. Abdilkadir (1116) 
Şerhi 

Şerhu Nazm Nuhbeti'1-Fiker. Muhammed b. Abdulkadir el-Fâsî 
(1042-1118) 

13. Nazm Nuhbetu'l-Fiker fî İlmi'l-Eser Muhammed b. Ahmed, el-Muşhim 
el-Kebîr (1181) 

Şerhi 

Şerhu Nazm Nuhbeti'l-Fiker el-Muşhim el-Kebîr. 

14. Nazmu Nuhbeti'l-Fiker: Abdullah b. Umer el-Yemenî (1196) 

15. İ'lâ'u'r-Rutbe fî Şerh Nazmu'n-Nuhbe: tbrâhîm Îbnu's-Seyyid Sıbğatul- 
lah el-Hayderî (1236-1299) 

25. Menba'u'd-Durer fî İlmi'1-Eser (el-Muhtasar fî İlmi'1-Eser): Muhammed b. 
Süleyman el-Kâfiyeci (788-879) 

Kaynaklarda ilk ismiyle kayıtlıdır. Bursalı Mehmet Tahir Bey ikinci ismiyle 
kaydetmiştir. (OM, 2/5). Prof. Dr. İsmail Cerrahoğlu, müellifin Küâbu't- 
Teysîr isimli eserinin neşrine yazdığı ilmî önsözde ikisinin aynı eser olması 
ihtimalinden söz etmektedir, (s. 21). 

Nüsha: Reisülküttâb 1187/2 (V. 32a-64b; 856 h.). 

26. Bulğatu Talibi'l-Hasîs ilâ Ulumi'l-Hadîs: İbrâhîm b. Abdurrahmân, îbrtu'l- 
Hâkim (886 da sağ). 

Telifini 886 da bitirmiş (EM, 1/23). 

27. Usul Ebi'l-Fevâris: Ebu'l-Fevâris 
Nüsha: Köprülü 1584/8 (V. 104-117). 

28. el-Muncidu'1-Muğîs fî İlmi'l-Hadîs: Muhammed Îbnul-Velid, İbnu'ş-Şahna 
(804-890) 

29. Buğyetu'n-Nukkâd fî Usûli'l-Hadîs: Abdullah Îbnu'l-Muvâfık el-Mağribî 
(897) 

30. Bulğatu'l-Hasîs fî Ulûmi'l-Hadîs: Yûsuf b. Abdulhâdî ed-Dimeşkî (909) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ___ 149 

31. Misbâhu'z-Zalâm fî İlmi H adîsi' r-Resûl AleyhiVSelâm: el-Huseyn b. Ali el- 
Haskefî (917) 

32. Misbâhu'z-Zalâm fî İlmi Hadîsi'r-Resûl Aleyhi's-Selâm: el-Huseyn b. Ali el- 
Husaynî (963) 

33. Usûlu'l-Hadîs: Mustafa b. Muhammed el-Birgivî (995) 
Usûl-i Birgivî diye meşhurdur. Basılıdır. 

Şerhi: 

1. Şerhu Usûli'l-Birgivî: Dâvud b. Muhammed el-Karsî (1169 da sağ) 
1314 de istanbul'da taşbasması olarak basılmıştır. 

Şerhin Haşiyesi 

Haşiye Alâ Şerh Dâvud el-Karsî: Mustafa b. Salih Rıfkı el-Konstantinî, 

Şevket (1291). 

2. Şerhu Usuli'l-Hadîs: Abdullah b. Abdulazîz, es-Salâhî er-Rûmî (1117- 
1197) 

34. el-Muhtasar fî Mustalahî Ehli'l-Eser Abdullah b. Muhammed eş-Şensûrî el- 
Faradî (999) 

Şerhi 

Hulâsatu'l-Fiker fî Şerhi f l-Muhtasar el-Feradr (?) 

35. ed-Durer fî Mustalahi Ehli'l-Eser Yûnus el-Eserî el-Reşîdî (1020) 

36. Buğyetu't-Tâlibîn Li-Ma'rifeti Istılâhi'l-Muhaddisîn: Abdurrau uf b. Ali el- 
Munâvî (924-1031). 

37. Manzume fî Mustalahi'l-Hâdîs: Ali b. Abdulvâhîd el-Cezâ'irî (1057) 

38. el-Kavlu'1-Bedî fî Usûli Ahâdîsi'n-Nebî eş-Şefî': el-Huseyn el-Huseynî el- 
Kudusîes-Sadâtî(1077) 

Nüsha: Laleli 385. 

39. Bulğatu'l-Hasîs ilâ İlmi'l-Hadîs: Muhammed b. Abdullah el-Ayzarî (1079 da 
sağ) 

1079 da bitirmiş. {EM, 1/292) 

40. el-Menzûmetu'1-Beykûniyye: Umer b. Muhammed b. Futûh el-Beykûnî 
(1080) 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 542. 

1273, 1276, 1297, 1302, 1306, 1323 tarihlerinde Mısır'da; Ayrıca Haleb'de basıl- 
mıştır. 
Şerhleri 

1. el-Behcetu'1-Vad'iyye Şerhu Metni'l-Beykûniyye Muhammed el- 
Beşşâbe. 

2. Şerhu'z-Zurkânî: Muhammed b. Abdulbâki ez-Zurkânî 
Haşiyesi 

Haşiye alâ Şerhi'z-Zurkânî Ale'l-Manzûme el-Beykûniyye Atıyye b. 



150 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Atıyye el-Echûrî. 

Şerhu'z-Zurkânî ile haşiyesi 1305, 1310 ve 1376 tarihlerinde Kahire'de 
basmıştır. 

3. Şerhul-Hamevî 

4. Safvetu'l-Melîh bî-Şerhî ! l-Beykûniyye: Muhammed b. Muhammed ed- 
Dimyâtî, İbnu'l-Meyyit (1140) 

5. Şerhu'l-Manzûmeti'l-Beykûniyye: el-Hasen b. Ğâlî el-Ezherî (1202) 

6. Şerh Muhammed b. Sa'dan: Câdu'l-Mevlâ (1229) 

7. Şerhu'l-Beykûniyye: es-Seyyid Muhammed Usman b. Ebî Bekr Mîr Ganî 
(1208-1268) 

8. et-Takrîrâtu's-Semyye Şerhu'l-Manzûmeti'l-Beykûniyye el-Hasen Mu- 
hammed el-Meşşât 

Basılıdır. (Beyrut, 1413/1993, 3. Bs.). 

41. Manzume fî Mustalahi'l-Hadîs: Ahmed b. Ahmed es-Sendûbî (1098) 

42. Telkîhu'l-Fiker Şerh Manzume ti'l-Es er Ahmed İbnus-Seyyid Muhammed 
el-Huseynî (1098) 

43. Urcûze fi'1-Hadîs: Sun'ullah b. Sunullah el-Halebî (1117 den sonra). 

44. Usûlu'l-Hadîs: îsmâ'il Hakkı b. Mustafa er-Rumî (1137) 

45. Manzume İbn Zukrâ: îbn Zukrâ 
Şerh 

Şerhu Manzume İbn Zukrâ: Ali b. Ahmed, el-Huneysî (1145) 

46. Ukûdu r d-Durer fî Hudûdi Ilmi'l-Eser: Hamid b. Yusuf b. Hamid el-Gâlutî 
(1165) 

Nüsha: Nuruosmaniye 624. 

47. Behcetu't-Tahdîs bi-Beyâni Usûli'l-Hadîs: Muhammed b. Mustafa eş- 
Şehâvî (1167) 

48. Istılâhâtu'l-Muhaddisîn: Muhammed İbnu'l-Hasen, İbn Himmât ed- 
Dimeşkî (1091-1175) 

Nüsha: Bayezid Umûmî 7908/1, Müellif Hattı. 

Bir Mukaddime ve üç bölümden oluşmaktadır. Mukaddimede Hadis İlminin 
mahiyeti, mevzuu ve gayesi açıklanmakta; tarifler verilmektedir. 1. Maksad 
başlığındaki birinci bölümde hadislerin mütevatir ve âhâd olarak taksimi ele 
alınmaktadır. İkinci maksad isnada dairdir. 6 b den itibaren tahammülü! 
hadis metodlarma yer verilmiştir. 

Üçüncü maksad, hadislerin metine göre taksimine ayrılmıştır. (V. 10 b) Daha 
sonra da mevdûya yer verilmekte; 17 b de Rivayet bi'1-Ma'na yer almaktadır.- 

49. Netîcetu'n-Nazar fî İlmi'1-Eser İbn Himmât ed-Dimeşkî. 
Nüsha: Bayezid Umûmî 800; Hâlis Efendi 569. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 151 

50. Bulğatu'1-Erîb fî Mustalahî Âsâri'l-Habîb: Muhammed b. Muhammed, el- 
Murtaza ez-Zebîdî (1145/1205) 

Basılıdır. (Mısır 1326; Abdulfettâh Ebu Gudde neşri, Beyrut 1408). 

51. el-Akvâlu'1-Merdiyye bi-Ma'rifeti Usuli'l-Ahâdîs en-Nebeviyye Muham- 
med b. Mustafa ed-Desûkî 

Nüsha: Esat Efendi 249. 

52. Manzume fî Mustalahi'l-Hadîs: Muhammed b. Ali, es-Sebbân (1206) 

53. Ikdu'd-Durer fî Mustalahî Ehli'1-Eser; Muhammed b. Mustafa, el-Ma'rûf el- 
Berzencî (1254) 

54. Usûlul-Hadîs: el-Halîl b. Muila Huseyn el-Amrî (1176-1259) 

55. Tevcîhu f n-Nazar tlâ Usûlil-Eser Tâhir b. Salih b. Ahmed el-Cezâ'irî (1264) 
el-Kifâye esas alınmıştır. 1328 de tamamlanmıştır. 

56. Risale fî Istılâhâti'l-Hadîs: Tâhâ b. Ahmed, Seneli-Zâde (1231-1300). (EM, 1/ 
433) 

57. Letâ'ifu'r-Râğıbîn ve Buğyetu'l-Tâlibîn fî Usûli'l-Muhaddisîn: Muhammed 
b. Halîl el-Maşîşî (1300) 

Nüsha: Halis Efendi 694. 

58. Tavdîhu Mukaddimeti'l-Kastalâm: Abdulhâdîb. Rıdvan el-Ebyârî 
(1236-1305) 

59. Risale fî Mustalahi'l-Hadîs: Muhammed b. Halîl el-Kavukcî (1222-1305) 

60. Menhecu'l- Vusul ilâ Istılâhi Ahâdisi^-Resûl: es-Seyyid Muhammed Sıddık 
İbnu'l-Hasen el-Kannûcî (1248-1307) 

61. Kavâ'idu't-Tahdîs: Muhammed Cemâluddîn el~Kasımî (1283-1332) 
Birkaç kez basılmıştır. (2. Bs., Kahire 1380/1961) 

62. Meraki's-Su'ûd fî Usuli'l-Hadîs: Seyyidi Abdullah İbnul-Hâc ibrahim eş- 
Şmkîtî (?) 

Şerhi: 

Neşru'n-Nubûz fî Şerh Merakî's-Su'ûd: eş-Şmkîtî. 

63. Tal'atu'1-Envâr: Seyyidî Abdullah İbnul-Hâc İbrahim eş-Şmkîtî (?) 
Manzume şeklindedir. 

64. Bulğatu't-Tâlibi'l-Hasîs ilâ Ulûmi'l-Hadîs: İbrahim b. Abdurrahmân, İbnu'l- 
Hakîm 

65. Nuzhetu'l-Muhaddisîn: İbnul-Hakîm 

c) Değişik Hadis Usulü Konularını Ele Alan Eserler 

Hadis Usûlü konusuna giren eserlerden bir kısmı daha vardır. Bunlar hadis 
usulü konularından birini veya birkaçını müstakil olarak ele alan çalışmalardır. 
Bunlardan örnekler vermek de yerinde olacaktır: 

1. el-Habem'1-Vâhid: İsâ b. Ebân el-Bağdâdî (220) 
2. Kitâbu'l-Haberi'l-Vâhid: Dâvûd b. Ali, ez-Zâhirî (202-270) 



152 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

3. el-Ahâdîsu'ş-Şâzze: Muhammed b. İshak es-Saymerî (212-275) 

4. (el-Habem'1-Vâhid): el-Kasım b. Muhammed el-Kurtubî (278) 

5. Kitâbu't-Tesviye Beyne "Haddasenâ" ve "Ahberanâ": Ahmed b. Muham- 
med, Ebu Ca'fer et-Tahâvî (229-321) 

6. Kitâbu Mevkuf Mâ Rufi'a: Muhammed b. Hibbân, îbn Hibbân el-Bustî (354) 

7. Kitâbu r l-Fasl Beyne Haddesenâ ve Ahberâna* îbn Hibbân el-Bustî 

8. Kitâbu'l-Tashîf: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

9. Kitâbu't-Tashîf: el-Hasen b. Abdillah el-Askerî (382) 

10. Sunenu't-Tahdîs: Salih b. Ahmed el-Hemedânî (384) 

11. el-Kelâm ale'l-İcâze vel-Munâvele: Abdurrahman b. Muhammed, îbn Fu- 
tays (384-402) 

12. Âdâbu'l-Muhaddisîn: Abdulğanîb. Saîd el-Ezdî (333-409) 

13. et-Tesmî fi'1-Hadîs: Muhammed b. Ahmed el-Mısrî (440) 

14. el-İnbâ fi'1-Hadîs: Muhammed b. Selâme el-Kuda'î (454) 

15. Kitâbu men Haddese f e-Nesiye: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392-463) 

16. Riyâdu'l-Cenne fî Âsâri Ehli's-Sunne: Abdulbâkî b. Hamze, İbnu'l-Haddâd 
(425-493). 

İsmail Paşa, Muselselât, isnadlar ve rivayet inceliklerine dair olduğunu söy- 
lüyor. (EM, 1/495). 

17. el- Amel bi-İcâzeti f l-İcâze: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l-Kayserânî (448-507) 

18. el-Fevâ'idu's-Sıhâh alâ Şurûti'l-İmâmeyn fî Ma'rifeti'l-Uluvv ve'n-Nuzûl 
İbnu'l-Kayserânî. 

19. Kitabu's-Semâ': İbnu'l-Kayserânî 

20. Kitâbu'l-İcâzât: İbnul-Kayserânî 

21. et-Tahkîk fî Mesâ'ili't-Ta'lîk: Ahmed b. Muhammed ed-Dîneverî (532) 

22. Şartu'l-Kırâ'a ale'ş-Şuyûh: Ahmed b. Muhammed es-Silefî (478-576) 

23. el-Mu'lim bi-Mâ Ravâhu'l-Buhârî alâ Şarti Müslim: Ebu'l-Abbâs Ahmed b. 
Muhammed, İbnu'r-Rûmiyye (567-637) 

24. el-İrşâd fî Beyâni Mâ Uşkile mine'l-Mursel fi'1-İsnâd Muhammed b. Ab- 
dulvahid, ed-Diyâ'u'1-Makdîsî (569-643) 

25. KitâbuVSemâ' ve Ahkâmihî: Ahmed b. Muhammed el-İşbîlî (651) 

26. el-İfsâh ilâ MerâtibiVSıhâh: İbrahim b. Umer el-Ca'birî (732) 

27. Tenkîhu't-Tahkîk fî Ahâdisi't-Ta'lîk Muhammed b. Ahmed, îbn Kudâme 
el-Makdisî (704-744) 

28. Belâğu'1-Muhaddisi'r-Râvî ve İnâyetul-Mustemi'i'1-Kârr Ahmed b. Mu- 
hammed, İbnu'l-Acemî (840) 

29. el-îmtâ' bi'1-Erbâ'în el-Mutebâyinebi-Şarti's-Semâ: Ahmed b. Ali, îbn Hace- 
ril-Askalânî (773-852) 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI J153 

30. el-Mukterib fî Beyâni'l-Muztarib: İbn Haceri'l-Askalânî 

31. Nuzhetu'l-Kulûb el-Mubeddele mine'l-Maklûb: Ibn Haceri'l-Askalânî 

32. Takrîbu'l-Menhec f î Tertîbi'l-Mudrec: İbn Haceri'l-Askalânî 

33. et-Tevf ik fî Vasli't-Ta'lîk: îbn Haceri'l-Askalânî. 

34. el-Minha fî-mâ Allaka eş-Şâfi'î bihi'l-Kavle ale's-Sıhha: İbn Haceri'l- 
Askalânî. 

35. el-Kifâye fî Tahsîni'r-Rivâye: el-Huseyn b. Abdurrahmân, İbnu'l-Ehdel (855) 

36. el-îdâh ve't-Tebyîn fi Mes'eleti'l-Telkîn: Muhammed b. Abdurrahmân es- 
Sehâvî (902) 

37. İrşâdu f l-Gâvî bel İs'âdu't-Tâlibi'r-Râvî: es-Sehâvî 
Nüsha: Ayasofya 

38. el-Azbu'1-Muselsel fî Tashîfri-Hîlâf ve'1-Mursel: Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) 

39. el-Fânîd fî Halâveti'l-Esânid: es-Suyûtî. 

40. el-Mudrec ale'd-Derc: es-Suyûtî. 

41. Şeddu'r-Rihâl fi Dabti'r-Ricâl: es-Suyûtî. 

42. Teşnifu'l-İsmâ' bi-Ahkâmi's-Semâ: es-Suyûtî 

43. Tezkiretu'l-Mu'tesî bi-Men Haddese ve Nesî: es-Suyûtî. 

44. ez-Zarîf fTt-Tashîf: es-Suyûtî. 

45. el-İmdâd bi-Ma'rif eti Uluvvi'l-İsnâd: Abdullah b. Salim el-Basrî (1049-1134) 

46. Kif âyetu't-Talîbi'1-Kanû bi-Bedâyî' Avâli'l-İsnâd ve'1-Mevtâ: Muhammed b. 
Ahmed b. Umer Ebu's-Suûd (1139) 

47. Telhînu'l-Mucelcelât bi-Tebyîni ? l-Muselselât Hâmid b, Yusuf el-Bandır- 
mavî (1111-1174) 

48. Ukûdu'd-Durer fî Hudûdî İlmi'1-Eser el-Bandırmavî 

49. Feydu'l-Cevâd bi-Uluvvi'1-İsnâd: Ahmed b. Muhammed, İbn Sifr el-Medenî 
(1138-1190) 

50. Ukûdu'l-Le'âlî fi'1-Esânîdil-Avâlî: Muhammed Şakir b. Ali, el-Akkâd (1202) 

51. el-Kavlu'1-Makbûl fî Reddi Haberi'l-Mechûl bin gayri Sahâbeti'r-Resûl 

Muhammed b. Ali, eş-Şevkânî (1173-1250) 

52. Ahsenu't-Tahdîs fî Rivâyeti'l-Hadîs: Feydullah b. Abdullah el-Kustantînî 
(1284) 

53. îlsâku Avari'l-Heves bi-Men Lem Yefhemi ! l-Iztırâb fî Hadîsi'l-Besmele an 
Enes: İbn Hacer el-Mekkî 



-H- 



el-HASAIS 

Siyer konusuna bağlı konulardandır. Hz. Peygamber (s.a) in fedaili ile birlikte 
ona verilen üstün meziyetler (hasletler) den bahseder. 

Hasa 'is kitapları içinde kayda değer olanları şunlardır: 

1. Şeref u f l-Mustafâ: Abdulmelik b. Muharruned en-Nîsâbûrî, el-Vâ'iz (406) 

2. eş-Şifâ bi-Ta'rîfi Hukûki'l-Mustafâ: îyad b. Musa el-Yahsubî, Kaadî İyad 
(476-544) 

İslâm âleminde çok tutulmuş bu eser dört ana bölüme ayrılmıştır: 

1. Hz. Peygamber (s.a)'e ta'zim 

2. Hz. Peygamber (s. a) 'e karşı vazife ve sorumluluklar 

3. Hz. Peygamber (s.a) hakkında muhal ve imkânsız olan işler 

4. Hz. Peygamber (s. a)'de kusur gören ve ona dil uzatanlar hakkındaki ceza 
hükümleri 

Bu dört ana bölümden herbiri kısımlara ayrılmıştır. 

Pek çok baskısı vardır. 

Nüsha: Zahirîye, Hadîs 120, 119, 118, 545, 158, 121, Umumî 3948. 
a) Şerhleri 
eş-Şifâ'nm pek çok şerhleri vardır. Anılmaya değer olanları şunlardır: 

1. (Şerhu'ş-Şif â): Ali b. Ahmed et-Tucîbî (638) 

2. (Şerhu'ş-Şifâ): Muhammed b. Ebi'ş-Şerîf el-Kudusî (651) 

3. el-İktifa fî Şerhi Elfâzi'ş-Şifâ: Abdulbakî b. Abdulmecîd el-Yemânî (680- 
743) 

4. (Şerhu'ş-Şifâ): Ahmed b. Muhammed, İbn Merzûk et-Tilemsânî (781) 

5. el- Vefa fî Şerhi's-Şifâ: Ahmed b. Muhammed el-Hacendî (803) 
Tamam değildir. 

6. el-Muktefâ fî Halli Elfâzi'ş-Şifâ: İbrahim b. Muhammed, Sıbt Ibnu'l- 
Acemî, Burhânuddîn el-Halebî (841) 

Şevval 797 de bitirmiş. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 155 

7. Ta'lîka ale'ş-Şifâ: Ahmed İbnu'l-Huseyn er-Remlî (753-844) 

8. Zubdetu'l-Muktefâ fî Tahrîri Elfâzi'ş-Şifâ: Muhammed b. Halil el- 
Kabâkıbî (849) 

el-Kabâkıbî, bu eserini şeyhi Burhânu'l-Halebî'nin el-Muktefâ isimli şer- 
hinden derleyerek meydana getirmiştir. 

9. Şerhu Ba'di Elfâzi'ş-Şifâ: İsmaîl b. İbrahim, İbn Cemâ'a (782-852) 
Bazı lafızlarının açıklanmasına dair kısmi bir şerhdir. 

10. Fethu's-Saf â fî Şerhi'ş-Şifâ: Ali b. Muhammed b. Akburus eş-Şâfiî (862) 

11. Muzîlu'1-Hafâ an Elfâzi'ş-Şifâ; Ahmed b. Muhammed eş-Şumunnî (810- 
872) 

Nüsha: Zahir iye, Luğa 44. 

12. (Şerhu'ş-Şifâ): Ahmed b. İbrâhîm, Ebu Zerri'l-Halebî (884) 

13. es-Safâ bi Tahrîri's-Şifâ: Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el- 
Haydarî (894) 

14. el-İntihâd fî Şerhi'ş-Şifâ Li'1-Kadî tyâd: Muhammed b. Abdurrahmân 
es-Sehavî (902) 

15. (Şerhu'ş-Şif â): Muhammed b. Muhammed b. Ebi Bekr, İbn Ebî Şerîf (822- 
905) 

16. el-Menhelu'1-Asfâ fî Şerhi Mâ Temessu'1-Hâce ileyhi min Elfâzi'ş-Şifâ 

Muhammed b. Ali b. Ebi'ş-Şerif et-Tilemsânî (917 den sonra). Kâtip 
Çelebi, eş-Şifâ'nm en güzel şerhi olduğunu nakleder. 

17. el-Istıfâ Li-Beyâni Me'âni'ş-Şifâ: Muhammed b. Muhammed ed-Dulecî 
(949) 

18. (Şerhu'ş-Şifâ): İsâ b. Muhammed el-İcî (900-955) 

19. Mevâridu's-Safâ ve Mevâ'idu'ş-Şifâ: Muhammed b. İbrahim, İbnu'l- 
Hanbelî (908-971) 

20. Şerhu'ş-Şifâ: Ali b. Muhammed el-Herevî, Aliyyu'l-Kaarî (1014). 
İstanbul 1308 baskısı vardır. 

21. Fethu'l-Ğaffâr bi-me Ekrem' Allâhu Nebiyyehu'l-Muhtâr. 

22. (Şerhu'ş-Şifâ): Hâlid b. Muhammed el-Halebî (1024) 

23. Nebîhu'l-Muhtâr fî Şerhi'ş-Şifâ: Umer b. Abdulvehhâb el-Aradî (950- 
1024). 

(EM, 1/796)* 1 ) 



(1) İsmail Paşa bu eseri Hâlid İbnu's-Seyyid Muhammed b. Umer el-Aradî (1024) adına da kaydet- 
miştir. {EM, 1/344). Aynı iki yerde Ebu's-Suud Tefsiri' ne ait bir haşiyenin de kaydedilmiş ol- 
ması bir yanlışlık olduğu intibaı vermektedir. 



156 _______„__„ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

24. Menhelu'1-Hafâ fî Şerhi'ş-Şifâ: Ahmed b. Halîl es-Subkî (1032) 

25. (Şerhu'ş-Şif â): Zeynuddin b. Ahmed el-Halebi el-Eş ! âfî (1042) 

26. (Şerhu f ş-Şifâ): Yûsuf b. Ebul-Feth b. Mansûr eş-Şâmî (1057) 

27. Nesîmu'r-Riyâd fî Şerhi's-Şifâ Li'1-Kaadî İyâd Ahmed b. Muhammed, 

Şihâbuddin el-Hafâcî (1069) 

Nüsha: Zahiriye Hadîs 133, 134, 135, 127, 128, 129/130, 126, 124, 125, 131, 
132; Umumî 4056, 4057; Sîre 21, Âm 3909, 3910, 391 1. 

Üç cilt halinde neşredilmiş 1312 tarihli İstanbul baskısı vardır. 

Muhtasarı 

(Muhtasaru Nesîmu'r-Riyâd): îsmâ'il b. Abdiilah el-Uskudârî (1182) 

(EM, 1/221) 

28. (Şerhu'ş-Şifâ): Ali b. Ahmed el-Hureyşî (1145) 

29. Hulâsatu'1-Vefâ fî Şerhi'ş-Şifâ: İbrahim b. Mustafa, Hanîf er-Rûmî (1189) 
Türkçe şerhtir. 

30. Şerhu'ş-Şifâ: Abdullah b. Ahmed ez-Zemûrî (1191) 

31. Şerhu'ş-Şifâ: Abdullah Necîb b... el-Ayntâbî (1219) 

32. Atâ'u'l-Feyyâd Şerhu's-Şifâ li T l-Kaadî İyâd: Yusuf b el-Vezîrkubrî er- 

Rumî (1245) 

33. el-Mededu'1-Feyyâd alâ Metni'ş-Şifâ Li'1-Kaadî İyâd el-Hasen İbnul- 
Adevî el-Hamzâvî (1220-1303) 

34. Zubdetu'l-Muktefâ fî Tahrîci Elfâzi'ş-Şifâ: Muhammed b. Halîl el- 
Kabakîbî (849) 

35. Telhîsu'l-Iktif â fî Şerhî Elfâzi'ş-Şifâ: Abdulbakî el-Yemânî 

36. (Şerhu'ş-Şifâ): Muhammed İbnul-Hasen b. Mahlûf er-Râşidî. 

Kâtip Çelebî'nin kaydettiğine göre et-Tilemsânî, er-Râşidmiıijel-Ğunyetu'l- 
Kubrâ; el-Gunyetnl-Vustâ ve el-Ğunyetu's-Suğrâ isimli üç Şifa Şerhi olduğu- 
nu söylemiştir. (KZ, 2/1053). 

b) Haşiye ve Ta likaları 

1. Muzîlu'1-Hafâ an Elfâzi'ş-Şifâ- Ahmed b. Muhammed eş-Şumunnî (872) 

el-Burhanu'1-Halebî'nin el-Muktefâ isimli şerhinden özetlemiş, 847 zi'l- 
Ka'desinde tamamlamıştır. 

2. (Ta'lîka ale'ş-Şifâ): Ahmed İbnu'l-Huseyn b. Raslan cr-Renüî (753-844) 
Haşiyesi 

Haşiye Alâ TaTikati'r-Remlî lî 'ş-Şİfö: Abdulbaki el-Kureyşî 

3. Ta'lîka ale'ş-Şifâ: Abdulkerîm b. Ahmed, eş-Şarabâtî (1106-1178) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 157 

c) Muhtasarları 

1. Muhtasaru'ş-Şifâ: Muhammed b. Ahmed el-Esnevî (694-763) 

2. el- Vefa: Ahmed b. Muhammed el-Hacendî, İbnu'l-Ahdar. 

3. (Muhtasaru's-Şifâ): Muhammedu'l-Eşrefî b. Halil Baba el-Bursavî, İbnul- 
Mu'ezzin (953-1025) 

(Muhtasaru'ş-Şifâ): Müellifi Meçhul 
Nüsha: Zahiriye, Hadîs 122. 

d) Tahrîci 

1. Tahrîcu Ahâdisi's-Şifâ: el-Kâsım b. Kutluboğa (802-879) 

2. Menâhilu's-Safâ fî Tahrîci Ahâdisi'ş-Şifâ: Abdurrahmârı b. Ebîbekr es- 
Suyûtî (849-911) 

e) Türkçe Tercümeleri 

1. Tercüme-i Şifâ ve Şemâ'il-i Sâhibu'l-Istıfâ Muhammed b. Abdullah, 
Lebî Hafız (1195) 

2. Tercüme-i Şif â-yı Şerîf: Huseyn et-Tırabzûnî 

Nüsha: (Pertev paşa, Selimiye 58) Ankara Miliî Ktb., MFA (A) 4383. 

3. Tercüme-i Şifâ-şı Şerîf: İshâk Necip el-Karsî. 
Nüsha: Pertev Paşa, 55, 60. 

4. Şifâ-yı Şerif Tercümesi: İbrahim Hanîf (İst. 1314) 

5. Şifâ-yı Şerif Tercümesi: Ali Rıza Doksanyedi (Eskişehir 1946; İstanbul 
1948, 1950). 

6. Şifâ-yı Şerif Tercümesi: Hasan Basri Çantay (1887-1964). 
Ders takrirlerini havi notlarıdır. 

7. Şifâ-yı Şerif (Türkçe Tercümesi) Naim Erdoğan, Hüseyin S. Erdoğan 
(1397/1977-İstanbul). 

8. Şifâ-yı Şerîf: Suat Cebeci 
Basılıdır. (Ankara, 1992). 

3. el- Vefa fî Fedâ'ili'l-Mustafa: Abdurrahmânb. Ali, İbnul-Cevzî (570-597). 
Nüsha: Aşir Efendi, 123. 

Basılıdır. (1386/1966 Kahire, 2 cilt). 

4. Şereful-Mustaf â: Abdurrahmân İbnu'l-Hasen el-İsbehâni. 

5. Nihâyetu's-Se'ûl fî Hasâ'isi'r-Resûl: Umer tbnu'l-Hasen el-Belensî, İbn Dihye 
(548-633) 

6. el-Hasâ'isu'n-Nebeviyye: Yûsuf b. Mûsâ el-Muhellebî, İbn Museddâ (598- 
663) 

7. Gâyetu's-Se'ûl fî Hasâ'isi'r-Resûl: Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkm (723-804) 

Nüsha: Yeni Cami 273/2972. 

8. el-Hasâ'isu'n-Nebeviyye: Abdurrahmân b. Umer el-Bulkînî (824) 



158 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

9. el-Envâr bi-Hasâ'isî'1-Muhtâr; Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

10. el-Hasâ'isu'n-Nebeviyye: Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahmân, 
İmâmu'l-Kâmiliyye (808-874) 

İL el-Lafzul-Mukerrem fî Hasâ'isi'n-Nebiyyi'l-Muhterem: Muhammed b. Mu- 
hammed b. Abdullah el-Haydarî (821-894) 

12. Kifâyetu'l-Lebîb fî Hasâ'isi'l-Habîb (el-Hasâ'isu'1-Kubrâ): Abdurrahmân b. 
Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

Dr. Muhammed Halîl Herrâs edisyonu el-Hasâ'isu'1-Kubrâ adıyla yayınlan- 
mıştır. (1-3, Kahire 1387-1967). 

13. Unmûzecu'l-Lebîb fî Hasâ'isi'l-Habîb: es-Suyûtî 
Nüsha: Zahiriye, Sîre 4. 

Şerhi 

Şerhu Unmûzeci'l-Lebîb fî Hasâ'isi'l-Habîb: Abdurra'ûf el-Munâvî 
(924-1031) 

14. el-Mevâhibu'1-Leduniyye bil-Minahi'1-Mustafaviyye: Ahmed b. Muham- 
med el-Kastalânî (923) 

Kâtip Çelebiye göre siyer konusunda kıymetli ve faydalı bir eserdir. Konu- 
sunda benzersizdir. el-Kastalânî, eserini on maksada göre düzenlemiştir: 

1. Yüce Allah'ın peygamberliğini üstün, nesebini tertemiz kılmak suretiyle 
Peygamberinin şerefini yüceltmesi; Hz. Peygamber (s.a)'in doğumu, em- 
zirilerek büyütülmesi; peygamberliği; seriyye ve gazaları. Bütün bu olay- 
lar kronolojik sıra dahilinde işlenmiştir. 

2. Hz. Peygamber (s. a) 'in isimleri, çocukları, eşleri, amcaları ve hizmetçileri 

3. Yüce Allah'ın ona verdiği güzel ahlâk 

4. Mu'cizeleri ve üstün hasletleri 

5. Mi'rac olayı 

6. Adı ve sanının yüceltilmesine dair ayetler 

7. Onu sevmek ve sünnetine uymak gereği 

8. Tıbbı ve rüya tabir etmesi 

9. İbadetlerinin gerçeği 

10. Yüce Allah'ın onu huzuruna alarak nimetlerini tamamlaması (KZ., 1896, 7) 
Nüsha: Zahiriye, Sîre 89, 163, 16, 19, 20, 17, 15, 28. 

Şerhleri 

1. Şerhu'l-Mevâhibi'l-Leduniyye: Ali b. Ali eş-Şibralisî (998-1087) 

2. Şerhu'l-Mevâhibi'l-Leduniyye: Muhammed b. Abdulbâkî ez-Zurkanî 
(1122) 

Şemâ'il, Siyer ve Hasâ'ise dair hadisleri bir araya getirmiştir. Dört cilt ha- 
linde düzenlenmiştir. 

Nüsha: Zahiriye, sîre 21; Âm 1309, 1310, 1311. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI V® 

3. Fethu'l-Karîb bi-Şerhi Mevâhibi'l-Mucîb: Ahmed b. Ali el-Usmânî 
(1172) 

Nüsha: Zahiriye, Sîre 5. 

4. Şerhul-Mevâhibil-Leduniyye: Muhammed b. Muhammed b. Muham- 
medel-Ğazzî (1172-1214) 

Haşiyeleri 

1. Haşiye alel-Mevâhibi'1-Leduniyye: Aii b. Muhammed el-Herevî, Aliy- 
yul-Karî (1014) 

2. Haşiye ale'l-Mevâhibi'l-Leduniyye: Muhammed b. Ahmed es-Şevberî 
(977-1069) 

Türkçe Tercümesi 

Me'âlimu'l-Yakîn: Abdulbaki b. ... (933-1008) 

Basılıdır. Necib Fazıl Kısakürek tarafından sadeleştirilerek yayınlanmıştır. 

15. Telhis u Hasâ'isi'n-Nebî (s.a): Abdulmecîd b. Muharrem es-Sivâsî (971-1049) 

16. Eşrefu'l-Vesâ'il fî Evsâfi Seyyidi'l-Evâ'il ve'1-Evâhir Umer b. Nûh el-Vânî 
(1126) 

17. Vesâ'ilu'l-Lebîb ilâ Fehmi Fedâ'ili'l-Habîb: Ebu Bekr b. Mu'aviye el-Aymekî 
(1245 den sonra) 

Nüsha: Zahiriye, Ârn 4004. 

18. Mahsûlu'l-Mevâhibi'l-Ahadiyye fTl-Hasâ'isi ve'ş-Şem^ili'1-Mustafaviyye 
el-Halîl İbnu'l-Huseyn el-Amrî (1167-1259) 

el-HUMÂSÎYYÂT 

Kelime olarak "beşli" anlamına gelen "el-Humâsî" nin çoğuludur. Hadis Usûlü 
İlminde, son ravisiyle Hz. Peygamber (s.a) arasında beş ravi bulunmakla birlikte âlî 
olma özelliğine sahip isnadlarla rivayet edilen hadislere denilmiştir. 

Kimi hadis alimleri, kendileriyle Hz. Peygamber arasında beş ravi bulunan âlî 
isnadlarıyla rivayet etmiş oldukları hadisleri ayrı bir kitapta toplamışlardır. Bu tür 
kitaplara el-Humâsiyyât adını verenler olmuştur. 

Şu iki kitap el-Humâsiyyât türü kitaplara misaldir: 

1. Humâsiyyâtu'd-Dârekutnî: ? 

Sunenu'd-Dârekutnî'den humâsî isnadlarla rivayet edilen hadislere ayrılmış- 
tır. 

2. Humâsiyyât Ebi'l-Huseyn: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l-Kayserânî 
(448-507) 

3. el-Ahâdîsu'1-Humâsiyyât: Ali ibnu'l-Hasen, Ibn Asâkir (499-571) 



- I- 



İHTİLÂFU'L-HADÎS: Bk. Muhtelefu'l-Hadîs. 

el-İHTİLAT: Bk., Muhtelit 

İLELU'L-HADÎS: "Hadislerin illetleri" anlamındadır, illet, terim olarak hadisde 
bulunan ve sıhhatine zarar veren herhangi bir kusur manasına geldiğine göre 
ilelu'l-hadîs ilmî, hadisin isnadında yahut metninde bulunan; dışardan fark edilme- 
yip ancak inceleme sonucu ortaya çıkan gizli kusurları konu olarak alan ilimdir. 

Hadis Usulü'nün son derece önemli konularından biri olan hadis illetlerinden 
bahseden müstakil eserler vardır. Belli başlıları şunlardır: 

1. (el-İlel): Şube İbnu'l-Haccac (80-160) 

2. Kitâbu'1-İlel: Yahya b. Sa'îd el-Kattân (198) 

■3. el-İlelu'1-Menkûle an Yahya b. Ma'în: (157-233) 

4. Kitâbu f l-İlel: Ali Ubnu'l-Medînî (161-234) 
Basılıdır. 

5. Kitâbu'1-İlel ve Ma'rifeti'r-Rical: Ahmed b. Hanbel (164-241) 
Bk. Ricâlu'I-Hadis 

6. Ma'rif etu'r-Ricâl ve ? l-İlel: Ahmed b. Hanbel. 

îbn Hayr'm Fihristinde bahsedilen bu eser Ebu Bekr Ahmed b. Ali el- 
Mervezî (292) rivayetiyle nakledilmiştir. 

Zahiriye Kütüphanesinde (Mecmu 1 40, v. 1-23) bir kısmı mevcuttur. Bunun 
Kitâbu'l-İlelin bir parçası olması da mümkündür. 

7. İlelu'l-Hadîs: Muhammed b. Abdillah, İbn Ammâr (242) 

8. el-İlel: Muhammed b. İsmail el-Buhârî (194-256) 

9. Ilelu Hadîsi T z-Zuhrî: Muhammed b. Yahya ez-Zuhlî (259) 

10. Kitâbu'1-İlel: Müslim İbnul-Haccâc el-Kuşeyrî (206-261) 

11. el-Musnedu'1-Kebîri'l-Mu'allel: Ya'kub b. Şeybe (262) 

12. Kitâbu'I-İlel: Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el-Esrem (270). 

13. el-İielu'1-Kebîr: Muhammed b. İsa et-Tirmizî (209-287) 

Dr. Muhammed Mustafa el-A'zamî son zamanlarda bir nüshasının keşfedil- 
diğini yazıyor. (el~llel r muk. h). 



HADİS ÎLÎMLERİ EDEBİYATI 161 

14. el-İleluVSağîr (Kitâbu'1-İlel, İlelu't-Tirmizî): Muhammed b. îsâ et-Tirmizî. 
Sünen Tirmizî sonundadır. 

Şerhi 

Şerhu'l-İleli't-Tirmizî: Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Receb el-Hanbelî (736- 
795) 

Basılıdır. (es-Seyyid Subhî Câsim el-Hâmid edisyonu, Bağdat). 

15. el-Musnedu'1-Kebîri'l-Mu'allel: Ahmed b. Abdilhâlik, Ebu Bekr el-Bezzâr 
(292) 

Murad Molla'da bir nüshası vardır. 

16. Kitâbu'1-İlel: Abdullah b. Muhammed el-Belhî (295) 

17. Kitâbu T l-tlel: Zekeriya b. Yahya es-Sâcî (307) 

18. el-Musnedu'1-Mu'allel: el-Velîd b. Turne, İbn Ebân (308) 

19. Kitâbu'1-İlel: Ahmed b. Muhammed b. Hârûn, Ebu Bekr el-Hallâl (311) 

20. İlelu'l-Hadîs ve Ma'rif etu'r-Ricâl: Muhammed b. Amr el-Ukaylî (322) 
Basılıdır. (Kahire, 1980) 

21. İlelu'l-Hadîs: Abdurrahmân b. Muhammed, îbn Ebî Hatim er-Razi (240-327) 
Nüsha: Feyzullah Efendi 498. 

1343 de Kahire de basılmıştır. îki cilttir. 

İbn Abdilhâdî şerhine başlamışsa da bitirememiştir. 

22. Kitâbu'1-İlel: el-Huseyn b. Ali, Ebu Ali en-NîsâbÛrî (277-349) 

23. Kitâbu İleli Hadîsi'z-Zuhrî: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, İbn Hibbân 
(270-354) 

24. Kitâbu İleli Hadîsi Malik: İbn Hibbân. 

25. Kitâbu'1-İlel fî Muhtâril-Ahbâr el-Hasen b. Abdirrahmân er-Râmehurmuzi 
(360) 

26. Kitâbu'1-İlel: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercîsî (398-365) 

27. Kitâbu'1-İlel: Abdullah b. Adî, Îbnul-Kattân, İbn Adî el-Curcanî (277-365) 

28. Kitâbu'1-İlel: Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en-Nisâbûrî, el- 
Hâkimul-Kebîr (378) 

29. Kitâbu'1-İlel: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 
Telhisi 

Bulûğu't-Emel fî Telhîsi Kitâbi'd-Darekutnî fi'1-İlel: Muhammed b. Abdur- 
rahmân es-Sehâvî (902) 

30. Tashîhu'1-İlel: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l-Kayserânî (448-507) 



162 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

31. el-İlelu'1-Mutenâhiye fi'1-Ahbâri'l-Vâhiye: Abdurrahmân b. Ali, îbnu'l- 
Cevzî (510-597) 

Basılıdır. 

32. ez-Zehru'1-Matlûl fi'1-Haberi'l-Ma'lûl: Ahmed b. Ali İbn Haceri'l-Askalânî 
(773-852) 

33. Şifâ'ul-ĞalelfîBeyâni'1-İlel: İbn Haceri'l-Askalânî. 

Ayrıca İbn Adî eî-Kâmiîfî Du'afâ'i'r-Ricâl isimli eserinde zayıf ravileri ve hak- 
larındaki hükümleri kaydettikden sonra cerhedilen ravinin rivayeti olan 
mu'allel hadislerden örnekler verir. Bu bakımdan bu eser de ilel konusunda 
mühim bir kaynak teşkil eder. 

İ'RÂBU'L-HADÎS 

İ'râb, aslında bir şeyin aslını ve hakikatini açığa çıkarmak anlamındadır. 
Kamus' un beyanına göre konuşurken hata etmeksizin dilin kaidelerine riayet ede- 
rek fesahat üzere söz söylemek manasını da verir. 

Nahivde i'râb, bilindiği gibi, arapça kelimelerin cümle içindeki yerlerine göre 
doğru bir şekilde okunmalarını sağlamak maksadıyle sonlarına hareke takdir et- 
mektir. 

İ'râbu'1-hadîse gelince, i'rabın nahiv ilmindeki manâsıyla alakalı olarak, hadis 
metinlerini oluşturan kelimelerin doğru ve düzgün bir şekilde okunmasını sağla- 
mak maksadıyla yazılışı sırasında bazı hareke ve işaretler konulmasına denilmiş- 
tir. Aynı kelimelerin cümledeki yerlerini tayin manasına geldiği de söylenebilir. 

İrâbu'l-hadîs konusunda gerekli bilgilere daha çok şerhlerde yer verilmiştir. Bu- 
nunla birlikte bazı hadislerin i'rabına dair müstakil bir eser vardır: 

1. rrâbu'l-Hadîs: Abdullah İbnu'l-Huseyn el-Ukberî (538-616) 
Nüsha: Pertev Paşa 56. 

Basılıdır. 

2. Ukûdu'z-Zeberced Alâ Musnedi'1-İmâm Ahmed Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) 

Musned Ahmed b. Hanbel'de mevcut birkaç seçme hadisin irabına dairdir. 
Basılıdır. (1-2, Beyrut 1407-1987). 



-K- 



KUDSİ HADİS 

"Kudsî" mukaddes bir yüce varlığa yani Allah'a nisbet edilen demektir. Kudsî 
hadis ise Hz. Peygamber (s.a) den Allah'a nisbet edilerek rivayet edilen hadislere 
denir. Bu tür hadisler nebevî hadis denilen ve hadis denilince ilk akla gelen hadisler- 
den farklıdırlar. Onların manası ve sözleri her ikisi de Hz. Peygamber'e aittir. Oysa 
kudsî hadislerin manası Allahtandır. Yüce Allah, peygamberinin kalbine bir fikir 
ilham etmiştir. Hz. peygamber de Rabbi'nin gönlüne düşürdüğü fikri dile getirmiş- 
tir. 

Kudsî hadislere Rabbani ve ilâhî hadisler de denir. Hangi isimle anılmış olurlarsa 
olsunlar kudsî hadisleri bir araya toplayan bazı kitaplar vardır. Birkaçını sıralıyo- 
ruz. 

1. el-Erba'ûn el-İlâhiyye: Ali İbnu 1-Mufaddal el-Makdîsî (544-611) 

2. Mişkâtu'l-Envâr fîmâ Ruviye ani'llâhi Subhânehû ve Te'âlâ minel-Ahbâr 
Muhammed b. Ali, Muhyiddin tbnu'l-Arabî (638) 

Basılıdır. M. Valsan tarafından Fransızcaya tercüme edilerek yayınlanmıştır. 

Şerhi 

Is'âfu'l-Ebrâr şerhu Mişkâti'l-Envâr Ahmed b. Muhammed, İbn Haceri'l- 

Heytemî (899-974) 

3. el-Erba'ûn fi f r-Rîvâye an Rabbil-Âlemîn: Muhammed b. Ali, İbn Dakiki'1-îd 
(625-702) 

4. Şerhu Erba'în el-Kudsiyye: İsmâ'il b. Abdullah, Cemâluddîn el-Halvetî (899) 

5. Şerhu'l-Hadîsi'l-Kudsî: Baki Efendi es-Sufyâvî (960) 

6. el-Ahâdîsu 1 l-Kudsiyye: Ali b. Muhammed el-Kaarî (1014) 

1312 de basılmıştır. 1316 Mısır ve İstanbul baskıları vardır. 

Hasan Hüsnü Erdem tarafından Türkçeye çevrilerek yayınlanmıştır. Kırk 
Kudsî Hadis adlı ayrı bir Türkçe tercümesi daha yayınlanmıştır. (İst. 1983). 

7. el-İthâfâtu's-Seniyye bri-Ahâdîsi'1-Kudsiyye: Abdurra uf el-Munâvî (1031) 

1323 de Haydarabad'da basılmıştır. Hasan Hüsnü Erdem Merhum tarafın- 
dan İlâhî Hadisler adiyle Türkçeye çevrilerek yayınlanmış; birkaç kere basıl- 
mıştır. 



164 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

8. Menhecu'l-Kelâm fî-mâ Câ f e fi'1-Hadîsi min Kelâmi Zi T l-Celâl Ali b. Salâh 
es-Sa*dî ez-Zeydî (1070) 

9. 319 Hadis-i Kudsî Mecmû'ası: Cârullah Veliyuddin Efendi (1151). 

Türkçedir. 

10. el-İthâfâtu f s-Seniyye fi'1-Ahâdisi'I-Kudsiyye: Muhammed Mekkî et- 
Trabzûnî (1191) 

A. Fikri Yavuz tarafından Türkçeye çevrilmiş ve 40 Kudsî Hadis başlığı al- 
tında yayınlanmıştır. (2. Baskı, İst. 1975). 

11. en-Nefhatu'1-Unsiyye fi Ba ? di'l-Ahâdisi f l-Kudsiyye Abdurrahmân b, Mus- 
tafa el-Aydarûsî (1192) 

12. ed-Durretu's-Semîne fil-Ahâdisi'1-Kudsiyye: İbrahim Sıdkı b. îbrâhîm el- 
İşkodravî (1247 de sağ) 

13. Miftahu'l-Kunûz ve Misbâhu'r-Rumuz: el-Huseyn b. Ahmed et-Tebrîzî. 

14. et-Tuhfetu T l-Merdıyye fi'1-Ahbâril-Kudsiyye: Abdulmecid b. Ali el-Adevî. 
(EM, 1/628) 

1303 de Mısır'da basılmıştır. 

15. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în el-Kudsiyye: Muhammed b, Ahmed el-Cemâlî, Çe- 
lebi Halîfe er-RÛmî (886) 

16. el-Belâğu f l-Mubîn fi'1-Ahâdisil-Kudsiyye an Seyyidi-'l-Murselîn: Seyyid 
Halef b. Abdulmuttalib el-Huveyzî 

Son zamanlarda el-Ahâdisu'1-Kudsiyye isimli iki ciltli bir eser neşredilmiş- 
tir. Bu eserde 400 kadar hadis mevcuttur. Oysa bilmen kudsi hadislerin sayısı 
yüzü ancak geçmektedir. 

Ayrıca Nuh b. Mustafa el-Konevî'nin kudsî hadislere ayrılmış etraflı bir eseri 
vardır. Bu eserin bilinen tek nüshası Kahire Dâru'l-Kutubi'l-Mısriyye Teymur 
Kolleksiyonu 33 numaradır. (M. Accâc el-Hatîb, es-Sunne Kable't-Tedvîn, 22; 
not 1). 

el-KUNÂ: Bk. el-Esmâ ve'1-Kunâ. 

KUTUB-İ SELÂSE: Bk. El-Kutubus-Selâse. 

KUTUB-İ SİTTE: Bk. El-Kutubus-Sitte. 

EL-KUTUBU'S-SELÂSE 

el-Buhârî ve Müslim'in es-Sahîhân denilen iki sahihi ile İmâm Mâlik b. Enes'in 
el-Muvatta isimli eserine, üçüne birden verilen isimdir. 



(1) Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayınlanan ve birkaç kere basılan (3. baskı, Ank. 1982) H. 
Hüsnü ErdenVin İlâhi Hadisler isimli eserinde bu müellif Şafii ulemasından olarak gösterilmiş- 
tir. İsmail Paşa da aynı nisbe ile kaydeder. (K22, 1/191) (Krş. 2. Baskı, VI, 3. Bs v 5; EM, 1/349) 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI __ ^5 

Söz konusu üç kitap üzerine ayrı eserler tasnif edilmiştir. Şu çalışmalar örnekle- 
ri oluştururlar: 

1. Meşârıku'l-Envâr Alâ Sıhâhi'1-Âsâr: İyâd b. Musa el-Yahsubî, Kaadî İyâd 
(476-544) 

Es-Sahîhân ile el-Muvatta hadislerinin lafızlarını, rivayet farklarını ve mana- 
larını açıklayan bir eserdir. Bir kısmı basılmıştır. 

Şerhi 

1. Metâli'u'l-Esrâr fî Şerh Meşârıki'l-Envâr İbrahim b. Yûsuf el-Vahrânî, 
îbn Kurkûl (505-569) 

2. el-MetâliVl-Mustafaviyye fî Şerhi Meşânki'l-Envâri'n-Nebeviyye 

Sa'îd b. Mes'ûd el-Kâzrûnî (727-785) 

2. el-CâmiVl-Feyyâh lil-Kutubi's-Selâseti^-Sıhâh Muhammed b. Halil et- 
Trablusî, el-Kavukcî (1222-1305) 

EL-KUTUBU'S-SİTTE 

Altı kitap anlamına gelen bir tabir olup en fazla meşhur olmuş altı hadis kitabı- 
na denilmiştir. Bahis konusu altı kitap, Kur'ân-ı Kerirnden sonra en sahih kitaplar 
olarak kabul edilen el-Buharî ile Müslim'in el- Cami u 's-Sahih adındaki eserleri (es- 
Sahîhân) ile Sünen Ebî Davud, Sünen (Cami) et-Tirmizî; Sünen Nesa'î ve Sünen îbn 
Mâce'den (es-Sunenu'1-Erba'a) ibarettir. 

Bazı hadis alimleri Sünen îbn Mâce yerine Sunenu'd-Dârimî'yi, bazıları ise İmâm 
Mâlikin el-Muvatta' mı el-Kutubu's-Sitte içinde saymışlardır. 

el-Kutubu's-Sitte'ye Sıhâh-ı Sitte diyenler de vardır. 

Bu altı ana hadis kaynağı üzerinde değişik çalışmalar yapılmıştır. Bunlar şöy- 
lece sıralanabilir: 

a) Hadislerini birleştiren Eserler 

1. Tecrîdu's-SıhâhiVSitte: Rezîn b. Mu'âviye el-Abderî (524) 

es-Sahîhân ile Ebu Davud, et-Tirmizî ve en-NeseTnin üç Süneninim bir de 
İmâm Mâlik'in el-Muatta'nını bir araya getirilmesiyle meydana gelmiştir. 
İbnul-Esîre göre "son derece düzgün, altı eseri ihtiva ettiğinden de en büyük 
ve şümullü" hadis kaynağıdır. Ancak hadislerinin çoğu uygun yerlere ko- 
nulmamıştır. Çok sayıda hadis tekrar, birçoğu ise terkedilmiştir. (Câmi'u'l- 
Usûhl/20). 

2. el-Cem Beyne'l-Kutubi's-Sitte: Abduihak b. Abdirrahmân, Îbnu'l-Harrât 
(510-582) 

3. Câmi'u'i-Usûl min Ahâdîsi'r-Resûl: Mübarek b. Muhammed, Îbnu'1-Esîr el- 
Cezerî (544-606) 



166 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

el-Kutubu's-Sitte hadislerini bir araya getiren mühim eseridir. Daha çok 
"Câmi'ul-Usûl" kısa adıyla tanınır. 

İbnu'l-Esîr'in yaşadığı devre ve çevrede daha Önceden yazılmış hadis eserle- 
ri üzerindeki çalışmalar bir hayli yekun tutar. Daha önceden yazılmış eserle- 
ri şerh edenler; tertibini değiştirenler; birkaçını bir araya getirip yeni bir ter- 
tibe koyanlar az değildir. İbnul-Esîr de böyle bir çalışma yapmıştır. O, el- 
Buharî ve Müslim'in Sahihleriyle Ebû Dâvud, en-Nese% et-Tirmizî'nin Su- 
nenlerini ve İmâm Mâlik b. Enes'in el-Muvatta'ını ilk defa bir araya getiren 
Rezîn b. Muâviye el-Abdarî, es-Serakustî'nin (öl. 524 H./1129 M.) 'TecrîduV 
Sıhâhi's-Sitte fVl-Hadîs"ini daha derli toplu bir hale getirmieştir. Câmi'ul- 
Usûl işte bu suretle meydana gelmiştir. 

İbnu'l-Esîr'e göre Rezîn 1 in kitabı birkaç eseri bir araya getiren "son derece ter- 
tipli iyice düzenlenmiş" kitaplar arasında "ana hadis kaynaklarından altısı- 
nı bir araya getirdiğinden en büyük ve en şümullü olanıdır; fakat hadisler 
uygun yerlerine konulmamış/ çok sayıda hadis tekrar, birçokları ise terk 
edilmiştir." Bundan dolayı İbnul-Esîr sayılan altı eseri birleştirmiş; yazıl- 
mayan hadisleri asıllarından yazarak, tertip bakımından da Rezîn'in tertibine 
uyarak yeniden düzene koymuştur. Ayrıca gereken yerlerde hadislerin anla- 
şılması zor yerlerini (garîbu'l-hadîs) açıklamış; i'rablarını izah etmiştir. Ha- 
dislerin senetlerini hazfedip eserine aldığı hadis haberse rivayet eden 
Sahâbi'nin, eserse Sahâbiden rivayet edenin ismini tesbit etmiştir. Câmi'ul- 
Usûl'ün ilk iki babında anlatılan tertip metodu budur. Üçüncü bâbda Usûlü 
Hadis İlminin ana konutlarını hülasa eden İbnu'1-Esîr dördüncü bâbda sıra 
ile İmâm Mâlik, el-Buhârî, Müslim, Ebû Dâvud, et-Tirmizî ve en-NeseTnin 
biyografilerine dair malumat vermiş; beşinci babda ise hadislerini topladığı 
altı kitabın kendisine ulaşan isnatlarını sıralamıştır. Hadis metinleri ait ol- 
dukları bölümün alfabetik sıralamasına göre tertiplenmiştir. Her bölüm ikin- 
ci derecedeki bölümlerden oluşur. 

Câmi'u'1-Usûl, en meşhur hadisçilerin en mühim eserlerini bir araya getirdi- 
ği için önemli bir hadis kaynağıdır. Muhaddisler arasında büyük itibar gör- 
müştür. Dünya kütüphanelerinde epey yazma nüshası vardır. 

Baskıları içinde Hindistan, Merût 1346; Kahire 1370/1949; Dimeşk 1389/ 
1969; Beyrut 1405/1984 baskıları kayda değer. 

Prof. Dr. İbrahim Canan tarafından Türkçeye çevrilerek yayınlanmıştır. 

Şerhi 

1 . Şerhu'1-Câmi'u'l-Usûl: Ahmed b. Abdullah et-Taberî (694) 
Garîb lafızlarının şerhine dairdir. (KZ., 537) 

2. el-Fusûl bi-Şerhi'l-Câım'i'l-Usûl: Ali b. Husâmuddîn el-Muttakî el-Hindî 
(885-975) (GAL, 1/438,9; Supp., 1/608). 



HA DİS İLİMLERİ EDEBİYATI 167 

3. Şerhu'1-CâmiTl-Usûl: İsmâ'il İbnul-Kasım, el-Mutevekkii Ala'llâh (1019- 
1087) 

Muhtasarı 

1. Tehzîbu'l- Vusul ilâ Câmi'i'1-Usûl (Tehzîbu'1-Usûl): Halil b. Keykeldî 
el-Alâ'î (694-761) 

2. Teysîru'l- Vusul ilâ Câmi'i'1-Usûl: Ab dur rahman b. Ali, İbnu'd-Deybâ' 
eş-Şeybânî (944) 

Basılıdır. (Laknov 1884; Kalküta 1252; Cavnpur 1897; Lahor 1904-1909; 
Kahire 1331, 1346). 

Şerhi 

Şerhu Teysîri'l- Vusul: Muhammed Abid b. Ahmed es-Sindî (1257) 

Zevâidi 

Teshîlu Tarîki'l- Vusul İle'l-Ahâdîsi'z-Zâ'ide alâ Câmi'i'1-Usûl: Muham- 
med b. Ya'kÛb el-Fîruzâbâdî (729-817) 

4. Envâru'l-Misbâh fi'l-Cem Beyne'l-Kutubi's-Sitteti's-Sıhâk Muhammed b. 
Atık, el-Ezdî (563-646 dolayları) 

5. Nihâyetu's-Se'ûl fî Ru'yeti Silsileti'1-Usûl: îbrâhîm b. Muhammed, 
Burhânuddîn el-Halebî, Sıbtu'bnu'l-Acemî (841) 

6. el-Câmi fi'1-Hadîs: Muhammed b. Ali, Kutbuddîn en-Nehruvânî (988) 

7. el-Hitta bi-Zikri's-Sıhâhi's-Sitte: Muhammed Sıddîk Han İbnul-Hasen el- 
Kannûcî (1248-1307) 

8. Envâru'l-Lum'a fî Cem' beyne Mufredâti's-Sıhâhi's-Sitte ? 

Nüsha: Ayasofya 

9. et-Tâcu'1-Câmi' li'1-Usûl fî Ahâdîsi'r-ResûL Mansûr Ali Nâsıf 

el-Kutubu's-Süte } 'den Sünen İbn Mâce hariç, el-Kutubu'l-Hamse tabir edilen 
diğer beşinin hadislerini bir arada toplamıştır. Eser, 

a. İman, ilim, ibâdât; 

b. Mu amelât, ahkâm, adetler; 

c. Fedâ'il, Tefsîr, Cihâd; 

d. Ahlâk, olmak üzere dört ana bölümde düzenlenmiştir. İbadet ve mua- 
melât bölümlerinin hadisleri fıkıh bablarma göre tertibe konulmuştur. 

Basılıdır. (1-5, 3. Bs., Kahire 1381/1961). 

Dr. Bekir Sadak tarafından Türkçeye çevrilerek yayınlanmıştır. 
b. el-Kutubu's-Sitte Ricali 
1. eş-Şuyûhu'n-Nebîl fî Şuyûhi'l-E'immeti's-Sitte: Ali İbnul-Hasen, İbn 

Asâkir (571) 



168 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

2. el-Kemâl fî Ma'rif eti Esmâ'i'r-Ricâl: Abdulğanî b. Abdulvâhid el-Makdisî 
(541-600) 

Konusunda en önemli eserdir. Aynı konuda daha sonra yapılan çalışmalara 
esas olmuştur. 

Muhtasarı 

1. Tehzîbu'l-Kemâl fî Esmâ'i'r-Ricâl: Yûsuf b. Abdurrahmân el-Mizzî (654- 
742) 

el-Makdisî'nin eserini kısaltıp eklemeler yapmak suretiyle meydana getir- 
miştir. İbn Hacer, Tehzîbu'l-Kemâl hakkında şu Özlü bilgiyi verir: 

"..Bu eser metot yönünden hadis ravileri bilgisi konusunda en önemli 
eserdir. İsmi müsemmâsma uygundur. Sözleri ile manasım birleştirmiş- 
tir. Ne var ki, uzundur. Öyle yerleri de vardır, geniştir. (Müellifi) Söyle- 
miş, isabet etmiştir. Fakat uzun olduğundan elde edilmesi zordur. Bazı- 
ları onu keşfe çalışmışlardır./' (Tehzîbu' t-Tehzîb, 1/2). 

Tehzîbu'l-Kemârin basımına başlanılmış olup devam etmektedir. 

Tehzıbu 'l-Kemâl'in Muhtasarları 

a. Tehzîbu Tehzîbi'l-Kemâl: Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî 
(673-748) 

İbn Hacer'e göre ez-Zehebî, bu muhtasarında Tehzîbu'l-Kemârin ibarele- 
rini uzatmış; çok yerde onun ibarelerine bağlı kalmamıştır. Dahası, ekle- 
diklerinde vefat tarihlerini verirken zaman zaman zan ve tahmin üzere 
vermiştir. Bazı kişiler hakkında menkibeleri verirken ise tevsik veya 
tercih lafızlarından çoğunu ihmâl etmiştir../ 7 (Tehzîbu' t-Tehzîb, 1/3). 

Tezhîbu Tehzîbi'l-Kemâl' in Muhtasarları 

1. el-Kâşif fî Ma'rifeti Men lehu'r-Rivâye fi ! l-Kutubi f s-Sitte ez-Zehebî 

İbn Hacer'e göre el-Kâşif deki tercemeler çok kısadır ve adeta birer 
unvan mesabesindedir. O nedenle insan bu kitaba baktığı zaman un- 
vanlar hakkında bilgi sahibi olma özlemi çeker. (Tehzîbu' t-Tehzîb, 1/3). 

Basılıdır. (Beyrut 1403/1983, 1-3). 

Muhtasarı 

Muhtasaru'l-Kâşif: Muhammed b. Mansûr el-Esbahî (793) 

2. Hulâsatu Tezhîbi Tehzîbi'l-Kemâl fî Esmâ'i'r-Ricâl: Ahmed b. Ab- 
dullah el-Hazrecî (923) 

Tezhîbu Tehzıbi'l-Kemâl'in bu ikinci muhtasarı, aslı üzerine ziyade- 
ler ve faydalı bilgiler eklenmek suretiyle meydana getirilmiştir. 
Hulâsatu'l-Hazrecî kısa adıyla meşhurdur. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 169 

Basılıdır. (Bulak 1301). Bu baskının ofset tekrarı, Abdulfettâh Ebu 
Gudde mukaddimesiyle birlikte yeniden yayınlanmıştır. (3. Bs., Beyrut 
1399/1979). 

b. Tehzîbu't-Tehzîb: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

İbn Hacer, eserinin te'lif sebebini açıklarken el-Mizzî'nin, Abdulğanî b. 
Abdulvâhid el-Makdisî'nin el-Kemâl fî EsmâTr-Ricâl isimli eserini kı- 
saltarak kullanışlı bir hale getirdiğinden bahsederek sözlerine bu ese- 
rin metot yönünden hadis ravileri bilgisi konusunda en önemli eser ol- 
duğunu ekler. Eserin önemine başka yönlerden de dikkat çektikten 
sonra elde edilmesinin zorluğundan sözeder. Bunun için bazı alimle- 
rin onu kısalttıklarına değindikten sonra da ez-Zehebî'nin el-Kâşifi ile 
Tezhîb'inin kısa değerlendirmelerini yapar. Onlardaki noksanlıklara 
işaret eder ve bu nedenle Tehzıbul-Kemâl'i metotlu bir şekilde kı- 
saltmaya karar verdiğini söyler. (Tehzîbu't-Tehzîb, 1/2, 3). 

Şu hale göre Tehzîbu't-Tehzîb, el-Mizzî'nin TehzîbuU-Kem âlinin 

kullanışlı bir hale getirilmiş muhtasarıdır. Aslından çok tutulmuştur. 

Basılıdır. (1-12, Haydarâbâd 1325-1327). 
Tehzîbu 't-Tehzîb 'in Muhtasarı 
Takrîbu't-Tehzîb: İbn Haceri'l-Askalânî 
Basılıdır. (1-2, 2. Bs., Beyrut 1395/1975). 
Tehzîbu 'l-Kemâl' in Zeyl ve Tekmiîesi 

1. el-İkmâl fî Tehzîbi'l-Kemâl: Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (762) 

2. Tekmiletu't-Tehzîb bi-Mâ li't-Tezhîb: Muhammed b. Muhammed b. 
Muhammed İbn Fehd (787-871) 

Tehzîbu 'l-Kemâl ile ez-Zehebî'ye ait iki muhtasarını ve İbn Hacer'in ese- 
rini birleştirerek meydana getirmiştir. 

Tehzîbu l-Kemâl 'in şerhi 

Şerhu Tehzîbi'l-Kemâl fî Esmâ'i'r-Ricâl Ahmed b. Sa'dullâh el-Mukrî 
(751) 

3. İhtisâru'l-Kemâl fî EsmâTr-Ricâl: Ebu Bekr b. Mecduddîn, İbnu'l- 
Mecd 

4. et-Takyîd li-Ma'rifeti Ruvâti'l-Kutubi ve'1-Mesânîd: Muhammed b. 
Abdulğanî, İbn Nukta el-Bağdâdî (566-629) 

5. Nihâyetu's-Se'ûl fî Ruvâti Sittteti'1-Usûl: İbrâhîm b. Muhammed el- 
Halebî, Sıbtu'bnu'l-Acemî (753-841) 

Abdulfettâh Ebu Gudde, mu ellif hattıyla yazılı nüshasını Rampor'da 
Rıza Kütüphanesinde 1019 numarada kayıtlı olup gördüğünü, bir ye- 
rinde seksen bin ravinin tercümesini ihtiva ettiğine dair kaydın bulun- 



170 ; Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

duğunu, bunun tashif olup ancak sekiz bin ravi olması ihtimalinin bu- 
lunduğunu söylüyor. Kendisinin Takrîbu't-Tehzîb'de bulunan ravileri 
saydığını, 11973 e çıktığını, bunun da o kaydın sekiz bin ravi olması 
ihtimalini gösterdiğini kaydediyor. (el-Hulâsa Mukaddimesi, 7). 



el-KUSSAS 

Sözlükte anlatmak, haber vermek, bir haberi birine ulaştırmak, bir haber veya 
sözü bildirmek manalarında "kassa" kök fiilinden alınma bir kelimedir. Vâ'iz mana- 
sına kas ile aynı anlamda hassasın çoğuludur. 

Hadis İlminde Kussâs, halkın gözüne girmek için va'zlarmda uydurma kıssalar 
anlatan kıssacılarla hadis uyduran veya va'zlarmda uydurma hadisler işleyen 
vâ 'izlere denilmiştir. 

Kussâsm cami ve mescitlerde heyecanlı va'zlar vererek halkı coşturup meşhur 
olmak ve dünyalık elde etmek arzuları, daha doğrusu hırsları hadis uydurmanın 
önemli sebepleri arasındadır. Denilebilir ki, hadis uydurmacılığı siyasî ihtilaflar 
üzerine başlamış, kussâs aracılığıyla yayılma imkânı bulmuştur. Bunların halk 
üzerinde büyük tesirleri olmuştur; zira cahil halk her kürsüye çıkıp konuşanı 
İslâmiyet'i iyi bilen âlim biri sanmıştır. Hele güzel konuşan birisiyse halka göre 
gerçek anlamda âlim odur. 

Kussâs, hadis ilmine onarılması imkânsız büyük zararlar vermişlerdir. Hadis 
âlimlerinin ittifakla belirttiklerine göre hadise fesad, kussâs yoluyla girmiştir. Bu- 
nunla birlikte İslâmî değer ölçülerinin saptırılmasında bunların va'zlarmda uydur- 
ma hadisleri işleyerek İslâm'ın aslında olmayan şeyleri gerçekmiş gibi vermeleri- 
nin de Önemli tesirleri olmuştur. 

Hadis Tarihinde önemli yerleri olan kussâsa dair kitaplar yazılmıştır. Konuyla 
ilgili belli başlı edebiyat şu eserlerden oluşur: 

1. Ahbâru'l-Kussâs: Muhammed Îbnu'l-Huseyn el-Mevsılî, en-Nakkâş (266- 
351) 

2. Ahbâru'l-Kussâs ve'1-Muzekkirm: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510- 
597) 

Dr. Kasım es-Semerrâ'î edisyonu 1403/1983 de Riyad'da basılmıştır. 

3. el-Bâ'is ale'l-Halâs min Havâdisi'l-Kussâs: Abdurrahîm Îbnu'l-Huseyn el- 
Irâkî (725-806) 

Birkaç kez basılmıştır. 

4. Tahzîru'l-Havâs min Ekâzîbi'l-Kussâs: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

Dr. Muhammed Lutfi es-Sabbâğ edisyonu birkaç kez basılmıştır. (2. Baskı, 
Beyrut 1404/1984). 



-M- 



ei-MEĞÂZÎ 

Hadis kaynaklarından cami 1 türü eserlerin konularından biridir. Genelde, Siyer 
ve Meğâzî şeklinde de görülür. Hz. Peygamber (s. a) in gazaları, öteki deyişiyle 
yaptığı savaşlarla ilgili rivayetleri ihtiva eden bölümdür. 

Hz. Peygamberin savaşlarıyla ilgili rivayetler kimi hadis âlimleri tarafından 
ayrı kitaplarda toplanmıştır. "Meğâzî Kitapları' 7 da denilebilecek bu tür eserlerden 
bir kısmı şöylece sıralanabilir: 

1. Kitâbu'l-Meğâzî: Muhammed b. Müslim, îbn Şihâb ez-Zuhrî (124) 

2. Kitâbu'l-Meğâzî: Musa b. Ukbe el-Esedî (141) 

Basılıdır. 

3. Kitâbu'l-Meğâzî: Muhammed b. îshak, îbn İshâk (151) 

4. Kitâbu'l-Meğâzî: el-Mu temir b. Süleyman et-Teymî (187) 

5. Kitâbu'l-Meğâzî: el-Velîd b. Müslim el-Umevî (195) 

6. Kitâbu'l-Meğâzî: Muhammed b. Umer el-Vâkıdî (209) 

Basılıdır. 

7. Kitâbu'l-Meğâzî: Abdurrezzâk b. Hemmâm es-San'ânî (120-211) 

8. Kitâbu'l-Meğâzî: Muhammed b. Â'iz el-Kureşî (234) 

9. Meğâzî'n-Nebî (s.a): Ahmed Îbnu'l-Mubârek el-Bağdâdî, el-Cezâ'irî (258) 
10. Kitâbu'l-Meğâzî: İsmâ'il b. İshâk, Ebu İshâk el-Basrî (199-282) 

_ 11. Kitâbu'l-Meğâzî: İbrahim b. İshâk el-Harbî (285) 

12. Kitâbu'l-Meğâzî: Yahya b. Sa'îd el-Umevî, el-Cemel (294) 

13. Kitâbu'l-Meğâzî: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

14. Kitâbu'l-Meğâzî: Ali Îbnu'l-Hasen el-Bâharzî (467) 

15. Kitâbu'l-Meğâzî: İsmâ'il b. Muhammed el-Bustî, Kıvâmu's-Sunne (459-535) 

Bunlar dışında eserler de vardır. Ancak örnek vermek bakımından bu eserlerle 
yetinilmiştir. 

Çağımız araştırmacılarından Prof. Muhammed Hamidullah'ın 1939 yılında Sor- 
bonne Üniversitesinde "Hz. Peygamber Zamanında cereyan eden Meydan Savaşla- 



172 ■ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

rı" konusunda konferanslardan oluşan eseri, Prof. Dr. Salih Tuğ tarafından Türkçe- 
ye çevrilerek Hz. Peygamber'in Savaşları adiyle yayınlanmıştır. (İstanbul, 1962). 

el-MEŞHÛR 

Türkçedeki gibi meşhur, şöhreti yaygın, ünlü manalarına gelen meşhur, Hadis 
Usûlü timinde değişik şekillerde tarif edilmiş bir hadis çeşididir. 

Hadis Edebiyatında meşhur, ravi sayısı kaç olursa olsun, aslı bulunsun veya bu- 
lunmasın halk arasında hadis olarak bilinen rivayetlere ayrılan eserlerdir. Gerçek- 
ten Hadis Usulünde meşhurun bir de, isnadı ister bir; ister birden fazla olsun, ister- 
se hiç olmasın dillerde hadis diye dolaşan sözler şeklinde tarifi vardır. Bu manada 
dillerde hadis diye dolaşan sözlere ayrılmış müstakil eserler içinde anmaya değer 
olanları şunlardır: 

1. Ahâdîs Yervîha'l-Kussâs: Ahmed b. Abdulhalîm, tbn Teymiye (661-728) 
Mevzuat bahsinde de geçen bu eser basılmıştır. 

2. Risale fi'1-Kelâm Ale'l-Ahâdîsi'l-Meşhûre: Muhammed b. Bekr b. Eyyûb, 
İbn Kayyimi'l-Cevziyye (691-751) 

3. El-Le'âli'1-Mensûre fi'1-Ahâdîsi'l-Meşhûre: Muhammed b. Abdullah ez- 
Zerkeşî (745-794) 

4. et-Tezkire fi'1-Ahâdîsi'l-Muştehire: ez-Zerkeşî 

Muhtasarı 

ed-Dureru'1-Muntesire fi'l-Ahâdîsi'l-Muştehire: Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) 

5. El-Le'âli'1-Mensûre fi'1-Ahadîsi'l-Meşhûre: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l- 
Askalanî (773-852) 

6. el-Mekasıdu'1-Hasene fî Beyâni Kesîrin Mine'l-Ahâdîsil-Muştehire Ale'l- 
Elsine: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (830-902) 

Hadis olarak dillerde dolaşan rivayetlerden bazıları "hadîs" kelimesine bağ- 
lanarak verilmekte, gerekli açıklamalar yapılmaktadır. 

Rivayetlerden bir kısmının kaynağına inmesi, el-Mekasıdu'1-Hasene'ye ayrı 
bir değer kazandırmaktadır. Ayrıca hadisler harf sırasına konulmuştur. Bu 
metot, aranan bir rivayetin bulunmasını kolaylaştırdığından eseri daha da 
yararlı hale getirmektedir. es-Sehâvî, önsözünde bu düzenlemeyi, kendisin- 
den önceki eseıleri birleştirip iki usulden birini tercih edeceklerin tenkitlerini 
peşinen savmak için koyduğunu söylemiştir. 

el-Mekasıdu T l-Hasene, konusunun baş eseri sayılmıştır. Dünya Kütüphane- 
lerinde hayli yazmaları vardır. Birkaç kere basılarak yayınlanmıştır. (Abdul- 
lah Muhammed Sıddık edisyonu, Kahire 1375/1956). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI İZ?: 

Muhtasarları, Derlemeleri 

1. el-Vesa'ilu's-Semyye Mine'l-Mekasıdî's-Sehâviyye: Ali b. Nasıruddin 
el-MenÛfî (857-939) 

2. Temyîzu't-Tayyib Mine'l-Habîs Fî-Mâ Yedûnı Alâ Elsineti'n-Nâsi 
Mine'l-Hadîs: Abdurrahmân b. Ali, Îbnu'd-Deybâ' eş-Şeybânî (864-944) 

Nüsha: Veliyuddin Ef . 522. 

Basılmıştır. (1382 Kahire). 

Telhisi 

ed-Durretu f l-Lâmi'a fî Beyâni Kesîrin mîne'1-Ahâdîsi's-ŞâTa Ahmed et- 

Tâlişî (930) 

3. Telhîsu'l-Mekasıdi'l-Hasene: Muhammed b. Ahmed el-Futûhî (985) 

4. Muhtasaru'l-Mekasıdi'l-Hasene: Muhammed b. Abdulbâkî, ez-Zurkârıî 
(1122) 

1401/1981 de Riyâd'da basılmıştır. 

7. Et-Tahrîcu's-Sağîr: İbn Abdulhâdî (909) 

8. Ed-Durera'1-Muntesire fi'1-Ahâdîsi'l-Muştehire. Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911) 

ez-Zerkeşî'nin et-Tezkire fi'l-Ahâdîsi'l-Muştehire isimli eserini kısaltıp 
hayli şeyler ekleyerek meydana getirmiştir. el-Aclûnî, büyük ve küçük 
olmak üzere iki nüshasının olduğunu söylüyor. (Keşfu'hHafâ, 1/9). 

9. el-Ğammâz Alel-Lemmâz: Ali b. Abdullah b. Ahmed es-Semhûdî (844-911) 
1401 de Riyâd'da basılmıştır. 

10. ed-Dureru*l-Lâmi T a fî Beyâni Kesîrin Mine'l-Ahâdîsi'ş-Şâ'i'a Ahmed b. 
Ahmed b. Muhammed el-Menûfî, İbn Abdisselâm (931) 

11. er-Resâ'ilu's-Seniyye: Ali b. Muhammed el-Menûfî (939) 
el-Mekasıdu f l-Hasene ve es-Suyûtî'nin zevaidine dairdir. 

12. el-Bedru's-Siracul-Munîr fî Ğarîbi Ahâdîsi'l-Beşîni'n-Nezîr. Abdulvehhâb b. 
Ahmed eş-Şa'rânî (973) 

2300 hadisi içerir. Harf tertibindedir. 

13. Keşfu'l-Iltibâs Ani'l-Ahâdîs elletî Tedûru Beyne'n-Nâs (Nazm): Muham- 
med b. Ahmed el-Halîlî (1057) 

Şerhi 

Telhîsu's-Sebîl ilâ Keşfi'l-tltibâs: el-Halîlî. 

14. ttkanu Mâ Yuhsin Mine'l-Ahbâri'd-Dâ'ire Ale'l-Elsin: Muhammed b. Mu- 
hammed, Necmuddin el-Gazzî (1061) 



174 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

15. el-Budûru'1-Murtevvere: El-Kaylûbî (1069) 

16. Ziyâdât Ale'l-Mekasıd ve't-Tezkire ve'd-Dureri'1-Muntesire İbrahim b. Sü- 
leyman el-Cînînî (1040-1 108) 

17. Keşfu'1-Hafa ve Muzîlu'l-İlbas Amma'ştehara Mine'l-Ahâdîs Alâ Elsine- 
ti'n-Nâs: İsmail b. Muhammed el-Aclûnî (1087-1162) 

Günümüzde ellerden düşmeyen bir eserdir. Geniş çapta el-Mekasıdu ? l- 
Hasene'ye dayanır. Ancak ondaki bazı nakilleri kısaltarak verir. İbn Hacer'in 
el-Le'âli'l-Mensûrası gibi eserlerden de faydalı bilgiler eklenmiştir. 

Basılıdır. 

18. en-Nevâfihu'1-Mu'attıra fi'1-Ahâdîsi'l-Muştehira Muhammed b. Ahmed, 
el-Muşhimu'1-Kebîr (1181) 

19. Ref f u f l-Cehâle ve'1-İltibâs: el-Cercâvî 

20. (el-Ahâdîsu'1-Meşhure): Muhammed b. Ahmed es-Sa'dî, es-San'ânî (1223) 

es-Suyûtî'nin ed-Dureru'1-Muntesira'sı ile el-Mekasıdu'1-Hasene'nin ez- 

Zurkanî'ye ait muhtasarını ve Temyîzu't-Tayyib'i birleştirmiş, pekçok şey- 
ler eklemiştir. 

21. Esne'l-Metâlib Fî Ahâdîse Muhtelifeti'l-Metârib: Muhammed İbnu's-Seyyid 
Derviş, el-HÛtu'1-Beyrûtî (12094276) 

1319 da Beyrut'ta basılmıştır. 1983 de tekrar, bu defa el-Ahâdîsu'1-Muşkile 
fi ? r-Rutbe adıyla basılıp yayınlanmıştır. 

el-MEŞYAHA: Bk. Mucemu'ş-Şuyûh. 

el-MEVDÛ: Bk. MevdÛ'at. 

el-MEVDU ? ÂT 

Kullanıldığı zaman doğrudan doğruya mevdu, yani çeşitli sebep ve maksatlarla 
uydurularak Hz. Peygamber 'e nisbet edilen uydurma hadisler kasdedilir. 

İslâm Tarihinin ilk devirlerinden itibaren Hz. Peygamber (s.a) e iftira edilerek 
onun ağzından yalan uydurulmuştur. Hadis uydurmanın çeşitli sebepleri vardır, 
îslâm Düşmanlığı; fırka, mezheb veya ırk taassubu; kabile, dil veya belde bağnazlı- 
ğı, peşinden gidilen insanları övme arzusu, mevki ve dünyalık elde etme hırsı 
başta gelir* 

Hadis Tarihinde isnad uygulamasının başlamasından sonra isnadsız hadis 
kabul edilmeyeceği için Hz. Peygamber'e nisbet edilen yalanlar, düzme isnadlar ek- 
lenerek yayılmıştır. Bu şekilde Hz. Peygamber'e iftira edilerek uydurulan, sonra da 
uydurma isnadlara bağlanarak müslümanlar arasında yayılan rivayetlere mevzu 
hadis denilmiştir. Çoğulu mevdu ât (mevzuat) gelir. 

Mevzuat, genelde iki şekildedir. Bunlardan birincisi, uydurularak Hz. Peygam- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI __ l 21 

ber'e nisbet edilenler; ikincisi ise başkalarının sözleri olduğu halde Hz. Peygam- 
ber'e aitmiş gibi gösterilenlerdir. Meşhur Arap hakimlerinin hadis şeklinde gösteri- 
len bazı sözleri ikinci kısmın örneğini oluştururlar. 

Ne şekilde ve hangi maksatlarla uydurulmuş olurlarsa olsunlar, mevzu hadisle- 
rin İslâmiyet'e onarılması güç zararları dokunmuştur. Her şeyden önce belli bir 
fikri Hz. Peygamber'in ağzından söylemek îslâmî değer ölçülerini çarpıtmaktadır. 
Bunun yanı sıra İslâm'dan olmayan şeyleri Îslâmî bir kalıba sokmaktadır. Bunun 
dine ve gerçek îslâmî değerlere büyük zararlar vereceği açıktır. 

İslâm âlimleri mevzu hadislere karşı bazı tedbirler almışlardır. Yazılan kitaplar 
bu tedbirlerin başında gelir. Bu kitaplarda bir yandan uydurma sözlerin kritiğini 
yaparak uydurma olduklarını açığa çıkarmışlar; bir yandan da haklarında verilen 
hükümleri açıklamışlardır. 

Bahse konu kitaplar çeşitlidirler. Bu itibarla biz burada mevzu'at konusundaki 
kitapları birkaç grupta tanıtmaya çalışacağız. 

a) Mevzu Hadisleri Bir Araya Toplayanlar 

1. Tezkiretu'l-Mevdû'ât: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî (448-507) 

2. Kitabu'l-Mevdû'ât Mine'l-Ahâdîsil-Merfû'ât (Kitâbu'l-Ebâtîl): el-Huseyn b. 
İbrahim el-Cevzakî (543) 

Basılmıştır. 

3. el-Bahru'1-Mezîd fTl-Mevdû'at: Ahmed b. Ma'd, İbnu'l-Akîşî (550) 

4. Kitâbu'l-Mevdû'âtu'l-Kubrâ: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 
Konusunda ana kaynak sayılan eserlerin başında gelir. Ale'l-Ebvab metodu 
ile teptip edilmiştir. Bir diğer deyişle mevzu hadisler fıkıh konularına göre 
sıralanmışlardır. 

Bastaki birkaç fasıldan ibaret birinci bâb hadis uyduranlar, genel olarak ha- 
dislerin kısımları, raviler, mezheb taassubu ile hadis uyduranlar, cerh ve 
ta'dilin lüzumu, tedlîs ve müdellisler, mevzu hadis rivayet etmenin hükmü 
gibi önemli konulara ayrılmıştır. 

İkinci bab, "men kezebe aleyye" (bana bilerek yalan isnad edenler./' hadisine 
ayrılmıştır. Burada İbnu'l-Cevzî hadisin değişik yollardan gelen rivayetleri- 
ne yer vermiştir. 

Üçüncü babda ise ravilerin tenkidi ağırlık kazanmaktadır. Daha sonra da 
Tevhid'den başlamak üzere fıkıh konularına göre mevzu hadislerden bir 
kısmı ele alınarak hükümlerine değinilmiştir. 

İbnu'l-Cevzî, bir kısım zayıf, hasen; hatta sahih hadislere kolayca mevzu 
damgası vurması yüzünden tenkide uğramıştır. Onun Sünen Ebî Dâvud, 
Sunenu't-Tirmizî, Sunenu'n-Nesa'î, Sünen İbni Mâce ve el-Mustedrek gibi 
bazı tanınmış kitaplada yer alan kimi hadislere mevzu demesi hayli itirazla- 
ra yol açmıştır. Bununla birlikte el-Mevdû'âtu'1-Kubrâ, konusunda kaynak 
eser olma niteliği hiçbir zaman yitirmemiştir. 



176 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Pek çok yazma nüshası vardır. Abdurrahmân Muhammed Usmân edisyonu 
üç cilt halinde basılmıştır. (Kahire 1386/1966). 

Değerli dostumuz Dr. Nureddin Boyacıların başladığı ciddî tahkik çalışma- 
sının biteceği ve el-Mevdu ât'm güvenilir bir metnine kavuşacağımız günleri 
sabırsızlıkla bekliyoruz. 

el-Mevdu atu'l-Kubrâ île İlgili Kitaplar 

1. Etraf u'1-Mevdû'âti'l-Kubrâ: Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u'l- 
Makdisî (569-643) 

2. Ta'akkubât Ale'l-Mevdû'ât Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773- 
852) 

5. el-Muğnî Ani'l-Hıfzi ve f l-Kitâb bi-Kavlihim Lem yesıhha Şey'un fî Hâze'l- 
Bâb: Umer b. Bedr el-Mevsılî, Ebu Hafs (623) 

Yalnızca sahih hadis rivayet edilmeyen konulan sıralayan bir eserdir. Bu ese- 
rinde el-Mevsılî ilk defa kendi başlattığı bir metot kullanarak sadece konula- 
rı başlıklar halinde vermiş; mevzu hadis metinlerine değinmemiştir. Söz ge- 
limi birinci babı "bâb fî ziyâdetil-îmân ve nuksânihî ve ennehû kavlun ve 
amel, kale'l-Musannıf: La yasıhhu fî hâze'1-Bâb an Resûlillâh (s.a) şey" (İma- 
nın artıp eksilmesi, söz ve işten ibaret olduğu hakkında bâb. Musannif der 
ki, bu babda Hz. Peygamber (s.a) den sahih bir şey gelmemiştir )". 

el-Muğnî, bu metodu yüzünden tenkid edilmiştir. (Tedrîb, 1/297). Muham- 
med İbnu'l-Hasen, İbn Himmât ed-Dimeşkî (1091-1175) Hatime SifruV 
Sa'âdenin tahricine ayırdığı et-Tenkît ve'1-İfâde isimli yakın zamanda bası- 
lan eserinde (Riyâd 1407/1987) dolayısiyle de olsa el-Mevsılfyi de eleştir- 
miştir. Bu eserden alıntılar Husâmuddin el-Kudsî tarafından İntikâdu'l- 
Muğnî ismiyle yayınlanmıştır. (Dimeşk 1343/1925). 

el-Muğnîran bir yazma nüshası İstanbul'da Topkapı 3. Ahmed Kütüphane- 
si'nde 615 numarada kayıtlıdır. Diğer ikisi, Darul-Kutubi'l-Mısriyye Timur 
286 ve Berlin Kraliyet Ktb. dedir. 

Telhisi 

el-Muğnî fî Telhîsi Kitâbi'1-Muğm: Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkm (723-804). 
(KZ, 2/1750). 

6. el-Akîdetu f s-Sahîha f i'1-Mevdû'âti VSarîha: el-Mevsılî 

7. Risale fî Ahâdîsil-Mevdû'a: el-Hasen b. Muhammed el-Adevî, es-Sağânî 
(555-650) 

Nüsha: Elmalı 22/2; 2479/6; 2529/2; 2588/6; 2979/1. 
1306 Kahire baskısı vardır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI l ZL 

8. Ed-Dureru'1-Multekata Fî Tebyîni'l-Ğalat ve Nefyi'l-Lağat es-Sağanî 

el-KudâTnin Musnedu'ş-Şihâb isimli eseri ile el-Uklîşî'nin (548) en- 
Nucemu'l-Muzeyyel ale T ş~Şihâb isimli eserinde görülen mevzu hadisleri sı- 
ralar. Arkasından îbn Vad'an'ın (494) el-Erba'ûnu'1-Vad'âniyyesi; Muham- 
med b. Serî el-Belhî'nin (206) Kitâbu Fedâ'ili'l-A'mâli ve Hz. Ali'ye nisbet edi- 
len Vesâyâ Ali, Ebud-Derdâ'dan (32) rivayet edildiği ileri sürülen Âdâbu'n- 
Nebî; nihayet Sem'ânu 1-Mehdî'nin rivayeti olan Musnedu Enes kitapların- 
dan baş ve sondan birer olmak üzere alman mevzu hadislere dairdir. 

9. Kitabu'l-Mevdû'ât: Yûsuf b. Musa, îbn Musedda (598-663) 

10. Risale fi'1-Ahâdîsi'l-Mevdü'a: Ahmed b. Abdulhalîm, Îbn Teymiye (661-728) 
Nüsha: Fatih, 2266. 

11. Risale fi'1-Ahâdîs elletî Yervîha'l-Kussâs: îbn Teymiye 

îbn Teymiye'ye ait Mecmû'atu'r-Resâ'il el-Kubrâ içinde yer alan bu risale bir- 
kaç kez basılmıştır. İkinci baskısı Ahâdîsu'l-Kussâs başlığıyla Dr. Muham- 
med Lutfi es-Sabbağ tarafından yapılmıştır. 1392/1982 tarihlidir. 

12. Hatime Sifru's-Sa'ade: Muhammed b. Ya'kûb, el-Fîruzabâdî (729-817) 

el-Mevsılî ! nin yukarıda bahsi geçen el-Muğnîsi tipindedir. Başlıklarına va- 
rıncaya kadar onunla aşağı yukarı aynıdır. Bu durum intihal veya istinsah 
hatası şüphesi uyandırmaktadır. 

Sifru's-Sa'âde, Rıfkı Durgun tarafından Türkçeye çevrilerek İbadetleriyle 
Peygamberimiz adiyle yayınlanmıştır. (İstanbul 1979). Hatime kısmı üzerin- 
de yaptığımız inceleme pek çok fahiş tercüme hatası ortaya koymuştur. 

el-Muğnî ile Hatime Sif ru's-Sa'âde birleştirilerek tarafımızdan tercüme edil- 
miş; açıklamalar eklenmiştir. Sözkonusu çalışma henüz yayınlanmamıştır. 

13. Eşrefu'l-Mesmû fî Tahkîk Ebhâsi'l-Mevdû': Halil b. Hârûn es-Sanhacî (826) 

14. el-Le'âiri-Masnû'a fi'1-Ahâdîsil-Mevdû'a: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

es-Suyûtî, önsözünde 870 tarihinde bir mevzuat kitabı yazmaya başladığını, 
beş sene sonra tamamlamaya muvaffak olduğunu ve fakat 905 yılında yeni 
bir mevzuat kitabı yazmak gereği duyduğunu ifade ederek, ilk yazdığına el- 
Mevdû'atu's-Suğrâ denildiğini; el-Le'âli'1-Mesnû'anm ise el-Mevdû'atu'l- 
Kubrâ adiyle meşhur olduğunu söyler. (Mevzu Hadisler, 152, 3). 
Geniş çapta İbnul-Cevzî'nin el-Mevdû'âtu'1-Kubra isimli eserinin tertibine 
uyularak kaleme alman eser basılmıştır. (2. Baskı, 1-2, Kahire 1395/1975). 

15. Zeylu'l-Le'âin-Masnû'a: es-Suyûtî. 

Dr. Yaşar Kandemir, ilk bakışta el-Le'âli'1-Masnû'aya zeyil mahiyetinde gö- 
rülen bu eserin öyle olmadığı görüşündedir. (Mevzu Hadisler, 154). 



178 „_______„_____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

16. en-Nuketu'1-Bedî'ât ale'l-Mevdû'ât es-Suyûtî. 

İbnu'l-Cevzî'nin mevzu dediği üçyüze yakın hadisi savunmak makdasıyla 
kaleme alınmıştır. 

17. et-Ta'akkubât ale'l-Mevdû'ât es-Suyûtî. 
en-Nuketu'1-Bedî'ât'm muhtasarı gibidir. 

18. Kitâbu'l-Vecîz: es-Suyûtî. 

eş-Şevkânî, kaynaklan arasında saymaktadır. 

19. el-Fevâ'idu'1-Mecmû'a fî Beyânri-Ahâdîsi'l-Mevdû'a Muhammed b. Yusuf 
b. Ali eş-Şamî (942) 

20. Tenzmu'ş-Şerî'atn-Merfû'a ani'l-Ahbâri'ş-Şenî'ati'l-Mevdû'a Ali b. Mu- 
hammed el-Hicâzî, îbn Arrâk (907-963) 

İbnu'l-Cevzî'nin el-Mevdû^atu'1-Kubrâsı ile es-Suyûtî'nin el-Le'âli'1-Masnû'a, 
Zeylu'l-Le'âli'l-Masnû'a ve en-Nuketu'1-Bedî'ât isimli üç eserini bir araya 
getiren muhtasar bir eser niteliğindedir. Kanunî Sultan Süleyman'a sunul- 
muştur. 

Tenzîhu'ş-Şerî'a kısa adıyla meşhur olan eser, genelde yukarıda yazılan 
eserlerdeki mevzu hadisleri bir arada vermekle birlikte birkaç kitaptaki uy- 
durma hadisleri de derlemiştir. Üç fasıla ayrılmış eserin başına alfabetik 
olarak iki binden fazla hadis eklenmiştir. Konularına göre tertiplediği mevzu 
hadisleri ise,. 

a) İbnu'l-Cevzî'nin mevzu dediği, es-Suyutî'nin katıldığı; 

b) İbnu'l-Cevzî'nin mevzu saydığı, ancak es-Suyûtî'nin itiraz ederek katılma- 
dığı; 

c) İbnu'l-Cevzî'nin kitabında bulunmayıp es-Suyûtî'nin uydurma olduğunu 
tesbit ettiği hadisler olmak üzere üç bölümde incelemiştir. Son iki fasılda ise 
hadis illetlerini açıklayıp eser türünde haberlere de yer vermiştir. (Hadis Ede- 
biyatı, 126) 

Tenzîhu'ş-Şerî'a, birkaç kez basılmıştır. (1. baskı, 1-2, Kahire). 

21. Tezkiretul-Mevdû'at (fi'1-Ahadîsi'l-Merfû'ât): Muhammed b. Tâhir el- 
Fettenî (896) 

Ale'l-Ebvâb metoduyla düzenlenen eserin önsözünde Önce insanların mevzu 
hadisler hakkında birbirinden çok farklı görüşlere sahip oldukları söylen- 
mektedir. Daha sonra da mevzu hükmünde ifrat ve tefrite kaçanların bulun- 
duğuna dikkat çekerek eserini kaleme alış sebebini açıklamaktadır. Bunun 
ardından ise fıkıh konularına göre tertiplenmiş mevzu hadislerden bazıları- 
nı sıralayıp herbiri hakkındaki hükümleri vermektedir. 

Mukaddime kısmında bazı hadis terimleri, hadis uyduranlar ve içinde uy- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 179 

durma haberler bulunan bazı kitaplar hakkında kısa bilgiler de bulunmakta- 
dır. (Mevzu Hadisler, 159). 

Tezkiretu'l-Mevdû'ât, müellifinin Kanunu'l-Mevdû'ât ve'd-Du'afâ isimli 
eseriyle birlikte basılmıştır. (1. Baskı 1343; ikinci ofset baskı 1399). Baskı yeri 
Kahire'dir. 

22. el-Mevdû T âtu T l-Kubrâ (el-Esrâru'1-Merfû'a fi'1-Ahâdîsi'l-Mevdû'a): Ali b. 

Muhammed el-Herevî, Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

Eser, halk arasında dolaşan hadislerden yalnızca mevzu veya asılsız olanları- 
nı bir araya getirmek maksadıyla kaleme alınmıştır. Yazarı, eserine uydurma 
olduğu konusunda görüş ayrılığı olan hadisleri almadığım belirtmiştir. 

Alfabetik tertipte olduğu için kullanışlı olan el-Mevdû'âtu'1-Kubramn bir- 
çok yazma nüshası vardır. Birkaç kez basılmıştır. İlk baskısı, 1289 tarihli 
Dâru't-Tıbâ'ati'l-Âmire baskısıdır. Bu baskı, Mevdû'ât-ı Kebîr li-Mevlânâ 
Aliyyul-Kaarî unvanını taşımaktadır. 

İkinci baskısı 1308 tarihli İstanbul baskısı olup Mevdû f ât Aliyyu'l-Kaarî baş- 
lığıyla yapılmıştır. Üçüncü baskısı ise El-Esrâru'1-Merfû'a adıyla yapılan 
1391/1971 tarihli Beyrut baskısıdır. 

el-Mevdû'âtu'1-Kubrâ, Ahmet Serdaroğlu tarafından Türkçeye çevrilerek ya- 
yınlanmıştır. (Usûl-i Hadîs ve Mevzû'ât-ı Aliyyu'1-Karî Tercümesi, Ankara, 
1966). 

23. el-Masnû' fî Ma'rifeti'l-Hadîsi'l-Mevdû: Aliyyu'l-Kaarî 

Abdulfettah Ebu Gudde tahkiki birkaç kez basılmıştır. (1. Baskı, Beyrut 1379/ 
1959; 2. Baskı, Beyrut 1398/1978). 

24. el-Hibetu's-Seniyyât fî Tebyînil-Ahâdîsi'l-Mevdû'ât Aliyyu'l-Kaarî. 

Kaynaklar, Aliyyu'l-Kaarî nin bu isimde bir mevzu'at kitabı olduğunda birle- 
şiyorlar. (KZ, 2027; EM, 1/753; RM, 115). 

25. el-Fevâ'idu'1-Mevdû'a fil-Ahâdîsi'1-Mevdû'a: Mera'î b. Yûsuf b. Ebî Bekr el- 

Keremî (1033) 

26. ed-Dureru'1-Masnû'ât fi'l-Ahâdîsi*l-Mevdû f ât Muhammed b. Ahmed es- 
Sefarihî (1144-1188) 

İbnu'l-Cevzîmn el-Mevdû'âtu'1-Kubrâ isimli eserinin muhtasar şeklidir. 

27. el-Ahâdîsu'1-Mevdû'a: Alim Muhammed b. Hamze, Hacı Emir Zade el- 
Aydmî (1204) 

28. el-Fevâ'idu'1-Mecmû'a fi'l-Ahâdîsi'l-Mevdû ! a Muhammed b. Ali, eş- 
Şevkânî (1173-1250) 

eş-Şevkânî, eserinin önsözünde yalancı ve zayıf ravilere ayrılmış eserlerden 
bahsettikten sonra bu kaynaklarda rastladığı mevzu hadisleri bir araya getir- 
diğini belirtir. Daha sonra da kimin elinde el-Fevâ'idu'1-Mecmû'a bulunursa 



180 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

onun mevzu hadisler konusunda kitap tasnif etmiş olan bütün musannıfla- 
rm eserlerine sahip olmuş. sayılacağını söyler. Bunun ardından ise Kitâbu't- 
Tahâre'den başlamak üzere fıkıh bablarına göre ayırdığı bölümlerde deği- 
şik konulardaki mevzu hadisleri sıralar ve herbiri hakkında verilen hüküm- 
leri belirtir. 

Sonunda Râşid Halifeler, diğer sahâbîler ve daha sonra gelenler hakkındaki 
uydurma haberlerin yer aldığı el-Fevâ'idu'1-Mecmû'a basılmıştır. (Kahire, 
1397/1978). 

29. el-Âsâru'1-Merfû'a fil-Ahbâri'1-Mevdû'a Abdulhay b. Muhammed el- 
Laknevî (1304) 

Eser, bütünüyle mübarek gün ve gecelerde kılınması tavsiye edilen namazlar 
hakkındaki mevzu hadisleri tenkit etmeyi hedef almıştır. Hadis uyduranla- 
rın gayelerini, "men kezebe aleyye" hadisinin tanklarını Hz. Peygamber 
(s.a)in faziletleri hakkında kıssacı vaizler arasında pek yaygın olan uydurma 
hadisleri nakletmektedir. (Mevzu Hadisler, 163, 4). 

Bu değerli eser basılmıştır. 

30. el-LuluVl-Mersû' fîmâ kîle Lâ Asle Lehû ev bi-Aslihî f l-Mevdû': Muham- 
med b. Halîl b. İbrâhîm el-Kavukcî (1305) 

Mısır'da basılmıştır. 

31. Tahzîm'l-Muslimîn minel-Ahâdîsi'l-Mevdû'a alâ Seyyidi'l-Murselîn: Mu- 
hammed el-Beşîr Zâfir el-Ezherî (1325) 

Önsöz ve üç bölümden oluşur. Birinci bölüm, hadis uyduranların Hz. Pey- 
gamber'e ait (merfû') gösterdikleri sözler, hikmetler ve atasözlerine; ikinci 
bölüm; halk arasında yaygın olup hadis diye bilinen uydurma sözlere; üçün- 
cü bölüm ise kaynaklardan alınmış bazı mevzu hadislere ayrılmıştır. 

1321 yılında Mısır'da basılmıştır. 

b) F :ğişik Mevzu Konularına Yer Veren Bazı Eserler 

1. el-Bahru'1-Mezîd: Ahmed b. Ma'd, İbnu'l-îkıîşî (550) 

2. el-Berku'1-Lumû' li-Keşfi'1-Hadîsi'l-Mevdû; Muhammed b. Muhammed b. 
Abdullah, el-Haydarî (821-894) 

3. es-Seb'atu's-Seyyâretu'n-Neyyirât fî Seb T a Es'ile ani's-Seyyid Şerif Ahmed 
b. Ali, İbn Haceri'l-Askalanî (773-852) 

İsmail Paşa mevzu hadislerle ilgili olduğunu söylüyor (EM, 1/129). 

4. Tenzîhu'l-Mustafâl-Muhtâr mimmâ lem yesbut mine'l-Ahbâr Ahmed b. 
Ahmed el-Vefâ'î (1086) 

c) Değişik konulardaki Mevzu Hadisler 

1. et-Tıvâlât fi'l- Vahin vel-Mevdû': Muhammed b. Umer, Ebu Musa el-Medînî 
(501-581) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 181 

2. Kalâ'idu'l-Mercân fi'1-Hadîsi'l-Vârid Kizben fi'1-Bâzincân: İbrahim b. Mu- 
hammed eş-Şâfi'î (900) 

3. el-Haddu T l-Hasîs fî Beyâni mâ leyse bi-Hadîs: Ahmed b. Abdulkefim el- 
Gazzî(1143) 

Mevzu Hadisler konusunda etraflı bir Türkçe araştırma Dr. M. Yaşar Kande- 
mir'e aittir. Mevzu Hadisler, Menşei, Tanıma Yolları başlığını taşımaktadır. 
Adı geçen alimimizin doktora çalışması olan eser birkaç kez basılmıştır. 

(Üçüncü baskı, Ankara, 1984). 

el-MU'ALLAK 

Hadis Usulü ilminde, bir hadisi senedinin başından birkaç ravi hazfederek veya 
tüm isnadı söylemeksizin nakletmeye talik; bu şekilde nakledilen hadislere ise 
mu' allak denir. 

Hadisler genelde isnatlarıyla birlikte nakledilirler. Ancak bazı özel durumlarda 
talîk edilerek nakledildikleri de olur. 

Gerek ta'lîk, gerekse mu'allak hadisler konusunda da eserler yazılmıştır. Örnek- 
leme bakımından birkaç tanesini kaydediyoruz. 

1 . Ta'lîku't-Ta'lîk: Ahmed b. Ali, İbn Haceri' 1-Askalânî (773-852) 

2. İhkâmu't-Tahkîk bi-Ahkâmi't-Ta'lîk: Muhammed b. Yahya el-Karâfî (1008) 

el-MUHBEMÂT 

"MubhenV'in çoğuludur. Mubhem, Hadis Usûlünde ravinin ismiyle veya meş- 
hur künyesiyle değil, ibhâm ederek andığı şeyhine denir. Bu, bir anlamda şeyhini, 
ismini mübhem bırakarak anmasıdır. 

Hadis Edebiyatında mubhemât kitapları, hadislerin, bilhassa isnadlarmda müb- 
hem bırakılarak anılmış ravilerin kim olduklarını açıklamak üzere kaleme alman 
eserlerdir. Mubhemât, genelde isimlerde olduğundan mubhemât kitapları da isim- 
ler üzerine düzenlemiştir. 

Belli başlı mubhemât kitapları şunlardır: 

1. el-Ğavâmıd vel-Mubhemât: Abdulğanî b. Sa'îd el-Ezdî (409) 
Nüsha: Feyzullah 261. 

2. el-EsmâVl-Mubheme fi'1-Enbâ'i'l-Muhkeme: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'l- 
Bağdâdî (392-463) 

Nüsha: Feyzullah 497. 

3. el-İfsâh ani'l-Mu'cem min Îdâhi'l-Ğâmıd ve'l-Mubherrv. Muhammed b. Tâhir 
el-Makdisî, İbnu 1-Kayserânî (448-507) 

4. Idâhu'l-İşkâl fî-mâ Lem yusemme min Ruvâti'l-Hadîs: İbnu'lTCayserânî 



182 „____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

5. Kitâbu'l-Ğavâmıd ve'1-Mubhemât Halef b. Abdulmelik, İbn Beşkuvâl (494- 
587) 

Muhtasarları 

1. Muhtasar Kitâbi'l-Ğavâmıd: Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkm (723-804) 

2. (Muhtasaru Kitâbi'l-Ğavâmıd): İbrahim b. Muhammed, Burhânu'l-Halebî, 
Sıbtu'bnu'l-Acemî (841) 

Nüsha: Feyzullah Efendi 496. 

6. Gunyetu'l-Esmâ'il-Mübheme: ibn Beşkuvâl 

7. el-Işârât ilâ Beyâni'l-EsmâTl-Mubhemât Yahya b. Şeref en-Nevevî (631- 
676) 

İbn Beşkuvâl'in eserini kısaltıp bazı faydalı bilgiler ekleyerek meydana getir- 
miştir. 

Nüsha: Feyzullah Efendi 2160; Ayasofya 4789. 

8. el-İfsâh ani'I-Mu'cem minel-Ğâmıd ve'1-Mubhem: Muhammed b. Ahmed b. 
Ali el-Kastallanî (686) 

9. Kitâbu'l-Esmâ'i'I-Mubheme: Mahmûd b. Ali ed-Dâmûnî (663-733) 

10. el-İfhâm bi-mâ Vaka ! a fî Sahîhi'l-Buhârî mine'l-İbhâm: Abdurrahmân b. 
Umer el-Bulkînî (826) 

11. el-Mustefâd min Mubhemâtil-Metni ve'1-İsnâd Ahmed b. Abdirrahîm el- 
Irâkî (762-826) 

Konunun en iyi eseri sayılmıştır. 

Nüsha: Feyzullah 503; 2160; Hüsrev Paşa, Halit 57; Murad Molla 567; 
Cârullah 404; Ayasofya 4789. 

12. el-Muhimmât fî Esmâ'il-Mubheme el-Vâkı'a fî Mutûni'l-Ahâdîs vel-İsnâd 

Ahmed b. Abdurrahîm el-Irâkî. 

13. Tuhfetu Zevi'1-Ereb fî Şekli T l-Esmâ ve'n-Neseb: Mahmud b. Ahmed el- 
Feyyûmî, İbn Hatîbi'd-Dehşe (750-834) 

Bunlarla birlikte İbnul-Esîr, Câmi'u'1-Usûl un; İbnu'l-Cevzî, Telkîh Fuhûmi 
Ehli'l-Eserin sonunda bazı mubhemâta da yer vermişlerdir. 

14. Mubhemâtu'l-Buhârî: Ahmed b. Ali, İbn Haceril-Askalânî (773-852) 
Hedyu's-Sârî içindedir. 

el-MU'CEM 

Hadis Edebiyatında mu'cem ismiyle rastlanan eserler, hadis aliminin hadisleri, 
rivayet ettiği şeyhinin ismine göre tertipleyerek tasnif ettiği kitaplardır. Bir diğer 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 183 

deyişle, bir hadis âliminin, rivayet ettiği hadisleri şeyhlerinin ismine göre tertiple- 
yerek tasnif ettiği hadis kitabına mu'cem adı verilmiştir. 

Buna göre mu'cem türü bir kitapta bulunan hadisler konularına veya başka bir 
usule göre değil, kitap yazarının şeyhlerinin ismine göre sıralanmışlardır. Bu yüz- 
den konusu veya baş tarafı bilinen bir hadisi mu'cem türü kitaplarda bulmak ol- 
dukça zordur. 

Şu eserler mu'cem türü hadis kitaplarının tanınmış örneklerini oluştururlar: 

1. Kitâbu'l-Mu'cem ale'l-Mudun: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, Îbn-Hibbân 
(354) 

2. el-Mu'cemu'1-Kebîr: Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (260-360) 

et-Taberânî bu eserinde verdiği hadisleri mu'cem tarifinden az bir farkla ver- 
miş ve musned tertibindeki gibi sıralamıştır. Şu var ki, sahabe isimlerini harf 
tertibine koymuş; herbirinden kendi şeyhleri vasıtasıyla rivayet ettiği hadis- 
leri bir araya toplamıştır. 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 465 (3. Cild); Feyzullah Efendi 546; Köprülü 453 
(Noksan), Fatih 1198. Basılmıştır. 

3. el-Mu r cemu'l-Evsat: et-Taberânî 

et-Taberânî bu eserinde verdiği hadisleri şeyhlerinin isimlerini sıralayıp her- 
birinden rivayet ettiği hadisleri, konuları ne olursa olsun, bir araya getirmiş- 
tir. 

Nüsha: Kara Çelebi Hüsameddin Ktb, 73, 73; Köprülü 454 

4. el-Mu'cemuVSağîr et-Taberânî 

Bu eserinde de et-Taberânî bin kadar şeyhten rivayet ettiği hadislerden bir- 
kaçını nakletmiştir. 

Nüsha: Millet Ktb. 454; Bayezid Umûmî 1218 (869 h.); Topkapı 3. Ahmed 464; 
Atıf Efendi 607. 

Basılmıştır. Ayrıca hadisleri için bir de fihrist hazırlanmıştır, 

MU'CEMITŞ-ŞUYÛH 

Meşyaha da denilmiştir. Bir muhaddisin görüşüp hadis rivayet ettiği veya gö- 
rüşmediği halde hadislerini rivayete icazetli olduğu şeyhlerinin isimlerini ve çok 
kere hayat hikayelerini içeren müstakil kitaplara denir. 

Muhiddisin görüşüp hadis aldığı şeyhlerini tanıtan, dolayısiyle isnadlarının bi- 
linmesine yarayan mu'cemuş-Şuyûh veya meşyaha adı verilen eserler özellikle 
i'tibâr denilen ve ferd zannedilen hadislerin başka rivayet yollarının olup olmadığı- 
nın tesbitinde geniş ölçüde yardımcı olurlar. 



184 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Daha çok dördüncü hicrî asırdan itibaren pek çok hadisci tarafından tasnif edi- 
len mucemu'ş-şuyûha örnek vermek gerekirse şu eserler verilebilir: 

1. Kitâbu'l-Meşyaha: Ahmed b. Halil el-İbertasî (el-Fesevî (277) 

2. Meşyaha Ebî Yûsuf: Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî (el-Fesevî) (277) 
Beldelere göre tertip edilmiş önemli bir eserdir. 

3. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Ahmed b. İbrahim el-Ğassâl (269-349) 

4. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdulbâki b. Kani' (295-351) 

5. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Ahmed b. İbrahim el-Curcânî, Ebu Bekr el-İsmâ'ilî (371) 

6. Mu'cemu'ş-Şuyûh: İbrahim b. Ahmed el-Belhî, el-Mustemlî (376) 

7. Tesmiyetu'l-Meşâyıh: Muhammed b. İshâk b. Mende (310-395) 

8. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Ahmed, îbn Cemi' el-Ğassânî (305-402) 

9. Terâcimu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî (321- 
405) 

10. Terâcimu'ş-Şuyûh: Abdurrahmân b. Muhammed el-İdrisî (405) 

11. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-İsbehânî (336-430) 

12. Meşyaha Ebî Yala el-Halîlî: el-Haiîl b. Abdullah, Ebu Ya'lâ el-Halîlî (446) 

13. Meşyaha Ebî Alî: el-Hasen b. Ahmed, İbnu'l-Bennâ el-Hanbelî (471) 

14. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Mansûr b. Muhammed, Ebu'l-Muzaffer es-Sem'ânî (426- 
489) 

15. Tesmiyetu Şuyûhi Ebî Dâvud: el-Huseyn b. Muhammed b. Ahmed el- 
Ceyyânî (498) 

Nüsha: Lâleli 2089/9 (V. 74a-99a). 

16. Meşâyihu Sufyân: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l-Kayserânî (448- 
507) 

17. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Hibetullâh İbnu'l-Mubârek, es-Sekatî (509) 

18. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Ali, Ebu'l-Ğanâ'im el-Mukrî (510) 

19. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el-Huseyn b. Mesud, el-Ferrâ el-Bağavî (516) 

20. Kitâbu'r-Rıhle: Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Dekkak (516) 

İsmail Paşa, hadis aldığı bin şeyhten bahseden bir eser olduğunu söylüyor. 
(EM, 2/84) 

21. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el-Hasen b. Muhammed el-Yunâritî (527) 

22. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el-Mubârekb. Kamil, tbnu'l-Haffâf (495-543) 

23. Meşyaha Ebî Ali: el-Huseyn b. Muhammed es-Sadefî 

160 şeyhten bahseder. Talebesi Kaadî İyad tarafından tertiplenmiştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 185 

24. Meşyaha'l-Kaadî İyad (el-Ğunye fî Eömâ'i'ş-Şuyûh): îyâd b. Musa el-Yahsubî 
(476-544) 

25. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el-Mucelia b. Cemî', İbn Cemî ! el-Ersûfî (550) 

26. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem anî (506-562) 

■27. el-Mu'cem li-Meşîhati İsbehân: Ahmed b. Muhammed es-Silefî {A78-576) 

28. el-Mu'cem li-Meşîhati Bağdâd: es-Silefî 

29. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Ahmed b. Mansûr el-Kâzrûnî (516-578) 

30. Meşyaha Ebi'l-Kasım: Abdullah b. Haydar el-Kazvinî 

31. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdulhâlık b. Esed ed-Dîmeşkî (583) 

32. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el~Hasen b. Hibetullah, İbn Sarsarî (537-586) 

33. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Abdurrahmân el-Endelusî (540-610) 

34. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdurrahîm b. Abdulkerim, Ebu'l-Muzaffer es-Sem'ânî 
(537-614) 

35. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Umer b. Muhammed, İbnul-Hâcib (630) 

36. Meşyaha's-Suhreverdî: Umer b. Muhammed es-Suhreverdî (632) 

37. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Sa'îd, Îbnu'd-Dubeysî (636) 

38. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Usmân b. Umer, İbnul-Hâcib (570-646) 

39. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Ahmed b. Muhammed, Îbnu'r-Rûmiyye (567-637) 

40. Kitâbu Esâmî Şuyûhî'l-Buhârî: el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî (555-650) 
Nüsha: Karaçelebizade 68. 

41. el-Mu'cemu'1-Mutercem: Abdulazîm b. Abdulkavî el-Munzirî (581-656) 

42. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n-Neccâr el-Bağdâdî (578- 
643) 

43. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Yahya b. Ali el-Attâr (662) 

44. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Yûsuf el-Ğırnâtî (598-663) 

45. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Ahmed el-Ebîverdî (667) 

46. Meşyaha Îbnu's-Sâ'î: Ali b. Enceb, Ibnu's-Sâ'î -el-Bağdâdî (674) 

47. Meşyaha Alemuddîn: Muhammed İbnu'l-Huseyn b. Atık (680) 

48. Meşyaha Ebi'l-Hasen: Ali b. Ahmed b. Abdulvâhid, İbnu'l-Buhârî el-Makdisî 
(690) 

49. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Mahmûd b. Ebî Bekr el-Kelâbâzî (644-700) 

50. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdulmu'min b. Halef ed-Dimyâtî (613-705) 

51. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdurrezzâk b. Ahmed, İbnu'1-Fûtî (642-723) 



186 : Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

52. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Umer İbnu'l-Hasen ed-Dîmeşkî (726) 

53. Meşyaha Ebi'l-Huseyn: Ebu'l-Huseyn İbnul-Mehdî 

54. Muhtasaru Mu'cemi'ş-Şuyûh: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (748) 

55. Meşyaha İbni's-Semmân: İsmâ'il b. Ali, İbnu's-Semmân 

56. el-Meşyaha: Muhammed es-Seyyid Ali Îbnu'l-Huseyn, îbn Hamze (715-765) 

57. Tabakâtu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Abdullah, îbn Nasıruddin ed-Dimeşkî 
(777-842) 

58. el-Mecma'u'1-Mu'esses li'1-Mu'cemi'l-Mufehres: Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l- 
Askalânî (773-852) 

Nüsha; Aşîr Efendi İL 75. 

59. Mu'cemu'ş-Şuyûh: el-Kasımb. Kutluboğa (820-879) 

60. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Muhammed b. Abdurrahmân, es-Sehâvî (830-902) 

61. Hâtıbu'1-Leyl ve Cârifu's-Seyl: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

62. Mu'cemu'ş-Şuyûh: Abdulazîz b. Umer, îbn Fehd el-Mekkî (850-921) 

63. İthâfu Zevi'l-İrşâd bi-Tahrîri Zevi'l-İsnâd: Halil İbnu's-Seyyid İbrahim el- 
Mısrî (1104) 

64. Ehlu'l-Fasli ve'1-Kemâl bi'ttisâli'l-Esânîd bi-Kummeli'r-Ricâl: İsmail b. Mu- 
hammed el- Aclûnî (1087-1162) 

MU'CİZÂTU'N-NEBÎ 

Hz. Peygamber'in tabiat kanunlarına aykırı olarak gösterdiği mu'cizelere ayrıl- 
mış kitaplar vardır. Hadis konularıyla yakından ilgili olan bu konuya dair yazılan 
eserlerden bir kaçını örnek gösteriyoruz. 

1. Mu'cizâtu'n-Nebî: Muhammed b. İbrâhîm, îbn Gusn (723) 

2. Min Mu'cizât ve Hasâ'isi'r-Resûl: Haseneyn Muhammed Mahlûf 
Basılıdır. (3. Bs. 1393/1973 Kahire) 

3. el-Mu'cizâtu'1-Muhammediyye: Velîdu'l-A'zamî 
Basılıdır. (1. Bs. 1390/1970; 2. Bs. 1397/1977 Beyrut) 

4. Câmî'u'l-Mu'cizâti'n-Nebeviyye: İbrâhîm b. Mustafa el-Edirnevî, Nazîrâ 
(1188) 

5. Mu'cizâtu'n-Nebî: Müellifi Meçhul 
Nüsha: Zahiriye Âm 230 (34). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 187 

el-MUDELLİS 

Hadis Usulü İlminde tedlîs diye bir konu vardır. Bir ravinin çağdaşı olup görüş- 
mediği veya görüştüğü halde hadis almadığı bir şeyhten işitmişcesine hadis riva- 
yet etmesine denir. Hadis işittiği şeyhten gerçekte işitmediği hadisi yine işitmiş 
gibi rivayetine de aynı isim verilmiştir. 

Tedlîs, az da olsa hadise yalan karışma ihtimali olarak görülmüştür. Bazı alim- 
lere göre yalanın kardeşidir. Bu yüzden rivayetlerinde tedlîs yapan ve özel terimi 
ile mudeîîis denilen raviler üzerinde durulmuş; böyleleri hakkında kayda değer ki- 
taplar yazılmıştır. 

Birkaçını kaydediyoruz. 

1. Kitâbu'l-Mudellism: Ali b. Muhammed, Ali İbnu'l-Medînî (135-225) 

2. EsmâVl-Mudellisîn: el-Huseyn b. Ali el-Kerâbisî (248) 

3. Nakdu Kitâbi'l-Mudellisîn ale'l-Kerâbisî: Ahmed b. Muhammed, Ebu 
Ca'fer et-Tahâvî (229-321) 

İsminden bir önceki el-Kerâbisînin kitabının eleştirisi olduğu anlaşılıyor. 

4. et-Tebyîn li-Esmâ'il-Mudellisîn: Ahmed b. Ali el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392- 
463) 

5. Ahbârul-Mudellisîn: Ahmed b. Abdurrahîm, Veliyyuddîn el-Irâkı (762-826) 

6. et-Tebyîn fî Esmâ'i'l-Mudellisîn: İbrahim b. Muhammed, Burhânuddîn el- 
Halebî, Sıbtu'bnu'l-A'cemî (841) 

Nüsha: Feyzullah Efendi 2160. 

7. Ta'rîfu Ehli't-Tahdîs bi-Merâtibi f l-Mevsûfîne bi't-Tedlîs: Ahmed b. Ali, İbn 
Haceri'l-Askalânî (773-852) 

Nüsha: Halis Efendi 6187 

Basılmıştır. 

8. Keşfu't-Telbîs an Kalbi Ehli T t-Tedlîs: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

9. Risale fî Esmâ'i'l-Mudellisîn: es-Suyûtî 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Mecâmi* M. 123. 

el-MUDREC 

Hadis Metodolojisinde idrâc yapılarak, bir diğer deyişle isnadına veya metnine 
aslından olmayan kelime veya cümleler katılarak rivayet edilen hadislere denir. 

Hadis ilimlerinin hemen her dalında bir veya birkaç eser vermiş olan el- 
Hatîbu'l-Bağdâdî, ibn Hacer ve es-Suyûtî'nin eserleri konunun misallerini oluştu- 
rurlar. 



188 __^^^__ Pr of. Dr. Mücteba UĞUR 

1. Kitâbu'1-Fasl H-VasfTl-Mudrec fi'n-Nakl: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî 
(392-463) 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed, 612. 

2. Takrîbu'l-Menhec fî Tertîbi'l-Mudrec Ahmed b. Ali, İbn Haceril-Askalânî 
(773-852) 

3. el-Mudrec ale'd-Derc: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

el-MÛDİH 

Kelime olarak açıklayan, açıklığa kavuşturan, aydınlığa çıkaran manasına gelir. 
Hadis Edebiyatında ravinin bilinmesinden ibaret cehalete yol açan aynı raviye ait 
değişik isim, künye, İakab veya nisbeleri açıklayıp bu konuda düşülen hataları 
izah etmek üzere yazılan eserlere denilmiştir. 

Mu'telif ve muhtelif; muştebih konularındaki yazılış benzerliği yüzünden 
doğan hataları düzeltmekte de önemli yeri olan mûdih kitaplarının en önemlileri 
aşağıdaki eserlerdir: 

1. el-Mu'telif ve'1-Muhtelif fî Muştebihi Esmâ'i'r-Ricâl: Abdulganî b. Sa'îd el- 
Ezdî (332-409) 

2. (el-Mûdih): Muhammed b. Ali es-Sûrî (377-441) 

3. Mûdihu Evhâmi'l-Cem'i ve't-Tef rîk: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî 
(392-463). 

Nüsha: Haleb, Ahmediye 339. 

Basılıdır. (Haydarâbâd 1378/1959) 

el-MUFREDÂT 

İsim, künye ve lakabları tek olan veya nadir görülen şahıslar manasına kullanıl- 
mıştır. Müfredatla asıl kasdolunan haliyle isimler veya künyeler yahutta lakablar- 
dır. Tarifinden de anlaşılacağı gibi, daha çok isimler, künyeler ve lakablarda rastla- 
nır. 

Müfredat konusuna giren isimlerle künyeler ve lakablar genelde başta sahabe 
ve Tabi un olmak üzere hadis ravilerinin ve âlimlerin hayat hikâyelerine ayrılan ki- 
tapların sonunda ayrı bir bölüm olarak yer alırlar. Ancak konuyla ilgili ayrı eserler 
de vardır. Bir tanesini kaydediyoruz. 

el-EsmâVl-Mufrede: Ahmed b. Hârûn b. Ravh el-Berdîcî (301) 

Ibnu's-Salâh, bu eserin konusunda en meşhur eser olduğuna işaret etmiştir. 
{Ulûmu l-Hadts f 292). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 189 

el-MUHADDİSÛN 

Ehlu'l-Hadîs, Ehlu'l-Eser, Ashâbu'l-Hadîs de denir. Genellikle hiçbir ayırım yap- 
maksızın Hadis İlimleriyle meşgul olanlara denilmiştir. Bununla birlikte, hadislerle 
amel edip rey denilen ictihaddan uzak kalmayı tercih edenlere de aynı isimler veril- 
miştir. 

Muhaddisler, kendi aralarında derecelendirmeye tabi tutulmuşlardır. el-Mubtedî 
adı verilen ve hadis ilmine yeni başlayanlardan, el-Hâftz, el-Hâkim, Emîru'l- 
Mıı 'minin fi'l-Hadîs gibi bu ilimde en yüksek derecelere gelmiş olan alimlere ayrıl- 
mış eserler vardır. Bu eserleri iki grupta mütalaa etmek mümkündür. Bunlardan bi- 
rincisi muhaddislerin biyografilerine, tabakalarına, şair olanlarına, şiirlerine ayrıl- 
mış olanlardır. İkinci grup ise onları savunan, faziletlerine ve hizmetlerine yer 
veren rivayetlere ayrılanlardır. Her iki gruba giren belli başlı eserleri şöylece sırala- 
mak mümkündür: 

a) Biyografik Eserler 

1. Tabakâtu Muhaddisî Ehli'l-Mevsıl: Yezîd b. Muhammed, îbn Zekre (334) 

2. Zikru Şu'arâ'i'l-Muhaddisîn ve'1-Buleğâ Ahmed b. Muhammed, îbruı'l- 
Fakîh el-Hemedânî (340) 

3. Târihu'l-Muhaddisîn: Ahmed b. Sa'îd es-SÛfî (284-350) 

4. Tabakâtu'l-Muhaddisîn; Mesleme İbnu'l-Kasım el-Kurtubî (353) 
Zeyli 

Zeyl ala Tabakâti'l-Muhaddisîn: Mesleme İbnul-Kasım el-Kurtubî 

5. Ahbâru Bağdâd ve Tabakâtu Ashâbi'l-Hadîs: Muhammed b. Umer el-Ci'âbî 
eş-ŞÎ'î (286-355) 

6. Ahbâru Şu'arâ'i'l-Muhaddisîn: Ubeydullâhb. Ahmed el-Cahcâh (358) 

7. Ahbâru Şu'arâ'i'l-Muhaddisîn: Muhammed Îbnu'l-Huseyn, el-Vezîru'l- 
Mağribî (388) 

8. Hamâse Şi'ri'l-Muhaddisîn: Sa'îd b. Hâşim el-Hâlidî (400 dolayları) 

9. Hamâse Şi'ri'l-Muhaddisîn: Sa'îd b. Yahya el-îşbilî (426) 

10. Kitâbu'l-İrşâd fî Ma'rifeti Ulemâ'i'l-Bilâd el-Halîl b. Abdullah el-Halîlî 
(446). Basılıdır. 

Muntahabı 

İntihabu Kitâbi'l-İrşâd: Ahmed b. Muhammed b. Ahmed es-Silefî (576) 
Nüsha: Ayasofya 2951. 

11. Ensâbu'l-Muhaddisîn: Muhammed b. Umer, Ebu Mûsâ'l-Medînî (501- 
581) 



190 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

12. el-Hıss alâ Hıfzi'1-İlmi ve Zikru Kibâril-Huffâz: Abdurrahmân b. Ali 
İbnu'l-Cevzî (597) 

Nüsha: Köprülü 1152. 

13. el-Beyân ve't-Tebyîn fî EsmâTl-Muhaddisîn: Muhammed b. Süleyman el- 
Ezherî (617) 

14. Ensâbu'l-Muhaddisîn: Muhammed b. Abdulğanî, İbn Nukta el-Bağdâdî 
(566-629) 

15. Tezkira fî Eş'âri'l-Muhaddisîn: Muhammed b. Ali el-Halebî (673) 

16. el-Muğnî fî Tabakati'l-Muhaddisîn: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (673- 
748) 

Nüsha: Feyzullah Efendi, 1528. 

17. el-Muhtasar fî Muhaddisî'1-Asr ez-Zehebî 

18. Tabakâtu Ulemâ'i'l-Hadîs: Muhammed b. Ahmed, îbn Abdiihâdî (705-744) 
Basılıdır. (1-4, Beyrut 1409-1989). 

19. Kitâbu'1-Umde fi'l-Huf fâz: Muhammed b. Ahmed, îbn Kudame (704-744) 

20. Tabakâtu'l-Muhaddisîn: Umer b. Ali, Îbnu'l-Mulekkm (723-804) 

21. Kitâbu'r-Reşâd fî E'immeti'l-İsnâd: Abdusselâm İbnu't-Tayyib, eş-Şerîf el- 
Fâsî (1058-1110) 

22. Bustânu'l-Muhaddisîn: Abdulazîz b. Şah Veliyyullah ed-Dihlevî (1239) 

Farsça kaleme alman eser hadiscilerle eserlerinin bir kısmına dairdir. (Prof.) 
Dr. Ali Osman Koçkuzu tarafından Türkçeye çevrilerek yayınlanmıştır. (An- 
kara, 1986). 

23. Esmâ'u Ricâli'l-Hadîs: Abdusselâm Îbnu's-Seyyid Umer el-Mardinî (1200- 
1259) 

24. el-Bâhir fi İhtiyar min Eş'âri'l-Muhaddisîn: Ca'fer b. Muhammed el-Mevsılî 
(?) 

25. Mehâsinu Eş'âri'l-Muhaddisîn: Ca'fer b. Muhammed el-Mevsılî 
b) Ashâbu'l-Hadîsi Savunan, onların menkıbelerine yer veren eserler 

1. Şerefu Ashâbi'l-Hadîs: Ahmed b. Ali, ekHatîbul-Bağdâdî (392-463) 

Nüsha: Medine Arif Hikmet 38; Tubingen, Sprenger 554; Kahire, Dâru'l- 
Kutub 23736 .; Atıf Efendi 601; Zahiriye Mecmu' 117 (v. 26-29) 

Basılıdır. (Lahor 1384/1964; Prof. Dr. Mehmet Sa'îd Hatiboğlu edisyonu, An- 
kara 1972; 2. Baskı, Ankara 1991). 

2. Şerefu Ashâbi'l-Hadîs: el-Hasen b. Ahmed el-Bağdâdî (396-471) 

3. Kitâbu Menâkıbi Ehli'1-Âsâr Abdullah b. Muhammed el-Herevî (396-481) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 19^ 

Prof. Dr. Mehmet Sa'îd Hatiboğlu, mü'ellifin bu eserinin ayrı bir kitap olmak- 
tan ziyade Kitâbu'l-Kavâ'id isimli eserinin bir bölümü olduğu kanaatindedir. 
(Şeref, 27). Biz de aynı kanaati taşıyoruz. (Kar., Zemmııl-Kelâm, 204, r. 402). 

4. el-İntisâr li-Ashâbi'1-Hadîs: Mansûr b. Muhammed es-Sem'ânî (426-489) 
Kâtip Çelebi, bu muhtasar eserin üç bölümden ibaret olduğunu kaydeder: 

a. Sünnet ve cemaate teşvik; 

b. Hadisin fazileti; İlim 

c. İlim Şeceresi. (KZ., 1/173). 

5. el-İntisâr li-Ehli's-Sunne vel-Hadîs: Ali b. Akıl (431-513) 

6. Kitâbu Fadli Ashâbi'l-Hadîs: Ali İbnul-Hasen, îbn Asâkir (499-571) 

7. Menâkibu Ashâbi'l-Hadîs: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (597) 

8. Menâkibu Ashâbi'l-Hadîs: Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u'1-Makdisî 
(569-643) 

9. Kaside fi'r-Reddi alâ men Âbe'l-Hadîse ve Ehlehû Muhammed b. Ebî Nasr 
el-Humeydî (488) 

10. Elfiyyetu's-Sened ve Menâkibu Ashâbi'l-Hadîs: Muhammed b. Muhammed 
b. Muhammed, el-Murtazaz-Zebîdî (1145-1205) 

el-MUHADRAM 

Sözlükte senet olmamış adam, acı mı tatlı mı olduğu bilinmeyen su, babası 
beyaz olduğu halde kendisi siyah çocuk, nesebi karışık insan, erkek davara ait mi, 
dişi davara ait mi olduğu bilinmeyen et ve tatsız yemek manalarına gelir. 

Hadis Usulü İlminde, durumu belli olmamak, karışıklık manasıyla ilgili olarak 
hem cahiliye devrinde, hem de Hz. Peygamber zamanında yaşadığı halde onu gör- 
meyene denir. Bu tanıma göre muhadram, sahabi mi, yoksa tâbi'î mi olduğu belli ol- 
mayan kimsedir. Böyle biri Hz. Peygamber hayatta iken onu göremediği için sahâbî 
sayılmaz. Aynı durumdaki kişi tabi'îlerden de farklıdır. 

Hadis Metodolojisi konuları arasında muhadram'a değinilmiş; hadis ravilerin- 
den söz açılmışken onlardan da bahsedilmiştir. Haliyle Hadis Usulü konulan ara- 
sında yer alınca Hadis Edebiyatı konularına da girmiştir. Muhadramla ilgili aşağı- 
daki eserler konunun Hadis Edebiyatı içindeki görüntüleridir. 

1. Kitâbu'l-Muhadramîn: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 

2. Tezkiretu't-Tâlibi'l-Mu'allem bi-Men Yukalu İnnehu Muhadram: İbrahim 
b. Muhammed, Burhanu'ddîn el-Halebî, Sıbtu'bnu'l-A'cemî (841) 



192 „___„_____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

MUHTELEFU'L-HADÎS 

Hadis Metolojisi konularından biri olan ihtilâf u'1-hadîs veya Öteki deyişiyle 
Muhtelefu'l-hadîs, iki hadisin dış görünüşleri itibariyle birbirlerine zıt manalar ta- 
şımasına denilmiştir. 

Hz. Peygamber (s. a) den sahih olarak rivayet edilen iki hadis bazen ilk bakışta 
aralarında çelişki ve zıtlık varmış gibi görünebilir. Bunların arasını yorumla bir- 
leştirmek veya birleştirilmeleri mümkün değilse birini tercih edip ötekini bırakmak 
muhtelefu'l-hadîs ilminin konusuna girer. 

Konuyla ilgili zengin denilebilecek bir edebiyat ortaya çıkmıştır. Bu edebiyata 
dair eserleri şöylece sıralıyabiliriz: 

1. Kitâbu İhtilâf İ'1-Hadîs: Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi'î (204) 

es-Sehâvî'nin Fethu'l-Muğîs isimli eserinde işaret ettiğine göre, Kitâbu'1-Um 
içinde ayrı bir bahistir. Talebesi er-Rebî ! b. Süleyman tarafından rivayet edil- 
miştir. Aynı zamanda Hadis Usulüne dair önemli bilgiler verir. 

2. Te'vîlu Muhtelifi'l-Hadîs: Abdullah b. Müslim b. Kuteybe (213-276) 

Basılmıştır. (Muhammed Zuhrî en-Neccâr edisyonu, Beyrut 1393/1973). 

Dr. M. Hayrı Kırbaşoğlu tarafından Türkçeye çevrilerek Hadis Müdafaası 
adıyla yayınlanmıştır. (İst., 1979; 2. Bs., İst v 1989). 

3. Kitâbu İhtilâfil-Hadîs: Zekeriya b. Yahya es-Sâcî (307) 

4. Kitâbu Muhtelifi'l-Hadîs: Muhammed b. Cerîr et-Taberî (224-310) 

5. Muşkilu r l-Âsâr: Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî, et-Tahâvî (229- 
321) 

Bk. Muşkilu'l-Hadîs. 

6. Kitâbu'1-Cem' beyne'l-Ahbâri'l-Mutedâde: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, 
İbn Hibbân (354). 

7. İhtilaful-Hadîs: Ahmed b. Muhammed b. Halid el-Berkî eş-Şİ'î (376) 

8. et-Tahkîk f î Ahâdîsİ'l-Hîlaf : Abdurrahmân b. Ebi'l-Hasen, tbnu'l-Cevzî (510- 

597) 

9. el-Ahâdîsu'1-Mutebâyinetu'l-Mutûn ve'1-Esânîd Muhammed b. Abdurrah- 
mân es-Sehâvî (902) 

10. İhtilâfu'l-Hadîs: Muhammed b. Ebî Umer el-Bağdâdî 

el-MUHTELİT 

Sözlükte karışık manasına gelen muhtelit, hadis terimi olarak, yaşlılık veya has- 
talık gibi sebeplerle ihtilâta maruz kalan raviye denilmiştir. 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 193 

Hadis rivayetinde güvenilir olma özelliğine sahip pek çok ravi, ömürlerinin son- 
larına doğru hafıza gücünü yitirmiştir. Hafızasının zayıflaması, hastalık veya aklı- 
nı oynatmak yüzünden zihni karışıp rivayet ettiği hadisleri karıştıranlar da olmuş- 
tur. 

Hangi sebepten olursa olsun, ihtilata uğraması sonucu rivayet ettiği hadisleri ka- 
rıştıran muhtelif raviler hakkında eserler kaleme alınmıştır. Bu eserlerden belli 
başlıları aşağıdadır: 

1. (Kitâbun fi'1-İhtilât): Muhammed b. Mûsâ el-Hâzimî (447-548) 

2. (Kitâbul-İhtilât): Halil b. Keykeldî, el-Ala'î (694-761) 

3. el-İ'tibât bi-Ma'rifeti Men Rumiye bi'1-İhtilât İbrahim b. Muhammed, 
Burhânuddîn el-Halebî, Sıbtu'bnul-Acemî (841) 

Nüsha: Bayezid Umumî (Mu ellif Hattı); Köprülü 427; Feyzullah Efendi, 2160; 
Ayasofya, 873. 

4. el-Kevâkibu'z-Zâhirât fî Ma'rifeti Men İhtelata mine'r-Ruvât ve's-Sikât 

Muhammed b. Ahmed, İbnu'l-Keyyâl (863-929) 

Hamdi Abdulmecid tahkiki ile Mısır'da basılmıştır. (Kahire). 

Ummu'1-Kurâ Üniversitesi Araştırma Merkezi tarafından yeniden yayınlan- 
mıştır. 

EL-MUKILLÛN VFL-MUKSİRÛN 

Hadis Usulü timinde genel olarak rivayet ettiği hadislerin sayısı binin üzerinde 
olanlara el-Muksirûn, bu sayının altında olanlara ise el-Mukıllûn denilmiştir. 

Sahabeden başlamak üzere binin üzerinde hadis rivayet ettiği için el- 
Muksirûndan sayılan ravilere dair eserler tertip edilmişti. Aynı şekilde binin altın- 
da kalan ravilere ayrılmış kitaplar da vardır. Misal vermek açısından birkaçını kay- 
detmek yerinde olacaktır. 

1. Kitâbu'l-Mukıllîn minel-Hicâziyyîn: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, İbn 
Hibbân (354) 

2. Kitâbu'l-Mukıllîn mine'l-Irâkıyyîn: îbn Hibbân 

el-MURSEL 

Hadis Usulünde bir tâbi'înin isnadında sahabîyi atlayarak doğrudan Hz. Pey- 
gamber (s. a) den rivayet ettiği hadise denir. 

Tabi'îler, sahabe ile görüşen, onlardan hadis rivayet eden ikinci nesildirler. Böyle 
iken bazı tabiîler isnadlarında aslında hadisi almış oldukları sahâbînin ismini atla- 
yıp sanki kendileri bizzat Hz. Peygamber 'den işitmiş veya görmüşcesine "Hz. Pey- 



194 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

gamber şöyle buyurdu, Hz. Peygamber şunu yaptı" gibi ifadelerle hadis rivayet et- 
mişlerdir. Böyle rivayete irsal irsalle rivayet edilen hadise ise mursel adı verilmiş- 
tir. 

İrsal, alışılagelen dışında bir rivayet şekli olduğundan mursel hadisler üzerin- 
de fazlaca durulmuştur. Hadis alimlerince mursel zayıf sayılmıştır. Murselle amel 
edilebilmesi için bazı kaideler koyanlar da olmuştur. 

Önemine bağlı olarak mursel rivayetler çeşitli kitaplarda toplandığı gibi üzerin- 
de yapılan tartışmaları açıklığa kavuşturarak hükmünü belirleyici eserler de kale- 
me alınmıştır. Konuyla ilgili edebiyatın anılmaya değer olanları şunlardır: 

1. Kitâbu'l-Merâsîl: Süleyman İbnu 1-Eş'as es-Sicistânî, Ebu Dâvud (202-275) 

Nüsha: Murad Molla, Süleymaniye. 

İlk olarak 1310 da Mısır'da basılmıştır. Aynı baskı Kahire'de tekrar edilmiş- 
tir. 

2. Kitâbu Beyânil-Mursel: Abdurrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî (240-327) 

Nüsha: Köprülü 40 (v. 105-132); Haydarâbâd Seyyidiye Ktb., Hadis 328 (Dr. 
Muhammed Ghouse, A Cataloque of Arabic Manuscripts, 158). 

Hindistan nüshasına dayanarak 1341 de basılmıştır. 1386/1967 tarihli ve Dr. 
Subhi es-Samerrâ'î tahkikli bir de Bağdat baskısı vardır. 

Son olarak Şukrullah b. Nirnetullah el-Kûcânî tarafından hazırlanan bir ayrı 
baskı daha yayınlanmıştır. Bu neşrin ilk baskısı 1397; ikinci baskısı 1402/ 
1982 tarihini taşımaktadır. Her iki baskının basım yeri Beyruttur. 

el-Kucânî r bu baskının önsözünde Dr. Subhi es-Samerrâ'i neşrinde bulunan 
28 Önemli hataya işaret etmektedir. 

3. et-Tafsîl li-Mubhemi'1-Merâsîl: Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (392-463) 

Muhtasarı 

Muhtasaru't-Tafsîl li-Mubhemi f l-Merâsîî: Yahya b. Şeref en-Nevevî (631- 
676) 

4. el-İrşâd fî Beyâni ma Uşkile mine'l-Merâsîl fi'1-İsnâd Muhammed b. Ab- 
dulvahid ed-Dimeşkî (569-643) 

5. Cuz'un fil-Merâsîl: Muhammed b. Ahmed b. Abdulhâdî (744). (Zeıjl 
Tabakâti'l-Hanâbile, 4/438) 

6. CâıniVt-Tahsîl fî Ahkâmi'l-Merâsîl: Halil b. Keykeldi, el-Alât (694-761) 

Nüsha: Râğıp Paşa 236; Zahiriye 405 (110 V.); 1196 Umûmi; Bağdad, Kadiri- 

ye 53. 

Hamdi Abdulmecîd el-Selefî tarafından neşredilmiştir. (Bağdat, 1398/1978) 
Ta lika ve Haşiyeleri 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 195 

1. Ta'lîka Alâ CâmiTt-Tahsîl: Abdurrahîm Îbnul-Huseyn el-Irâkî (725-806) 

2. Havâşî Sıbti'bni'l-A'cemî Alâ Câmi'i't-Tahsîl: İbrahim b. Muhammed et- 
Trablusî (753-841) 

7. Tuhf etu't-Tahsîl fî Zikr Ruvâti'l-Merâsîl: Ahmed b. Abdurrahîm el-Irâkî 
(762-826) 

8. Risale fi'1-Mursel: İbn Abdilhâdî 

9. Tuhf etul-Eşrâf: el-Mizzî 

el-Mizzî, etrafa dair meşhur eserinin son cüzünü mürsel hadislere ayırmıştır. 

10. Tahrîru't-Tefâsîl fî Ruvâti'l-Merâsîl: Muhammed b. Muhammed b. Abdul- 
lah, el-Haydarî (821-894) 

11. ŞifâVs-Sâlik fî irsali Mâlik: Ali b. Muhammed el-Herevî, Aliyyu 1-Karî 
(1014) 

Mürsel hadisler konusunda anmadan geçmeyeceğimiz bir Türkçe çalışma 
Dr. Selahattin Polat'a aittir. "Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değe- 
ri" başlıklı doktora çalışmasıdır ve 1985 yılında Ankara'da yayınlanmıştır. 

el-MUSANNEF 

Çeşitli konulardaki hadisleri bir araya toplayan hadis kitaplarına denir. Bunlar 
genelde fıkıh konularına göre tertiplenmişlerdir. Bu özelliğiyle cami türü hadis ki- 
taplarına benzerler. Ancak geniş çapta sünen konusuna giren hadislere yer verdikle- 
rinden onlardan ayrı tutulmuşlardır. Buna göre musannefi cami türü gibi bir hadis 
kitabı sayanlar olduğu gibi onlardan ayıranlar da vardır. 

Bilinen musannefler şunlardır: 

1. el-Musannef: Hammâd b. Seleme, Ebu Seleme (167) 

2. el-Musannef: el-Veki' Ibnu'l-Cerrâh (196) 

3. el-Musannef: Abdurrezzâk b. Hemmâm es-San'ânî (126-211) 
Nüsha: Murad Molla, 596 

Musannef türü içinde ayrı bir yeri olan el-Musannef, Murad Molla nüshası 
esa alınarak Habîburrahmân el-A'zamî tarafından yayma hazırlanmış ve 
1390/1970 yılında basılarak yayınlanmıştır. On cilttir. Onun cildin 379. say- 
fasından itibaren esere Ma'mer b. Râşid'in el-Câmi isimli eseri eklenmiştir. 

el-Musannef Hz. Peygamber'e ait hadislerin yanısıra sahabeye ait mevkuf 've 
tabi'îne ait maktu haberleri de ihtiva eder. Rivayetlerinin sayısı 19148 dir. Bu 
sayı Câmi'u Ma'mer b. Râşid ile birlikte 21033 e çıkmaktadır. Büyük bir 
kısmı Abdurrezzâk an ... an ... isnadiyle "mu'an'an" olarak verilmiştir. 

Konularına göre düzenlenmiş bölüm başlıkları oldukça kısadır. Herhangi 



196 Pr of. Dr. M ücteb a U ĞUR 

bir konuda önce Hz. Peygamber'e ait olan hadis verilmiş; arkasından sahabe sözleri 
ve tabi'î fetvaları sıralanmıştır. 

Elde mevcut en eski ve zengin malzemeyi aktaran el-Musannef, diğer hadis 
mecmuaları derecesinde tutulmamıştır. Bu itibarla şerh veya başka türde 
bir çalışmaya esas olmamıştır. 

4. el-Musannef: Nâfi b. Abdullah el-Himyerî (211) 

5. el-Musannef (es- Sünen): Sa'îd b. Mansûr el-Hurasânî (229) 

6. el-Musannef: Süleyman b. Dâvud el-Atekî, Ebur-Rebî (234) 

7. el-Musannef: Abdullah b. Muhammed, İbn Ebî Şeybe (235) 

Nüsha: Murad Molla 594-601; Köprülü 438-444; Nuruosmaniye 1215-1221. 
Basılmıştır. 

8. el-Musannef: el-Hasen b. Ali el-Humeydî, Ebu Ali el- Yemeni (611-667) 

ei-MUSELSEL 

Sözlükte birbirini takip ederek zincirleme gelen nesneler manasınadır. Hadis te- 
rimi olarak, isnadım oluşturan bütün ravilerin bir sözü veya hareketi, yahutta her 
ikisini birden tekrarlayarak rivayet ettikleri hadise denir. 

Muselsel, çeşitli şekillerde oluşur. Bazen seneddeki bütün raviler aynı sözleri 
söylerler. Kimi zaman da hadis metnindeki bir sözü veya hareketi tekrar ederler. Bu 
tekrar ediş muselsel hadisin oluşmasına yol açar. 

Hadis İlminin çeşitli konularında olduğu gibi muselsel hadisler konusunda da 
kitaplar yazılmıştır. Bu kitapların bir kısmı muselsel türünden olan hadisleri bir 
araya getirenlerdir. Birkaç tanesini örnek gösterelim. 

1. el-Muselselât: Ahmed b. İbrâhîm el-Bağdâdî, el-Bezzâz (382) 

2. el-Muselselât: Ahmed b. İshâk, Ebu Nu'aym el-tsbehânî (336-430) 

3. el-Muselselât: Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (432) 

4. Kitâbu'l-Muselselât: Muhammed b. Abdullah, İbnul-Arabî (468-543) 

5. Kitâbu'l-Muselselât: Ali İbnıı'l-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

6. Kitâbu'l-Muselselât: Abdulah b. Abdurrahmân, ed-Dîbâd (572) 

7. el-Muselselât bi'1-Evveliyye: Ahmed b. Muhammed, Şifle es-Silefî (576) 
Bk. Evveliyye. 

8. Kitâbu'l-Muselselât: Halef b. Abdulmelîk, İbn Beşkuvâl (494-578) 

9. Kitâbu'l-Muselselât: Abdullah b. Muhammed, İbn Ebî Aşrûn (492-585) 

10. el-Le'âli'1-Mufassala fi'1-Ahhadîsi'l-Muselsele: Abdurrahmân b. Dâvud el- 
Mısrî (608) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 19/ 

11. el-Cevâhiru'1-Mufassalât fi'1-Ahâdîsi'l-Muselselât el-Kasım b. Muhammed, 
İbnut-Taylasân (642) 

12. (el-Muselselât): Muhammed b. Yûsuf (643) 

13. el-Cevâhiru'1-Mukellele fi'1-Ahbâri'l-Muselsele: Ali b. Muhammed es- 
Sehâvî (558-643) 

14. Muselselâtu'd-Dîbacî: el-Huseyn b. Abdullah el-Fehrî (679) 

15. es-Ser'u's-Selsel fil-Hadîsi'1-Muselsel: el-Hasen (el-Huseyn) b. Abdulazîz, 
İbn Ebi'l-Ahvas (603-699) 

16. Kitâbu'l-Erba'în el-Muselselât Abdulgaffâr b. Muhammed es-Sa'dî (650-732) 

17. el-Azbu'1-Muselsel fi'1-Hadîsi'l-Muselsel: Muhammed b. Ahmed, ez-Zehebî 
(748) 

18. el-Muselselât: Ali b. Abdulkâfî, es-Subkî (683-756) 

19. (el-Muselselât): el-Halü b. Keykeldî, el-Alâ'î (761) 

20. el-Muselselât bi'l-Evveliyye: Muhammed b. Muhammed el-Mısrî (764) 
Bk. Evveliyye. 

21. (el-Muselselât): Ahmed b. Abdurrahîm el-Irâkî (762-826) 

22. Ikdu'l-Le'âlî fi T l-Hadîsi ! l-Muselsel bi'1-Avâlî: Muhammed b. Muhammed b. 
Ali, el-Cezerî (751-833) 

23. (el-Muselselât): Necmuddin Muhammed b. Muhammed el-Hâşimî (885) 

24. el-Cevâhirul-Mukellele fi'1-Ahâdîsi'l-Muselsele Muhammed b. Abdur- 
rahmân es-Sehâvî (902) 

100 muselsel hadisi toplamıştır (RM, 63). 

25. Ciyâdul-Muselselât: Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

26. el-Muselselâtui-Kubrâ: es-Suyûtî 

27. Cuz'un fi'1-Muselselât: Abdulazîz b. Umer, İbn Fehd el-Mekkî (850-921) 

28. el-Yevâkîtu'1-Mukellele fi'1-Ahâdîsi'l-Muselsele: Umer b. Ahmed, İbn 
Şemmâ el-Halebî (848-936) 

29. el-Fevâ'idu'1-Celiyye Muselselât Muhammed b. Akîle: Muhammed b. Ah- 
med b. Sa'îd el-Hanefî (1150) 

30. Ikdu'l-CevheriVSemîn bi-Şerhi f l-Hadîsi'l-Muselsel li'd-Dimeşkıyyîn: İs- 
mâ'il b. Muhammed el-Aclûnî (1087-1162) 

31. (el-Muselselât): Şemsuddin b. Muhammed, Ebu Abdillah İbnu't-Tayyib 
(1170) 

el-Kettânî, üçyüzden fazla muselsel hadisten ibaret olduğunu söylüyor. (RM, 
64). 

32. Tebyînu'l-Mucelcelât fri-Ahâdîsi'1-Muselselât Hamid Îbnu'ş-Şeyh Yusuf 
el-Bandırmavî (1111-1172) 



198 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

33. Telhîsul-Mucelcelât bi-Tebyînil-Muselselât: Hâmid İbnu'ş-Şeyh Yûsuf 
el-Bandırmavî 

34. et-Ta'lîkâtu'1-Celiyye Ale'l-Muselselât İbn Akîle Muhammed b. Muham- 
med el-Murtazâ ez-Zebîdî (1205) 

35. el-Mirkâtu f l-Aliyye bi-Şerhi'l-Hadîsi f l-Muselsel bi'l-Evveliyye ez-Zebîdî 

36. el-İs'âf bi'1-Hadîsi'l-Muselsel bi'1-Eşrâf: Muhammed b. Muhammed, Ebu'l- 
Feyd (1205) 

37. el-Mirkâtu'1-Aliyye fî Şerhi'l-Hadîsi'l-Muselsel bi'1-Evveliyye Ebu'1-Feyd. 

38. el-Muselselât: Muhammed b. Abidin el-Hazrecî, es-Sindî (1257) 

39. et-Tuhfetu'1-Medeniyye fi'l-Muselselâti'l-Veteriyye Muhammed Ali b. 
Zahir el-Veterî 

1906 da Kazan'da basılmıştır. 

40. Şerhu'l-Hadîsî'l-Muselsel: Abdullatîf b. Yûsuf, Muvaffakuddîn el-Bağdâdî 
(?) 

el-MUSNED 

Ale'l-Mesânîd denilen bir hadis tasnif metoduyla tertip edilen kaynak esere 
denir. Böyle tertip edilen kitaplarda sahabe, genelde harf sırasına konur. Az da olsa, 
Aşere'-i Mubeşşere, Ashâb-ı Bedr misallerinde olduğu gibi başka bir metodla sıra- 
lanır. Herb irinden eserin musannif ma ulaşan hadisler konularına bakılmaksızın bir 
araya toplanır. 

Musnedlerin en büyük özelliği, hadislerinin ilk ravisi olan sahabe ismine göre 
tertip edilmiş olmalarıdır. Bu yüzden hadislerinin konuları ile sahih, hasen veya 
zayıf oluşları dikkate alınmaz. Özellikle konu dikkate alınmadığından musnedler- 
de birbiriyle ilgisi bulunmayan hadisler bir araya toplanmıştır. Dolayısiyle herhan- 
gi bir musnedde aranan bir hadisi konusuna göre bulmak imkânı yoktur. 

Bir sahâbîden rivayet edilen hadislerin toplandığı kitaplara da Musned denil- 
miştir. 

Bununla birlikte bir hadis âliminin, şeyhlerinden rivayet ettiği isnadı kesiksiz 
hadislerden meydana gelen kitaplara da musned denilmiştir. Söz gelimi Musne- 
du'ş-Şâfi'î, İmam Şâfi'î'nin değişik şeyhler vasıtasıyla rivayet ettiği isnadı tam ha- 
dislerden meydana gelen eserdir. Ancak, işaret etmek gerekir ki, musned delilince 
ilk tarife uyan hadis kitabı kasdedilmiş olur. 

Hadis Tarihi içinde hayli musned tasnif edilmiştir. Tesbit ettiklerimizi kaydedi- 
yoruz. 

1. Musned Ebî Hanîfe: Nu'man b. Sabit, İmâm-ı A'zâm Ebû Hanîfe (80-150) 

İmâm-ı A'zam'a nisbet edilen musned hadislere ayrılmış bir eserdir. Bazıla- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 199 

rınca bir araya getirilmiştir. Üzerinde durulmuş ve çalışmalar yapılmıştır. 
Bu tür çalışmalardan bir kaçı şunlardır: 

1. Etraf u Ahâdîsi Ebî Hanîfe: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l-Kayserânî (448- 
507) 

2. Musnedu'1-İmâm Ebî Hanîfe: el-Huseyn b. Muhammed, İbnul-Mukrî 
(523) 

Tahrici 

(Tahrîcu'l-Musned Ebî Hanîfe): îbnuhMukrî (EM, 1/312) 

3. Musned Ebî Hanîfe: Ali İbnu'l-Hasen, îbn Asâkîr (499-571) 

4. Maksadu ! l-Musned: Muhammed b. Abbâd el-Hallâtî (652) 
Muhtasarıdır. (EM, 2/125) 

5. Ta'lîka Alâ Musned Ebî Hanîfe: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî(849- 
911) 

6. Laktul-Mercân min Musnedi Ebî Hanîfeti'n-Nu'mân: Umer b. Ahmed, 
İbnu's-Şemma' el-Halebî (848-936) 

7. Tenvîru's-Sened fî îdâhî Rumûzi'l-Musned: Usmân b. Ya'kûb el-Kemâhî 
(1171 dolayları) 

2. Musnedu'l-A'meş: Muhammed b. Cuhâfe 

3. Musnedu'l-Evzâ'î: Muhammed b. Cuhâfe 

4. Musnedu't-Tayâlisî: Süleyman b. Dâvud İbml-Cârûd et-Tayâlisî (133-203) 

Musned tarzında tasnif edilen ilk eser olduğu söylenmiştir. (KZ, 2/1679). 
Bizlere Yunus b. Habîb'in Ebu Dâvud et-Tayâlisî'den yaptığı nakiller şeklin- 
de ulaşmıştır. Altı ana bölümde 281 sahabi tarafından rivayet edilmiş top- 
lam 2767 hadis içerir. Basımı sırasında ele geçen eski bir nüshanın yardımiyle 
noksanları giderilmiştir. 

Nüsha: Asıfiye 670/1; Topkapı Sarayı Medîne 278 (9-16. cüzler, 411 den önce) 
(Twrâs, 1/142). 

1321'de Haydarabad'da basılmıştır. 

Tertibi 

Minhatu'l-Ma'bûd fî Tertibi Musnedi't-Tayâlisî Ebî Dâvud Ahmed b. Ab- 
durrahmân el-Bennâ es-Sâ'atî. 

es-Sâ'atî, eserine Ta'lîku'l-Mahmûd Alâ Minhati'l-Ma'bûd isminde bir de 
talika yazmıştır. Her ikisi bir arada basılmıştır. (Kahire 1372, 2. Bs,, 12- 
Beyrut 1400). 

5. Musnedu'ş-Şâfi'î: Muhammed b. İdrîs eş-Şâfi'î (150, 204) 
Nüsha: Murad Molla, 570. 



200 __^^_^____^_____„___ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

İmam Şafii'den naklolunan musned hadislerden meydana gelir. îbn Hacer'e 
göre İmam Şâfi'î'nin kendi telifi değil, asıl eseri Kitâbu'l-Um'dan bazı Nişa- 
burluların derlemesidir. (Ta'cîl, 4, 5). el-Rebf b. Süleyman'dan Ebul-Abbas 
el-Esam tarafından yapılan rivayetlerden oluşur. 

Basılmıştır. Hayli şerh ve haşiyeleri vardır. Birkaçını kaydediyoruz. 

1. el-Kitâbu f ş-Şâfî fî Şerhi Musnedi'ş-Şâfi'î: el-Mubârek b. Muhammed, 
İbnu'l-Esîri'l-Cezerî (544-606) 

2. Şerhu'r-Rafi'î : er-Râfi'î 

3. Tertîbu Musnedi'l-İmâmi'ş-Şâfi'î: Sencer b. Abdullah, el-Emîr (653-745) 

4. (Şerhu* Musnedi's-Şâfi'î): el-Emir Sencer 

İbnul-Esîr ve er-Râfi'î şerhlerini birleştirip en-Nevevî'nin Müslim şerhin- 
den ilavelerle meydana getirmiştir. (EM, 1/410). 

5. el-Muntahabu'1-Merdî min Musnedi'1-İmâm eş-Şâfi ! î: Umer b. Ahmed, 
İbnuş-Şemmâ' el-Halebî (848-936) 

6. el-Musned: Esed b. Mûsâ b. İbrâhîm el-Umevî (212) 

7. el-Musned: Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî (212) 

8. el-Musned: İbrahim b. Nasr el-Muttavvi'î (213) 

9. el-Musned: Ubeydullahb. Musa el- Absî (213) 

el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî'ye göre musned tarzında ilk eser tasnif eden âlim/ el- 
Absî'dir. 

10. Kitâbu'l-Musned bi-İlelihî: Ali b. Muhammed, Ali ibnul-Medînî (135-225) 

11. el-Musned: el-Huseynb. Dâvud el-Masîsî, Suneyd (226) 

12. el-Musned: Musedded b. Muserhed el-Basrî (228) 

13. Kitâbu'l-Fiten ve'1-Melâhim: Nu'aymb. Hammâd el-Huzâ'î (228) 
Musned tarzında tertiplenmiştir. Nüsha: Atıf Efendi 602. Basılmıştır. 

14. el-Musned: Yahya b. Abdulhamid el-Himmânî (228) 

15. el-Musned: Abdullah b. Muhammed el-Musnedî (229) 

16. el-Musned: Ali İbnu'1-Ca'd el-Cevherî (133-230) 

Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadis 2240 (463 den önce). Basılıdır. 

17. el-Musned: Zuheyr b. Harb, Ebu Hayseme (234) 

18. el-Musned: Abdullah b. Muhammed, İbn Ebî Şeybe (235) 

19. el-Musned: İshâk b. İbrâhîm el-Hanzalî (116-238) 

Nüsha: Dâru'l-Kutub 2/1/146, Hadîs 454 (Kısmî 630 h.); Zahiriye, umumî 
9401 (Kısmî 9 yaprak, 6. asır). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 201 

20. el-Musned: Usmân b. Muhammed b. Ebî Şeybe (239) 

21. el-Musned: Ahmed b. Hanbel (164-241) 

Musned Ahmed b. Hanbel adıyla da bilinir. Son yıllarda el-Eibânî tarafından 
hazırlanan fihriste göre 904 sahâbî'den rivayet edilen kırk bine yakın hadis 
ihtiva eder. Tertip metodu olarak her sahabî için ayrı bir bölüm ayrılmış; 
mu ellifin o sahâbiye ulaşan tarikinden rivayet edilen hadisler bir araya geti- 
rilmiştir. Her bölüm başlığı için musned kelimesi kullanılmıştır. Musnedu 
Ebî Bekr, Musnedu Umer İbnu'l-Hattâb, Musnedu A'işe .. gibi. 

Bazı bölümlerde verilen hadisler sayıca az olduğu zaman, Hadîsu Abdur- 
rahmân b. Avf; Hadîsu Ebî Ubeyde misallerinde olduğu gibi, musned yerine 
hadîs teriminin kullanıldığı da olmuştur. Bölüm birkaç sahâbiye ait ise yine 
musned başlığıyla tertip edilmiştir, Musnedu Ehli'1-Beyt, Musnedu'l- 
Medeniyyîn başlıkları buna misaldir. 

Ahmed b. Hanbel musnedini tertip ederken mühim bir unvanı olan bazı 
sahâbîlere ait hadisleri de hadîs başlığıyla vermiştir. Hadîsu'l-Hasen, 
Hadîsul-Huseyn, Hadîsu Sabit b. Abdillah el-Ensârî... gibi. 

el-Musnedin bölümleri genelde sahabenin islamiyetteki kıdemine, sonra 
kabilelere, daha sonra da coğrafi esas göz önünde tutularak bazı sahâbîlerin 
yerleştikleri şehirlere göre tertiplenmiştir. İlk musnedler, Aşere-yi mubeş- 
şere ashabı ile onlara yakın sahâbîlerin musnedleridir. Sonra Ehl-i Beyt'e ve 
Benû Hâşim'e mensub sahâbîlerin musnedleri gelir. Onları da İbn Mes'ûd, 
İbn Umer, İbn Amr, Ebu Hureyre, Ebu Sa'îdi'l-Hudrî, Enes b. Mâlik, Câbir b, 
Abdillah musnedleri izler. el-Mekkiyyûn, el-Medeniyyûn, eş-Şamiyyûn el- 
Basriyyûn gibi sonradan yerleştiği şehre nisbet edilen sahâbîlerin musnedle- 
ri bunlardan sonra gelir. Daha sonraki sırayı ise Ummehâtu'l-Mu'minîn ile 
diğer kadın sahâbîlerin musnedleri alır. Bunları, isimleri mübhem birkaç sa- 
habinin müsnedi takip eder. 

Yukarıda da söylendiği üzere, Musned Ahmed b. Hanbel'de bulunan hadis- 
ler aşağı-yukarı kırk bin dolayındadır. Onbin kadarı tekrar edilen hadisler- 
dir. Sahîfe Hemmâm, Sahîfe Amr tbni'1-As, Sahîfe Semure ve Sahîfe Ebî 
Seleme gibi en eski hadis metinleri de el-Musnedde yer almıştır. 

Hadislerinin tümü incelendiğinde şu tertibe göre sıralandığı görülür. Önce 
adalet ve dabt vasıflarına hakkıyla sahip ravilerin hadisleri verilir. Ondan 
sonra yalancılık ithamına maruz kalmamış, sika olmakla birlikte mesttir ravi- 
lerinkiler gelir. 

Bu önemli kaynak eser bizlere Abdullah b. Ahmed (290) - Ahmed b. Ca'fer b. 
Hamdan el-Katî'î (274-368) rivayetiyle ulaşmıştır. Abdullah, el-Musnedin ek- 
seri yerlerini babasından semâ' yoluyla almıştır. Bazı yerlerini yazılı metin- 
den dinlemek suretiyle nakletmiştir. Böyle yerleri isnadından min kitabihı 
kaydını ekleyerek belirtmiştir. Kendisinin arzettiği yerler de vardır. Buralara 



202 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Kara' tu Ala Ebî min Hâhunâ (buradan itibaren babama okudum) diyerek işaret et- 
miştir. Kimi yerler ise vicâde yoluyla rivayet edilmiştir. Böyle rivayet edilen hadis- 
ler hakkında Vecedtu hâzel-hadîse min kitabi Ebî (Bu hadisi babamın yazılı metninde 
buldum) demiş; bazen bi-hatiihî (kendi el yazısıyla) kaydım eklemiştir. Bu şekilde 
elde ettiği hadislerin çoğunu ve semi'tuhu minhu (ondan dinledim de) diyerek aynı 
zamanda semâ yoluyla da rivayet ettiğini açıklamak gereğini duymuştur. 

el-Musned hadisleri üzerinde hayli münakaşalar edilmiş; bu kıymetli kay- 
nağın sahih hadislerin yanısıra zayıf, hatta mevzu hadisler ihtiva ettiği söy- 
lenmiştir. Ancak bu iddianın bilhassa son kısmı yerinde delillerle çürütülme- 
ye çalışılmıştır. Sonuç olarak el-Musned'de sayıları fazla olmayan bazı zayıf 
hadislerin bulunduğu görüşü kabul görmüştür. 

el-Musned'in ikisi kısmî, biri tam olmak üzere üç baskısı vardır. Kısmî bas- 
kılardan ilki 1308 de Bombay'da yapılmıştır. Bu baskı, Sa'îd b. Zeyd b. Amr 
b. Nufeyl musnedinin sonuna kadardır. Diğeri ise rahmetli Ahmet Muham- 
med Şakir (1892-1958) baskısıdır. Bu baskı fihristleriyle birlikte 15 cüz olarak 
1373-1954-1375/1956 yılları arasında Kahire'de yayınlanmıştır. Dr. el- 
Huseynî Abdulmecîd Hâşim'in aynı metotla yayınladığı 16. cüz 1394/1974 
tarihlidir. On altı cüzden oluşan bu baskı 8782 hadisle Musned Ebî Hureyre 
sonuna kadar gelmiştir. 

el-Musned Üzerine Çalışmalar 

a) Muhtasarları 

1. Muhtasaru Musnedil-Imâm Ahmed: Muhammed b. Ali es-Sunûsî (1276) 

2. ed-Durru ve T z-Zeberced fî Muhtasari Musnedi'1-İmâm Ahmed Muham- 
med b. Abdulkadir, Hibetullah ed-Dimeşkî (1244-1311) 

b) Hadislerin Tertibi 

1. Tertîbu Musnedi'1-îmâm Ahmed: Sencer b. Abdullah el-Emîr (653-745) 

2. el-Kevâkibu'd-Derârî fî Tertibi Musnedi'1-İmâm Ahmed Ala Ebvâbi'l- 
Buhârî: Ali İbnu'hHuseyn, îbn Rekbûn el-Meşrıkî (837) 

3. el-Fethu'r-Rabbânî li-Tertîbi Musnedi f l-tmâm Ahmed b. Hanbel eş- 
Şeybânî: Ahmed b. Abdurrahmân es-Sâ'atî 

es-Sâ'atî, bu eserini 120 c üzlük Bulûğu' 1-Emânî min Esrâri'l-Fethi'r- 

Rabbânî adıyla şerhetmiştir. Her iki eser bir arada basılmıştır. 

c) Ricali 

1. el-Ikmâl bi-Men fî Musnedi Ahmed mine'r-Ricâl Mimmen Leyse fî 
Tehzîbi'l-Kemâl: Muhammed es-Seyyid Ali İbnu 1-Huseyn ed-Dimeşkî, 
İbnHamze (715-765) 

2. el-Kasdu'1-Ahmed fî Ricali Musnedi Ahmed: Muhammed b. Muham- 
med b. Ali el-Cezerî (751-833) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 2Q3 

3. Ta'rîful-Evhad bi-Evhâmi Men Cema'a Ricale '1-Musned Ahmed b. Ali, 
İbn Haceri'l-Askaiânî (773-852) 

d) Çeşitli Eserler 

1. Hasâ'isuT-Musned: Ebu Mûsa'l-Medînî (501-581) 

2. el-Mes'aduT-Ahmed fî Hatmi Musnedi'1-İmâm Ahmed Muhammed b. 
Muhammed b. Ali, el-Cezerî (751-833) 

Bu iki eser, el-Musnedin Ahmed Muhammed Şakir baskısının başında 
TalâTu'l-Musned başlığı altında neşredilmiştir. 

3. el-MesneduT- Ahmed fîmâ Yete'allaku bi-Musnedi Ahmed Muhammed 
b. Muhammed b. Ali, el-Cezerî 

4. el-KavluT-Musedded fi'z-Zeb amT-Musned lil-İmâm Ahmed Ahmed 
b. Ali, İbn Haceri'l-Askaiânî (773-852) 

el-Musneddeki birkaç hadisin savunması konusundaki bu esere Muham- 
med Sıbğatullah el-Midrâsî'nin bir eki vardır. Her ikisi bir arada Hindis- 
tan'da basılmıştır. (3. Bs., Haydarâbad 1400/1979) 

5. Ukûdu'z-Zeberced Alâ Musnedi'1-İmâm Ahmed Abdurrahmân b. Ebî 
Bekr es-Suyûtî (849-911) 

Nüsha: Ma'hadu İhyâTl-Mahtûtâti'l-Arabiyye 322 

Bazı hadislerin i'rabına dairdir. Basılmıştır. (1-2, Beyrut 1407/1987). 

6. ed-Durru'1-Mundad min Musnedi Ahmed: Umer b. Ahmed, îbnu'ş- 
Şemmâ' el-Halebî (848-936) 

Ebu'l-Hasen es-Sindî'ye ait şerhin muhtasarıdır. (EM, 1/795) 
Bunlardan başka el-Musned üzerine mühim bir ilmî araştırma vardır. 
Dr. Muhammed Abdurra'ûf tarafından kaleme alman bu araştırma el- 
Va'yul-tslâmî dergisinin Aralık 1974 tarihli 120. sayısında yayınlanmış- 
tır. Tarafımızdan Türkçe'ye çevrilmiş olup Diyanet Dergisi'nin Ocak- 
Şubat 1975 tarihli XIV /l sayısı 21-33. sayfalarında yayınlanmıştır. 

21. el-Musned: Muhammed b. Eşlem et-Tûsî (242) 

22. el-Musned: el-Hasen b. Muhammed el-Hulvânî, el-Hallâl (242) 

23. KitâbuT-Musned: tshâkb. tbrâhîm es-Sa'dî (242) 

24. el-Musned: Muhammed b. Yahya ed-Derâverdi (243) 

25. el-Musned: Ahmed b. Menî (244) 

26. el-Musned: Ali b. Hucr es-Sa'dî (244) 

27. el-Musned: Ahmed b. İbrahim ed-Devrakî (246) 

28. el-Musned: Halîfe b. Hubeyre, Ebu Umer el-Usfurî' eş-Sebâb (246) 

29. el-Musned: İshak b. İbrahim b. Sa'îd el-Cevherî el-Bağdâdî (247) 

30. el-Musnedul-Kebîr: Abd b. Humeyd el-Keşşî (249) 



204 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Günümüze tam bir nüshası ulaşmış değildir. Halen elimizde alıntılar ve 
parçalar halinde kısmî nakilleri mevcuttur. 

Nüsha: Ayasofya 894; Feyzullah Efendi 548 (652 h.); Köprülü 456 (7. Asır); 
Nûr-u Osmaniye 1231 (1153 h.); Zahiriye Hadis 275 (602 h.). 

Bunun yanısıra es-Sulâsiyyât'mdan bir kısmı el-Muntahab adı altında top- 
lanmıştır. Bunun nüshaları: Ayasofya 882/2 (V. 10-21); Zahiriye, Hadis 248 
(605 h.); MecmÛ, 110 (V. 70a-78b, 531 tarihli semâ kayıtlı). 

31. el-Musned: Muhammed b. Hişâm es-Sedûsî (251) 

32. el-Musned: İshâkb. Mansûr el-Kevsec el-Mervezî (251) 

33. el-Musned: Ali İbnu'l-Huseyn ez-Zuhlî (251 den sonra) 

34. el-Musned: İshâk b. Behlûl el-Enbârî (252) 

35. el-Musned: Ya'kûb b. İbrahim ed-Devrakî (252) 

36. Musnedu'd-Dârimî: Bk. Sunenu'd-Dârimî. 

37. el-Musned: Ahmed b. Sinan el-Vasıtî, el-Kattân (256) 

38. el-Musned: Ahmed İbnu'l-Furât er-Râzî (258) 

39. el-Musned: Muhammed b. Abdullah b. Sencer el-Curcânî (258) 

40. el-Musnedu'1-Kebîr Müslim Îbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 

41. el-Musnedul-Kebîr: Ya'kûb b. Şeybe es-Sedûsî (262) 

ez-Zehebî y daha iyisinin tasnif edilemediği; ancak bitirilemediğini söylemiş- 
tir. (EM, 52) 

42. el-Musned: el-Fadl b. Hammâd el-Haberî (264) 

43. el-Musned: Ubeydullah b. Abdulkerîm er-Râzî (264) 

44. el-Musned: Ahmed b. Mansûr b. Seyyar er-Remâdî (265) 

45. el-Musned: Ammâr b. Recâ et-Tağlibî (257) 

46. el-Musned: Muhammed İbnul-Mehdî el-Medînî (272) 

47. el-Musned: Ahmed îbnu'l- Mehdî el-İsbehânî (272) 

48. el-Musned:Muhammed b, İbrahim et-Tarsusî (273) 

49. el-Musned: Ahmed b. Hâzim el-Kûfî, İbn Ebî Azre (276) 

50. el-Musned: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Kûfî (277). 

51. el-Musned: İbrahim b. İsmâ'il et-Tûsî (280) 

52. el-Musned: Ahmed b. Muhammed el-Birtî (280) 

53. el-Musned: el-Hâris b. Ebî Usâme (282) 

54. el-Musned: İsmâ'il b. İshak el-Kaadî (282) 

55. Musnedu Hadîsi Ebî Hureyre: İsmâ'il b. İshâk el-Kaadî 

56. Musnedu Hadîsi Sabit el-Bunânî: İsmâ'il b. İshâk el-Kaadî 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 205 

57. Musnedu Ebî Hureyre: İbrâhîm b. Hars, es-Simsâr (282) 

58. el-Musned: İbrâhîm b. îshak el-Harbî (285) 
Sahabe ulularından 17 sinin müsnedidir. (EM, 1/4). 

59. el-Musned: Ali b. Abdulazîz, İbnu'l-Merzubân el-Beğavî (286) 

60. el-Musnedu'1-Muntahab: Ali b. Abdulazîz el-Beğavî 

61. el-Musned: Ahmed b. Umer eş-Şeybânî, İbn Ebî Âsim (286) 
50.000 hadis toplamıştır. 

62. el-Musned: el-Huseyn b. Muhammed el-Kabbânî (289) 

63. el-Musnedu'1-Kebîr: Temim b. Muhammed, Ebu Abdirrahmân et-Tûsî (290) 

64. el-Musned: Abdurrahmânb. Muhammed er-Râzî (291) 

65. Musnedu Ebî Bekri's-Sıddîk: Ahmed b. Ali el-Mervezî (202-292) 
Nüsha: Murad Molla 572, Köprülü 426. 

1390-1399 hicri yılları arasında üç kez basılmıştır. 

66. el-Musnedu'1-Kebîru'l-Mu'allel (el-Bahru T z-Zahîr) (Musnedu'l-Bezzârt 
Ahmed b. Amr b. Abdulhâlık,Ebu Bekr el-Bezzâr el-Basrî (292) 
Hadislerinin sahih olanlarını açıklamıştır. 

Nüsha: Murad Molla 572; Köprülü 426. 

67. el-Musnedu's-Sağîr el-Bezzâr 

68. el-Musned: Ahmed b. Ali b. Sa'îd el-Mervezî (292) 

69. el-Musned: İbrâhîm b. Muhammed el-Keccî (292) 

70. el-Musned: Nasr b. Ahmed, Nasrek el-Kindî (293) 

71. el-Musned: Muhammed b. Nasr el-Mervezî (294) 

72. el-Musned: İbrahim b. Ma'kıl en-Nesefî (294) 

73. el-Musned: İshâkb. İbrahim, el-Assâr (295) 

74. el-Musned: Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Vedâ'î (296) 

75. el-Musned: Muhammed b. Abdullah b. Süleyman, el-Mutayyen (202-297) 
Tefsiri 

Tefsîru'l-Musned: el-Mutayyen 

76. el-Musned: İbrahim b. Yûsuf er-Râzî (301) 

77. el-Musned: Abdullah b. Muhammed b. Naciye el-Berberî, el-Bağdâdî (301) 

78. Musnedu Mâlik: Ahmed b. Şuayb en-Nese'î (214-303) 

79. el-Musned: el-Hasen b. Sufyân en-Nesevî (303) 
el-Kettânî, üç müsnedi olduğuna işaret ediyor. (RM, 53) 

80. Musnedu İbni'l-Mubârek: el-Hasen b. Sufyân en-Nesevî 
Nüsha: Zahiriye, Mecmu 18/5 (V. 107a-124b; 7. asır). 

81. el-Musned: el-Kasımb. Zekeriya, el-Mutarriz (305) 



206 ____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

82. el-Musnedu'1-Kebîr: Ahmed b. Ali, Ebu Ya'lâ'l-Mevsılî (210-307) 
Nüsha: Şehit Ali Paşa 564; Fatih 1149 

83. el-Musned: Muhammed b. Hârûn er-Rûyânî (307) 

84. el-Musned: Abdurrahmân Îbnul-Hasen el-İsbehânî (307) 

85. Kitâbul-Musned: İshâk b. İbrâhîm el-Bustî (307) 

86. el-Musned: el-Velîd b. Ebân el-İsbehânî (310) 

87. el-Musned: Muhammed b. İshâk, İbn Huzeyme (223-311) 

88. Kitâbu'l-Musned: Abdullah b. Muhammed, Ebu 1-Kasım el-Beğavî, İbn Bint 
Menî' (214-313) 

89. el-Musned: Abdullah b. Ebî Dâvûd es-Sicistânî (316) 

90. el-Musnedu's-Sahîh: Ya'kûb b. İshâk, Ebu Avâne el-îsferâ'inî (316) 
Nüsha: Feyzullah 508, 509; Köprülü 401, 404, 405, 402, 403, 406. 
Basılmıştır. (1-2, Beyrut) 

91. el-Musned: Muhammed b. Akîl el-Belhî (316) 

92. el-Musned: Yahya b. Muhammed, İbn Sâ'id (328) 

93. el-Musned: Ahmed b. Muhammed et-Tahâvî (229-321) 

94. el-Musned: Muhammed b. Abdurrahmân ed-Değûlî (325) 

95. el-Musned: Muhammed b. Mahled ed-Dûrî (233-331) 

96. el-Musned:Abdurrahmân b. Muhammed, İbn Ebî Hâtîm er-Râzî (240-327) 

97. el-Musned: Umer b. Muhammed el-Kaadî (328) 

98. el-Musnedu'1-Kebîr: El~Heysemb. Kuleyb eş-Şâşî (335) 

99. el-Musnedu r l-Kebîr: Ali b. Himşâd en-Nîsâbûrî (338) 

100. el-Musned: Ahmed b. Ubeyd el-Basrî (341) 

101. el-Musnedu T l-Kebîr: Muhammed b. Ya'kûb, İbnu'l-Ahrem (250-344) 

102. el-Musnedu'1-Kebîr: Da'lec b. Ahmed es-Siczî (260-351) 

103. el-Musned: el-Hasen b. Muhammed b. Ahmed el-Mâsercisî 

104. el-Musnedu'1-Kebîr: İbrâhîm b. Hamze el-Hurâsânî (353) 

105. el-Musned:Muhammed b. Hibbân el-Bustî, İbn Hibbân (354) 

106. el-Musned: İbrahim b. Nasr er-Râzî (355) 

107. Musned Ebî Sufyân: Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (260-360) 

108. Musnedu Şu'be: et-Taberânî 

109. el-Musnedu'1-Kebîr: el-Huseynb. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

110. Musned Ebî Bekr es-Sıddîk el-Mâsercisî 

111. el-Musned: el-Huseyn b. Muhammed ez-Za'ferânî (369) 

112. el-Musned: Ahmed b. İbrâhîm, Ebu Bekr el-İsmâ'ilî (371) 

113. el-Musned: Abdurrahmân b. Muhammed, Ebu Müslim el-Bağdâdî (375) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 207 

114. el-Musned: Umer b. Ahmed, îbn Şâhîn (385) 
- 115. el-Musned:İbrâhim b. Nasr er-Râzî (385) 

116. el-Musned: Muhammed b. Ahmed, İbn Cemi' el-Ğassânî (402) 

117. Musnedu Hadîsî Muhammed b. Futays: Abdurrahmân b. Muhammed, İbn 
Futays (348-402) 

118. Kitâbul-Musned: Ahmed b. Fadl el-Bâtırkânî (421?) 

119. Musnedu Behzi'bni Hakîm: Muhammed b. Ahmed ibn Hamdan (441) 

120. el-Musnedu's-Sahîh: Umer b. Ali, Ebu Müslim el-Buhârî (468) 

121. Musnedu Ebî Ya'lâ el-Ca'dî: Muhammed b. Tahirel-Makdisî, İbnul- 
Kayserânî (448-507) 

122. el~Musned:el-Huseyn b. Muhammed, İbnu 1-Mukrî (523) 

123. el-Musned: Muhammed b. Husrev el-Belhî (523) 

124. Musnedu Ehli Daryâ: Ali İbnul-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

125. Musnedu Mekhûl: İbn Asâkir 

126. el-Musned: Nasr b. İbrâhîm el-Herevî (510) 

127. el-Vâ'î fî Hadîsi Alî: Abdulhak b. Abdurrahmân, İbnu'l-Harrât (510-582) 

128. el-Musned: Muhammed b. Yûsuf, İbn Museddâ (598-663) 

129. el-Musned: Umer b. Abdulmun'im et-Tâ'î (698) 

130. CâmiVl-Mesânîd ve's-Sunen el-Hâdî Lî-Akvemi Sünen: îsmâ'il b. Umer 
el-Kureşî, İbn Kesir (705-744) 

Bütün bunlarla birlikle bazı muhaddisler sahabe isimlerine göre değil, bâblarına 
veya harflerine, yahutta kelimelerine göre tertiplenmiş kitaplara da musned adını 
vermişlerdir. Böyle isimlendirmede esas, hadislerin isnadlarmın kesiksizliği nede- 
niyle musned oluşlarıdır. Bu manada Sahîhu'l-Buhârî ile Sahîhu Müslim de birer 
musneddirler. Nitekim el-Buhârî, kitabına el-CâmiVl-Musnedu's-Sahîhu'1-Muhta- 
saru min Umûri Resûlillâh (s.a) ve Sunenihî ve Eyyâmihî adını vermiştir. Eserini 
böyle isimlendirmesi bu manada musned oluşunun ifadesinden başka bir şey de- 
ğildir. Aynı manada Sunenu'd-Dârimfye Musnedu'd-Dârimî diyenler vardır. 

Bu anlamda musned kitaplara birkaç örnek vermek de yerinde olacaktır: 

1. ei-Musnedu'1-Kebîr: Bakî b. Mahled el-Kurtubî (276) 

İbn Hazm'ın ifadesine bakılırsa Bakî, eserinde bin üç yüz küsur sahâbîden ri- 
vayette bulunmuş, hadisleri fıkıh bâblarına göre düzenlemiştir. Bu yüzden o 
musned olduğu kadar aynı zamanda bir musannefdir. Benzeri yoktur. (RM, 
56) 

2. el-Musned: Muhammed b. İshâk es-Serrâc (313) 

3. el-Musned: Ahmed İbnu'1-Fadl el-Batırkânî (421?) 

4. Kitâbu (Musnedu)'ş-Şihâb fi'1-Mevâ'iz ve'1-Âdâb: Muhammed b. Selâme el- 
Kuda'î(454) 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed; Zahiriye 538; 539 (Eksik). 



208 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Daha çok kısa ve veciz ahlak hadislerine ayrılmış bir eserdir. Verilen metin- 
ler isnadsız verilmiştir. Tertibi karışıktır. Kimi uydurma hadisler de içerir. 
Birkaç kez basılmıştır (2. Bs., 1-2, Beyrut 1407/1986). 
Tenkidi 
1. ed-Durm'1-Multekat: el-Hasen b. Muhammed es-Sağanî (650) 

Mevzu hadislerine dairdir. 
Şerh ve Haşiyeleri 

1. Şerhu'ş-Şihâb: Abdullah b. Yahya et-Tucîbî, İbnul- Vahşî (502) 

2. el-Keşf an Ahâdîsi'ş-Şihâb ve Ma'rifeti'1-Hatâ fîhâ veVSavâb: Muham- 
med b. Tâhir el-Makdisî, İbnul-Kayserânî (448-507) 

3. Firdevsu'l-Ahbâr Şîreveyh b. Şehrdâr ed-Deylemî (509) 
Musnedu'ş-Şihâb'm düzene sokulmuş şeklidir. 

4. Şerhu'ş-Şihâb: Abdulazîz b. Muhammed ed-Devrakî (524) 

5. Şerhu Şihâbi'l-Ahbâr: Muhammed b. Abdullah el-Âmirî (530) 

6. Şerhu Ğarîbi'ş-Şihâb: Iyâd b. Musa el-Yahsubî, Kadi İyad (476-544) 

7. Şerhu Şihâbi'l-Ahbâr: Ahmed b. Abdurrahmân, İbnu's-Sağîr (502-559) 

8. Şerhu'ş-Şihâb: Muhammed b. Es'ad, Îbnu'l-Hakîmî (567) 

9. Şerhu'ş-Şihâb: Yusuf b. Abdullah el-Endelusî, Ebu Amr îbn Abbâd (575) 

10. el-Hata'u ve's-Savâb an Ahâdîsî'ş-Şihâb: Abdurrahmân b. Ali, İbnul- 
Cevzî (510-597) 

İL Ta'lîk Alâ Şihâbi'l-Ahbâr Umer İbnu'l-Hasen, îbn Dihye (548-633) 

12. DavVş-Şihâb. el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî (555-650) 

13. Keşfu'l-Hicâb an Ahâdîsi'ş-Şihâb: es-Sağânî 

Tertibi düzenlemesi ve babları konusundadır. (EM, 1/281) 

14. İs'âfu't-Tullâb bi-Tertîbi'ş-Şihâb: Abdurra uf el-Munâvî (924-1031) 

15. Refu'l-Hicâb an Kitâbi'ş-Şihâb: Abdurra'ûf el-Munâvî. 

5. Musnedu'l-Firdevs: Şehrdâr b. Şîreveyh ed-Deylemî (483-558) 
Basılıdır. 
Muhtasarı 

Tesdîdu'1-Kavs fî Muhtasari Musnedi'l-Fîrdevs: Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l- 
Askalânî (773-852) 

el-MUSTAHREC 

Kelime olarak "çıkarmak" anlamına gelen "istihraç" dan alınmadır. Hadis 
Usulü İlminde bir musannifin kendisinden önce tasnif edilmiş herhangi bir hadis 
kitabında bulunan hadisleri, teker teker ele alarak kitap sahibinin tarîkmdan ayrı 
bir tarîktan onun şeyhi veya şeyhinin şeyhi ile buluşarak kendi isnadiyla rivayet 
etmek suretiyle meydana getirdiği hadis kitabına denir. (Tedrîb, 1/112) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 209 

Bir diğer deyişle, bir hadis alimi herhangi bir hadis kitabındaki hadisler teker 
teker ele alır. Herbirini kitap sahibinin isnadından farklı bir isnadla ve kendi şey- 
hinde veya isnadın üst kademelerindeki ravilerden biriyle buluşacak şekilde riva- 
yet eder. Böyle rivayet ettiği hadisleri bir kitapta toplar. Yeni kitaba asıl kitabın 
mustahreci adı verilir. Çoğulu mustahrecât gelir. 

Misal vermek gerekirse, bir musannif alim Sahîhu'l-Buhârî'yi ele alarak ondaki 
her hadisi ilkinden başlamak üzere el-Buhârî' nin isnadından ayrı olmak kaydiyla 
kendi isnadıyla rivayet ederek bir kitap tasnif ederse, o eser Sahîhul-Buhân nin 
mustahreci adını alır. 

Mustahrecler daha çok es-Sahîhân' dan biri üzerine tasnif edilmişlerdir. Ancak az 
olmakla birlikte diğer bazı hadis kitaplarının mustahrecleri de vardır. 

Belli başlı mustahrec eserler şunlardır: 

a) es-Sahîhân Üzerine Mustahrecler 

1. el-Mustahrec Ale's-Sahîhâyn: Muhammed b. Ya'kûb b. Yûsuf eş-Şeybânî, 
İbnul-Ahrem (250-344) 

2. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

3. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: Ahmed b. Abdan eş-Şîrâzî (388) 

4. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: Ahmed b. Muhammed el-Harzemî, el-Burkânî 
(326-425) 

5. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: Ahmed b. Ali, İbn Menceveyh el-îsbehânî 
(428) 

6. el-Mustahrec (el-Mustedrek) Ale's-Sahîhayn: Abd b. Ahmed el-Herevî, Ebu 
Zerri'l-Herevî (431) 

7. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: Abdurrahmân b. Muhammed 

8. el-Mustahrec Ale's-Sahîhayn: el-Hasen b. Muhammed el-Bağdâdî, el-Hallâl 
(439) 

9. et-Tahrîc Ale's-Sahîhayn: Süleyman b. İbrahim el-Milencî (486) 
b) Sahîhu'l-Buhârî Üzerinde Mustahrecler 

1. Mustahrec Ebî Bekri'l-İsmâ'ilî: Ahmed b. İbrahim b. İsmâ'il, Ebu Bekri'l- 
İsmâ'üî el-Curcânî (371) 

2. Mustahrecu'l-Ğıtrîfî: Muhammed b. Ahmed el-Ğıtrîfî (377) 

3. Mustahrec İbn Ebî Zuhl: Muhammed İbnu'l-Abbâs ed-Dabbî, İbn Ebî Zuhl 
(378) 

4. Mustahrec Ebî Bekr İbn Merdeveyh: Ahmed b. Mûsâ el-îsbehânî, İbn Mer- 
deveyh (410) 

5. el-Mustahrec ale'l-Buhârî: Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-îsbehânî 
(336-430) 

6. Mustahrecul-Berkânî: Ahmed b. Muhammed el-Harzemî, Ebu Bekr el- 
Berkânî 



210 ^^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

c) Sahih Müslim Üzerine Mustahrecîer ' ; 

1. Mustahrec Ebî Bekri'l-İsferâ'im: Muhammed b. Muhammed b. Recâ en- 
Nîsâbûrî (286) 

2. (Mustahrec ala Sahihi Müslim): Ahmed b. Seleme en-Nîsâbûrî, el-Bezzâr 
(286) 

3. el-Mustahrec alâ Sahihi Müslim: Ahmed b. Hamdan el-Hîrî (311) 

4. Mustahrec Ebî Avâne: Ya'kûb b. İshâk el-İsferâ'inî, Ebu Avâne (316) 

5. Mustahrec Ebî İmrân: Mûsâ İbnu'l-Abbâs, Ebu İmrân el-Cuveynî (323) 

6. (Mustahrec alâ Sahih Müslim): Ahmed b. Muhammed el-Belâzurî (339) 

7. Mustahrecu'l-Kasım İbnu'l-Esbağ: el-Kasım İbnu'l-Esbağ el-Beyânî el- 
Kurtubî (227-340) 

8. (Mustahrec alâ Sahîh Müslim): Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf et-Tûsî 
(344) 

9. (Mustahrec Alâ Sahîh Müslim): el-Hassân b. Muhammed el-Kazvînî (344) 

10. Tahrîc ale'l-Câmi'i's-Sahîh Li-Muslim: el-Hassan b. Muhammed el-Kureşî 
(349) 

11. (Mustahrec alâ Sahîhi Müslim): Ahmed b. Muhammed, Ebu Sa'îd el-Hîrî 
(363) 

12. (Mustahrec alâ Sahîhi Müslim): Ahmed b. Muhammed b. Şârik el-Herevî 
(355) 

13. Mustahrec Ebî Bekri'l-Cevzakî: Muhammed b. Abdullah eş-Şeybânî, Ebu 
Bekri'l-Cevzakî (386) 

14. (Mustahrec alâ Sahîhi Müslim): Ahmed b. Abdullah, Ebu Nuaym el- 
İsbehânî (336-430) 

d) Sünen Ebî Dâvud Üzerine Mustahrecîer 

1. (el-Mustahrec alâ Sünen Ebî Dâvud): Muhammed b. Abdulmelik el-Kurtubî 
(330) 

2. (el-Mustahrec alâ Sünen Ebî Dâvud): el-Kasım İbnu'l-Esbağ el-Kurtubî (340) 

Muhtasarı 

el-Muctenâ: el-Kasım İbnu'l-Esbağ el-Kurtubî 

el-Kettânî, 2490 hadis içerdiğini söylüyor. (RM, 24) 

3. (Mustahrec alâ Sünen Ebî Dâvud): Ahmed b. Ali el-İsbehânî, Ebu Bekr İbn 
Menceveyh el-Berdî (428) 

e) Sunenu 't-Tirrnizî Üzerine Mustahrecîer 

1. (el-Mustahrec alâ Suneni't-Tirmizî): el-Hasen b. Ali et-Tûsî (312) 

2. (el-Mustahrec alâ Suneni't-Tirmizî): Ahmed b. Ali el-Isbehânî, Ebu Bekr b. 
Menceveyh el-Berdî (428) 

fi Diğer Bazı Hadis Kitapları Üzerine Mustahrecîer 

1. Mustahrec Ebî Nu'aym el-İsbehânî Alâ Kitâbi't-Tevhîd li'bni Huzeyme 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 211 

Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-İsbehânî (336-430) 

2. Mustahrec Ebi'1-Fadl Alel-Mustedrek Ebu'1-Fadl el-Irâkî 

3. el-Câmi Vs-Sahîhu'1-Esânîd: Seyyidî Muhammed b. Abdullah, eş-Şerîf el- 
Hasenî (1204) 

îsmâ'il Paşa, dört musnedin mustahreci olduğunu söylüyor. (EM, 1/347). 

Bunlardan başka bir musannifin özel kitaplardan derlediği hadisleri senetleriyle 
birlikte naklederek tertiplediği kitaplara da mustahrec denilmiştir. (RM, 24, 5). Bu 
anlamdaki mustahrece aşağıdaki eser örnek gösterilmiştir. 

Mustahrec İbn Mende: Abdurrahmân b. Muhammed, İbn Mende el-İsbehânî 
(470) 

MUSTALAHU'L-HADÎS: Bk. Hadis Usûlü 
el-MUSTEDREK 

Genelde sıhhat şartlarına uygun oldukları halde bir hadis aliminin kitabına al- 
madığı hadisleri biraraya getiren eserlere denir. 

Konunun iki mühim örneği vardır: 

1. es-Mustedrek Ale's-Sahîhayn: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n- 
Nîsâbûrî (321-405) 
Te'lîf sebebi şöyle açıklanmıştır: 

" Asrımızda bid'atçılardan bir grup türedi. Bunlar (Hz. Peygamber'in) eserle- 
rini nakleden ravilere "elinizdeki tüm sahih hadisler on bini geçmiyorken, ta- 
mamı aşağı yukarı bin cüz tutan şu senedlerin hepsi zayıftır, sahih değildir" 
diyerek dil uzatıyorlar. Garek bu şehirde, gerekse diğerlerinde ileri gelen 
ilim ehlinden bir grup ise benden Muhammed b. Îsmâ'il el-Buhârî ve Müslim 
b. Haccâc el-Kuşeyrî'nin, benzerini hadislerinin sahhatine hüccet olarak kul- 
landıkları senetlerle rivayet edilmiş hadislere dair bir kitap derlemesi istedi- 
ler. Doğrusu, hiçbir illeti bulunmayan hadisleri bir kitapta toplamanın yolu 
yoktur. Nitekim el-Buhârî ile Müslim böyle bir işe girişmemişlerdir. Devirle- 
rinde olduğu gibi daha sonra da bir grup âlim, illetli oldukları halde pek çok 
hadisi tahric etmişlerdir. el-Medhal ile's-Sahîh isimli eserimde hadis ehlinin 
hoşlanacakları şeylerle bu iki âlimi savunmaya çalıştım. Ravileri güvenilir, 
eş-Şeyhân'm veya yalnızca birisinin benzerlerini hüccet olarak kullandıkları 
hadisleri bir aray getirmeye niyetlendim. Yüce Allah'tan yardım diliyorum." 
(el-Mustedrek, 1/2, 3). 

Buna göre el-Mustedrek, el-Buhârî ile Müslim'in her ikisinin yahut içlerinden 
yalnızca birinin sahihlik şartlarına uyan hadislerden oluşmaktadır. Her ha- 
disin sonunda hangisinin şartına uygun olduğu açıklanmıştır. Yeri geldiğin- 
de ise kendisine göre sahih kabul ettiklerine işaret etmekle yetinmiştir. 
el-Mustedrek, cami türünde bir eserdir. Bütün cami konularındaki hadisleri 
ihtiva eder. 



212 ' Prof. Dr. M ücteba UĞUR 

el-Hâkim, eserinde her ne kadar naklettiği hadislerin el-Buhârî ile Müslim'in 
şartlarına uygun olmalarını esas almışsa da sahih hükmü vermede kolaylı- 
ğa kaçtığı iddia edilmiştir. Bütünüyle el-Mustedrek'teki hadislerden bir 
kısmı üzerinde hayli tenkitler yapılmıştır. Onda el-Buhârî ile Müslim'in şart- 
larına uyan hiçbir hadis bulunmadığını ileri sürenlere karşılık aksini savu- 
nanlar da olmuştur. el-Mustedrek'i kısaltan ez-Zehebî (748) özetle, hadisleri- 
nin yarıya yakın kısmının sahih; dörtte birinin illetli olmakla birlikte senedi 
sağlam; diğer dörtte birinin ise munker ve vahi oldukları görüşündedir. (RM, 
22). 

el-Mustedrek, musannifi şia yanlısı olarak itham edilmiş olmakla ayrı bir 
önem kazanmaktadır. Özellikle Kitâbu't-Târîh bölümü oldukça ilginç haber- 
ler nakletmektedir. 

Nüsha: Atıf Efendi 613, 614 

ez-Zehebî'nin telhisiyle birlikte basılmıştır (1-4, Haydarâbâd 1334-1342). 

Üzerinde Çalışmalar 

1. Telhîsu'l-Mustedrek (el-Mustedrek Ale'l-Mustedrek): Muhammed b. 
Ahmed et-Turkmânî ez-Zehebî, 673-748. 

Nüsha: Feyzullah Efendi, 294 (1. Cilt 779 h.); 511 (2. cild, 721 tarihli müel- 
lif hattı); Topkapı Sarayi Medîne, 17); Ayasofya 474 

2. Telhîsu'l-Mustedrek: tbrâhîm b. Muhammed, Burhânuddin el-Halebî, 
Sıbtu'bnul-A'cemî (849) 

3. Tavdîhu'l-Mudrek fî Tashîhi'l-Mustedrek Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

2. el-Mustedrek Ale's-Sahîhayn: Abd b. Ahmed, Ebu Zerri'l-Herevî (431) 

3. el-İstidrâk fi'1-Hadîs: Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Muzaffer 

MUŞKİLU'L-HADÎS 

Ha dişlerdeki bazı muşkil ve ihtilaflı yerleri konu olarak alan ilimdir. Özellikle 
hadislerin hükümlerini isabetli teyin edebilmek için muşkillerinin bilinmesi büyük 
önem taşır. Bunun için hadis muşkillerine dair kitaplar yazılmıştır. Kaynaklarda 
muhteleful-Hadîsle birlikte zikredilen muşkilu'l-hadîs kitaplarının birkaçını kay- 
dediyoruz. 

1. Muşkilu'1-Âsâr: Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî, et-Tahâvî (321) 

Konusunda en önemli eserdir. Te'lif sebebi şöyle açıklanmıştır: 

"Hz. Peygamber (s.a) den güvenilir ve emanet ehli kişilerin kullandıkları is- 
natlarla nakle dilegelen hadislere baktım. Gördüm ki, pekçok kimsenin bilgisi 
dışında kalmış şeyler bulunuyor. Gönlüm bunların derinliklerine inmeyi, 
gücüm yettiği kadar muşkillerini ve çıkarılan hükümlerini açıklamak iste- 
di." (M ıışkil, 1/3). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ^__ ^ 

Nüsha: Feyzullah Efendi 273-279. Kısmen basılmıştır (1-4, Haydarâbâd, 

1333). 

Muhtasarları 

1. Muhtasaru Muşkili'1-Âsâr: Süleyman b. Halef el-Bâcî (474) 
Tertibi 

el-Mu'tasar mine'l-Muhtasar: Yûsuf b. Mûsâ el-Hanefî 

Basılıdır. 

1-2, 2. Bs. Haydarabad 

2. el-Mu'tasar mine'l-Muhtasar min Muşkili'1-Âsâr. Cemaleddin b. Yûsuf 
el-Malatî (803) 

Şerh şeklinde bir muhtasar veya muhtasarının şerhi olabilir. 

3. Mecma'u Bihâri'l-Envâr fî Şerhi Muşkili'1-Âsâr Ali b. Husâmuddin b. 
Abdulmelîk, Kadihan, el-Muttekî el-Hindî (885-975) 

2. TeVîlu'l-Ahâdîsi'l-Muşkilât: Ali İbnu'l-Mehdî el-İsbehânî (330) 

3. Kitâbu Şerhi Muşkili'l-Hadîs: Ebu Muhammed Abdulcelîl el-Kasrî (?) 
Nüsha: Süleymâniye, Mahmud Paşa 107 (V. 2a-51b; 810 h.); Zahiriye. 

4. MuşkiluVSıhâhrAbdurrahmânb. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 

5. el-Mufhim Li-mâ Uşkile min Telhisi Kitabi Müslim: Ahmed b. Umer el- 
Ensârî (578-656) 

6. İğâsetu'l-Musteğîs fî Halli Ba'di Muşkilâti'l-Hadîs: Abdurrahmân b. Ebî 
Bekr es-Suyûtî (849-911) 

el-MUŞTEBİH (el-MUTEŞÂBİH) 

Birbirine benzeyen manasına yazılış bakımından aynı, ancak nokta ve hareke 
değişikliği nedeniyle farklı okunan veya tashîfe uğramış isim, nisbet, lakab ve kün- 
yelere denir. Hadis ricali konusuyla ilgili önemli bir meseledir. Daha çok yazılış yö- 
nünden aynı, okunuş yönünden ayrı, yahutta aksine yazılışı farklı olduğu halde te- 
laffuzu aynı gibi olan isimler, nesebler, künye veya lakablarla ilgilidir. Musa b. Ali 
ile Musa b. Uley; Muhammed b. Abdillah el-Mahremî ile Muhammed b. Abdillah 
el-Muharremî; Ebu Amr eş-Şeybânî ile Ebu Amr es-Seybânî; Ubeydullah b. Ebî Ab- 
dullah ve Abdullah b. Ebî Abdillah misallerinde olduğu gibi iki ayrı şahsın yerine 
göre isimleri, baba isimleri veya künye yahut lakabları ile nisbeleri bazen yazılış yö- 
nünden aynı, fakat okunuşu farklı; bazen de yazılışı farklı fakat okunuşu aynı ola- 
bilir. Bunların doğru okunmaları kimliklerini, dolayısıyla rivayetlerinin durumunu 
kestirmek açısından büyük önem taşır. İşte muştebih, böyle birbirine benzeyen 
isim, neseb ve künyelerle lakabları konu olarak alır. 

Hadis Usulünün önemli konularından biri olan el-muştebih, el-muttefik ve'l- 
mufterık ve el-mu' telif vel-muhtelif konularıyla, da ilgilidir. 

Bu konuda yazılan eserlerden birkaçı aşağıya çıkarılmıştır; 



214 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

1. el-Mu*telif ve'1-Muhtelif Fî Esmâ'i Nakaletil-Hadîs: Abdulğanî b. Sa'îd el- 

Ezdî (409) 

Tekmiîesi 

Tavdîhu'l-Muştebih: Ahmed b. Ali, tbn Haceril-Askalânî (773-852) 

2. Telhîsu'l-Muteşâbih fî EsmâVr-Ruvât Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî 
Nüsha: Dârul-Kutub B 25104 

3. el-îkmâl fî Ref i'1-İrtiyâb anil-Mu'telif ve'1-Muhtelif mine'1-Esmâ vel- 
kunâ: Ali b. Hibetullah, Ebu Nasr îbn Mâkûlâ (487) 

Tekmiîesi 

1. el-Mustedrek ale ! l-İkmâl (İkmâlul-İkmâl): Muhammed b. Abdulğanî, 
îbn Nukta (629) 

2. Tekmiletu İkmâlil-İkmâl: Muhammed b. Ali, İbnu's-Sa'bûnî (604-680) 
Basılıdır. (Mustafa Cevad edisyonu, Bağdad, 1377) 

4. Muştebihu'n-Nisbe: Mahmûd b. Umer ez-Zemahşerî (467-538) 

5. Kitâbu'l-Faysal fî Muştebihi'n-Nisbe: Muhammed b. Musa el-Hâzimî 
(548-584) 

6. Muştebihu'n-Nisbe: İsmail b. Hibetullah el-Mevsılî (575-640) 

7. Muştebihu'n-Neseb fî Esmâ'i'r-Ricâl: Mahmûd b. Ebî el-Faradî el-Kelâbâzî 
(644-700) 

8. el-Muştebih: Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî (673-748) 
Basılıdır. (Leiden 1881; Kahire 1962). 

Telhisi 

Tebsîru'l-Muntebih: Ahmed b. Ali, îbn Haceril-Askalânî (773-852) 

Bk. el-Mutelif ve'1-Muhtelif 

Zeyli 

Tâvdîhul-Muştebih: Muhammed b. Abdullah, îbn Nasıruddin (777-842) 

Zeyl niteliğinde şerhtir. 

Eleştirisi 

el-İ'lâm bi-mâ fî Muştebihi'z-Zehebî mine'l-Evhâm; îbn Nasıruddîn 

9. İdâhu'l-İrtiyâb fî Ma'rifeti Mâ Yeştebihu ve Yetesahhafu mine'1-Esmâ ve'l- 
Ensâb ve'1-Elfâz ve'1-Kunâ vel-Elkabi'1-Vâkı'a fî Tuhfeti'l-Muhtâc ilâ 
Ahâdîsi'l-Minhâc: Umer b. Ali, Îbnul-Mulekkm (723-804) 

10. Muştebihu'n-Nisbe: îbn Haceril-Askalânî 

Zeyli 

ez-Zeyl alâ Muştebihi'n-Nisbe: Hamze b. Ahmed eş-Şerîf, Ebul-Abbâs ed- 
Dimeşkî (874) 

11. Tavdîhu'l-Muştebih: îbn Haceril-Askalânî 

12. el-Muğnî fî Rabti Esmâ'i'r-Ricâl ve Marifeti Kuna'r-Ruvâti ve Elkabihim 
ve Ensâbihim: Muhammed b. Tâhir b. Ali (913-986) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „__„^ ?1Ş 

el-MU'TELİF VE'L-MUHTELİF 

Hadis Usulü İlminde yazılışları aynı halde okunuşları farklı olan isimlerle nis- 
beler, lakablar ve künyelere denir. Özellikle ravilerin isim, lakab ve künyeleri ile 
mensup oldukları yerlerin bilinmesi büyük önem taşır. Bunu sağlamak üzere çalış- 
malar yapılara kitaplar yazılmıştır. Abîd, Ubeyd misali yazılışları aynı, fakat oku- 
nuşları ayrı olan isim, künye veya lakab yahutta nisbeler açıklanmıştır. Böyle eser- 
lerin belli başlılarına sıralıyoruz. 

1. Mu'telifu Esmâ'il-Kabâ'il ve Muhtelifuhâ Muhammed b. Habîb el-Bağdâdî 
(245) 

Müsteşrik Rosenfeld tarafından 1850 de yayınlanmıştır, 

2. el-Mu'telif ve'1-Muhtelif fî Esma' iş-Şu* ara el-Hasen b. Bişr el-Âmidî (370) 

3. Kitâbu'l-Mu'telif ve'1-Muhtelif: el-Hasen b. Abdillah el-Askerî (293-382) 

4. Kitâbu'l-Muhtelif ve'1-Mu'telif: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

5. el-Muhtelif ve'l-Mu' telif ve Muştebihu'n-Nisbe: Abdullah b. Muhammed, 
İbnu'l-Faradî (351-403) 

6. el-Mu'telif ve'1-Muhtelif fî Esmâ'i'r-Ricâl: Abdulğanî b. Sa'îd el-Ezdî (333- 
409) 

İbnu'l-Faradî'nin eserini kısaltıp bazı şeyler ekleyerek meydana getirmiştir. 

Nüsha: Feyzullah 260, 1542; Fatih 1143; Köprülü 1578; Şehit Ali Paşa 586, 587; 
Bayezid Umûmî 806. 

Basılıdır. (Allahabad 1327) 

7. Muştebihu'n-Nisbe (İştihâbu'n-Neseb): Abdulğanî b. Sa'îd el-Ezdî 
Nüsha: Feyzullah Efendi 260. 

8. Kitâbu'l-Mu'telif vel-Muhtelit Muhammed b. Ahmed, Ebu Sa'îd el-Malînî 
(412) 

9. el-Muhtelif ve f l-Mu'telif fî'1-Esmâ; Yahya b. Ali, İbnu't-Tahhân el-Hadramî 
(416) 

10. ez-Ziyâdât fî Kitâbi'l-Mu'telif vel-Muhtelif li-Abdilğanî el-Ezdî Cafer b. 
Muhammed el-Mustağfirî (350-432) 

11. el-Mu'telif Tekmil etu'I-Muhtelif: Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (398- 
463) 

ed-Dârekutnî ve Abdulğanî b. Sa'îd el-Ezdî T nin eserlerini birleştirip faydalı 
ilaveler yaparak tasnif etmiştir. 

12. Ref u f l-İrtiyâb M-Maklûb mine'1-Esmâ ve'1-Ensâb: el-Hatîbu'1-Bağdâdî 

13. el-tkmâl fî RefTl-İrtiyâb ani'l-Mu'telif vel-Muhtelif mmel-Esmâ ve'l- 
Ensâb: Ali b. Hibetullah, Ebu Nasr İbn Mâkûla (429-487) 

Konusunda en geçerli kaynaktır. Yedi cilt halinde Beyrut'ta basılmıştır. 



216 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Nüsha: Esad Efendi 410; Topkapı 3. Ahmed 2987 
Zeyli 

1. el-Mustedrek: Ahmed b. Abdulğanî el-Bağdâdî, İbn Nukta (566-629) 

2. el-Mu'telif ve'1-Muhtelif: Muhammed b. Mahmud Îbnu'n-Neccâr el- 
Bağdadî (578-643) 

3. Mustemirru T l-Evhâm ale'l-Mu'telif ve'l -Muhtelif min Esmâ'il-A'lam: 

İbn MakÛla 

Tekmilesi 

4. Îkmâlu'l-İkmâl: îsâ b. Mes'ûd ez-Zevavî (664-743) 

14. Ma'tulife Hattuhu ve'htulife Lafzuhû min Esmâ'i Ruvâti's-Sahihayn: el- 

Huseyn b. Muhammed, Ebu Ali el-Ceyyânî (427-498) 

İsmail Paşa, el-Buhârî ve Müslim ricaline dair olduğunu söylüyor. (EM, 1/ 
311). 

15. Kitâbu'l-A'lâm bi-Mâ fi'1-Mu'telif ve'1-Muhtelif li'd-Dârekutnî mine'l- 
Evhâm: Abdullah b. Ali er-Ruşâtî (466-543) 

Adından da anlaşılacağı üzere, ed-Dârekutnî'nin eserindeki hatalara işaret 
etmek üzere yazılmıştır. 

16. (el-Mu'telif ve'l-Muh telif): Muhammed b. Nasr es-Selâmî 

17. Kitâbu'l-Mu'telif ve'1-Muhtelif: Muhammed b. Ahmed el-Ebîverdî {557) 

18. el-Mu'telif ve T l-Muhtelif fî Esmâ'i'l-Buldân: Muhammed b. Musa el-Hâzımî 
(548-584) 

Nüsha: Laleli 2140. 

19. et-Takyîd li-Ma'rifeti Ruvâti's-Sunen ve'1-Esânîd (İkmâlu'l-îkrnâl): Mu- 
hammed b. Abdulğanî, İbn Nukta (579-629) 

Zeyli 

1. Zeyl Ale't-Takyîd li-Ma'rifeti's-Sunen ve'1-Esânîd Mansûr b. Selîm 
İbnu'1-İmâd el-Hemedânî (607-773) 

2. Zeyl Ale't-Takyîd: Muhammed b. Ahmed el-Huseynî (775-832) 

20. Hidâyetu'l-Mu'telif: Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Ebbâr (595-658) 

21. Tekmiletu İkmâli'l-İkmâl: Muhammed b. Ali, İbnu's-Sâbûnî (604-680) 

22. Kitâbu'l-Mu'telif ve'1-Muhtelif: Abdurrezzâk b. Ahmed, İbnul-Fûtî (642- 
723) 

23. Kitâbu'l-Muhtelif ve'1-Mu'telif: Ali b. Usmân el-Mardinî, İbnu't-Turkmânî 
(750) 

24. (Kitâbu'l-Mu'telif ve'1-Muhtelif): Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689-762) 

İbn Hacer, İbn Nukta'nm eserine zeyl niteliğinde olduğunu ancak fazlaca 
yanlışı bulunduğunu söylüyor. ÇTebsîru'l-Muntebih). 

25. Tebsîru'l-Muntebih bi-Tahrîri'1-Muştebih: Ahmed b. Ali, İbn Haceril- 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 217 

Askalanî (773-852) 

Nüsha: Feyzuilah Efendi 280, 1411; Murad Molla 343; Şehit Ali Paşa 377; 

Topkapı 3. Ahmed 2997. 

4 Cilt halinde Beyrut'ta basılmıştır. 
26. el-Mu'cem fî Esâmi'l-Muhaddisîn: Abdullah b. Ahmed el-Herevî 
Nüsha: Köprülü 1152. 

el-MUTEVATİR 

Hadis Metodolojisine göre mutevâtîr, her tabakada Hz. Peygamber üzerine 
yalan söylemeleri aklen mümkün olmayan çok sayıda ravi tarafından görerek veya 
işiterek rivayet edilen habere (hadise) denir. "Şu haber mutevâtirdir" denildiği 
zaman o haberin Hz. Peygamberin ağzından yalan uydurmalarını aklın kabul et- 
mediği kalabalık denilebilecek sayıda sahâbî tarafından görülerek veya işitilerek ri- 
vayet edilmiş olduğu; sahâbilerden aynı şekilde herbiri ayrı ülkelerden oldukları, 
sayıları fazla olduğundan yalan söylemek üzere birleştiklerini akim kabul etmediği 
tâbi'îlerden kalabalık bir grup tarafından ayrı ayrı nakledildiği; onlardan da aynı 
şartla yine kalabalık sayılacak kimselerce alındığı anlaşılır. 

Bu şartla rivayet edilen mutevatir hadisleri bir araya toplayan eserler tertiplen- 
miştir. En önemlileri şunlardır: 

1. el-Fevâ'idul-Mutekâsire fi'1-Ahbâril-Mutevâtire Abdurrahmân b. Ebî Bekr 
es-Suyûtî (849-911 

Nüsha: Köprülü, 383. 

2. el-Ezhâru'1-Mutenâsire fi'1-Ahbâri'l-Mutevâtire: es-Suyûtî. 
Nüsha: Köprülü. 

İlk eserinden derlemedir. Yüz mutevatir hadis ihtiva eder. 

3. el-Le f âli'l-Mutenâsire fi'l-Ahâdîsi'l-Mutevâtire: Muhammed b. Ali, İbn 
Tûlûn es-Sâlihî (880-953) 

4. es-Sılâtu'1-Fâhire fi'1-Ahâdîsi'l-Mutevâtire: Hâmid b. Ali el-İmâdî (1103- 
1171) 

5. Nazmu'l-Mutenâsir minel-Hadîsi'l-Mutevâtir Ca'feru'l-Huseynî el-Kettânî 

es-Suyûtî'nin el-Ezhâru'1-Mutenâsiresi ile öteki bazı eserlerden derlenmiş 
310 mutevatir hadis ihtiva eder. Baş tarafında mutevatirle ilgili önemli bilgi- 
ler verilmiştir. 1327 de Fas'ta basılmıştır. Başka baskıları da vardır. 

6. Laktu'l-Le'âlî'l-Mutenâsire fi f l-Ahâdîsi f l-Mutevâtire Muhammed Murtaza 
el-Huseynî 

7. el-Ahâdîsu ! l-Mutevâtire: es-Seyyid Mahmûd b. Muhammed Nesîb, İbn 
Hamze ed-Dimeşkî (1234-1305) 

8. el-Hırzu'1-Meknûn min Lafzi'l-Ma'sûmi'l-Me'mûn: Sıddık b. Hasen b. Ali, 
el-KannÛcî (1248-1307) (Nazm, 4). 



218 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

el-MUTTEFAK ALEYH 

el-Buhârî ile Müslim'in rivayetinde birleşerek kitaplarına aldıkları hadislere 
denir. Böyle hadisler sahihin en yüksek derecesini oluştururlar. 

Muttefekun aleyh hadislerin sayısı İbnu'l-Cevzî'ye göre 2317 dir. (Mevdu ât, 1/ 
11). eş-Şmkîtî 1368; Muhammed Fu'âd Abdulbâkî ise 2006 sayısını vermektedirler. 

Muhammed Fu'âd Abdulbâkî, muttefekun aleyh hadisleri bir araya getiren 
Zâdu'l-Muslim'den başka eser bilmediğini kaydetmektedir. (çl-Lulu, 1/2). Oysa 
durum öyle değildir. el-Buhârî ile Müslim'in ittifakla naklettikleri hadislerden bah- 
seden ed-Darekutnî'nin risalesiyle birlikte böyle hadisleri bir araya toplayan eserler 
de vardır. Bunları sırasıyla kaydediyoruz. 

1. Risale Fî Beyâni me'ttefaka Aleyhi'l-Buhârî ve Müslim ve me f nferede bihî 
Ahadumâ ani'1-Âhar: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

2. Muvâfakâtu'l-Buhârî ve Müslim: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, îbnu'l- 
Kayserânî (448-507) 

3. el-Beyân amma'ttefaka AleyhiVŞeyhân: îsma'il b. Hibetullah el-Mevsılî 
(655) 

Nüsha: Aüf Efendi, 599 (641) h. 

4. Nesru'd-Durer fî Ahâdîsi Hayri'1-Eser Müellifi Meçhul. 

Abdulganî b. Abdulvâhid el-Makdisî'ye (541-600) ait olmak ihtimali vardır. 

5. MufîduVSâmî ve'1-Kaarî mimma'ttefaka Aleyhi Müslim ve'1-Buhârr 

Ahmed b. Abdurrahmân b. Muhammed el-Harîrî (758) 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 575 (805 h.) 

6. Zâdu'l-Muslim fîma'ttefaka Aleyhi'l-Buhârî me'a Müslim: eş-Şeyh Mu- 
hammed Habîbullah eş-Şmkîtî. 

Kahire 'de basılmıştır. 

7. el-Lu'lu'u ve'1-Mercân fîma'ttefaka Aleyhi'ş-Şeyhân: Muhammed Fu'ad Ab- 
dulbâkî. 

Mukaddimesinde 2006 adet muttefakun aleyh hadis bulunduğu söylendiği 
halde verilen hadislerin rakamları 1906 da nihayet bulmaktadır. 

Kahire'de basılmıştır. Türkçeye de çevrilerek yayınlanmıştır. 

el-MUTTEFİK VE'L-MUFTERIK 

Yazılış ve okunuş bakımından aynı olup da ayrı şahıslara ait olan isim, künye, 
lakab ve nisbelere denir. Bir başka deyişle isimleri veya nisbeleri, yahutta künye 
veya lakab lan aynı şekilde yazılıp okunan kişileri konu olarak alan bilgi dalıdır. 

Halil b. Ahmed, Ahmed b. Ca'fer b. Hamdan, Ebu Bekr b. Ayyaş misallerinde 
olduğu gibi bazı insanların isimleri, baba isimleri, künye veya nisbeleri kimi zaman 
aynı olurjSöz gerimi Halil b. Ahmed isimli altı; Ahmed b. Ca'fer b. Hamdan isimli 
hepsi de aynı asırda yaşamış dört; Ebu Bekr b. Ayyaş künyesiyle tanınmış üç 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 219 

şahıs vardır. Bunların bilinmemesi çok kere yanlışlıklara yol açar. Bunun için ko- 
nuyla ilgili açıklayıcı eserler tasnif edilmiştir. En önemlileri şunlardır: 

1. Kitâbu'l-Muttefık el-Kebîr Muhammed b. Abdillâh, Ebu Bekr el-Cevzakî 
(308-388) 

2. Kitâbu'l-Muttefık: el-Cevzakî 

İlk eserinden daha kısa ve özlüdür. 

3. Kitâbu'l-Muttefık ve'1-Muftenk: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392- 
463) 

Nüsha: Bayezid Umûmî 1208. 
îbn Haceri'l-Askalânî bu kitabı kısaltarak bazı faydalı ilaveler yapmak istemiş; 
ancak çalışmasını tamamlayamamıştır. 

4. el-Mutferık ve'1-Mufterık: Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n-Neccâr el- 
Bağdadî (587-643) 

MÜBHEMÂT: Bk. el-Mubhemât. 
MÜDELLİS: Bk. el-Mudellis. 
MÜRSEL: Bk, el-Mursel. 
MÜSELSEL: Bk. el-Muselsel. 
MÜSNED: Bk. el-Musned. 
MÜTEVÂTİR: Bk. el-Mutevâtir. 



-N- 



NASIHU'L-HADIS VE MENSÛHUHU 

Hadis Usulü ilminin konuları arasında yer alan bu ilim dalı hadislerde nesh me- 
selesiyle ilgilidir. Bir diğer deyişle, Hz. Peygamber (s.a) tarafından konulmuş olan 
bir şer'î hükmün yine onun tarafından neshedilmesine dair rivayetleri konu olarak 
alır. Kısacası, hadislerin nâsih ve mensûh olanları bu ilim dalının konusunu oluştu- 
rurlar. 

Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu konusunda yazılmış eserlerden çok azı günümü- 
ze kadar ulaşabilmiştir. Bilinenleri şunlardır: 

1. Kitâbu'n-Nâsih ve'1-Mensûh: Ahmed b. Hanbel (164-241) 

2. Kitâbu'n-Nâsih ve'1-Mensûh fi'1-Hadîs: Ahmed b. Muhammed b. Hâni 1 Ebu 
Bekr el-Esrem (270) 

3. Kitâbu'n-Nâsih ve f l-Mensûh: Süleyman İbnu'l-Eş'as es-Sicistânî, Ebû Dâvud 
(202-275) 

el-Kettânî, eserin Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu konusunda olduğunu söylü- 
yor. (RM, 60). Oysa Bağdatlı İsmail Paşa Merhum onu Nâsihu'l-Kur'ân ve 
Mensûhuhu ismiyle vermiştir. (EM, 1/395) 

4. Nâsihu'l-Hadîs ve Mesûhuhu: Ahmed b. İshâk et-Tenûhî, Ebu Ca'fer el- 
Enbarî (231-318) 

5. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: Ahmed b. Muhammed, en-Nahhâs (338) 

6. en-Nâsih ve'1-Mensûh fi'1-Hadîs: Abdullah b. Muhammed, Ebu'ş-Şeyh b. 
Hibban (369) 

7. (Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu): Umer b. Ahmed, İbn Şâhîn el-Bağdâdî 
(286-375) 

Muhtasarı 

Muhtasaru Nâsihi'l-Hadîs ve Mensûhihi: İbrahim b. Ali, İbn Abdilhak (744) 

8. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: Hibetullah b. Selâme el-Bağdâdî (410) 

9. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: Muhammed b. Ali, Ebu Müslim el-İsbehânî 
(457) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ?21_ 

10. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: Abdulkerîm b. Hevâzin, Ebul-Kasım el- 
Kuşeyrî 

11. Kitâbul-rtibâr fi'n-Nâsih ve'1-Mensûh mine'1-Âsâr. Muhammed b. Mûsâ el- 
Hazımî (584) 

Basılıdır. (1-3, Beyrut 1400/1980) 

12. Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 

13. Tecridul-Ahâdîsi'l-Mensûha: Îbnul-Cevzî 

14. Rusûhul-Ahbâr fî Mensûhi'l-Ahbâr. Burhanuddin b. İbrâhîm b. Umer el- 
Ca'birî (732) 

Dr. Hasen Muhammed Makbul Edisyonu: Beyrut 1988 

15. İddetu'l-Mensûh fi'1-Hadîs: El-Huseyn b. Abdurrahmân, İbnul-Ehdel (855) 

16. el-İ f zâr fî Nâsih ve Mensûhi'1-Asâr el-Hizâmî 
Nüsha: Köprülü, 2481. 

en-NESEB: Bk. el-Ensâb. 



-R - 



er-RIHLE 



Sözlükte yolculuk anlamına gelen bu kelime, Hadis terimi olarak, hadis öğren- 
mek, bir yerdeki meşhur hadis âlimi ile görüşerek ondan rivayette bulunmak gaye- 
siyle yapılan yolculuklara denilmiştir. 

Hadis edebiyatı içinde rıhle konusuna ayrılmış eserler vardır. Bunlardan bir 
kısmı hadis rivayet etmek maksadiyle yapılan yolculuklarla ilgili haberlere dairdir. 
Bir kısmı ise rıhlelerde görüşülüp hadis rivayet edilen alimlerin hayat hikayelerini 
verir. Verdiğimiz örneklerden ilki birinci kısma; diğerleri ise ikinci kısma ait eserle- 
re örnektir. 

1. Kitâbu'r-Rıhle fî Talebi'l-Hadîs: Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (392- 
463) 

Dr. Nûruddin Itr edisyonu neşredilmiştir. (1395/1975). 

2. Kitâbu'r-Rıhle: Ahmed b. Süleyman b. Halef el-Bâcî (493) 

3. Kitâbu'r-Rıhle: Muhammed b. Abdilvâhid, ed-Dakkâk (516) 

4. Kitâbu'r-Rıhle: Ahmed b. Muhammed, İbnu'r-Rumiyye (567-637) 

5. İttibâ'u'1-Eser fî Rıhleti İbn Hacer Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî 

(773-852) 

RİCÂLU'L-HADÎS 

Rical, Kelime olarak "er kişi" anlamına gelen "Racul" un çoğuludur. Hadis 
Usûlü, İlminde Ricâlu'l-Hadîs, hadisleri rivayet eden ravilere denilmiştir. Az da olsa 
hadis ilmiyle meşgul olan, hadis rivayetini kendisine iş edinmiş kimselere de 
denir. Ancak söylendiğinde ilk manası kasdedilir. Nitekim "şu hadisin ricali sika- 
dır" denildiği zaman hadisin senedini oluşturan ravileri kasdedilmiş olur. 

Hadislerin sıhhati, ilk bakışta ricalinin durumundan anlaşılır. Bu bakımdan 
hadis ricaline ayrılmış eserler tertip edilmiştir. Sayıları oldukça kabarık listelere 
ulaşan rical kitaplarının bir kısmı yalnızca sika olan ravilere ayrılmıştır. Bu tür 
eserler için Sikât maddesine bakılabilir. Bir kısmı ise zayıf ravilere ayrılmıştır. O 
gruba giren eserlerden Duafâ maddesinde bahsedilmiş; misalleri gösterilmiştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _ 223 

Özellikle hadis rivayetiyle meşgul olanlardan bahseden, onların hayat 
hikâyelerini veren rical kitapları çeşitli isimler altında toplanır. Bir kısmı Târîh, bir 
kısmı tabakât, bir kısmı ise tevârîh ve vefeyât konusunda ele alınır. 

Biz burada genelde hadis ilmiyle meşgul olanların hayat hikâyelerine ayrılmış 
hadis edebiyatını söz konusu edeceğiz. Hemen hepsi aynı zamanda birer hadis ravi- 
si olan bu kişiler içinde sika olarak nitelenenleri bulunduğu gibi çeşitli kusurlarla 
tenkit edilmiş zayıf raviler de vardır. Hatırlatmak gerekirse, burada söz konusu 
edilen kitaplar arasına Tabakât ve Târih konularına ait olanlardan da karışmıştır. 
Bu, herşeyden önce konularının aynı mahiyette oluşundan kaynaklanmıştır. Bu iti- 
barla o maddelerdeki eserlerle birlikte de mütalaa edilebilirler. 

1. Kitâbu't-Târîh: el-Leys b. Abdurrahmân el-Fehmî (175) 

2. Kitâbu't-Târîh: Abdullah İbnul-Mubârek (181) 

3. Kitâbu't-Târîh: el-Fadl b. Dukeyn, Ebu Nu'aym (219) 

îbn Sa'd, et-Tabakâtu'1-Kubrâ'da; el-Buhârî, et-Târîhu*l-Kebîrde; îbn Hace- 
ri'1-Askalânî el-İsâbe'de bu eserden nakillerde bulunmuşlardır. Günümüze 
müstakil bir nüshası ulaşmamıştır. 

4. et-Tabakâtu*l-Kubrâ: Muhammed b. Sa'd, îbn Sa'd, Kâtibu'l-Vâkıdî (230) 
Bk. Tabakât. 

5. Kitâbu't-Târîh: Yahya b. Ma'în (233) 

Harf tertibiyle düzenlenmiştir. Dr. Ahmed Muhammed Nûr Seyf tarafından 

yayma hazırlanarak etraflı bir araştırmayla birlikte neşredilmiştir. (Mekke, 

Câmi'a Melîk Abdilazîz, 1399/1979). 

Derlemesi 

İstinbâtu'l-Mu'în fi't-Tarîhi İbn-Ma'în: Umer b. Bedr el-Mevsılî (557-622) 

6. Kitâbu'r-Ricâl: Yahya b. Ma'în 

Abdullah b. Muhammed b. Hatim ed-Dûrî (271) tarafından rivayet edilmiş- 
tir. 

7. Kitâbu't-Târîh: Ali İbnu'l-Medînî (161-234) 

8. Kitâbu't-Târîh: Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe (235). (KZ., 1/276) 

9. Kitâbu't-Târîh: Usman b. Muhammed b. Ebî Şeybe (150-239) 

10. Kitâbu't-Târîh: Halîfe Îbnu'l-Hayyât (240) 

11. Kitâbu'1-İlel ve Ma'rifeti'r-Ricâl: Ahmed b. Hanbel (241) 
Nüsha: Ayasofya 3380. 

Prof. Dr. Talât Koçyiğit ve Prof. Dr. İsmail Cerrahoğlu tarafından yayma ha- 
zırlanarak önce bir kısmı Ankara'da (1963) daha sonra tamamı iki cilt halinde 
basılarak yayınlanmıştır. (İst, 1987). 

12. Kitâbu İleli'l-Hadîs ve Ma'rifeti'ş-Şuyûh: Muhammed b. Abd el-Mevsılî 
(242) 

13. Tabakâtu'r-Ruvât: Halîfe b. Hubeyre, Ebu Umer el-Usfurî eş-Şebâb (246) 



224 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

14. Kitâbu't-Târîh: Amr b. Alî, Ebu Hafs el-Fellâs (249) 

15. Kitâbu't-Târîh: el-Fadl b. Ğassân el-Gulâbî (254). (EM, 1 /818) 

16. et-Târîhu'1-Kebîr: Muhammed b. Isma'il el-Buhârî (194-256) 

el-Buhârî, bu eserini henüz on sekiz yaşında iken Medine'de yazmıştır. Hz. 
Peygamber'e saygı için, Muhammed isminden başlayıp daha sonra harf sıra- 
sında göre sıralanan hadis ravileri hakkında kısa bilgiler veren önemli bir 
kaynak eserdir. Verilen bilgilere çok kere hadis ilminde güvenilir olup olma- 
dıklarına dair verilen hükümler eklenmiştir. 

Yaklaşık on üç bin ravi hakkında bilgiler veren et-Târîhu'1-Kebîr, elimizdeki 
en eski kaynaklardan birisidir. 

Nüsha: Ayasofya, Top kapı 3. Ahmed, Köprülü (kısımlar halinde). 

Basılıdır. (Haydarâbâd, 1941-1945; 1959-1963). 

Eleştirisi 

Beyânu HataTl-Buhârî fi ! t-Târîh: Abdurrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî (327) 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 624 (v. 119b-143a). 

İbn Ebî Hatim ve Ebu Zur'a tarafından yapılmış eleştiriler dört gruptadır: 

a. Her ikisinin birden düzelttikleri 

et-Târîhu'1-Kebîr üç kez elden geçmiş; her birinde ilaveler yapılmış; bazı 
isimler çıkarılmıştır. Haliyle düzeltmeler de söz konusu olmuştur. Her iki 
Râzînin düzelttikleri, et-Târîhu'1-Kebîrin ilk ve düzeltme görmeden önceki 
nüshalarına ait olabilir. 

b. Aslında hata olmadığı halde müstensih hatası olarak ortaya çıkanlar. 

c. Farklı rivayet edilenler. el-Buhârî, bunlar içinden herhangi birini tercih et- 
meden bırakmıştır. 

d. el-Buhârî'nin doğru yazdığı; ancak Ebu Hâtim'in yanlış gördükleri. 
Tertibi 

Târihu Kitâbn-Buhârî li'A'la's-Sînîn: el-Huseyn b. İdrîs el-Herevî (301) 

17. et-Târîhu'1-Evsat: el-Buhârî 

Adından et-Târîhu'1-Kebîr'in kısaltılmışı olduğu anlaşılmaktadır. 

18. et-Târîhu's-Sağîr; el-Buhârî 

Bu da değişik bir metotla et-Târîhu'1-Kebîr'den özetlenmiştir. el-Buhârî bu 
kitabını şöyle tanıtmaktadır: 

"Bu, Hz. Peygamber, Muhacirler, Ensâr, Tâbi'ûn ve daha sonra gelenlerin ta- 
bakaları, ölüm tarihleri, nesebleri, künyeleri, ile hadisine rağbet edilen mu- 
haddisler konularındaki muhtasar bir kitaptır./' [Sağır, l/l). 

Buradan anlaşılmaktadır ki el-Buhârî, bu eserinde Hz. Peygamber zamanın- 
dan başlayıp İslâm Tarihinin yaklaşık ilk iki asrında yaşayan hadis ricali 
hakkında kısa tarihi bilgiler vermiştir. et-Târîhu's-Sağîr de iki kere basılmış- 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 225 

tır. Baskılarından ilki 1325/1907 tarihli Hindistan; ikincisi ise 1397/1977 tari- 
hini taşıyan Kahire baskısıdır. 

19. Kitâbu't-Târîh: Süleyman b. Ma'bed es-Sinecî (257) 

20. Kitâbu Ruvâti'l-İ'tibâr: Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî (206-261) 

21. Kitâbu't-Târîh: Ahmed b. Abdullah b. Salih el-İclî (261) 

22. Kitâbu't-Târîh: Ubeydullah b. Abdulkerîm, Ebu Zur'a er-Râzî (264) 

23. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, İbn Mâce (209-273) 

24. Kitâbu't-Târîh: Hanbel b. İshâk (273) 

25. Kitâbu'l-Ma'rif e ve't-Târîh: Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî (277) 

Nüsha: Topkapı, Revan Köşkü 1445 (2. cilt, 244 V.); Es'ad Efendi 2391 (3. cilt 
355 varak) Dr. Ekrem Diyâ el-Umerî edisyonu, 1-3, Bağdâd 1394/1964 

26. Kitâbu't-Târîh (Târîhu Ruvâti'l-Hadîs): Ahmed b. Zuheyr, îbn Ebî Hayse- 
me (279) 

el-Hâtîbu'1-Bağdâdî, daha sonra da Îbnu's-Salâh oldukça faydalı bir kitap ol- 
duğunu söylemişlerdir. (KZ., 1/522; RM., 97). 

27. Kitâbu't-Târîh: Abdurrahmân b. Amr, Ebu Zur'a ed-Dimeşkî (281) 

28. Kitâbu't-Târîhi'l-Kebîr: Ahmed b. İshâk, îbn Vâdıh (284) 

29. Kitâbu't-Târîh: Ahmed b. Ali, Ebu'l-Abbâs el-Ebbâr (290) 

30. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. Abdullah el-Hadramî, el-Mutayyen (297) 

31. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. Ahmed, îbn Ebî Hayseme (297) 

32. Kitâbu'r-Ricâl: Ali b. Ahmed el-Akîkî (299) 

33. Târîhu'r-Ruvât: Ahvas İbnul-Mufaddal (300) 

34. Kitâbu't-Târîh: el-Huseyn b. îdrîs, îbn Haram el-Ensârî (301) 

35. el-Esmâ'u'1-Muf rede min Ricâli'l-Hadîs: Ahmed b. Harun el-Berdîcî (301) 

36. Kitâbu't-Tabakât: el-Berdîcî 
Bk. et-Tabakat 

37. Kitâbu' t-Temyîz: Ahmed b. Ali en-Nese'î (303) 

38. Kitâbu'r-Ricâl: el-Kasım b. Zekeriya, el-Mutarriz (305) 

39. Kitâbu't-Târîh: Abdullah b. Ali, İbnul-Cârûd en-Nîsâburî (307) 

40. Kitâbu'r-Ricâl: Humeyd b. Ziyâd el-Kûfî, eş-Şî'î (310) 

41. Târîhu'r-Ricâl: Muhammed b. Cerîr et-Taberî (224-310) 

42. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. îshâk es-Serrâc (313) 

43. Kitâbu Kabûli'l-Ahbâr ve Ma'rifeti'r-Ricâl: Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd 
el-Belhî (317) 

44. Târîhu'l-Bâhilî: Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahmân el-Bahilî (321) 

45. Tezkiretu'1-Huf f âz: Umer b. Sehl ed-Dîneverî (330) 

46. Kitâbu Sikâti'l-Muhaddisîn ve Du'afâ'ihim: Muhammed b. Ahmed b. 
Temîm el-Kayravânî (333) 



226 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

47. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. İbrahim el-Assâl (349) 

48. Kitâbu Ricâli'l-Endelus: Hâlid b. Sa'îd el-Kurtubî (352) 

49. Kitâbu'z-Zâhir: Mesleme İbnu'l-Kasım (352) 

50. KitâbuVSıle: Mesleme İbnu'l-Kasım 

îbn Hacer, eserin el-Buhârî'nin et-Târîhu'1-Kebîrine zeyl niteliğinde olduğu- 
nu söyler. Oysa es-Sehâvî, kitabın, müellifinin Kitâbu'z-Zâhir isimli eserinin 
zeyli olduğu görüşündedir. 

51. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. Hibbân el-Bustî (354) 

52. Meşâhîru UlemâTl-Emsâr: îbn Hibbân 

Basılıdır. (Manfred Fleischammer edisyonu, Kahire 1379/1959). 

53. Evhâmu Ashâbi't-Tevârîh: îbn Hibbân 

54. Kitâbu't-Târîh: Umer b. Ahmed, Ebu Hafs îbn Şâhîn (385) 

55. el-İ'lâm bi-A'lâmi'1-Endelus: Abdullah b. Muhammed, Ebu'l-Velîd İbnu'l- 
Faradî (351-403) 

56. Riyâdu'1-Uns fî Târîhi Ulemâ'i Endelus: Îbnu'l-Faradî 
Zeyli 

Kitâbu's-Sıle: Halef b. Abdulmelik, Îbn Beşkuvâl 

57. Kitâbun fî EsmâYr-Ricâl: Ahmed b. Ali el-Bîkendî (404) 

58. Munteha'l-Kemâl fî Ma'rifeti Esmâ'i'r-Ricâl: Ali İbnu'l-Huseyn, tbnu'l- 
Felekî (427) 

59. Hilyetu'l-Evliyâ: Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-îsbehânî (336-430) 
Basılıdır. (3. Bs., 1-10, Beyrut 1400-1980 

Muhtasarı 

Sıfatu's-Safve: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 

Basılıdır. (1-4, Haleb 1389/1969). 

60. el-İrşâd fî UlemâTl-Bilâd el-Halîl b. Abdullah, Ebu Ya'lâ el-Halîlî (446) 
Basılıdır. 

Tertibi 

(Tertîbu Kitâbi'l-îrşâd): el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

61. Mûdihu Evhâmi'l-Cem'i ve't-Tefrîk Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî 

(392-463) 

Basılıdır. (1-2, Haydarâbâd, 1378-1959) 

62. el-Kitâbu'1-Mubeyyin fî Târîhi Endelus: Hayyân b. Halef el-Kurtubî 
(392-469) 

63. el-Muktebes fî Târîhi Endelus: Hayyân el-Kurtubî 

64. et-Târîhu'I-Kebîr: Muhammed b. Hilâl es-Sâbî (480) 

65. Uyûnu'l-Ahbâr: Abdullah b. Ali er-Ruşâtî (466-543) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 227 

66. Vefeyâtu'ş-Şuyüh: el-Mubârek b. Ahmed el-Ensârî (549) 

67. el-İrticâl fî EsmâTr-Ricâl: Yûsuf b. Muhammed, el-Cemâhirî (558) 

68. Târîhu Endelus: Halef b. Abdulmelik, îbn Beşkuvâl (494-578) 

69. et-Takyîd li-Ma'rifeti Ruvâti'l-Kutubi ve'1-Esânîd: Muhammed b. Muham- 
med el-Cezerî (751-833) 

70. el-Cemâl fî Esmâ'i'r-Ricâl: Abdurrahmanb. Ali, tbnul-Cevzî (510-597) 

71. el-Muntazam fî Târîhi'1-Umem: İbnu'l-Cevzî. Basılıdır. 

72. el-Benîn ve'1-Benât vel-Âbâ ve'1-Ummehât fî Ricâli'l-Hadîs el-Mubârek 
b. Muhammed, Îbnu'1-Esîr (544-606) 

73. el-Munteka fî Ricâli'l-Hadîs: Muhammed b. İsmâ'il, îbn Halfûn (558-636) 

74. Esmâ'u Ricâli'l-Hadîs mine'l-Mişkât Muhammed b. Abdullah, el-Hatibu't- 
Tebrizî (749) 

75. Târîhu'l-İslâm: Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî (748) 
Kronoloji tertibine göre düzenlenmiştir. Tarihî olayların ardından hadis rica- 
line dair bilgiler de verir. Bir kısmı basılmıştır. (1-6, Kahire). 

Muhtasarı 

Muhtasara Târîhi'l-İslâm: Muhammed b. Muhammed b. Ali, Îbnu'l-Cezerî 

(751-833) 

76. el-İber fî Haberi men Ğaber ez-Zehebî 
Basılıdır. (1-4, Kahire) 

Zeyli 

1. (Zeylul-îber): Muhammed b. Muhammed b. Ali, îbn Hamze (792) 

2. (Zeylul-îber): Ahmed b. Yahya es-Sa'dî (816) 

77. Tezkiratu'l-Huffâz: ez-Zehebî 
Basılıdır. (1-4, Haydarâbâd 1956). 
Zeyli 

1. (Zeylu Tezkiretil-Huffâz): Ebu'l-Mahâsîn el-Huseynî 
Basılıdır. 

2. Lahzul-Elhaz bi-Zeyli Tabakâtil-Huf fâz: Muhammed b. Fehd el-Mekkî 
Basılıdır. 

3. Zeylu Tabakâti'1-Huf faz: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 
Basılıdır. 

4. Siyeru A'lâmi'n-Nubelâ: ez-Zehebî 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed, 2911. 
Basılıdır. 

Zeyli 

1. Zeylun alâ Siyeri Alâmi'n-Nubelâ: Muhammed b. Abdilvehhâb ez- 
Zubeyrî (639-730) 



228 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

2. Ta'rîfu Zevi'1-Ulâ bi-men lem Yezkurhu'z-Zehebî mine'n-Nubelâ 

Muhammedb. Ahmed el-Fâsî (775-832) 

78. İ'vânu'n-Nasr fî A'yâni'1-Asr el-Halîl b. Eybek es-Safedî (696-764) 
Basılıdır. 

79. et-Tezkira bi-Ricâli'1-Aşera: Muhammed b. Ali el-Huseynî îbn Hamze ed- 
Dimeşkî (715-765) 

el-Mizzî'nin el-Kutubu's-Sitte ricali hakkındaki Tehzîbu'l-Kemâl isimli ese- 
rine el-Muvatta', Musnedu'ş-Şâfi'î, Musned Ahmed b. Hanbel ve Musned 
Ebî Hanîfe ricalini ekleyerek meydana getirdiği eseridir. 
Nüsha: Köprülü 263; Âşir Ef. 119, 120; Bayezid Umûmî 1042. 
Basılıdır. (Haydarâbâd, Beyrut). 

80. el-Bidâye ve'n-Nihâye: İsmâ'il b. Umer el-Kuraşî, îbn Kesîr (705-774) 
Basılıdır. 

Muhtasarları 

1. (Muhtasaru'l-Bidâye ve f n-Nihâye): Ahmed b. Ali, îbn Haceri'l-Askalânî 
(852) 

2. Ikdu'l-Cumân: Mahmûd b. Ahmed el-Aynî (855) 

el- Aynî, bu eserinde el-Bidâye ve'n-Nihâyeyi tamamen ihtisar etmiştir. 

(KZ V 1/228), 

Basımına başlanmış olup devam etmektedir. 

Türkçe Tercümesi 

Terceme Târihi'1-Aynî: Muhammed Salim b. Mirza Mustafa er-Rûmî 

(1099-1152) 
el-Bidâye ve'n-Nihâye'nin Türkçe Tercümesi 
(Tercumetu'l-Bidâye ve'n-Nihâye): Mahmûd b. Muhammed b. Dilşâd. 

81. et-Tekmîl fî Ma'rif eti's-Sikât ve'd-Du'afâ ve'1-Mecâhît İsmâ'il b. Umer el- 
Kuraşî, İbn Kesîr (705-774) 

82. Târîhu'r-Ruvât: Nasır b. Ahmed el-Biskerî (823) 

83. Ta'cîlu'l-Menfa'a bi-Ricâiri-E'immeti'1-Erba'a: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l- 
Askalânî (773-852) 

İbn Hamze'nin et-Tezkire isimli eserinden el-Muvatta 1 , Musnedu'ş-Şâfi*î, 
Musned Ahmed b. Hanbel ve Musned Ebî Hanîfe ricalini ayırarak ekleme- 
ler yapmak suretiyle meydana getirdiği eserdir. 

Basılıdır. (Haydarâbâd, Beyrut). 

84. Tuhf etu Ehli't-Tahdîs an Şuyûhi'l-Hadîs: İbn Haceri'l-Askalânî 

85. ed-Dureru'1-Kâmine fî A'yâni'l-Mieti's-Sâmine İbn Haceri'l-Askalânî 
Basılıdır. 

86. Kitâbu'1-Ef 'âl: Ahmed b. Abdulkadir (883) 

İsmâ'il Paşa, hadis ravilerine dair olduğunu kaydetmiştir. (EM, 1/234). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 229 

87. Kitâbu't-Târîh: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

Ebu Yala el-Halîlî'nin el-İrşâd isimli eserini tertibe koyarak ve eklemeler ya- 
parak meydana getirmiştir. 

88. ed-DavVl-Lâmi' fî A'yâni*l-Karni't-Tâsî f : Muhammed b. Abdurrahmân 
es-Sehâvî (830-902) 

Basılıdır. 

89. Telhîsu'l-Akvâl fî Tahkiki Ahvâli'r-Ricâl: Muhammed b. Ali el-Esterâbâzî 
(1028) 

Nüsha: Bayezid Umûmi 1213; Çelebi Abdullah 39. 

90. Zehru'r-Riyad: el-Hasen b. Ali, İbn Şâdkam (1046) 

91. Şezerâtu'z-Zeheb: Abdulhayy b. Ahmed, İbnul-İmâd el-Hanbelî (1089) 
Basılıdır. 

92. Samtu'l-Le'âlî fi't-Ta'rîf bi'r-Ricâl: Muhammed Kuveysım b. Ali et-Tûnisî 
(1114) 

93. Silku'd-Durer fî A'yâni'l-Karni's-Sâm Aşer Muhammed b. Halîl el-Muradî 
Basılıdır. 

94. Esmâ'u Ricâli'l-Hadîs: Abdusselâm b. Umer el-Mârdînî (1200-1259) 

er-RUBÂ'İYYÂT 

"Rubâ'î" kelimesinin çoğuludur. Genelde son ravisi ile Hz. Peygamber (s.a) ara- 
sında dört râvi bulunan ve âlî olma vasfına sahip bulunan isnadlarla rivayet edilen 
hadislere denilmiştir. 

Bazı hadis alimleri kendileriyle Hz. Peygamber arasında dört râvî bulunan en âlî 
îsnadlarıyla rivayet etmiş oldukları hadisleri ayrı bir kitapta toplamışlardır. Kendi- 
lerinden sonra toplayanlar da olmuştur. Adına er-Rubâ'iyyât denilen bu tür kitap- 
lardan en meşhurları şunlardır: 

1. er-Rubâ'iyyât: Müslim Ibnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 

2. er-Rubâ'iyyât: Muhammed b. İsa et-Tirmizî (279) 

3. er-Rubâ'iyyât: Ebu Bekr b. Abdullah el-Yafi'î (354) 

4. Rubâ*iyyâtu f ş-Şâf i'î: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

5. Rubâ'iyyâtu't-Tabi'în: el-Hasen b. Hibetullah, Îbnu's-Sarsarî (537-586) 

6. Dureru'd-Derârî fî Şerhi Rubâ'iyyâtil-Buhârî: Ahmed b. Muhammed eş- 
samı 



-s- 



es-SABIK VE'L-LAHIK 

"Önce olan, eski" ve "sonradan gelen, yeni" manasını veren bu terim Hadis 
Usûlü timinde ölüm tarihleri arasında uzun zaman geçmiş olan ve aynı şeyhten ri- 
vayette bulunan iki raviye denir. Önce ölen sabık, sonradan ölen ise lâhıktır. 

Aynı şeyhten rivayette bulundukları halde aralarında uzunca bir zaman dilimi 
bulunan iki ravinin bilinmesi, isnad açısından önem taşır. Önce, isnadda uîuvv 
meydana gelir. İsnatta inkata (kopukluk) olduğu vehmini ortadan kaldırır. 

es-Sâbık ve'1-Lâhık'a misal vermek gerekirse el-Buhârî ile Ebu'l-Huseyn Ahmed 
el-Haffâf verilebilir. Her ikisi de Muhammed İbnu's-Serrâc'tan rivayette bulunmuş- 
lardır. el-Buhârî 256 da; el-Haffâf ise bir rivayete göre 393 de ölmüştür. Buna göre 
aralarında 130 küsur sene vardır. Aynı şekilde Rivayet u 1-Ekâbir ani'l-Esâğire (Bü- 
yüklerin Küçüklerden Rivayeti) ne örnek olacak şekilde İmâm Mâlik b. Enes'ten ri- 
vayette bulunmuş olan îbn Şihâb ez-Zuhrî (124) ile ondan rivayette bulunanların 
sonuncusu sayılan Ahmed b. îsmâ'il es-Sehmî (259) da es-Sâbık ve'1-Lâhık sayılırlar, 
tkisi arasındaki zaman 135 yıl gibi insan ömrü için gerçekten uzun bir zamandır. 

es-Sâbık ve'1-Lâhık konusundaki bilinen tek eser şudur: 

es-Sâbık ve'1-Lâhık Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392-463) 

Muhammed b. Matar ez-Zehrânî tarafından mastır tezi olarak hazırlanmış ve 
1402/1982 tarihinde Riyad'da basılarak yayınlanmıştır. 

SAHABE 

Sözlük bakımından bir arada bulunmak, sohbet veya arkadaşlık etmek manası- 
na gelen "sahibe" kök fiilinden almma bir kelimedir. Bu fiilin ism-i mensubu olan 
"sahâbî" nin çoğuludur. Aynı fiilden alınma bir kelime "sahb"la birdir. İkincinin 
cerri\\\-cemi ashâb ile aynı manada kullanılır. 

Hadis Usulü İlminde sahabe, Hz. Peygamber (s. a) i peygamberliği sırasında 
mü'min olarak gören, mü'min olarak ölen kişilere denir. Tarifi verilen kişi kadınsa 
sahâbiyye şeklinde anılır. Onun çoğulu sahâbiyyât gelir. 

Sahabe, Hz. Peygamberin çevresini oluşturan mü'minlerdir. Peygamberliğinin 
ilk günlerinden ebedî hayata göç edinceye kadar her fırsatta onunla birlikte olmuş- 
lar; sözlerini, fiillerini, nasihatlarmı, emir ve yasaklarını, tavsiyelerini öğrenip uy- 
gulamışlardır. Bu bakımdan sünnetin nakline kaynak olmuşlardır. Sünneti aksetti- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 231 

ren hadisler, sahabenin gayretiyle öğrenilerek bir sonraki nesle aktarılmıştır. Saha- 
benin bu yönden Hadis Tarihinde büyük önemi vardır. 

Sahabe hakkında değişik türde eserler tertip edilmiştir. Bunları gruplar halinde 
görmek faydalı olacaktır. 

a) Biyografik Bilgiler Veren Eserler 

1. et-Tabakâtu'1-Kubrâ: Muhammed b. Sa'd b. Meni İbn Sa'd (168-230) 

tbn Sa'd m bu basılı kaynak eserinde kimi sahabîlerle ilgili bilgiler de vardır. 
(Bk. et-Tabakât) 

2. Kitâbu Men Nezele Mine's-Sahâbe Sâ'ire'l-Buldân: Ali b. Abdullah el- 
Medînî (161-234) 

3. Tabakâtu'r-Ruvât: Halîfe Îbnu'l-Hayyât (240) 

4. et-Târîhu'1-Kebîr: Muhammed b. îsmâ'il el-Buhârî (194-256) 

5. et-Târîhu's-Sağîr: el-Buhârî 
Bk. Rical. 

6. EsmâVs-Sahâbe: el-Buhârî 

İbn Hacer, sahabe isimleri konusunda bildiği ilk eser sahibinin el-Buhârî ol- 
duğunu söyler. (Isâbe, 1/1). 

7. Kitâbu Ma'rifeti's-Sahâbe: Ahmed b. Abdullah, İbnu'l-Berkî (270) 

8. Kitâbu'l-Ma'rif e ve f t-Târîh: Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî (277) 
Bk. Ricâlu'l-Hadîs. 

9. Tesmiyetu Ashâbi'n-Nebî: Muhammed b. îsâ et-Tirmizî (209-279) 

Nüsha: Laleli, 2089; Şehit Ali Paşa 2840/1. 

Prof. Dr. Ali Yardım tarafından yayınlanmıştır. (Dokuz Eylül Üniversitesi 
İlahiyat Fak. Dergisi, II, 247-346, İzmir 1406 / 1985). 

10. et-Târîhu'1-Kebîr: Ahmed b. Zuheyr, Ebu Bekr b. Ebî Hayseme (279) 
(KZ, 1/276). 

11. Ma'rifetu's-Sahâbe Abdullah b. Muhammed, Abdan el-Mervezî (220-293) 

12. (Ma'rifetu's-Sahâbe): Muhammed b. Abdullah el-Hadramî, el-Mutayyen 
(202-) 

13. Ma'rifetu's-Sahâbe: Muhammed b. Sa'd el-Ebîverdî (301) 
(RM,95) 

14. Mu'cemu's-Sahâbe: Ahmed b. Ali, Ebu Yala'l-Mevsılî (210-307) 

15. Kitâbu'1-Âhâd: Abdullah b. Ali (307) 
(el-lsti'âb, 1/10) 

16. Kitâbu'l-Mevlid ve'1-Vefâfc Muhammed b. Ahmed ed-Dûlâbî (310) 

17. Kitâbu Zeylu'z-Zeyl: Ebu Ca'fer el-Mısrî (310) 
{el4stî'âb,l/10). 



232 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

18. Mu'cemu's-Sahâbe: Abdullah b. Muhammed, Ibn Binti Meni' el-Beğavî (214- 
313) 

el-Buhârî'nin Esmâ'u's-Sahâbe isimli eserinden nakillerde bulunmuştur. 

19. Kitâbu't-Târîh: Muhammed b. îshâk es-Serrâc (313) 
(el-îstî' âb, 1/ 10) 

20. Kitâbu'l-Musned: Abdullah b. Ebî Dâvud es-Sicistânî (316) 

21. Ma'rifetu's-Sahâbe: Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (294-350) 

22. Mu'cemu's-Sahâbe: Abdulbakî b. Kanî el-Umevî, tbn Merzûk (351) 
Nüsha: Köprülü, 452. 

Eleştirisi 

el-İ T lâm ve't-Ta'rîf bi-Mâ li'bni Kanî fî Mu'cemihî mine'l-Evhâm ve't- 
Tashîf : Muhammed b. Halef, İbn Fethûn (520) 

23. Kitâbu'l-Hurûf fi's-Sahâbe: Sa'îd b. Usmân, tbnu's-Seken (294-353) 
İbn Hacer, Mu'cemu's-Sahâbe adıyla veriyor. (Lisânıı 'l-Mîzân, 6/270). 

24. Kitâbu's-Sahâbe: Muhammed b. Hibbân el-Bustî (354) 
(EM, 2/45) 

25. (Kitâbu's-Sahâbe): Muhammed Îbnu'l-Huseyn el-Mevsılî (374) 

Nüsha: Laleli 3729/8 (v. 73b-92a); Topkapı 3. Ahmed 2963/5 (V. 525a-532b). 

26. Mu'cemu's-Sahâbe: Ahmed b. İbrâhîm el-îsmâ'ilî (277-371) 

27. Kitâbu't-Târîh: Umer b. Ahmed, İbn Şahin (385) 

28. Ma'rifetu's-Sahâbe: el-Hasen b. Abdullah el-Askerî (395) 
Kabile isimlerine göre tertip edilmiştir. (RM, 95) 

29. et-Târîhu'1-Mustahrec (Esmâ'u's-Sahâbe): Muhammed b. İshâk, İbn Mende 
el-İsbehânî (310-395) 

Nüsha: Köprülü, 242 (noksan). 

Zeyli 

Zeylu Esmâ'i's-Sahâbe: Muhammed b. Umer, Ebu Musa'l-Medînî (501-581) 

30. Mu'cemu's-Sahâbe: Ahmed b. Ali el-Hemedanî, İbn Lâl (307-398) 

31. Mu'cemu's-Sahâbe: el-Huseyn b. Abdullah el-Kureşî (400 de sağ) 

32. Mu'cemu's-Sahâbe: Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-İsbehânî (336-430) 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed, 497. 

Eleştirisi 

Tebyînu'l-İsâbe Li-Evhâm Hasalet fî Ma'rifeti's-Sahâbe Abdulğanî b. Ab- 
dulvâhid el-Makdisî (541-600) 

33. Ma'rifetu's-Sahâbe: Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (350-432) 

34. el-İstî'âb fî Ma'rifeti'l-Ashâb: Yusuf b. Abdullah, İbn Abdilberri'l-Kurtubî, 
en-Nemirî (368-463) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 233 

Basılmıştır. (Haydarâbâd 1318-1319; Mısır (el-İsâbe kenarında), 1323-1327). 
Muhtasarı 

1. el-İstilhâk Ale'1-İstî'âb fî Ma'rifeti'l-Ashâb: Muhammed b. Halef, İbn 
Fethûn (520) 

Kâtip Çelebi'ye göre el-îstî'âb'm muhtasarıdır. İsmail Paşa ise zeyli ve 
tekmilesi olduğunu söylüyor. (KZ, 1/85, EM, 1/73). 

Prof. M. Tayyib Okiç'e göre de tekmile niteliğindedir. Şöyle diyor: "İbn 
Fethûn el-İstî'âb'a ilaveler yapmak suretiyle bu eseri iki misline çıkarmış- 
tır/' (Okiç, 67). 

2. Ravdatu'l-Ahbâb fî İhtisâri'l-İstî'ab: Ahmed b. Yûsuf el-Mâlikî (KZ, 1/ 
81, 922). 

3. el-İsâbe fî Ma'rifeti's-Sahâbe: Muhammed b. Ya'kûb el-Makdisî (794) 
Zeyli 

Zeylul-İstî'ab: Muhammed b. Abdulvahid el-Ğâfıkî (619) 

Tekzibi 

Tehzîbu'l-İstî'âb: Yahya b. Hamide el-Halebî (630) 

Eleştirisi 

Sihâmu Kitâbri-îstî'âb: Muhammed b. Halef, İbn Fethûn (520) 

35. el-İrticâl fî Esmâ'i'r-Ricâl: Yusuf b. Muhammed et-Tenûhî (558) 
el-İstî'aba istidrak mahiyetindedir. (RM, 152). 

36. Mu'cemu's-Sahâbe: Ali Îbnu'l-Hasen; İbn Asâkir (499-571) 

37. Tetimmetu Ma'rifetiVSahâbe: Muhammed b. Umer, Ebu Musa'l-Medînî 
(501-581). (KZ, 2/1739; EM, 2/100). 

38. Lubâbu'l-İsti'âb fî Ma f rif eti Esmâ'i'r-Ricâl ve's-Sâbık Mine'l-Ashâh Mu- 
hammed b. Ebî Bekr, el-Vâ'iz et-Temîmî 

Nüsha: Feyzullah Efendi, 1510. 

39. Usudu'1-Ğâbe fî Ma'rifeti's-Sahâbe: Ali b. Muhammed el-Cezerî, İbnu'1-Esîr 
(555-630) 

7500 dolaymda terceme zikretmiştir. Kendisinden önceki eserlerde bulunma- 
yan hayli isim kaydetmiş; hakkmda bilgiler vermiştir. 
Basılmıştır. (Kahire 1972 baskısı 7 cilttir). 
Muhtasarları 

1. Muhtasar Usudi'1-Ğâbe: Muhammed b. Muhammed el-Kaşğarî (705) 

2. Dureru T l-Asâr ve Ğureru'l-Ahbâr Muhammed b. Ebî Zekeriya Yahya 
el-Kudusî. (KZ, 1/82). 

40. Ki tâbu's- Sahabe: îsa b. Süleyman er-Ra'înî (632) 

41. Derru's-Sihâbe fî Beyâni Mevâdi' Vefeyâti's-Sahâbe el-Hasen b. Muham- 
med es-Sağânî (555-650) 

Nüsha: Süleymâniye 1042/57 



234 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

42. Buk'atu's-Sudyân: es-Sağânî 

43. el-Menâhilu'1-Azbe fî-Men Sebete Lehu's-Suhbe (Esmâ'u's-Sahâbe); 

İbrâhîm b. Ali b. İbrahim el-Hizâmî. 
Nüsha: Yenicami 901. 

44. Ma'rifetu's-Sahâbe: Abdullah b. Muhammed el-Mahzûmî (703) 
(KZ, 2/1739). 

45. Tecrîdu Esmâ'i's-Sahâbe: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (673-748) 

îbn Mende, Ebu Nuaym, Ebu Musa el-Medînî ve İbn Abdilberri'l- 
Kurtubî'nin eserlerindeki sahabe isimlerinin birleştirilerek kısa bilgiler şekli- 
ne getirilmesiyle meydana gelmiştir. Çeşitli kaynaklardan başka isimler de 
eklenmiştir. 
Basılıdır. (1-2, Beyrut). 

46. el-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 
el-İstî'ab ile zeylinde ve Uşudu'l-Ğâbe'deki isimlerden oluşur. Hayli şeyler 
eklenmiştir. 

Baskıları: Kalküta 1848-1894; Mısır 1323-1327; Kahire 1972 (8 cild). 
Muhtasarları 

1. Aynu'l-lsâbe fî Ma'rifeti's-Sahâbe: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
Tamamlanamamıştır. İsmail Paşa, Usudu'l-Ğâbe'nin muhtasarı olarak 
kaydetmiştir. (EM, 1/540). Bu hatadır. Doğrusu, el-Kettânî'nin de kaydet- 
tiği gibi, el-îsâbe'nin muhtasarı olduğudur. (RM, 153) 

2. Muhtasaru'l-İsâbe: Ali b. Ahmed el-Hureyşî (1145) 

3. eş-Şumûsu'1-Mudiyye fî Zikri Ashâbi Hayri'l-Beriyye Muhammed b. 
Muhammed b. Ali es-Senderûsî (1177) 

el-İsabe ! den derlemeler şeklinde olduğu kaydediliyor. 

47. er-Riyâdu'1-Mustetâbe fî Cümle Men Ravâ fi's-Sahîhâyn Mine's-Sahâbe 
Yahya b. Ebî Bekr el-Âmirî el- Yemem (893) 

Nüsha: Ayasofya 541; Halis Efendi 7330. 

Baskıları: 1303 İran, 1974 Beyrut. 

48. Muzîlu'l-İştibâh fî Esmâ'i's-Sahâbe: Abdulkerîm îbnu ş-Şeyh Veliyyuddin 
b. Yûsuf (1100 dolayları) 

İsma'il Paşa, 1057 de yazılmış bir nüshasını gördüğünü söylüyor. (EM, 1/ 

613) 

Nüsha: Hâlis Efendi 649; 1803. 

49. Metali Vn-Nucûm: Hersekli Muhammed Kâmil (1317) 
Türkçedir. İki cild halinde İstanbul'da basılmıştır. (1307-1309). 

b) Fedâ'ilu's-Sahâbe 
1. Fedâ'ilu's-Sahâbe: Abdulmelîk b. Habîb, İbn Habîb el-Endelusî (174-238) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 235 

2. Fedâ'ilu's-Sahabe: Hayseme b. Süleyman el-Mukrî (174-238) 

3. Fedâ'ilu's-Sahabe: Ahmed b. Hanbel (241) 
Nüsha: Yeni Cami, 878. 

4. Fedâ'ilu'l-Ensâr: Süleyman İbnu'l-Eş'as es-Sicistânî (202-275) 

5. ez-Zurriyetu't-Tâhiretu'1-Mutahhare: Muhammed b. Ahmed b. Ahmed, 
Ebu Bişr ed-Dulâbî (224-310) 

6. Kitâbu'1-Âhâd ve'1-Mesânî: Ebu Bekr b. EbîÂsım 

7. Fedâ'ilu's-Sahabe: Hayseme b. Süleyman el-Mukrî (343) 

8. Kitâbu Fedâ'ili's-Sahâbe: Muhammed b. Hibbân, İbn Hibbân el-Bustî (354) 

9. Kitabu's-Sahâbe: el-Hasen b. Abdullah el-Askerî (293-382) 

10. Fedâ'ilu's-Sahabe: Abdurrahmân b. Muhammed b. îsâ, İbn Futays (402) 

11. Fedâ'ilu's-Sahabe: Muhammed b. Ahmed el-Buhârî, Ğuncâr (412) 

12. Fedâ'ilu's-Sahabe: Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el-îsbehânî (336-430) 

13. Fedâ'ilu'l-Hulef â'i'l-Erba'a: Ebu Nu'aym 

14. el-Muvâfaka Beyne Ehli'l-Beyti ve's-Sahâbe: îsmâ'il b. Ali, İbn Zenceveyh 
er-Râzî (445) 

15. el-Musannef fî Fedâ'ili's-Sahâbe: Ahmed İbnul-Huseyn el-Beyhakî (384- 
458) 

16. Fedâ'ilu's-Sahabe: el-Hasen b. Hibetullah, İbn Sarsârî (537-586) 

17. Kitâbun fî-men Dahale f l-Yemene mine's-Sahâbe: Ahmed b. Ali el-Arşânî 

18. Mmhâcu Ehli'l-İsâbe fî Mahabbeti's-Sahâbe: Abdurrahmân b. Ali, Ibnu'l- 
Cevzî (510-597) 

19. Fedâ'ilü's-Sahâbe: Abdullah b. Ahmed, İbn Kudâme el-Makdisî (541-620) 

20. er-Riyâdu'n-Nadira fî Fedâ'ili'l-Aşera: Ahmed b. Abdullah, Muhibbuddîn 
et-Taberî (694) 

Nüsha: Çorlulu Ali Paşa 92; Veliyuddin Efendi 573; Murad Molla 389; Şehit 
Ali Paşa 1876; Topkapı 3. Ahmed 563, 2810, 2089; Esat Efendi 2274; Selim 
Ağa 795. 

21. Ğaysu's-Sihâbe fî Fadli's-Sahâbe: Yûsuf b. Muhammed el-Abbâdî (776) 

22. Tuhf etu'l-Ahbâb fî Fedâ'ili'l-Ashâb: Muhammed Emin el-Hâmî (959 da 
sağ) 

c) Sahabe îstidrakleri 
1. el-İcâbe li-îrâd me'stedrekethu Â'işe ale's-Sahâbe: Muhammed b. Abdullah 

ez-Zerkeşî (745-794) 

Basılıdır. 
2. Aynu'l-İsâbe fî me'stedrekethu Â'işe ale's-Sahâbe Abdurrahmân b. Ebî 

Bekr es-Suyûtî 



236 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

d) Sahabe hakkında Çeşitli Konular 

1. Kitâbu'l-Uhuvve mine'l-Muhaddisîn mine's-Sahâbe ve't-Tâbi'în* Abdur- 
rahmân b. Muhammed, İbn Futays (348-402) 

2. Durretu's-Sihâbe fî Mevâdi' Vefeyâti's- Sahabe Ahmed b. Abdullah el- 
Yemenî (460) 

3. Kitâbun fî-men Dahale Yemene mine's-Sahâbe Ahmed b. Ali el-Arşânî 

(590) 

4. Minhâcu Ehli'l-İsâbe fî Suhbeti's-Sahâbe: Abdurrahmân b. Ali, İbnul-Cevzî 
(510-597) 

5. en-Nehy an Sebbi'l-Ashâb: Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u'1-Makdisî 

(569-643) 

6. Turuku'l-İsâbe bi-Mâ Câ f e fi's-Sahâbe: Muhammed b. Muhammed b. Mu- 
hammed, İbn Fehd el-Mekkî (787-871) 

7. el-İsâbe fî-mâ Ravâhu's-Sâdetu's-Sahâbe: Abdurrahmân b. Ali, eş-Şâkir 
(793-876) 

8. Durru's-Sihâbe fî-men Dahale Mısra mine's-Sahâbe Abdurrahmân b. Ebî 
Bekr es-Suyûtî (849-911) 

9. Rîhu'n-Nesrm fî-men Âşe mine's-Sahâbe Mi'e ve Işrîn: es-Suyûtî 

10. Muzîlu'l-İştibâh fî Esmâ'i's-Sahâbe ve't-Tâbi'în ve'r-Ruvât Abdulkerîm 
b. Veliyuddîn, îbn Veliyiddîn (1100 dolayları) 

11. Husnu's-Sihâbe fî Şerhi Eş'âri's-Sahâbe: Ali Fehmi Cabic 
Basilidir. (1. cildi, İst. 1324). 

Bunlardan başka burada anmak istediğimiz bir çalışma daha vardır. Dr. Nevzat 
Aşık'a ait doktora tezi olan söz konusu çalışma Sahabe ve Hadis Rivayeti başlığı- 
nı taşımaktadır. Aynı isimle basılmıştır, (İzmir, 1981). 

e) Evlâdu' s-Sahâbe: Bk. Evlâdu's-Sahâbe. 

es-SAHÎFE 

Sözlük bakımından üzerine yazı yazılmış kağıt veya yazılı kağıtlardan meyda- 
na gelen birkaç sayfalık küçük çapta kitap manalarına gelir. Hadis Tarihi içinde 
Sahîfe; Hz. Peygamber (s. a) henüz hayatta iken ve ebedî aleme göçetmesinin ardın- 
dan sahabe devrinde yazılan küçük çapta hadis derlemelerine denir. 

İlk yazılı hadis metinlerinden oluşan sahifeler ayrı kitapçıklar halinde bize 
kadar ulaşmış değildir. Ancak Musned Ahmed b. Hanbel gibi kimi eserlerde nak- 
ledilmişlerdir. Varlıklarından böylece haberdar oluyoruz. 

Bugün için elimizdeki sahifelerin bellibaşlıları şunlardır: 
1. Sahîfetu Sa'd b. Ubâde: Sa'd b. Ubâde (15) 

Yaşadığı sürece Hz. Peygamber'in meclislerini kaçırmayan Sa'd b. Ubâde 
ondan işittiği hadisleri yazarak bir kitap meydana getirmiştir. Onun bu kita- 
bı ölümünden sonra torunlarına geçmiş onlar tarafından rivayet edilmiştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 237 

2. SahîfetuAlib.EbîTalib:Alib.EbîTâlib(40) 

Hz. Ali'nin elinde sadakat ve diyet hadislerinin yazılı olduğu bir sahîfenin 
bulunduğu bilinmektedir. Bununla beraber onun bu sahîfeden başka Kur'an- 
ı Kerim'i ve hadisleri de topladığı bize kadar ulaşan haberler arasındadır. 
3. Sahîfetu Semura b. Cundeb: Semura b. Cundeb (58?) 
Sahâbî Semura'nın Hz. Peygamber (s.a)'den hadis yazdığı bilinir. Yazdığı hadis- 
ler oğulları ve diğer bazı hadisciler tarafından rivayet edilmiştir. Kimi sünenlerde 
yer alır. 

4. Sahîfetu Ebî Hureyre: Ebu Hureyre (59) 

Ebu Hureyre'nin kendisinin yazı bilip hadisleri yazdığı kesin değildir. Ancak 
ondan, hadise olan aşırı tutkusu sonucu, yazılı hadislerini ihtiva eden kitap- 
larının olduğu nakledilmiştir. Hayatında yazılan Hemmâm b. Munebbih'in 
sahîfesi ondan rivayet edilen 138 hadisi içerir. es-Sahîf etu's-Sahîha ismi veri- 
len bu hadis mecmuası Prof. Muhammed Hamidullah tarafından yayınlan- 
mıştır. 
Söz konusu sahîfenin üç türkçe çevirisi vardır. Her üçü de yayınlanmıştır. 

1. İlk Hadis Mecmualarından Hemmâm b. Munebbih'in Hadis Mecmua- 
sı: Çeviren Ragıp İmamoğlu (Ankara, 1966). 

2. Hemmâm b. Munebbih'in Sahîfesi: (Prof.) Dr. Talât Koçyiğit, (Ankara, 
1967). 

3. Muhtasar Hadis Târihi ve Sahîfa-i Hemmâm b. Munebbih Türkçeye 
Çeviren: Kemal Kuşçu (İstanbul, 1967). 

5. Sahîfetu Abdillah b. Amr İbniT-Âs: Abdullah b. Amr İbni'1-Âs (65): 

Hadis alimleri arasında es-Sâhifetu's-Sâdıka adiyle meşhur bu hadis mec- 
muası, torunlarından Amr b. Şu'ayb tarafından rivayet edilmiştir. îsnadla- 
rmdaki bir ifade yüzünden bu sahifenin hadisleri tartışma konusu olmuştur. 

6. Sahîfetu Abdillah b. Abbâs: Abdullah b. Abbâs b. Abdilmuttalib (68) 

Hz. Peygamberden işittiği hadisleri levhalar halinde yazdığı rivayet edilir. 
Böylece oluşan metinler oğlu Ali'ye intikal etmiş; ondan diğer hadiscilere ge- 
çerek rivayet edilmiştir. 

7. Sahîfetu Abdillah b. Umer Abdullah b. Umer İbni'l-Hattâb (74) 

Hz. Peygamber (s.a)'in ebedî aleme göçettiğinde genç bir sahabî olan Abdul- 
lah'ın hadis yazıp yazmadığı kesinlikle belli değildir. Şu var ki elinde yazıl 
hadis metinleri olduğu biliniyor. Bunlar kölesi Nâfi'den rivayet edilmiştir. 

8. Sahîfetu Câbir b. Abdillah: Câbir b. Abdillah (74) 

Kaynaklarımız, Câbir'e ait bir sahîfenin varlığından söz ederler. Ancak söz 
konusu sahîfenin Câbir tarafından yazılıp yazılmadığı belli değildir. Prof. 
Dr. Talât Koçyiğit bu sahîfenin aslında Süleyman b. Kays el-Yeşkurî tarafın- 
dan yazılmış olacağım ileri sürmektedir. (Hadis Tarihi, 49). 



ı 



238 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

es-SAHÎH 

Hadis Usûlü İlminde özel ilmî tarifi yapılmış olan sahih, en özlü biçimde Hz. 
Peygamber (s.a)'e ait olduğu sıhhatli bir biçimde belirlenmiş; öteki deyişiyle, sıhha- 
tine hükmedilmiş olan hadistir. Böyle hadisler, genelde s a M/î adı verilen kitaplar- 
da toplanmışlardır. Söz gelimi, Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî'nin el-Câmi'u s- 
Sahîh'i bu şekilde sahih hadisleri bir araya getirmekle ünlüdür. 

Hadis Edebiyatı içinde sahih hadisleri bir araya getiren hayli çalışmalar vardır. 
Bunlardan bir kısmı müslümanlar arasında fazlaca rağbet görmüş ve Hadis İlmin- 
de asıl kabul etmiştir. Bir Sahîhu'l-Buhârî misalinde görüldüğü gibi bunlar, çok 
yönlü çalışmaların odağı olmuşlardır. 

Misal vermek bakımından belli başlı sahihlere örnekler göstermek yerinde ola- 
caktır. 

1. el-Câmi Vs-Sahîh (Sahîhu'l-Buhârî): Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî (194- 
256) 

Hicrî Üçüncü asrın büyük alimi Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî'nin tama- 
men sahih hadislerden meydana geldiği kabul edilen meşhur hadis kitabı- 
dır. Cami türünden bir eserdir. Asıl ismi, el-CâmiVs-Sahîhu'1-Musnedu'l- 
Muhtasaru Min Umûri Resulillâh (s.a) ve Sunenihî ve Eyyâmihîdir. Kı- 
saltılarak el-Câmi'u's-Sahîh veya Sahîhu'l-Buhârî denilmiş ve bu isimlerle 
meşhur olmuştur. 

Sahîhu'l-Buhârînin asıl ismi onun niteliklerini gösterecek şekilde yorum- 
lanmıştır. Buna göre, o isimdeki el-Câmi' kelimesi, eserin cami türünden bir 
kitap olduğunun; bütün konulardaki hadislerden bir kısmını bir araya getir- 
diğinin ifadesidir. es-Sahîh kelimesinden sahih hadisleri topladığı anlaşılır. 
el-Musned sözcüğü ise isnadı kesiksiz anlamına mu sn e d hadislerden mey- 
dana geldiğini gösterir. el-Muhtasar sıfatıdır ve bütün sahih hadisleri değil, 
el-Buhârî'nin koyduğu şartlara uygun hadislerden özlü hükümlere delalet 
eden bir kısmını aldığını belirtir. Diğer kelimelerse onun yalnızca hadisleri 
değil, herhangi bir konudaki hadislerden çıkarılmış hükümlere yer vermeyi 
de hedeflediğine delâlet eder. 

Sahîhu'l-Buhârîden önce tasnif edilen hadis kitaplarında sahih hadislerle 
birlikte hasen ve zayıf olanlara da rastlanır. Ayrıca bunlarda Hz. Peygam- 
ber'e ait hadislerin yanında sahabe ve tâbi' undan gelen rivayetler de vardır. 
Bu durumda Hz. Peygamber'e ait kimsenin şüphe etmeyeceği nitelikte sahih 
hadisleri bir araya getiren güvenilir bir kitaba şiddetle ihtiyaç duyulmuştur. 
el-Buhârî, eserini böyle bir ihtiyacı karşılamak üzere yazmıştır. Onun Sahih'i 
yazmasında ihtiyacın yanısıra hocası İshak b. Râhûye'nin (161-238) büyük et- 
kisi olmuştur. Kendisi anlatmıştır: "îshâk b. Râhûye'nin yanında bulunuyor- 
duk. Bize "Hz. Peygamber'in sünnetinden sahih olanlarını bir kitapta topla- 
sanız" dedi. Gönlüme bu işi yapmak düştü. Sahih hadisleri toplamaya 
başladım. Bu kitaba sahih olandan başka hadis yazmadım. Kitap uzamasın 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 239 

diye yazmadığım sahih hadisler yazdıklarımdan çoktur. Yazdıklarımı altı 
yüz bin hadis içinden seçtim. İki rekat namaz kılıp Allah'a istihare ettikten 
sonra sıhhatine kesin kanaat getirdiğim hadislerin dışında Sahih' e hadis koy- 
madım." {Târîh Bagdad, 2/8, 9). 

el-Buhârî, Sahîh'ini on altı senede tamamlamıştır. Bu süre devamlı bir çalış- 
madan çok eserin son şeklini almasına kadar geçen zaman olmalıdır. Eseri 
tamamladıktan sonra devrin en önde gelen hadis otoritelerine, Ahmed b. 
Hanbel, Yahya b. Ma'în, Ali İbnu'l-Medînî'ye göstermiştir. Zamanın bu 
büyük hadis alimlerinin hepsi Sahih'i beğenmişler; dört hadis dışında bütün 
hadislerinin sahih olduğu kanaatini belirtmişlerdir. el-Ukaylî'ye göre o dört 
hadis hakkında da son söz el-Buhârî' nindir. Onlar da sahihtir. 
Yukarıda da değinildiği gibi Sahihu'l-Buhârî cami' türü bir hadis kitabıdır. 
Bu türdeki diğer kitapların ana konularındaki hadisleri ihtiva eder. Hadisle- 
rin konuları ve sayıları sırasıyle şöyledir: 

Bed'u'1-Vahy: 7; İman: 50; İlm: 75; Vudû: 109; Gusl: 43; Hayz: 37; Teyemmüm: 

15; Fardu's-Salât: 2; Salât fi's-Siyâb: 39; Kıble: 13; Mesâcid: 36; Sutre: 30; 

Mevâkîtu's-Salât: 75; Ezan: 28; Fadlu Salâti'l-Cemâ'a: 40; el-İmâme: 40; İkame- 

tus-SufÛf: 18; İftitahu's-Salât: 28; el-Kırâ'e: 30; er-Rukû 1 ve's-Sucûd ve't- 

Teşehhud: 52; İnkıda us-Saiât: 17; İctinâb Ekli's-Sûm: 5; Salâtun-Nisâ ve's- 

Sıbyân: 15; el-Cumu'a: 65; Salatul-Havf: 6; el-İyd: 40; el-Vitr: 15; el-İstiska: 35; 

el-Kusûf: 25; Sucûdu'l-Kur'ân: 14; el-Kasr: 36; el-îstihâre: 8; el-Tahrîd alâ 

Kıyâmi'1-Leyl: 41; en-Nevâfil: 18; es-Salât bi-Mescid Mekke: 9; el-Amel fi's- 

Salât: 26; es-Sehv: 14; el-Cena'iz: 154; ez-Zekât: 113; Sadakatu'1-Fıtr: 10; el- 

Hac: 240; el-Umre: 32; el-İhsâr: 40; Cezâ'u's-Sayd: 40; es-Savm: 66; Leyletul- 

Kadr: 10; Kıyam Ramadân: 6; el-İ'tikâf: 20; el-Buyû': 191; es-Selem: 19; eş- 

Şuf'a: 3; el-İcare: 24; el-Havâle: 30; el-Kefâle: 8; el-Vekâle: 17; el-Muzara'a 

ve'ş-Şurb: 29; el-istikrâd ve Edâ u'd-Duyûn: 25; el-Eşhâs: 13; el-Mulâzeme: 2; 

el-Lukata: 15; el-Mezalim ve'1-Ğasb: 41; eş-Şerike: 72; er-Rehn: 9; el-Itk: 21; el- 

Mukâtebe: 6; el-Hibe: 69; eş-Şehâdât: 58; es-Sulh: 21; eş-Şurût: 24; el-Vesâyâ: 

41; el-Cihâd ve's-Siyer: 255; el-Cihâd: 42; Fardul-Humus: 58; el-Cizye ve'l- 

Muvâda'a: 63; Bedu'1-Halk: 202; el-Enbâ ve'1-Meğâzî: 428; Cuz'u'l-Ahbar 

ba'de'l-Meğâzî: 138; et-Tefsîr: 540; Fedâ'ilu'l-Kurân: 81; en-Nikâh ve't-Talak: 

244; en-Nefekât: 22 ; el-Et'ime: 70; el-AMka: 11; es-Sayd ve'z-Zebâ'ih: 90; el- 

Edâhî: 30; el-Eşribe: 65; et-Tıb: 79; el-İlbâs: 120; el-Merdâ: 41; el-Libâs: 100; el- 

Edeb: 256; el-İstîzân: 77; ed-Da'avât: 76; mine'd-Da'avât: 30; er-Rikâk: 100; el- 

Havd: 16; el-Cenne ve T n-Nâr: 57; el-Kader: 28; el-Eymân ve'n-Nuzûr: 31; 

Keffâretu'l-Yemîn: 15; el-Ferâ'id: 41; el-Hudûd: 30; el-Muhâribûn: 52; ed- 

Diyât: 54; İstitâbetul-Murteddîn: 20; el-İkrâh: 13; Terku'l-Hiyel: 23; et-Ta'bîr: 

60; el-Fiten: 80; el- Ahkâm: 82; el-Emân: 22; İcâze Haberi'l-Vâhid: 19; el-İ'tisâm: 

96; et-Tevhîd'den sona kadar: 170. (Umdetu'l-Kaarî, 1/9, 10). 

Buna göre Sahîhu'l-Buhârî'de 97 Kitâb başlıklı ana bölümlere dahil 3730 bâb 

da 7375 (İbn Hacerin sayımına göre, 7397) hadis vardır. Mu'allak, mutâba'at 



24 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

ye mevkuf rivayetler bu sayının dışındadır. Tekrarlar hariç tutulursa Hz. 
Peygamber 'e ait merfû hadislerin sayısı 2602 dir. 

Rivayetlere göre Sahih'i el-Buhârî'den doksan bin kişi dinlemiştir. İçlerinden 
beşi Sahihu'l-Buhârî'nin en meşhur ilk ravileridir: 

1. Muhammed b. Yûsuf b. Matar el-Firebrî (320) 

2. İbrahim b. Ma'kıl en-Nesefî (295) 

3. Hammâd b. Şâkir en-Nesevî (290) 

4. Mansûr b. Muhammed b. Ali el-Bezdevî (329) 

5. el-Hasen b. İsma'il el-Mehamilî (330) 

Sahîhu'1-Buhârî'nin bu rivayetlerinden ilk ikisi dışında diğerleri pek itibar 
görmemiştir. Kaynakların verdiği bilgilere bakılırsa en-Nesefî rivayeti, el- 
Firebrî rivayetinden daha az kapalıdır. Dolayısıyla anlaşılması ona nisbetle 
daha kolaydır. el-Hattâbî, Ebu Nu'aym el-îsbehânî, el-Humeydî gibi alimler 
şerh veya çalışmalarında bu nüshayı diğerlerine tercih ederek asıl olarak al- 
mışlardır. 

el-Firebrî nüshası, el-Buhârî'nin kâtibi Ebu Ca'fer Muhammed b. Ebî Hatim 
nüshasına dayanan bir asıldan çoğaltılmıştır. el-Firebrî bu nüshayı bizzat el- 
Buharî'den 248 (862)'de Firebr (Farab)'da; 252 (866)'da Buhâra'da olmak üzere 
iki kere dinlemiştir. Sonradan bu nüsha çoğaltılmış ve yaygın hale gelmiş- 
tir. Ancak bu nüshadan kopya edilen ilk nüshalar arasında önemli ayrılıklar 
meydana gelmiştir. 

Hicrî yedinci asrın sonlarına doğru Ali b, Muhammed b. Abdullah el-Yûnînî 
(701) isimli bir Hadis âlimi, el-Firebrî nüshasından çoğaltılan nüshaların ara- 
sını birleştirmiş; onu diğer meşhur nüshalarla karşılaştırarak SahüYin 
bugün elimizde bulunan nüshasını meydana getirmiştir. Diğer nüshalar bu 
arada unutulmuştur. İstanbul kütüphanelerinden birinde bulunan ve yapıla- 
cak baskıya esas oluşturmak üzere Sultan Abdulhamid'in emriyle Mısır'a 
gönderilen çok eski bir el-Yûnînî nüshası, eser basıldıktan sonra ortadan kay- 
bolmuş; bir daha geri gelmemiştir. (Buhârî'nin Kaynakları, 173, 184) 

Sahihu'l-Buhârî'nin önemli özelliklerinin başında mukaddimesinin olmayışı 
gelir. Gerçekten Sahih, "İnnemel-A'mâlu bi'n-Niyyât" hadisiyle başlar. 
Sahîh'in bu hadisle başlamasını, el-Buhârî'nin eserini yazarken niyetinin hali- 
sane olduğunun ifadesi olarak yorumlayanlar; dolayısiyle bu hadisi önsöz 
yerine koyanlar vardır. 

Sahîhu'l-Buhârîde bulunan hadisler, Sahîhu Müslim'de olduğu gibi 
bütün rivayet farklarıyla bir arada verilmiş değilir. Aksine, taşıdıkları 
hükme göre birkaç yerde verilmişlerdir. Bu konuda el-Makdisî şunları söyle- 
miştir: 

" Allah rahmet eylesin, el-Buhârî bazen bir hadisi birkaç yerde zikreder ve her 
babda başka bir isnadla ve hangi bâbda tahric ediyorsa o babın gerektirdiği 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _^ — 

manayı çıkarır. Bir hadisi aynı isnad ve aynı lafızla iki yerde tekrar ettiği na- 
dirdir. Yine bir hadisi tekrar ettiğinde başka bir tarîktan gelen rivayetini verir 
ve bundan bazı faydalar gözetir. Söz gelimi bir hadisi bir sahâbîden rivayet 
ettikten sonra o hadisi bir başka sahâbîden rivayet etmiş bulunursa maksadı 
o hadîsi garabetten kurtarmak olmuştur. Kendi şeyhlerine varıncaya kadar 
ikinci, üçüncü... tabakadan raviler hakkında da aynı şeyi yapar. O hadisi bir- 
kaç yerde okuyanlar aynen tekrar edilmiş sanırlar. Gerçekte ise bu, fazladan 
bir faydaya bağlı olduğu için tekrar sayılmaz. Onun bir hadisi böyle tekrar 
etmesinin görünüşe göre tekrardan bir farkı da bazı ravilerin tam, bazıları- 
nın kısaltarak rivayet ettikleri aynı hadisin hangi lafızlarının hangi raviye ait 
olduğunu göstermektedir. Bunun için hadis herbirinden nasıl gelmişse öyle- 
ce rivayet eder. Böylece hadisi rivayet edende bir şüphe var ise onu da gide- 
rir. Aynı şekilde hem mevsûl, hem mursel; hem merfû hem mevkuf olarak 
gelen bazı birbirine zıt manalar taşıyan hadisler vardır ki el-Buhârî'ce 
mevsûl veya merfû olarak rivayet edildiği böylece açıklığa kavuşturulmuş 
olur. İşte bu gibi yerlerde aynı hadisi iki tanktan gelen şekliyle rivayet eder. 
Bununla da hadisin zıt manalar taşımasının kendisince hükmü olmadığı, ya- 
hutta merfû olarak gelen şeklin kendisine göre açıklığa kavuştuğunu anlat- 
mak ister/' (Hedıju 's-Sârî, 12). 

Sahîhu'l-Buhârî'de bir hadisin değişik isnad ve lafızlarla tekrar edilerek veri- 
lişine "innemel-a'mâlu bi'n-Niyyât" hadisi örnek gösterilebilir. el-Buhârî bu 
hadisi Sahîh'in yedi yerinde, yedi değişik şeyhten farklı isnad ve lafızlarla 
vermiştir. Şöyle ki; 
l.Bed'u'l-Vahy'deel-Humeydî'den; 

2. Kitâbu'l-îman'da, Abdullah b. Mesleme el-Ka'nebî'den; 

3. Kitâbu'1-Itk, el-Hatâ ve'n-Nisyân babında, Muhammed b. Kesir' den; 

4. Hicretu n-Nebî bahsinde, Musedded b. Muserhed'den; 

5. Kitâbu'n-Nikâh'ta, Yahya b. Kaza'a'dan; 

6. Kitâbu'l-Eymân ve'n-Nuzûr'da, Kuteybe b. Sa'îd'den; 

7. Terku 1-Hiyel'de İbnu'n-Nu'mân'dan... 

Hadisleri taşıdıkları fıkhı veya umumî hükümlere göre bölerek ait olduğu 
hükmü ilgilendiren kısmını almak suretiyle verişine misal olarak da Hz. Pey- 
gamberin peygamberliğini ilan haberini alan Bizans Meliki Hirakliyus'un Ti- 
caret için Şam'da bulunan Ebu Sufyân'ı çağırtıp onunla konuşması ve Hz. 
Peygamberin yolladığı İslâm'a davet mektubu hakkındaki haberi verilebilir. 
el-Buhârî bu haberi on dört yerde verir: 

1. Bed'u'l-Vahiy'de (Ebu Sufyân'm Hirakliyus ile konuşması, Hirakliyus'un 
Hz. Peygamber'i ikrar edişi, Dihye aracılığıyla gönderilen mektup, îbnu'n- 
Nâtur kıssası, Hirakliyus'un Bizans ileri gelenlerini toplayıp onlara Hz. Pey- 
gamber'e uymalarını söylenip imtihan etmesi sırasıyla); 



242 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

2. Kitâbu'l-Cihâd, Du'â'un-Nebî ile'l-İslâm babında, (Hz. Peygamber'in 
islâm'a davet mektubu gönderdiği, Bu mektubu Dihye ile yolladığı, ona 
Busra emirine vermesini emrettiği, Ebu Sufyan kıssası, Hz. Peygamber'in 
mektubu tertibinde); 

3. Kitâbu't-Tefsîr'de. (Ebu Sufyân Kıssası, Hz, Peygamber'in mektubu); 

4. el-Aynî'nin ifadesine göre yine Kitâbu't-Tefsîr'de Abdullah b. Muham- 
med'den; 

5. Kitâbuş-Şehâdât'ta, "men emera bi'incâzi'1-va'd" babında. (Herakliyus'un 
Ebu Sufyân'la konuşmasının yalnızca bir fırkası); 

6. Cizye bahisinde özlü olarak; 

7. Kitâbu'l-Edeb'de yine özlü olarak ve Ebu Sûfyan'la konuşmanın iffet ve 
sıla-i rahm fırkasını içeren kısmıyla; 

8. Yine el-Aynî'nin ifadesine göre Kitâbu'l-Edeb'de Muhammed b. Muka- 
til'den özlü olarak, 

9. Kitâbu'l-îlm'de Hz. Peygamber'in mektubunun elden götürülmesi fıkrası 
bölümüyle; 

10. Kitâbu'l-Eymân ve'n-Nuzûr'da; 

11. Kitâbu'l- Ahkâm, Tercemetu'l-Hukkâm babında sadece tercüme fıkrasıyla; 

12. Kitabu'l-Meğâzî'de; 

13. Haber Âhâd bahsinde, mektubun Kisrâ'ya götürülmesi fıkrasıyla; 

14. Kitâbul-İstîzân, keyfe yuktebu'l-Kitâb ilâ Ehli'l-Kitâb babında kitap ehline 
mektup yazmanın caiz olduğuna delil olarak yalnızca mektubun hitap kıs- 
mıyla. (Umdetu'l-Kacırî, 1/98). 

Sahîhul-Buhârî'nin önemli özelliklerinden birisi bab başlıklarıdır. Bunlara 
özel tabiriyle "terâcim" adı verilmiştir. "el-Buhârî'nin fıkhı, teracimindedir" 
sözü meşhurdur. O bab başlıklarında çok kere herhangi bir konuda delil 
olan ayetlerin yanısıra hadislerden bölümlere, sahabe sözlerinine, diğer alim- 
lerin görüşlerine yer verir. Buna örnek olarak da Kitâbu'l-îmân'in ilk babı ve- 
rilebilir. Burada el-Buhârî önce "Hz. Peygamber'in "buniye'l-îslâmu alâ ham- 
sin" hadisi" başlığını koymuş; arkasından imanın söz ve amelden ibaret 
olduğu, artıp eksileceği görüşüne yer vererek buna delil olarak sekiz ayet 
zikretmiştir. Daha sonra Allah için sevip Allah için buğzetmenin imanla ilgili 
olduğunu kaydedip Umer b. Abdulazîz'in Adî b. Adîye yazdığı "imanın 
farzları, şartları, hududu ve sünnetleri vardır. Bunları tamamlayan imanını 
kemale erdirir. Tamamlayamayan erdiremez. Eğer yaşarsam öğrenmeniz 
için bunları açıklayacağım. Eğer ölürsem, sizin sohbetinize haris değilim" sö- 
züne yer vermiştir. Daha sonra ise Kur'ân-ı Kerim'den Hz. İbrahim'in "kal- 
bim. yatışsın" sözünü nakletmiştir. En sonra da Mu'az b. Cebel, îbn Mes'ud, 
İbn Umer, Mucâhid ve İbn Abbâs'in imanla ilgili bazı sözlerini ve Kur'ân-ı 
Kerim ayetlerindeki kimi lafızların açıklamalarını mu' allak olarak vermiş- 
tir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 243 

Sahîhu'l-Buhârî'yi diğer hadis kitaplarından ayıran önemli bir özellik de 
mu' allak hadisleridir. O kadar ki, bu tür hadislerin kaynağının Sahîhu'l- 
Buhârî olduğu söylenmiştir. Talik adı verilen tsnaddan bir veya daha fazla 
şahsı anmadan nakledilen böyle muallak hadislerin sayısı 141 dir. Yukarıda 
da söz konusu edildiği gibi daha çok bâb başlıklarındadır. îbn Hacer'e göre 
üç gruptur: 

a. Sahîh'in bir başka yerinde isnadıyla zikrettikleri; 

b. Sahih' te isnadsız bıraktığı halde diğer kitaplarında isnad ettikleri; 

c. Ne sahîh'te ne de diğer eserlerinde senedini vermeyip isnadları başka mu- 
haddislerin eserinde bulunanlar. , . 

Sahîhu'l-Buhârî'nin bu özelliği üzerinde durulmuş; tartışmalar yapılmıştır. 
Muallak hadisler nedeniyle îbn Mende gibi kimi alimler Buharî'yi tedlis yap- 
makla suçlamışlardır. Bu konudaki belirlemeler özetle şu şekildedir. 
"Eğer Buharı, hadisi "kale, râva" gibi kat'î bir ifade ile ta f lik etmişse bu, ken- 
dinden almanın sıhhatine delâlet eder. Yalnız ta'lîk arasında ismi söylenme- 
yen ravîler üzerinde düşünmek gerekir. Söz konusu ravîlersi/ca iseler, ta'lîk 
edilmelerinin sebebi bu hadisin kitabın bir başka yerinde daha veya manası- 
nın o babda diğer bir vasıta ile bile olsa bulunmuş olmasıdır. Böylece ihtisa- 
ren ona da işaret edilmiştir. 

Veya bu ta 'lîk, hadis aliminin şeyhinden semâ ' yoluyla alındığını; ancak bu 
şeyhin tedlîs yapmakla tanınan biri olduğunu gösterir. Bunun yanısıra 
ta 'lîk, bir de hadisin mevkuf olduğunu, öteki deyişiyle m üs ned olmayıp is- 
nadının sahâbiye ulaştığını ifâde eder. 

Son olarak Sahîhu'l-Buhârî'deki talîkler, hadisin ravileri arasında gerçekte 
sika olmakla birlikte hadis naklinde Buhârî'nin şart koştuğu dereceye yükse- 
lemeyenler vardır. 

Buharı, ölümsüz eserinde takip ettiği metod gereği bir hadisi bazen doğru- 
dan doğruya ta'lîk etmiştir. Bazen de mutâba'at yoluyla almıştır. Bu da 
muhtelif sebepleden "kale julânun, ravâ fulânun" gibi cezm sîğasıyla yapıl- 
mıştır. Şayet ta'lîk, "yukalu, yurvâ, yuzkeru" gibi temrîz sîğasıyla yapıl- 
mışsa o zaman hadisin isnadında talîkde zikrettiği şahsa kadar gelen raviler 
içinde zayıf bulduğu bir ravi var demektir. Bu zayıflık bazan başkalarının se- 
netteki illeti görmemiş veya mühimsememiş olmalarından dolayı sahih 
kabul edecekleri kadar önemli olabilir. 

Buharinin bir başka ta'lîk şekli "kale lena, kale lî, zâdenâ, zadeni, zekera 
lena, zekera lı gibi tabirlerle yapılmıştır. Bunlar bazı alimlerce ta'lîk sınıfına 
dahil edilmiş bile olsalar, mu 'allak değillerdir. Ebu Ca'fer b. Hamdan bunla- 
rın arz ve m un av el e ifâde ettiklerini ileri sürmüştür. Hadiscilerin tümüne 
göre bu tarzda ta'lîk edilen hadisler, senette; ittisal ifade ederler. 
Bazı hadis alimlerine göre Buhârî'nin temrîz sigasıyla ta'lîk ettiği hadisler, 



244 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

şeyhlerinden müzâkere esnasında aldıklarıdır. Aynı konuda Prof. Dr. Fuad 
Sezgin ise şu mütalaada bulunur: 

"...Buhârîmn Sahîh'ini tasnif ettiği sırada ortada zengin bir edebiyat vardı. 
Buhârî, bunlardan faydalanmıştı. Sahîh'te böylesine zengin bir edebiyatın 
hülâsasına kalkışınca herhangi bir şekilde semâ ve kıra' at yoluyla rivayet 
hakkını elde etmediği kitaplar da vardı. O, bunlardan da istifade etmişti. 
Rivayet hakkına sahip olduğu kitaplardan "haddesenâ, ahberanâ", gibi eda 
lafızlariyle; rivayet hakkına sahip olmadıklarından ise "kale" tabiriyle hadis 
alıyordu/ 7 {Buharı' nin kaynakları, 84-94. Kısaltılarak) 

Özetleyecek olursak S ahîhu'l- Buhârî deki muallak hadisler önemli eleştiri- 
lere uğramıştır. Prof. Dr. Fuad Sezgin, Buhârî'nin hadisleri talik etmekle 
isnad otoritesini ciddî olarak sarstığı kanaatindedir. 

Genelde bu özelliklere sahip Sahîhu'l-Buhârînin ravileri arasında yalancı- 
lık, yalan ithamına maruz kalmak, sahibini dinden çıkaran bid'atlarla tenkit 
edilmiş kimse yoktur. Bu yönüyle de İslâm alimlerinin güvenini kazanmış 
ve büyük çoğunluğu tarafından Kur'ân-ı Kerim'den sonra en sahih kitap sa- 
yılmıştır. Pek çok alim tarafından şerhedilmiştir. Bundan başka hadislerine, 
bölüm başlıklarına, anlaşılmayan yerlerine, ravilerine, mu'allak hadislerine 
ve Sahihi ilgilendiren değişik konulara dair hayli kitaplar yazılmıştır. Deni- 
lebilir ki, İslâm aleminde etrafında geniş bir edebiyatın oluştuğu ikinci kitap 
Sahîhu'l-Buhârîdir. Onun üzerinde batılı ilim adamları da durmuşlardır. 
Özellikle Fransız, İngiliz, Alman ve İtalyan musteşrıklarınm Sahîh'in çeşitli 
yönlerine dair hayli araştırmaları vardır. Bu önemli eser ayrıca İngilizce ve 
Fransızcaya da tercüme edilerek yayınlanmıştır. 

Birçok kere basılan Sahîhu'l-Buhârfnin Sultan Abdülhamid'in emriyle bası- 
lan Mısır baskısı ile 1315 (1897) tarihli İstanbul baskısı ilmî açıdan en güveni- 
lir olanlarıdır. {Buharı, 66, 68). 

a) Şerhleri 

1. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en-Nîsâbûrî, el- 
Hâkimul-Kebîr (378) 

el~Hattâbi sözünü edip hatalarına dikkat çekmiş (KZ, 545) 

2. riâmu's-Sunen: Hamd b. Muhammed el-Hattâbî (308-388) 

Nüsha: Ayasofya, 687; Feyzullah Efendi 437 (563 h.); 261 (616 h.), 262; 

Topkapı 3. Ahmed 393; Dâru'l-Kutub 21435 b. 

Zeyli 

1. (Şerhu'l-Buhârî): Ahmed b. Sa'îd ed-Davudî (402) 

2. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. et-Temîmî 

3. (Şerhu'l-CâmiTs-Sahîh li'1-Buhârî): Hişâm b. Abdurrahmân, îbnu's- 
Sâbûnî (423) 

İsma'il Paşa, harf sırasına göre tertiplenmiş çok faydalı bir şerh olduğu- 
na işaret etmiştir. {EM, 2/509). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 245 

4. Şerhu'l-Buhârî: Muhelleb b. Ahmed el-Esedî, Ibn Ebî Sufre (435) 

Muhtasarı 

Muhtasaru Şerhu'l-Buhârî li'1-Muhelleb b. Ebî Sufre: Muhammed b. 

Halef, Îbnul-Murâbıt el-Umevî (485) 

5. Şerhu'l-Buhârî: Ebu'z-Zinâd es-Serrâc. 

6. Şerhu'l-Buhârî: Ali b. Halef b. Abdilmelîk, İbn Battal el-Kurtubî (449). 
Nüsha: Topkapı Sarayı, Medîne 230. 

Hadisler genelde Mâliki fıkhı esas alınarak şerhedilmiştir. 

el- Aynî, Umdetu'l-Kaarîde bu şerhten nakillerde bulunmaktadır. 

Haşiye 

Haşiye Alâ Şerhi'l-Buhârî li'bni Battal: Ali b. Muhammed, tbnul-Munîr 

(699) (KZ, 546) 

7. (Şerhu'l-Buhârî): Umer İbnul-Hasen el-Hûzenî el-İşbilî (392-460) 

8. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Ali, İbn Karziyâl (479) 

9. (Şerhu'l-Buhârî): Uleys b. Abdullah el-Esedî (480) 

10. (Şerhu'l-Buhârî): Ali b. Muhammed el-Bezdevî (400-482) 
Muhtasar bir şerhtir. 

11. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: İsa b. Sehl el-Kevakibî (413-486) 

12. Şerhu'l-Buhârî: Isma'il b. Muhammed el-Bustî, Kıvâmu's-Sunne (459- 
535) 

13. (Şerhu'l-Buhârî): Ahmed b. Muhammed b. Umer et-Teymî, İbn Verd 
(465-540) 

Çok geniş bir şerh olduğu kaydedilir. (KZ, 546). 

14. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Arabî (468-543) 

15. (Şerhu'l-Buhârî): Abdulvâhid İbnut-Iîn es-Sefâkusî 

Kaynağını ed-Dâvudî'nin İ'lâmu's-Sunen esas olmak üzere yazdığı şerh 
oluşturur. 

16. Şerhu Muşkili'l-Buhârî: Muhammed b. Sa'îd b. Yahya el-Vasıtî (637) 
Nüsha: Feyzullah Efendi, 439 (1. Cüz). 

17. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî 
(555-650) 

18. Şevâhidu't-Tavdîh ve't-Tashîh li-Muşkilâti'1-Câmi'i's-Sahîh Muham- 
med b. Abdullah b. Mâlik (672) 

Nüsha: Veliyyuddîn Efendi 9259/1; Hacı Reşid Paşa 1117/555; Reisu'l- 
Kuttâb 180; Bursa Haraccı-Zâde 271/1; Zahiriye Hadîs 101; Mecmâ 39. 
Basılmıştır. (Haydarâbâd 1319; M. Fu'âd Abdulbâkî edisyonu: Kahire 
1957. 



246 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

19. (Şerhu'l-Buhârî): Ali b. Muhammed b. Mansûr el-İskenderânî, tbnu'l- 
Munîr (699) 

Geniş bir şerhtir. (KZ., 546) 

20. et-Telvîh fî Şerhi'l-Câmi'i's-Sahîh: Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689-762) 
Muhtasarı 

(Muhtasaru't-Telvîh): Resûlâ b. Ahmed et-Tabbânî (793) 

21. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Ahmed et-Tilemsânî (781) 

22. Şerhu'l-Buhârî: Ahmed b. Muhammed b. Abdulmumin el-Kırımî (783) 

23. (Şerhu'l-Buhârî): Sa'îd b. Mes'ûd el-Kazrûnî (727-785) 
766 da Şîrâz'da telif edilmiştir. {EM., 1/392) 

24. el-Kevâkibu'd-Derârî fî Şerhi Sahîhi f l-Buhârî: Muhammed b. Yûsuf el- 
Kirmânî (718-786) 

775 de Mekke'de tamanlanmış. 

Nüsha: Murad Molla 507, 512; Rağıp Paşa 295, 296; Yeni Cami 217, 218, 
219, 220, 221, 222; Aya Sofya 658 f 659-666, 667-670; Süleymaniye 227 (853 
v. 985 h.); 228-232; Kılıç Ali 239-242; Şehit Ali Paşa 450; Es'ad Efendi 388; 
Laleli 548-551; Esmahan Sultan 79-82; Damad ibrahim 339, 340; Lala İsma- 
il 40 (771 h.); Feyzullah Efendi 425-430; Carullah 343; Pertev Paşa 114, 
115; Nuru Osmaniye 885-893; Fatih 874-891; 936, 937, 939-942; Beşir Ağa 
473 (804 h.); Şehzade 10; Topkapı Sarayı 3. Ahmed 385, 386; Topkapı Sa- 
rayı, Medîne 226, 227, 228; Revan Köşkü 228, 229, 230, 231, 232, 233; Atıf 
Efendi 222; Veliyuddin 217-222; Rüstem Paşa 79-81; Süleymaniye, Yusuf 
Ağa 133; Cami Mehmed Ağa 54-61; Musalla Medresesi 44, 45, 46, 47; İst. 
Ün. Kütüphanesi 1772-1777, 1791; Bursa Haraccıbaşı 197, 209. 

1935 yılında Kahire'de basılmıştır. 

25. et-Tenkîh fî Şerhi'l-CâmiTs-Sahîk Muhammed b. Bahâdır ez-Zerkeşî 
(745-794) 

Nüsha: Berlin 1195 (788 h. Mü'ellif Hattı); Ayasofya 682, 683, 684; Topka- 
pı Sarayı, Emanet Hazinesi 672; Topkapı Sarayı 3. Ahmed 373, 374, 375, 
377, 378; 402/1; Laleli 554; Şehit Ali, 392; Feyzullah Efendi 438; Nuru Os- 
maniye 742; Fatih 717-721; 1127; Hamidiye 239/1, 240; Reisulkuttab 224/ 
2; Yeni Cami 177; Murad Molla 366; Atıf Efendi 411; Veliyuddin 612-616; 
Emir Buharı 56, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 1788; Manisa 266; 
Bursa Haraccıbaşı 245; Çorum İl Halk Kütüphanesi 234 (1055 h.) 

1351 h. yılında Kahire'de basılmıştır. 

Muhtasarı 

Muhtasaru't-Tenkîh: Muhammed b. Muhammed, İmamu'l-Kâmiliyye 

(808-874) 

Haşiyesi 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI __ ?47 

1. Haşiye Ale't-Tenkîh: Ahmed b. Nasr el-Bağdâdî (844) 
Nüsha: Köprülü 1591/5 

2. Havâşî Ale't-Tenkîh: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 
Nüsha: Köprülü 1591/5 (v. 77a-105b). 

3. Fethu ? l-Bârî fî Şerhi'l-Câmi'iVSahîh Li'1-Buhârî: Abdurrahmân b. 
Ahmed, îbn Receb el-Harıbelî (706-795) 

26. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh: îsmâ'il b. İbrâhîm el-Belbîsî (802) 
(EM, 1/215) 

27. Şerhu'l-Câmi'iVSahîh: Muhammed tbnu's-Sa'îd el-Kâzrûnî (802) 

28. Şevâhidu't-Tavdîh fî Şerhi'l-Câmi'i's-Sahîh Umer b. Ali îbnul- 
Mulekkın (723-804) 

Nüsha: Topkapı, 3. Ahmed 39 (795 h.); Şehit Ali Paşa 449; Feyzullah Efen- 
di 377-379; 380-392; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 624. 
es-Sehâvî'ye göre Moğoltay şerhine dayanır. İbn Hacer'e göre ise fazla 
Önemi yoktur. 

29. el-tfhâm li-Mâ. fî Sahîhi'l-Buhârî mine'l-İbhâm: Abdurrahmân b. 
Umer, îbn Raslân el-Bulkînî (824) 

Eseri 812 de telif etmiştir. 

Nüsha: Ayasofya 679 (819 h.); Konya Yusuf Ağa 5265. 

30. Mesâbîhu (SabîhuVl-Câmi'is-Sahîh: Muhammed b. Ebî Bekr ed- 
Demâmînî (763-827) 

10. Rebiulevvel 828 de Zebîd'de tamamlanmış. 

Nüsha: Nuruosmâniye 849, 850; Selim Ağa 192; Laleli 553 (892 h.). 

31. el-Kevkebu's-Sârî fî Şerhi'l-Buhârî: Muhammed b. Ahmed b. Mûsâ el- 
Kufeyrî (831). 

Nüsha: Berlin 1200 (823 h, Mü'ellif Hattı). 

32. el-LâmiVs-Sabîh fî Şerhi f l-Câmi f iVSahîh: Muhammed b. Abdud- 
dâ'im el-Burmâvî (831) 

Nüsha: Nuruosmâniye 845, 846; Ayasofya 804 (1. cild); 680 (1. cild), Laleli 
552 (752 h.); Damad İbrahim Paşa 325, 326, 327; İstanbul Üniversitesi Kü- 
tüphanesi 1789, 1865; Topkapı 3. Ahmed 395, 394/2, 394/3; Şehit Ali Paşa 
451. 

33. Mecma'u'l-Bahreyn ve Cevâhiru'l-Hibreyn fî Şerhi Sarûhi'l-Buhârî 
Yahya b. Muhammed b. Yûsuf, Îbnu'l-Kirmânî (833) 

Babası el-Kirmânî ile İbnu'l-Mulekkın şerhlerini birleştirmiş; ez-Zerkeşî 
şerhi ile ed-Dimyâtî haşiyesinden faydalı bilgiler ekleyerek meydana ge- 
tirmiştir. 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 402 (8 cild, 829 h. tarihli mü'ellif hattı). 

34. el-Kevkebu's-Sârî: Ali İbnul-Huseyn el-Mevsılî (837) 



248 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

35. et-Tenkîh li-Fehmi Kari'i's-Sahîh: İbrahim b. Muhammed b. Halîl el- 
Halebî, Sıbtu'bnu'l-Acemî (841) 

Nüsha: Topkapı, 3. Ahmed 392; Feyzullah Efendi 435 (824 h.); Ayasofya 
689 (831 h.). 

Muhtasarı 

(Muhtasaru't-Tenkîh): Muhammed b. Muhammed eş-Şâfi'î, İmâmu'l- 
Kâmiliyye (874) 

36. tftitâhu'1-Karî fî Şerhi'l-Câmi'is-Sahîh li'l-Buhârr Muhammed b. Ab- 
dullah, İbn Nasıruddin ed-Dimeşkî (777-842) 

37. el-Mutterciru'r-Rebîh veVSa'yu'r-Racîh ve'1-Murahhabu'l-Fesîh fî 

Şerhi'l-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed b. Ahmed et-Tilemsânî (766-842) 

38. Şerhu'l-Câmi'iVSahîh: Ahmed İbnu'l-Huseyn er-Remlî (753-844) 

39. (Şerhu'l-Buhârî): Ahmed b. Raslan el-Makdisî (844) 

40. Fethu'1-Bârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî 
(773-852) 

Buhârî şerhleri içinde en büyüğü sayılır. 

Fethu'1-Bârî, hadislerle ilgili incelikler, edebî nükteler, fıkhî fevaid ve 
diğer yönlerden önemli bir eserdir. (KZ V 547). Hadis tanklarını bir arada 
vermesi, şerh ve irab yönünden ihtimallerden birini tercih edişi yönlerin- 
den üstün kabul edilir. Tekrar eden hadislerde şerh metodu olarak, hadi- 
si her geçtiği yerde Buhari'nin maksadına uygun izahlar yapar. 

H. 804 de Ta'Iîku't-Talîk isimli eserini bitirdikten sonra Hedyu's-Sârî 
üzerinde çalışmış, 813 de bitirince şerhe başlamış, 842 de bitirmiş. 

Nüsha: Yeni Cami 210, 212; Ayasofya 8-18; 37-41; 626-632; 634-653; Köp- 
rülü 316-321 (861-868 h.); Süleymâniye 234-238; Kılıç Ali Paşa 228-230; 
Damad İbrahim 312-317; 318-322; 2490-2501; Şehit Ali Paşa 432-440; 441- 
444 (849 h.); 446, 447; Hacı Mahmud 459; Carullah 326-36; Fatih 900-925; 
Laleli 540-547; 3651/2; Reisulkuttâb 189-194; Feyzullah 399-407; Veli- 
yuddîn 593-595 (860 h.); Bayezid 1012-1019; Musalla Medresesi 46-51; 
Mahmud Paşa 86, 87; Konya Yusuf Ağa 122-132; Edirne Selimiye 1018- 
1030. 

Birkaç kez basılmıştır. (Bulak 1300-1301; Kahire 1325 h.; 1329 h.). 

Mukaddimesi 

Hedyu's-Sarî: İbn Haceri'l-Askalânî 

Sahîhu'l-Buhârî üzerine yapılmış en önemli çalışmadır. 

Nüsha: Yeni Cami 211 (832 h.); Ayasofya 625, 633; İstanbul Üniversitesi 
Kütüphanesi 586; Musalla Medresesi 52; Topkapı 3. Ahmed 400, 401. 
Fethu 1-Bârî ile birlikte basılmıştır. 

Haşiye 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 249 

en-Nuket Alâ Sahîhi'l-Buhârî: İbn Haceri'l-Askalânî 

Muhtasarı 

1. (Muhtasaru Fethi'1-Bârî): Muhammed b. Ebî Bekr İbnu'l-Huseyn el- 
Merâğî (859) 

2. el-Menhelu'1-Cârî'l-Mucerred min Fethi'1-Bârî: Muhammed b. Mu- 
hammed b. Abdullah el-Haydarî (821-894) 

3. (Muhtasaru Fethi'1-Bârî): Muhammed İbnul-Kasım el-Ensârî, er- 
Rassâ 

(895 dolayları) 

Eleştirisi 

İntikadul-Ftirâd: Mahmûd b. Ahmed el-Aynî (762-855) 

Nüsha: Zahiriye, Hadîs 99. 

41. Menhelu f l-Kaarî fî Tefsiri Muşkili'l-Buhârî: Muhammed b. Muham- 
med el-Menzilî (852) 

42. Umdetu'l-Kaarî Şerhu Sahîhil-Buhârî: Mahmûd b. Ahmed el-Aynî 
(762-855) 

Büyük ve metotlu bir şerhtir. 820 Recebi sonlarında başlamış, 847 Cuma- 
delûlâsırun 5. Cumartesi günü bitirmiştir. 

Kâtip Çelebi'ye göre geniş çapta Fethu'l-Bârîden faydalanmıştır. Öyle 
ki, yerine göre bir sayfalık bir ibareyi aynen nakletmiştir. Şerhlerin pek 
çok yerinde ona uymuş olmakla birlikte İbn Hacer'in kasten hazfettiği 
kimi yerlerde sözü uzattığı, tercemesi verilen ravilerin ensâbı, kelimeler, 
i'rabları, bedî-beyan, me'ânî ve istinbat, soru-cevap gibi hususlarda çok 
kere İbn Hacer'den ayrıldığı kaydedilir. 

Özellikle Fıkhî izahlarda, mezhepler arasındaki farkları delilleriyle birlik- 
te açıklamakta son derece faydalı bir şerhtir. Zaten, Hadis İlmi ağırlıklı 
şerhe bakmak isteyenler Fethu'l-Bârîyi; fıkıh ağırlıklı olanını tercih 
etmek isteyenler ise Umdetu'l-Kârî'yi yeğlerler sözü meşhur olmuştur. 
Umdetu'1-Karî, müellifinin hayatında Fethu'1-Bârî derecesinde meşhur 
olmamıştır. Bunu her iki müellifin arasında geçen kimi anlaşmazlıklara 
bağlayanlar vardır. 

Nüsha: Rağıp Paşa 300-305; Yeni Cami 213-216; Nuruosmâniye 854-861; 
Ayasofya 671-678; Süleymâniye 238; Yahya Efendi 48-50; Murad Molla 
501-506; Selim Ağa 194; Şehit Ali Paşa 452; Damat İbrahim 328-332; 333- 
335; Hamidiye 276-278; 285-293; Feyzullah 408-428; ResiulKuttâb 196, 200, 
201; Carullah 337/1, 338, 339, 340 (845 h.); Veliyuddin 601-606. 

Birkaç kere basılmıştır. (İstanbul 1308-1311; Kahire 1348). 

43. (Şerhu Sahîhi'l-Buhârî): Muhammed b. Fahruddîn el- Abbasî el-Medînî 
(860) 

860 da bitirmiş. 



250 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Nüsha: Zahiriye Umûmî 8783 (860 h. müellif hattı). 

44. (Şerhu Sahîhi'l-Buhârî): Abdurrahîm b. Mahmûd b. Ahmed el-Aynî (864) 

45. et-Tavdîh li-Evhâmi'1-Vâkı'a fi's-Sahîk Ahmed b. îbrâhîm el-Halebî 
(884) 

46. el-Kevseru'1-Cârî ilâ Riyâdi'1-Buhârî: Ahmed b. İsmâ'il el-Gûrânî, Şey- 
hülislâm (893) 

Nüsha: Ayasofya 868 (874 h.); Râğıb Paşa 297; Murad Molla 514; Topkapı 
3. Ahmed 390; (874 h.); Hamidiye 300. 

47. (Şerhu'l-Buhârî): Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Sâlihî el-Aynî (837-893) 

48. (Şerhu'1-Buhârî): Lutfullah İbnu'l-Hasen, Lutfî et-Tukâdî (900) 

49. (Şerhu'l-Buhârî): tbrâhîmb. Hilâl el-Makdisî (903) 

50. el-BâriVl-Fasîh fil-Câmi'i's-Sahîh: Muhammedb. Ali el-Ahmedî 
(910 da sağ). 

Eserini 910 dolaylarında te'lif etmiştir. 
Nüsha: Feyzullah Efendi 269 (1008 h.). 

51. et-Tevşîh AleT-CâmiTs-Sahîh: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

Nüsha: Yeni Cami 178/1; Topkapı Sarayı, Medîne 262 (Mü'ellif Hattı ol- 
ması ihtimali vardır); Topkapı Sarayı Revan Köşkü 53; Konya Yusuf Ağa 
4792. 

Muhtasarı 

Rûhu't-Tevşîh Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Alib. Süleyman el-Bâcem'avî 
Basılmıştır. (Kahire 1298 h.). 

52.el-İTâm bi-Şerhi Ahâdîsi Seyyidi'1-Enâm: İsmail el-Cerrâhî (915 den 
önce sağ). 

53. Îrşâdu's-Sârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr 
el-Kastallanî (851-923) 

Nüsha: Köprülü 322-325; Rağıp Paşa 291-294; Nuruosmâniye 862-865; 
866-869; 870-872; 873-878; 879-884; Ayasofya 603-624; Kılıç Ali 231, 232, 
233, 234, 235, 236, 237, 238; Yahya Efendi 51-53; Süleymâniye 222-226; 
Topkapı 3. Ahmed 407 (6 cild); 408; Topkapı Sarayı Revan Köşkü 234- 
237; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 2709 (904 h.); 2725; Veliyuddin 
607-611. 

Birkaç kere basılmıştır. (1876 Lokno; 1284 Nawalkisor; 1267, 1275, 1285, 
1288, 1304, 1305 Bulak; 1276, 1304, 1306, 1307, 1325, 1326 Kahire). 

Haşiyesi 

NeyluT-Emânî fî Tavdîhi Mukaddimâti'1-Karî: Abdulhâdî el-Ebyârî 

(1305). 

Fihristi 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI ?51 

en-Nucûmu'd-Derârî ilâ İrşâdi's-Sârî: Ahmed Hamdullah b. İsmâ'il el- 

Ankaravî (1225-1317) 

54. Tuhf ehı'1-Bârî bi-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: Zekeriya b. Muhammed el- 
Ensârî (824-926) 

Nüsha: Nuruosmâniye 847, 848 

1326 da Kahirede basılmıştır. 

Haşiyeli Muhtasarı 

(Muhtasaru Tuhf eti'1-Bârî): Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî (1136), 

1300 h. yılında Kahire'de basılmıştır. 1309 Mısır Baskısı 4 cilttir. 

55. Me'ûnetu'1-Bârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: Ali b. Muhammed b, Muham- 
med el-MenÛfî (939) 

56. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: Ahmed b. Süleyman, İbn Kemâl 
(940) 

57. (Şerhu'l-Buhârî): İbrâhîmb. Halil el-Halebî 

Prof. Dr. Fuat Sezgin, bu şahsın Sıbtu'bnu'l-A'cemî ile aynı şahıs olabile- 
ceğine işaret etmiştir. (Jurâs, 1/189), 

58. (Şerhu Sahîhî'l-Buhârî): Mustafa b. Şa'bân el-Gelibuvî, es-Surûrî er- 
Rûmî (962) 

59. Dav'uVSârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: Abdulkerîm b. Abdurrahmân b. 
Ahmed el-Abbâsî (963) 

Nüsha: Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 391 (Mü'ellif Hattı); Atıf Efendi 529 
(Mü'ellif Hattı); Rağıp Paşa 298, 299; Hamidiye 298, 299. (Tutüs, 1/189). 
Değişik bir tertipdedir. 

60. Fethu'1-Bârî Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: Abdulevvel b. Mir 
Ala'îez-Zeydbûrî(968) 

61. et-Tenkîh li-Elfazi'1-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed b. Bahadır ez-Zerkeşî 
(974) 

62. Ğâyetu't-Tavdîh Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh: Usmân b. İsa b. İbrahim es- 
Sıddîkî (Onuncu asrın sonları) 

Nüsha: Köprülü 54/2; Topkapı Sarayı, Medine 247. 

63. (Şerhu'l-Buhârî): Ya'kûb İbnu'l-Hasen el-Keşmirî, el-Âsımî (908-1003) 

64. Teşnîfu'l-Mesâmi' li-Ba'di Fevâ'idi'1-Câmi' (el-Havâşî'1-Ferîde): Ab- 
durrahmân b. Muhammed, el- Arif el-Fâsî (1036) 

Faşta basılmıştır. Tarihsizdir. İkinci baskısı 1307 h. tarihlidir. 

65. Teysîru'l-Kaarî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: Nûrulhak b. Abdulhak ed- 
Dihlevî (1073) 

Farscadır, 

66. Buğyetu's-Sâmi' ve'1-Kaarî bi-Şerhi Sahîhi'l-Buhârr Cemaluddin b. 



252 __„___„ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Umer İbnu'l-Hasen (Onuncu Asır) 

Nüsha: Dârulkutub 2089 (Müellif Hattı); Veliyuddin 599, 600. 

67. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: İbrahim b. Abdullah es-Sulemî 
(Onuncu asrın sonu) 

68. (Şerhu'l-Buhârî): Abdulkadir b. Ali b. Yûsuf el-Fâsî (1091) 

69. el-Hayru'1-Cârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed b. Ya'kûb el- 
Bunbânî 

70. Diyâ'u's-Sârî bi-Şerhi Sahîhi f l-Buhârî: Abdullah b. Salim b. Muham- 
med el-Basrî (1049-1134) 

Nüsha: Nuruosmâniye 851-853 (Mü'ellif hattı olabilir); Veliyuddin 596, 
597. 

71. (Şerhu Sahîhi'l-Buhârî): îbrâhîm Fıtrî el-Buhârî (1135) (EM, 1/37) 

72. el-Feydu't-Târî li-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî Ca'fer b. Muhammed Maksûd 
Alemşâhî (1160) 

73. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed Şeyhülislâm b. Abdussamed ed-Dihlevî 
(12. asrın 2. yarısı) 

74. el-Feydu f l-Cârî li-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: İsmâ'il b. Muhammed b. Ab- 
dulhâdî el-Aclûnî (1162) 

Nüsha: Topkapı Sarayı, Medîne 220-225. 

75. Necâhu'l-Kaarî li-Sahîhi'1-Buhârî: Abdullah Hilmi b. Muhammed, 
Yusuf Efendizade. (1085-1167) 

76. ed-Derârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: Ebu'n-Necâh b. Ali el-Usmânî (1172) 

77. (Şerhu'l-Buhârî): Ali b. Mustafa ed-Debbâğ, el-Mîkâtî (1104-1174) 

78. Dav'u'd-Derârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: Ğulam Ali Azad el-Hindî (1116- 
1194) 

79. en-Nûru's-Sârî min Feydi Sahîhi'l-Buhârî: el-Hasen İbnu'l-Adevî el- 
Hamzâvî (1220-1303) 

80. Feydu'1-Bârî Alâ Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed Enver el-Keşmirî 
1938 de Kahire'de basılmıştır. 

81. Kimyâ'u's-Sa'âde: Muhammed İbnu's-Seyyid Ala el-Malatî (1316) 
(EM, 2/235) 

82. (Şerhu'l-Buhârî): İbrâhîm İbnu'n-Nu'mânî 

83. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Ahmed el- Yemeni, el-Ehdel 

84. Irşâdu'l-Lebîb alâ Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed el-Usmânî, Îbnul-Gâzî 

85. (Şerhu'l-Buhârî): Müellifi Meçhul. 

86. (Şerhu'l-Buhârî): Müellifi Meçhul 

87. (Şerhu'l-Buhârî): Müellifi Meçhul. 

b) Noksan veya kısmî şerhler, Haşiyeler, Ta'likalar 



HA DÎS İLİMLERİ EDEBİYATI .„_____ __^__ 253 

1. Kitabun alâ Sahîhi'l-Buhârî: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

2. el-Ecvibetu'1-Murgibe Ale'l-Mesâ'ili'l-Mustağrabe: Yusuf b. Abdilber, 
Ibn Abdulberri* 1-Kurtubî (368-463) 

3. Ecvibe Ale'l-Buhârî: Ali b. Ahmed, İbn Hazm (384-456) 

4. Kitâbu'l-Kelâm alâ Sahîhi'l-Buhârî: Ali b. Muhammed, Alemu'ddîn es- 
Sehâvî (643) 

5. Şerhu f l-Buhârî: Yahya b. Şeref en-Nevevî (631-676) 

6. el-Bedru'1-Munîru's-Sârî fi'1-Kelâm Ale'1-Buhârî Abdulkerîm b. Ab- 
dunnûr el-Halebî (663-735) 

Yarısına kadar gelmiştir. 

7. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh: îsmâ'il b. Umer el-Kureşî, Ebu'1-Fidâ İbn Kesîr 
(705-744) 

Baştan bir kısmının şerhidir. 

8. Kitâbu'l-Mecâlis: İbrahim b. Mûsâ ei-Ğırnâtî (790) 
Kitâbu'1-Buyu üzerine şerhtir. (EM, 1/18). 

9. el-Feydu'1-Cârî Ale'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: Umer b. Raslân el- 
Bulkînî (805) 

Kitâbu'l-İmân'a kadardır. 

10. Minehu'1-Bârî bi's-Seyhi Fesîhi'l-Mecârî fî şerhi Sahîhi'l-Buhârî Mu- 
hammed b. Ya'kûb el-Fîruzabâdî (729-817) 

İbâdet bölümünün dörtte birine kadardır. es-Sehâvî, el-Fîruzâbâdî'nin 
Hadis ilimlerinde mahir olmadığını; o nedenle şerhinin hatalarla dolu ol- 
duğunu kaydeder. Ayrıca şerhini İbnu'l- Arabi'nin el-Futuhâtu'l- 
Mekkiyye'sinden naklettiği acaip rivayetlerle doldurduğuna dikkat çeker. 

11. Ta'lîka Ale'l-Buhârî: Ahmed b. Abdullah el-Ğazzî (822) 

12. Ta'lîk alâ Sahîhi'l-Buhârî: Ahmed b. Muhammed b. Ali en-Nuveyrî (857) 
Nüsha: Ankara D.T.C.F. İsmail Sâ'ib bölümü, 2273. 

13. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: Mansûr İbnul-Hasen el-Kâzrûnî (860) 

14. Haşiye Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed b. Usmân el-Mardinî (871) 

15. el~Menhelu f l-Cârî el-Mucerred min Fethi'1-Bârî: Muhammed b. Mu- 
hammed b. Abdullah el-Haydarî (821-894) 

16. Ta'lîk Ale'l-Buhârî fî Dabti'l-Elfâz: Ahmed b. Ahmed el-Berlisî, Ruzûk 
el-Fâsî (846-899) 

17. (Haşiye ale's Sahîh): Muhammed b. Ali el-Ahmedî (909 da sağ) 
İsmai'il Paşa 909 da başladığını kaydetmiştir. (EM, 2/224) 

18. et-Tevşîh Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

Muhtasarı 



254 ^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

(Muhtasaru't-Tevşîh): Ali b. Süleyman el-Bâcem'avî 
1298 h. yılında Kahire'de basılmıştır. 

19. (Şerhu'l-Buhârî): Muhammed b. Muhamrned ed-Dulecî (949) 

20. (Şerhu Evâ ! ili Sahîhi'l-Buhârî): Mustafa b. Muhammed el-Kastamûnî, 
Hâcegîzâde (981 de sağ) 

981 de te'lif edilmiştir. Yegane nüshası Dâru'l-Kutubi'l-Mısriyye'de 20707 
numarada kayıtlıdır. 

21. Fethu'1-Bârî Alâ Sahîhi'l-Buhârî: Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Receb 
el-Hanbelî (995) 

Kitâbul-Cenâiz'e kadar gelmiştir. 

22. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed es-Sufeyrî (1001) 
Bazı babların şerhidir. 

23. Ta'lîka Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: el-Huseyn b. Rustem el-Kefevî (1010) 

24. en-Nehru'1-Cârî Ale'l-Buhârî: Abdulkerîm b. Muhibbuddîn b. Ebî İsâ 
el-Kutbî (1014) 

25. İfhâmu'l-Mecârî fî İfhâmi'l-Buhârî: Abdulkadir b. Muhammed et- 
Taberî (1033) 

26. Haşiye Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Abdurrahmân b. Muhammed el-Fâsî (972- 
1036) 

27. (Haşiye ale'l-Câmi'i's-Sahîh): Abdulbâkî b. Abdulbâkî, İbnu'1-Bedr 

(1005-1071) 

28. Ta'lîka alâ Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed b. Ali el-Haskefî (1021-1088) 

29. ed-Diya'u's-Sârî ala Sahîhi'l-Buhârî: Abdullah b. Salim el-Basrî (1049- 
1134) 

30. el-Hâşiye Ale'l-Buhârî: Muhammed b. Abdurrahmân el-Fâsî (1144) 

31.Ta'lîk ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Ahmed b. Abdurrahmân, en-Nâ'ib et- 
Tırablusî (1155) 

32. İdâ'etu'd-Derârî li-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: Ahmed b. Ali el-Menînî(1089- 
1172) 

Kitâbus-Salâta kadar gelebilmiştir. {EM, 1/176). 

33. Haşiye Ale'l-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed İbnu'l-Mustafa el-Kefevî, el- 

Akkirmânî(1174) 

34. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî: Tâhâ b. Muhammed, îbnu'l- 
Muhennâ (1084-1178) 

Kitâbul-Meğâzî'ye kadardır. (EM, 1/433). 

35. Kâfi'l-Kaarî li-Sahîhi f l-Buhârî: Bahâuddinb. Mu'min (?) 
1187 den önce yazılmıştır. 

36-Ta'lîka alâ Evâ'ili'l-Câmi'i's-Sahîh: Abdulkadîr b. Salih, el-Bânkûsî 



9RR 
HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _____ - — — 

(1142-1199) 

37. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh: Sa'îd b. Muhammed el-Hâdimî (1213) 

Yarısına kadardır. (EM, 1/393). 

38. (Şerhu'l-CâmriVSahîh): es-Seyyid İbrahim b. îdris es-Sunûsî (1304) 

39. Rûhu't-Tevşîh Ale'l-Câmi'İVSahîh: Ali b. Süleyman el-Bacem'avî 
(1306) 

Haşiyedir. 1298 h. yılında tamamlanmıştır. (EM, 1/776). 

40. (Haşiye ale's-Sahîh): Ahmed İbnu't-Tâlib el-Fâsî (1321) 

41 . Ş erh: Abdulvâhid Îbnu't-Tîn es-Sef âkusî (?) 

42. el-Misku'd-Dârî fî Şerhi Tercemetil-Buhârî: Abdulkadir b. Ahmed el- 
Kûhenî (?) 

43. (Haşiye ale's-Sahîh): Ahmed Zurûk 

44. (Haşiye ale f s-Sahîh): ? 

c) Garibini ve Muşkil yerlerini Açıklayıcı Eserler 

1. Şerhu'l-Ğarîbi'l-Câmi'i's-Sahîh: Muhammed b. Ahmed el-Ceyyânî (540) 

2. Şevâhidu'l-Tavdîh ve't-Tashîh li-MuşkilâtH-Câmi'İVSahîh: Muham- 
med b. Abdulhak b. Mâlik (672) 

1319 da Haydarâbâd'da basılmıştır. 1957 m. tarihinde Muhammed Fuad 
Abdulbâkî tarafından Kahire'de tekrar yayınlanmıştır. 

3. el-Ikdu'1-Celî fî Halli İşkâlil-CâmiTs-Sahîh: Ahmed b. Ahmed el-Kurdî 

4. el-İfhâm li-Mâ fî Sahîhi'l-Buhârî mine'l-İbhâm: Abdurrahmân b. Umer 
b. Ali el-Bulkînî (824) 

5. et-Telvîh ilâ Ma'rif etri-CâmiVs-Sahîh: Muhammed b. Ahmed b. Mûsâ 
el-Kufeyrî (831) 

6. et-Tavdîh li-Mubhemâtn-Câmi'İVSahîh: Ahmed b. İbrahim, 
Sıbtu'bnu'l-A'cemî (844) 

7. el-Feydu'n-Nebevî ve Fehârisu'l-Buhârî: Umer b. Muhammed Arif (12. 
Asır) 

8. Tercemetu'l-Cuz'i'l-Evvel min Sahîhi'l-Buhârî: İbrahim Hasen el- 
Mevcî(?) 

9. et-Tahrîr Alâ Kitâbil-İlm Min Sahihi'l-İmâmî'l-Buhârî: Abdusseyyid 
Muhammed en-Neccâr 

1325 de Tunus'ta basılmıştır. 
d) Seçme Hadislerine Dair Bazı Hadisler 

1. el-AvâlîVSıhâh: Eyyûb b. Abdillâh b. Muhammed b. Yusuf el-Firebrî 
(320) 

2. Cuz'un fîhi'1-Hadîsu'l-MiVl-Muharrace min Sahîhi'l-Buhârî: Mu- 



25 6 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

hammed b. Muhammed el-Mervezî el-Kuşmîhanî (389) 
Nüsha: Şehit Ali Paşa 549/3 

3. Telhîsu Şerhi'l-Ahâdisi'n-Nebeviyye: Yahya b. Şeref en-Nevevî (631- 
676) 

Nüsha: DTCF, Kütüphanesi, İsmail Sâ'ib Bl. 2281/1 (Müellif Hattı). 

4. Telhîsu Şerhi'l-Elfâz ve'1-Me'ânî mimmâ Tedemmenehu SahîhuT- 
Buhârî: en-Nevevî 

Nüsha: Ankara, DTCF Kütüphanesi, İsmail Sâib BL, 2281/2 (Müellif 
hattı) 

5. Şerhu İddeti Ahâdîsi Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed b. Umer b. Ahmed 
el-Halebî (956) 

6. Cevâhiru'l-Bûhârî: Mustafa Muhammed Ammâra 

700 seçme hadis açıklamasıdır. 1341 h. tarihinde Kahire'de basılmıştır. 

7. el-Elfu'1-Muhtara Min Sahîhi'l-Buhârî: Abdusselâm b. Muhammed 
Hârûn 

1959 da Kahire'de basılmıştır. 

e) Bâbîarı ve Terâcimi 

1. Kitâbu'l-Mutevârî Alâ Terâcimi'l-Buhârî: Ali b. Muhammed b. Mansûr 
el-İskenderânî İbn Munîr (630-683) 

Nüsha: Bayezid Umûmî 1115. 

2. Tercumânu't-Terâcim: Muhammed b. Umer, İbn Reşîd (657-721) 

3. İ'râbuT-Kaarî Alâ Evveli Bâbi'l-Buhârî: Ali b. Muhammed el-Kaarî, 
Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

4. el-Fevâ'idu'1-Mute'allaka bi-Sahîhi'1-Buhârî: Muhammed b. Abdulhâ- 
dîes-Sindî(1136) 

5. TaTîka Alâ Fusûli'l-Buhârî: es-Sindî 

6. Şerhu Terâcimi Ebvâbi'l-Buhârî: Veliyullâh ed-Dihlevî (1114-1176) 
1321 de Haydarâbad'da; daha sonra Kahire'de basılmıştır. 

7. Fihrist Ebvâbi Sahîhi'l-Buhârî: Kaid 
1225 H. tarihinde telif edilmiştir. 

Nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 2170 (Mu ellif Hattı). 

8. Risale fî Zikri Adedi Mâ Verede mine'l-Ahâdîs fî Ebvâbi'l-Buhârî el- 

Huseyn b. Salim (1299 da sağ) 

f) Sulâsiyyâtu'l-Buhârî 

Sahîhul-Buhârî'de bulunan ve sayıları 22 olduğu söylenen "sulâsî" yani Hz. 
Peygamberle el-Buhârî arasında tâbi'u't-Tâbi'î, tâbi'î ve sahâbî olmak üzere 
üç ravi bulunan âli isnadlarla rivayet edilmiş hadisler bazı alimlerce ayrı bir 
kitapta toplanarak şerhedilmişlerdir. Adına sulâsiyyâtul-Buhârî denilen bu 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI " J257 

tür kitaplardan birkaçı şunlardır: 

1. el-Fevâ f idu f l-Merviyyât ve Fevâ'idu's-Sulâsiyyât Muhammed İbrahim 
b. İbrahim el-Hadramî (777 Dolayları)^ 

2. Sulâsiyyâtu'l-Buhârî: Muhammed b. Abduddâ'imb. MÛsâ (831) 

3. Sulâsiyyâtu'l-Buhârî: Ahmed b. Ali, İbn Haceri' 1-Askalânî (773-852) 
Nüsha: Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 1541. 

4. Şerhu Sulâsiyyâti'l-Buhârî; Muhammed Şâh b. Muhammed, İbnu'1-Hâc 
er-Rûmî (939) 

5. Ta'lîkâtu'i-Kârî Ala Sulâsiyyâti'l-Buhârî: Ali b. Muhammed el-Kaarî, 
Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 1041 (Mü'ellif Hattı) 

6. Sulâsiyyatu T l-Buhârî: Ahmed b. Ahmed b. Muhammed el-Acemî, el- 
Vefâ'î (1086) 

Nüsha: Köprülü 298 (Mü'ellif Hattı) 

Hintçe tercümesiyle birlikte 1298 de Delhi'de basılmıştır. 

7. Mu'limu'l-Kaarî: Radiyyuddîn Ebu 1-Hayr Abdulmecid Han 

8. Nazmu'l-Le'âlî Şerhu Sulâsiyyâti'l-Buhârî: Abdulbâsıt b. Rustem Ali 
el-Kannucî (1223) 

9. (Sulâsiyyâtu'l-Buhârî): Şâh İbnul-Hâc Hasen 

10. Sırru's-Sârî min Sulâsiyyâti'l-Buhârî: Muhammed b. Ali el-Rebâtî (1358) 
1939 da Fas'ta taşbasması tekniğiyle basılmıştır. 

11. İn'âmu'1-Mun'imi'l-Bârî: Abduşşekûr b. Abdultevvâb 
1939 da Kahire'de basılmıştır. 

12. Ğunyetu'l-Kaarî bi-Tercemeti Sulâsiyyâti'l-Buhârî: Muhammed Sıddık 
Han İbnul-Hasen el-Kannûcî (1248-1307) 

g) Şeyhleri veya Kavilerine Dair Eserler 

1. Esâmi' Men Ravâ anhumu'l-Buhârî: Abdullah b. Adî b. Abdullah, İbn 
Adîel-Curcânî(365) 

İsimler harf sırasına konulmuştur. 

2. Zikru EsmâTt-Tâbi'în ve Men ba'dehum mimmen sahhat 
Rivâyetuhu Mine's-Sikât inde Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî Ali b. 
Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

Nüsha: Laleli 2089. 

3. el-Hidâye ve'1-İrşâd fî Ma'rifeti Ehli's-Sika ve ! s-Sedâd ellezîne Ahrece 
lehumu'l-Buhârî fî Câmi'ihî (Esmâ'u Ricali Sahîhi'l-Buhârî): Ahmed 
b. Muhammed el-Kelâbâzî (398) 

Nüsha: Topkapı Sarayı 3. Ahmed 2889; Dâr Mesnevî 65/1 (v. 1-38) 



(1) Prof.Dr. Fuat Sezgin, mü'ellifin adının fihristlerde böyle yazıldığını, bu şahsın Muhammed b. İb- 
rahim el-Hadramî olup olmadığını araştırmaya imkân bulamadığını kaydediyor. (Tıırâs, 1/197). 



258 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Kastamonu Atabey (25), 798 h.; Bursa Ulu Cami 708; Konya Yusuf Ağa 

85. 

Tekzibi 

(Tehzîbu Ricâli'l-Buhârî): Abdullah b. Abdurrahmân b. Cezzî (562). 

4. et-Ta'dîl ve't-Tecrîh li-Men Harrece anhu'l-Buhârî fi'l-Câmi'i's- 
Sahîh: Süleyman b. Halef el-Bârî (403-474) 

Nüsha: Nuruosmâniye 766 (709 h.) 

Dr. Ebu Lubâbe Huseyn edisyonu 3 cilt halinde 1987 de Riyad'da basıl- 
mıştır. 

5. Esâmi Şuyûhi'l-Buhârî: el-Hasenb. Muhammed es-Sağânî (650) 
Nüsha: Karaçelebizâde 68 (Mü'ellif Hattı) 

6. Terâcimu Ricâli'1-Buhârî: Ahmed b. Abdullah el-Ğazzî (822) 

7. el-Mucteba fî Ma'rifeti Men Zekerahumu'l-Buhârî bi'1-Ensâb ve'1-Elkâb 
ve'1-Kunâ: Muhammed b. Ahmed b. Musa el-Kufeynî el-Aclûnî (831) 
Nüsha: Şârih Mehmed Murad 65. 

8. Fevâ'idu'l-İhtif âl fî Ahvâli'r-Ricâl el-Mezkûre fi'1-Buhârî Ahmed b. 
Ali İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

9. Terâcimu Ricâli'l-Buhârî: Muhammed b. Ahmed, Efdal et-Terîmî (840- 
903) 

10. Ğâyetu'l-Merâm fî Ricâli'l-Buhârî ilâ Seyyidi'1-Enâm: Muhammed b. 
Dâvud b. Muhammed el-Bâzilî (925) 

Nüsha: Bayezid Umumi 1209; Feyzullah Efendi 1495, 1496, 1497; Nuru- 
osmâniye 821; Rağıp Paşa 345, 346; Edirne, Selimiye 1235; Köprülü 374; 
Rıza Paşa 2379-2381, Halis Efendi 1523. 

11. Esmâ'u Ricâli'l-Buhârî: Abdu'l-Mu'tî Îbnul-Hasen el-Hadramî (989) 

12. Manzume fî Esmâ'is-Sahâbe ellezîne Ravâ Anhumul-Buhârî Ahmed 
b. Muhammed, Sâhibul-Hâl (1065) 

13. RicâluVSahîhn-Buhârî: Abdurrahmân b. Ebi'1-Hayr et-Tusterî 
Nüsha: Çorum İl Halk Kütüphanesi 249. 

14. Esâmî Ruvâti Sahîhil-Buhârî: el-Hasen Ibnu'l-Hasen, Sûfî Zade (1289) 
1282 tarihinde İstanbul'da basılmıştır. 

15. Ikdu'l-Cumâni f l-Lâmi f el-Muntekâ min Ka'ri Bahri'l-Câmi': Muham- 
med b. Ali el-Kucîlî 

16. es-Sahâbe ellezîne Harrace lehumu'l-Buhârî fî Sahihini Müellifi 
MechûL 

Nüsha: Laleli 2089. 
k) Hatmu 'l-Buhârî (Kıra 'atu's-Sahîh) Kitapları 
1. Meclîs fî Hatmi Sahîhi'l-Buhârî: Muhammed b. Abdullah, İbn Nası- 
ruddîn ed-Dimeşkî (777-842) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 259 

2. Kitâbu Tuhfeti'l-Kaarî inde Hatmi'l-Buhârî: Ebu Hâmid Muhammed 
el-Kudusî 

3. Umdetu'l-Kaarî ve's-Sâmi' fî Hatmi Sahîhi f l-Câmi': Muhammed b. 
Abdurrahmân es-Sehâvî (902) 

4. et-Tırâz li-Karî Yevme Hatmi'l-Buhârî: Ahmed b. Hayruddin el-Kerkî 
(912) 

5. Tuhtetu's-Sâmi' ve ! l-Kaarî bi-Hatmi Sahîhi'l-Buhârî Ahmed b. Mu- 
hammed el-Kastallânî (851-923) 

6. Bidâyetu'l-Kaarî fî Hatmi Sahıhi'l-Buhâri: Muhammed b. Salim b. Ali 
et-Tablâvî (966) 

7. et-Tavdîh fî Hatmi Ahâdîsi'l-Câmi'i's-Sahîh: Ali b. Ahmed b. Muham- 
med el-Hazrecî (1033) 

8. Hatmu'l-Câmi'i's-Sahîh: Abdusselâm b. Mahmûd el-Adevî (1033 de 
sağ) 

9. Minahu'1-Bârî bi-Hatmi'1-Buhârî: Abdulkadir b. Şeyh İbn Abdillah el- 
AyderÛsî (987-1038) 

10. Durûs fi'1-Kelâm Ale'l-CâmiVs-Sahîh: Muhammed b. Abdurrahmân b. 
Zekeriya el-Gazzî (1 1 67) 

11. Mukaddime Alâ Sahihi'l-Buhârî: Muhammed Îbnu'l-Kasim b. Muham- 
med (1182) 

12. Risale Teştemilu Alâ Mecâlisi Musnedi'l-tmâmi'l-Buhârî Müellifi 
Mechûl. 

13. Nefhatu'l-Miski'd-Durrî li-Kaarî'i Sahîhil-Buhârî: Ebu'1-Feyd Ham- 
dûn b. Abdurrahmân el-Hâc (1232) 

14. İthâfu Kaarî li-Sahîhi'1-Buhârî: Muhammed b. Muhammed et-Tetvânî 

15. İrşâdu'l-Kaarî İle'l-lstihâre Min Sahîhi'l-Buhârî: Abdurrahmân el- 
Bennâ es-Sâ'atî 

1937 de Kahire'de basılmıştır. 
i) Mu' allak Hadislerine Dair Bazı Eserler 

1. Ahâdîsu't-Ta'lîk Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 

2. Ta'lîku't-Ta'lîk Alâ Kitâbi'l-Buhârî: Ahmed b. Ali, İbn Haceri' 1-Askalânî 
(773-852) 

k) Mus t alır eder i: Bk. Mustahrec. 
î) Muhtasarları 

1. (Muhtasaru'l-Buhârî): el-Muhelleb b. Ahmed, İbn Ebî Sufre (435) 

Şerhi 

(Şerhu Muhtasari'l-Buhârî): Muhammed b. Halef, İbn Murabıt (485) 

2. İrşâdu's-Sârî İlâ İhtisâri Sahîhi'l-Buhârî: Ali İbnu'l-Hasen b. Muham- 
med el-Yezdî (448 de sağ) 



260 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

3. (Muhtasam'l-Câmi'i's-Sahîh li'1-Buhârî): Abdulhak b. Abdurrahmân 
el-Ezdî (581) 

4. Muhtasaru's-Sahîh: Muhammed b. Ali, Muhyiddun İbnu'l-Arabî (560- 
638) 

5. Muhtasaru's-Sahîh: Ahmed b. Umer el-Ensârî el-Kurtubî (578-655) 
Nüsha: Carullah 346. 

Şerhi 

(Şerhu Muhtasari's-Sahîh): Ahmed b. Ahmed es-Sucâ'î (1197) 

(EM, 1/180). 

6. Cem'u'n-Nihâye fî Ba'di'l-Hayri ve'1-Ğâye: Abdullah b. Sa'd, İbn Ebî 
Hamze el-Ezdî (675) 

Nüsha: Şehit Ali Paşa 402; İskilip Halk Kütüphanesi 1147 (Süleymaniye 

Kütüphanesine nakledilmiştir). 

1286, 1302, 1321, 1349 yıllarında Kahire'de basılmıştır. 

Şerhi 

1. el-Muktedâ: İbn Ebî Hamze el-Ezdî 

2. Behcetu'n-Nufûs ve Tahallîhâ ve Ma'rifetu Mâ Aleyhâ ve Lehâ 
İbn Ebî Hamze el-Ezdî 

3. el-Murâ'id-Dâlle alâ Fadli Muhtasari'l-Buhârî'l-Musemmâ bi- 
Behceti'n-Nufûs: İbn Ebî Hamze el~Ezdî. Muhtasarına yazdığı şer- 
hin üstünlüğüne dairdir. Basılıdır (Kahire, 1936) 

Nüsha: Nuruosmâniye 844; Kıhc Ali 245; Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 
405, 406; Veliyuddin 591, 592; DTCF Kütüphanesi, tsmâ'ü Sâ'ib Bl. 
3798. 

4. Şerhu Muhtasari'l-Buhârî: Ali b. Muhammed b. Abdurrahmân el- 
EchÛrî (1066) 

Nüsha: Feyzullah Efendi 352; Hacı Reşid Paşa 127. 

5. en-Nûru's-Sârî Alâ Metni Muhtasari'l-Buhârî: Ahmed b. Ahmed b. 
Muhammed es-Sicâ'î (1197) 

6. (Şerhu Muhtasari'l-Buhârî): Yahya b. ... el-Mesâiihî (1229) 

7. Haşiye Alâ Cemi'n-Nihâye: Muhammed b. Ali eş-Şinvânî (1233) 

1274, 1285, 1286, 1314, 1317, 1325, 1326, 1327, 1332, 1347, 1353 hicrî yıl- 
larında Kahire'de basılmıştır. 

8. et-Ta'lîku'1-Fahrî: Muhammed Abbas Ali Han 
1314 de Hindistan'da basılmıştır. 

7. et-Tecrîdu's-Sarîh li-Ahâdîsi'1-Câmi'i's-Sahîh: Ahmed b. Ahmed b. Ab- 
dillâtîf ez-Zebîdî (893) 

1287 de Bulak'ta; 1312, 1322, 1323, 1335 h. tarihlerinde Kahire'de basılmış- 
tır. Sonradan baskıları tekrar edilmiştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 261 

tik üç cildi Ahmed Naim, 9 cildi Kâmil Miras tarafından Türkçe'ye çevri- 
lerek Diyanet İşleri Başkanlığınca yayınlanmıştır. Başkanlıkça 12 ciltlik 
Türkçe çeviriye bir de fihrist hazırlatılmıştır. Mücteba Uğur; M. Cemal 
Sofuoğlu imzalarını taşıyan fihrist Tecridi Sarih Tercümesi Kılavuzu 
adıyla yayınlanmıştır. 
Şerhleri 

1. el-Fethu'1-Mubtedî bi-Şerhi Muhtasari'z-Zebîdî: Abdullah b. Hicâzî 
b. İbrahim eş-Şerkâvî (1150-1227) 

1320, 1330, 1338, 1345 hicrî; 1936, 1958 m. yıllarında Kahire'de basıl- 
mıştır. * 

2.Avnu , l-Bârî: Sıddık Hasan Han (1307) 

Neylul-Evtâr kenarında 1297 de Bulak'ta; 1299 ve 1307 tarihlerinde 

Pehviyal'de basılmıştır. 

Muhtasarı 

el-Muhtâr: Abdullah b. Hicâzî eş-Şerkâvî (1150-1227) 

1954, 1955, 1958 tarihlerinde Kahire'de basılmıştır. 

8. el-Kevkebu's-Sârî fî İhtisâril-Buhârî: Muhammed b. İsa b. Abdullah 
(960) 

9. Muhtasarul-Câmi'İVSahîh li'1-Buharî: îsma'îl b. Abdullah el-Uskudârî 
(1182) 

10. Telhîs Min Telhisi Kitâbil-Câmi'iVSahîh; Yahya b. Muhammed (1300 
de sağ) 1300 h. yılında telif edilmiştir. 

11. Zubdetu'l-Buhârî: Umer b. Ziya ud dîn ed-Dâğıstânî 

1331 da Kahire'de; Türkçe tercümesiyle birlikte 1341 de İstanbul'da basıl- 
mıştır. Daha sonraları baskısı tekrarlanmıştır. 

m) Isnadları 

1. el-Mu'lim bi-mâ Ravâhul-Buhârî alâ Şarti Müslim: Ahmed b. Mu- 
hammed, İbnu'r-Rumiyye (567-637) 

2. Sahîhu'l-Buhârî ve Esânîduhû: Abdullah b. Salim el-Basrî (1134) 

3. Tuhfetul-İhvân fî Esânîdi Sahîhil-Buhârî: Ahmed b. Muhammed 
Katın es-San'ânî (1199) 

Şerhi 

Şerhu Tuhfeti'l-İhvân; Mü'ellifi Ahmed b. Muhammed es-San'ânî 
n) Mükerrerleri 

Envâru'd-Derârî fî Mukerrâtil-Buhârî: Muhammed b. Ahmed b. Muham- 
med, İbn Merzûk et-Tilemsânî (766-842) 

r) Tahrîci 

Fethu'1-Bârî fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Buhârî: Seyyidi Muhammed "B. Abdullah, 



262 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

eş-Şerîf el-Hasenî (1204) 
s) Fihristleri 

1. Mif tâhu'l-Buhârî: Muhammed eş-Şerîf b. Mustafa et-Tûkâdî 
Yalnızca sözlü (kavlî) hadislerine dairdir. Basılmıştır. (İst., 1313) 

2. Mif tâhu ! l-Buhârî: Muhammed Şukrî İbnul-Hasen el-Ankaravî 
Basılmıştır. (İst, 1323) 

3. Hidâyetu'1-Bârî ilâ Tertibi Ahâdîsi'l-Buhârî: Abdurrahîm Anber et- 
Tahtâvî 

2. el-Câmi'u's-Sahîh (Sahîhu Müslim): Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî 
(204-261) 

Hadisin altın çağı denilen üçüncü hicrî asrın tanınmış muhaddisi Müslim 
Îbnul-Haccâc el-Kuşeyrî'nin bu meşhur hadis kitabı, tamamen sahih oldu- 
ğuna kanaat getirdiği hadislerden meydana gelmiştir. Cami' türündedir ve 
el-CâmiVs-Sahîh adını taşımaktadır. İslâm aleminde daha çok Sahîh 
Müslim ismiyle meşhur olmuştur. 

Müslim, eserini üçyüz bin hadisten seçtiği hadislerden meydana getirmiştir. 
On beş yılda tamamladığı rivayet edilir. Aldığı her hadisi bir delile göre 
almış; bıraktığını da yine bir delile göre bırakmıştır. Kendisinden nakledil- 
diğine göre aldığı hadisler, hadis âlimlerinin sıhhati üzerinde birleştikleri 
hadislerdir. el-Buhârî gibi Müslim de Sahih'ini tamamladıktan sonra devrinin 
hadis otoritelerine göstermiştir. Eseri görenlerden Ebu Zur'a'mn zayıf gördü- 
ğü birkaç hadisi çıkardığı nakledilir. 

Sahîh Müslim, cami türü hadis kitaplarının ana konularına ait hadislerin 
sahih görülenlerini ihtiva eder. Kitab başlıklı 54 ana bölümde mevcut babla- 
rmda, tekrarlar çıkarılırsa, 3033 hadis vardır. Bunlar genelde hıfz ve itkan 
sahibi ravilerin; hıfz ve itkanda orta seviyedekilerin ve zayıfların hadisleri 
olmak üzere üç gruptur. Takip ettiği metot icabı herhangi bir konudaki ha- 
disleri sıralarken hıfz ve itkan sahibi ravilerin rivayetlerine öncelik vermiş; 
sonra da diğer rivayetlerine işaret etmek üzere öteki iki gruba giren ravilerin 
rivayetlerini nakletmiştir. Sahîh Müslim'de asıl olan ilk rivayetlerdir. 

Sahîh Müslim, İslâm aleminde İbrahim b. Muhammed b. Sufyân rivay etiyle 
yayılmıştır. Özellikle Mağrib ülkelerinde bu rivayet ile birlikte Ahmed b. Ali 
el-Kalânisî rivayeti meşhur olmuştur. Sahîh üzerine çalışmalar yapan iki 
meşhur alim, Kaadî İyad ile en-Nevevî'nin rivayetleri el-Kalânisî rivayetine 
ulaşır. 

Sahîh Müslim'in en önemli özelliklerinin başında mukaddimesi gelir. Söz 
konusu mukaddime altı babdır. Hadis ilminin önemi, Hz. Peygamber ! e yalan 
isnadı; sika ravilerden rivayetin lüzumu; zayıf ravilerden rivayete ihtiyatlı 
olunması; isnad; an'ane ile rivayet ve mursel gibi kimi Önemli konularına da- 
irdir. Yer yer bu ve etrafında oluşan öteki bazı konularda rivayetlere dayana- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 263 

rak kendi görüşlerini açıklar. 

Yukarıda da değinildiği gibi Müslim, Sahihinde verdiği hadisleri değişik is- 
nadları ve lafızlarıyla bir arada toplamıştır. Böylece aynı konudaki değişik 
rivayetleri fıkhın hangi konusuna giriyorsa orada bir araya getirmiştir. Bu 
metoduyla el-Buhârî'den ayrılmıştır. Müslim'in bu metoduyla hem aranan 
bir hadisi kolayca bulmak, hem de bir hadisin bütün rivayet farklılıklarını bir 
arada görmek imkânı ortaya çıkmıştır. Bilhassa hadisten hüküm çıkarma 
bahsinde rivayetlerin bir arada tetkikinin büyük önemi vardır. Sahîh Müs- 
lim'i Sahîhul-Buhârî'den üstün kılan aslında bu teknik yönüdür. 
Aynı hadisten orta seviyede ve zayıf ravilerden gelen rivayetlerinin de veril- 
mesi ilk bakışta tenkit edilmiştir. Ancak bunun hadisin mutâbaatı ile 
şev âh i dinin söz konusu olması halinde yapıldığı söylenmiştir. Nitekim en- 
Nevevî bunu açıkça belirtmiştir. Ona göre Müslim, isnadında zayıf raviler 
bulunan rivayetleri de vermişse bu, tamamen mutâbaatı kuvvetlendirmek 
veya metindeki bu ziyadelik içindir. (Müslim Şerhi, 1/25). 
Sahîh Müslim, tertip yönünden güzel olmakla birlikte bölüm başlıkları ko- 
nulmamıştır. el-Buhârî gibi bablarda fıkhî hükümler de konulmamıştır. Bu 
yönüyle de Sahîhu'l-Buhârî'den ayrılır. Alimler bunu, bablarda bulunan ha- 
dislerden faydalanmanın okuyucuya bırakılması şeklinde yorumlamışlar- 
dır. Bugün elde ki Müslim nüshalarmdaki bâb başlıkları en-Nevevî tarafın- 
dan konulmuştur. Adı geçen alimimiz "Bazıları, demiştir; Müslim bâblarma 
unvan koymuşlardır. Bunların bir kısmı güzeldir. Ne var ki, bir kısmı ya 
ibare kusuru, ya lafızlarının bozukluğu, ya da başka sebeplerden hiç de 
uygun düşmemiştir/' (Müslim Şerhi 1/21). Buradan anlaşılmaktadır ki en- 
Nevevî'den önce Sahîh Müslim bâblarma başlık koyanlar olmuştur. Ancak 
bunlar uygun düşmemiştir. 

Sahih Müslim'in bir diğer özelliği sahabeye aitmevkûf rivayetlere pek az yer 
vermesidir. Böyle rivayetlere sadece rivayetin siyakı içinde rastlanır. Sayıları 
da son derece azdır. Aynı şekilde Sahîh Müslim'de mu' allak hadislere de 
yer verilmemiştir. Sahih'te bütünüyle sadece 17 (veya 24, veyahut "12) 
mu 'allak rivayete rastlandığı söylenmiştir. 

İslâm aleminin her tarafındaki kütüphanelerinde bir yazma nüshası bulunan 
Sahîh Müslim birkaç kez basılmıştır. Baskıları içinde 1330-1334 tarihleri 
arasında yapılan İstanbul baskısı ile 1955 tarihli Kahire baskısı anmaya 
değer. Üzerinde hayli çalışmalar yapılmıştır. Bunlar sırasıyla şöyle sıralana- 
bilir: 
a) Şerhleri 

1. Şerhu'l-Câmi'İVSahîh: Musa İbnu'l-Abbâsî, Ebu îmrân el-Cuveynî (323) 

2. Şerhu'l-CâmiVs-Sahîh: el-Hassân b. Muhammed el-Kureşî, Ebu'l-Velîd 
en-Nisâbûrî (349) 



264 Prof. Di'. Mücteba UĞUR 

Hadislerinin tahricine dair olduğu da söylenmiştir. 

3. (Şerhu Sahihi Müslim): Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en- 
Nîsabûrî, el-Hakimu'1-Kebîr (378) 

4. el-Mufhim fî Şerhi Ğarîbi Müslim Abdulğafir b. İsmâ'il el-Farisî (451- 
529) 

5. Şerhu Sahihi Müslim: İsmâ'il b. Muhammed el-İsbehânî, Kıvâmu's- 
Sunne (459-535) 

6. el-Mu'lim bi-Fevâ'id Kitabi Müslim: Muhammed b. Ali el-Mâzirî (536) 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadis 457; Köprülü 329; Topkapı, 3. Ahmed 414. 

7. İkmâlu'l-Mu'lim bi-Fevâ ! id Kitabi Müslim İyâd b. Musa el-Yahsubî, 
Kaadîİyad (476-544) 

Nüsha: Rağıp Paşa 310; Nuru Osmaniye 1035, 1036; Fatih 961; Hacı Mah- 

mud, 863; Carullah 351 (625 h.) 

İkmali 

1. İkmâlu'l-İkmâl: Muhammed b. İbrahim el-Yakûrî (707) 

2. İkmâlu İkmâli'l-Mu'lim: Muhammed b. Halîfe b. Umer el-Vuşnânî 
(828) Bk. No. 19. 

4. (Şerhu Sahihi Müslim): Ahmed b. Muhammed İbnu'l-Hasen ez- 
Zehebî (601) (EM: î/89) 

8. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li-Muslim: Abdurrahmân b. AbduTalî, İbnu's- 
Sukkerî (553-624) 

9. el-Mufsih ve'1-Mufhim ve'1-Mûdih el-Mulhim li-Me'ânî Sahihi Müs- 
lim: Ebu Abdillah b. Yahya b. Hişâm el-Ensârî (646) 

10. Şerhu'l-Câmi'iVSahîh li-Muslim İbni'l-Haccâc Yusuf b. Kız Oğlu (Fe- 
rağh) b. Abdullah, Sıbtu'bnul-Cevzî (573-653) 

11. el-Mufhim li-Mâ Uşkile Miri Telhisi Kitabi Müslim Ahmed b. Umer b. 
İbrahim el-Kurtubî (578-656) 

Nüsha: Zahiriye, Hadis 109; Arif Hikmet (156); Carullah 353. 

Kendisine ait muhtasarın şerhidir. 

12. el-Minhâc fî Şerhi Sahihi Müslim İbnu'l-Haccâc Yahya b. Şeref en- 
Nevevî (631-676) 

Pek çok yazma nüshası vardır. Çorum İl Halk Kütüphanesi 252/1 no. da 
kayıtlı nüshası müellif hattıyladır. Laknou 1285; Delhi 1304, 1309; Kahire 
1271 (4 cilt), 1283 (5 cilt); el-Kastallânî'nin Sahîhu'l-Buhârî şerhiyle birlikte 
1305; Kahire 1320-1323; yine el-Kastallânî metniyle birlikte yapılmış 
1929-1930 tarihli baskıları vardır. 

Haşiyesi 

en-Nuket Ale'l-Minhâc: Ahmed b. Lu'lu İbnu'n-Nakîb (769) 

Seçmeler 



H ADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 265 

(el-Murttahab min Sahihi Müslim): Abdullah b. Muhammed el-Ensârî 

(724) 

Nüsha: Carit, 1364 (715 h., Mu ellif Hattı) 

13. (Şerhu Müslim): Abdullah b. Muhammed b. İbrahim es-Sâlihî, İbnu'l- 
Muhendis (691) (EM, 1/466) 

14. el-Mu'ribu'1-Mufhim fî Şerhi Sahihi Müslim el-Hasen (el-Huseyn) b. 
Abdulaziz, İbn Ebi'l-Ahves (603-699) 

15. Şerhu Sahihi Müslim: Isa b. Mes'ûd ez-Zevâvî (666-743) 

16. Fadlu'l-Mun'im fî Şerhi Sahîhi Müslim: Şemsuddin b. Abdullah er- 
Râzî (767) 

Nüsha: Feyzullah 442, 443. 

17. (Şerhu Sahîhi Müslim): Ahmed b. Muhammed b. Abdulmu'min, Kırım 
Kadısı (783) 

18. el-İkmâl fî Şerhi Müslim: Muhammed b. Yûsuf el-Kunevî (788) 

19. el-Mun'im bi-Şerhi'1-Câmi'i's-Sahîh li-Muslim Muhammed b. Ata'ul- 
lah el-Herevî (767-829) 

20. (Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li-Muslim): Yahya b. Muhammed, İbnu'l- 
Kirmânî (833) 

21. (Şerhu Sahîhi Müslim): Ebu Bekr b. Muhammed el-Hısnî (839) 

Kaadi İyad'm İkmâlu'l-Mu'lim isimli şerhinin el-Mâzirî, el-Kurtubî ve 

en-Nevevî şerhlerinden alıntılarla ikmalidir. 

Nüsha: Rağıb Paşa, 306, 307; Carullah, 347, 350, Süleymaniye 268, 269; 

Topkapı 3. Ahmed 409/4; Topkapı Medine, 245. 

1328 de Kahire'de basılmıştır. (Tur as f 1/212). 

22. Tuhf etu'l-Muncid ve'1-Mufhim fî Ğarîbi Sahîhi Müslim Müellifi 
Mechûl. 

Müellifimiz bu eserinde hocası Sıbtu'bnu'l-A'cemî lakabıyla meşhur 
Burhânuddîn el-Halebî'nin (841) notlarını toplamıştır. 

Nüsha: Hamidiye 118/1 (816 h.); Aşır Efendi 1. 118. 

23. ed-Dîbâc Alâ Sahîhi Müslim İbni'l-Haccâc Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

Nüsha: Medîne, Şeyhülislâm Arif Hikmet 26. 
Haşiyesi 

Veşyu'd-Dîbâc Alâ Sahîh Müslim İbni'l-Haccâc Muhammed b. Muham- 
med b. Ali el-Becem'avî (1306) 

24. (Şerhu Sahîhi Müslim): Zekeriya b. Muhammed el-Ensârî, Şeyhülislâm 
(824-926) 

eş-Şarânî Kaydetmiştir. (EM, 1/374) 



266 Prof. Dr'Mücteba UĞUR 

25. Şerhu Sahihi Müslim: Tayyib b. Abdullah, İbn Mahreme (949) 

26. Buğyetu'l-Kaarî ve'1-Mutefehhim: Yahya b. Muhammed es-Sinbâtî 
(958) 

Kısmî bir şerh olduğu anlaşılmaktadır. 

27. (Şerhu Sahihi Müslim): Ahmed b. Abdulhak (962 den önce) 
Nüsha: Carullah 25 (1. cild 962 h.) 

28. Şerhu Sahihi Müslim: el-Huseyn el-Kefevî (1010) 

29. (Şerhu Sahihi Müslim): Ali b. Muhammed el-Kaarî, Aliyyu'l-Kaarî 
(1014) 

30. (Şerhu Sahihi Müslim): Abdurra uf el-Munâvî (924-1031) 

31. Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li-Muslim: Nûru'1-Hak b. Abdulhak ed-Dihlevî 
(1073) 

32. Şerhu Müslim: İsmail Nuruddin el-Uskudârî, Ebu'l- Yemen (1082) 

33. Şerhu Müslim: Mustafa b. Umer el-Uskudârî, Celeb (1093) 

34. el-Mun'im bi-Şerhi Sahihi Müslim: el-Huseyn b. Nasır el-Yemenî 
(1111) 

35. Buğyetu'l-Muslim ve Ğunyetu'l-Muğnim bi-Şerhi Musnedi Müslim 
Süleyman Fadıl b. Ahmed el-İstanbulî (1134) 

36. Înâyetu'l-Meliki'l-Mun'im li-Şerhi Sahihi Müslim: Abdullah Hilmi b. 
Muhammed, Yusuf Efendi Zade (1085-1 167) 

Nüsha: Es'ad Efendi 18, 3833; Hamidiye 343, 345; Laleli 560, 562; Nuru 
Osmaniye 1042 (1164 h. Mu ellif Hattı), 1043, (1164 h. Müellif Hattı); 
Selim Ağa (205); Topkapı Sarayı Medine 245 (1165 h., Mu ellif Hattı), 246 
(1166 h.Mü'ellif hattı). 

37. Şerhu Sahihi Müslim: Mustafa Efendi b. Umer ed-Diyârbekrî, Kurşun- 
lu-Zâde (1190) 

38. es-Sirâcu'1-Vehhâc Min Keşfi Mesâlibi Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc 
Sıddık Hasan Han (1307) 

Basılıdır. 

39. Huccetu'l-Mutekellim alâ Metni Muhtasari'n-Nevevî Li-Sahîhi Müs- 
lim: Abdulhâdî b. Rıdvan, İbn Necâ el-Ebyârî (1236-1305) 

40. Fethu'l-Mulhim Şerhu Sahihi Müslim: Câbir Ahmed Usmânî ed- 
Derbendî 

1934 de Delhi'de iki cilt halinde neşredilmiştir. 

b) Kısmî Şerhler, Haşiyeler, Talikalar 

1. Ki tabun alâ Sahih Müslim: el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî (365) 

2. el-Misbâh fi Uyûni's-Sıhâh ve Huve'1-Aşîr min Akvâli Müslim 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 267 

Îbni'l-Haccâc: Abdulğanîb. Abdulvâhid b. Ali el-Cemmâ'ilî (600) 

3. Ta'lîk ale'l-CâmiTs-Sahîh li-Muslim: Muhammed b. Abbad el-Hallatî 
(652) 

4. Ğunyetu'l-Muhtâc fi Hatmi Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Muhammed 
b. Abdurrahmân es-Sehâvî (902) 

5. Şerhu Hutbeti Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Ahmed b. Muhammed, el- 
Hatîbu'l-Kastallânî (851-923) 

6. Minhâcu'l-İbtihâc bi-Şerhi Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc: el-Hatîbul- 
Kastallânî 

7. Ta'lîka alâ Sahihi Müslim: el-Huseyn b. Rustem ei-Kefevî (1010) 

8. Haşiye Alâ Sahih Müslim: Ahmed b. Yusuf, Ebu'l-Mehâsin ei-Fâsî (1021) 

9. Haşiye Alâ Sahih Müslim: Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî (1136) 
Nüsha: İstanbul Ün. Ktb., 2100. 

Basılmıştır. 
10. Hâşiyetu Şerhi Müslim: Ali b. Ahmed es-Sa'îdî (1168 de sağ) 
Nüsha: Laleli 2628 (1168 h. Mu ellif hattı) 

c) Muhtasarları 

1. Muhtasam Sahihi Müslim: Muhammed b. Abdullah b. Tûmert (524) 

2. Muhtasaru Sahihi Müslim: Muhammed b. Ali, Muhyiddin İbnul-Arabî 
(560-638) 

3. Telhîsu Sahihi Müslim: Ahmed b. Umer el-Ensârî el-Kurtubî (578-656) 
Nüsha: Carullah 264; Süleymaniye 1. Ahmed 86. Müellifi tarafından şer- 
hedilmiştir. (Bk. şerhler, 11) 

4. el-CâmiVl-Mu'lim bi-Makâsıdi Câmi'i Müslim Abdulazîm b. Abdul- 
kavî el-Munzirî (581-656) 

Muhtasaru'l-Munzirî adıyla meşhurdur. Basılmıştır. 

5. Muhtasaru Sahihi Müslim: Muhammed b. Abdurrahmân es-Seksekî 
(701-748) 

6. Vesîletu'l-Muslim fi Tehzîbi Sahihi Müslim: Muhammed b. Muham- 
med b. Ahmed el-Ğırnatî (693-758) 

7. Muhtasaru Sahihi Müslim: Muhammed ^el-Kebîr b. Muhammed el- 
Anberî (1164) 

8. Muhtasaru Sahihi Müslim: Müellifi MechûL 
Nüsha: İskenderiye Belediye Ktb., 1159 (1159 h.) 

d) Mustahr ederi 

Sahih Müslim üzerine mustahrecler mustahrecymaddesindedir. Oraya bakı- 
labilir. 



268 __„^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

e) Ricali ve Kavileri 

1. Ricâlu Sahîhi'1-İmâm Müslim: Ahmed b. Ali, Ebu Bekr el-İsbehânî, İbn 
' Menceveyh (428) 

2. el-Minhâc fî Ricali Müslim İbmı'l-Haccâc Abdullah b. Ahmed eş- 
Şenterînî (444-522) 

3. Tesmiyetu Ricali Sahihi Müslim ellezîne'nferede bihim ani'1-Buhârî: 

Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (748) 
Nüsha: Laleli 2089. 

y 

4. Esmâ'u Ricali Müslim: et-Tayyib b. Abdullah ez-Zebîdî İbn Mahreme 
(949) 

, 5. Cuz'un fîhi'r-Ruvât ani'1-İmâm Müslim* Muhammed b. Abdulvâhid 

el-Makdisî (643) 
f) Sahih Müslim Üzerine Değişik Eserler 

1. Tahrîcu Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Muhammed b. Muhammed b. 
Recâ, İbnu's-Sindî (286) 

2. Sahîhu'l-Hadîs: Umer b. Muhammed el-Buhayrî (311) 

3. es-Sahîh alâ Şurûti Müslim: Ahmed b. Hamdan el-Hîrî (311) 

4. et-Tahrîcu's-Sahîh Alâ Sahîh Müslim: Muhammed b. Muhammed b. 
Yusuf et-Tûsî (344) 

5. Tahrîc Alâ Sahîh Müslim: Ahmed b. Muhammed el-Fıtrî (353) 

6. Sıyânetu Sahihi Müslim minel-İhlâl ve'1-Ğalat ve Himâyetuhû 
mine'l-İskat ve's-Sakat: Usmân Îbnu's-Salâh eş-Şehrzûrî, Îbnu's-Salâh 
(577-643) 

Nüsha: Ayasofya 475 (737 h.) 

7. Cuz f fîhi Ahâdîs Sahîha mimâ Ravâhu Müslim İbnu'l-Haccâc 
Beyne'l-Mustafâ ve Beynehu Tis'a nefer Muhammed b. Abdilvâhid el- 
Makdisî (643) 

8. Ğureru'l-Fevâ'id el-Mecmû'a fî Beyâni Mâ Vaka'a fî Sâhîhi Müslim 
Mine'l-Ahâdîsi'l-Maktû'a: Yahya b. Ali el-Kureşî, el-Attâr (662) 

9. er-Rubâ'iyyât min Sahihi Müslim: Muhammed b. İbrahim el-Vânî (735) 

10. Luğatu Sahihi Müslim: Ahmed b. Ali el-Firyâbî (77S) 

11. Tecrîdu Rubâ'iyyâti Müslim: Muhammed b. Muhammed b. Muham- 
med, İbn Fehd (826) 

12. Şerhu Zevâ'id Müslim Ale'l-Buhârî: Umer b. Raslân el-Bulkînî (805) 

13. Meclis fî Hatmi Sahihi Müslim: Muhammed b. Abdullah, İbn Nası- 
ruddîn ed-Dimeşkî (777-842) 

14. el-İhticâc bi-Semâ'i Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Zekeriya b. Muham- 
med el-Mahallî (914 de sağ) 

15. Veşyu'd-Dîbâc alâ Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Ali b. Süleyman el- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 269 

Bacem'avî (1306) 

3. Sahîh İbn Huzeyme: Muhammed b. îshâk, İbn Huzeyme (223-311) 
Cami türündedir ve sahih hadislerden oluştuğu kabul edilmiştir. 

Asıl ismi Muhtasaru f l-Muhtasar mine'l-Musnedi's-Sahîh ani'n-Nebî (s.a) 
şekliyle de kaydedilmiştir. Daha çok Sahîh İbn Huzeyme ismiyle meşhur ol- 
muştur. İlk isminden İbn Huzeyme'ye ait (el-Musnedu'1-Kebîr) denebilecek 
bir eserin muhtasarı olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim kendisi yer yer böyle 
bir esere işaret etmektedir. Söz gelimi bazen bir hadisi verdikten sonra, ''bu 
hadisi bütünüyle "ei-Kebîr" kitabının bölümünde naklettim" demekte- 
dir^. 

İbn Huzeyme, hadiste şiddetli arama taraftan olarak tanınır. Bu demektir ki 
o, hadisleri seçerken dikkatli ve titizdir. O yüzden eseri Sahîh İbn Hibbân'dan 
üstün tutulmuştur. Özellikle isnadlarda en küçük bir pürüze takıldığı söy- 
lenmiştir. Bunun için çok kere bilhassa bâb başlıklarında "in sahha'l-haber", 
"in sebete keza" gibi ifadeler kullandığı dikkat çeker. Buna rağmen Sahih'te 
sahihlerin yanında bazı zayıf hadislere de rastlanmıştır. 
Sahîh İbn Huzeyme'ye ait özelliklerden birisi bâb başlıklarının oldukça uzun 
oluşudur. Bunlarda yerine göre fıkıhcılarm görüşlerine de yer verilmiştir. 
Bilinen tek nüshası İstanbul Topkapı 3. Ahmed Kütüphanesi 348 numarada 
kayıtlıdır. Noksan olan bu nüshadan Dr. Muhammed Mustafa el-A'zamî tara- 
fından hazırlanan baskısı dört cilt halinde 1400/1980 tarihinde Beyrut'ta ya- 
pılmıştır. Umre bahsinin sonlarına kadar gelmektedir. 

4. el-Musnedu's-Sahîh: Ya'kub îshâk, Ebu Avâne el-İsferâ'inî (316) 

5. el-Câmi'u's-Sahîh: Muhammed b. Akîl el-Belhî (316) 

6. Kitâbu's-Sahîh: Ahmed b. Muhammed, İbnu'ş-Şarkî (325) 

7. Kitâbu's-Sahîh: Ahmed b. Muhammed et-Tûsî (337) 

8. es-Sahîhu'1-Me'sûre ani'n-Nebî (s.a): Sa'îd b. Usmân, İbnu's-Seken (294-353) 

9. es-Sahîhu'1-Muntekâ: İbnus-seken 

10. Sahîh İbn Hibbân: Muhammed b. Hibbân el-Bustî (290-354) 
Nisbeten değişik bir tertibe sahiptir. 

İbn Hibbân, eserine el-Musnedu ? s-Sahîh ale't-Tekasîm ve'1-Ehvâ 1 Min 
Gayri Vucûdi Kafin fî Senedihâ ve lâ Subûti Cerhin fî Nakılîhâadmı ver- 
miştir. Bu uzun isim kısaltılarak el-Musnedu's-Sahîh ale't-Tekâsîm ve 1 !- 
Envâ T denilmiştir. Eser, bu isminden çok Sahîh İbn Hibbân adıyla tanınmış- 
tır. 

Sahîh İbn Hibbân'm ne yazık ki bize kadar tam bir nüshası ulaşmış değildir. 
Elimizde bulunan metin İbn Belebân'm el-İhsân adını verdiği tertibine ait 
olan metindir. Ayrıca Alâ'uddin Moğoltay tarafından derlenen zevâ'idi, ha- 



fi) Misali için Bk v Sahîh İbn Huzeyme, 1/50. 



270 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

dişleri hakkında fikir verecek niteliktedir. 

İbn Hibbân, eserini kendisine kadar hiçbir muhaddisin yapmadığı bir şekil- 
de düzenlemiştir. Ona gelinceye kadar aynı türden eserler, belli başlı fıkıh 
konularına göre konulmuş başlıklar altında kitap ve bâb tertibinde düzen- 
lendikleri halde İbn Hibbân, et-Tekâsîm ve'1-Envaı beş ana bölüme ayır- 
mıştır: 

1. el-Evâmir (Emirler, 100 nevi) 

2. en-Nevâhî (Nehiyler, 110 nevi) 

3. el-Ahbâr (Haberler, 80 nevi) 

4. İbâhât (Mubahlar, 50 nevi) 

5. Ef âlu'n-Nebî (Hz. Peygamber'in fiilleri, 50 nevi) 

et-Tekâsîm ve'l-Envâ\n bu tertip biçimi kadar böyle tertip edilişine gösteri- 
len sebep de oldukça ilginçtir. İbn Hibbân, eserinin önsözünde bu tertibe 
hadis kitaplarındaki kolaylığa güvenmek yerine esere başvurmanın zorlaş- 
ması sonucu hadisleri ezberlemek mecburiyetinde bırakmak için başvurdu- 
ğunu açıklamıştır. İşte bu yüzden eser zor kullanılır hale gelmiştir. Belki de 
o sebeple fazla rağbet görmemiştir. 
Nüsha: Feyzullah 524 

Yukarıda da söz edildiği gibi, halen elde bulunan Sahîh ibn Hibbân metni, 
İbn Balebân'm şu eserine münhasır kalmıştır: 

el-İhsân bi-Tertîbi Sahîh İbn Hibbân: Alauddin Ali b. Balebân el-Fârisî (739) 

Nüsha: Dârul-Kutub, 35. 

Eserin birinci cüzü Ahmed Muhammed Şakir tarafından neşre hazırlanmış 
ve Mısır'da basılmıştır. Tamamı ise 1407/1987 de Beyrut'ta basılmıştır (1-9). 

Zevâ'idi 

Zevâ'id İbn Hibbân ale's-Sahîhayn: Ala'uddin Moğoltay b. Kılıç et-Turkî 
(689-762) 

11. es-Sahîh: Ahmed b. İbrâhîm el-Curcânî, Ebu Bekr el-İsmâ'ilî 

12. Kitâbu's-Sahîh ale'l-Mesânîd: Muhammed b. Ahmed el-Ğıtrîfî (377) 

13. es-Sahîhu'1-Muharrec alâ Musnedi Müslim: Muhammed b. Abdullah el- 
Cevzakî (308-388) 

14. Reşhatu'n-Nâsih mine'l-Hadîsi's-Sahîh: Yûsuf b. Abdullah, îbnu'd- 
Debbâğ el-Endelusî (481-546) 

15. MetâliVl-Envâr alâ Sıhâhi'1-Âsâr İbrâhîm b. Yûsuf, İbn KurkÛl (505-569) 

16. el-Misbâh fî Uyûni'l-Ahâdîsi's-Sıhhâh: Abdulğanî b. Abdulvâhid, İbn 
Sürür el-Makdisî (541, 600) 

17. Meşârıku'l-Envâri'n-Nebeviyye fî Sıhâhi'l-Ahbârî'l-Mustafaviyye el- 

Hasen b. Muhammed es-Sağânî (650) 

Bk., Hadis derlemeleri. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI __„ 271 

18. el-İfsâh bi-Merâtibi f s-Sıhâh: İbrâhîmb. Umer el-Ca'birî, İbnu's-Serrâc (732) 

19. el-Câmi'u's-Sahîhu'1-Esânîd el-Mustahrec min Erbâ'a Mesânîd Muham- 
med b. Abdullah eş-Şerîf el-Fâsî (1204) 

es-SAHİHÂN 

Sahîhu'l-Buhârî ile Sahîhu Müslim'in Hadis Edebiyatında ayrı yerleri vardır. 
Bir kere sahih'in en yüksek derecesi her ikisinin birlikte rivayet ettikleri hadislerden 
oluşur. Daha sonraki dereceleri de yine el-Buhârî ve Müslim'e göre derecelendirilir. 

Hadis ilminde son derece önemli olan bu iki esere özel tabiriyle es- Sahîhân (iki 
sahih) denilmiştir. 

Bu iki kaynak eserle ilgili bilgiler özel başlıkları altında verilmiş etraflarında 
oluşan edebiyattan örnekler gösterilmiştir. Bunlar dışında her ikisine birlikte tahsis 
edilmiş eserler de vardır. Burada da es-Sahîhân'm ikisini birden ilgilendiren edebi- 
yata örnekler gösterilecektir. 

a) ikisini birleştiren Eserler (el-Cem' Beyne' s-Sahîhayn) 

1. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Muhammed b. Abdullah el-Cevzakî (388) 

2. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: İbrahim b. Muhammed, İbn Şahtır (402) 

3. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: îsmâ'il b. İbrâhîm, İbnu'l-Karrâb (414) 

4. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Ahmed b. Muhammed el-Berîkanî (326-425) 

5. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Umer b. Ali, Ebu Müslim el-Buhârî (468). 

6. el-Cem 1 Beyne's-Sahîhayn: Muhammed b. Ebi'n-Nasr Futûh el-Humeydî 
(488) 

Şerhi 

el-Hucce Şerhu'1-Cem beyne's-Sahihayn: el-Hasen İbnu'l-Hatîr en-Nu'mânî 

(488) 

7. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: el-Huseynb. Mes'ûd, el-Ferrâ el-Beğavî (516) 

8. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Ubeydullah İbnu'l-Hasen, İbnu'l-Haddâd (517) 

9. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Muhammed İbnu'l-Huseyn, el-Murrî (456-536) 

10. el-İfsâh (el-İdâh) an Me'âni's-Sıhâh: Yahya b. Muhammed, el-Vezîr İbn Hu- 
beyre (560) 

Muhtasarı 

Muhtasaru'l-İfsâh: el-Hasen İbnu'l-Hatîr en-Nu'mânî (598) 

11. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Abdulhak b. Abdurrahmân el-îşbilî, İbnul- 
Harrât (510-582) 

12. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Umerb. Bedr b. Sa'îd el-Mevsılî (557-622) 

13. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Ahmed b. Muhammed, İbn Ebî Hucce el- 
Endelusî (562-642) 

14. el-Cem* Beyne's-Sahîhayn: Abdulbâkîb. Abdulmecîd el-Mekkî (686-743) 
Tamamlanamamıştır. 



272 ^^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

15. el-Cem' Beyne's-Sahîhayn: Abdulbakib. Ahmed, Îbnu's-Semmân (1088) 
Tamamlayamamıştır. (EM, 1/496). 

16. el-Cem 1 Beyne's-Sahîhayn: Mü'ellifi Mechûl. 

b) es-Sahîhân Üzerine Mustahrec Eserler. Bk. Mustahrec. 

c) Muşkilu's-Sahîhayn 

1. Tefsîru Ğarîbi Mâ fi's-Sahîhayn: Muhammed b. Ebî Nasr el-Humeydî (488) 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Timur, Luğa 80. 

2. Şerhu Muşkilâti's-Sahîhayn: İbrahim b. Yûsuf b. Karkûl (569) 
Nüsha: Köprülü 334 (757 h.) 

3. Keşfu Muşkili Hadîsi's-Sahîhayn: Abdurrahmân b. Ali, Îbnu'l-Cevzî (510- 
597) 

4. Muşkilu's-Sahîhayn: Halil b. Keykeldi, el-Alâ'î (761) 
Nüsha: Süleymaniye, Çelebi Abdullah, 476/2 (8. Asır) 

5. Keşfu'n-Nikâb Amma Rava'ş-Şeyhân li'1-Ashâb: Halil b. Keykeldî, el-Alâ'î 
Nüsha: Çelebi Abdullah, 76/2 (V. 239a-256a) 

d) Hadisleri 

1. el-İlzâmât ve't-Tetebbû': Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 
Basılıdır. 2. Bs., Beyrut 1405/1985. 

2. Kitâbu't-Tetebbu li-Mâ Hurrice fi's-Sahîhayn: ed-Dârekutnî 
es-Sahîhân üzerine tahric edilen bazı illetli hadislere dairdir. 

3. Muvâf akatu'l-Buhârî ve Müslim: Muhammed b. Tâhir, İbnu'l-Kayserânî 
(448-507). 

4. el-Musannef Ale's-Sahîhayn: Yahya b. Abdulvehhâb el-İsbehânî, İbn 
Mende (434-511) 

5. Kitâbu Mâ Du'ife min Ahâdîsi's-Sahîhayn Ahmed b. Abdurrahîm, Ebu 
Zur'a el-Irâkî (762-826) 

e) Ricali 

1. Esmâ'u's-Sahâbe elletî İttefaka fîhâ'l-Buhârî ve Müslim ve me'nferede 
Kullun Minhumâ: Ali b. Umer ed-Dârekutnî (306-385) 

2. Zikru Kavmin Mimmen Ahrece lehumu'l-Buhârî ve Müslim fî 
Sahîhayhimâ ve Da'afehumu'n-Nesa'î fî Kitâbi'd-Du'afâ ed-Dârekutnî 

3. Tesmiyetu Men AhrecehumuT-Buhârî ve Müslim Muhammed b. Abdil- 
lah, el-Hâkimun-Nîsâbûrî (321-405) 

Nüsha: Zahiriye 388/1. 

Aşere-i Mübeşşereden başlamak üzere önce sahabeyi, daha sonra diğerleri- 
ni, arkasından sırayla kadın sahâbilerle tabi'îleri ve diğer nesillerden olanları 
harf tertibine göre sıralamıştır. Eserde el-Buhârî şeyhlerine ayrı bir bölüm 
ayrılmıştır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 273 

4. Ricâlu's-Sahîhayn; Hibetullah Îbnul-Hasen el-Lâlkâ'î (418) 

5. Takyîdu'l-Muhmel ve Temyîzu'l-Muşkil: el-Huseyn b. Muhammed, Ebu 
Ali el-Ceyyanî (498) 

Nüsha: Bayezid Umûmî 1211/1 (19 varak, 628 hicrî) 

6. et-Tenbîh Ale'l-Evhâmi'l-Vâride f i* s- Sahih ay n: Ebu Ali el-Ceyyânî 

7. el-Cem' Beyne Ricâli's-Sahîhayn: Muhammed b. Tâhir, Îbnu'l-Kayserânî 
(448-507) 

İbn Menceveyh'in Esmâ'u Ricali Müslim ve el-Kelâbâzî'nin el-Hidâye ve'l- 
İrşâd fî Marifeti EhliVSika ve's-Sadâd ellezîne Ahrece lehumu'l-Buhârî 
fî Câmi'ihî isimli eserlerini birleştirerek meydana getirmiştir. 
Nüsha: Feyzullah Efendi 499, 1374. 
Basılıdır. (1-2, Hadarâbâd 1325) 

8. el-MuTim bi-Esâmî ŞuyûhiT-Buhârî ve Müslim: Muhammed b. îsmâ'il, 
İbn Halfûn (636) 

9. Ricâlu'l-Buhârî ve Müslim: Ahmed b. Mûsâ el-Hekkârî (762) 
Nüsha: Timur, Tarih 543 (Müellif Hattı, 1. cild). 

10. er-Riyâdu'1-Mustetâbe fî Cumleti Men Ravâ fi's-Sahîhayn MineVSahâbe 
Yahya b. Ebî Bekr el-Âmirî el-Yemenî (816-893) 

Bk. Sahabe, a/45. 

11. Kurretu'1-Ayn fî Dabti Esmâ'i Ricâli's-Sahîhayn Abdulğanî b. Ahmed el- 
Bahrânî (1174 de sağ) 

1323 de Haydarabad'da basılmıştır. 
/) Etrafu's-Sahîhayn 

1. EtrâfuVSahîhayn: Halef b. Muhammed b. Ali el-Vâsıtî (401) 

2. Etrâfu's-Sahîhayn: Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 
g) es-Sahîhân'la İlgili Değişik Eserler 

1. el-Mustedrek aleVSahîhayn: Muhammed b. Abdullah, el-Hâkimu'n- 
Nisâbûrî (321-405) 

Bk. el-Mustedrek 

2. el-Medhal ilâ Ma'rif eti's-Sahîhayn: el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî 
Bk. Hadis Usûlü 

3. et-Tahrîc Ale's-Sahîhayn: Süleyman b. İbrahim el-Milencî (486) 

4. Şerhu Ahbâri Kitâbi's-Sıhâh (es-Sahîhayn): Umer b. Muhammed en-Nesefî 
(461-537) 

5. UmdetuT-Ahkâm: Abdulğanî b. Abdulvâhid el-Makdisî (600) 
Bk., el-Ahkâm 

6. Kelâmu'd-DiyâTl-Makdisî alâ Şey'in Min Ahâdîsi'l-CenV Beyne's- 
Sahîhayn: Muhammed b. Abdulvâhid (643) 



274 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

7. Ahkâmu's-Sahîhayn: Muhammed Şerîf et-Tukâdî 

1. cildi Sahîhu Müslim hamişinde basılmıştır. (Bulak, 1290). 

es-SİKÂT 

Rical başlığı altında da söz konusu edildiği gibi hadis ravilerine (ricâlu'l-hadîs) 
ayrılmış kaynaklardan bir kısmı sadece sika (güvenilir) olma niteliğine sahip olan- 
lara ayrılmıştır. 

Cerh ve ta'dil ka 'idelerinin uygulanması sonucu sika olduklarına hükmedilen ra- 
vilere ayrılan eserler vardır. En tanınmışları şunlardır: 

1. Kitâbu's-Sikât ve'1-Musbetîn: Ali b. Abdillah el-Medînî (161-234) 

2. KitâbuVSikât: ibrahim b. Ya'kûb el-Cûzecânî (259) 

3. Kitâbu's-Sikât: Ahmed b. Abdullah b. Salih el-Iclî (259) 

Aslı kaybolmuştur. Ancak, Nuruddîn el-Heysemî'nin tertibi üzere olan nüsha 
bize kadar ulaşabilmiştir. 

Tertibi 

4. el-İhtimâmu'1-Kullî bi-Islâhi Sikâti'1-İclî: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 

5. Kitâbu's-Sikât: Muhammed b. Ahmed et-Temîmî (333) 

6. Kitâbu's-Sikât: Muhammed b. Hibbân, İbn Hibbân el-Bustî (354) 

Sika ravilere ayrılmış eserler içinde ayrı bir yeri olan bu eserde mechûlu'1-ayn 
veya mechûlu'1-hâl bile olsa mecruh olarak tanınmayan ravilere yer verilmiştir. 
Bir ravinin bu eserde zikredilmiş olması onu tevsikin en alt derecesi sayılmıştır. 
Bunu eserinin başında bizzat İbn Hibbân açıklamıştır. Şöyle demiştir: 

"Bu kitapta haberleri hüccet sayılmak caiz olanlardan başkasını zikretmedim... 
Burada isimlerini andıklarımın hepsi sadûktuılar... Bu kitapta isimlerini andıkla- 
rım, haberleri beş özellikten uzaksa adaletlidirler; çünkü hakkında ta' dilin zıddı 
olan cerh bilinmeyen ravi, aksi açığa çıkmadıkça adaletlidir." (S ika t, 1/11, 13). 

İbn Hibbân'm bu metodu bazı alimlerce beğenilmişse de çoğunluğun itirazıyla 
karşılaşmıştır. Böyle bir tutumu çelişki, hatta gaflet sayanlar olmuştur. Bazıların- 
ca ise kanaatinin değiştiğine verilmiştir. 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 2995 

Kitâbu's-Sikât 1393/1973 tarihinde dokuz cilt olarak Haydarabat'ta basılmıştı 1 . 

7. Târihu Esmâ'iVSikât: Umer b. Ahmed, İbn Şâhîn (297-385) 

Dr. Abdulmu'tî Emin Kal'acı edisyonu 1406/1986 tarihinde Beyrut'ta basılmış- 
tır. 

8. (KitâbuVSikât): Muhammed b. Ahmed b. Eybek es-Surûcî (744) 

Sadece Ahmed isimli ravilere yer verir. Tamamlanamamış olduğu anlaşıl- 
maktadır. 

9. Ma'rifetu'r-Ruvâti'l-Mutekellem fîhim bi-Mâ Lâ Yûcibu'r-Red Muham- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „__„^_ — 

med b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî (747) 

10. TekmiletuVSikât ve'd-Du'afâ: îsmâ'il b. Umer, îbn Kesîr (705-774) 

11. Kitabu's-Sikât: el-Kasımb. Kutluboğa (802-879) 
Nüsha: Köprülü 264, 1060. 

12. el-İttihâmu'1-Kullî bi-Islâhi Sikâti'1-Iclî: el-Kasım b. Kutluboğa 
el-Iclî'nin Kitâbu's-Sikât'ı üzerine eleştirilere dairdir. 

Nüsha: Köprülü 1060. 

es-SİYER 

Sözlük yönünden "sîre" nin çoğulu olan siyer, Hadis Usulü ilminde cami' türü 
hadis kitaplarını oluşturan konulardan birinin adıdır. Genelde Hz. Peygamberin 
hayatıyla ilgili hadisler bu konudadır. 

Hz. Peygamber'in siyerine dair eserler sayılamıyacak kadar çoktur. Bunlar ara- 
sında bir kısmı hadislere göre düzenlenmiştir. Bu tür eserler içinde anılmaya değer 
birkaç örnek aşağıya çıkarılmıştır: 

1. Kitâbu f s-Sîre: Muhammed b. Müslim, îbn Şihâb ez-Zuhrî (50-124) 

îbn Şihâb, siyer konusunda ilk eser veren kişi olarak bilinir. Bazıları, 
İslâm'da ilk telif edilen sîre kitabının îbn Şihâb'm eseri olduğunu söylemiş- 
lerdir. 

2. Sîretu'n-Nebî Muhammed b. îshâk, îbn İshâk (151) 

Basılmıştır. 

Muhtasarı 

ez-Zahîre fî Muhtasari's-Sîre: İbrahim b. Muhammed İbnu'l-Murahhil (738) 

3. Siyeru'n-Nebî: Ziyâd b. Abdullah el-Bekkâ'i (183) 
Muhammed b. tshak'ın rivayetleridir. 

4. Kitâbu's-Sîre: Muhammed b. Umer, el-Vâkıdî (130-207) 

5. es-Sîretu'n-Nebeviyye: Abdulmelik b. Hişâm el-Himyerî, İbn Hişâm (218) 
Sîre îbn Hişâm adıyla meşhur olan bu eser, îbn İshak'mSîretu'n-Nebî isimli 
eserinin genişletilip eklemeler yapılarak meydana gelmiş bir nüshası adde- 
dilir. Pek çok defa basılmıştır. 

6. Sîretu'n-Nebî: Muhammed b. Â'iz ed-Dimeşkî (150-234) 

7. er-Ravdu'1-Unf: Abdurrahmân b. Abdullah es-Suheylî (581) 

İbn Hişâm'm es-Sîretu'n-Nebeviyyesinin şerhidir. es-Suheylî, eserini îbn 
Hişam'm eserinin anlaşılması zor yerlerini açıklamak, çok yerde i'rabını ver- 
mek suretiyle meydana getirmiştir. Rivayete göre er-Ravdu'1-Unf, 120 Siyer 
ve Meğâzî kitabından derlenmiştir. (RM, 80) 
Muhtasarı 
Nûru*d-Ravd: Muhammed b. îbrâhim, İzzuddin b. Cemâ'a el-Kinânî (639- 



276 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

733) 

Nûru'r-Ravd Haşiyesi 

Haşiye Alâ Nûri'r-Ravd: Yahya b. Muhammed el-Munâvî (871) 

Haşiye' nin Muhtasarı 

(Muhtasaru Haşiye alâ Nuri f r-Ravd): Abdurra uf el-Munâvî (924-1031) 

8. Telkîhu Fuhumi'1-Eser fi't-Tarîh ve's-Sîyer Abdurrahmân b. Ebi'l-Hasen, 
İbnu'l-Cevzî (510-597). 

Basılıdır. 

9. Kitâbu's-Sîre: Ahmed b. Abdullah, Muhibbuddin et-Taberî (694) 

10. Uyûnu'1-Eser fî Funûni'l-Meğâzî ve'ş-Şemâil ve's-Siyer. Muhammed b. 
Muhammed b. Muhammed b. Ahmed, İbn Seyyidi'n-Nâs el-Ya'murî (661- 
734) 

Muhtasarı 

Nûrul-Uyûn fî Telhis Siyeri'l-Emîni'l-Me'mûn: İbn Seyyidi'n-Nâs 

11. Zâdu'l-Me'âd fî Hedyi Hayri'1-İbâd: Muhammed b. Ebî Bekr, İbn Kayyimi'l- 
Cevziyye (691-751) 

Basılıdır. (Hindistan, Mısır Türkçe Tercümesi Za'du'l-Me'âd 1-5, İstanbul 
1988-1990). 

12. el-Fusûl fî Sîreti'r-Resûl: İsmail b. Umer el-Kureşî, İbn Kesîr (705-774) 

13. Zâtu'ş-Şif a fî Sîreti'l-Mustaf a: Muhammed b. Muhammed Ali b. el-Cezerî 

(751-833) 

14. Nuru'n-Nibrâs fî Şerhi Sîreti İbn Seyyidi'n-Nâs: İbrahim b. Muhammed, 
Burhânuddin el-Halebî, Sıbtu'bnul-A'cemî (841) 

15. Ravdatu'l-Hunefâ fî Sîreti'l-Mustafâ: Ebu Bekr b. Muhammed (893 den 
sonra) 

16. İnsânu'1-Uyün fî Sîreti'l-Emîni'l-Me'mûn (Siyeru'l-Halebî): Alib. İbrahim 
el-Halebî (975-1044) 

Basılıdır. 

* 

17. el-Fevâtihu'n-Nebeviyye fi's-Siyeri'1-Mustafaviyye Abduiazîz Îbnu'1-Hu- 
seyn, Kara Çelebizâde (1000-1068) 

18. el-Kevâkibu'1-Behiyye fî Sîreti Hayri'l-Beriyye Ahmed b. Ahmed b. Bekr 
eş-Şâfi'î el-Istahnâvî (1212) 

19. es-Sîretu'n-Nebeviyye ve'1-Asâru'l-Muhammediyye Ahmed İbnus-Sey- 
yid Zeynî Dahlân el-Mekkî (1304) 

Nazım Şeklinde Siyer 

Hz. Peygamberin hayatını nazım yoluyla anlatanlar olmuştur. Bir örnek de ona 
kaydetmek istiyoruz. 

Cevâhiru'l-Bihâr fî Nazm Sîreti 1 n-Nebiyyi T l-Muhtâr. İbrahim b. Umer, el- 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 277 

Buka'î (885) 

ES-SUBÂİYYÂT 

Kelime olarak "yedili" manasına gelen "es-Subâ'î"nin çoğuludur. En son rivayet 
edenle Hz. Peygamber (s.a) arasında yedi ravi bulunan âlî isnadlarla rivayet edilen 
hadislere denilmiştir. 

Bazı hadis âlimleri, yaşadıkları devre göre Hz. Peygamberle aralarında yedi 
ravi olan âlî isnadlarla rivayet ettikleri hadisleri ayrı bir kitapta toplamışlardır, es- 
Subâ'iyyât denilen bu tür kitaplardan bazılarını kaydediyoruz. 

1. es-Subâ'iyyât: Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Arabî (468-543) 

2. es-Subâ'iyyat: Ali İbnu'l-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

3. es-Subâ'iyyât: Muhammed b. Umer, Ebu Mûsâ el-Medînî (501-581) 

4. el-Erbâ'ûn es-Subâ'iyyât Süleyman b. Mûsâ, Ebu'r-Rebî el-Ğırnâtî (634) 

5. Subâ'iyyâtu'n-Necîb: Abdullatîf b. Abdulmun'im el-Harrânî (672) 

ES-SUDÂSİYYÂT 

"Altılı" anlamına gelen "es-Sudâsî"nin çoğuludur. Hadis Usûlü İlminde son ra- 
visi ile Hz. Peygamber (s.a) arasında altı ravi olan âlî isnadlarla rivayet edilen hadis- 
lere denilmiştir. 

Bir kısım hadisciler, kendileri ile Hz. Peygamber arasında altı ravi bulunan ve âlî 
olma özelliğine sahip isnadlarla rivayet ettikleri hadisleri ayrı kitaplarda toplamış- 
lardır. Hadis Edebiyatında es-Sudâsiyyât denilen bu tür kitaplardan birkaçına işa- 
ret etmek yerinde olacaktır. 

1. (es-Sudâsiyyât): Muhammed b. Ahmed er-Râzî (525) 

2. Kitâbu's-Sudâsiyyât: Ali İbnu'l-Hasen, İbn Asâkir (499-571) 

3. es-Sudâsiyyât: Ahmed b. Muhammed es-Silefî (478-576) 

ES-SULÂSİYYÂT 

Kelime olarak "üçlü" anlamına gelen "es-Sulâsî" nin çoğuludur. Hadis 
Usûlünde son ravisi ile Hz. Peygamber (s.a) arasında üç raviden oluşan âlî isnadlar- 
la rivayet edilen hadislere denilmiştir. 

Yaşadığı devir itibariyle önem arzettiğinden Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî nin 
(194-256) sulâsiyyâtı üzerinde fazlaca durulmuştur. Sahîhul-Buhârî etrafında olu- 
şan edebiyat içinde Sulâsiyyâtu'l-Buhârî'nin ayrı bir yeri vardır. O konudaki çalış- 
malardan örnekler Sahîhul-Buhârî maddesinde gösterilmiştir. Bir diğer örnek ise 
aşağıdadır: 

es-Sulâsiyyât: Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî (255) 

ES-SUMÂNİYYÂT 



278 Prof. Dr. Mücteba UĞU R 

"Sekizli" anlamına gelen "es-Sumânî" nin çoğuludur. Hadis Edebiyatında bir 
musannifin Hz. Peygamber (s.a) ile arasında sekiz ravi bulunan âlî isnadlarla riva- 
yet ettiği hadislerin toplandığı kitaplara denilmiştir. Şu eserler misaldir: 

1. el-Mustefîd fi'1-Ahâdîsi's-Sumâniyyetil-Esanid: Yahya b. Ali b. Abdullah 
el-Attâr (662) 

2. Sumâniyyâtu'n-Necîb: Abdullatîf b. Abdulmun'im el-Harrânî (672) 

ES-SUNÂİYYÂT 

"İkili" anlamına gelen "es-Sunâ'î" nin çoğuludur. Genelde Hz. Peygambere iki 
ravî ile ulaşılan hadislere denir. Diğer deyişiyle bir hadiscinin Hz. Peygamber'den 
arada bir tâbi'î, bir de Sahâbî olmak üzere iki râvî aracılığıyla rivayet ettiği hadistir. 

Böyle hadislere dair eserler vardır. Birkaçını kaydediyoruz. 

1. Tuhfetu Zevi'r-Raşed fî Ahâdîsi Suna'iyyeti's-Sened Abdurrahmân îb- 
nu'1-Mi'mâr (755 de sağ) 

ES-SUNEN 

Hadis Edebiyatında sünen, hadisleri genelde, taharet, namaz, hac menâsiki, 
nikâh, talak ve benzeri fıkıh konularına göre tasnif edilerek verilen kitaplardır. Bu 
çeşitli kitaplar esas itibariyle Hz. Peygamber (s.a) e ait (merfû') hadislerden mey- 
dana gelir. Bunun böyle olmasının sebebi, mevkuf gibi hadis çeşitlerine muhad- 
dislerin ıstılahında sünnet değil hadis denilmesidir. Fakat, az da olsa bunun istis- 
naları vardır. 

Sünen kitaplarının el-Kutubu 's-Sitte içinde yer alan dört tanesine es-Sunenu 7- 
Erba'a denilmiştir. Sunenler içinde bu dördü yayılma imkânı bulmuştur. Biz de 
sünen Örneklerini es-Sunenu'1-Erba'a'dan başlamak üzere en meşhurlarından baş- 
layıp sırasıyla vermek istiyoruz. 

a) es-Sımenu'l-Erba'a 

1. Sünen Ebî Dâvud: Süleyman İbnu'1-Eşas es-Sicistânî, Ebu Dâvud (202-275) 
Sünen türünde kitapların başında gelir. Kendi belirtmesine göre 4800 hadis- 
ten meydana gelir. Son zamanlarda hazırlanan baskılarda ise bu sayı 5274 e 
çıkmıştır. Aradaki bu sayı farkı aynı isnadla gelen mükerrer rivayetlerle 
farklı nakillerden kaynaklanmaktadır. Bu hadisler kitâb başlıklı 35 ana bölü- 
mü teşkil eden bablardadır. Bu bablar fıkhın bütün konularını ve mezheb 
müctehidlerinin ictihadlarmda esas aldıkları bütün meşhur hadisleri kapsa- 
maktadır. Bu yönüyle Sünen Ebî Davud'un Kur an-ı Kerim' den sonra mücte- 
hit alime yetecek nitelikte bir kitap olduğu söylenmiştir. 
Sünen Ebî Dâvud'da bulunan hadisler mü'ellifi tarafından Mekke lilere yazıl- 
mış bir risalede anlatılmıştır. Burada kısaca Sünen hadislerinin genelde ko- 
nusunda sahih bilinenler oldukları; ancak iki ya da daha fazla yoldan nakle- 
dilip de biri diğerinden kuvvetli isnatla rivayet edilmiş hadislerin de 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI J^ 

bulunduğu, bunların sayısının onu geçmediği ifade edilmiştir. Arkasından 
her babdan bilinen hadislerin hepsi sahih ise bunlardan yalnızca bir veya iki- 
sini Sünene alındığı, şayet bir konuyla ilgili hadisler iki veya üç tarikten ri- 
vayet edilmişse, fazla lafızlar ihtiva edenlerin yerine göre tekrar edildiği, 
uzun hadislerin ise bütünüyle verildiği takdirde fıkhî hükmünün anlaşılma- 
sı zor olacağından kısaltıldığı belirtilmiştir. Daha sonra ise selef alimlerinin 
bir kısmının belli şartlar dahilinde m u rs el hadisle amel edileceği görüşünde 
olduklarından kuvvet itibariyle muttasıl derecesinde olmamakla birlikte Sü- 
nende bunlara da yer verildiği anlatılmıştır. Ebu Davud'a göre Sünende ha- 
disleri terkedilen bir raviden rivayet edilmiş hadis yoktur. Eğer konusunda 
başka rivayet olmadığı için munker bit hadise er verilmişse onun munker 
olduğu açıklanmıştır. Buna göre Sünen Ebî Davud'da şiddetli zayıf olan, se- 
nedi sahih olmayan hadis yoktur. Hakkında herhangi bir açıklama yapılma- 
yan hadisler sahihtirler. Bunların kimi sıhhat yönünden kiminden üstündür. 

Hz. Peygamber (s.a)'in sünnetinin Sünen Ebî Davud'da olduğu söylenir. On- 
daki hadisler meşhurdur. Büyük çoğunlukla ahkâm hadisleridir, Müslüman- 
lara Kur'ân-ı Kerim'den sonra dinî hükümleri öğrenmede en fazla fayda sağ- 
layacak niteliktedir. Sünen Ebî Davud'u bilenin sünnetle konulmuş dînî 
hükümleri öğrenmek için başka kitaba ihtiyacı kalmaz. (Risale Ebî Dâvud, 
22 vd.). 

Buradan anlaşıldığına göre Ebu Davud, Suneninde fıkıh konularında en çok 
meşhur olan rivayetleri nakletmiştir. Bunların yanısıra konusunda sahih 
hadis bulunmadığı takdirde şiddetli zayıf olmamak şartıyla diğer rivayetle- 
re de yer vermiştir. Bunlar arasında munker rivayetler varsa durumunu açık- 
lamıştır. Nitekim İbnu's-Salâh, Ebu Davud'un sözünü ettiğimiz risalesinin 
önemli yerlerini özetledikten sonra onun sahihlerin yanında sahihe yakın 
olanları da aldığını; her babda babın konusundaki en sahih hadise öncelik 
verdiğini, şiddetli zayıf olanları açıkladığını söylemiştir. Ona göre Sünen 
Ebî Dâvûd, Sunenu't-Tirmizî'nin yanında hasen hadislerin bulunduğu bir 
kitaptır. es-Sahîhârtda bulunmayan, sahihle hasen arasını ayırdedebilen 
âlimlerden biri tarafından sıhhati hususunda herhangi bir şey söylenmemiş 
hadisler Ebu Davud'a göre hasen olanlardır. Şu var ki, bunlar arasında ger- 
çekten hasen grubuna girmeyenlere de rastlanabiimektedir. 

Öte yandan Ebu Dâvud, Sunenine konusunda sahih veya hasen hadis bulun- 
madığı takdirde bazı bölümlere zayıf hadisleri de almıştır. Bu ise onun naza- 
rında zayıf hadisin reyden daha kuvvetli olması demektir. (Ulûmu 1-Hadîs, 
33,4). 

Sünen Ebî Dâvûd, metin bakımından zengin bir kitaptır. Öyle ki, Ebu 
Davud bir hadis naklettikten sonra onun diğer tanklarını, lafız farklarını, bir- 
birlerinden farklı taraflarım birlikte göstermiştir. Böylece bir hadisin değişik 
rivayetleri bir arada bulunmuş olur. 



280 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Sünen Ebî Davud'un bir diğer özelliği de hadislerin isnadlarmdan ziyade 
fıkhî hükümlerine önem vermiş olmasıdır. Ebu Davud, eserinde muhtelif 
fıkıh mezheblerinin esas alarak hükümlerini dayandırdıkları hadislere yer 
vermiştir. Ancak bunu yaparken çok yerde bir bâbda birden fazla hadise yer 
vermemiştir. Bunun sebebi, kitap hacminin büyümemesi endişesidir. Kısaca- 
sı, ziyadelik olmadıkça bir hadisi tekrar etmemiştir. Bazı uzun hadisleri, 
delâlet ettiği fıkıh hükmüne delil olan kısmı esas olmak üzere kısaltarak ver- 
miştir. 

Ana hatlarıyla bu gibi özelliklere sahip olan Sünen Ebî Dâvud, tslâm 
âleminde en fazla rağbet gören sünen kitabı olmuştur. 

Nüsha: Yeni Cami 208; Ayasofya 86-2; 545, 546; Nûruosmâniye 822, 823, 824; 
Köprülü 294/1; Murod Molla 396, 397; Selim Ağa 165; Şehit Ali 420, 421; He- 
kimoğlu 188; Fatih 763; Carullah 2025; Hasan Hüsnü 227; Hamidiye 255, 256; 
Halid Efendi 91; Mihrişâh Sultan 57/1; Laleli 457, 458, 459, 460; Feyzuliah 
330, 331, 332, 333 (2. cild, 654 h.), 334, 335 (650 h.); Reisulkuttâb 145/1 (492 
h.); Atıf Efendi 445; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 5908; DTCF Kütüpha- 
nesi - İsma'il Saib Bölümü 1207 (520 h.) 

Başka kütüphanelerde de kıymetli yazma nüshaları bulunan Sünen Ebî 
Dâvûd birçok kez basılmıştır. (Kahire 1280 h.; Lakno, 1840 m.; 1877, 1888 m.; 
1305 h. 1318 h.; Delhi 1171 h.; 1272 h.; 1283 h.; Haydarâbâd 1321). Sonraları 
baskıları tekrar edilmiştir. ez-Zurkânî'nin el-Muvatta şerhiyle birlikte yapı- 
lan 1310 ve 1320 h, tarihli baskıları da anmaya değer. (Turâs, 1/234, 5). 

a) Şerhleri 

1. Me'âlimu's-Sunen: Hamd b. Muhammed b. İbrâhîm el-Hattâbî (308-388) 
Nüsha: Feyzuliah 543 (2. cild, 5. h. asır); Fatih 811 (544 h.); Laleli 503-505 
(557 h.); Yeni Cami 293, 294; Murad Molla 611-613; Tokapı Sarayı, 3. 
Ahmed 416, 418; Ayasofya 582, 583; Atıf Efendi 491 (1) ; (Turâs, 1/235). 
1920, 1932 ve 1934 yıllarında Haleb'de; Ahmed Muhammed Şakir ve 
Hâmid el-Fakî edisyonu 1948 de Kahire' de basılmıştır. 

Telhisi 

Ucâletu'1-Alim min Kitâbi'l-Me'âlim (Telhîsu Me'âlimi's-Sunenfc 

Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm el-Makdisî (714-765) 

2. el-Addu'1-Mevdûd fî Havâşî Sünen Ebî Dâvud Abdulazîm b. Abdul- 
kavî el-Munzırî (656) 

Nüsha: Reisulkuttâb 36/1 (676 h.) 

3. (Şerh Sünen Ebî Dâvud): Mes'ûd b. Ahmed el-Irâkî, el-Hârisî (652-711) 

4. (Şerhu Sünen Ebî Dâvud):: Muhammed b. Ebî Bekr, İbn Kayyimi'l- 
Cevziyye (691-751) 



(1) Prof. Dr. Fuat Sezgin, Brockelmann'ın verdiği katalogda kayıtlı bu numaranın doğru olmadı- 
ğını söylemiş, ancak kendisi herhangi bir numara vermemiştir. (Turas, 1/234) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 281 

5. (Şerh Sünen Ebî Dâvud): Ebu Bekr b. Ahmed ez-Zebîdî (752) 

6. el-İlâm Li-Sunneti Aleyhi's-Selâm (Şerhu Süneni Ebî Dâvûd): Moğol- 
tay b. Kike et-Turkî (689-762) 

7. İntihâVs-Senen (ve İktidâVs-Sunen) fî Şerhi's-Sunen: Ahmed b. Mu- 
hammed, el-Havâs el-Makdisî (714-765) 

(Şerhu Sünen Ebî Dâvud): Umer b. Ali, Îbnu'l-Mulekkm (804) 
Sünen Ebî Davud'un es-Sahîhân üzerine zevaidinin şerhidir. 

8. Şerhu Sünen Ebî Dâvud: Umer b. Raslân el-Bulkînî (805) 
Nüsha: Mahmudiye, Medine 74. 

9. (Şerhu Sünen Ebî Davud): Ahmed b. Abdirrahîm el-Irâkî (762-826) 

10. (Şerh Sünen Ebî Dâvud): Ahmed Îbnul-Huseyn b. Arslân el-Remlî (753- 
844) 

Nüsha: Murad Molla 438-448; Laleli 498-501; Bursa Haraççı Zade 200-203. 

11. (Şerhu Sünen Ebî Dâvud): Mahmud b. Ahmed el- Aynî {762-855) 
Nüsha: Dâru'l-Kutubi'l-Mısriyye 286 (1. cilt, Müellif Hattı) 
Kısmî şerhtir. 

12. MirkâtVSa'ûd İlâ Süneni Ebî Dâvud Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî 

Nüsha: Köprülü 417; Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 647/1 (906 h.; Sonunda 
es-Suyûtî'nin icazeti vardır). 

Muhtasarı 

Derecâtu Mirkâti's-Sa'ûd: Ali b. Süleyman el-Bâcem'avî (1306) 
(GAL, 2/485) 

1298 de Kahire basılmıştır. 

13. Fethu f l-Vedûd Alâ Süneni Ebî Dâvud: Muhammed b. Abdulhâdî es- 
Sindî(1139) 

Nüsha: Rağıp Paşa 275; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 1897. 

14. Avnu'l-Vedûd Şerh Sünen Ebî Dâvud: Muhammed b. Abdullah el- 
Bencâbî 1318 de Laknov'da basılmıştır. 

15. Ta f lîkatu'l-Mahmûd Alâ Sünen Ebî Dâvud Fahru'l-Huseyn Gengûhî 
Kuvanpur'da 1905 de basılmıştır. 

16. Avnu'l-Ma'bûd Şerhu Sünen Ebî Dâvud: Muhammed Eşref Emîr el- 
Azîmâbâdî ve Muhammed Şemsulhak el-Azîmâbâdî 

1322 de Delhi'de basılmıştır. 

Aslında Şemsulhak el-Azîmâbâdî'nin kardeşi Muhammed Eşref Emîr el- 
Azîmâbâdî; Oğlu İdrîs ve Meşhur alim el-Mubârekfürî ve bir grup alimin 
yardımlarıyla meydana gelmiştir. (Avnu'l-Ma'bûd, 14/220/1). 
Sünen Ebî Davud'da geçen hadislerin herhangi bir tercih yapılmaksızın 



282 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

ve mezhep delillerini zikretmeden, manalarını anlamaya çalışmak, çok 
zaruri olan yerlerde gerektiği kadar izahat vermek üzere hazırlanmıştır. 
Hadislerin tahkiki, tercihi, mezhep delilleri, metin ve senetlerde söz konu- 
su olan illetler ve diğer bazı bilgiler çok daha geniş bir hacme sahip 
Ebu't-Tayyib'e ait Ğâyetu'l-Maksûd'a bırakılmıştır. (Hadis Edebiyatı, 
150). 
1322 de Delhi'de îbn Kayyimi'l-Cevziyye'nin şerhiyle birlikte basılmıştır. 

Haşiyesi 

(Haşiye ala Sünen Ebî Dâvud): Mevlevi Vahîduzzamân 

Hinducadır. 1882 de Lahor'da basılmıştır. 

17. Ğâyetu'l-Maksûd fî Halli Süneni Ebî Dâvud Muhammed Şemsulhak 
el-Azîmâbadî 

Hindistan'da basılmıştır. 

18. Bezlu'l-Mechûd fî Halli Ebî Dâvud Halil Ahmed b. Mecîd el- 
SehârenfÛrî (1267-1346) 

20 Cilt olarak Beyrut'ta basılmıştır. 

b) Muhtasarları 

1. el-Muctebâ: Abdulazîm b. Abdulkavî el-Munzirî (656) 

1342 de Haydarâbâd'da basılmıştır. Ahmed Muhammed Şakir ve Mu- 
hammed Hamid el-Fakî edisyonu 1948 de Kahire'de yayınlanmıştır. 

2. Muhtasaru f l-Belhî: Muhammed İbnu'l-Hasen b. Ali el-Belhî (7. Asır) 
Nüsha: Manisa 281/1 (V. lb-113a). (Turas, 1/237) 

3. Tehzîb Süneni Ebî Dâvud: Muhammed b. Ebî Bekr, îbn Kayyimi'l- 
Cevziyye (691-751) 

1891 de Delhi'de basılmıştır. Ahmed Muhammed Şakir ve Muhammed 
Hâmid el-Fakî tahkiki 1948 de Kahire'de basılarak yayınlanmıştır. 

Şerhi 

(Şerhu Tehzîbi Sünen Ebî Dâvud): îbn Kayyimi'l-Cevziyye 

4. Muhtasaru'z-Zebîdî; Ebu Bekr b. Ahmed ez-Zebîdî (752) 

c) Değişik Eserler 

1. Risale fî Vasfi te'lîf ihî Kitâbi's-Sunen: Ebu Dâvud 

Muhammed Zahid ei-Kevserî tahkikiyle 1369 da Kahire'de basılmıştır. 
Daha sonra Muhammed es-Sebbâğ tarafından yeniden yayınlanmıştır. 

2. Tesmiyetu Şuyûhi Ebî Dâvud: el-Huseyn b. Muhammed, Ebu Ali el- 
Ceyyânî (498) 

Nüsha: Laleli 2089/9 (V. 74a-99a) 

3. Meşâyıh Ebî Dâvud: Muhammed b. Tâhir el-Makdisî,îibnu'l-Kayserânî 
(448-507) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 283 

2. Sunenu't-Tirmizî: Muhammed b. İsâ et-Tirmizî (209-279) 

İslâm aleminde Câmi'u't-Tirmizî adiyle de bilinir. Sünen tipinde bir eserdir. 
Sahih hadislerin yanısıra has en hadislere de yer vermesiyle ünlüdür. Söylen- 
diğine göre ha s e n terimini ilk olarak et-Tirmizî kullanmıştır. Bununla birlik- 
te Sunenu't-Tirmizî' de bazen sahîh-Hasen gibi iki; bazen de hasen-sahîh- 
garîb gibi üç terim bir arada kullanılmıştır. Hadis edebiyatı içinde böyle uy- 
gulamalar ilk defa Sunenu't-Tirmizî ile başlamıştır. 

Sunenu't-Tirmizî'de kitap başlıklı 50 ana bölümü oluşturan bablarda 3956 
hadis vardır. Metot olarak bu hadisler verildikten sonra çoğunun değerlendi- 
rilmesi yapılmıştır. Yerine göre hadislerle birlikte kimi imamların bazı mese- 
lelerdeki görüşlerine de yer verilmiş; bu arada birçok hadisin değişik 
tarîkları ile varsa illetlerine işaret edilmiştir. Metot olarak bâblarına genelde 
bir sahâbîden sahih olarak gelen meşhur bir hadîsin konusu başlık olarak 
konmuş; o konuda sahîh sahibi alimlerin rivayet ettikleri hadisler verilmiştir. 
Arkasından onların rivayet etmedikleri başka sahabilerden gelen hadisler 
nakledilmiş; daha sonra da aynı konuda diğer sahâbîlerden gelen rivayetlere 
işaret edilmiştir. Bununla sevkedilen hadisin o sahabiler tarafından rivayet 
edildiğine değil, o konuda başka sahabilerden rivayet edilmiş hadislerin de 
bulunduğuna dikkat çekilmek istenmiştir. el-Irâkî bunun yerinde bir metot 
olduğunu, ancak birçok alimin verilen hadisin o sahabiler tarafından rivayet 
edildiği şeklinde yanlış anlamasına yol açtığını söylemiştir. 

Diğer taraftan İbn Receb el-Hanbelî'nin kaydettiğine göre Sunenu't- 
Tirmizî'de esas itibariyle sahih, hasen ve garîb hadislerin yanında bilhassa 
menâkib konusunda munkere varan gara ib de rivayet edilmiştir. Şu var ki 
böyle hadisler hakkında açıklama yapılmıştır. Bununla birlikte Sunenu't- 
Tirmizî'de yalanla itham edilmiş veya yalan söylediği ithamında cerh ve 
îa'dıl alimlerinin birleştiği bir raviden tek bir isnadla rivayet edilmiş hadis 
yoktur. et-Tirmizî nadir olarak isnadında böyle bir ravinin bulunduğu her- 
hangi bir hadis rivyaet etmişse onu değişik kanallardan gelen rivayetlerle 
adeta kuvvetlendirmiş; ayrıca râviler hakkında verilen cerh ve ta'dîl hükmü- 
nü de nakletmiştir. 

et-Tirmizî, sünenin sonuna bir de il el bölümü ekleyerek burada eserine aldı- 
ğı hadislerin kısa bir değerlendirmesini yapmıştır. Ayrıca kısmen kullandığı 
terimleri de açıklamıştır. Buna göre Sunen'de bulunan bütün hadisler 
ma'mûlun bih olanlardır. Yani alimlerin amel ettikleri hadislerdir. 

Kısaca bu Özelliklere sahip olan Sunenu't-Tirmizî İslâm aliminde haklı bir 
şöhrete kavuşmuştur. Üzerinde hayli çalışmalar yapılmıştır. Türkçeye de 
çevrilerek yayınlanmıştır. 

Nüsha: Nuruosmâniye 825-828; 1166; Ayasofya, 27; 68; 547-549; Köprülü 295; 
Murad Molla 402; Süleymâniye 316; Selim Ağa 166, 167; Şehit Ali 422; Carul- 



284 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

lah 286-288, 289, 293-295; Hekimoğlu 189, 191; Fatih 765; 1150, 1151; Hacı 
Mahmud 471; Reisulkuttâb 154-156; Laleli 461-464; Nafiz Paşa 158; Mahmud 
Paşa 130; Feyzullah Efendi 344; Topkapı Sarayı, Revan Köşkü 255 (593 h.); 
Atıf Efendi 424 (424 h.); Bayezid Umumi 1035, 1306; 1993. 
1292 h. tarihinde Bulak'ta; 1876 m., 1310, 1317 h. tarihlerinde Loknov'da; 
1269, 1270 ve 1302 h. tarihlerinde Delhi'de basılmıştır. Ahmed Muhammed 
Şakir'in başlattığı Kahire baskısı 1937 m. tarihinde başlamış ölümü üzerine 
durmuştur. Bu baskının 15 cüzü rahmetlinin sağlığında çıkmış, 16. cüzü 
notlarından faydalanılarak Dr. el-Huseynî Abdulmecid Hâşim tarafından 
yayınlanmıştır. (Kahire 1394/1974). 
a) Şerhleri 

1. (Şerhu'l-Câmi'i't-Tirmizî): Muhammed b. Muhammed b. Ahmed en- 
NîsâbÛrî, el-Hakîmu 1-Kebîr (378) 

2. (Şerhu Süneni' t-Tirmizî): el-Huseyn b. Mes ud el-Beğavî, el-Ferrâ (516) 
Nüsha: Medine, Mahmudiye. 

3. Âridatu'l-Ahvezî fî Şerhi't-Tirmizî: Ebu Bekr Muhammed Îbnu'l-Arabî 
(543) 

Nüsha: Medine Arif Hikmet 240. 

Kuvanpur'de 1299 da; Kahire'de 1350, 1352 tarihlerinde basılmıştır. Kahi~" 

re baskısı sonraları tekrarlanmıştır. 

4. en-Nef u'ş-Şezî fî Şerhi'l-Câmi'i't-Tirmizî: Muhammed b. Muhammed 
b. Muhammed, İbn Seyyidi'n-Nâs (661-734) 

Nüsha: Laleli 514. 

Dörtte üçüne kadar gelmiş tamamlayamamıştır. Abdurrahîm el-Irâkî ta- 
rafından tamamlanmıştır. (EM, 2/149) 

5. Şerhu Kitâbi'1-Câmi* li't-Tirmizî: Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Receb 
el-Hanbelî (795) 

Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 532/3. 

6. el-Arfu'ş-Şezî fî Şerhi Câmi'i't-Tirmizî: Umer b. Raslân el-Bulkînî (724- 
805). Tamamlayamamıştır. 

7. (Şerhu Suneni't-Tirmizî): Abdurrahîm İbnul-Huseyn el-Irâkî (725-806) 
Nüsha: Feyzullah 363, 364 (Mü'ellif Hattı) 

8. Kûtu'l-Mu'tezî Şerhu Suneni't-Tirmizî: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

1299 da Kuvanpur'da basılmıştır. 

Derlemeleri 

Nefu Kûti'l-Mu'tezî: Ali b/Suleymân el-Bâcem'avî (1306) 

1298 h. yılında Kahire'de basılmıştır. 1342 yılında yapılan Delhi baskısı 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



285 



9. (Şerhu't-Tirmizî): Sirâc Ahmed es-Serhendî 
1299 da Kuvanpur'da basılmıştır. 

10. Tuhf etu'l-Ahvezî Şerhu Câmi'i't-Tirmizî: Muhammed Abdurrahmân 
b. Abdurrahîm el-MubarekfÛrî (1283-1353) 

Basılıdır. 

11. (Şerhu't-Tirmizî): Muhammed Îbnu't-Tayyib es-Sindî (1296-1363) 

Bir kısmı Medîne Şeyhülislâm Arif Hikmet Kütüphanesi Kütüphanesin- 
dedir. (No. 241). 

12. et-Tîbu'ş-Şezî fî Şerhi' t-Tirmizî: E şfakur rahman el-Kandihlevî 
1934 yılında Delhi'de basılmıştır. 

13. el-Arfu'ş-Şezî alâ Câmi'i't-Tirmizî: Muhammed Enver Şâh el-Keşmirî 
1244 h. tarihli Hindistan'da yapılmış bir taşbaskısı basımı vardır. 

14. (Şerhu't-Tirmizî): Abdulkadirb. İsmail el-Hasenî el-Kadirî 

b) Muhtasarları 

1. Muhtasaru Suneni't-Tirmizî: Muhammed b. Ali, Muhyiddin İbnu'l- 
Arabî (560-638) 

2. Muhtasaru's-Sarsarî: Süleyman b. Abdulkavî es-Sarsarî (716) 

3. Muhtasaru Camî'i't-Tirmizî: Muhammed b. Akıl el-Bâlisî (729) 

4. Muhtasaru Ebi'1-Fadl: Muhammed Tacuddin Abdulmuhsin el-Kala'î 
(1147 de sağ) 1147 de telif edilmiştir. 

c) Değişik Eserler 

1. Fedâ'ilu Kitâbi'1-Cami'* Ebu'l-Kasım Ubeyd b. Muhammed el-îs'irdî 
(692) 

Nüsha: DTCF Kütüphanesi, İsmail Sâ'ib Bölümü 2167. 

2. es-Sulasiyyât: ? 

Nüsha: Ayasofya 7882 

3. er-Rubâ'iyyât: ? 
Nüsha: Carullah 282. 

4. Şerhu Zeva'idi Câmi'i't-Tirmizî Ale's-Sahîhayn ve Ebî Dâvud Umer 
b. Ali, tbnuT-Mulekkın (723-804) 

3. es-Sunenu'1-Kubrâ: Ahmed b. Şu'ayb en-Nesâ'î (215-303) 

Nüsha: Rabat, el-Hizanetu 1-Melikiyye; Zahiriyye 228 (kısmen); Ezher 1963. 
Basılıdır. (1-6, Beyrut, 1411/1991). 
Bk. Sunenu'n-Nesa'î. 

4. Sunenu'n-Nesâ'î: Ahmed b. Şu'ayb en-Nesa'î (215-303) 

Ahkam hadislerinden meydana gelmiş sünen tipi bir eserdir. el-Kutubu's- 
Sitte'ye dahil kaynaklardandır. 



286 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

en-Nesa'î, Remle emirinin isteği üzerine el-Sunenu ! l-Kubrâ isimli bir hadis 
kitabı tasnif etmiştir. Bu hacimli eserde sünen konusuna giren rivayetleri bir 
arada toplamıştır. Ancak emirin yalnızca sahih hadisleri bir araya getirmesi 
isteği üzerine ise ayrı ve es-Sunenu's-Suğra adını verdiği yeni bir eser tasnif 
ederek adına el-Muctebâ demiştir. (Tezkire, 3/940) 

en-NesaTnin yaptığı bu iş, zamanla karışıklığa yol açmıştır. Nitekim ara- 
dan yıllar geçince eser üzerinde tereddüdler meydana gelmiştir. Söz gelişi 
es-Suyûtî'ye göre el-Kutubu's-Sitteden biri olan Sunenu n-Nesâ'î söz konusu 
el-Muctebâ veya öteki adıyla es-Sunenu's-Suğrâdır. Etrafı ve Ricali üzerin- 
deki çalışmaların kaynağı bu kitaptır. 

Buna karşılık el-Munzirî ve el-Mizzî gibi alimler Sunenu'n-Nesa'î'nin bahsi 
geçen es-Sunenu'1-Kubrâ olduğu görüşündedirler. Ebu Dâvûd sarihi el- 
Azîmâbâdî, el-Munzirî'nin el-Muhtasar isimli eserinde; el-Mizzî el- 
Etrâfında en-NesaTnin rivayetlerinden söz ederken kullandıkları tabirlerle 
es-Suneni'1-Kubrâ'yı kasdetmişlerdir. (Avnu 'l-Ma 'bııd, 4/545). 
Özetle tekrar etmek gerekirse, en-NesaTnin es-Sunenu'1-Kubrâ ve el- 
Muctebâ (veya öteki adıyla es-Sunenu's-Suğrâ) isimli iki sünen kitabı oldu- 
ğu hadis alimlerinin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilmiştir. Ayrıca 
hicrî 11. asrın başlarına kadar elde nüshaları olduğu bilinen ve daha sonra 
kaybolduğu sanılan es-Sunenu'1-Kubrâ'nm son zamanlarda bir yazma nüs- 
hası bulunmuş ve el-Muctebâ ile karşılaştırılması sonucu onun ayrı bir 
sünen kitabı olduğu anlaşılmıştır^. Bu eser basılmıştır. (1-6, Beyrut 1411/ 
1991). 

Sunenu'n-Nesa'î, es-Sunenu 'l-Erba 'a içinde zayıf hadisleri en az olan kitap 
kabul edilmiştir. Bu yönüyle onu es-Sahîhân'dan sonra ilk sıraya koyanlar ol- 
muştur. Öte yandan en-Nesâ'î, hadis ricalinin tenkidinde otoritedir. Suneni- 
ne aldığı hadislerin ravilerini tenkitte öngördüğü şartı Ebu Dâvûd ve et- 
Tirmizî'nin şartından daha ağır bulunmuştur. Bunlar da Sunenu'n- 
Nesa'î'ye ayrı bir değer kazandırmıştır. 
Türkçe'ye de çevrilerek yayınlanmıştır. 

Nüsha: Yeni Cami 207 (676 h.); Nuruosmâniye 830-836; Ayasofya 28/1; 552- 
555; Süleymâniye 317, 318; Kılıç Ali Paşa 268; Damad İbrahim Paşa 408; Rei- 
sulkuttâb 158-160; Şehit Ali Paşa 423; Carullah, 297; 298; Hekimoğlu 276; Ha- 
midiye 257; Pertevniyal 78-81; Muhammed Buhârî 72 (607 h.); Murat Molla 
403; Atıf Efendi 446; Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 266, 267. 
1256, 1315, 1316, 1325 h. tarihlerinde Delhi'de; 1276 da Bulak'ta; 1312 de Kahi- 
rede; 1869 da Lokno'da basılmıştır. Kahire baskısı sonradan yenilenmiştir. 
a) Şerh ve Haşiyeleri 
1. (Şerhu Suneni'n-Nese'î): Ali b. Abdullah b. Halef el-Ensârî (567) 



(1) Dr. Faruk Hamâde, Amelu'l-Yevmi ve'l-Leyle mukaddimesi, 4 ve 5. bölümler. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____„ 287 

2. Şerhu Suneni'n-Nese'î: Muhammed es-Seyyîd Ali tbnul-Huseyn ed- 
Dimeşkî, îbn Hamze (715-765) 

3. Zehru'r-Rabâ ale'l-Muctebâ: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849- 
911) 

Damad-Zade (Murad Molla) 392 (903 h.); Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 419 
(tbn Mace şerhiyle birlikte, 917 h.) 

1312, 1348, 1932 tarihlerinde Kahire'de; 1847; 1296, 1299 h. tarihlerinde 
Kuvanpor'da; 1272 ve 1281 de Delhi'de basılmıştır. Kahire baskısı tekrar- 
lanmıştır. 
Muhtasarı 

Arfu Zehri'r-Rabâ: Ali b. Süleyman ei-Bâcem'avî (1306) 
1299 da Kahire'de basılmıştır. 

4. (Haşiye alâ Suneni'n-Nese'î): Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî (1136) 
1312 ve 1348 tarihlerinde Kahire'de basılmıştır. 

Ta'lîka ale T l-Muctebâ: Sind b. Abdulhâdî el-Medenî (1139) 

5. (Şerhu Suneni'n-Nese'î): Muhammed el-Bencâbî ve Muhammed Abdul- 
latîf 

1898 de Delhi'de basılmıştır. 

6. Ravdu'r-Rabâ an Tercemeti'l-Muctebâ; Mevlevi Vahiduzzamân 
Tercümesiyle birlikte 1886 da Lahor'da basılmıştır, 

b) Diğer Bazı Eserler 

1. Buğyetu'r-Rağibi'l-Mutemennî fî Hatmi Suneni'n-Nesa'î: Muhammed 
b. Abdurrahmân es-Sehâvî (902) 

2. Rubâ'iyyât min kitâbi's-Suneni'l-Me'sûre: ? 

4. Sünen İbni Mâce: Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvinî (209-273) 

Bazı alimlerce el-Kutubu's-Sittdımı altıncı kitabı sayılan Sünen İbn Mâce 
ilk defa îbn Tâhir el-Makdisî tarafından el-Muvatta' yerine ana hadis kay- 
naklarına katılmıştır. 37 ana bölümü oluşturan bablarmda 4341 hadis bulun- 
maktadır. Bunlardan bir kısmı es-Sahîhân ile diğer üç sünen üzerine 
zevâ'idden oluşur. Hadis âlimleri bu hadislerin hükmünde ihtilaf etmişler- 
dir. Nitekim el-Mizzî, İbn Mâce'nin Usûlü Hamse denilen Sahîhu'l-Buhârî, 
Sahîhu Müslim, Sünen Ebî Dâvud, Sunenu't-Tirmizî ve Sunenu'n- 
Nesa'î'den ayrı olarak rivayet ettiği bütün hadislerin zayıf olduğunu söyle- 
miştir. İbn Hacer'e göre ise bunlar, çoğunlukla sahihtirler. 
Sünen İbn Mâce, tertip yönünden kullanışlı bir eserdir. Fıkhın, diğer hadis 
kitaplarında bulunmayan birçok konusundaki hadislere yer vermiştir. Bab 
başlıkları konunun inceliklerini dile getirecek kadar özlü ve düzgün bir bi- 
çimde konulmuştur. Sistematik olduğundan faydalanmak kolaydır. 
Ancak bu özelliklerine rağmen Sünen İbn Mâce bazı şiddetli zayıf; hatta 



28 8 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

mevzu hadislere yer verdiği gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Bununla birlikte 
Sunen'deki zayıf hadislerin çoğu savunulabilir cinsten görülmüştür. Buna 
karşılık mevzu sayılan otuz kadar hadisi üzerinde durulmuştur. Söz gelimi 
İbnu'l-Cevzî Kazvin'in faziletine dair bir rivayeti (Cihâd, 11, 2/929) naklettiği 
için İbn Mâce'yi şiddetle tenkit etmiştir. Onun uydurma olduğunu bile bile 
bu hadisi hiçbir şey söylemeksizin nakletmesini eleştirmiş; halkın bu hadis 
sahih olmasaydı İbn Mâce gibi bir alim nakletmezdi diyeceklerini düşünme- 
diğini; kendisi Kazvinli olduğundan heva ve hevesine yenik düştüğünü söy- 
lemiştir. (Mevdu 'ât, 2/56). ez-Zehebî de Îbnu'l-Cevzî'ye uyarak aynı rivayeti 
Sünene koyduğu için İbn Mâce'yi uğursuz bir iş yapmakla suçlamıştır. 
(Mizan, 2/20) 

Daha çok Horasan ve havalisinde şöhret kazanmış bulunan Sünen İbni 
Mâce özellikle kullanışlı olması nedeniyle bütün kusurlarına rağmen faydalı 
bir kaynak eser sayılmaya layık görülmüştür. 

Nüsha: Rağıp Paşa 259; Nuru osmâniye 812, 815-820; Ayasofya 542-544; Köp- 
rülü 293 (790 h.); Damad İbrahim 400, 401; Süleymâniye 314, 315; Selim Ağa 
164; Şehit Ali 419; Laleli 456; Reisulkuttâb 142, 143; Hacı MahmÛd 597; Tur- 
han Sultân 50; Feyzullah Efendi 326-329; Carullah 290; Hekimoğlu 185-187; 
Fatih 761, 762, 764; Atıf Efendi 444; Murad Molla (624 h.), 401; Veliyuddin 
580, 581 İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi 496, 510. 

İstanbul'dan başka Anadolu'nun bazı kütüphanelerinde, diğer yerlerde de 
kıymetli yazma nüshaları bulunan Sünen İbni Mâce 1233, 1273 h.; 1889, 1905 
m. tarihlerinde Delhi'de; 1311 h. tarihinde Lahor'da; 1313 de Kahire'de basıl- 
mıştır. Muhammed Fu'ad Abdulbâkî tahkikinin neşir tarihi ise 1952, 1953 
dür. Daha sonraki baskılar bu tahkikten yapılmıştır. 
Türkçeye de çevrilerek yayınlanmıştır. 
a) Şerhleri 

1. el-İ'lâm bi-Sunnetihî Aleyhi' s- S elam: Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689- 
762) 

Tamamlanamamıştır. 

Nüsha: Feyzullah Efendi 362 (2. cild 737 h. Mu ellif Hattı) 

2. Mâ Temessu İleyhi'1-Hâce alâ Sünen İbni Mâce: Umer b. Ali İbnu'l- 
Mulekkın (723-804) 

3. ed-Dîbâce fî Şerhi Sünen İbni Mâce: Muhammed b. Mûsâ ed-Demîrî 
(742-808) 

4. (Şerhu Sünen İbni Mâce): İbrâhîm b. Muhammed b. Halîl, Burhânuddin 
el-Halebî, Sıbtubnu'l- Acemi (841) 

5. Misbâhu'z-Zucâce Alâ Sünen İbni Mâce: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

Sünen İbn Mâce'nin 1282 Delhi baskısının hamişinde basılmıştır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 289 

, Muhtasarı 
Nûru'l-Misbâh: Alı b. Sa'îd el-Bâcem'avî (1306) 
1299 h. yılında Kahire'de basılmıştır. 
6. Mâ Ted'û İleyhi'1-Hâce fî Şerhi Süneni İbn Mâce Muhammed İbnu'l- 
Hasen ez-Zebîdî (913 de sağ) 
913 dolaylarında yazılmıştır. 

7. Kifâyetu'1-Hâce fî Şerhi İbn Mâce: Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî 
(1139) 

Nüsha: Edirne, Selimiye 760 (1133 h. Mü'ellif Hattı olması ihtimali var) 
1313 de Kahire'de basılmıştır. 

8. İncâhu'1-Hâce alâ Sünen ibni Mâce: Abdulğanî b. Ebî Sa'îd ed-Dihlevî 
(1273) 

1282 h. tarihinde Delhi'de basılmıştır. 

9. Ref 'u'1-Ucâce: Mevlevî Vahîduzzamân 

Urduca tercümesiyle birliktedir. 1313 de Kahire'de basılmıştır. 

10. Miftâhu'1-Hâce: Muhammed b. Abdullah el-Bencâbî 
Lokno'da 1315 de basılmıştır. 

11. Nuru Misbâhi'z-Zucâce alâ Sünen İbn Mâce Ali b. Süleyman el- 
Bâcem'avî (1306) 

b) Zevaıâi 

1. Zevâ'id İbn Mâce Ale'l-Kutubi'l-Hamse: Nuruddin İbn Hacer el- 
Heytemî (807) 

2. Misbâhu'z-Zucâce fî Zevâ'id İbn Mâce: Ahmed b. Ebî Bekr b. İsmâ'il el- 
Busîrî (840) 

(Haşiye alâ Zevâ'id İbni Mâce) 
Nüsha: Hafid Efendi 35 

c) Ricali 

el-Mucerred fî Esmâ'i Ricali Kitâb Sünen Ebî Abdillah b. Mâce Kullihim 
Sivâ Men Ahrece lehu minhum fî Ahadi's-Sahîhayn: Muhammed b. 
Ahmed ez-Zehebî (748) 
Nüsha: Zahiriye, hadîs 531 (Mü'ellif Hattı). 
b) Diğer Sünen Kitapları 

1. Kitâbu's-Sunen: MekhÛl b. Abdillah eş-Şamî (116) 

2. Kitâbu's-Sunen: Abdulmelîk b. Abdulazîz, İbn Cureyc (80-150) 

3. Kitâbu's-Sunen: Sa'îd b. Ebî Arûbe (157) 

4. Kitâbu's-Sunen: Za'ide b. Kudâme, Ebu's-Salt el-Kûfî (161) 

5. Kitâbu's-Sunen: Hammâd b. Seleme, İbn Dînâr (167) 

6. Kitâbu's-Sunen: el-Huşeym b. Beşîr el-Vâsıtî (183) 



290 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

7. Kitâbu's-Sunen: el-Vekî İbnu'l-Cerrâh er-Rusâ'î (127-197) 

8. Sunenu'ş-Şâfi'î: Muhammed b. îdrîs eş-Şâfi'î (150-204) 

İbrahim b. İsmâ'il b. Yahya el-Muzenî; sonra da Ahmed b. Muhammed b. 
Selâme el-Ezdî tarafından rivayet edilmiştir. 
9. Kitâbu's-Sunen: Abdulvehhâb b. Ata el-Iclî, el-Haffâfu'1-Basrî (204) 

10. Sunenu'l-Bezzâr: Muhammed İbnu's-Sabbâh el-Dûlâbî, el-Bezzâr (227) 

11. Sünen Sa'îd b. Mansûr Sa'îd b. Mansûr b. Şube el-Mervezî (229) 

227 tarihinde Mekke'de tasnif edilmiştir. Mu' dal, Munkatı' ve Mursel ha- 
dislerin fazlaca yer aldığı bir eser olarak tanınmıştır. 

Nüsha; Köprülü, 439 (1. cild, 725 h.). 

Basılmıştır. (1-2, Beyrut 1405/1985). 

12. Sünen Ebî Amr: Sehl b. Zencele el-Akadî, Ebu Amr er-Râzî (240 dolayları) 

13. Sunenu'l-Hallâl: el-Hasen b. Ali el-Huzelî, el-Hallâl (242) 

14. Sunenu'd-Dârimî: Abdullah b. Abdurrahmân ed-Dârimî (255) 
Musnedu'd-Dârimî adıyla da bilinir. Daha çok ahkâm hadislerini ihtiva 
eden sünen tarzında bir eserdir. Kimi alimler tarafından Sahîh adıyla da anıl- 
mıştır. Ancak daha da Sunenu'd-Dârimî ismiyle meşhur olmuştur. 
Sunenu'd-Dârimî, diğer bazı sünen kitapları kadar rağbet görmemiştir. Bu- 
nunla birlikte el-Alâ'î, Moğoltay, îbn Haceri'l-Askalânî gibi bir kısım Hadis 
alimleri tarafından Sünen İbni Mâce yerine el-Kutubu's-Sitte'mn altıncı ki- 
tabı kabul edilmiştir. 

Tertibinin güzelliği, ravileri arasında zayıf sayılan ravilerinin az oluşu, daha 
da önemlisi, sülâsiyyâtmm fazlalığı gibi hususlar önemli nitelikleri olarak 
görülmüştür. Mursel ve m e v k ûf rivayetleri fazla olmakla birlikte şaz ve 
m unker hadislere yer vermeyişi de Sunenu'd-Dârimî' nin mühim bir özelli- 
ği sayılmıştır. 

Nüsha: Murad Molla 573; Veliyuddîn 824; Feyzullâh Efendi 525; Köprülü 67/ 
2 (605 h.); Fazıl Ahmed Paşa 67; Âşir Efendi 257. 

Basılıdır. (Kuvanpor 1923; Haydarabâd 1309; Delhi 1337; Dimeşk 1349. Di- 
meşk baskısı sonradan tekrar edilmiştir. 

Üzerinde değişik çalışmalar 

1. es-Sulâsiyyât: Isa b. Umer İbnu'l-Abbâs es-Semerkandî 
Nüsha: Köprülü 1584/14 (V. 124-126, 633 h.). 

2. el-Hallul-Mudellel ale'd-Dârimî: Muhammed Na'îm Ata. İlk kısmı 
1322 de Lokno'da basılarak yayınlanmıştır. 

15. Kitâbu's-Sunen: Ahmed b. Amr el-Bezzâr: (292) 

16. Kitâbu's-Sunen: İbrahim b. Muhammed el-Keccî (292) 

17. Kitâbu's-Sunen: el-Hakemb. Ma'bed el-Huzâ'î (295) 



^ADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 291 

18. Kitâbu's-Sunen: Muhammed b. Abdullah, el-Mutayyen (202-297) 

19. Sünen Mûsâ b. Târik: Ebu Kurre Mûsâ b. Târik ez-Zebîdî 

20. Sünen Esrem: Ahmed b. Muhammed b. Hâm et-Tâ'î, el-İskâf, el-Esrem (273) 

21. (Kİtâbu's-Sunen): İsmâ'il b. İshak el-Ezdî (282) 

22. Kitâbu's-Sunen: Ahmed b. Umer eş-Şeybânî (287) 

23. Sunenu'l-Keşşî: İbrahim b. Abdullah b. Müslim el-Keşşî (292) 

24. (Kitâbu's-Sunen): Yusuf b. Ya'kÛb el-Ezdî (297) 

25. es-Sunenu'1-Kubrâ: Ahmed b. Şu'ayb en-Nesa'î (215-303) 
Bk. es-Sunenu'1-Erba'a, Sunenu'n-Nesa'î. 

26. Kitâbu's-Sunen: Abdullah b. Süleyman, îbn Ebî Dâvud (316) 

27. Kitâbu's-Sunen: Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el-Hallâl (311) 

28. Kitâbu's-Sunen: Muhammed b. Abdulmelik, İbn Eymen el-Kurtubî (328) 

29. Kitâbu's-Sunen: el-Huseynb. İsmâ'il el-Mehâmilî (235-330) 

30. Sunenu's-Saffâr: Ahmed b. Abîd es-Saffâr (341 den sonra) 
el-Beyhakî'nin Suneninde pek çok hadisini tahrîc ettiği sünen budur. 

31. Sünen Ebî Bekr el-Hemedânî: Muhammed b. Yahya el-Hemedânî (347) 

32. Sunenu'n-Neccâd: Ahmed b. Süleyman en-Neccâd (348) 

33. Sunenu'd-Dârekutnî: Ali b. Umer ed-Darekutnî (306-385) 

Sünnetin daha çok ğarâ'ibmi bir araya getirmekle ünlüdür. Rivayetlerinin 
çoğu zayıf ve münkerdir. Hatta mevzu olanları da vardır. 

Nüsha: Ayasofya 550 (522 h.); Nuruosmâniye. 829; Aşîr Efendi 1 157; Bayezid 
Umumî 1192; Nuruosmâniye 829. 

1306 yılında Delhi'de basılmıştır. Kahire baskısı da vardır. (1386/1966) 

Üzerinde Çeşitli Çalışmalar 

1. Tahrîcu'l-Ahâdîsi'd-Di'âf min Suneni'd-Dârekutnî: Abdullah b. Yahya, 
el-Cemmâl el-Cezâ'irî (682) 

Nüsha: Ayasofya 464. 

2. el-Muhtasar: Ahmed b. Ali b. Muhammed el-Uryânî (778) 

<* 

3. es-Sâmi'ûne li- Suneni'd-Dârekutnî: Abcjurrahmân b. Yusuf el-Mizzî 

4. et-Ta'lîku'1-Muğnî Alâ Suneni'd-Dârekutnî: Muhammed Şemsulhak b. 
Emîr el-Azîmâbâdî (1312 de sağ) 

1312 de tamamlanmıştır. 1310 da Delhi'de basımma başlanmıtır. 

34. Kitâbu's-Sunen: Sa'îd b. Usmân, Îbnu's-Seken (294-353) 

35. Kitâbu's-Sunen: Muhammed b. Hibbân el-Büsrî, İbn Hibbân (354) 

36. Kitabu's-Sunne: Muhammed b. Ali el-Kassâb (360 dolayları) 

37. Kitâbu's-Sunen el-Mu'azzama: Abdullah °b. Muhammed, Ebu'ş-Şeyh el- 
îsbehânî (369) 



292 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

38. Ma'rif etu's-Sımen ve'1-Âsâr: Hamd (Ahmed) b. Muhammed el-Hattâbî 
(308-388) 

39. Îlâmu's-Sunen: el-Hattabî 

40. Sünen îbn Lal: Ahmed b. Ali b. Ahmed el-Hemedânî, Ibn Lal (398) 

41. (Kitâbu's-Sunen): el-Hasen b. Muhammed, Ebu 1-Kasım en-Nîsâbûrî (406) 

42. es-Sunenu's-^uğrâ: Ahmed İbnul-Huseyn el-Beyhakî (384-458) 

43. es-Sunenu ? l-Kubrâ: el-Beyhakî 

Genelde meşhur hadis kitaplarından fazla hadise yer vermesiyle ünlüdür. 
Öteki kaynaklarda bulunan hadisleri verdiğinde metot olarak sened veya 
metin itibariyle tercih edileni vermiştir. el-Buhârî ve Müslim'in birlikte Sa- 
hihlerine aldıkları veya yalnızca birinin yer verdiği hadislerin durumu açık- 
lanmıştır. Böylece es-Sunenu'1-Kubrâ adeta es-Sahthân üzerine mustahrec 
niteliği kazanmıştır. 

Bununla birlikte es-Sunenu'l-Kubrâ T nm en önemli özelliklerinden biri de 
fıkıh konularında açıklama yapmasıdır. Öyle ki, bir mesele ile ilgili ayet ve 
belli başlı hadisler ayrıca delil olarak verilmiştir. Bunu yaparken el-Beyhakî, 
yer yer bağlı olduğu Şafiî mezhebine aykırı görüşü vermekten çekinmemiş- 
tir. 

Düzenleme itibariyle fıkıh konularına göre tertiplenmiş bir eser olmakla bir- 
likte yerine göre konuyla dolayısiyle ilgili bahislere ait hadisleri de vermiştir. 
Verdiği hadislerin değerlendirilmesine yarayacak nakillerde bulunmuştur. 
Ayrıca Sahabe, Tabî'ûn ve daha sonraki nesillere mensup imamlardan nakil- 
ler de bol miktarda mevcuttur. 

es-Sunenu'1-Kubrâda bulunan hadislerin büyük çoğunluğu önceki kitaplar- 
dan nakledilmiştir. 

1944 yılında Haydarâbâd'da basılmıştır. 

Haşiye ve Talikaları 

1. Ta'lîka AleVSuneni'l-Beyhakî: Muhammed b. Ahmed b. Abdulhâdî, 
îbn Kudâme el-Makdisî (704-744) 

2. el-Cevheru'n-Nakî fi*r-Red Ale'l-Beyhakî: Ali b. Usmân el-Mardînî, 
Îbnu't-Turkmânî (750) 

Nüsha: Topkapı Sarayı, 3. Ahmed, 642. 

Ta'lîka şeklinde bazı feva'ide dairdir. (KZ, 1007). es-Sunenu'1-Kubrâ'nm 
1344 Haydarâbâd baskısının sayfa altlarında neşredilmiştir. 

Telhisi 

TarsîVl-Cevheri'n-Nakî: el-Kasımb. Kutluboğa (802-879) 

Kısaltarak harf tertibine göre düzenlemesidir. "Mim" harfine kadar gel- 
miştir. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ____ 293 

Muhtasarı 

Muhtasaru's-Sunen: İbrahim b. Ali, tbn Abdilhak ed-Dimeşkî (744) 
44. Câmi'u'l-Mesânîd ve's-Sunen: İsmâ'il b. Umer el-Kureşî, İBrrKesîr (705- 
744) 

EŞ-SUNNE 

Hadis Edebiyatı içinde bir kısım kitaplar Kitâbu's-Sunne başlığı taşırlar. Bun- 
lar genelde sünneti savunmak üzere kaleme alınmıştır. Bir kısmı da Sünnete bağla- 
nıp bid'atları terketmek konusuna ayrılmıştır. Diğer deyişle Kitâbu's-Sunen başlık- 
lı kitaplar sünnetin müdafaasını yaparak faziletinden bahsetmek; buna karşılık 
bid'atlara karşı uyarmak maksadıyla yazılmış olan eserlerdir. Konuyla ilgili hadis- 
lere geniş çapta yer verirler. Bu tür kitapların bellib aslıları şunlardır: 

a) Sünnet Hakkında 

1. Kitâbu's-Sunen: Abdulvehhâb b. Atâ, el-Haffâf (204) 

2. Kitâbu's-Sunne: Esed b. Musa el-Umevî, Esedu's-Sunne (212) 

3. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Hanbel (164-241) 

4. Kitâbu's-Sunne: Abdulvehhâb b. Abdulhakem, el-Verrâk (251) 

5. Kitâbu'l-İstikâme fi'r-Red Alâ Ehli'l-Bid'a: Huşeys İbnu'l-Asram en- 
Nessâbî (253) 

6. Kitâbu's-Sunne: Abdullah b. Abdurrahmân ed-Dârimî (255) 

7. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Muhammed b. Hâni', el-Esrem (270) 

8. Kitâbu's-Sunen: Hanbel b. İshâk eş-Şeybânî (273) 

9. Kitâbu's-Sunne: Süleyman İbnu'l-Eş'as es-Sicistânî, Ebu Dâvud (202-275) 

10. Kitâbu's-Sunne bi-Şevâhidi'1-Hadîs: Ahmed b. Muhammed, el-Haccâcu'l- 
Mervezî (275) 

11. Kitâbu'r-Red Ale'l-Cehmiye: Usmânb. Sa'îd ed-Dârimî (200-280) 
Basılmıştır. 

12. Kitâbu's-Sunne: İsma'îl b. îshak el-Basrî (199-282) 

13. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Amr, İbnu'n-Nebîl eş-Şeybânî (287) 
Basılmıştır. (Beyrut 1400/1980) 

Hadisler ininTahrici 

Zılâlu'l-Cenne fî Tahrîci's-Sunne: Muhammed Nasıruddin el-Elbânî 1400/ 

1980 tarihinde Beyrut'ta basılmıştır. 

14. Kitâbu's-Sunne ve'1-Cemâ'a: Harb b. İsmâ'il es-Seyrecânî (288) 

15. Kitâbu's-Sunne: Abdullah b. Ahmed b. Hanbel (213-290) 

16. Kitâbu's-Sunne: el-Hakemb. Ma'bed el-Huzâ'î (295) 

17. Kitâbu's-Sunne: Ahmed b. Muhammed b. Hârûn el-Hallâl (311) 

18. Kitâbu's-Sunne: Abdurrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî (327) 



294 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

19. Kitâbu's-Sunen: Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (260-360) 

20. (Kitâbu's-Sunne): Abdullah b. Muhammed b. Ca'fer b. Hayyân el-İsbehânî 
(369) 

21. Kitâbu's-Sunne: Umer b. Ahmed/ îbn Şâhîn (385) 

22. Kitâbu's-Sunne: Muhammed b. İshak b. Mende el-İsbehânî (396) 

23. Kitâbu's-Sunne: Hibetullah İbnu'l-Hasen, el-Lâlkâ'î (418) 
Basılmıştır. 

24. el-İbâne An Usûli'd-Diyâne: Ubeydullâhb. Sa'îd es-Siczî (444) 

25. el-Hucce li-Târiki'1-Mahacce: Nasr b. İbrahim el-Makdisî (490) 

26. Kitâbu'l-Hucce fî Beyâni'l-Mahacce: İsmâ'il b. Muhammed el-İsbehânî, 
Kıvâmu's-Sunne (459-535) 

. 27. el-Mustasfa fî Suneni'l-Mustafâ (s.a): Muhammed b. Sa'îd, İbn Ma'n (576) 

28. el-A vâsim ve'1-Kavâsım fi'z-Zeb An Sünneti Ebi'l-Kasım: Muhammed b. 
İbrahim, İbnu'l-Vezîr (765-840) 

Basılmıştır. 

29. Kitâbu's-Sunne: Muhammed b. Hâmid, Îbnu's-Sirrî (?) 

30. Risale fî Beyâni's-Sunne: Ahmed b. Muhammed el-Menfelûtî, İbnul-Fakî 
(1064-1118) 

32. el-îdâh fî Beyâni Hakikati 's-Sunne: İsmâ'il b. Abdulğanî en-Nablusî. 

b) Sünnete Bağlanmak 

1. Kitâbu'l-İ'tisâm: Muhammed İbnul-Yemân es-Semerkandî (268) 

2. Kitâbu'l-İ'tisâm: Ali b. Halef b, Abdulmelik, İbnul-licâm (449) 

3. el-Emr bi f ttibâ'i's-Sunen ve'ctinâbi'1-Bida': Muhammed b. Abdulvâhid, ed- 
Diyâ'u'l-Makdisî (569-643) 

4. Minhâcu's-Sunne: Ahmed b. Abdulhalîm, İbn Teymiye (661-728) 
Birkaç kez basılmıştır. 

5. el-Cenne li'1-Mu'tasım mine'l-Bid'a li's-Sunne: Ahmed b. Ahmed (846- 
899) 

6. el-Emr bi'1-Muhafaza ale'l-Kitâb ve's-Sunne: İbrahim b. Muhammed eş- 
Şâfi'î (900) 

7. Miftâhu'l-Cenne fi'1-İ'tisâm bi's-Sunne: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyutî (849-911) 

Basılıdır. 

8. el-İ'tisâm bi'1-Hadîs: el-Kasım b. Muhammed ez-Zeydî (1029) 

c) Değişik Eserler 

1. Târîhu's-Sunen: İshâk b. İbrahim es-Serahsî, İbnu'l-Karrâb el-Herevî (352- 
429) 

2. îdâhu Muhalef eti's-Sunne Li-Nefyi'1-Kitâbi ve's-Sunne: ? 



-ş- 

ŞEHİR TARİHİ 

Hadis Edebiyatının biyografi ve tarihle ilgili olanları içinde bir grup kaynak eser 
dikkat çeker. Bunlar şehir tarihi denilebilecek eserlerdir. 

Genelde bir şehirden yetişen, veya oraya uğrayıp tahsil hayatının bir kısmını 
geçiren, yahut oralı olmadığı halde sonradan gelerek yerleşen alimlere dair bilgiler 
veren bu tür eserler haliyle hadiscilerden de bahsettiğinden aynı zamanda hadis ri- 
cali için de kaynak eser niteliğindedir. 

Önemli şehir tarihlerinden bir kısmını kaydediyoruz. 

1. Târîh Vâsıt: Eşlem b. Sehi, Bahsel el-Vâsıtî (192) 
Zeyli 

Zeylu Târîh Vâsıt: Ubeydullah İbnu'l-Huseyn, İbnu'l-Cellâb (378) 

2. Târîh Mevsıl: Muhammed b. Abdullah, tbn Ammâr (242) 

3. Târîhu Bağdâd: Muhammed b. Habîb en-Nîsâbûrî (245) 

4. et-Târîh fî Ricâli'l-Muhaddisîn bi-Merv Muhammed b. Ali el-Furâhînânî 
(268) 

5. Ahbâru Merv: Ahmed b. Seyyar el-Mervezî (268) 

6. Târîh Kazvin: Muhammed b. Yezîd, İbn Mâce (209-273) 

7. Târîhu'l-Merâvize: Muhammed b. Hamdeveyh el-Hûrkânî (306) 

8. Târîhu Belh: Muhammed b. Akîl el-Belhî (316) 

9. Târîh Belh: el-Huseyn b. Muhammed b. Mevdûd el-Harrânî (318) 

10. Târîhul-Cezeriyyîn (Târîhu'l-Cezîre): el-Huseyn b. Muhammed b. Mevdûd 
el-Harrânî 

11. Târîh Nîsâbûr: Abdullah b. Ali, İbnu'l-Cârûd en-Nisâbûrî (320) 

12. Tabakatu Ulema'i Belh: Ali İbnu 1-Fadl el-Belhî (323) 

13. Tabakatu Ulema'i İfrîkiyye ve Tûnis: Muhammed b. Ahmed el-Kayrevânî 
(323) 

14. Târîh Humus: Abdussamed b. Sa'îd el-Humusî (324) 

15. Tabakatu Muhaddisî Ehli'l-Mevsıl (Târîhu'l-Mevsıl): Yezîd b. Muham- 
med, îbn Zekre (334) 

16. Târîhu'r-Rakka: Muhammad b. Sa'îd el-Kuşeyrî (334) 



296 _^ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

17. Târih Herât: Ahmed b. Muhammed el-Herevî (334) 

18. Tabakâtu Ulema'i Belh: Muhammed b. Ca'fer b. Ğalib el-Cuveybârî 

19. Târîh Mekke: Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd, İbnu'İ-Arabî (340) 

20. Târîhu'l-Basra: İbnu'İ-Arabî 

21. Târîh Mısr (el-Kebîr li Ehli Mısr): Abdurrahmân b. Ahmed es-Sıdefî (347) 

22. Târîh Mısr (es-Sağîr): es-Sıdefî 

23. Târîh İsbehân: Muhammed b. Ahmed el-Abdî, el-Ğassâl (269-349) 

24. Meşâhîru Ulema'iT-Emsâr; Muhammed b. Hibbân el-Bustî îbn Hibbân 
(270-354) 

M. Flatcher edisyonu 1379/1959 da Kahire ! de basılmıştır. 

25. Tabakatu'l-İsbehâniyye: Îbn Hibbân 

26. Tarîhu'l-Cezîre: Ali İbnu'l-Huseyn, İbnul-Harrânî (355) 

27. Kitâb fî Muhaddisî Bağdâd; Muhammed b. Umer, İbnu'l-Ci'âbî (355) 

28. Târîh İsbehân: Hamze İbnu'l-Huseyn el-İsbehânî (360 dan önce) 

29. Târîhu Ricâli'l-Endelus: Muhammed İbnu'l-Hâris el-Kayravanî (361) 

30. Tarîhu İfrikıyye: el-Kayravânî 

31. Tabakatu'l-Muhaddisîn bi-İsbehân ve'1-Vâridîne Aleyhâ Abdullah b. Mu- 
hammed, Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân el-İsbehânî (369) 

32. Târîh İsbehân: Ebu'ş-Şeyh el-İsbehânî 

İsmail Paşa ayrı iki eserini kaydetmiştir. (EM, 1/AA7) 

33. Târîh Daryâ: Abdulcebbâr b. Abdullah el-Havlânî (370) 
Sa'îd el-Efğânî neşri, Dimeşk 1950. 

34. Târîhu'l-Merâvize: Ahmed b. Sa'îd b. Ebî Ma'dân (375) 

35. Tabakâtu Ulemâ'i Belh: İbrahim b. Ahmed el-Belhî, el-Mustemlî (376) 

36. Târîh Merv: İbn Bâbeveyh (381) 

37. Tabakâtu (Ulema'i) Hemedân: Salih b. Ahmed, Ebu'1-Fadl el-Hemedânî 
(303-384) 

38. Târîh Belh: Abdullah b. Muhammed el-Belhî (394) 

39. Târîh İsbehân: Muhammed b. İshâk, İbn Mende el-İsbehânî (310-395) 

40. Târîhu'1-Kûfe: Muhammed b. Ca'fer, İbn Neccâr el-Kûfî (313-400) 

41. Târîhu İsterâbâd: Abdurrahmân b. Muhammed el-İsterâbâdî (405) 

42. Târîh Semerkand: el-İstebârâdî 

43. Târîhu Neysâbûr: Muhammed b. Abdillah, el-Hâkimu'n-Nîsâbûrî (321-405) 
Zeyli 

Kitâbu's-Siyâk (Zeyl Târîh Neysâbûr): Abdulğâfir b. İsmâ'il (529) 
Nüsha: Köprülü 1152. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 297 

Muhtasarı 

(Muhtasaru Târîh Neysâbûr): Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (748) 

44. Târîh İsbehân: Ahmed b. Mûsâ, îbn Merdeveyh el-İsbehânî (410) 

45. Tarîhu'l-Buhârâ: Muhammed b. Ahmed, el-Ğuncâr el-Buharî (412) 
Zeyli 

(Zeylu Târıhi'l-Buhârâ): Ahmed b. Muhammed el-İsbehânî, îbn Mâma (436) 

46. Târîh İsbehân: Yahya b. Abdulvehhâb b. Mende (412) 

47. Zeyl Ala Târîh Mısr Yahya b. Ali el~Hadramî, İbnu't-Tahhân (416) 

48. Târîhu'l-Meğâribe ve Mısr Muhammed b. Ubeydullah el-Musebbahî (420) 

49. Târîh Curcân: Hamze b. Yûsuf es-Sehmî el-Curcânî (427) 
Birkaç kez basılmıştır. (3. Bs., Beyrut 1401/1981). 

50. Târîh İsbehân: Hamze İbnu'l-Huseyn el-İsbehânî (428) 

51. Târîh İsbehân (Ahbâru İsbehân): Ahmed b. Abdullah, İbnu Nu'aym el- 
İsbehânî (336-430) 

1931-1934 yılları arasında Leiden'de basılmıştır. 

52. Târîh Nesef: Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (432) 

53. Târîh Keş: el-Mustağfirî 

54. el-İrşâd fî UlemâTl-Bilad: el-Halî! b. Abdullah, Ebu Yala el-Halîlî (446) 

55. Tarîhu Kazvîn: Ebu Ya'lâ el-Halîlî 

56. Târîhu'l-Kayravân: Abdulmelik b. Ziyadetullâh el-Endelusî (457) 

57. Târîh Bağdâd: Ahmed b. Ali, el-Hatîbu'1-Bağdâdî (392-463) 
Basılıdır. (1-14, Kahire). 

Zeyilleri 

1. (Zeylu Târîhi Bağdâd): Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem'ânî (392-463) 
Zeyli 

Zeylu TarîhiVSenVanî: Muhammed b. Sa'îd ibnu'd-Dubeysî (636) 

2. (Zeylu Târîhi Bağdâd): Muhammed b. Sa'îd, İbnu'l-Dubeysî (636) 

3. (Zeylu Târîhi Bağdâd): Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n-Neccâr el- 
Bağdâdî (578-643) 

Basılıdır. (1-2, Haydarâbad 1398/1978) 

4. el-Mustefâd Zeylu Târîhi Bağdâd: İbnu'n-Neccâr el-Bağdâdî 
Basılıdır. (Haydarâbad 1399/1979). 

5. (Zeylu Târîhi Bağdâd): ez-Zağûnî 
Zeyli 

Zeyl alâ Zeyli Târîh Bağdâd: Sadaka İbnu'l-Huseyn, İbnul-Haddâd (573) 

58. Târîhu Curcân: Ali b. Muhammed ez-Zîcî (468) 

59. Târîh İsbehân: Abdurrahmân b. Muhammed b. İshâk b. Mende (470) 



298 ___„____ Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

60. Târîhu Merv: Ahmed b. Abdulmelik b. Ali en-Nîsâbûrî, el-Muezzin (470) t 

61. Târîh Şîrâz: Hibetullah b. Abdulvâris eş-Şîrâzî (485) 

62. Târîhu Haleb: Ebu'1-Hayr b. Şerare el-Halebî (490) 

63. Târîhu BeytiT-Makdis: el-Mekkîb. Abdusselâm el-Makdisî (492) 

64. Târîhu Haleb: Hamdan b. Abdurrahîm el-Esâribî (500) 

65. Târîh Ebîverd ve Nesâ': Muhammed b. Ahmed el-Ebîverdî (507) 

66. Târîhu Ehli'ş-Şâm ve Ma'rifetuT-E'imme minhum: Muhammed b. Tâhir, 
İbnul-Kayserânî (448-507) 

67. TârîhuVSikaliyye: Ali b. Ca'fer, İbnu's-Sikalî (507) 

68. Târîhu İsbehân: Yahya b. Abdulvehhâb İbn Mende (511) 

69. Târîhu'l-Medîne: Muhammed b. İsa el-Ensârî (512) 

70. Târîhu Herât; Muhammed b. Abdulmelik el-Hemedânî (463-521) 

71. Târîhu Bağdâd: Ubeydullâh ez-Za'ferânî (455-527) 

72. en-Nakd fî Târihi Semerkand: Umer b. Muhammed es-Semerkandî, Ebu 
Hafs en-Nesefî (461-537) 

73. Târîhu Buhârâ: Umer b. Muhammed es-Semerkandı 

74. Târîhu Herât: İsa b. Abdullah el-Herevî (544) 

75. Târîhu Hemedân: Şîreveyh b. Şehrdâr ed-Deylemî, Ebu Şucâ' el-Hemedânî 
(509-?) 

76. Târîhu Merv: Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem anî (506-562) 

77. Târîhu Harezm: Muhammed b. Muhammed b. Arslân el-Harzemî (568) 

78. Târîhu Dimeşk: Ali İbnu'l-Hasem İbn Asâkir (499-571) 
Basılıdır. 

Zeyli 

Zeyl alâ Tarîhi Dimeşk: el-Hasen b. Muhammed, Ebu Ali en-Nîsâbûrî (656) 

Muhtasarları 

1. Muhtasaru Târîh Dimeşk: Abdurrahmân b. îsmâ'il, Ebû Şamme ed- 
Dimeşkî (665) 

2. Muhtasaru Târîhi Dimeşk: Muhammed İbnu'l-Mukerrem, İbn Manzûr 
(630-711) 

3. Muhtasaru Târîh İbni Asâkin Abdulfettâh b. Abdulkadir, Ebu'1-Feth ed- 
Dimeşkî (1250-1305) 

4. Muhtasaru Târîh Dimeşk: Muhammed b. Abdulkadir, Hibetullah ed- 
Dimeşkî (1244-1311) 

79. Târîh Mizze: İbn Asâkir 

80. Târîh Mevsıl: îbrâhîmb. Muhammed el-Mevsılî (577) 

81. TârîhuT-Enbâr: Abdurrahmân b. Muhammed, İbnu'l-Enbârî (513-577) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 2 " 

82. Târîh Meyyâfârikîn: Abdullah b. Muhammed, İbnul-Ezrak (590) 

83. et-Tedvîn fî Ahbârî Kazvîn: Abdulkerîm b. Muhammed el-Kazvinî (632) 

84. Târîhu Vâsıt: Muhammed b. Sa'îd, İbnu'd-Dubeysî (636) 

85. Buğyetu't-Taleb fî Târihi Haleb: Umer b. Ahmed el-Halebî, İbnul-Adîm 
(586-660) 

86. ed-Durretu's-Seniyye fi Ahbâri'l-İskenderiyye: Mansûr b. Selim, îbnu'l- 
îmâd el-Hemedanî (673) 

87. Târîhu Mısr: Abdulkerîm b. Abdunnûr el-Halebî (663-735) 

88. Târîhu't-Tilemsân: Muhammed b. Mansûr et-Tilemsânî, İbn Hediyye (735) 

89. Târîhu Merâkeş: Muhammed b. Abdurrahmân el-Merakeşî (739) 

90. Târîhu Dimeşk: Muhammed b. İbrahim ed~Dimeşkî, İbnu'l-Cezerî (739) 

91. Târîhu Mısr: Ca'fer b. Muhammed el-îdrîsî (611-767) 

92. Nuzhetu'l-Ezhân fî Tarîhi İsbehân: Muhammed b. Ya'kûb el-Fîrûzâbâdî 
(729-817) 

93. Târîhu Herât: Abdurrahmân b. Ahmed el-Câmî (817-898) 

94. Târîhu Neysâbûr: Ali b. Zekeriya en-Neysâbûrî (900 de sağ) 

95. Târîh Curcân: Abdurrahmân b. Abdurrezzâk es-Sa'dî el-Curcânî (?) 

es-ŞEMÂTL 

Cami' türü hadis kitaplarında ana konulardan biri olarak Hz. Peygamber'in mü- 
barek yaratılışı, fizyolojik özellikleri, çeşitli üstün insani vasıfları ve ahlakî hasletle- 
ri konusuyla ilgili ilim dalıdır. Siyer'in ayrı bir kolu sayılmıştır. 

Delâilun-Nubuvve (peygamberlik delilleri); fedâ'il (üstün ahlakî faziletleri) ve 
hasâ'is (Hz. Peygambere mahsus üstün özellikler) konuları da şemâ'il içinde müta- 
laa edilmiştir. 

Hadis Edebiyatı içinde şemâ'il konusuna ayrılmış hayli eser vardır. Önemlileri- 
ni kaydediyoruz. 

1. eş-Şemâ'ilu'n-Nebeviyye ve'1-Hasâ'isu'l-Mustafaviyye: Muhammed b. İsa 
et-Tirmizî (209-287) 

et-Tirmizî'nin Hz. Peygamber (s.a) in fizikî özellikleri, insan olarak günlük 
hayatındaki davranışlarına ve şemâ'il konusuna gören hasletlerine dair ria- 
yetlere yer veren bu kaynak eser diğer şemaillerden fazla tutulmuştur. İs- 
tanbul, Anadolu ve İslâm aleminin öteki kütüphaneleri ile Avrupa'nın bazı 
yerlerinde bulunan kütüphanelerinde hayli yazma nüshası vardır. Birçok 
defa basılmıştır. Kalkuta 1262, 1273; Fas 1282; Bulak 1280, 1290; Kahire 1317; 
İstanbul 1264 baskıları örnek verilebilir. İngilizceye de tercüme edilmiştir. 
Nüsha: Zahiriye Sîre 57, 161; umumî 4769. 
Şerhleri ve Haşiyeleri 
1. (Şerhu'ş-Şemâ'il): Ubeydullah el-Enbârî (356) 



300 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

2. Akrabu'l-Vesâ'il Haşiye ale f ş-Şemâ'il: Muhammed b. Abdurrahmân es- 
Sehâvî (902) 

3. Neşru'l-Fedâ'il fî Şerhi'ş-Şemâ'il: Fadlullah b. Ruzihan, Ebu'1-Hayr eş- 
Şîrâzî (909) 

4. Zehru'l-Hamâ'il Ale'ş-Şemâ'il: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

5. (Şerhim fî Şemâ'ili'l-Mustafa): Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî 
* (923) 

6. (Şerhu'ş-Şemâ'il): Muhammed el-Hanefî (926 dan sonra) 

7. Şerhu'ş-Şemâ'il: İbrâhîm b. Muhammed el-İsferâ'inî, İbn Arabşâh (943) 
Nüsha: Murad Molla 461. 

8. ŞerhuVŞemâ'il fî Hukuki Efdali Zevi'l-Fedâ'il: İbrahim b. Muhammed 
b. Arabşâh el-îsferâ'inî 

Nüsha: Zahiriye Sîre 54 

9. Eşrefu'l-Vesâ'il ilâ Fehmi'ş-Şemâ'il: Ahmed b. Muhammed, İbn Hacer 
el-Heytemî (899-974) 

Nüsha: Zahiriye, Umumî, 62. 

Haşiyesi 

Haşiye Alâ Şerhi'ş-Şemâil: Ali b. Ali eş-Subrâmelisî (998-1087) 

10. CemVl-Vesâ'il ilâ Şerhi's-Şemâ'il: Ali b. Muhammed el-Kaarî el- 
Herevî, Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

Nüsha: Ayasofya 597, 598; Nuruosmâniye 1030, 1031, 1032; Rağıb Efendi 
282, 283; Süleymâniye 264; Murad Molla 465, 466; Selim Ağa 183; Zahiri- 
ye, Hadis 136; Sîre 55. 

Birkaç baskısı yapılmıştır. (1290 İstanbul, 1317 Mısır). 

11. Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî: Muhammed b. Umer el-Uzbekî (1022) 

12. Şerhu'ş-Şemâ'il: Muhammed Aşık b. Umer (1022 den sonra) 

13. er-Ravdu'1-Bâsim fî Şemâ'ili'l-Mustafa Ebi'1-Kasım: Abdurrauf el- 
Munâvî (924-1031) 

Nüsha: Zahiriye, Sîre 56. 

1317 de Mısır'a basılmıştır. 

14. el-Vefâ li-Şerhi Şemâ'ili'l-Mustafa; Ali b. İbrâhîm b. Ahmed el-Halebî 
(975-1044) 

Nüsha: Fatih 841 

15. Şerhu'ş-Şemâ'il: Abdullah el-Hamdûnî el-Hamevî (1133 de Sağ) 
1133 de bitirmiştir. Nüsha: Zahiriye, Âm 3896. 

16. Halelu'l-Istıfâ bi-Şiyemi'1-Mustafâ: İsmâ'il b. Guneym el-Cevherî 

17. Şerhu's-Şemâ'îl: Ahmed b. İbrâhîm el-Hanefî (1162) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 521 

18. Esnei-Vesâ'il bi-Şerhi'ş-Şemâ'il: İsmail b. Muhammed el-Aclûnî (1087- 
1162) 

19. Keşfu'l-Fedâ'il fî Şerhi'ş-Şemâ'il: Nur b. Muhammed b. Huseyn el- 
Kâsânî. Nüsha: Süleymaniye 267. 

20. Şerhu'ş-Şemâ'il: Abdurrahmân b. Ahmed es-Sanadıkî ed-Dimeşkî (1176) 

21. Teysîru Fıkhi'l-Merâm fî Şerhi Şemaili Hayri'1-Enâm: Muhammed b. 
Ahmed es-San'ânî, el-Mushimu'1-Kebîr (1181) 

22. el-Fevâ'idu'1-Celiyyetu'l-Behiyye fî Şerhi Şemâ'ili'l-Muhammediyye 
Muhammed İbnu'l-Kasım, Casûsu'1-Fâs (1182 dolayları) 

Nüsha: Yeni Cami 241, 242; Rağıb Efendi 281; Ayasofya . 601; Nuru- 
osmâniye 1034; Murad Molla 463; Topkapı Sarayı, 3. Ahmed 456; İstanbul 
Üniversitesi Kütüphanesi 1144. 
1296 da Bulak'ta; 1317 tarihinde Kahire'de basılmıştır. 

23. Şerhun Alâ Şemâ'ili't-Tirmizî: İdrîs b. Muhammed b. Hamdün el-Fâsî 
(1183) 

24. Şerhu'ş-Şemâ'il: el-Hasenb. Abdullah el-Halebî (1190) 

25. Şerhu'ş-Şemâ'il: Mustafa b. Muhammed b. Yunus el-Hanefî (1192) 

26. Şerhu'ş-Şemâ'il Li't-Tirmizî: Muhammed Şakir b. Ali, el-Akkâd (1202) 

27. el-Mevâhibul-Muhammediyye bi-Şerhi'ş-Şemâ'ili't-Tirmiziyye Sü- 
leyman b. Umer el-Iclî, el-Cemel (1204) 

28. Şerhu'ş-Şemâ'il: Sa'îd b. Muhammed el-Hadimî (1213) 

29. Şerhu'ş-Şemâ'ili'n-Nebeviyye: îsmâ'il b. Mufîd er-Rûmî (1132-1217) 

30. Şerhu'ş-Şemâ'il: Abdullah Necîb b. ... el-Aymtâbî (1219) 

31. Şerhu'ş-Şemâ'il: Muhammed el-Cezerî 
Nüsha: Bursa, Haraccıoğlu 302 

32. Şerhu'ş-Şemâ'il: Şemsuddin Muhammed el-Buhârî 

33. Şerhu'ş-Şemâ'il: Mu ellifi Mechûl (Turâs, 1/404) 

34. Tefsîr Elfâzi't-Tirmizî: Mu ellif Mechûl 

35. Şerhu'ş-Şemâ'il: Müellifi Mechûl 

Nüsha: Herat Müzesi Kütüphanesi. (Turâs, 1/404). 

36. Encahu'l-Vesâ'il fî Şerhi'ş-Şemâ'il: Ebu'l-Kasım b. Ebi'l-Berekât 

37. Şerhu'ş-Şemâ'il: Aliyyu'l-Adevî (?) 

38. Envâr-ı Muhammedi fî Şerhi Şemâ'ili't-Tirmizî: Haksar Ali el-Hindî 
Kerâmât Ali (KZZ., 1/146) 

b) Muhtasarı 

1. Muhtasaru'ş-Şemâ'il: Abdullah İbnu'i-Hicâzî eş-Şerkâvî (1150-1227) 

Şerhi 

(Şerhu Muhtasari'ş-Şemâ'i'l): eş-Şerkavî. 



302 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

c) Ricali 

1. Behcetu'l-Mehâfil ve Ecmelu'l-Vesâ'il bi't-Ta'rîf bi-Ruvâti'ş-Şem'âil: 

İbrahim b. İbrahim İbnu'l-Hasen, Ebu'l-İmdâd el-Mısrî (1041) 

2. Ruvâtu'ş-Şemâ'il: İbrâhîm b. Abdullah el-Buluvî (1041) 

d) Türkçe Tercümeleri 

1. Enfe'u'l-Vesâ'il fî Tercumeti'ş-Şemâ'il: Ahmed b. Hayruddin el- 
Guzelhisârî, İshak Hocası (1120) 

Nüsha: Ayasofya 727-732; 1596; Es'ad Efendi 272; Hamidiye 231; Lala 
İsmail 26; Halet Efendi 100; Mihrişah Sultan 50. 

2. Hüsameddin en-Nakşibendî Tercümesi 

İsmail Paşa şerh olarak kaydetmiştir. (EM, 1/302) 

Dr. Sadık Aydın Tarafından sadeleştirilerek yayınlanmıştır. (İst, 1976). 

3. Tercüme-i Şemâ'il: Bahriye Rüşdiyesi Müdürü Eyüp Sabri 

4. Muhtasar Şemâ'il-i Şerif Tercümesi: Muhammed Ra'if Efendi 
1304 tarihinde İstanbul'da basılmıştır. 

5. Tercüme-i Şemâ'il: Muhammed b. Abdullah el-Kustantınî, Râ'if el- 
Mevlevî (1309) 

2. (Kitâbu'ş-Şemâ'il): Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (432) 

3. eş-Şemâ'il: Muhammed b. İbrahim, Ebu Bekr el-Mukrî (381-466) 

4. Kitâbu'l-Envâr fî Şemâ'ili'n-Nebiyyi'l-Muhtâı: el-Huseyn b. Mes'ûd el- 

Beğavî, el~Ferrâ (429-516) 

5. eş-Şemâ'il bi'n-NuriVSâtıTl-Kâmil: Ali b. Muhammed, İbnu'l-Mukrî (552) 

6. MetâliVl-Envâr fî Şemâ'ili'l-Muhtâr. Muhammed İbnu'1-Atîk, el-Ezdî 
(563-646 dolayları) 

7. Şemâ'ilu'r-Resûl ve Delâ'ilu Nubuvvetihî ve Fedâ'iluhu ve Hasâ'isuhu 

İsmail b. Kesîr, Ebu'1-Fidâ İbn Kesîr (701-774) 

1386/1967 tarihinde Kahire'de basılmıştır. 

8. Behcetu'l-Mehâfil ve Kudretu'l-Emâ'il fi's-Siyer ve'1-Meğazî ve'ş- 
Semâ'il: Yahya b. Ebî Bekr el-Âmirî (893) 

9. Gureru'l-Fevâ'idi'l-Lu'lu ve Dureru'l-Medâ'ihi'n-Nebeviyyeti'l-Hâkiyye 
li's-Sıfâti'1-Muhammediyye ve'ş-Şemâ'ili'1-Mustafaviyye Abdurrahmân 
b. Muhammed, Muhu'r-Re's et-Terîmî (1162) 

10. Mahsûlu'l-Mevâhibi'l-Ahadiyye fi'1-Hasâ'isi ve'ş-Şemâ'ili'1-Ahmediyye 

el-Halîl Îbnu'l-Mulla Huseyn el-Amrî (1167-1259) 

11. el-Mevâhibu'1-Leduniyye ale'ş-Şernâ'ili'l-Muhammediyye İbrâhîm b. 
Muhammed (1198-1276) 

1290 da Bulak'ta basılmıştır. 

12. Yenâbi'u'l-Mevedde fî Şemâ'ili'n-Nebî ve Ahbâri Ehli'1-Beyt Süleyman b. 
İbrâhîm el-Kunduzî (1220-1294) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI .._ 3 Jg. 

ŞERHU'L-HADÎS: Bk. Hadis Şerhi. 

ŞU'ABU'L-ÎMÂN 

Hadis Edebiyatının cami ' türü eserlerinin ana konuları arasında yer alan imanın 
dalları ile neyin imandan bir parça olduğuna dair bazı müstakil eserler vardır. Bun- 
lara şu'abu'1-îmân kitapları denilse yeridir. 

Bir kısmı aşağıya çıkarılmıştır. 

1. Şu'abu'1-îmân: Muhammed b. Hibbân el-Bustî, tbn Hibbân (354) 

2. Şu'abu'1-îmân: el-Huseyn İbnu'l-Hasen el-Halîmî (403) 
Basılmıştır. 

3. el-CâmiVl-Musannef fî Şu'abi'1-İmân: Ahmed îbnu 1-Huseyn el-Beyhakî 
(384-458) 

Birkaç kez basılmıştır. 
Muhtasarları 

1. Muhtasara Şu'abi'1-İmân: Muhammed b. İsmâ'il el- Yemeni (651) 

2. (Muhtasara Şu'abi'1-îmân): Şemsuddin el-Kûnevî 

3. (Muhtasara Şu'abi'1-îmân): Muhammed b. Hameveyh 

4. (Muhtasara Şuabi'1-İmân); el-Kazvinî 
Basılmıştır. 

Seçmeler 

(el-Munteka min Şuabi'1-îmân): Abdurrahmân b. EM Bekr es-Suyûtî 

(849-911) 

5. Şu'abu'1-îmân Muhammed b. Muhammed el-Ensârî (554) 

6. Şu'abul-İmân: Muhammed b. Ali, Îbnu'l-Arabî (638) 

7. Tercumânu Şu'abi'1-İmân: Umer b. Raslân el-Bulkînî (724-805) 
1 8. Şu'abu'1-îmân: Muhammed b. Abdurrahmân el-îcî (832-906) 

9. Tenbîhu'l-Vesnan ila Şu'abi'1-îmân: Umer b. Ahmed, İbnu'ş-Şemmâ 1 
(848-936) 



'"*.».■ 



-T- 

et-TABAKAT 

Sözlükte alt kata uygun üst kata veya yüksek rütbe yahut dereceye isimdir. 
Hadis Usulü İlminde Sahâbe'den başlamak üzere çok sonraki devirlere kadar hadis 
rivayetleriyle meşgul olanların oluşturdukları gruplara denilmiştir. 

Hz. Peygamberin hadislerini rivayet eden raviler tabakasının ilk üçünü Sahabe, 
Tâbi' un ve el-Etbâ' da denilen TebeVt-Tâbi'în oluşturur. Haliyle bunlar da kendi 
aralarında tabakalara ayrılırlar. 

Raviler hakkındaki bilgiler, her şeyden önce rivayetlerini değerlendirmek açı- 
sından önem taşır. Bu bakımdan teşkil ettikleri tabakalar, her tabakayı oluşturan- 
ların yaşadıkları devir, görüştükleri ve hadis rivayet ettikleri kimselerin bilinmesi- 
nin ilmî açıdan olduğu kadar hadisleri değerlendirme açısından da mühimdir. 
Böyle bir bilgi, mu ellifi zamanına gelinceye kadar her devirde yaşayan ravilerden 
bahseden önemli birkaçını yazdığımız ve kolaylık olması için gruplara ayırdığımız 
tabakat kitaplarından elde edilir. Bunlar baştan herhangi bir ayırım yapılmaksızın 
tasnif edildikleri halde sonradan bazı esaslara göre ayrılarak te'lif edilmişlerdir. 

Biz burada tabakat kitaplarını önce umumi tabakat sonra mezheplere göre taba- 
kat kitapları olarak gruplandırıyor ve herbirine örnekler veriyoruz. 

a) Genel Tabakat 

1. Tabakatu'l-Fukahâ ve'1-Muhaddisîn: el-Heysem b. Adî (207) 

2. et-Tabakatu'1-Kubrâ: Muhammed b. Sa'd, Kâtibu'l-Vâkıdî, tbn Sa'd (235) 
el-Kettânî'ye göre İbn Sa'd'm bundan başka et-Tabakatu's-Suğrâ olarak nite- 
lenen ikinci ve üçüncü tabakat kitapları daha vardır. (RM., 104). 
Muhtasarı 

1. İncâzu'1-Va'd min Tabakat İbn Sa'd: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî 
(849-911) 

2. (Muhtasam Tabakat İbn Sa'd): Muhammed et-Tûsî 

3. Tabakatu'r-Ruvât: Halîfe b. Hayyât, Şebâb (246) 

4. Tabakatu'1-Umem; Sa'îd b. Ahmed el-Kadî (250) 

5. Kitâbu't-Tabakat: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (204-261) 
Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 624/26 (v. 279a-297b, 628 h.) 

6. Kitâbu'l-Ma'rife ve't-Târîh: Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî (277) 
Basılıdır. (Ekrem Diyâ el-Umerî edisyonu, 1-3, Bağdâd 1394/1974). 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 305 

7. Kitâbu't-Tabakat fi'1-Esmâ'i'l-Mufrede min EsmâTl-Ulemâ ve Ashâbi'l- 

Hadîs: Ahmed b. Hârûn el-Berdîd (307) 

İbnus-Salâh, Ricâlu 'l-Hadîs konusunda ilk tasnif edilen eser olduğuna işaret 

etmiştir. 

Nüsha: Köprülü 1152. 

8. Kitâbu'r-Rical: Ahmed b. Muhammed, Ebu'l-Abbâs el-KÛfî (249-333) 

9. Ahbâru Fukahâ'i Kurtuba: Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî (338) 
10.. Tabakatu f n-Nessâk: Ahmed b. Muhammed el-Ğazzî, Îbnu'l-Arabî (340) 

11. Tabakatu'l-İsbehâniyyîn: Abdullah b. Muhammed, Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân el- 
İsbehânî (369) 

12. Tabakatu'l-Hemedâniyyîn: Salih b. Ahmed el-Hemedânî (384) 

13. Tabakatu'1-Umem: Muhammed İbnu'l-Huseyn, el~Vezîrul-Mağribî (388) 

14. Târîhu Ricâli'l-Endelus: îbrâhîm b. Muhammed, tbn Şantîr (402) 

15. Tabakatu's-Sûfiyye: Muhammed İbnu'l-Huseyn es-Sulemî (412) 

16. Munteha'l-Kemâl fî Ma'rif eti Esmâ'i'r-Ricâl: Ali İbnu'l-Huseyn el-Felekî 

17. Kitâbu't-Tabakat: Atîk b. Halef et-Tuceybî (422) 

18. Hilyetu'l-Evliyâ ve Tabakatu'l-Asfiyâ Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aym el- 
îsbehânî (336-430) 

Naklettiği hadisler arasında sahihlerin yanında zayıflar, hatta uydurmalar da 

vardır. 

Birkaç kez basılmıştır. (3. Bs., Beyrut 1400/1980, 1-10). 

Tertibi 

Takrîbu'l-Buğye fî Tertibi Ahâdîsi'l-Hilye: Nûruddîn el-Heysemî 

Muhtasarı 

Sıfatu's-Safve: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l-Cevzî (510-597) 

Basılıdır. (1-4, Haleb 1389/1969). 

Fihristi 

el-Buğye fî Tertîbi Ahâdîsi'l-Hilye: Abdulazîz b. Muhammed b. Sıddîk. 

Târîhu Bağdâd'm hadis fihristiyle birlikte basılmıştır. (Beyrut). 

19. Tabakatu'l-Kurrâ: Usmân b. Sa'îd ed-Dânî (444) 

Genelde Kur an okuyucularına ayrılmış olmakla birlikte bazı hadis ricali 
hakkında da bilgiler verir. Basılmıştır. 

20. Kitâbu'l-Ricâl: Ahmed b. Ali, İbnu'1-Kûfî (450) 

21. Tabakatu'l-Fukahâ: İbrahim b. Ali, Ebu İshâk eş-Şîrâzî (393-476) 

Aslında Fıkıh ilmiyle meşgul olanlara ayrılmış olmakla birlikte kimi muhad- 
disler hakkında da kısa bilgiler vermektedir. 
Basılıdır. (Beyrut). 

22. Tabakatu'1-Huff âz: Yûsuf b. Abdullah, Îbnu'd-Debbâğ el-Endelusî (481-546) 



306 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

23. Tabakatu't-Tâlibîn: Muhammed b. Es'ad el-Huseynî el-Menûfî (588) 

24. Tabakatul-Huffâz: Ali Îbnul-Mufaddal, Ebu'l-Hasen el-Makdisî (611) 

25. Tabakatu'l-Ulemâ: Yahya b. Hamid el-Halebî îbn Ebi Tay (630) 

26. Tabakatu (Tezkiretu) t l-Huffâz; Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî 
(673-748) 

Konusunda önemli kaynak sayılır. Basılıdır. (1-4, Haydarâbâd, 1956-1958). 
Zeyli 

1. (Zeylu Tabakatfl-Huffâz): Muhammed b. Ali el-Huseynî ed-Dimeşkî 
{715-765) 

2. (Zeylu Tabakati'l-Huffâz); Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, 
İbn Fehd el-Mekkî (787-871) 

3. (Zeylu Tabakati'l-Huffâz): Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 
Üç zeyil bir arada basılmıştır. 

Muhtasarı 

Tabakatu'l-Huffâz: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

İhtisar ederken pek çok şeyler eklemiştir. 

Basılıdır. (Ali Muhammed Umer edisyonu, Kahire 1393/1973). 

27. Nefehatu'1-Uns min Hadarâti f l-Kuds: Abdurrahmân b. Ahmed, el-Câmi' 
(817-898) 

b) Tabakatu l-Hanefiyy e 

1. Tabakatu'l-Hanefiyye: Abdullah b. Muhammed, Îbnu'l-Muhendis (769) 
Muhtasarı 

(Muhtasaru Tabakati'l-Hanefiyye): İbrâhîm el-Halebî (956) 

2. Vef eyâtu'l-A'yân fî Mezhebi'n-Nu'mân: İbrâhîm b. Ali et-Tarsûsî (775) 

3. el-Cevâhiru'1-Mudiyye fî Tabakati'l-Hanefiyye: Abdulkadir b. Muhammed 
el-Kuraşî (775) 

4. Nazmu'l-Cumân fî Tabakati Ashâbina'n-Nu'mân: İbrâhîm b. Muham- 
med, İbn Dukmâk el-Mısrî (790) 

5. el-Mirkâtu'1-Vefiyye fî Tabakati'l-Hanefiyye: Muhammed b. Yakûb el- 
Fîruzâbâdî (729-817) 

6. Tabakatu'l-Hanefiyye: Mahmûd b. Ahmed el- Aynî (762-855) 

7. Tâcu't-Terâcim: el-Kasım b. Kutluboğa (802-879) 
Basılıdır. 

8. Tabakatu'l-Hanefiyye: Muhammed Îbnu'l-Velîd Muhammed, İbn Şahna 
(804-890) 

9. eJ-Gurefu'1-Aliyye fî Terâcim Mu teahhirî' l-Hanefiyy e: îshâk İbnu'l-Hasen, 
İbn TÛlûn (953) 

10. Tabakatu'l-Hanefiyye: Muhammed b. Umer, Hafîdu Akşemseddin er-Rûmî 
(959) 

11. Tabakatu'l-Hanefiyye: Ali Çelebi b. Emrullâh, İbnu'l-Hinnâ'î (916-979) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 307 

12. Tabakatu'l-Hanefiyye: Muhammed b. Ali, el-Kutb el-Mekkî (988) 

13. Tabakatu'l-Hanefiyye: Mahmûd b. Süleyman el-Kefevî (990) 

14. et-TabakatuVSeniyye fî Terâcimi'l-Hanefiyya Takiyyuddîn b. Abdulkadir 
et-Temîmî (950-1010). 

2523 terceme vermiştir. 

15. Tabakatu'l-Hanefiyye: el-Halîl b. Muhammed el-îstanbûlî, Solak-Zâde (1095) 

16. Muhâmmu'l-Fukahâ: Muhammed b. İbrahim, el-Kâmî el-Edirnevî (1059- 
1136) 

c) Tabakatu'ş-Şâfi'iyye 

1. el-Muzehheb fî Ulemâ'i'l-Mezheb (Tabakatu'ş-Şâfi'iyye) Sehl b. Muham- 
med es-Sa ! lûkî (402) 

Muntahabı 

(el-Muntahab min Tabakati'ş-Şâfi'iyye): Usmân b. Abdirrahmân eş- 

Şehrzûrîîbnu's-Salâh (577-643) 

2. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Tâhir b. Abdullah Ebu't-Tayyib et-Taberî (405) 

3. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Umer b. Ali, el-Muttavvi'î (440) 

4. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Muhammed b. Ahmed el-Abbâdî (458) 
Basılıdır. (Gösta Vitestam edisyonu, Leiden 1964). 

5. Tabakatu'l-Fukahâ: İshâk b. İbrâhîm eş-Şîrâzî (476) 

Şafiîlerle birlikte hanefîlere, Malîkilere, Hanbeiilere ve Zahirilere de yer verir. 

Basılıdır. Bağdat 1356, 

(Dr. İhsan Abbâs edisyonu, Bağdâd 1970). 

Zeyli 

(Zeylu Tabakati'ş-Şâfi'iyye): Ali b. Enceb es-Sâ'î (674) 

6. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Abdullah b. Yûsuf el-Curcânî (489) 

7. Târîhu'l-Fukahâ: Abdulvehhâb b. Muhammed eş-Şirâzî (500) 

Genelde fakihlere ayrılmış olmakla birlikte hadis alimlerinden de bahseder. 

8. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Abdulkahir es-Suhreverdî, Ebu'n-Necîb (563) 

9. Vesâ'ilu'l-Elme'î fî Fedâ'ili Ashâbi'ş-Şâfi'î: Ebu'l-Kasım el-Beyhakî, Fun- 
duk (565) 

10. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Usmân b. Abdirrahmân eş-Şehrzûrî, İbnu's-Salâh 
(577-643) 

Bitirememiştir. 

Nüsha: Murad Molla 320. (144 v v 740 h.) 

11. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: İsmail b. Hibetullâh el-Mevsüî, tbn Batış (570-655) 

12. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Umer b. Bundâr et-Tiflisî (672) 

13. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye Yahya b. Şeref en-Nevevî (631-676) 



308 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

İbnus-Salâh'm tabakâtma bir şeyler ekleyerek meydana getirmiştir. Bitire- 
memiştir. 

Nüsha: Dâru'l-Kutub, Târîh 2021 (81 v., 732 h.) 

14. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Abdurrahmân el-Mizzî (742) 

15. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Süleyman b. Ca'fer el-Esnevî (700-756) 

16. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye el-Kubrâ: Abdulvehhâb b. Takiyyuddîn es-Subkî 
(727-771) 

Basılıdır. (1-6, Kahire 1324; Mahmud Muhammed et-Tanâhî ve Abdulfettah 

el-Hulu edisyonu, Kahire (1-7, 1383/1964). 

Zeyli 

Zeylu't-Tabakati'ş-Şaf i'iyye: Muhammed b. Ali ed-Dâvûdî (945) 

17. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye el-Vustâ: es-Subkî 

18. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye es-Suğrâ: es-Subkî 

19. Tabakatu'ş-Şâf i'iye: Abdurrahîm İbnu'l-Hasen el-Esnevî (704-772) 

Nüsha: Topkapı 3. Ahmed 2840, (Müellif Hattı, 769 h.); Köprülü 1114 (771 
h.); Dâru'l-Kutub, Hizâne Teymûriyye, Tarîh 481 (864 h.); 
Basılıdır. (Abdullah el-Cebûrî edisyonu, 1-2, Riyad 1400/1981). 

20. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye îsmâ'il b. Umer, İbn Kesîr (774) 

21. el-Metâlibu'1-Aliyye fî Menâkıbi'ş-Şâfi'iyye: Muhammed İbnu'l-Hasen el- 

Huseynî (776) 

Nüsha: Feyzullah Efendi 2525/1 (193 v., Müellif Hattı), 

22. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Muhammed b. Abdurrahmân ed-Dimeşkî, Kadî Safed 
780 de sağ. 

23. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Muhammed b. Ahmed, İbn Merzûk et-Tilemsânî (711- 
781) 

24. el-Kâfî fî Ulemâ'i'ş-Şâfi'î: Muhammed b. Abdurrahmân, el-Hazrecî (736- 
800) 

25. el-Ikdu'1-Muzehheb fî Tabakati Ulemâ'i'l-Mezheb: Umer b. Ali, İbnu'l- 
Mulekkın (723-804) 

İmâm Şafii'den başlayıp 770 yılma kadar gelmiştir. 36 bâb üzere tertiplen- 
miştir. Nüsha: Medîne Arif Hikmet. 

26. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Abdullah b. Ahmed, Ebu Mahreme el-Yemenî (833- 
903) 

27. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Ahmed b. İsmâ'il, İbnul-Hisbânî (815) 

28. el-Mirkâtul-Erfa'iyye fî Tabakati'ş-Şâfi'iyye: Muhammed b. Ya'kûb el- 
Fîruzâbâdî (729-817) 

29. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Ahmed tbnu'l-Huseyn er-Remlî (753-844) 

30. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Ahmed b. Şehbe ed-Dimeşkî (851) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 309 

29 tabaka üzerine düzenlenmiştir. 

Nüsha: Köprülü 1028 (190 v. Müellif Hattı); Topkapı 3. Ahmed 2836 (896 h.). 

Zeyli 

(Zeylu't-Tabakati'ş-Şâf i'iyye): Hamze b. Ahmed ed-Dimeşkî (874) 

31. Tabakatu'ş-Şâf i'iyye: İsmâ'il b." İbrâhîm, îbn Cemâ'a el-Kinânî (782-852) 

32. Tabakatu'ş-Şâf i'iyye: Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Haydarî 
(821-894) 

33. Tabakatu'ş-Şaf i'iyye: Muhammed b. Ahmed, Ebu'l-Me'âlî eş-Şâfi'î (906) 
Nüsha: Dâru'l-Kutub, Hadîs 22 (Müellif Hattı). 

34. Mu'cemu'ş-Şâfi'iyye: Yûsuf b. Abdulhâdî (909) 
Nüsha: Zahiriye 4551. 

35. Tabakatu'ş-Şâfi'iyye: Ebu Bekr b. Hidayetullâh el-Huseynî, el-Musannıf 
(1014) 

eş-Şîrâzî'nin Tabâkatu'l-Fukahâsıyla birlikte basılmıştır. (Bağdad 1356). 
Adil Nuveyhıd edisyonu, (2. Bs., Beyrut 1979) 

36. et-Tuhfetu'1-Behiyye fi't-Tabakati'ş-Şâfi'iyye: Abdullah b. Hicâzî eş- 
Şarkâvî (1227) 

Nüsha: Daru'l-Kutub. 

d) Tabakatu'l-Mâlikiyye 

1 . Tabakatu'l-Mâlikiyye: İbrâhîm b. Ali îbn FerhÛn (799) 
Zeyli 

Tevşîhu'd-Dîbâc ve Hilyetu'l-İbtihâc: Muhammed b. Bedruddîn el-Karâfî 
(1008) 

2. Tabakatu'l-Mâlikiyye: Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî (830-902) 

e) Tabakatu'l-Hanâbile 

1. Tabakatu'l-Hanâbile: Muhammed b. Muhammed Îbnul-Huseyn el-Hanbelî 
İbn Ebî Yala, el-Ferrâ (527) 

6 tabaka üzerine düzenlenmiştir. İlk iki tabaka harf tertibine göredir. Diğerle- 
ri ise kronolojik sıra dahilindedir, (Takdîmu'1-Umr ve'l- Vefat). 512 yılına 
kadar gelir. 

Basılıdır. (1-2, Beyrut). 
Zeyli 

1. Zeylu Tabakati'l-Hanâbile: Abdurrahmân b. Ali, Îbnu'l-Cevzî (510-597) 

2. Zeylu Tabakati'l-Hanâbile: Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Receb el- 
Hanbelî (736-795) 

750 senesine kadar getirmiştir. Aslıyla birlikte basılmıştır. (1-2, Beyrut). 

3. el-Cevheru'1-Mundad fî Tabakhati Mute'ahhirî Ashâbi Ahmed Yûsuf 
İbnul-Haseh el-Makdisî (781 de sağ). 

4. (Zeylu Tabakati'l-Hanâbile): İbrâhîm b. Muhammed, Ibnu'l-Muflih (803) 



310 . Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

et-TÂBİ'ÛN 

et-Tâbi' mm çoğulu olan et-Tâbi'ûn, Hadis Usûlü İlminde herhangi bir sahâbi 
ile görüşerek ondan hadis rivayet edenlere denilmiştir. 

Sahabe ile görüşerek onlardan Hz. Peygamber'den devraldıkları ilim mirasını 
devşiren, böylece İslâm Dini' ne ait esasların korunarak nesilden nesile geçmesinde 
büyük ve inkâr edilemez hizmetleri görüler tabiilerin İslâm tarihinde olduğu gibi 
ilim tarihinde de önemleri vardır. 

Hadis rivayeti sahabeden sonra et-Tâbi'ûn ile devam ettiği, hatta daha da siste- 
matik hale geldiği için bu nesil hakkında da kitaplar yazılmıştır. Bu eserlerden bir 
kısmı, onlar hakkında târihî bilgiler veren biyografik eserlerdir. Bir kısmı da başka 
hususlara dairdir. İçlerinde yalnızca et-Tâbi'ûn 1 a. ayrılmış olanları bulunduğu gibi 
takip eden nesillerle birlikte ele alanları da vardır. Misaller verelim: 

1. Tabakatu't-Tâbi'în: Muhammed b. İdrîs, Ebu Hatim er-Râzî (277) 

2. Kitâbu'l-Ma'rif e ve't-Târîh: Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî (277) 
Bk. et-Tabakat. 

3. Kitâbu't-Tâbi'în: Muhammed b. Hibbân, İbn Hibbân el-Bustî (270-354) 
İsmâ'il Paşa, 15 cüz olduğuna işaret etmektedir. {EM., 2/45). 

4. Kitâbu Tebe'i'1-Etbâ': İbn Hibbân el-Bustî 

5. Kitâbu Tubba'i't-Tebe': İbn Hibbân el-Bustî 

6. Kitâbu Ma'rif eti't-Tâbi'în: Abdurrahmân b. Muhammed b. İsâ, İbn Futays 
(348-402) 

7. Zikru Esmâ'i't-Tâbi'în ve Men Ba'dehum mimmen Sahhat Rivâyetühu 
ani's-Sikât inde'l-Buhârî ve Müslim: Alib. Umer ed-Dârekutnî (385) 
Basılıdır. (1-2, Beyrut 1406/1985). 

8. Tabakatu's-Sa'lebî: Abdulhamîd b. Fehnâr en-Nessâbe (619) 

9. Cennetu'n-Nâzırîn fî Ma'rifeti't-Tâbi'în: Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n- 
Neccâr el-Bağdadî (578-643) 

10. Tuhf etu'n-Nâzırîn fî Tabakati't-Tâbi'în: İbnu'n-Neccâr el-Bağdâdî 

11. Tabakatu't-Tâbi'în: Abdurrahmân b. Mende 

12. Tabakatu't-Tâbi'în: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

et-TAHRİC 

Sözlükte çıkarmak anlamına gelen tahrîc, Hadis Usulü İlminde bir hadisi isna- 
dıyla birlikte bir kitapta nakletmeye denilmiştir. Bununla birlikte bir musannifin 
herhangi bir eserde geçen hadisleri birer birer ele alarak herbirinin kitap yazarının 
isnadı dışındaki isnadlarmı göstermesine ve sıhhat durumlarına, nihayet kaynakla- 
rına ve lafız farklarına işaret etmesine aynı şekilde tahrîc denilmiştir. 

Son manasına tahrîc, hadislerin değişik rivayetlerini gösterdiği, hükümlerini 
açıklığa kavuşturduğu, bir de kaynaklarına dair bilgiler verdiğinden son derece 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 3H 

önemlidir. Öyle ki bir hadisin kaynakları, tahrîç kitaplarından faydalanılarak bulu- 
nabilir, sıhhat derecesi hakkında verilmiş hükümler topluca görülebilir. O nedenle 
tahrîcin hadis usulü ilminde büyük Önemi vardır. 

Bu önemi gözönünde bulunduran hadis alimleri, çeşitli kitapların hadislerini 
tahrice dair pek çok eser kaleme almışlardır. Bunlardan önemli birkaçını kaydet- 
mekte yarar vardır. 

l.Tahrîcu Sahihi Müslim: Muhammed b. Muhammed b. Recâ, İbnu's-Sindî 
(286) 

2. Tahrîc ala Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc Ahmed b. Muhammed b. Sa'îd el- 
Hîrî (353) 

3. Meclisu'l-Bitâka fî Tahrîci' 1-Ahâdîs: Hamze b. Muhammed el-Kinânî (357) 

4. Tahrîc ale's-Sahîhayn: Süleyman b. İbrahim el-İsbehânî (486) 

5. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Muhezzeb: Muhammed b. Mûsâ el-Hâzimî (548-584) 

6. el-İhtiyâr H-Ta'lîlN-Muhtâr Abdullah b. Mahmûd el-Mevsılî (683) 

7. Tahrîcu Ahâdîsil-Muhtasaril-Kebîr li'bni Hâcib: Muhammed b. Ahmed 
İbn Abdulhâdî el-Makdisî (744) 

8. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Mesâbîh: Muhammed b. Ali, Ebu Hayyân el-Endelusî 
(654-745) 

9. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Mesâbîh: Muhammed b. İbrâhîm el-Munâvî (655-746) 

10. el-Kifâye fî Ma'rifeti Ahâdîsi'l-Hidâye: Ali b. Usmân el-Mârdînî tbnu't- 
Turkmânî (750) 

11. Tahrîcu AhâdîsH-Keşşâf: Yûsuf b. Abdullah ez-Zeylâ'î (762) 

12. Nasbu'r-Râye li-Ahâdîsi'1-Hidâye: ez-Zeyla'î 

13. Tahrîcu Ahâdîsi'r-Râfi'î: Muhammed b. Ali, İbnu'n-Nakkâş (763) 

14. Tahrîcu Ahâdîsi'ş-ŞerhiT-Kebîr: Abdulazîz b. Muhammed, İbn Cemâ'a 
(767) 

15. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Minhâc li'1-Beydâvî: Abdulvehhâb b. Takiyyuddîn es- 
Subkî (727-771) 

16. Kitâbu'l-İnâye fî Tahrîci Ahâdîsi T l-Hidâye Abdulkadir b. Muhammed el- 
Mısrî, İbn Ebi'1-Vefâ (775) 

17. el-Vesâ'il fî Tahrîci Ahâdîsi Hulâsati'd-Delâ'il İbn Ebi'1-Vefâ 

18. Tahrîcu Ahâdîsi'ş-Şerhi'l-Kebîr Muhammed b. Abdullah ez-Zerkeşî (794) 

19. Tahrîcu f z-Zeyni f l-Irâkî: Abdurrahmân b. Ahmed, İbnuş-Şahna (799) 

20. el-Menâhîc ve't-Tenâkîh fî Tahrîci AhâdîsiT-Mesâbîh Muhammed b. 
İbrahim el-Munâvî (803) 

21. el-Bedru'1-Munîr fî Tahrîci Ahâdîsi'ş-Şerhi'l-Kebîr li'r-Râfi'r Umer b. Ali, 
İbnul-Mulekkm (723-804) 

Muhtasarı 



312 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Hulâsatu'l-Bedru'l-Munîr: İbnu'l-Mulekkın 

el-Hulâsa'nın Hülasası 

Muntekâ Hulâsati'l-Bedri'l-Munîr İbnu'l-Mulekkın 

22. Tuhf etu'l-Muhtâc ilâ Ahâdîsi'l-Minhâc İbnu'l-Mulekkın 

23. el-Muharrer fî Tahrîci Ahâdisi'l-Muhezzeb li Ebî İshâk eş-Şîrâzî: İbnu'l- 
Mulekkın 

24. Tezkiretu'l-Ahyâr bi-Mâ fi'1-Vâsıt mine'l-Ahbân İbnu'l-Mulekkın 

25. el-Muğnî an Hamlil-Esfâr fî Tahrîci mâ fil-İhyâ mine'l-Ahbân Abdur- 
rahmân İbnu'l-Huseyn el-Irâkî (725-806) 

26. Şâfi'1-Ayyi Fî Tahrîci Ahâdîsi'r-Râfi'î: Ahmed b. İsmail, İbnul-Hisbânî 
(815) 

27. Tahrîcu Ahâdîsi'ş-Şerhi'l-Kebîr Muhammed b. Ebî Bekr eş-Şâfi'î (819) 

28. Tahrîcu'l-Muharrer: Ebu Bekr b. Ali, el-Harîrî (851) 

İbn Abdilhâdi'nin el-Muharrer isimli eserinin hadislerinin tahricine dairdir. 

29. et-Telhîsu'1-Kebîru'l-Habîr fî Tahrîci Ahâdîsi Şerhi'l-Vecîzi'l-Kebîr 
Ahmed b. Ali, İbn Haceril-Askalânî (773-852) 

30. el-Kâf i'ş-Şâf fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Keşşâf: İbn Haceri'l-Askalânî 
ez-Zeylâ'î'nin kitabını kısaltarak onun tahricini yapmadığı pek çok hadisin 
tahricini yaparak hayli faydalı hale getirmiştir. 

31. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Erba'în li'1-Nevevî: İbn Haceril-Askalânî 

32. Hidâyetu ? r-Ruvât ilâ Tahrîci Ahâdîsi'l-Mesâbîhi ve'1-Miskât İbn Haceri'l- 
Askalânî 

33. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Muhtasari'l-Kebîr: İbn Haceri'l-Askalânî 

34. ed-Dîrâye fî Muntahabi Tahrîci Ahâdîsi'l-Hidâye İbn Haceri'l-Askalânî 
el-Merginânî'nin el-Hidâye isimli eserindeki hadislerinin tahricine dairdir. 

35. Netîcetu'l-Efkar fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Ezkâr İbn Haceril-Askalânî 
en-Nevevî'nin el-Ezkârınm hadislerinin tahricine dairdir. 

36. İthâfu'1-İhyâ bi-Mâ Fâte min Tahrîci Ahâdîsi'l-İhyâ el-Kasım b. Kutluboğa 
(802-879) 

37. Tuhfetu'1-İhyâ fî-Mâ Fâte min Tehârîci Ahâdîsi'1-İhyâ el-Kasım b. Kutlu- 
boğa 

38. Buğyetu'l-Râşid fî Tahrîci Ahâdîsi Şerhil-Akâ'id (en-Nesefiyye): el-Kasım 
b. Kutluboğa 

39. Tahrîcu Ahâdîse Min Usûli'l-Bezdevî: el-Kasım b. Kutluboğa 

40. Tahrîcu Ahâdîsi Tefsiri Ebi'1-Leys es-Semerkandî. el-Kasım b. Kutluboğa 

41. Tahrîcu Ahâdîsi'ş-Şifâ bi-Ta'rîfi Hukuki 1-Mustafâ el-Kasım b. Kutluboğa 

42. Munyetul-İlma'î fîmâ fâte min Tahrîci Ahâdîsil-Hidâye li'z-Zeyla'î el- 
Kasım b. Kutluboğa 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI __ 313 

43. Tahrîcu Ahâdîsi Şerhi Me'âni'1-Asâr: el-Kasımb. Kutluboğa 

44. Tahrîcu Ahâdîsi Avârifi'l-Me'ârif: el-Kasımb. Kutluboğa 

45. el-Buğye fî Tahrîci Ahâdîsi' 1-Ğuny e: Muhammed b. Abdurrahmân es- 
Sehâvî (902) 

46. Felaku'l-İsbâh fî Tahrîci Ahâdisi's-Sıhâh: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

47. Menâhicu's-Safâ fî Tahrîci Ahâdîsi'ş-Şifâ: es-Suyûtî 

48. Neşru'1-Abîr fî Tahrîci Ahâdîsi'ş-Şerhi'l-Kebîr; es-Suyûtî 

49. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Mevâkıf: es-Suyûtî 

50. Tecrîdu'l-İnâye fî Tahrîci Ahâdîsi '1-Kifây e: es-Suyûtî 

51. Menâhilu'1-Safâ fî Tahrîci Ahâdîsi'ş-Şifâ es-Suyûtî 

İdrîs b. Muhammed el-Huseynî el-Irâkî tarafından tamamlanarak Mevâridu 
Ehli's-Sedad veT-Vefâ fî Tekmîli Menâhili's-Safâadı verilmiştir. 

52. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Bahri'z-Zâcir Muhammed b. Yahya, Behrân (957) 

53. Ferâ'idul-Kalâ'id fî Tahrîci Ahâdîsi Şerhi'l-Akâ'id (en-Nesefiyye): Ali b. 
Muhammed el-Kaarî, Aliyyu'l-Kaarî (1014) 

54. el-Fethu's-Semâvî bi-Tahrîci Ahâdîsi'l-Beydâvî: Abdurra uf b. Taci'l-Arifîn 
b. Ali el-Munâvî (924-1031) 

55. İdrakuT-Hakîka fî Tahrîci Ahâdîsi't-Tarîka (tiT-Muhammediyye>. Ali 
Ibnu'l-Hasen, İbn Sadaka (1050) 

56. Tahrîcu Ahâdîsi Şif â'i'1-Evâm: Abdulazîz b. Muhammed ez-Zeydî (1068) 

57. el-Futuhâtul-İlâhiyye bi-Tahrîci Mâ fi's-Semerâti'1-Yâni'a Mine'l- 
Ahâdîsi'n-Nebeviyye: Abdullah b. Muhammed el-Yemenî, el-Arâsî (1080) 

58. Tahrîcu Ahâdîsi'n-NasîhatiT-Kâfiye: Ali b. Muhammed el-Harîşî (1145) 

59. el-Bedru't-Tâm fî Tahrîci Ahâdîsi Şir'ati'l-İslâm: Hamid b. Yusuf el- 
Bandırmavî (1111-1172) 

60. Tuhfetu'r-Râvî fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Beydâvî: Muhammed Îbnu'l-Hasen,- İbn 
Himmât ed-Dimeşkî (1091-1175) 

Nüsha: Üsküdar Şemsi Paşa Ktb. 

61. et-Tenkît veT-İfâde fî Tahrîci Ahâdîsi Hatime Sifri's-Sa'âde İbn Himmât 
ed-Dimeşkî 

Basılmıştır. (Beyrut 1407/1987). 

62. Bezlu'l-Mechûd fî Tahrîci Hadîsi "Şeyyebetnî Suretu Hûd": Muhammed 
Murtaza el-Huseynî 

63. Fethu'1-Bârî fî Tahricî Ahâdîsi'l-Buhârî: Muhammed b. Abdullah, eş-Şerîf 
el-Fâsî (1204) 

64. İşrâku'l-Ebsâr fî Tahrîci Ahâdîsi NuriT-Envâr Vahîduzzemân el-Hindî 
(1287 den sonra) 



314 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

65. el-İdrak Li-Tahrîci Ahâdisi Reddi'l-İşrâk Muhammed Sıddık Han (1307) 

66. Hulâsatu'd-Delâ'il fi Tenkîhi'l-Mesâ'il: Ali b. Ahmed er-Râzî 
Muhtasaru'l-Kudûrî'nin hadislerinin tahricine dairdir. 

67. et-Turuk ve'1-Vesâ'il fî Tahrîci Ahâdîsi Hulâsati'd-Delâ'il: Abdulkadir b. 

Muhammed el-Kureşî 

68. Mevâridu Ehli's-Sedad ve'1-Vefâ fî Tekmili MenâhiliVSafâ İdris b. Mu- 
hammed el-Huseynî 

es-Suyûtî'nin, eş-Şifa hadislerinin tahricine dair Menâhilu's-Safa isimli ese- 
rinin tekmilesidir. (Bk v no. 51). 

69. Tahrîcu Ahâdîsi Musnedi'ş-Şihâb: İdrîs b. Muhammed el-Huseynî 

70. el-Buğye fî Tahrîci Ahâdîsi '1-Hily e: Abdulazîz b. Muhammed Sıddîk el- 
Gımarı 

71. el-Hâvî fî Beyâni Ahâdîsi* t-Tahâvî: Müellifi Mechûl 

72. Tahrîcu Ahâdîsi'l-Ezkâr li'n-Nevevî: Müellifi Meçhul 

73. Gâyetu'l-Merâm fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Helal ve'l-Harâm M. Nasıruddin el- 
Elbânî 

Çağdaş bir çalışma olup Dr. Yusuf el-Kardâvî'nin el-Helal ve'l-Harâm fi'l- 

Islâm isimli Türkçeye de çevrilmiş bulunan eserindeki hadislerin tahricine 
dairdir. Basılıdır. 

et-TA'LÎK: Bk. el-Mu'allak 

et-TEFSÎR 

Cami türü eserlerin ana konularından biri olan Tefsir, adından da anlaşılacağı 
üzere Kur'ân-ı Kerim'in tefsiriyle ilgili hadislerin toplandığı bölümdür. Özellikle 
cami türünden bazı hadis kitaplarında görülmektedir. 

Kur'ân-ı Kerim'i ilkönce Hz. Peygamber 'in tefsir ettiği bilinen bir gerçektir. 
Sahabe de gerek Hz. Peygamber'den öğrendiklerini, gerekse kendi yorumlarını ri- 
vayet etmişlerdir. Daha sonraki nesiller bunları rivayet ettikleri gibi kendi yorumla- 
rını da eklemişlerdir. Rivayet Tefsirinin aslını Hz. Peygamber ve sahabenin tefsirle- 
ri oluşturmuştur. Zamanla yazılan tefsirlerle Tefsir rivayetlerini bir araya toplayan 
müstakil eserlerde bunlar isnadlarıyla birlikte yer almıştır. 

Biz burada Hadis Edebiyatı içinde tefsir rivayetlerine ayrılmış eserlerle geniş 
çapta bunlara yer veren Tefsirlerden birkaç örnek vereceğiz. 

1. Tefsîru'l-Kur'ân: Abdurrezzâk b. Hemmâm es-San'ânî (126-211) 

2. et-Tefsîr: Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî (120-212) 

3. Tefsîru'l-Kur'ân: el-Huseyn b. Dâvud el-Masîsî, Suneyd (226) 

4. Tef sîru'l-Kur'ân: Abdullah b. Muhammed, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe (235) 

5. et-Tefsîr: tshâk b. Rahûye (161-238) 



315 
HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI ___^ „___ 

6. Kitâbu't-Tefsîr Abd b. Humeyd (249) 

7. et-Tefsîr: Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî, İbn Mâce (209-273) 

8. et-Tefsîr: Bakîb. Mahled (213-276) 

9. CâmiVl-Beyân an TeVîli'1-Eser ve'1-Kurân (Tef sîru't-Taberî). Muham- 
med b. Cerîr et-Taberî (224-310) 

Birçok kere basılmıştır. 

10. et-Tefsîr: Muhammed b. İbrahim, İbnu'l-ManzÛr en-Nîsâbûrî (318 ?) 

11. Tefsîr İbn Ebî Hatim: Abdurrahmân b. Muhammed, İbn Ebî Hatim er-Razî 
(247-327) 

Tamamen hadislere göre tefsirdir. 

12. Şifâ'u's-Sudûr Muhammed İbnu'l-Hasen, en-Nakkâş (351) 
Pek çok mevzu hadisleri vardır. (JRM, 58) 

13. et-Tefsîr: Abdullah b. Muhammed, Ebu'ş-Şeyhb. Hibban el-İsbehânî (369) 

14. et-Tefsîru f l-Kebîr: Umer b. Ahmed el-Bağdâdî, Ebu Hafs b. Şâhîn (297-385) 

15. Tef sîru'l-Kur'ân: Ahmed b. Mûsâ, İbn Merdeveyh el-İsbehânî (323-416) 

16. et-Tefsîru'1-Kebîr: Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî, es-Sa'leb (427) 

17. Kitabu Tefsiri'n-Nebî (s.a): Alib. Ahmed el-Vahidî (468) 

18. Tefsîru'l-Kur'ân: Abdusselâmb. Muhammed el-Kazvinî (488) 

19. ed-Durm'1-Mensûr fi't-Tefsîr bi'1-Me'sÛr Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

Birkaç kez basılmıştır. 

20. Tefsîru'n-Nebi (s.a): Ebu 1-Hasen Muhammed İbnul-Kasım 

et-TERĞÎB ve't-TERHİB 

Hadisler bazen değişik metodlarla tasnif edilmişlerdir. Bunlardan biri de et- 
Terğîb ve't-Terhîb metodudur. Bu metoda göre hadisler teşvik ve men konuları 
dikkate alınarak tertip edilirler. Bir diğer deyişle her türlü iyilik ve fazilete teşvik 
eden hadisler bir bölümde, buna karşılık zıddı olan kötülüklerden men edenleri 
bunun yanısıra ayrı bir bölüm halinde yer alırlar. 

Bu metodla tasnif edilmiş birkaç eser vardır. Bunları kaydediyoruz. 

1. et-Terğîb ve't-Terhîb: Humeyd b. Zenceveyh, İbn Zenceveyh (248) 

2. Kitâbu't-Terğîb ve't-Terhîb: Umer b. Ahmed, İbn Şâhîn el-Bağdâdî 

3. Kitâbu't-Terğîb ve't-Terhîb: îsma'îl b. Muhammed et-Talahî, el-İsbehânî, 
Kıvâmus-Sunne (459-535) 

4. et-Tergîb ve't-Terhîb: Muhammed b. Umer, Ebu Musa 1-Medinî (501-581) 

5. Kitâbu't-Terğîb: Ya'kûb b. Yûsuf, el-Mansûru 1-Mağribî (595) 
İbadete teşvik eden sahih hadisleri toplamıştır. (EM., 2/545) 

6. et-Terğîb ve't-Terhîb: Abdulazîm b. Abdulkavî el-Munzirî (581-656) 



316 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Birkaç kez basılmıştır. 
Şerhleri 

1. et-Takrîb ilâ Kitâbi't-terğîb ve f t-Terhîb: Muhammed b. Ebî Bekr es- 
Safedî, Îbnu'd-Deyrî (862) 

2. Şerhu't-Terğîb ve't-Terhîb: Muhammed Hayat b. îbrâhîm es-Sindî (1163) 
Ta'lîka 

1. Ucâletu'l-İmlâ'i'l-Muteyessira mine't-Tezhîb ala mâ vaka'a Li'l- 
Hafızî'l-Munzirî mine'l-Vehmi fî Kitâbi f t-Terğîb ve't-Terhîb: îbrâhîm 
b. Muhammed ed-Dimeşkî en-Nâcî (900) 

7. Terğîbu'l-Hasenât ve Terhîbu's-Seyyi'ât Muhammed b. Yâr Muhammed 
el-Hindî (1110 dolayları) 

et-TEVÂRÎH VE'L- VEFEYÂT 

Tevârîhten maksat hadis ravilerinin özellikle hadis rivayetine başlama, hadis ta- 
lebi maksadıyla muhtelif beldelere yaptıkları seyahat; vefeyâttan ise vefat tarihleri- 
dir. Bu gibi tarihlerin bilinmesi Hadis İlminde büyük önem taşır. Her şeyden önce 
hadisin senedinde inkıta' olup olmadığı çok kere tarih bilgisiyle açığa çıkar. Söz 
gelimi raviler arasında öyleleri vardır ki, bazı meşhur ve hadis ilminde yüksek de- 
receleri almış ravilerden rivayette bulunduğunu iddia eder; onunla görüşmüşcesi- 
ne hadis nakleder. Ancak böyle bir kimsenin doğum veya hadis rivayetine başlama 
tarihi şeyhin ölüm tarihi ile karşılaştırılınca gerçek hemen ortaya çıkar. Şu hale 
göre tarih bilgisi, hadisin kesiksiz bir senetle rivayet edilip edilmediğini anlamak 
için önemli bir ipucudur. 

Sahabeden başlamak üzere hadis rivayet edenlerle ilgili tarih bilgisi ve ölüm ta- 
rihleri böylesine mühim olduğundan hadisciler bu konuda da eserler yazmışlar; 
zengin hadis edebiyatına bir de tarih ve vefeyât kitapları kazandırmışlardır. Rical 
başlığı altında da söz konusu edildiği gibi hadis ilmiyle meşgul olanların hayat 
hikâyelerine de ait olan Tarih ve vefeyât kitapları değişik metotlarla ve değişik 
isimlerle tasnif edilmişlerdir. Bir kısmı Tarîh başlığıyladır. Bir kısmı Tabakat kitap- 
ları şeklindedir. Bir kısmı ise şehir tarihi türündedir. Bunlardan hadis ricaline ait 
olanları ve Tarîh başlıklıları Ricâlu'l-Hadîs bölümünde, şehir tarihi türünde olanla- 
rı ise şehir Tarihi başlığı altında verilmişlerdir. Burada sadece vefeyât türünde 
olanlar ele alınacaktır. 

1. Kitâbu't-Târîh: el-Huseyn b. Muhammed el-Kabbânî (289) 

2. Kitâbu'l- Vefeyât: Abdulbâkîb. Kanî', İbn Kani' el-Bağdâdî (351) 

3. Vef eyâtu'n-Nakale: Muhammed b. Abdullah er-Raba'î (379) 

4. Fevâtu'1-Vef eyât: Sa'îd b. Haşim el-Hâlidî (400 dolayları) 

5. Vefeyâtu'ş-Şuyûh: îbrâhîm b. Sa'îd, el-Habbâl (391-482) 

6. Kitâbu'l- Vefeyât: Muhammed b. Abdullah, îbn Zubur (391) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 317 

338 yılma kadar gelmiştir. 

7. (Zeyl Kitâbu f l-Vef eyât): Abdulazîz b. Ahmed el-Kettânî (466) 
İbn Zubur'un eserine zeyldir. 

8. Kitâbu'l-Vefeyât: Abdurrahmân b. Muhammed, Ebul-Kasım b. Mende (381- 
470) 

9. (Zeyl Kitâbil-Vefeyat): Hibetullah b. Ahmed, el-Ekfânî (514) 

el-Kettânî' nin zeyline zeyldir. 485 yılma kadar gelen 20 yıllık muhtasar bir 
eser niteliğindedir. 

10. Vefeyâtu'ş-Şuyûh: el-Mubârekb. Ahmed, eş-Şerîfu'1-Ensârî (549) 

11. Târihu'l-Vefât li'1-Mute'ahhirîne mine'r-Ruvât Abdulkerîm b. Muham- 
med es-Sem'ânî (562) 

12. Kitâbu'l-Vefeyât: Ali İbnu'l-Mufaddal eUskenderî (611) 
el-Ekfânî'nin eserine zeyl niteliğindedir. 

13. Durru's-Sihâbe fî Vefeyâti's-Sahâbe: el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî 
(555-650) 

14. et-Tekmile li-Vefeyâti'n-Nakale: Abdulazîm b. Abdulkavî el-Munzirî (581- 
656) 

Nüsha: Ayasofya 3163, İskender iyye Belediye Ktb., 1982; Cambridge; British 

Museum (993 h.); Dâru'i-Kutubil-Mısriyye, Mecâmi 125. 

Basılmıştır. (Dr. Beşşâr Avvâd Ma'rûf edisyonu, 1-4, 4. Bs., Beyrut, 1408/ 

1988). 

Muhtasarları 

1. Muhtasaru Vefeyâti'l-A'yân: Muhammed b. Ahmed el-Mardinî, 
Celâluddîn el-Turkmanî (714-750) 

2. et-Tecrîd Avnu'r-Rabbi'l-Mecîd fî Muhtasari Vef eyâti'l-A'yâıc İbrâhîm 
b. Mustafa, Vahdî er-Rûmî (1126) 

Zeyilleri 

1. Zeylu Vefeyâti'l-A'yân: Abdulbâkî b. Abdulmecîd el-Yemânî (680-743) 
İsmâ'il Paşa, otuz tercemeyi ihtiva ettiğini söylüyor. (EM, 1/495) 

2. Fevâtu'l-Vefeyât: Muhammed b. Şâkir el-Ketbî (764) 
Basılmıştır. 

3. el-Vafî bi'1-Vefeyât: el-Halîl b. Eybek es-Safedî (696-764) 
Basılıdır. 

15. Kitâbu'l-Vefeyât: Ahmed b. Muhammed, eş-Şerîf el-Huseynî (695) 
Zeyli 

1. Kitâbu'l-Vefeyât Ahmed b. Eybek, ed-Dimyâtî (749) 

16. el-l ! lâm bi-Vefeyâti'1-A'lâm: Muhammed b. Ahmed b. Usmân ez-Zehebî 
(673-748) 



318 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

17. ed-Durm'1-Mundad fî Vef eyâti A'yâni Ümmeti Muhammed İbrahim b. 
Muhammed, îbn Dukmâk (790) 

18. eş-Şâfî mine f l-Elem fî Vefeyâtil-Umem: Muhammed b. Abdurrahman es- 
Sehavî (830-902) 

19. Kitâbu'1-Vef eyât: Abdurrahîm İbnu'l-Huseyn el-Irâkî (725-806) 

20. (Kitâbu Vefeyâti'l-A'yân): Ahmed İbnul-Hasen, İbn Kunfuz el-Kustantînî 
(740-810) 

Beyrut'ta basılmıştır. 

21. Kitâbu'l-Vefeyât: Ahmed b. Abdurrahîm el-Irâkî (826) 

Babası el-Irâkî'nin eserine zeyldir. es-Sehâvî 7S7 ye kadar gelen bir nüshasını 
gördüğünü söylemiştir. 

22. İzhâru'1-Asr li-Esrâri EhliT-Asr İbrahim b. Umer el-Buka'î (885) 

İsmâ'il Paşa, 850 den 870 e kadar gelen bir vefeyât kitabı olduğunu söylüyor. 
(EM, 1/22) 

23. Kılâdetu'n-Nahr fî Vefeyâti A'yâni'd-Dehr. et-Tayyib b. Abdullah ez- 
Zebîdî, İbn Mahrame (949) 

947 yılma kadar geldiğini İsma'il Paşa kaydetmiştir. (EM, 1/433) 

24. Vef eyâtuT-A'yân min Ehli'z-Zemân: Ebu Bekr b. Seyyid Ahmed el-Yemenî 
(1053) 

TIBB-I NEBEVÎ: Bk. Tıbbu'n-Nebî 

TIBBU'N-NEBÎ 

et-Tıbbu'n-Nebevî, Tıbb-ı Nebevi gibi isimlerle de anılır. Hadis Edebiyatı içinde 
Hz. Peygamber (s.a) in sağlık ve te4avi konusundaki hadislerine ayrılmış bölüm- 
dür. Bu bölümde Hz. Peygamberin sağlık koruma ve bazı hastalıkları tedavi etme 
konularındaki tavsiyelerini içeren hadisler yer alır. Böyle hadisler kimi hadis kitap- 
ları içinde ayrı bir bölüm oluştururlar. Tabiatıyla aynı konuda müstakil eserler tas- 
nif edenler de olmuştur. Verilen örnekler sonuncu gruba girenlerdir. 

1. Kitâbu't-Tıbbi ve'1-Emrâz: Amr b. Ebî Asım (287) 

2. et-Tıbbu'n-Nebevî: Ahmed b. Muhammed ed-Dîneverî, İbnu's-Sunnî (364) 

3. et-Tıbbu'n-Nebevî: Ahmed b. Abdillah, Ebu Nu'aym el-İsbehanî (336-430) 

4. et-Tıbbu'n-Nebevî: Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî (432) 

5. eş-Şifâ fî Tıbbi'l-Musned anil-Mustafâ Ahmed b. Yûsuf et-Tifâşî (651) 

6. Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în fi't-Tıbbi'n-Nebevî: Ahmed b. Ebi'1-Fadl Es'ad ed- 
Dimeşkî, İbnu'l-Âlime (593-653) 

7. et-Tıbbu'n-Nebevî: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (673-748) 
1380/1961 tarihinde Kahire'de basılmıştır. 

8. et-Tıbbu'n-Nebevî: Ali b. Abdulkerîm el-Hamevî (759) 

9. et-Tıbbu'n-Nebevhi: Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 319 

10. MesâbîhuVSunne fî Tıbbi Hayri'l-Beriyye: Ahmed b. Ahmed el-Kalyûbî 
(1070) 

11. Muhtasaru't-Tıbbi'n-Nebevî: Ahmed b. Ruşdî el-Karaağaci (1251) 
Türkçedir. 

12. Muhtasaru't-Tıbbi'n-Nebevî: Ahmed b. Abdullah el-Kadirsî, Kuddusî 
(1265) 

Bu listeye ek olarak iki Türkçe eserden daha söz etmek istiyoruz. Bunlardan ilki, 
Dr. Hüseyin Remzi'ye aittir. Tıbb-ı Nebevi adiyle 1324 tarihinde İstanbul'da basıl- 
mıştır. 

İkincisi, Mahmut Denizkuşları'nm Peygamberimiz ve Tıp (Tıbb-ı Nebevî) baş- 
lıklı çalışmasıdır. 1981 yılında İstanbul'da basılmıştır. 

TURUKU'L-HADÎS 

Hadisin rivayet yolları demektir. Herhangi bir hadisin rivayet edildiği değişik 
isnad zincirlerini ifade eder. 

Hadis Edebiyatı içinde bazı hadislerin çeşitli rivayet yollarını inceleyen, bunun 
için de hepsini bir araya toplayan eserler vardır. Bu çeşitli eserlerde hadisin rivayet 
yollarıyla birlikte ravileri ve çeşitli rivayet yollarına göre durumu da ele alınır. Böy- 
lece hadis aynı zamanda bir anlamda şerhedilmiş olur. 

Konuyla ilgili çoğu küçük hacimli cüz veya risale çapında olan hayli eser vardır. 
Birkaçını anmak yerinde olacaktır. 

1. Kitâbu Hadîsi Amr b. Şu'ayb: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî (261) 

2. Turuk Hadîsi "Men Kuntu Mevlâhu..": Ahmed b. Muhammed b. Sa'îd el- 
KÛfî (332) 

3. Turuk Hadîsi "Men kezebe Aleyye./': Süleyman b. Ahmed et-Taberânî 
(260-360) 

4. Turuk Hadîsi "İnne Lillâhi Tis'an ve Tis'îne ismen./': Ahmed b. Abdullah, 
Ebu Nu'aym el-İsbehânî (336-430) 

5. Turuk Hadîsi Kabdi f l-İlm: Ahmed b. Ali, el-Hatîbul-Bağdâdî (392-463) 

6. Turuk Hadîsi "İnnî Târikun fîkumu's-Sekaleyn": Muhammed b. Tâhir el- 
Makdisî, İbnul-Kayserânî (448-507) 

7. Turuk Hadîsi "La Tezâlu min Ümmeti./': İbnul-Kayserânî 

8. Turuk Hadîsi Mu'âz ve Ebî Mûsâ İbnul-Kayserânî 

9. Turuk Hadîsi "Men Kezebe Aleyye./': İbnul-Kayserânî 

10. Hadîs "Men Kezebe Aleyye" bi-Turukihî: Halef b. Abdulmelik, İbn Beş- 
kuvâl (494-578) 

11. Turuku Hadîsi'l-Mağfîr İbn Beşkuvâl 

12. Turuk Hadîsi'1-Havd: Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u 1-Makdisî (569- 
643) 



320 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

13. Turuk Hadîsi'r-Rahme: Usmân b. Abdurrahmân eş-Şehrzûri İbnu s-Salâh 
(643) 

14. Turuk Hadîsi'1-İfk: Muhammed b. Hâüd, Ebu Bekril-Acurrî 

15. Turuk Hadîsi Kabdi'1-İlm: Muhammed b. Eşlem et-Tûsî 

16. Turuk Hadîsi Kabdi'1-İlm: Nasr b. İbrahim el-Makdisî 

17. Turuk Hadîsi "Men Kuntu Mevlâhu..": Muhammed b. Ahmed b. Usmân 
ez-Zehebî 

18. Turuk Hadîsi'r-Rahme: ez-Zehebî 

19. Lezzetu'1-Ayş Bi-Cem'i Turuk Hadîsi "el-E'imme Min Kureyş": Ahmed b. 
Ali, İbn Haceri'l-Askalânî (773-852) 

20. Turuk Hadîsi "Men Hafiza Ala Ummetî Erba'îne Hadisen.."; İbn Haceril- 
Askalânî 

21. el-Kavlu'1-Efsah fî Hadîsi "Men Aref e Nefsehû f e-Kad Arefe Nabbeh": Ab- 
durrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849-911) 

22. el-Fethu'1-Mubîn bi-Feydi'1-Cûd alâ Hadîsi Feydi'l-Vucûd fî "Şeyyebetnî 
Hûd": Abdulazîz b. Ali ez-Zemzemî (963) 

23. Turuk Hadîsi "Talebu'1-İlm Farîda": Mu ellifi Meçhul. 

et-TUSA'İYYÂT 

"Dokuzlu manasına gelen "et-TusâT nin çoğuludur. Hadis usulünde son ravisi 
ile Hz. Peygamber (s.a) arasında dokuz ravi bulunan ve âlî olmak özelliğine sahip 
isnadlarla rivayet edilen hadislere denilmiştir. 

Yaşadıkları devir itibariyle Hz. Peygamber'e dokuz ravilik âlî isnadlarla ulaşa- 
rak hadis rivayet eden kimi hadis âlimleri, o isnadlariyle rivayet ettikleri hadisleri 
ayrı bir kitapta toplamışlardır. Genellikle et-Tusâ'iyyât adıyla adlandırdıkları bu 
tür kitaplara aşağıdaki eserler örnek gösterilebilir. 

1. et-Tusâ'iyyât: İbrahim b. Muhammed et-Taberî (722) 

2. Kitâbu'l-Erba'în et-Tusâ'iyyât: Abdulkerîm b. Abdunnûr el-Halebî (663-735) 

3. et-Tusâ'iyyât: Abdulazîz b. Muhammed, el-Hamevî İbn Cemâ'a (694-767) 

4. et-Tusâ'iyyât: Muhammed b. Muhammed İbnul- Arefe el-Verğamî (716-803) 



- ü - 



USÛLU'L-HADÎS: Bk. Hadis Usulü 
el-UŞÂRİYYÂT 

Onlu manasına el-Uşârî'nin çoğuludur. el-Uşârî 7 Hadis Usûlü İlminde son ravisi 
ile Hz. Peygamber (s.a) arasında on ravi bulunan âlî olma özelliğine sahip hadise 
denir. 

Bazı hadis alimler, yaşadıkları devre göre, kendileri ile Hz. Peygamber arasında 
on ravi bulunan âlî isnadlarla rivayet ettikleri hadisleri ayrı bir kitapta toplamışlar- 
dır. Adına el-Uşâriyyât dedikleri bu kabil ayrı eserlere örnek gösteriyoruz. 

1. el-Uşâriyyât: Muhammed b. Muhammed İbnu'l-Arefe el-Verğamî (716-803) 

2. el-Feydu f l-Cârî fî Turuki'l-Hadîsi'l-Uşârî: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es- 
Suyûtî (849-911) 

3. el-KevâkibuVSâriyât fi'1-Ahâdîsi'l-Uşâriyyât es-Suyûtî 

4. en-Nâdiriyyât mine'l-Uşâriyyât es-Suyûtî 

Dimyat dolaylarında bir şeyhten rivayet ettiği üç uşârî hadise dairdir. 

5. el-Erba*ûn Uşâriyyâtu'l-İsnâd: İbrahim Îbnu'1-Feth Ali, Ebul-Feth el- 
Kalkaşandî (922) 

6. el-Uşâriyyât: İbrâhîm b. Ahmed et-Tenûhî 



- V- 



VAZ' 

Hadis İlminde, çeşitli sebeplerle uydurularak Hz. Peygamber (s.a) e iftira etme- 
ye denilmiştir. 

îslâm Tarihinin ilk devirlerinden itibaren hadis uydurularak Hz. Peygamber'e 
nisbet edilmiştir. Onun ağzından uydurulan yüzlerce uydurma hadis, gerçek ha- 
dislere karıştırılarak yayılmıştır. îslâmî değer ölçülerini saptıran mevzu hadisler 
zamanla alabildiğine artmış ve sahihlerinden ayırdedilebilmesi için bazı tedbirlere 
başvurma sorunluluğu doğmuştur. Mevzu Hadislerin yanısıra hadis uydurulması, 
hadis uyduranlar ve bazı uydurma hadisler üzerine yazılan eserler bu tedbirlerden 
bazılarıdır. 

Konuyla ilgili çalışmalara şu eserler örnektir. 

a) Hadis Vaz edenler 

1. el-Keşfu'1-Hasîs ammen Rumiye bi-VadTl-Hadîs: İbrahim b. Muhammed 
el-Halebî, Sıbtu'bnu'l- Acemi (753-841) 

Nüsha: Ayasofya 873 

Bağdat'ta basılmıştır. (1984). 

2. el-Lumâ f fî Esmâ'i men Vada'a: Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Suyûtî (849- 
911) 

b) Hadis Uydurma 

Ref u'd-Desîse bi-Vad'i Hadîsi'l-Herîse: Muhammed b. Abdullah, İbn Nası- 
ruddîn ed-Dimeşkî (777-842) 

el-VEFEYÂT: Bk. et-Tevarîh ve'1-Vefeyât. 
el-VUHDÂN 

Sözlük yönünden bir sayısının karşılığı olan "vâhid" in çoğuludur. 

Hadis Usûlü 'nde kendilerinden sadece bir tek ravinin rivayette bulunduğu 
hadis ravilerine denilmiştir. Böyle raviler özel tabiriyle m u ki II olarak bilinirler ve 
mechû 'lu 'l-ayn yani kimliği bilinmeyen kabul edilirler. 

Kaide olarak, bir tek ravisi bulunan mukill, meçhul kabul edilir. İsmi, kendisin- 
den rivayette bulunan ravi tarafından açıklanmış bile olsa mechûlul-ayn olarak 
kalır. Bu yüzden sadece bir tek ravisi bulunan raviler konusunda eserler tertip edil- 
miştir. Bellibaşlı birkaçına işaret etmek yerinde olacaktır. 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI „_„__ _ - — 

1. Kitâbu'l-Vuhdân: Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî (194-256) 

2. Kitâbu Men Leyse Lehû illâ Râvin Vâhid: Müslim İbnu'l-Haccâc el-Kuşeyrî 
(204-261) 

3. Kitâbu'l-Vuhdân: Müslim. 



- z- 

ZAYIF (ed-Da'îf, el-Ahadîsu'd-Da'îfe) 

Hadis Metodolojisinde sahih ve hasen dışında kalan hadislere denilmiştir. 
Öteki deyişiyle sıhhat şartlarını haiz olduğundan sahih sayılan hadislerle, sahihlik 
şartlarını taşımakla birlikte ravileri zabt yönünden sahih ravileri derecesine çıka- 
mayan ravilerin rivayet ettikleri hasen hadisler dışında kalan hadis çeşidine denir. 

Zayıf hadislere aynı manada sakîm denildiği de olur. Hadis alimleri sahîh ve 
hasen hadisleri makbul buna karşılık zayıfları merdûd sayarak kabulden uzak 
tutmuşlardır. 

Zayıf hadislerle ilgili önemli eserler vardır. Birkaçını kaydediyoruz. 

1. el-İlelu'1-Mutenâhiye fi'1-Ahâdîsi'l-Vâhiye: Abdurrahmân b. Ali, İbnu'l- 
Cevzî (510-597) 

Basılmıştır. 

2. el-Ahâdîsu'd-Da'îf e: Muhammed b. Ya'kûb el-Fîruzâbadî (729-817) 

3. el-Ahâdîsu'd-Da'îfe: Muhammed İbnu'l-Mustafa el-Hâdimî (1176) 

4. el-Keşfu'1-İlâhî an Şedîdi'd-Da'fi ve'1-Mevdû ve'1-Vâhî Muhammed 
İbnu's-Seyyid Muhammed, es-Senderûsî (1177) 

5. Husnu'1-Eser fî-mâ fîhi Da'f ve'1-İhtilâf min Hadîs ve Haber ve Eser Mu- 
hammed İbnu's-Seyyid Derviş, el-Hûtu'1-Beyrutî (1209-1276) 
Basılmıştır. 

ez-ZEVÂİD 

Kelime olarak fazlalık manasına gelen zâ'id 'in çoğuludur. Hadis Usûlü İlminde, 
genellikle meşhur hadis kitaplarında bulunmayan; bir başka hadisci tarafından ri- 
vayet edilerek müstakil kitaplarda toplanan hadislere denilmiştir. Bazıları böyle ha- 
disleri toplayan kitaplara da aynı ismi vermişlerdir. 

Zevâ'id kitaplarının belli başlıları şunlardır. 

1. Keşfu'l-Estâr an Zevâ'idi'l-Bezzâr: Ali b. Ebî Bekr Nuruddîn el-Heysemî 
(735-807) 

2. Zevâ'id Ebî Ya'lâ'l-Mevsüî: el-Heysemî 

3. Zevâ'id Musnedi T l-İmâm Ahmed: el-Heysemî 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI _ 325 

4. el-Bedru f l-Munîr fî Zevâ'idi'l-MuVemi'l-Kebîr el-Heysemî 
et-Taberânî'nin el-Mu'cemu'1-Kebîr'inin el-Kutubu's-Sitte üzerine zeva'ididir. 

5. Mecmâ'uT-Bahreyn fî Zevâ'idi'l-Mu'cemeyn: el-Heysemî 
et-Taberânî'nin el-Mu'cemu'1-Evsat ve el-Mu'cemu's-Sağîr isimli iki eseri- 
nin zeva'ididir. 

6. MecmaVz-Zevâ'id ve MenbaVl-Fevâ'id: el-Heysemî 

Daha önceki beş zeva'idinin isnadlannın hazfederek her hadisin sahih, hasen 
veya zayıf olduğunu açıklayarak birleştirilmesi neticesi meydana gelen eseri- 
dir. 10 cilt halinde basılarak yayınlanmıştır. 

7. Zevâ'idu'l-Hilye: el-Heysemî 

Ebu Nu'aym el-İsbehânî'nin Hilyetu'l-Evliyâ isimli eserinin zeva'ididir. 

8. Zevâ'idu Fevâ'idi't-Temmâm: ei-Heysemî 

Temmâm b. Necîh'in el-Fevâ'id isimli eserindeki zeva'idini bir araya topla- 
mıştır. 

9. Mevâridu'z-Zam'ân Zevâ'idu İbn Hibbân: el-Heysemî 
Basılmıştır. 

10. Buğyetu'l-Bâ'is an Musnedi'l-Hâris: el-Heysemî 

11. Zevâ'idu İbn Hibbân ale's-Sahîhayn: Moğoltay b. Kılıç et-Turkî (689-762) 

12. Misbâhu'z-Zucâce fî Zevâ'id İbn Mâce: Ahmed b. Ebî el-Busîrî (762-840) 

13. ez-Zevâ'idu'1-Muntekali-Zevâ'idi'l-Beyhakî: el-Busîrî 
es-Sunenu'1-Kubrânm el-Kutubu's-Sitte üzerine zevâ'idine dairdir. 

14. İthâfu's-Sâdeti'l-Mehera bi-Zevâ'idi'1-Mesânîdi'l-Aşera el-Busîrî 

Ebu Dâvud et-Tayâlisî, el-Humeydî, Musedded, Ebu Amr el-Adenî, İshâk b. 
Râhûye, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe, Ahmed b. Menî', Abd b. Humeyd, el-Hâris b. 
Ebî Usâme ve Ebu Ya'la'l-Mevsılî'nin olmak üzere on müsnedin el-Kutubu's- 
Sitte'de olmayan hadislerini bir araya getirmiştir. Basılıdır. 

15. Tuhfetu'l-Habîb li'1-Habîb bi'z-Zevâ'idi fî't-Terğîb ve't-Terhîb: el-Busîrî 

16. Zevâ'id Sünen İbni Mâce Ale'l-Kutubi'l-Huffâzi'l-Hamse el-Busîrî 

17. Zevâ'id Nevâdiri'1-Usûl: el-Busîrî 
el-Hakîmu't-Tirmizî'nin eserinin zeva'ididir. 

18. el-Kavâ'idu'1-Muntakî li-Zevâ'idi Suneni'l-Beyhakî: el-Busîrî 

19. el-Metâlibu'1-Âliye fî Zevâ'idi'l-Mesânidi's-Semâniye Ahmed b. Ali, İbn 
Haceri'l-Askalânî (773-852) 

İbn Ebî Amr r Ebubekri'l-Humeydî, Musedded, Ebu Davud et-Tayâlisî, 
Ahmed b. Menî', Ebu Bekr b. Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve el-Hâris b. Ebî 
Usâme müsnedleri olmak üzere sekiz müsnedin el-Kutubu's-Sittede olmayan 
zeva'idini ihtiva eder. Bununla birlikte Ebu Ya'ia'l-Mevsılî, İshâk b. Râhûye 
musnedlerinin zeva'idi de el-Metâlib'e alınmıştır. Ayrıca el-Hasen b. Sufyân, 



326 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Muhammed b. Hârûn er-Rûyânî ve el-Heysem b. Kuleyb'in müsnedlerine de 
başvurmuş; ancak bunlardan zeva'id nakletmemiştir. 
Dört cilt halinde 1393/1973 tarihinde Kuveyt'te basılmıştır. 

20. Zeva'id Musnedi'l-Bezzâr İbn Haceri'l-Askalânî 

21. Zeva'id Musnedi'l-Firdevs: îbn Haceri'l-Askalânî 

el-KudâTnin Musnedu'l-Firdevs isimli eserinin el-Kutubu's-Sitte'de bulun- 
mayan zeva'idine yer vermiştir. 

22. Ğâyetu'l-Maksad fî Zevâ'idi'1-Musned İbn Haceri'l-Askalânî 
el-Heysemî'nin Mecma'u'z-Zevâ'id 'inden kısaltılarak hazırlanmıştır. 

23. Zeva'id Suneni'd-Dârekutnî: el-Kasımb. Kutluboğa (802-879) 

24. Buğyetu'r-Râ'id fî'z-Zeyl Alâ Mecma'i'z-Zevâ'id Abdurrahmân b. Ebî 
Bekr es-Suyûtî (849-911) 

25. Zevâ'idu Şu'abi'1-İmân: es-Suyûtî 

26. Zevâ'idu Nevâdiru'1-Usûl: es-Suyûtî 

27. Zeva'id Alâ Sünen İbn Mâce: Ahmed b. Muhammed, İbn Haceril-Heytemî 
(899-974) 



FAYDALANILAN ESERLER 

Accâc: Muhammed Accac el-Hatîb, es-Sunne Kable'i-Tedvîn, Kahire 1382/1963 

Ansiklopedik Sözlük: Doç. Dr. Mücteba Uğur, Ansiklopedik Hadis Terimleri 
Sözlüğü, Ankara 1992. 

A'zamî: M. M. el-A'zamî, Studies in Early Hadith Literatüre ,Beyıut 1968. 

Buharı: Doç. Dr, Mücteba Uğur, imam Bu harı, Ankara 1994. 

Buhârî'nin Kaynakları: Prof. Dr. M. Fu'ad Sezgin, Buhârtnin Kaynakları Hakkın- 
da Araştırmalar, İstanbul 1956. 

BustânuT-Muhaddisîn: Abdulazîz b. Şâh Veliyyullâh ed-Dihlevî, Bustânul- 
Muhaddisîn, Tercüme. Doç. (Prof.) Dr. Ali Osman Koçkuzu, Ankara 1986. 

Cevâmi': Ali b. Ahmed, İbn Hazm, Cevâmi'u's-Sîre, Kahire. 

Dirâsât: Dr. M. M. el-A'zamî, Dirâsât fi'LHadîsi'n-Nebevî ve Târîhu Tedvînihî, 1- 
2, Beyrut 1400/1980. 

EM: Bağdatlı İsmâ'il Paşa, Hediyyetu' l- Arifin, Esmâ'u'l-Mu'ellifîn Asâru'l- 
Musannifin, 1-2, İstanbul 1951. 

Fihrist: Muhammed b. İshâk, İbnu'n-Nedîm, el- Fihrist, Beyrut 1398/197^. 

GAL : Cari Brockelmann, Gechiste Der Arabischen Literatür, 1-4, Leiden 1943 (2. 
Bs.). 

GAL Supp.: Cari Brockelmann, (GAL) Suplement Bant, Leiden 1937. 

el-Hadîs: M. Muhammed Ebu Zehv, el-Hadîs ve'l-Muhaddisûn, Kahire 1378/1958. 

Hadis Edebiyatı: (Prof.) Dr. İsmail L. Çakan, Hadis Edebiyatı, İstanbul 1985, 

Hadis Istılahları: Prof. Dr. Talât Koçyiğit, Hadis Istılahları, Ankara 1980. 

Hadis İlimleri: (Prof.) Dr. Ali Osman Koçkuzu, Hadis ilimleri ve Hadis Tarihi, İs- 
tanbul 1983. 

Hadis Tarihi: Prof. Dr. Talât Koçyiğit, Hadis Tarihi, Ankara 1977. 

Hedy: Ahmed b. Ali, İbn HaceriT-Askalânî, Hedyu 's -Sâri, (Mukaddimetu Fethi'î- 
Bârî), Bulak 1300. 

Huart: Clement Huart, Arap ve islâm Edebiyatı, çeviren, Cemal Sezgin, Ankara. 

KZ.: Mustafa b. Abdullah, Hacı Halîfe, Keşfu' z-Zunûn an Esâmî'l-Kutubi ve'l- 
Funûn, 1-2, İstanbul 1941-1943. 

KZZ.: Bağdatlı İsmail Paşa, Îdâhul-Meknûn fi'z-Zeyl ala Keşfi' z-Zunûn an 



328 Prof. Dr. Mücteba UĞUR 

Esâmi l-Kutııbi ve'l-Funun, 1-2, İstanbul 1364/ 1945-1366/ 19 47. 

Max: Max VVeisveiller, îstanbuler Hanscriftenstudien Zur Arabischen Literatür, 
Leibzig 1937. 

Miftâhu's-Sunne: Muhammed Abdulazîz el-Hûlî, Miftâhu' 's-Sunne ev Târîhu 
Funûni'l-Hadîs, Beyrut. 

Okiç: Prof. M. Tayyib Okiç, Bazı Hadis Meseleleri Üzerine Tetkikler, İstanbul 
1959. 

RM,: Muhammed b. Seyyidî Ca'fer el-Kettânî, er-Risâletu'l-Mustatrafe li-Beyâni 
Meşhur i'l-Kutubi's-Sunneti'l-Muşerr efe, Beyrut 1332. 

es-Sebbâğ: Muhammed es-Sabbâğ, el-Hadîsu'n-Nebevî, (3. Bs.), Beyrut 1397/1977. 

Sıddîkî: Prof. Dr. Muhammed Zubeyr Sıddîkî, Hadis Edebiyatı Tarihi, Tercüme 
eden, Yusuf Ziya Kavakcı, İstanbul 1966. 

Subhi Salih: Dr. Subhi es-Sâlih, Ulûmu 'l-Hadis ve Mustalahuhû, Beyrut 1378/ 
1959. 

Tedrîb: Abdullah b. Müslim b. Kuteybe, Te'vîlu Muhtelif Vî-Hadîs, Beyrut 1393/ 
1973. 

Tezkire: Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî, Tezkiretu'l-Huffâz, 1-4, Haydarâbâd 
1376/1956. 

Turâs: Prof. Dr. Fuat Sezgin, Târîhu' t-Turâsi'l~Arabî, Arapçaya çevirenler: Dr. 
Mahmûd Fehmi Hicâzî, Dr. Fehmi Ebu'1-Fadl, 1-2, Kahire 1977, 1978. 

UlûmuT-Hadîs: Usmân b. Abdurrahmân eş-Şehrzûrî, İbnu's-Salhah, Ulûmu 'l- 
Hadîs, Dr. Nûruddîn Itr neşri, Haleb 1386/1966. 

Umdetu'1-Karî: Mahmûd b. Ahmed el- Aynî, Umdetu 1-Kari Şerhu Sahihi' T 
Buharı, 1-11, İstanbul 1308. 

Zem: Abdullah b. Muhammed el-Herevî, Zem m u 'l-Kelâ m ve Ehlihî, Dr. Mücteba 
Uğur edisyonu, neşredilmemiş. 



KİŞİ ADLARI DİZİSİ 



A- 



A. Fikri Yavuz: 164 

A. Hamdi Akseki: 127 

A. Hamdi Kaçar:90 

A. Lütfü Kazancı: 86 

A, Nazım Arıkan: 90 

A. Vehbi Ecer: 90 

Abd. b. Ahmed, Ebu Zerri'l-Herevî: 48, 49, 66, 68, 209, 

212 
Abd b. Humeyd el-Keşşî: 23, 204, 315 
Abdan e!-Mervezî: Bk., Abdullah b. Muhammed 
Abdu'la'lâ b. Hammâd, Ebu Adnan el-Basrî: 103, 108 
Abdulazîm b. Abduikavî ei-Munzîrî: 29, 77, 97, 185, 267, 

280,282,286,316,317, 
Abduiazîz b. Abduiiâh eş-Şâtıbî: 102 
Abdutazîz b. Ahmed el-Kettânî: 317 
Abduiazîz b. Aii el-Ezcî: 66 
Abduiazîz b.Ali el-Bağdâdi: 119 
Abduiazîz b. ASiel-Bekrî: 145 
Abduiazîz b.Ali ei-Zemzemî: 130, 320 
Abduiazîz b. İbrahim İbn. Bezîze: 34 
Abduiazîz b.Muhammed ed-Devrakî: 208 
Abduiazîz b.Muhammed el-Ebherî: 112 
Abduiazîz b.Muhammed el-Hamevî, İbn Cemâ'a: 31 1, 320 
Abduiazîz b.Muhammed b. Sıddîk ei-Gımârî: 305, 314 
Abduiazîz b.Muhammed ez-Zeydî: 313 
Abduiazîz b. Şah Veliyullâl ed-Dih!evî: 186, 197 
Abduiazîz İbnu'l-Huseyn, Kareçelebizâde: 276 
Abduiazîz İbnu'l-Muhtâr ed-Debbâğ: 54 
Abdulbâkîb. ...: 159 

Abdulbâkîb. Abdulbaki, ibnu'l-Bedr: 254 
Abdulbâkî b.Abduimecîd el-Yemânî: 129, 272, 317 
Abduİbâkî b.Ahmed, İbnu's-Semmâ: 272 
Abduibâkîb.Dursun el-Baka'î, Dursunzâde: 130 
Abduİbâkî b.Hamze, İbnu'l-Haddâd: 152 
Abdulbâkî b. Kanî ei-Bağdâdî, İbn Kanî: 184, 232, 316 
Abduİbâkî b. Yûsuf el-Vefâ'î: 47 
Abdulbârî el-Yemânî: 156 
Abduibâsıt b. Rusiem Ali el-Kannûcî: 89, 263 
Abduiber b. Abdulkadir el-Feyyûmî: 131 , 
Abduicevad b. İbrahim et-Tarînî; 125 
Abduicebbâr b. Abdullah el-Havlânî: 296 



Abdulcebbâr b, Ahmed el-Hemedânî, el-Kadî: 77 
Abdulcelîl el-Kasrî: 213 

Abdulevvel b. Mîr Aiâ'î eî-Hîndî: 118, 251 

Abduffeiâh b. Adulkadir, Ebu'l-Feth ed-Dimeşkî: 298 

Abdulfettâh Ebû Gudde: 143, 151, 169, 179 

Abdulfettâh el-Hûiî: 308 

Abdulğâffâr b, Muhammed el-Cunâbezî: 67, 97 

Abdulgafir b. İsmâ'il el-Fârisî: 105, 270, 296 

Abdulğâfir .b. Muhammed en-Nablusî: 122 

Abdulğanî b. Abdulvâhid el-makdisî: 29, 35, 36, 67, 167, 

168,169,218,233,267,268,274 
Abdulğanî b. Ahmed e!-Bahrânî: 273 
Abdulğanî b. Ebî Sa'îd ed-Dihlevî: 289 
Abdulğanî b. İsmâ'il en-Nabiusî: 94, 125 
Abdulğanî b. Muhammed el-Ezherî: 126 
Abdulğanî b. Sa'îd e!-Ezdî: 32, 152, 187, 188, 214, 215, 
Abdulhâdî b. Rıdvan el-Ebyârî: 118, 151,250,266 
Abdulhak b. Abdurrahmâm el-Ezdî: 260 
Abdulhak b.Abdurrahmân, İbnu'l-Harrât: 34, 114, 165, 

208, 271 
Abdulhak b.Seyfuddîn ed-Dihlevî: 118 
Abdulhâlik b. Esed ed-Dimeşkî; 185 
Abdulhamîd (Sultan) 240, 244 
Abdulhamîd b. Fehnâr en-Nessâbe: 310 
Abduihay b. Ahmed, İbnu'l-imâd el-Hanbeiî: 229 
Abduihay eî-Laknevî: 144 
Abduikadir b. Abdullah el-Abdalânî: 284 
Abdulkadir b. Abdullah er-Ruhâvî: 82 
Abduikadir b. Ahmed el-Kûhenî: 255 
Abdulkadir b. Ali b. Yûsuf ei-Fâsî: 168 
Abdulkadir Arna'ûd: 35 
Abdulkadir Bedrân: 36 
Abdulkadir Karahan (Prof. Dr.): 81 
Abdukadir b. Muhamed, İbn Kadîb el-Bân: 131 
Abdulkadir b. Muhammed, İbnu'l-Muzaffer: 147 
Abdulkadir b. Muhammed ed-Dimeşkî: 123 
Abdulkadir b. Muhammed ei-Kuraşî: 306, 314 
Abdulkadir b. Muhammed et-Taberî: 254 
Abdulkadir b. Salih ei-Bankûsî: 255 
Abdulkadir b. Şeyh İbn Abdillah el-Aydarûsî: 259 
Abdulkahir b. Abdullah es-Suhreverdî: 114, 307 
Abdulkahir b. Tahir: 128 . 
Abdulkerim b. Abdunnûr eî-Halebî: 86 253 299, 320 



330 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Abdulkerîm b. Abdurrahmân b. Ahmed el-Abbas: 251 
Abdulkerim b. Ahmmed eş-Şarabâsi: 41, 125 
Abdulkerîm b. Hevâzin, Ebu'i-Kasım et-Kuşeyrî: 81, 221 
Abdulkerîm b. İbrâhîm el- Cîlî: 129 
Abdulkerîm b. Muhammed el-Kazvinî: 299 
Abdulkerim b. Muhammed er-Râfi'î: 77, 200 
Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem J ânî: 32, 77, 79, 80, 

185,297,298,317 
Abdulkerim b. Muhibbiddin b. Ebî İsâ el-Kutbi: 254 
Abdulkerim b, Murâd ei-Eserî; 148 
Abdulkerîm b. Veliyyuddin: 89, 234, 236 
Abdullah b. Abbas: 8, 9, 237, 242 
Abdullah b. Abdulaziz, Ebu Ubeyd el-Bekrî: 69 
Abdullah fa. Abdulazîz, es-Salâhî er-Rûmî: 149 . 
Abdullah b. Abdurrahmân el-Cezzî: 258 
Abdullah b. Abdurrahmân ed-Darimî: 23, 277, 290, 293 
Abdullah b. Abdurrahmân ed-Dîbacî: 196 
Abdullah b., Abdurrahmân ei- Hüseynî: 119 
Abdullah b. Abdurrahmân b. Salih, Al-Bessam: 36 
Abdullah b. Adî, İbn Adî: 70, 119, 120, 161, 162, 257, 
Abdullah b. Ahmed el-Askerî: 255 
Abdullah b. Ahmed, Ebu Mahreme el-Yemenî: 308 
Abdullah b. Ahmed b. Hanbel: 202, 293 
Abdullah b. Ahmed, İbn Kudame el-Makdisî: 235 
Abdullah b. Ahmed eş-Şenterînî: 268 
Abdullah b. Ahmed ez-Zemûrî: 156 
Abdullah b. Ali, İbnu'l-Carud: 34, 50, 94, 120, 225, 295 
Abdullah b. Ali er-Ruşatî: 79, 80, 216, 229, 231 
Abdullah b. Allas: 49 
Abdullah b. Amr İbni'l-As: 8, 237 
Abdullah el- Ceburî: 307 
Abdullah b. Ca'fer, İbn Desterevevh: 104 
Abdullah b. Dinar: 54 
Abdullah b. Ebî Abdillah: 213 
Abdullah b. Ebî Davud es-Sicistanî: 58, 109, 206, 232, 

291 
Abdullah b. Ebî Zeydl'l-Kayravanî: 44 
Abdullah el-Hamduni, El-Hamevî: 300 
Abdullah b. Hayder el-Kazvinî: 82, 185 
Abdullah Hilmi b. Muhammed, Yusuf Efendizâde: 252, 266 
Abdullah b. İbrâhîm İbnul-Hasen, el-Mahcub: 126 
Abdullah b. Mahmûd el-Mevsıiî: 31 1 
Abdullah b. Mesleme el-Ka'nebî: 241 
Abdullah b.Mes'ud: 8, 201 ,242 
Abdullah b. Muhammed: 242 
Abdullah b. Muhammed, Abdan el-Mervezi: 231 
Abdullah b. Muhammed b. Addulaziz Ebul İ-Kasım, ibn 

bint Menî ei-Begavî: 58, 59, 206, 232 
Abdullah b. Muhammed el--Belhî: 161, 296 
Abdullah b. Muhammed b. Ca'fer b. Hayyan ei-îsbehanî: 

294 
Abdullah b. Muhammed, Ebu Bekr b. Ebî Şeybe: 26, 95, 

196,200,315, 
Abdullah b. Muhammed, Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân: 220, 291, 



296,305,315 
Abdullah b. Muhammed el-Ensarî; 265 
Abdullah b. Muhammed el-Faradî: 149, 226 
Abdullah b. Muhammed b. Hatim ed-Dûri: 223 
Abdullah b. Muhammed, İbn Ebi'd-Dunya: 27 
Abdullah b. Muhammed, İbnu'l-Faradî: 215 
Abdullah b. Muhammed, İbn Ferhûn: 36 
Abdullah b. Muhammed, İbn Hâtuliah el-Ensarî: 73 
Abdullah b. Muhammed, İbnu'i-Muhendis: 265, 306 
Abdullah b. Muhammed, İbnu's-Seyid el-Batalyusî: 46 
Abdullah b. Muhammed el-Ensarî el-Herevî: 81, 129, 190 
Abdullah b. Muhammed el-İsbehânî: 52 
Abdullah b. Muhammed el-Mahzûmî: 234 
Abdullah b. Muhammed b. Naciye: 206 
Abdullah b. Muhammed en-Nebrâvi: 85, 86 
Abdullah b.Sıddık: 172 

Abdullah b. Muhammed el-Yemenî el-Arasî: 313 
Abdullah b. Müslim e!-Kecci, Ebu Müslim: 57 
Abdullah b. Sa'd, İbn Ebî Cemre: 129 
Abdullah b. Sa'd, İbn Ebî Hamze el-Ezdi: 260 
Abdullah b. Sa'id el-Kindi, e!-Heşecc: 56 
Abdullah b. Salih el-Cuhenî: 55 
Abdullah b, Salih-Kâtibu'l-Leys: 54 
Abdullah b. Salim b. Muhammed el-Basrî: 153, 252, 254, 

261 
Abdullah es-Salîmi: 52 
Abdullah b. Suveydân el-Mısrî: 89 
Abdullah b. Umer el-Beydavî: İH 
Abdullah b. Umer el-Yemenî: 119, 149 
Abdullah b. Vehb el-Kuraşî: 49, 55 
Abdullah b. Yahya, ei-Cemmal el-Ceza'iri: 291 
Abdullah b. Yahya et-Tucîbî: İbnu'l-Vahşi: 208 
Abdullah b. Yezid el-Adevî: 54 
Abdullah b. Yunus el-Munadî: 33 
Abdullah b. Yezd el-Arikî: 115 
Abdullah İbnu'l-Hesen el-Vasıtî: 128 
Abdullah İbnu'l-Hicazi b. İbrahim eş-Şarkavi: 261, 301, 

309 
Abdullah İbnu'l-Hüseyn el-Ukberî: 1 62 
Abdullah İbnu'l Huseyn, es-Semînu'1-Basri: 146 
Abdullah İbnu'l-Mubârek: 13, 19, 81, 223 
Abdullah İbnu'l-Muvafık el-Mağribî: 148 
Abdullah İbnu'z-Zubeyr: 8 
Abdullah İbnu'z-Zubeyr, el-Humeydî: 17, 240, 
Abdullatîf b. Abdulazîz, İbnu'l-Melek er-Rumî: 1 13, 1 16 
Abdullatif b. Abduimu'min el-Harrânî: 277, 278 
Abdullatîf b. Yusuf, Muvaffakuddîn el-Bağdadî: 89, 103, 

107,132,198, 
Abdullatif Çelebi: 131 
Abdullatif er-Râzî: 132 
Abdulmecîd b. Ali el-Adevî: 164 
Abduimecîd b. Muharrem es-Sivâsî: 159 
Abdulmecîd Mahmud (Dr. ): 78 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



331 



Abdulmelik b. Abdulaziz, İbn Cureyc: 12, 289 

Abduîmelik b. Cemâluddin el-lsâmî: 148 

Abdulmelik b. Habib, İbn Habib ei-Endelusî: 46, 103, 234 

Abduîmelik b. Hişâm el-Himyerî, İbn Hişâm: 275 

Abdulmelik İbnu'l-Hasen es-Se.kafî: 67 

Abdulmelik b. Kureyb el-Esma'îMpi , 102 

Abdulmelik b. Muhammed el-Bâğdâdî: 66 

Abdulmelik b. Muhammed b. Ebî Bekr İbn Amr b. Hazm: 

19 
Abdulmelik b. Muhammed, Ebu Nu'aymi'l-İsterâbâdî: 50, 

69 
Abdulmelik b. Muhammed, İbn Buşran: 97 
Abdulmelik b. Muhammed, el-Umevî: 76 
Abdulmelik b. Muhammed, e!-Va'iz: 154 
Abdulmelik b. Süleyman, Fuleyh: 53 
Abdulmelik b.Ziyâdetullah ei-Endelusî: 297 
Abdulmu'min b. Ebi Bekr ez-Za'ferânî: 114 
Abdutmu'min b. Halef ed-Dimyâtî: 185 
Abdulmu'ti Elin Kal'aci (Dr.): 105, 274 
Abduimu'tî İbnu'l-Hasen el-Hadramî: 258 
Abdulvehhâb b. Ahmed eş-Şa'ranî: 266 
Abdunnafi' Efendi.: 147 
Abdunnafi b. Muhammed ei-Adanavi: 126 
Abdunnafi' b. Umer el-Hamevî 131 
Abdurrahim b. Abduikerim, Ebu Muzaffer es-Sem'anî: 41, 

185 
Abdurrahîm Anâber ei-Tahtavî: 262 
Abdurrahîm İbnu'l-Hasan el-Esnevi: 318 
Abdurrahîm İbnu'i-Huseyn, Ebu'l-Fadl el-lrakî: 38, 70, III, 

138, 140, 141, 142, 170, 195, 21 1, 284, 312, 318, 
Abdurrahimb. Mahmud b. Ahmed el-Aynî: 250 

Abdurrahman b. Abdul'ali, İbnu's-Sukkerî: 264 

Abdurrahman b. Abdulkerim ei-medeni: 80 

Abdurrahman b. Abdullah es-Suheylî: 275 

Abdurrahman b. Abdurrezzâk es-Sa'di: 299 

Abdurrahman b. Abdurrezzâk el-Cami': 87, 130, 299, 316 

Abdurrahman b.Ahmed İbn Receb el-Hanbelî: 83, 161, 
247, 254, 284, 309 

Abdurrahman b. Ahmed, İbn Şahnâ: 31 1 

Abdurrahman b. Ahmed es-Sanâdıkî; 301 

Abdurrahman b. Ahmed es-Sidefî: 296 

Abdurrahman b. Ali, İbnu'l-Cevzî: 30, 33, 51, 70, 74, 105, 
120, 157, 162, 170, 175, 177, 178, 179, 182, 190, 
191, 192, 208, 213, 218, 221, 226, 227, 236, 259, 
272, 276, 288, 305, 309, 324 

Abdurrahman b. Ali, İbnu'd-Deybâ' eş-Şeybânî: 167, 173, 

Abdurrahman b. Ali, el-Fâriskurî: 36 

Abdurrahman b. Ali, eş-Şâkir: 236 

Abdurrahman b. Amr, Ebu Zur'a ed-Dimeşkî: 93, 225 

Abdurrahman b.Amrei-Evzâ'î : 12 

Abdurrahman b. Avf: 201 

Abdurrahman el-Bennâ es-Sâ'atî: 259 

Abdurrahman b. Dâvud el-Mısrî: 197 



Abdurrahman b. Ebî bekr es-Sâlihî: 142, 250 
Abdurrahman b. Ebî Bekr, es-Suyûîî: 16, 44, 47, 48, 75, 
80, 87, 91, 92, 94, 96, 100, 105,117, 119, 120, 121, 
123, 124, 138, 141, 142, 153, 157, 162, 170, 172, 
173, 174, 177, 178, 186, 187, 188, 197, 199, 203, 
212, 213, 217, 227, 235, 236, 250, 253, 265, 281, 
284, 287, 288, 294, 300, 303, 304, 306, 310, 313, 
314,315,318,320,321,322,326 
Abdurrahman b. Ebi'1-Hayr et-Tusterî: 258 

Abdurrahman el-Fehmî: 40 

Abdurrahman b. Hamdan elBasrî: 76 

Abdurrahman İbnu'l-Hasen el-İsbehânî: 157, 206 

Abdurrahman İbnu'l-Kasım eî-Mısrî: 45 

Abdurrahman İbnu'l-Mi'mâr; 118, 278 

Abdurrahman b. İsmâ'il Ebu Şâmme ed-Dimeşkî: 298 

Abdurrahman b. Mervân el-Kanâzi: 46 

Abdurrahman b. Muhammed 209, 254 

Abdurrahman b. Muhammed ei-Fâsî: 251 

Abdurrahman b. Muhammed, Ebu'l-Kasım b. Mende: 
92,211,297,310,317, 

Abdurrahman b.Muhammed, Ebu Müslim el-Bağdadî: 207 

Abdurrahman b. Muhammed er- Razi: 205 

Abdurrahman b. Muhammed, İbn Ebî Hatim er-Râzî: 50, 
92,97,168,194,206,224,293,315 

Abdurrahman b. Muhammed, İbn Futays: 68, 152, 207, 
235, 236 

Abdurrahman b. Muhammed, İbnu't-Enbârî: 298 

Abdurrahman b. Muhammed, el-İsterâbâdî: 296 

Abdurrahman b. Muhammed, Mûhu'r-Re's et-Terîmî: 302 

Abdurrahman b. Muhammed, b. Ya'kûb: 140 

Abdurrahman b. Mustafa el-Aydarûsî: 131, 164 

Abdurrahman b. Sahr, Ebû Hureyre: 8, 53, 54, 201, 202, 
237 

Abdurrahman b. Süleyman, İbn Makbul el-Yemenî: 39, 
125, 138 

Abdurrahman b. Ubeydân el-Bâlî: 38 

Abdurrahman b. Ubeydillah, İbnu'l-Harbî: 77 

Abdurrahman b. Umer el-Bulkînî: 157, 182, 247, 255 

Abdurrahman b. Umer el-İsbehânî, Ruste: 26 

Abdurrahman b. Umer en-Nahhâs: 66 

Abdurrahman b. Yûsuf el-Mizzî: 291, 308 

Abdurrahman Muhammed Usmân: 176 

Abdurra'ûf el-Munâvî: 121, 122, 125, 140, 146, 149, 158, 
163,208,266,276,300,313, 

Abdurrezzâk b. Ahmed, İbnu'i-Fûtî: 74, 186, 216 

Abdurrezzâk b. Hemâm es-San'ânî: 26, 44, 53, 171, 195, 
314 

Abdurrezzâk b. Rızkullâh el-CÎİÎ: 82 

Abdussamed b. Sa'îd el-Humusî: 295 

Abdusselâm b. Abdullah b. Teymiye: 29, 37 

Abdusselâm b. Ahmed eî-Bağdâdî: 130 

Abdusselâm b. Ali, İbnu'l-Harrât: 67 

Abdusselâm İbnu'l-Hâc Sa'iîd: 132 



332 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Abdusselâm İbnu't-Tayyib, eş-Şerif e!-Fâsî: 190 

Abdusselâm b. Mahmûd el-Adevî: 259 

Abdusselâm b. Muhammed el-Kazvinî: 315 

Abdusselâm b. Muhammed Hârûn: 256 

Abdusseiâm b. Muhammed el- Mardinî : 143, 190, 229 

Abdusseyid Muhammed en-Neccâr: 255 

Abduşşekûr b. Abduttevvâb: 257 

Abdulvâhid b. Ahmed el-Meîîhî: 103, 105, 109 

Abdulvâhid İbnu't-Tîn es-Sefâkusî: 245, 255 

Abdulvâhid b. İsmâ'î! er-Rûyânî: 40, 105 

Abdulvâhid b. Abdulhakem, el-Verrâk: 293 

Abdulvehhâb b. Abdulmecîd, İbn Ebi'i-As: 54 

Abdulvehhâb b. Abdulhay, İbnu'l-İmâd el-Ukrî: 85 

Abdulvehhâb b. Ahmed eş-Şa'rânî: 100, 106, 173 

Abdulvehhâb b. Atâ, el-Haffâfu'l-Basrî: 290, 293 

Abdulvehhâb İbnu'l-Mubârek el-Enmâtî: 97 

Abdulvehhâb b. Muhammed eş-Şîrâzî: 307, 308 

Abdulvehhâb b. Takiyyuddîn es-Subkî: 318, 311 

el-Aclûnî: Bk., İsmâ'il b. Muhammed 

Adem b. Ebî İyâs: 55 

Adî b. Adî: 242 

Adil Nuveyhid: 309 

Ahmed b. Abdan eş-Şîrâzî: 209 

Ahmed b. Âbid es-Saffâr:291 

Ahmed b. Abdufkadir: 228 

Ahmed b. Abdulhak: 266 

Ahmed b. Abdulhalîm b. Teymiye: VI!, 41, 96, 117, 129, 

172,177,294 
Ahmed b.Abdulhay ei-Halebî: 125 
Ahmed b. Abdulkerîm el-Gazzî: 147 
Ahmed b. Abdullah, İbnu'l-Berkî: 231 
Ahmed b. Abdullah, Ebu Nu'aymi'l-İsbehânî: 24, 53, 68, 

81, 93, 121, 135, 184, 196, 210, 211, 226, 232, 234, 

240,297,305,318,319,325 
Ahmed b. Abdullah el-Gazzî: 36, 253 
Ahmed b. Abdullah el-Hazrecî: 168 
Ahmed b. Abdullah el-Kadirsî: 319 
Ahmed b. Abdullah er-RCımî: 88 
Ahmed b. Abdullah b. Salih ei-lclî: 25, 49, 225, 274 
Ahmed b. Abdullah et-Taberî: 37, 38, 86 103, 106, 129, 

166,235,276 
Ahmed b. Abdullah el-Yemerıî: 236 
Ahmed b. Abdulmelik b. Ali, el-Mu'ezzin: 109, 298 
Ahmed b. Abdurrahmân, ei-Bennâ es-Sâ'atî: 199, 200, 

202 
Ahmed b. Abdurrahmân el-Buhârî: 77 
Ahmed b. Abdurrahmân , İbnu's-Sağîr: 208 
Ahmed b. Abdurrahmân b. Muhammed el-Harîrî; 218 
Ahmed b. Abdurrahmân , en-Nâ'ib et-Tırablusî: 254 
Ahmed b. Abdurrahmân eş-Şîrâzî: 74 
Ahmed b. Abdurrahmân Ebu Zur'a, Veiiyyuddîn ei-lrâkî: 

38, 77,84, 87, 141, 182, 182, 195 197, 272, 281, 318 
Ahmed b. Ahmed: 294 



Ahmed b. Ahmed b. Abdullatîf ez-Zebîdî: 260 

Ahmed b. Ahmed b. Bekr el-İstanhnavî: 276 

Ahmed b. Ahmed el-Berlîsî, Ruzûk el-Fâsî: 253 

Ahmed b. Ahmed el-Kurdî: 25 

Ahmed b. Ahmed b. Muhammed, el-Menûfî, İbn Abdis- 
selâm: 173 

Ahmed b. Ahmed b. Muhammed el-Vefâ'î: 125, 163, 180 

Ahmed b. Ahmed en-Neysâbûrî; 109 

Ahmed b. Ahmed es-Sahnâcî, Bâbâ es-Sûdânî: 131 

Ahmed b. Ahmed es-Sendûbî: 150 

Ahmed b. Ahmed es-Sucâ'î: 260, 261 

Ahmed b. Ali, el-Arşânî: 236 

Ahmed b. Ali el-Bîkendî: 226 

Ahmed b. Ali, Ebıfl-Abbâs ei-Ebbâr: 24, 57, 225 

Ahmed b. Ali, Ebu Ya'la'l-Mevsılî: 15, 58, 206, 231, 

Ahmed b. Ali el-Firyâbî: 37, 268 

Ahmed b. Ali, el-Haiîbu'l-Bağdâdî: 7,31, 32, 40, 47, 66, 74, 
77, 92, 119, 121, 132, 135, 137, 139, 152, 181, 187, 
188, 190, 194, 214, 215, 219, 222, 225, 226, 230, 
297,319 

Ahmed b. Ali el-Hulvânî: 77 

Ahmed b. Ali, İbn Haceri'l-Askalânî: 7, 31, 38, 41, 71, 72, 
73, 74, 77, 80, 86, 87, 93, 94, 96, 100, 106, 111, 114, 
119, 134, 135, 136, 137, 139, 140, 145, 152, 157, 
162, 168, 169, 172, 174, 176, 180, 181, 182, 186, 
187, 200, 203, 214, 215, 217, 222, 223, 226, 228, 
231, 232, 247, 248, 249, 257, 258, 273, 290, 312, 
320,325,326, 

Ahmed b. Ali, İbnu'l-Kûfî: 305 

Ahmed b. Ali, İbn Lâl: 76, 232, 292 

Ahmed b. Ali, İbn Mencevcyh el-İsbehânî: 209, 210, 211, 
268, 

Ahmed b. Ali ei-Kalânisî: 262 

Ahmed b. Ali el-Kalkaşendî:80 

Ahmed b. Ali ei-Menînî: 254 

Ahmed b. Ali b. Muhammed e!-Uryânî: 291 

Ahmed b. Ali en-Nese'î: 100, 225 

Ahmed b. Ali b. Sa'îd el-Mervezî: 205 

Ahmed b, Ali el-Usmânî: 158 

Ahmed b. Amr b. Abdulhâlık el-Bezzâr: 24, 205, 290 

Ahmed b. Amr b. Ebî Âsim en-Nebîl: 95, 293 

Ahmed b. Amr. İbnu's-Serâh: 46 

Ahmed b. Amr el-Ukaylî: 69 

Ahmed b. Bekr ei-Abdî: 58, 74 

Ahmed b. Ca'fer el-Katt'î: 63, 201 

Ahmed b. Ebi'l-Fadl Es'ad, İbnu'l-Aiime: 318 

Ahmed b. Ebi'i-Feth b. Abdillah: 63 

Ahmed b. Emin el-Bistâmî: 85 

Ahmed b. Eybe, İbnu'd-Dimyâtî: 41, 318 

Ahmed b. Ferac el-İşbilî: 83, 138, 143 

Ahmed b. Hâlid el-Kindî, ed-Darîr: 102 

Ahmed b. Halil ei-Hûyî: 82 

Ahmed b. Halîl el-İbertâsî: 184 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



333 



Ahmed b. Haiîl eS-Hîrî: 210, 268 

Ahmed b. Hanbel: 23, 24, 25, 26, 27, 91, 160, 201, 220, 

235, 239, 293, 
Ahmed b. Harb, Ebu Abdillâh en-Neysabûrı; 81 
Ahmed b.Hârûn e!-Berdîcî: 188, 225, 305 
Ahmed b. Hayruddin el-Kerkî: 259 
Ahmed b. Hâzim el-Kûfî, İbn Ebî Azre: 204 
Ahmed b. Hubeyb eş-Şu'â'î; 54 
Ahmed İbnu'l-Fadl el-Batırkanî: 207 
Ahmed Ibnu'l -Furât er-Râzî: 52, 56 
Ahmed İbnu'l-Hâc el-Mekkî: 47 
Ahmed İbnu'l-Hasen İbn Kunfuz el-Kustantînî: 318 
Ahmed İbnu'l-Hicâzî: 86 
Ahmed İbnu'l-Huseyn ei-Beyhakî: 69, 81, 120, 121, 134, 

139,235,291,292,303 
Ahmed İbnu'l-Huseyn el Kindî: 40, 103, 107 
Ahmed b. Muhammed el-Belâzurî: 210 
Ahmed b. Muhammed el-Berdânî:1 10 
Ahmed b. Muhammed elBerkanî: 209, 210, 271 
Ahmed b. Muhammed el-Birtî: 204 
Ahmed b. Muhammed ei-Busayrî: 94, 289, 325 
Ahmed b. Muhammed el-Dîneverî: 72, 152, 318 
Ahmed b. Muhammed , Ebu Bekr el-Esrem: 24, 25, 27, 

160 
Ahmed b. Muhammed, Ebu Sa'id ei-Hîrî: 210 
Ahmed b. Muhammed, Ebu Salih el-Mâlînî: 81 
Ahmed b. Muhammed, Ebu Ubeyd el-Herevî: 101 
Ahmed b. Muhammed, Ebu'l-Abbâs el-Curcânî:81 
Ahmed b. Muhammed, Ebu'l-Abbâs el-Kûfî: 305 
Ahmed b. Muhammed, el-Enbârî: 76 
Ahmed b. Muhammed el-Fıîrî: 268 
Ahmed b. Muhammed ei-Gazzî, İbnu'l-Arabî: 97, 305 
Ahmed b. Muhammed el-Gımârî: 123 
Ahmed b, Muhammed, el-Haccâcu'İ-Mervezî: 293 
Ahmed b. Muhammed el-Hacendî: 83, 155, 158 
Ahmed b. Muhammed, el-Havâs el-Makdisî: 281 
Ahmed b, Muhammed el-Herevî: 81, 295 
Ahmed b. Muhammed, İbn Ebî Hucce: 272 
Ahmed b. Muhammed, İbn Haceri'l-Heytemî: 88, 96, 163, 

300, 326 
Ahmed b. Muhammed, İbn Mâma: 297 
Ahmed b. Muhammed, İbn Merzûk et-Tilemsânî: 154 
Ahmed b. Muhammed, İbn Mesleme el-Mu'eddeb: 77 
Ahmed b. Muhammed, İbn Sifr ei-Medenî: 153 
Ahmed b. Muhammed, İbnul-A'cemî: 152 
Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Cundî: 76 
Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Halebî: 86 
Ahmed b. Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Sumunnî; 148 
Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Hasen ez-Zehebî: 264 
Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Munîr: 129 
Ahmed b. Muhammed İbnul-Muzaffer: 212 
Ahmed b. Muhammed, İbnu'r-Rumiyye: 212, 70, 80, 115, 

152,185,222,261 



Ahmed b. Muhammed, İbnu's-Sâhib: 144 

Ahmed b. Muhammed, İbnu's-Sinnî: 109 

Ahmed b. Muhammed, İbnu'ş-Şarkî: 58, 269 

Ahmed b. Muhammed, İbnu'z-Zâhirî: 67, 86 

Ahmed b. Muhammed el-Kelâbazî: 257, 273 

Ahmed b. Muhammed el-Kastaliânî: 158, 182, 250, 259, 

264, 265, 267, 300 
Ahmed b. Muhammed, Katın es-San'ânî: 41, 261 
Ahmed b. Muhammed el-Kattân: 75 
Ahmed b. Muhammed el-Kâzrûnî: 83 
Ahmed b. Muhammed ei-Kurtubî: 305 
Ahmed b. Muhammed el-Makdisî, el-Havâs: 118 
Ahmed b. Muhammed b. Mesrûk et-Tûsî: 58 
Ahmed b. Muhammed el-Menfeiûtî, İbnu'l-Fakî: 294 
Ahmed b. Muhammed el-Merîsî: 103 
Ahmed b. Muhammed el-Meîbûlî: 121 
Ahmed b. Muhammed el-Mısrî, el-Hammâmî: 122 
Ahmed b. Muhammed el-Mu'ecced: 137 
Ahmed b. Muhammed en-Nâtıfî: 34 
Ahmed b. Muhammed en-Nessâbe: 79 
Ahmed b, Muhammed en-Neysâbûrî, es-Sa'leb: 315 
Ahmed b. Muhammed er-Râzî: 129 
Ahmed b. Muhammed b. Sa'îd el-Hîrî: 311, 319 
Ahmed b. Muhammed b. Selâme ef-Ezdî, et-Tahâvî: 28, 

34,94,128,187,192,206,213,290 
Ahmed b. Muhammed es-Safedî, İmâmu'd-Dervişiyye: 

125 
Ahmed b. Muhammed, Sâhibu'l-Hâl: 164 
Ahmed b. Muhammed es-Silefî: 77, 82, 152, 185, 189, 

196,277 
Ahmed b. Muhammed eş-Şâmî: 229 
Ahmed b. Muhammed b. Şarık el-herevî 210 
Ahmed b. Muhammed eş-Şerîf el-Huseynî: 317 
Ahmed b. Muhammed , Şİhâbuddîn el-Hafâcî: 157 
Ahmed b, Muhammed eş-Şumunnî: 156, 157 
Ahmed b. Muhammed et-Tavhî, İbn Receb eş-Şâfil: 148 
" Ahmed b. Muhammed ei-Tûsî: 269 
Ahmed b. Muhammed b. Umer et-Teymî, İbn Verd: 245 
Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd, İbnu'l-Arabî: 296 
Ahmed b. Musa ei-Hekkârî: 273 
Ahmed b. Mûsâ, İbn Fûrek: 64, 76 
Ahmed b. Mûsâ b. Merdeveyh: 62, 63, 209, 297 
Ahmed b. Mustafa er-Rûmî, Taşköprüzâde: 87, 131 
Ahmed b. Raslan el-Makdisî: 248 
Ahmed b. Rezîn b. Mu'aviye el-Abderî: 29 
Ahmed b. Ruşdî el-Kara'ağacî: 319 
Ahmed b. Sabit et-Tarkî: 93 
Ahmed b. Sadaka, İbnu's-Sayrafî: 147 
Ahmed b. Sa'îd ed-Dâvudî: 244, 245 
Ahmed b. Sa'îd b. Ebî Ma'dân: 296 
Ahmed b. Sa'îd es-Sûfî: 189 
Ahmed b. Seni, Ebu Zeyd el-Belhî: 74, 92 
Ahmed b. Seleme en-Neysâbûrî, Ebu'i-Fadl e!-Bezzâz: 24, 



334 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



210 
Ahmed b. Selmân er-Rundî: 34 
Ahmed b. Seyyar el-Mervezî: 204 
Ahmed b. Süleyman b. Halef el-Bâcî: 47, 222 
Ahmed b. Süleyman, İbn Kemâl: 88, 113, 116,251 
Ahmed b. Süleyman el-Bağdâdî: 97 
Ahmed b. Süleyman en-Neccâd: 291 
Ahmed b. Süleyman ez-Zeydî: 114 
ahmed b. Şehbe ed-Dimeşkî: 309 
Ahmed b. Şu"ayb en-Nese'î: 23, 27, 69, 70, 73, 92, 166, 

205, 285, 286,291 
Ahmed b. Ubeyd es-Saffâr: 206 
Ahmed b. Umer ed-Dilâ'î:69 
Ahmed b., Umer. İbrahim el-Kuriubî: 264 
Ahmed b. Umer eş-Şeybânî, İbn Ebî Asım: 205, 291 
Ahmed b. Yahya ei-Belâzurî: 79 
Ahmed b. Yahya es-Sa'dî: 227 
Ahmed b. Yahya, Sa'leb: 104 
Ahmed b. Yûsuf b. Dest el-Allâf: 60 
Ahmed b. Yûsuf, Ebu'l-Mahâsin ei-Fâsî: 36, 231, 267 
Ahmed b. Yûsuf el-Mâlıkî: 233 
Ahmed b. Zuheyr, İbn Ebî Hayseme: 31, 235 
Ahmed Davudoğlu: 39 
Ahmed et-Tâiişî: 173 

Ahmed Hamdullah b. İsmâ'il-EI-Ankaravî: 251 
Ahmed Muhammed Nûr Seyf (Dr): 223 
Ahmed Muhammed Şâkir: 35, 140, 143, 202, 203, 270, 

280, 282, 284 
Ahmed Nâ'im: 261 

Ahmed Râtib Bâşâ b. Usmân er-Rûmî: 85 
Ahmed Teymûr Bâşâ: 126 
Ahmed Yılmaz (Dr.) 92 
Ahmed Diyâ'uddîn el-Gumuşhânevî: 100, 126 
Ahmed Zûruk: 255 
A'işe Bint Ebî Bekr: 8 
el-A'lâ b. Mûsâ, Ebu'l-Cehm el-Bâhîlî: 55 
el-Alâ'ı: Bk. Halîl b. Keykeldî 
Alâ'uddîn Ali et-Muttakî: 120 
Alemuddîn es-Sehâvî: Bk., Ali b. Muhammed ' 
Ali Aslan: 127 

Ali b. Abdulazîz, İbnu'l-Merzubân: 205 
Ali b. Abduikerîm el-Hamevî: 319 
Ali b. Abdullah b, Ahmed es-Semhûdî: 173 
Ali b. Abdullah b. Halef el-Ensârî: 286 
Ali b. Abdullah , İbnu'l-Kattân: 36 
Alî b. Abdulvâhid el-Cezâ'irî: 150 
Ali b. Abdullah el-Erdebîlî: 73 
Ali b. Abdullah el-Medînî, Ali İbnu'l-Medînî: 25, 26, 69, 91, 

95,161,187,201,226,235,243,274 
Ali b. Abdullah, Zeynul-Arab: 11,113 
Ali b. Astm:54 

Aii b. Belebân el-Fâsî, İbn Belebân: 37, 270 
Ali b. Ca'fer, İbnu's-Sikaiî: 298 



Ali b. Ebî Tâlib: 8, 49, 177,237 

Ali b. İbrâhîm ed-Dimeşkî: 67 

Alib. İbrâhîm el-Gımâtî: 134 

Ali b. İbrâhîm el-Halebî: 276, 300 

Ali b. İbrahim el-Kazvini: 75 

Ali b. Ahmed, El-Mukerrem es-Sa'idî: 142 

Ali b. Ahmed el-Adevî: 142 

Ali b. Ahmed el-Akîkî: 225 

Ali İbnu'l-Muğîre, e!-Esrem: 103 

Ali b. Umer ed-Dârekutnî: 29, 47, 50, 53, 63, 70, 73, 81, 

100, 152, 159, 161, 215, 216, 218, 229, 257, 272, 

291,310 
Alî b. Yahya b. Abdekeveyh el-lsbehânî: 77 
Ali b. Zekeriyâ en-Neysâbûrî: 299 
Ai Muhammed Umer: 306 
Ali Osman Koçkuzu (Prof.Dr.): 191 
Ali Rıza Doksanyedi: 127, 157 
Ali Vâhid Uryârıî: 127 
Ali Yardım (Prof. Dr. ): 231 
Aliyyu'l-Adevî: 301 
Aliyyu'l-Karî; Bk., Ali b. Muhammed 
el-A'meş: Bk., Süleyman b. Mihrân 
Amrb. Ebî Asım: 318 
Amrb. EbîZur'a:53 
Amr b. Hazm: 9 
Ammâr b. Recâ et-Tağlibî: 204 
Amr b. Şu'ayb: 237 
el-Askerî: Bk. , El-Hasen b. Abdullah 
Asım b. Ali el-Vâsıtî: 40 
Asım b. Halef et-Tuceybî: 305 
Aîıyye b. Atıyye el-Echûrî: 150 
Avni İlhan: 90 
el-Aynî: Bk., Mahmûd b. Ahmed el-Ayntâbî: Bk., Abdullah 

Necîb 

- B- 

Baba es-Sûdânî: Bk. Ahmed b. Ahmed 

el-Bâcem'avî: Bk., Ali b. Süleyman 

el-Bâcî: Bk. Süleyman b. Halef 

el-Bağavî: Bk. el-Huseyn b. Mes'ûd 

Bahâ'uddîn b. el-Endelusî: 139 

Bahâ'uddin, b. Mu'min: 254 

Bali Halîfe: 130 

el-Bandırmavi: Bk., Hamid b. Yûsuf 

Baki Efendi es-Sufyavî: 163 

Bahrâm b. Abdullah, İbn Avz ed-Demîrî: 118 

Behzâd b. Yûsuf en-Necîremî: 79 

Bekir Sadak (Dr.): 167 

Bekr b. Bekkâr el-Kaysî: 54 

Bekr b. Muhammed ez-Zerencerî: 77 

Bekrî Şeyh Emîn (Dr): 72 

ei-Belâzuri: Bk., Ahmed b. Muhammed 

el-Belbîsî: Bk., İsmâ'il b. İbrâhîm 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



335 



el-Beliğ e!-Bursavî: Bk., İsmâ'il b. ibrahim 
el-Berkî: 47, 48 

el-Berdici: Bk. Ahmed b. Muhammed 
el-Berkanî: Bk., Ahmed b, Muhammed 
el-Beyhakî: Bk., Ya'kûb b. Sufyân 
Beşşâr Avvâd Ma'rûf (Dr.): 317 
el-Beyhakî: Bk., Ahmed b. Amr 
el-Bezzâr: Bk., Ahmed b. Seleme 
Brockelmarın (Cari): 280 Not 1 
el-Buhârî Bk., Muhammed b. İsmâ'il 
el-Bukâ'î: Bk., İbrahim b. Umer 
el-Bulkînî: Bk., Umer b. Rasian 
ef-Bundâr: Bk., Muhammed b. Beşşâr 
el-Bundar: Abdullah b. Ebî Burde: 53 
Burhânu'l-Haiebî: Bk., İbrâhîm b. Muhammed 
Burhânuddin b. İbrâhîm b. Umer e!-Ca'birî: 224 
el-Burmâvî: Bk., Muhammed b, Abduddâ'im 
Busey'b. Hadi Umer (Dr.): 140 
el-Busûrî: Bk. , Ahmed b. Ebî Bekr 

-C- 

Câblr b. Abdillâh: 9, 201, 237 

Câbir Ahmed Usmânî ed-Derbendî: 266 

Câbir b. Semure: 8 

Câ'du'l-Mevlâ: Bk., Muhammed b. Sa'dân 

Ca'fer b. Ahmed b. Fâris: 57 

Ca'fer b. Muhammed, Ebu Bekr el-Firyâbî: 68 

Ca'fer b. Muhammed el-İdrîsî: 298 

Ca'fer b. Muhammed Maksûd Aiemşâhî: 252 

Ca'fer b. Muhammed, Ebu'l-Abbâs ei-Mustağfirî: 68, 109, 

195,215,232,302,318 
Ca'fer b. Muhammed el-Mevsıiî: 190 
Ca'feru'i-Huseynâ el-Kettânî: 199, 217, 207, 212, 223, 

238,315,329 
Câruiiâh Veliyyuddîn Efendi: 164 
Cemal Öğüt: 90 

Cemâiuddîn b. Umer İbnu'l-Hasen: 252 
Cemâluddîn b. Yûsuf el-Malatî: 213 
ei-Cemmâl: Bk., Muhammed b. Mihrân 
el-Cercâvî: 174 
Cerrîr b. Abdilhamîd: 13 
el-Cevzakî: Bk., el-Huseyn b. İbrâhîm 
el-Ceyânî: Bk., ei-Huseyn b. Muhammed 
el-Cezerî: Bk., Muhammed b. Muhammed 
Cuveyrİye Bint Esma Bint Ubeyd: 53 
el-Cûzecânî: Bk., İbrâhîm b. İshâk 
Çelebi Halife er-Rûmî: Bk., Muhammed b. Muhammed el- 

Cemâtî 

-D- 

ed-Dahhâk: Bk., Muhammed b. Abdulvâhİd 
Da'lec b. Ahmed es-Siczî, İbnu'l-Mu'addil: 100, 206 
Daniş Remzi Korok; 127 



ed-Dârekutnî: Bk., Ali b. Umer 

ed-Dârimî: Bk., Abdullah b. Abdurrahmân 

Dâvud b. Ali ez-Zâhirî: 1 54 

ed-Dâvcudî: Bk., Ahmed b. Sa'îd 

Dâvud el-Kaysarî : 86 

Dâvud b. Muhammed ei-Karsî: 149 

Dennys Johnson Davies: 83 

ed-Deylemî: Bk., Şıreveyh b. Şehrdâr 

Dihye b. Halîfe el-Kelbî: 241 

ed-Dîyâ'u1-Makdishi:Bk., Muhammed b. Abdulvahid 

ed-Dulâbî: Bk., Muhammed b. Muhammed 

-E- 

Ebu Abdillâh b. Harun ed-Dabbî: 75 

Ebu Abdillâh b. Muhammed b. İshâk b. Mende: 64 

Ebu Abdillâh b.Yahyâ b. Hişâm el-Ensârî: 264 

Ebu Abdillâh İbnu'i-Hâc: 46 

Ebu Abdillâh İbnu'l-Hazzâ: 48 

Ebu Abdillâh el-Mufid: 48 

Ebu Adnan el-Basrî: Bk. Abdul'a'lâ b. Hammâd 

Ebu Ali el-Ceyyânî: Bk., el-Huseyn b. Muhammed 

EbuAmreş-Şeybhânî:213 

Ebu Amr et-Tuleytılî: 47 

Ebu Amr b. Abbâd: Bk. Yûsuf b. Abdullah 

Ebu Arûbe el-Harrânî: Bk., el-Huseyn b. Muhammed 

Ebu Avâne: Bk., Ya'kûb b. İshâk 

Ebu Bekr el-Acurrî: Bk, Muhammed İbnu'l-Huseyn 

Ebu Bekr b. Abdullah en-Nablusî, İbnu'l-Ahrem: 122 

Ebu Bekr b. Ahmed ez-Zebîdî: 80, 280, 282 

Ebu Bekr b. Ali el-Harîrî: 130,312 

Ebu Bekr el-Bezzâr: Bk., Ahmed b. Abdulhalık 

Ebu Bekr el-Cevzakî: Bk., Muhammed b. Abdullah 

Ebu Bekr b. Dâvud el-Hanbelî, Ebu's-Safâ: 106 

Ebu Bekr el-Ebherî: 44 

Ebu Bekr b. Ebî Âsim: 235 

Ebu Bekr b. Ebî Hayseme: Bk., Zuheyr b. Harb 

Ebu Bekr b. Ebi'l-Kasım, İbnu'i-Ehdel: 148 

Ebu Bekr b. Ebî Şeybe: Bk., Abdullah b. Muhammed 

Ebu Bekr el-Esrem: Bk., Ahmed b. Muhammed 

Ebu Bekr el-Hallâl: Bk., Ahmed b. Muhammed 

Ebu Bekr b.Hemedânî: Bk., Muhammed b. Yahya 

Ebu Bekr b. Hidayetullah el-Huseyn: 320 

Ebu Bekr el-lsmâ'ilî: Bk., Muhammed b. Mihrân 

Ebu Bekr b. el-lsmâ'ilî: Bk., Ahmed b. İbrâhîm 

Ebu Bekr b. Mecduddîn, İbnu'l-Mecd: 118, 159 

Ebu Bekr b. Mu'aviye ei-Aymekî: 159 

Ebu Bekr b. -Muhammed: 276 

Ebu Bekr b. Muhammed el-Halebî: 131 

Ebu Bekr b. Muhammed el-Hısnî: 265 

Ebu Bekrb. Muhammed b. Hazm: 12 

Ebu Bekr el-Mukrî: Bk., Muhammed b. İbrâhîm 

Ebu Bekr b. Sabık es-Sikalı: 47 

Ebu Bekr b, Seyyid Ahmed el-Yemenî: 318 



336 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Ebu Bekr es-Sıddîk: 8, 10 

Ebu Bekr eş-Şâfi'î: 97 

Ebu Bekre es-Sekafî: 8 

Ebu Bişr ed-Dûlâbî: Bk., Muhammed b. Ahmed 

Ebu Ca'ferb. Hamdan: 243 

Ebu Ca'fer el-Mansûr: 44 

EbuCa'ferei-Mısrî:231 

Ebu Dâvud: Bk., Süleyman İbnu'l-Eş'aş 

Ebu Dâvud et-Tayâlisî: Bk., Süleyman b. Dâvud 

Ebu Eyyûb: Bk., Hâlid b. Zeyd 

Ebu Hatim er-Râzî: Bk., Muhammed b. idrîs 

Ebu Hayseme: Bk., Abdurrahmân b. Sahr 

Ebu Hâyyân: Bk., Muhammed b. Ali 

Ebu Hureyre: Bk., Abdurrahmân b. Sahr 

Ebu İmrân: Bk., Mûsâ İbnu'l-Abbâs 

Ebu İshâk eş-Şîrâzî: Bk., İbrahim b. Ali 

Ebu Lubâbe Huseyn: 51, 258 

Ebu Muhammed el-Curcânî: 89 

Ebu Mûsâ: 120 

Ebu Mûsa'l-Eş'arî: 53 

Ebu Mûsa'l-Medîni: Bk., Muhammed b. Umer 

Ebu Mushİr b. AbdiPa'lâ el-Gassânî: 55 

Ebu Nu'aym: Bk., Ahmed b. Abdullah 

Ebu Nu'aym e!-İsterâbâdî: Bk., Abdulmelik b. Muhammed 

Ebu Sa'îdi'l-Hudrî: Bk, Sa'd b. mâlik 

Ebu Sa'îd el-Mâlinî: Bk, Muhammed b. Ahmed 

Ebu Sa'hid b. Muhammed Mustafa: 90 

Ebu Sâüh: 54 

Ebu Seleme: Bk, Hammâd b. Seleme 

Ebu Sufyân: 241 

Ebu Şâmme ed-Dimeşkî: Bk, Abdurrahmân b. İsmail 

Ebu Ubeyd: BK, el-Kasım b. Sellâm 

Ebu Ubeyd: Bk, Ahmed b. Muhammed 

EbuUbeydeîbnu'l-Cerrâh:201 

Ebu Umâme el-Bâlilî: 8 

Ebu Umer et-Talemekî: 46, 48 

Ebu Ya'kûb el-Vercilânî: 52 

Ebu Yala el-Halîlî; Bk, el-Halîl b. Abdullah 

Ebu Ya'lâ el-Mevsılî: Bk, Ahmed b. Ali 

Ebu Zerri'l-Herevî: Bk, Abd b. Ahmed 

Ebu Zeyd el-Fâsî: 71 

Ebu Zur'a ed-Dimeşkî: Bk, Abdurrahmân b. Amr 

Ebu Zur'a er-Râzî: Bk, 

Ebu'i-Abbâs ei-Ebbâr: Bk, Ahmed b. Ali 

Ebu'î-Abbâs el-Esamm: 200 

Ebu'l-Berekât: Bk, Muhammed b. Muhammed 

Ebu'l-Fadl el-Bezzâz: Bk, Ahmed b. Seîeme 

Ebu'l-Fadl ei-lrâkî: Bk, Abdurrahîm İbnu'i-Huseyn 

Ebu'l-Fadl b. Tâhir: 74 

Ebu'l-Feyd: Bk, Muhammed b. Muhammed 

Ebu'l-Ferec el-Ğazzî: Bk, Abdurrahmâm b. Ahmed 

Ebu'l-Feth ed-Dimeşkî: Bk, Abdulfettâh b. Abduîkadir 

Ebu'l-Fevâris: 148 



Ebu'i-Fidâ el-Eyyûbî: Bk, İsmâ'il b. Ali 

Ebu'i-Ğanâ'im Bk, Muhammed b. Ali 

Ebu'l-Haccâc: Bk, Yûsuf b.Halîl 

Ebu Hafs b. Şâhîn: Bk, Umer b. Ahmed 

Ebu'î-Hasen b. EbîTâlib: 47 

Ebu'l-Hasen el-İşbilî: 46 

Ebu'î-Hasen el-Kabisî: 48 

Ebu'l-Hasen el-Kadî, İbn Ebî Umer: 104 

Ebu'l-Hasen es-Sindî: 203 

Ebu'l-Hayr b. Şerare el-Halebî: 298 

Ebu'l-Huseyn Ahmed el-Haffâ: 234 

Ebu'l-Huseyn ei-Attâr: Bk, Yahya b. ali 

Ebu'l-Huseyn b. Muhammed, İbn Sekre es-Serakustî: 40 

Ebu'l-Huseyn İbnu'l-Mehdî: 186 

Ebu'l-Kasım el-Beyhakî, Funduk: 307 

Ebu'l-Kastm el-Beğavî: Bk, Abdullah b. Muhammed 

Ebu'l-Kasım el-Cevherî: 48 

Ebu'l-Kasım b. Ebi'l-Berekât: 301 

Ebu'l-Kasım el-Kuşeyrî: Bk, Abdulkerim b. Hevâzin 

Ebu'l-Kasım İbnu'l-Hazzâ: 46 

Ebu'l-Kasım b. Mende: Bk, Abdurrahmân b. Muhammed 

Ebu'l-Kasım el-Usmânî: 47 

Ebu'l-Mehâsin: Bk, Ahmed b. Yûsuf 

Ebu'l-Muzaffer es-Sem'ânî: Bk, Abdurrahîm b. Abdul- 

kerîm 
Ebu'n-Necâh b. Ali e!-Usmânî: 252 
Ebu'r-Rebî': Bk, Süleyman b. Dâvud el-Ezdî 
Ebu'r-Rebî' el-Gırnâtî: Bk, Süleyman b. Mûsâ 
Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân: Bk, Abdullah b. Muhammed 
Ebu'l-Uşerâ: Bk, Usâme b. Mâlik 
Ebu'l-Velîd İbnu'l-Avvâd: 46 
Ebu'l-Velîd İbnu'l-Feradî: 74 
Ebu'l-Velîd İbnu's-Saffâr: 46 
Ebu'l-Yemân: Bk, el-Hakem b. Nâfi' 
Ebu'z-Zinâd es-Serrâcv: 245 
el-Echûrî: Bk, Ali b. Zeynuiâbidîn 
ei-Ekfânî: Bk, Hibetullâh b. Ahmed 
Ekrem Dİyâ e!-Umerî (Dr.): 225, 305 
Emetu'l-Kerîme el-Kuşeyriyye: 78 
el-Emîru's-San'ânî: Bk, Muhammed b. Ismâ'il 
Enes b. Mâlik; 8, 201 
Es'ad b. Mes'ûd ei-Umerî: 84 
Esat İleri: 127 

esed b. Mûsâ el-Umevî: 200, 293 
Esedu's-Sunne: Bk, Esed b. Mûsâ 
Eşlem b. Sehi, Behşel el-Vasıtî: 295 
el-Esma'î: Bk, Abdulmelik b. Kureyb 
el-Esnevî: Bk, Muhammed b. ahmed 
Ei-Esrem: bk, Ahmed b. Muhammed 
el-Esrem: Bk, Muhammed b. Hâni' 
el-Eşec: Bk, Abdullah b. Sa'îd 
Eşfakurrahmân el-Kandihlevî: 285 
Eşref İbnu'l-E'az eş-Şî'î: 129 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



337 



Eyyûb b. Abdullah el-Firebrî: 256 
Eyüp Sabrı: 312 
el-Ezdî:Bk.,Abduiğanîb. Sa'îd 
Ezzeddin İbrahim: 83 

-F- 

el-Fadl b. Dukeyn, Ebu Nu'aym: 223 
el-Fadl b. Ğassân el-Gulâbî: 224 
e!-Fadl b. Hammâd el-Haberî; 204 
Fadlulâh: 90 

Fadluilâh b. Ahmed es-Sivâsî: 116 
Fadluilâh b. Rûzihân eş-Şirâzî: 299 
Fadluilâh el-Cîlânî: 32, 108 
Fadluilâh İbnu'l-Hasen el-Turbuştî: 111 
e!-Fâkihânî: bk., Umer b. ali 
Fâ'id İbnu'i-Mubârek el-Enbârî: 122 
e!-Faradî: bk., Abdullah b. Muhammed 
ei-Fâriskûrî: Bk., Abdurrahmân b. ali 
Faruk Hamâde (Dr.): 287 Not 1 
el-Fâsî: Bk., es-Seyyidu'l-Arabî b. Yûsuf 
Faysal b. Abdulazîz, Â!-Mubârek: 37 
el-Fe!ekî: Bk., Ali Îbnu'l-Huseyn 
el-Ferrâ: Bk., el-Huseyn b. Mes'ûd 
Fethullah b. Muhammed el-isbehânî: 41 
et-Fettenî: Bk., Muhammed b. Tâhir 
Feydî er-Rûmî: Bk., Feydullâh b. Abdullah 
Feydullâh b. Abdullah, Feydîer-Rûmi: 33, 153 
Fikri Yavuz: Bk., A. Fikri Yavuz 
el-Fîruzâbâdî: bk., Muhammed b. Ya'kûb 
el-Firyâbî: Bk., Ahmed b. Ali 
Fu'ad Sezgin (Prof. Dr.): VI, 52, 244, 251, 280, 
el-Fudayl b. iyâd et-Temîmî: 54 
Fuleyh: Bk., Abdulmelik b. Süleyman 
Fustuka: Bk., Muhammed b. Ali 

-G- 

GostaVitestam:307 
Gulâm Alt Azâd el-Hindî: 252 
el-Guncâr: Bk., Muhammed b. Ahmed 
el-Gassâl: Bk., Muhammed b. Ahmed 
e!-Gazzî: Bk., Ahmed b. Abdullah 

-H- 

H. Basrî Çantay: 127, 158 

H. Cemal Eğretli: 127 

H. Şerif Danişmend: 90 

Habîburrahmân el-A'zamî: 195 

el-Hafâcî: Bk., Ahmed b. Muhammed 

e!-Hadramî:104 

el-Hakem b. Ma'bed el-Huzâ'î: 291, 293 

el-Hakem b. Nafi' Ebi'l-Yemân el-Bahrânî: 55 

el-Hâkimu'l-Kebîr. Bk., Muhammed b. ahmed 

ei-Hâkimu'n-Neysâbûrî: Bk., Muhammed b. Abdullah 



el-Hakîmu'i-Tirmizî: Bk,, Muhammed b. Ali 

Hâksâr Ali ei-Hindî, Kerâmâi Aii: 301 

Halef b. Abdiimelik, İbn Beşkuvâl: 48, 97, 182, 196, 226, 

227, 320 
Halef b. Abdulmutialib el-Huveyzî: 164 
Halef b. Muhammed, İbn Hamdûn el-Vâsıtî: 92, 273 
Halef b. Süleyman el-Bâcî: 213 
Hâiid İbnu'l-Huseyn eş-Şehirzûrî: 131 
Hâlid b. Muhammed el-Halebî: 155 
Hâlidb. Sa'îd el-Kurtübî: 226 
Hâlid b. Zeyd, Ebu Eyyûbi'l-Ensârî: 8 
Halîfe b. Hayyât, Ebu Umer el-Usfurî, Şebâb: 24, 203, 

223,231,304 
Halil Ahmed b. Mecid es-Sehârenfurî; 290 
el-Halîl b. Abdullah, Ebu Yala el-Halîlî: 184, 188, 226, 

229, 297 
el-Halîl b. Eybek es-Safedî: 228, 317 
el-Halîl İbnu'l-Huseyn el-Amrî: 151, 159, 302 
el-Halîl İbnu's-Seyyid İbrâhîm el-Mısrî: 186 
el-Halîlî: Bk., el-Halîl b. Abdullah 
el-Halîlî: Bk., Muhammed b. Ahmed 
el-Halîl b. Keykeldî, el-Alâ'î: 31, 97, 118, 129, 167, 193, 

194,197,272,290 
el-Halîl b. Muhammed el-İstanbûlî, Solak-Zâde: 307 
el-Halîl b. Muhammed er-Reşâdî, el-Hudayrî: 85 
el-Halîl b. Mukbil el-Alkamî: 113, 114 
el-Hallâl: Bk., el-Hasen b. Muhammed 
Hamdi b. Muhammed el-Hattâbî: 29, 34, 49, 99, 104, 107, 

240, 244, 280, 292 
Hamd b. Nasr b. Ahmed, el-A'meş ei-Hemedânî: 77 
Hamdûn b. Abdurrahîm ei-Esâribî: 298 
Hamdi Abdulmecîd: 193, 
Hamdı Abdulmecîd es-Selefî: 194 
Hamdûn b. Abdurrahmân, Ebu'l-Feyd el-Hâc: 259 
el-Hamevî: 150 
Hâmidb.Aliel-İmâdî:218 
Hâmid el-Fakî: 280 
Hâmid b. Mûsâ el-Kaysarî: 87 
Hâmid b. Yûsuf el-Bardırmavî: 154, 197, 313 
Hamidb. Yûsuf el-Ğalûtî: 150 
Hammâd b. Seleme, Ebu Seleme: 13, 40, 196, 208 
Hammâd b. Şâkir en-Nesevî: 240 
Hemmâm b. Munebbih: 237 
Hamze b. Ahmed ed-Dimeşkî: 309 
Hamze b. Ahmed eş-Şerîf: 215 
Hamze İbnu'l-Huseyn el-İsbehânî: 296, 297 
Hamze b. Muhammed el-Kinânî: 31 1 
Hamze b. Muhammed e!-Ukbî: 97 
Hamze b. Yûsuf es-Sehmî: 297 
Hanbel b. İshâk b. Hanbel eş-Şeybânî: 27, 225, 293 
Hannâd b. Seriy b. Mus'ab ed-Dârimî: 26 
Harb b. ismâ'-il es-Seyrecânî: 293 
el-Hâris b. Ebî Usâme: 204 



338 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Hasan Hüsnü Erdem: 117, 163, 164, (not 1) 
el-Hasen b. Abduiazîz, İbn Ebi'l-Ahves: 86, 197, 265 
et-Hasen b. Abdullah el-Askerî : 78, 99, 152, 215, 232, 

235 
el-Hasen b. Abdullah el-Halebî: 301 
el-Hasen b. Abdullah el-İsbehânî: 104 
el-Hasen b. Abdutmelık: 76 

el-Hasen b. Abdurrahmân, er-Ramehurmuzî: 78, 134, 161 
el-Hasen b. Ahmed eİ-Bağdâdî: 190 
el-Hasen b. Ahmed, İbnu'l-Attâr: 114 
el-Hasen b. Ahmed İbnu'l-Bennâ: 184 
el-Hasen b. Ahmed b. İbrâhîm el-Bezzâz: 53 
el-Hasen b. Ahmed b. İbrâhîm, İbn Fîl: 58 
el-Hasen b. Ahmed b. İbrâhîm, İbn Şâzân el-Bezzâz: 66 
el-Haserrb. Ahmed es-Semerkandî: 109 
el-Hasen b. Ahmed el-Âmirî: 75 
el-Hasen b. Ali el-Bahrânî: 125 
el-Hasen b. Ali el-Belhî, el-Vahşî: 77 
el-Hasen b. Ali el-Cevherî: 77 
el-Hasen b. Ali b.EbîTâlib: 201 
el-Hasen b. Ali el-Hûzelı, el-Hallâl: 290 
el-Hasen b. Ali el-Humeydî: 196 
el-Hasen b. Ali, İbn Şâdkâm: 229 
el-Hasen b. Ali el-Merginânî: 114 
el-Hasen b. Ali el-Mubâdığî: 87 
el-Hasen b. Ali et-Tûsî: 210 
el-Hasen b. Areîe el-Bağdâdî: 24 
el-Hasen b. Bişr el-Âmidî: 215 
el-Hasen b. Gâlî ei-Ezherî: 150 
el-Hasen b. Hibetullâh İbnu's-Sarsarî: 41 , 185, 229, 235 
ei-Hasen b. İbnu'l-Adevî: 156 
el-Hasen İbnu'l-Hasen, Sûfi-Zâde: 258 
ei-Hasen İbnu'l-Hatîr en-Nu'mânî: 271 
el-Hasen İbnu'l-Kasim el-Kevkebî: 59 
el-Hasen b. İsmâ'il el-Mehâmilî: 240 
el-Hasen b. Mahbûb, es-Serrâd: 102 
et-Hasen b. Muhammed ed-Dimeşkî: 66 
el-Hasen b. Muhammed, Ebu Ali en-Neysâbûrî: 298 
el-Hasen b. Muhammed, Ebu'l-Kasım en-Neysâbûrî: 

292el-Hasen b. Muhammed el-Bağdadi, el-Hallâ: 76, 

209 
el-Hasen b. Muhamed el-Hulvânîğ el-Hallâl: 203 
el-Hasen b. Muhammed el-Kabbânî: 92 
el-Hasen b. Muhammed el-Mâsercisî: 52 
el-Hasen b. Muhammed el-Meşşât: 150 
el-Hasen b. Muhammed es-Sağânî: 70, 99, 115, 176, 

177, 185, 208, 233, 234, 245, 258, 271 , 317 
el-Hasen b. Muhammed et-Tîbî: 113 
el-Hasen b. Muhammed el-Yunârıtî: 184 
el-Hasen b. Reşîk e!-Kayravânî: 46 
ei-Hasen b. Salih el-Yûsufî: 125 
el-Hasen b. Sufyân en-Nesevî: 81, 205 
Haseneyn Muhammed Mahlut: 186 



el-Haskefî: Bk., e!-Huseyn b. Ali 

ei-Hassân b. Muhammed el-Kazvinî: 210 

el-Hasshan b. Muhammed el-Kureşî: 210 

Hasen Muhemmed Makbul (Dr.) 221 

el-Haiîbu'l-Bağdâdî: Bk M Ahmed b. Ali 

el-Hatîbu'l-Kastallânî: Bk., Ahmed b. Muhammed 

ei-Hatıbu't-Tebrizî: Bk., Muhammed b. Abdullah 

el-Hattâbî: Bk., Hamd b. Muhammed 

Hayreddin Karaman: 127 

Hayseme b. Süleyman el-Mukrî: 234 

Hayyân b. Halef el-Kurtubî: 226 

Hayyân el-Kurtbî: Bk., Hayyân b. Halef 

e!-Hayyât el-Ezcî: Bk., Abduiazîz b. ali 

Hâzim b. Muhammed b. Hâzim el-Kartacînî: 48 

el-Hâzimî: Bk., Muhammed b. Mûsâ 

el-Hazrecî: Bk., Ahmed b. Abdullah 

el-Herevt: Bk., Abdullah b. Muhammed 

eI-Heysemb.Adî:314 

el-Heysem b, Kuleyb eş-Şâsî: 205 

el-Heysemî: Bk., ali b. Ebî Bekr 

Hıdır b. Mahmûd el-Merzifûnî: 1 16 

Hibetullâh b. Abdulvâris eş-Şîrâzî: 298 

Hibetullâh b. Ahmed el-Ekfânî: 317 

Hibetullâh ed-Dimeşkî: Bk., Muhammed b. Abdulkadir 

Hibetullâh İbnu'l-Hasen el-Lâlkâ'î: 128, 129, 273, 294 

Hibetullâh İbnu'l-Mubârek es-Sekatî: 184 

Hilâl b. Muhammed el-Haffâr: 65 

Hilâl Ibnu'l-Alâ el-Bâhilî: 52 

Hirakiiyus: 241 , 242 

Hişâm b. Ammâr: 60 

Hişâm b. Urve: 53 

Hişâm b. Abdurrahmân, İbnu's-Sâbûnî: 244 

Hişâm b. Ahmed, Ibnu'l-Vakşî: 92 

el-Hizâmî: Bk., İbrâhîm b. Ali: 40 

Humeyd b. Ebî Humeyd et-Tavîl: 53 

Humeyd b. Zenceveyh: 315 

Humeyd b. Ziyâd eş-ŞÎ'î: 225 

Humeyd et-Tavîl: Bk., Humeyd b. Eoî Humeyd 

el-Humeydî: Bk., Abdullah Îbnu'z-Zubeyr 

Husâmuddîn b. Halîl e!-Bursavî: 88 

Husâmuddîn el-Kudsî: 176 

el-Husaynî Bk., el-Huseyn b. Ali 

el-Huseyn b. Abdullah el-Fehrî: 197 

el-Huseyn b. Abdullah el-Kureşî: 232 

el-Huseyn b. Abdullah et-Tîbî: 143 

el-Huseyn b.Abdurrahmân, İbnu'l-Ehdel: 33, 153, 224 

el-Huseyn b. Abdussamed el-Âmilî: 88 

el-Huseyn b. Ahmed b. Ali, İbnu'l-Bakkal: 97 

ef-Huseyn b. Ahmed et-Tebrizi: 129, 164 

el-Huseyn b. Ali el-Buhârî: 77 

el-Huseyn b. Ali, Ebu Aii en-Neysâbûrî: 161 

el-Huseyn b. Ali b. Ebî Tâlib: 201 

el-Huseyn b. Ali el-Haskefî: 149 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



339 



el-Huseyn b. Alî el-Kerâbisî: 187 

el-Huseyn b. Ali, El-Vâ'izu'l-Herevî: 87 

el-Huseyn b. Ayyaş es-Sulemî: 102 

ei-Huseyn b. Davud el-Masisi Suneyd: 200, 315 

el-Huseyn b. Hârûn ed-Dabbî: 76 

el-Huseyn el-Huseynî: 149 

el-Huseyn İbnu'l-Hasen b. Harb el-Mervezî: 26 

el-Huseyn İbnu'l-Hasen e!-Halîmî: 303 

el-Huseyn b. İbrahim el-Cevzakî: 175 

el-Huseyn b. İdrîs el-Herevî: 224, 225 

el-Huseyn b. İsmail el-Mehâmilî: 291 

el-Huseyn b. Mahmûd ez-Zeydânî: 112 

el-Huseyn b. Mes'ûd el-Beğavt ei-Ferrâ: 16, 30, 110, 111, 

112,128,184,271 
el-Huseyn b. Muhammed b. Ahmed Ebu Ali et-Ceyyânî: 

184,216,273,282 
el-Huseyn b. Muhammed, Ebu Arûbe e!~Harrânî: 59, 75, 

78, 95, 295 
el-Huseyn b. Muhammed, İbnu'l-Mukrî: 199 
el-Huseyn b. Muhammed el-Kabbânî: 205, 316 
el-Huseyn b. Muhammed el-Ma'arrî 38, 131 
el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî: 75, 161, 171, 206, 

209,253,267 
el-Huseyn b. Muhammed es-Sadefî: 184 
el-Huseyn b. Muhammed ez-Za'ferânî: 206 
el-Huseyn b. Nâstr el-Yemenî: 266 
ei-Huseyn b. Rustem el-Kefevî: 254, 266, 267 
el-Huseyn b. Salim: 256 
el-Huseyn b. Şu'ayb en-Neysâbûrî: 40 
el-Huseyn et-Tırabzûnî: 157 
el-Huseynî Abdulmecîd Hâşim (Dr.): 202, 284 
Huşeym b. Beşîr el-Vâsıtî: 13, 19, 289 
Huşeys İbnu'l-Asram en-Nessâbî: 293 
el-Hûtu'l-Beyrûtî: Bk., Muhammed İbnu's-Seyyid Derviş 
el-Hûzenî: Bk., Umer İbnu'l-Hasen 
Hüseyin İlhan Yazgan: 127 
Hüseyin S, Erdoğan: 157 

-U- 

el-lclî: Bk., Ahmed b. Abdullah 

ei-İrakî: Bk. Abdurrahîm İbnu'l-Huseyn 

İbn Abbâs: Bk., Abdullah b. Abbâs 

İbn Abdilber: Bk, Yûsuf b. Abdullah 

İbn Abdilhâdî: Bk., Muhammed b. Ahmed 

İbn Abdilhak: Bk., İbrahim b. Ali 

İbn Adî: Bk., Abdullah b. Adî 

İbn Ammâr el-Mâlikî: Bk., Muhammed b. Ammâr 

İbn Amr: 202 

İbn Amr b. Hazm: Bk. t Abdulmelik b. Muhammed 

İbn Arabşah: Bk, İbrahim b. Muhammed 

İbn Arafe: Bk, Ali İbnu'l-Hasen 

İbn Bâbeveyh: 296 

İbn Baitâl: Bk, Aii b. Halef 



İbn Belebân: Bk. Ali b. Betebân 

İbn Beşkuvâl: Bk, Halef b. Abdilmeiik 

İbn Bezîze: Bk, Abdulazîz b. İbrahim 

İbn Cemâ'a: Bk, Abdulazîz b. Muhammed 

İbn Cemâ'a Bk, Muhammed b. İbrahîm 

İbn Cemî' el-Gassânî: Bk, Muhummed b. Ahmed 

İbn Cureyc: Bk, Abdulmelik b. Abdulazîz 

İbn Dakîki'l-İyd: Bk, Muhammed b. Ali 

İbn Dihye; Bk, Umer İbnu'l-Hasen 

İbn Dukmâk: Bk, ibrâhîm b. Muhammed 

İbn Ebi'l-Âs: Bk, Abdulvehhâb b. Abdulmecîd 

İbn Ebî Aşrûn: Bk, Abdullah b. Sa'd 

İbn Ebî Dâvud: Bk, Abdullah b. Muhammed 

İbn Ebî Hamze: Bk, Abdullah b. Sa'd 

İbn Ebî Hatim er-Râzî: Bk, Abdurrahmân b. Muhammed 

İbn Ebî Hayseme: Bk, Ahmed b. Zuheyr 

İbn Ebî Hucce: Bk., Ahmed b. Muhammed 

İbn Ebî Sufre: Bk, el-Muhelleb b. Ahmed 

İbn Ebî Şeybe: Bk, Abdullah b. Muhammed 

İbn Ebî Şeybe: Bk, Usmân b. Ebî Beybe 

İbn Ebî Ya'iâ: Bk, Muhammed b. Muhammed 

İbn EbîZâ'ide: Bk, Yahya b. Zekeriyâ 

İbn Ebî Zi'b: Bk, Muhammed b. Abdurrahmân 

İbn EbîZuhl: Bk, Muhammed İbnu'l-Abbâs 

İbn Ebî'l-Vefâ: Bk, Abdulkadir b. Muhammed 

İbn Ebî'l-Vefâ: Bk, Abdulvehhâb b. Muhammed 

İbn Ebî'r-Rebî: Bk, Muhammed b. Süleyman 

İbn Ebî'ş-Şerîf: Bk, Muhammed b. Muhammed 

İbn Fehd: Bk, Muhammed b. Muhammed 

İbn Ferhûn: Bk, Abdullah b. Muhammed 

İbn Ferhûn: Bk, İbrâhîm b. Ali 

İbn Fethûn: Bk, Muhammed b. Halef 

İbn Fûrek: Bk, Ahmed b. Mûsâ 

İbn Futays: Bk, Abdurrahmân b. Muhammed 

İbn Futays: Bk, el-Kasım İbnu'l-Esbağ 

İbn Gusn: Bk, Muhammed b. İbrâhîm 

İbn Habîb: Bk, Abdulmelik b. Habîb b. Süleyman 

İbn Hacer el-Askalânî: Bk, Ahmed b. Ali 

İbn Hacer el-Heytemî: Bk, Ahmed b. Muhammed 

İbn Hacer el-Mekkî: 154 

İbn Haldun: 135 

İbn Halfûn: Bk, Muhammed b. İsmâ'il 

İbn Hamdan: Bk, Muhammed b. Ahmed 

İbn Hamze ed-Dimeşkî: Bk, Muhammed İbnu'l-Huseyn 

İbn Hamze ed-Dimeşkî: Bk, İbrâhîm b. Muhammed 

ibn Hamze ed-Dimeşkî: Bk, Muhammed b. Aii 

ibn Hayr: 161 

İbn Hazm: Bk, Ali b. Ahmed 

İbn Hediyye: Bk, Muhammed b. Mansûr 

İbn Hibbân el-Bustî: Bk, Muhammed İbnu'l-Hasen 

İbn Hişâm: Bk, Abdulmelik b. Hişâm 

İbn Hubeyre: Bk, Yahya b. Muhammed 

İbn Huzeyme: Bk, Muhammed b. İshâk 



340 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



bn İshâk: Bk., Muhammed b. İshâk 

bn Kani': Bk., Abdulbâkî b. Kani' 

bn Karziyâl: Bk., Muhammed b. Ali ibn Kayyimfl- 

Cevziyye: Bk., Muhammed b. Ebî Bekr 
bn Kemâi: Bk., Ahmed b. Süleyman İbn Kesîr; Bk., İsmâ'il 

b. Umer 
bn Kudâme: Bk., Muhammed b. Ahmed 
bn Kudâme el-Makdisî: Bk., Abdullah b. Ahmed 
bn Kunfûz: Bk., Ahmed İbnu'l-Hasen 
bn Kuteybe: Bk., Muhammed b. Müslim 
bn Lâl: Bk, Ahmed b. Ali 
bn Mâce: Bk, Muhammed b. Yezîd 
bn mahreme: Bk, et-Tayyib b. Abdullah 
bn Makbul: Bk, Abdurrahmân b. Süleyman 
bn Mâkûlâ: Bk, Aii b. Hibetullah 
bn Mâma: Bk, Ahmed b. Muhammed 
bn Manzûr: Bk, Muhammed b. Abdullah 
bn Menceveyh: Bk, Ahmed b. Ali 
bn Mende: Bk, Ebu Abdullah b. Muhammed b. İshâk 
bn Mende el-İsbehânî: Bk, Abdurrahmân b. Muhammed 
bn Meni': Bk, Ahmed b. Mûsâ 
bn Merzûk: Bk, Abdulbâkî b. Kani' 
bn Merzûk eî-Tiiemsani Bk, Muhammed b. Ahmed 
bn Mes'ûd: Bk, Abdullah b. Mes'ûd 
bn Munîr: Bk, Ali b. Muhammed 
bn Museddâ: Bk, Yûsuf b. Musa 
bn Nâsiriddîn: Bk, Muhammed b. Abdullah 
bn Nukta: Bk, Muhammed b. Abdulğanî 
bn Raslân: Bk, Abdurrahmân b. Umer 
bn Receb el-Hanbelî: Bk, Abdurrahmân b. Ahmed 
bn Rekbûn: Bk, Ali İbnu'l-Huseyn 
bnRustemel-Harbi:103 
bn Sa'd: Bk, Muhammed b. Sa'd 
bn Sâ'id: Bk, Yahya b. Muhammed 
bn Sekre: Bk, Ebu'i-Huseyn b. Muhammed 
bn Seyyidi'n-IMâs: Bk, Muhammed b. Muhammed 
bn Şâzan: Bk, el-Hasen b. Ahmed 
bn Şahın: Bk, Umer b. Ahmed 
bn Şâhîn: Bk, Yûsuf b. Şahin 
bn Şahna Bk, Muhammed İbnu'l-Velîd Muhammed 
bn Şerahîl: 46 

bn Şîhâb ez-Zuhrî: Bk, Muhammed b. Müslim 
bn Tâhir el-Makdisî: 
bn Teymiye Bk, Ahmed b. Abdulhalim 
bn Tûlûn: Bk, Muhammed b. Ali 
bn Umer: Bk, Abdullah b. Umer 
bn Vâdıh; Bk, Ahmed b. İshâk 
bn Ved'ân: Bk, Muhammed b. Aii 
bn Verd: Bk, Ahmed b. Muhammed 
bn Yemlîhâ: Bk, Mustafa b. Muhammed 
bn Zekre: Bk, Yezid b. Muhammed 
bn Zenceveyh: Bk, İsmâ'il b. Ali 
bn Zenceveyh: Bk, Humeyd b. Zenceveyh 



İbn Zubur: Bk, Muhammed b. Abdullah 

İbn Zükrâ: 150 

İbnu'd-Debbâğ: Bk, Abdurrahmân b. Ali 

İbnu'd-Deybâ: Muhammed b. Ebî Bekr es-Safedî 

İbnu'd-Dimyâtı: Bk, Ahmed b. Eybek 

İbnu'd-Dubeysî: Bk, Muhammed b. Sa'îd 

İbnu'l-Ahrem: Bk, Ebu Bekr b. Abdullah 

İbnu'l-Arabî: Bk, Muhammed b. Abdullah 

İbnu'i-Arabî: Bk, Abdulbâkî b. Abdulbâkî 

İbnu'l-Bennâ: Bk, el-Hasen b. Ahmed 

İbnu'l-Berkî: Bk, Ahmed b. Abdullah 

İbnu'l-Beyyi': Bk, Muhammed b. Abdullah 

İbnu'l-Cârûd: Bk, Abdullah b. Ali 

İbnu'l-Cevsâ: 47, 59 

İbnul-Cevzî: Bk, Abdurrahmân b. Ali 

İbnu'l-Cezerî; Bk, Muhammed b. İbrâhîm 

İbnu'l-Cezerî: Bk, Muhammed b. Muhammed b. Aii 

İbnu'I-Cezzî: Bk, Muhammed b. Muhammed b. Ahmed 

İbnul-Ebbâr: Bk, Muhammed b. Abdullah 

İbnu'l-Ehdel: Bk, el-Huseyn b. Abdurrahmân 

İbnu'i-Enbarî: Abdurrahmân b. Muhammed 

İbnu'l-Enbârî: Bk, Muhammed İbnu'l-Kasım 

İbnu'l-Esır: Bk, Ali b. Muhammed 

İbnu'I-Esîr: Bk, İsmâ'il b. Ahmed 

İbnu'l-Esîri 1-Cezerî: Bk, Muhammed b. Muhammed 

İbnu'l-Ezrak: Bk, Abdullah b. Muhammed 

İbnu'l-Fakih: Ahmed b. Muhammed İbnu'l-Fâkihî; Bk, Ali 

İbnu'l-Hasen 
İbnu'l-Faradî: Bk, Abdullah b. Muhammed 
İbnu'l-Felekî: Bk, Ali İbnu'l-Huseyn İbnu'l-Fûiî: Bk, Abdur- 

rezzâkb. Ahmed 
İbnu'l-Hâc: Bk, İbrâhîm b. Abdullah 
İbnu'l-Hâc: Bk, Muhammed Şâhb. Muhammed 
İbnu'l-Hâcib: Bk, Umer b. Muhammed 
İbnu'l-Haddâd: Bk, Ubeydullâh İbnu'l-Hasen 
İbnu'l-Haffâf: el-Mubârek b. Kâmil 
İbnu'l-Hakîm: Bk, İbrâhîm b. Abdurrahmân 
İbnu'l-Halîl: Bk, Yûsuf İbnu'l-Halîl el-Adenî 
İbnu'l-Harrât: Bk, Abdulhak b. Abdurrahmân 
İbnu'l-Haşşâb: Bk, Ahmed b. İbrâhîm 
İbnu'l-Humâm: Bk, Muhammed b. Abdulvâhid 
ibnu'l-îmâd el-Hanbelî: Bk, Abdulhay b. Ahmed 
İbnu'l-Kabısî: Bk, Ali b. Muhammed 
İbnu'l-Karrâb: Bk, İsmâ'il b. İbrâhîm 
İbnu'l-Kasım: 47 

İbnu'l-Kayserânî: Bk, Muhammed b. Tâhir 
İbnu'l-Keyyâl: Bk, Muhammed b. Ahmed 
İbnu'l-Kirmânî: Bk, Yahya b. Muhammed 
İbnu'l-Mâcişûn: 17 

İbnu'l-Manzûr: Bk, Muhammed b. İbrâhîm 
İbnu'l-Medînî: Bk, Ali b. Abdullah el-Medînî 
İbnu'l-Meyyit: Bk, Muhammed b. Muhammed 
İbnu'l-Mi'mâr: Bk, Abdurrahmân İbnu'l-Mi'mâr 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



341 



İbnui-Mubârek: Bk., Abdullah İbnu'l-Mubârek 
İbnu'l-Muflih: Bk., İbrâhîm b. Muhammed 
İbnu'l-Muhendis: Bk., Abdullah b. Muhammed 
fbnu'l-Mukrî: Bk., Muhammed b. İbrâhîm 
İbnu'l-Mukrî: Bk., e!-Huseyn b. Muhammed 
İbnu'!-Mulekkın:Bk.,Umerb.Ali 
İbnu'l-Munîr: Bk., Ahmed b. Muhammed 
İbnu'S-Murâbıt: Bk., Muhammed b. Halef 
İbnu'l-Murahhil: Bk., Muhammed b. Umer 
İbnu'i-Muzaffer: Bk., Abdulkadir b. Muhammed 
İbnu'l-Muzeyyin: Bk., Yahya b. İbrâhîm 
İbnu'l-Vahşî; Bk, Abdullah b. Yahya 
İbnu'l-Vezîr: Bk., Muhammed b. İbrâhîm 
İbnu'n-Nakkâş: Bk., Muhammed b. Ali 
İbnu'n- Nâtûr; 246 

İbnu'n-Neccâr: Bk., Muhammed b. Mahmûd 
İbnu'n-Nedîm: 106 
İbnu'n-Nu'mân: 241 

İbnu'r-Rûmiyye: Bk., Ahmed b. Muhammed el-Endelusi 
İbnu's-Sâbûnî: Bk., Hişâm b. Abdurrahmân 
İbnu's-Sâhib: Bk., Ahmed b. Muhammed 
İbnu's-Sâ'iğ: Bk., Seriyyuddîn İbnu's-Sâ'iğ 
İbnu's-Salâh: Bk, Usmân b. Abdurrahmân 
İbnu's-Sarsarî: Bk, ei-Hasen b. Hibetuliâh 
İbnu's-Seken: Bk, Sa'îd b. Usmân 

İbnu's-Semân: Bk, Abdulbâkî b. Ahmed 

İbnu's-Semmân: Bk, İsmâ'il b. Ali 

İbnu's-Serâh: Bk, Ahmed b. Amr 

İbnu's-Serrâc: Bk, İbrâhîm b. Umer İbnu's-Seyyid: Bk, 
Abdullah b. Muhammed 

İbnu's-Sindî: Bk, Abdurrahmân b. Abdulâlî 

İbnu's-Sunnî: Bk, Ahmed b. Muhammed 

İbnu'ş-Şahna: Bk, Abdurrahmân b. Ahmed 

İbnu'ş-Şarkî: Bk, Ahmed b. Muhammed 

İbnu'ş-Şemmâ': Bk, Umer b. Ahmed 

İbnu't-Takî: Bk, Yûsuf b. Muhamed 

İbnu't-Turkmânî: Bk, Ali b. Usmân el-Mardînî 

İbrâhîm (a.s): 242 

İbrâhîm b. Abdullah el-Buiuvî: 302 

İbrâhîm b. Abdullah, İbnu'l-Hâc 83 

İbrâhîn . Abdullah ei-Keşşî: 24, 291 

İbrâhîm b. Abdullah en-Nemîrî: 87 

İbrâhîm b. Abdullah es-Sulemî: 252 

İbrâhîm b. Abdirrahmân: 75 

İbrâhîm b. Abdurrahmân, İbnu'l-Hakim; 148, 151 

İbrâhîm b. Abdussamed el-Hâşimî: 75 

İbrâhîm b. Ahmed ei-Belhî, el-Mustemlî: 184, 296 

İbrâhîm b. Ahmed ei-Hacendî: 84 

İbrâhîm b. Ahmed el-Hârisî: 87 

İbrâhîm b. Ahmed el-Mu'îd: 116 

İbrâhîm b. Alî: 88 

İbrâhîm b. Ali el-Ahnâ 1:36 

İbrâhîm b. Ali, Ebu İshâk eş-Ştrâzî: 305 



İbrâhîm b. Ai b. İbrâhîm el-Hizamî: 234 

İbrâhîm b. Ali e!-Hizâmî: 221 

İbrâhîm b. Ali, İbn Abdithak: 223, 293 

İbrâhîm b. Ali, İbn Ferhûn: 309 

ibrâhîm b. Ali el-Kalkaşendî, Ebu'l-Feth: 90 

İbrâhîm b. Ali et-Tarsûsî: 306 

İbrâhîm b. Eyyûb el-Harrânî: 60 

İbrâhîm b. Halîl el-Nablebî: 251 

İbrâhîm b. Hamz el-Hurasânî: 206 

İbrâhîm b. Hars es-Simsâr: 205 

İbrâhîm b. Hibetuliâh es-Esnâ'î: 118 

İbrâhîm b. Hilâl el-Makdisî: 250 

İbrâhîm b. İbrâhîm İbnu'l-Hasen Ebu'i-İmdâd el-Mısrî: 203 

İbrâhîm b. İdrîs es-Sunûsî: 255 | 

İbrâhîm b. ishâk el-Harbî: 68,103, 171 , 205 %. 

İbrâhîm b. İshâk es-Sa'dî: 24 

İbrâhîm b. ismâ'il et-Tûsî: 204 

İbrâhîm b. İsmâ'il b. Yahya e!-Muzenî: 289 

İbrâhîm b. Ma'kıl en-Nesefî: 23, 205, 240 

İbrâhîm b. Murâ'i: 85 

İbrâhîm b. Mûsâ el-Gırnâ ti 253 

İbrâhîm b. Mûsâ eî-Enbâsî: 139 

İbrâhîm b. Mustafa el-Berğamavî, Levh-Han: 116 

ibrâhîm b. Mustafa ei-Edirnevî: 186 

İbrâhîm b. Mustafa, Hanîf er-Rûmî: 156 

İbrâhîm b. Mustafa, Vahdî er-Rûmî: 317 

İbrâhîm b. Muhammed: 302 

İbrâhîm b. Muhammed ed-Dimeşkî, en-Nâcî: 316 

İbrâhîm b. Muhammed e!-Ha!ebî: 71, 142 

İbrâhîm b. Muhammed, İbn Arabşâh: 300 

İbrâhîm b. Muhammed, İbn Dukmâk 306, 318 

İbrâhîm b. Muhammed, İbn Hamze ed-Dimeşkî: 91 

İbrâhîm b. Muhammed, İbnu'l-Muflih: 310 

İbrâhîm b. Muhammed, İbnu'l-Murahhil: 275 

İbrahim b. Muhammed, b. İbrâhîm en-Nesevî: 105 

İbrâhîm b. Muhammed, el-Kabâkıbî: 138 

İbrâhîm b. Muhammed, el-Kazvinî: 90 

İbrâhîm b. Muhammed, el-Keccî: 205 

İbrâhîm b. Muhammed, el-Mevstl 298 

ibrâhîm b. Muhammed, Sıbtu'bnu'l-Acemî, Burhânu'i- 
Halebî: 154, 167, 169, 193, 182, 187, 191, 193, 212, 
248,257,255,265,276,288,322 

ibrahim b. Muhammed, b. Sufyân: 262 

İbrâhîm b. Muhammed, es-Suhâ'î: 122 

İbrahim b. Muhammed, eş-Şâfi'î: 181, 294 

İbrâhîm b. Muhammed, İbn Şahtîr: 271, 305 

İbrâhîm b. Muhammed, et-Taberî: 129, 320 

İbr. b. Muhammed et-Tırablusî: 195 

İbr. b. Muhammed b. Ubeyd ed-Dimeşkî: 93 

İbrâhîm b. Nasr el-Mutavvı'î; 200 

İbrâhîm b. Nasr er-Râzî: 207 
İbrâhîm b. Nasr es-Serakustî: 47 
İbrahim b. Süleyman e!-Cinînî: 174 



342 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



İbrahim b. Süleyman el-Katî'î eş-ŞÎ'î; 88 

İbrahîm b. Tahmân ei-Hurasânî: 13, 19 

İbrahîm b. Umer el-Buka'î: 37, 141, 277, 318 

İbrahîm b. Ya'kûb el-Cûzecânî: 50, 274 

İbrahîm b. Yûsuf el-Firyâbî: 200 

İbrahîm b. Yûsuf, İbn Kurkûl: 115, 165, 270, 272 

İbrahîm b. Yûsuf er-Râzî: 205 

İbrahim Canan (Prof. Dr.): 165 

İbrahîm el-Halebî: 306 

İbrahîm Fıtrî e! Buhârî: 89, 252 

İbrahîm Hanîf: 157 

İbrahîm Hasen el-Mevcî: 255 

İbrahîm İbnu'l-Feth Ali ef-Kalkaşendî:: 87, 321 

İbrahîm İbnu'i-Hasen el-Gurânî: 41, 89, 131, 132 

ibrahîm İbnu'l-Huseyn e!-Bîrî:X 47 

İbrahim İbnu'l-Huseyn er-Rib'î: 83, 86 

İbrahîm İbnu'n-Nu'mânî; 252 

İbrahîm İbnu's-Seyyid Sıbğatullâh el-Hayderî: 147, 148 

İbrahîm Sıdkı b. İbrahîm el-İşkudravî: 164 

İdrîs b. Muhammed b. Hamdûn el-Fâsî: 301 

İbdîs b. Muhammed el-Huseynî: 96, 313, 314 

İhsan Abbâs (Dr.): 307 

İmâm-ı A'zam Ebu Hanîfe: Bk., en-Nu'mân b. Sabit 

İmâmu'l-Kâmiliyye: Bk., Muhammed b. Muhammed 

İsa b. Abdullah el-Herevî: 298 

İsa b. Ahmed ei-Berâvî: 122, 298 

İsa b. Ali el-Bağdâdî, İbnu'l-Cerrâh: 61 

İsa b. Mes'ûd ez-Zevâvî: 216, 265 

İsa b. Muhammed el-İcî: 155 

İsa b. Muhammed es-Safedî: 105 

İsa b. Salim, Ebu Sa'îd eş-Şâş: 55 

İsa b. Sehl el-Kevâkibî; 245 

İsa b. Süleyman er-Râ'inî: 233 

İsa b. Umer, İbnu'l-Abbâs es-Semerkandî: 290 

İshâk b. Behlûi el-Enbârî: 204 

İshâk b. İbrahîm el-Bustî: 206 

İshâk b. ibrahîm el-Huttelî: 109 

İshâk b. İbrahîm, İbnu'l-Karrâb: 109, 294 

İshâk b. İbrahîm el-Mancenîkî: 31 

ishâk b, İbrahîm b. Muhammed: 57 

ishâk b. İbrahim es-Sa'dî: 203 

ishâk b. İbrahîm b. Sa'îd ef-Cevherî; 203 

İshâk b. İbrahîm eş-Şîrâzî: 307 

İshâk b. Mansûr el-Mervezî, el-Kevsec: 204 

İshâk b. Mimar, Ebu Amr eş-Şeybânî: 102 

İshâk b.Râhûye: 238, 315 

İshâk b. Yûsuf, el-Ezrak: 19 

İshâk ei-Karamânî, Cemâludîn el-Halîfe: 88 

İshâk İbnu'l-Hasen, İbn Tûlûn: 306 

İshâk Necîb ei-Karsî: 157 

İsmâ'il b. Abdulbâkî el-Yazicî: 90 

İsmâ'il b. Abduiğafir: 105 

İsmâ'il b. Abdulğanî en-Nablusî: 294 



İsmâ'il b. Abdullah, Cemâluddîn e!-Ha!ebî: 163 

İsmâ'il b. Abdullah er-Rûmî: 87 

İsmâ'il b. Abdullah el-Uskudârî: 156, 261 

İsmâ'il b. Ahmed el-Ankaravî: 88 

İsmâ'il b. Ahmed, İbnu'l-Esîr; 35 

İsmail b. Ali, Ebu'l-Fidâ el-Eyyûbî: 38 

İsmâ'il b. Ali, İbn Zenceveyh er-Râzî: 235 

İsmâ'il b. Ali, İbnu's-Semmân: 126, 185 

İsmâ'il b. Ca'fer b. Ebî Kesîr ei-Ensârî: 54 

İsmâ'il b. Ebî Salih el-Kirmânî; 90 

İsmâ'il b. Guneym el-Cevherî: 126, 300 

İsmâ'il b. Hibetullâh el-Mevsılî: 214, 218, 307 

İsmâ'il b. İbrahîm el-Belbisî: 79, 142 

İsmâ'il b. İbrahîm, ei-Be!iğ el-Bursavî: 132 

ismâ'if b. İbrahîm, İbn Cemâ'a: 141, 154, 309 

İsmâ'il b. İbrahîm, İbnu'l-Karrâb: 120, 271, 205 

İsmâ'il b. İshâk, Ebu İshâk el-Basrl 52, 171, 205, 292 

ismâ'il b. İshâk el-Ezdî: 291 

İsmâ'il b. Mufîd er-Rûmi: 85, 301 

İsmâ'il b. Muhammed b. Abdulhâdî el-Aciûnî: 85, 89, 132, 

174,186,197,252,301 
İsmâ'il b. Muhammed el-Ba'lî: 106 
İsmâ'if b. Muhammed el-Bustî, Ktvâmu's-Sunne: 69, 77, 

171,245,264,294,315 
İsmâ'il b. Muhammed, el-Eşref el-Fuka'î: 111 
İsmâ'il b. Umer el-Kureşî, İbn Kesîr: 139, 207, 229, 253, 

275, 293, 302, 308 
İsmâ'il b. Uleyye el-Esedî: 19 
İsmâ'il b. Yûsuf İbn Mektûm: 67 
İsmâ'il Bedruddîn, Ebu'i-Mu'ammer et-Tebrizî: 82 
İsmâ'il Cerrahoğlu (Prof. Dr.): 149, 223 
İsmâ'il ei-Cerrâhî: 86, 250 
İsmâ'il Hakkı b. Mustafa el-İstanbulî: 147, 151 
İsmail İbnu'l-Hasen el-Beyhakî: 105 
İsmâ'il İbnu'l-Kasım b. Ali el-Kâlî: 104 
İsmâ'il İbnu'l-Kasım, el-Mutevekkil Ala'llâh: 88, 167 
İsmâ'if Kemâl Paşa: 132, 126 
İsmâ'il Nuruddîn el-Uskkdârî, Ebu'l-Yemen: 266 
İsmâ'il Paşa (Bağdatlı): VI. VIII, 52, 73, 85, 106, 113, 125, 

152, 165, noıt 1, 180, 184, 211, 220, 228, 233, 234, 

244,1259,296,302,310,317 
İyâd b. Mûsâ el-Yahsubî, Kadî İyad:'105, 129, 136, 154, 

165,184,208,262,264,265 
İzzuddîn Muhammed b. Cemâ'a ; 87 
el-Kabâkıbî: Bk., İbrahîm b. Muhammed 

-K- 

Kadî İyâd: Bk., İyâd b. Mûsâ ei-Yahsubî 

Kadî Safed: Bk., Muhammed b. Abdurrahmân 

Kahiân Abdurrahmân ed-Dûrî: 143 

Ka'id: 256 

Kâmil Miras: 260 

el-Kanâzî: Bk., Abdurrahmân b. Mervân 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



343 



el-Kannûcî: Bk, Abdurahmân b. Mervân 

el-Kannûcî: Bk., Abdulbâsıt b. Rustem 

el-Kannûcî; Bk,, Muhammed Sıddfk Han İbnu'l-Hasen 

Kanunî Sultan Süleyman: 178 

el-Karâfî: Bk., Muhammed b. Yahya 

el-Kasım b. Kutluboğa: 31, 34, 41, 48, 113, 116, 141, 146, 

157, 186, 226, 229, 274, 275, 292, 306, 312, 313, 

326 
eS-Kasım b. Muhammed ed-Dimeşkî: 104 
ei-Kasım b.Muhammed el-Enbârî: 104 
ei-Kasım b, Muhammed el-Kurîubî: 152 
el-Kasım b. Muhammed ez-Zeydî: 294 
el-Kasım b. Muhammed, ibnu't-Taylesân: 197 
el-Kasım b. Sâbii ef-Avfî: 104 
ei-Kasım b. Sellâm, Ebu Ubeyd: 57, 102, 106, 107 
el-Kasım b. Zekeriyâ ei-Mutarriz: 75, 206, 225 
Kasım es-Samerrâ'î (Dr.): 170 
el-Kasım İbnu'l-Esbâğ, İbn Futays: 40 
el-Kasım İbnu'l-Esbâğ el-Kurtubî: 100, 210 
el-Kasım İbnu'l-Fadl el-İsbehânî: 67, 81 , 97 
el-Kastai!ânî: Bk., Ahmed b. Muhammed 
Kâtibu'l-Leys: Bk., Abdullah b. Sâiih 
Kâtibu'l-Vâkıdî: Bk, Muhammed b. Sa'd 
Kâtip Çelebi: 82, 89, 102, 106, 110, 111, 116, 137, 144, 

145,147,153,158,191,233,249 
el-Kavukcî: Bk,, Muhammed b. Halîl 
el-Kaylûbî: 173 

el-Kâzrûnî: Bk., Sa'îd b. Muhammed 
el-Kazvî9nî: 303 

el-Ke!âbâzî: Bk., Ahmed b. Muhammed 
Kemal Kuşçu: 237 
el-Kerâbisî: Bk., el-Huseyn b. Ali 
el-eşşî: Bk., İbr«âhîm b. Abdullah 
el-Kettânî: 197, 205, 210, 220, 234, 304, 317 
el-Kırimî: Bk., Ahmed b. Muhammed 
el-Kirmînâ: Bk. ; Muhammed b. Yûsuf 
Kıvâmu's-Sunne: Bk., Ismâ'il b. Muhammed el-Bustî 
el-Kudâ'î: Bk., Muhammed b. Selâme 
el-Kufeyrî: Bk., Muhammed b. Ahmed 
el-Kurânî: Bk., İbrâhîm İbnu'l-Hasen 
Kutbuddîn Muhammed el-İznİkî: 113 
Kuteybe b. Sald: 241 
Kuteybe b. Sa'îd b. Ahme es-Pekafî: 40 
el-Kutrub: Bk., Muhammed b. Mustemîr 

-L- 

el-Laknevî: Bk, Muhammed b. Abdulhay 
el-Lâlkâ'î: Bk, Hibetullâh İbnu'l-Hasen 
el-Latîfî: Bk, Abdullaiîf Çelebi 
Lebî Katız: Bk, Muammed b. Abdullah 
Levh-fan: Bk, İbrâhîm b. Mustafa el-Berğamavî 
el-Leys b. Abdurrahmân el-Fehmî: 223 
Louis Flacther: 143 



Lutfullâh İbnu'l-Hasen et-Tukadî: 250 

-M- 

M.AbbâsAliHan:260 

M. Abdurraûf (Dr.) 203 

M. Abid b. Ahmed es-Sindî: 39, 167 

M. Accâc ei-Hatîb (Dr.): 134, 136 

M. Fiatcher: 296 

M. Ghouse (Dr.): 195 

M. Habibuliâh eş-Şınkîiî: 218 

M.Halil Herrâs (Dr.) 158 

M.Hamîde!-Fakî:35,141,282 

M. Hamîdullâh (Prof.): 172, 237 

M. Hayri Kırbaşoğlu (Doç. Dr.): 191 

M. Kami! (Hersekli): 234 

M. Kemâl Piyavoğlu: 90 

M. Muhammed Abduthamîd: 121 

M. Mustafa ei-A'zamî (Dr.): 161 , 269 

M. Nâ'im Atâ: 290 

M. Nasıruddîn el-Elbân'î: 1 1 1 , 1 12, 123, 201 , 293 

M.Nuri b.Umerei-Câvî:123 

M. Raif Efendi: 302 

M. Sa'id Çekmegil: 90 

M. Sa'id Hatiboğiu (Prof. Dr.): 190, 191 

M. Salim b. Mirza er-Rûmî: 228 

M. Seyyid İbnul-Huseyn, İbn Hamze ed-Dimeşkî: 71, 186, 

287 
M. Sıbğatuüâh el-Midrâsî: 203 
M. Sıddık Han İbnu'i-Hasen el-Kannûcî: 89, 98, 151, 162, 

314 
M. Tahir (Bursalı): 148 
M. Tayyib Okiç (Prof.): 233 
M. Valsan: 163 
M.YaşarKandemir: 127,181 
M. Zâhıd el-Kevserî: 282 
M.Zuheyreş-Şaviş:128 
M. Zuhrî en-Neccâr: 192 
el-Mahcûb: Bk, Abdullah b. İbrâhîm 
Mahmûd b. Abdussamed el-Fârukî: 114 
Mahmûd b. Ahmed el-Aynî: 34, 49, 128, 228, 242, 245, 

249,281,306 
Mahmûd b. Ahmed el-Feyyûmî: 182 
Mahmûd b. Ahmed, ibn Hatîbi'd-Dehşe: 104, 106 
Mahmûd b. Ali, Beyânu'l-Hak: 104 
Mahmûd b. Ali el-Demûnî: 182 
Mahmûd b. Ebî Bekr el-Ermevî: 105, 129 
Mahmûd b. Ebî Bekr el-Kelâbâzî: 185, 214 
Mahmûd b. Muhammed b. Dilşâd: 288 
Mahmûd b. Muhammed Nesîb, İbn Hamze ed-Dimeşkî: 

217 
Mahmûd b. Süleyman e!-Kefevî: 307 
Mahmûd b. Umer ez-Zemahşerî: 105, 214 
Mahmûd Denizkuşiarı: 319 



344 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Mahmud el-Arna'ûd: 35 

Mahmûd et-Tahhân (Dr.) 32, 136 

Mahmûd Muhammed eî-Tanâhî: 105, 118, 308 

Mahmûd Muhammed Şâkir: 35, 109 

ei-Makdisî: Bk., Abdullğanî b. Abdulvâhid 

Mâlik b. Enes: 15, 17, 44, 120, 164, 165, 230 

Ma'mer b. Râşid ei-Ezdî: 12, 19, 44, 53, 195 

Ma'mer İbnu'l-Musennâ: 102 

Ma'n b. İsa b. Dînâr: 45 

Manfred Fleischammer: 226 

Mansûr Ali Nâsıf: 167 

Mansûrb. ... et-Tablâvî: 147 

Mansûr b. Muhammed, Ebu Muzaffer es-Sem'ânt: 109, 

184,191 
Mansûr b. Selîm, İbnu'l İmâd el-Hemedânî: 83, 216, 299 
Mansûr Ibnu'l-Hasen e!-Kâzrûnî: 255 
el-Mardînî: Bk., Abdusselâm b. Umer 
el-Ma'rûf el-Berzencî: Bk., Muhammed b. Mustafa 
el-Mâservisî: Bk., el-Huseyn b. Muhammed 
el-Mâverdî: Bk., Ali b. Muhammed 
el-Mâzırî: Bk., Muhammed b. AH 
Max Weisweiier: 32 
Mehmed Arif: 121 
Mehmed Emre: 117 
Mehmed Serdaroğlu: 127 
Mekhûl b. Abdulazîz eş-Şâmî: 289 
el-Mekkî b. Abdusselâm el-Makdisî: 298 
el-Meliku'l-Eşref: Bk., Umer İbnu'i-Melik el-Muzaffer Mera'i 

b. Yusuf el-Keremî: 179 
el- Merâğî: Bk., Muhammed b. Ebî Bekr 
el-Merginânî:312 
Mervân: 13 

Mervân b. Ali el-Esedî: 46 
el-Mervezî: Bk., el-Huseyn İbnul-Hasen 
Mesleme Îbnu'l-Kasım el-Kurtubî: 190, 226 
Mes'ûd b. Ahmed eMrakî: 280 
el-Mevhibî: 120 

Mevlevî Vahiduzzaman: 282, 287, 289 
el-Mevsılî: Bk., Umerb. Bedr 
el-Meydânî: 78 

Mir Ganî: Bk., Usmân b. Ebî Bekr 
el-Mizzî: Bk., Yûsuf b. Abdurrahmân 
Moğoitay b. Kılıç et-Turkî: 139, 140, 169, 218, 246,247, 

270,271,288,290,325 
Monsieur Louİs: 145 
Mu'âz b. Cebel: 242 

ei-Mubârek b. Ahmed el-Ensârî: 227, 317 
e!-Mubârek b. Muhammed, İbnu'l-Esîr el-Cezerî: 28, 31, 

105, 129, 165, 166, 182, 200, 227, 233 
el-Mubârek b. Kâmil, İbnu'i-Haffâr: 184 
el-Mubârekfûrî: Bk'., Muhammed Abdurrahmân b. Abdur- 

rahîm 
Mucâhid: 242 



ei-Mucellâ b. Cemî: 185 

el-Mu'ezzin: Bk., Ahmed b. Abdulmelik 

Muhammed Abdulaziz el-Hûlî: 72 

Muhammed Abdullatîf 287 

Muhammed Abdurrahmân b. Abdurrahîm el-Mubârekfûrî: 

281,285 
Muhammed Ali, Arab-Zâde: 125 
Muhammed Arif: 126 
Muhammed Aşık b. Umer: 300 
Muhammed Atıf (iskilipli): 146 
Muhammed b. Abbâd el-Hailâtî: 199, 267 
Muhammed b. Abd el-lMevsılî: 224 
Muhammed b. Abdulaziz, İbn Cemâ'a: 84 
Muhammed b. Abduddâ'im el-Burmâvî: 247, 257 
Muhammed b. Abdulbakî ez-Zurkânî: 47, 149, 158, 173, 

280 
Muhammed b. Abdulcebbâr es-Sem'ânî: 107 
Muhammed b. Abdulğanî, İbn Nukia el-Bağdâdî: 79, 169, 

190,214,216 
Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî: 117, 251, 256, 285, 

281,287,289 
Muhammed b. Abdulhak b. Mâlik: 255 
Muhammed b. Abdullah el-lznikî: 88 
Muhammed b. Abduîhamîd el-Ferğanî, ed-Darîr: 81 
Muhammed b. Abdulhay el-Laknevî: 51, 180 
Muhammed b. Abdulkadir el-Fâsî: 1 18, 148 
Muhammed b. Abdulkadir, Hibetullâh el-Dimeşkî: 202, 298 
Muhammed b. Abdullah b. Kadîm el-Kûfî: 103 
Muhammed b. Abdullah b. Mâlik: 246 
Muhammed b. Abdullah b. Tûmert: 267 
Muhammed b. Abdullah b. Zekeriyâ en-Neysâbûrî: 57 
Muhammed b. Abdullah ei-Âmidî: 146 
Muhammed b. Abdullah el-Âmirî: 208 
Muhammed b. Abdullah el-Ayzarî: 149 
Muhammed b. Abdullah el-Berkî: 69 
Muhammed b. Abdullah el-Bencâbî: 281, 289 
Muhammed b. Abdullah el-Cevzakî: 81, 210, 219, 270 
Muhammed b. Abdullah e!-Hadramî, el-Mutayyen: 24, 57, 

205,225,231,291 
Muhammed b. Abdullah e!-Haydarî: 141 
Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Beyyi, el-Hâkimu'n- 

Neysabûrî: 28, 40, 70, 74, 76, 81, 109, 120,121, 134, 

135, 137, 139, 184, 200, 211, 272, 273, 296 
Muhammed b. Abdullah, Hatîbu'l-Fahriyye: 113 
Muhammed b. Abdullah, el-Hatîbu't-Tebrîzî: 227 
Muhammed b. Abdullah el-Kustantinî, Râ'if el-Mevlevî: 

302 
Muhammed b. Abdullah el-Mahramî: 213 
Muhammed b. Abdullah el-Merîsî: 48 
Muhammed b. Abdullah en-Nesefî: 145 
Muhammed b. Abdullah en-Nikdevî: 117 
Muhammed b. Abdullah es-Saffâr: 61 
Muhammed b. Abdullah b. Sencer el-Curcânî: 204 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



345 



Muhammed b. Abdullah es-Surhakî: 77 
Muhammed b. Abdullah, eş-Şerif el-Fâsî: 271, 314 
Muhammed b. Abdullah ez-Zerkeşî: 172, 173, 235, 246, 

311 
Muhammed b. Abdullah ez-Zurcâhî: 76 
Muhammed b. Abdullah, ibn Ammâr: 161 , 295 
Muhammed b, Abdullah, İbn Ebî Şeybe: 15 
Muhammed b. Abdullah, İbn Manzûr: 86 
Muhammed b. Abdullah, İbn Nasıridîn: 48, 126, 130, 186, 

214,248,259,268,322 
Muhammed b. Abdullah, İbn Zubur: 317 
Muhammed b. Abdullah, ibnu'l-arabî: 47, 128, 196,253, 

254, 277, 284 
Muhammed b. Abdullah, İbnu'l-Ebbâr: 216 
Muhammed b. Abdullah İbni'l-Musennâ: 54 
Muhammed b. Abdullah, Lebî Hafız: 157 
Muhammed b. Abduimeiik ei-Hemendânî: 298 
Muhammed b. Abduimeiik el-Kurtubî: 210, 291 
Muhammed b. Abdulvâhid ed-Dekkak: 184, 222, 273 
Muhammed b. Abdulvâhid ed-Dimeşkî: 194 
Muhammed b. Abdulvâhid, ed-Diyâ'u'l-Makdisî: 69, 93, 97, 

100, 115, 121, 152, 176, 191, 236, 294, 320 
Muhammed b. Abdulvâhid el-Gâfıkî: 233 
Muhammed b. Abdulvâhid, Gulâm Saleb: 104 
Muhammed b. Abdulvâhid, İbn Humâm: 130 
Muhammed b. Abdulvâhid el-Makdisî: 41, 56, 268 
Muhammed b. Abdulvâhid el-Melâhî: 82 
Muhammed b. Abdulvehhâb ez-Zubeyrî: 227 
Muhammed b. Abdurrahmân ei-Alkamt; 121 
Muhammed b. Abdurrahmân el-Berşensı: 145 
Muhammed b. Abdurrahmân ed-Değûlî: 206 
Muhammed b Abdurrahmân ei-Endelusî: 97, 185, 254 
Muhammed b Abdurrahmân el-Hazrecî: 308 
Muhammed b Abdurrahmân el-İcî: 303 
Muhammed b Abdurrahmân el-Merrakeşî: 299 
Muhammed b Abdurrahmân el-Mulehhas: 54 76 
Muhammed b Abdurrahmân es-Sehâvî: 35, 86, 87, 96, 
119, 130, 138, 141, 144, 153, 155, 162, 172, 186, 
192, 197, 226, 227,247, 253, 259, 267, 287, 300, 
309,313,318 
Muhammed b. Abdurrahmân es-Seksekî: 267 
Muhammed b. Abdurrahmân b. Zekeriyâ ei-Gazzî: 259 
Muhammed b Abdurrahmân ez-Zumrudî; 1 15 
Muhammed b Abdurrahmân, Kadî Safed: 308 
Muhammed b Abdurrahmân , İbn Ebî Zi'b: 13 
Muhammed b. Abdurresûl el-Berzencî: 132, 142 
Muhammed b. Abdusselâm e!-Huşenî: 104 
Muhammed b, Abidîn el-Hazrecî: 198 
Muhammed b. Adem el-Herevı: 103 
Muhammed b. Ahmed b. Abdulhâdî, İbn Kudâme el- 
Makdisî: 37, 38,292, 311 
Muhammed b. Ahmed b. Aii, Kâtibu'l-Vezîr: 76 
Muhammed b. Ahmed b. Eybek es-Surûcî: 274 



Muhammed b. Ahmed b. Mûsâ el-Aclûnî: 258 

Muhammed b. Ahmed b. Mûsâ el-Kuîeyrî: 247, 255 

Muhammed b. Ahmed b. Temîm el-Kayravânî: 225, 295 

Muhammed b. Ahmed b. Sa'id ei-Hanefî: 197 

Muhammed b. Ahmed b. Umer, Ebu's-Su'ûd: 154 

Muhammed b. Ahmed Ebû Bişr ed-Dûlâbî: 92, 231 , 235 

Muhammed b. Ahmed b. Sa'îd ei-Mâlinî: 215 

Muhammed b. AhmedEbul-Me'âlî; 309 

Muhammed b. Ahmed ed-Dakkak: İbnu'l-Hâdibe: 77 

Muhammed b. Ahmed e!-Abbâdî: 307 

Muhammed b. Ahmed ei-Adbî, el-Ğassâl: 104, 184, 296 

Muhammed b. Ahmed el-Battâl eS-Yemenî: 82 

Muhammed b. Ahmed el-Buhârî, Guncâr: 235, 297 

Muhammed b. Ahmed el-Cârûdî: 58 

Muhammed b. Ahmed el-Ceyyânî: 255 

Muhammed b. Ahmed ei-Ebîverdî: 185, 216, 298 

Muhammed b. Ahmed el-Efda! et-Terîmî: 258 

Muhammed b. Ahmed el-Esnevî: 156 

Muhammed b. Ahmed el-Fârîss: 109 

Muhammed b. Ahmed el-Futûhî: 173 

Muhammed b. Ahmed el-Gazzî: 36 

Muhammed b. Ahmed el-Gırnati: 267 

Muhammed b. Ahmed el-Ğıtrîfî: 209, 270 

Muhammed b. Ahmed el-Gûrî: 55 

Muhammed b. Ahmed el-Hadarî: 88 

Muhammed b. Ahmed el-Halîiî: 173 

Muhammed b. Ahmed el-Hûbî: 46, 141 

Muhammed b. Ahmed el-Huseynî: 216 

Muhammed b. Ahmed el-İznikî: 116 

Muhammed b. Ahmed el-Mardînî el-Turkmânî: 317 

Muhammed b, Ahmed el-Mısrî: 152 

Muhammed b. Ahmed ei-Muşhimu'l-Kebîr: 148, 174, 301 

Muhammed b. Ahmed el-Yemenî el-Ehdel: 252 

Muhammed b. Ahmed en-Nahvî, İbn Keysân: 104 

Muhammed b. Ahmed en-Neysâbûrî, el-Hâkimu'l-Kebîr: 

29,81,92,161,244,264,284 
Muhammed b. Ahmed er-Râzı: 277 
Muhammed b. Ahmed es-Sa'dî: 174 
Muhammed b. Ahmed es-Safârinî: 36 
Muhammed b. Ahmed es-Su'ûdî: 84 
Muhammed b. Ahmed et-Temîmi: 274 
Muhammed b. Ahmed eş-Şevberî: 159 
Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî: 51, 70, 71, 92, 93, 168, 

169, 186, 190, 197, 204, 212, 214, 227, 228, 234, 

268, 274, 275, 289, 297, 306, 318, 319, 320 
Muhammed b. Ahmed ez-Zekvânî: 77 
Muhammed b. Ahmed İbn Abdiihâdî: 161, 173, 190, 185, 

313 
Muhammed b. Ahmed İbn Bâbeveyh el-Kummî: 104 
Muhammed b. Ahmed İbn Cemâ'a: 139 
Muhammed b. Ahmed İbn Cemi' el-Gassânî: 184, 207 
Muhammed b. Ahmed İbn Ebil-Fevâris: 97 
Muhammed b. Ahmed İbn Ebî Hayseme: 225 



346 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Muhammed b. Ahmed İbn Gazı: 130 Muhammed b, 
Muhammed b. Ahmed İbn Hamdan: 206 1 43, 1 63 

Muhammed b. Ahmed iibn Harârer: 75 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbn Hatibi Daryâ: 129 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbn Kudâme: 152, 190 Muhammed b. 
Muhammed b. Ahmed İbn merzûk et-Tîlemsânî: 34, 35, Muhammed b. 

132, 156, 216, 261, 308 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbn Sem'ûn: 76 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbnu'l-Cevherî: 1 32 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbnu'l-Cezzî: 1 1 8 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbnu'l-Keyyâl: 193 Muhammed b. 

Muhammed b. Ahmed İbnu'l-Munîr: 89 Muhammed b. 

Muhammed b. A'iz b. Ahmed ei-Kuraşî: 24, 1 71 , 275 Muhammed b. 

Muhammed b. Akıl el-Batisî: 285 Muhammed b. 

Muhammed b. Akil el-Belhî: 206, 269, 295 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali, Allânu'l-Mekkî: 117,118 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali, Aşık Çelebî: 88 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali b. Abdullah el-Endeiusî: 82 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali b. Ebi'ş-Şerîf: 1 55 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali b. Sahr el-Ezdî: 76 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali, Ebu Hayyân el-Endelusî: 31 1 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali Ebu Müslim el-İsbehânî: 220 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali Ebu'l-Ğanâ'im: 184 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ed-Dâvûdî: 79, 31 8 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ed-Dimeşkî: 309 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ei-Ahmedî: 250, 253 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Atrûşî: 1 1 5 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ei-Bâcem'avî: 265 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Bilâlî : 1 1 8 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ei-Esterâbâdî: 229 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Furâhînânî: 295 Muhammed b. 
Muhammed b. Ali ei-Ğassânî, İbn Asker: 102 280, 282 

Muhammed b. Ali el-Hakîrnu ! t-Tirmizî : 78, 100, 121, 325 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Haiebî: 1 90 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Hakefî : 254 Muhammed b. 
Muhammed b. Ali ef-Huseynî, İbn Hamze ed-Demeşkî: Muhammed b. 

228 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Kaffâl eş-Şâşî: 1 09 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Kassâb: 291 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali ei-Kucîlî: 258 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Kutbu'i-Mekkî: 307 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali en-Nakkâş: 76 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali en-Nessâbe el-Kureşî: 80 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali er-Rabatî: 257 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali es-Sebbân: 151 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali es-Sunûsî: 202 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali es-Sûrî: 188 Muhammed b. 
Muhammed b. Ali eş-Şevkânî: 37, 119, 132, 153, 178, 179 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali eş-Şinvânî: 267 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali, Kutbuddîn en-Nehruvânî: 1 67 Muhammed b. 

Muhammed b. Ali el-Mâzirî: 270 Muhammed b. 
Muhammed b. Ali Muhyiddîn İbnu'i-Arabî: 82, 163, 260, Muhammed b. 

267 Muhammed b. 



Aii İbn Dakîki'l-İyd: 35, 37, 83, 86, 129, 

Ali ibn Karziyâl: 245 

Ali İbnTûfûn: 41, 114,218 

AlilbnVed'ân:40,81,177 

Aii İbn Cemâ'a: 143 

Ali İbnu'd-Dehhân: 105 

Aii İbnu'l-Fadl, Fustuka: 106 

Ali İbnu'l-Ğarîk: 97 

Ali İbnu'l-Uşârî: 59 

Ali Ibnu'n-Nakkâş: 38, 311 

Aii İbnu's-Sâbûnî: 67, 214, 216 

Ammâr el-Malikî, İbn Ammâr: 36, 98 

Amr el-Ukaylî: 50, 120, 121 , 128, 160, 239 

Amr er-Razzâz: 75 

Asım es-Sekafî: 24 

Atâ'ullâh ei-Herevî: 113,265 

Atık el-Ezdî: 167 

Ayşûn et-Tuleytılî: 47 

Bahâdır ez-Zerkeşî: 141, 216 

Bedruddîn el-Karâfî: 309 

Beşşâr, Bundâr: 56 

Ca'fer b. Gâlib el-Cuveybârî: 296 

Ca'fer, İbnu'n-Neccâr ef-Kûfî: 296 

Cerîr et-Taberî: 28, 109, 192, 225, 315 

Cuhâfe: 198 

Dâvud b. Muhammed el-Bâzilî: 258 

Ebî Bekr b. Ali es-Suyûtî: 147 

Ebî Bekr ed-Demâminî: 247 

Ebî Bekr, eş-Şâfi'î: 312 

Ebî Bekr, ibn Kayyimi'l-Cevziyye: 172, 276, 

Ebi Bekr, İbnu'l-Huseyn el-Merâğî: 249 

Ebî Bekr es-Safedî, İbnu'd-Deyrî: 316 

Ebî Bekr el-Usfurî: 90 

Ebî Bekr, el-Vâ'iz et-Temîmî: 233 

Ebî Hatim: 240 

Ebî İshak ei-Makdisî: 147 

Ebî Nasr Futûh el-Humeydî : 1 91 , 272 

Ebî Zemnîn: 46 

Eşi'ş-Şerîf el-Kudusî: 155 

Es'ad ed-Devvânî: 87 

Es'ad el-Menûfî: 305 

Eşlem et-Tûsî: 81, 203, 320 

Aii Fahruddîn el-Abbâsî: 249 

Fudayt ed-Dabbî: 13, 19 

Habîb el-Bağdâdî: 103, 215, 295 

İbn Fethûn: 232, 233 

Halef, İbnu'i-Murâbıt: 245, 259 

Hâiid, Ebu Bekr el-Acurrî: 320 

Halîfe b. Umer el-Vuşnânî: 264 

Halil el-kavukcî: 86, 143, 151,180 

Halîi ei-Kabâkıbî: 154, 156 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



347 



Muhammed b. Halî el-Maşîşî: 151 

Muhammed b. Halîl e!-Murâdî: 229 

Muhammed b. Hamdeveyh el-Hûrkanhi: 295, 303 

Muhammed b. Hâmid, İbnu's-Sirrî: 294 

Muhammed b. Hani', el-Esrem: 291 

Muhammed b. Harun er-Rûyânî: 206 

Muhammed b. Harım el-Ukaylî: 57 

Muhammed b. Hibbân el-Bustî: 15, 27, 50, 69, 91, 100, 

152, 161, 183,192, 206, 226, 232, 235, 269, 273, 

291,296,303,310 
Muhammed b. Hiiâ! es-Sâbî: 226 
Muhammed b. Hişâm e!-Fezârî: 56 
Muhammed b. Hişâm es-Sedûsî: 203 
Muhammed b. Husrev el-Belhî: 207 
Muhammed b. İbrâhîm . Al, İbnu'I-Mukrî: 81, 90, 97, 100 
Muhammed b. İbrâmîm, Ebu Bekr el-İsbehânî: 81 
Muhammed b. İbrâhîm, Ebu Bekr el-Mukrî: 302 
Muhammed b. İbrâhîm el-Assâl: 226 
Muhammed b. İbrâhîm el-Curcânî: 76 
Muhammed b. İbrâhîm el-Halîlî: 145 
Muhammed b. İbrâhîm ei-Huzâ'î: 57 
Muhammed b. İbrâhîm el-Kâmî ei-Edirnevî: 307 
Muhammed b. İbrâhîm e!-Munavî: 113, 114,118, 
Muhammed b. İbrâhîm e!-Yakûrî: 264 
Muhammed b. İbrâhîm et-Tarsûsî: 203 
Muhammed b. İbrâhîm, İbn Cem'a el-Kinânî: 138, 13, 276 
Muhammed b. İbrâhîm, İbn Gusn: 186 
Muhammed b. İbrâhîm, İbnu'l-Cezerî: 299 
Muhammed b. İbrâhîm, İbnu'l-Hanbelî: 155 
Muhammed b. İbrâhîm, İbnu'l-Manzûr el-İsbehânî: 315 
Muhammed b. İbrâhîm Ibnu'l-Vezîr: 1 30, 1 45, 294 
Muhammed b. İdrîs, Ebu Hatim er-Râzî: 26 
Muhammed b. İdrîs eş-Sâfii: 49,133, 192, 198, 200, 289, 

308 
Muhammed b. İsâ b. Abdullah: 26 
Muhammed b. İsa el-Ensârî: 298 
Muhammed b. İsâ es-San'ânî: 39 
Muhammed b. îsa et-Tirmîzî: 44, 73, 78, 110, 134, 160, 

166,229,231,282,286,299 
Muhammed b. Ishâk b. Huzeyme, İbn Huzeyme: 205, 269 
Muhammed b. Ishâk, İbn İshâk: 19, 171, 275 
Muhammed b. İshâk b. Mende: 76, 92, 100, 184, 232, 

234, 294, 296 
Muhammed b. İshâk es-Saymerî: 152 
Muhammed b. İshâk, Sadruddîn el-Kûnevî: 83, 129 
Muhammed b, İshâk es-Serrâc: 207, 226, 232 
Muhammed b. İsmâ'il el-Buhârî: 16, 17, 24, 25, 26, 32, 33, 

35, 40, 43, 45, 49, 50, 69, 70, 73, 91, 108, 115, 119, 

160, 166, 207, 211, 212, 216, 218, 223, 224, 226, 

232, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 257, 

269, 273, 277, 292 
Muhammed b. ismâ'il, el-Emîru's-Şan'ânî: 35, 39, 122, 

145, 148 
Muhammed b. İsmâ'il el-Yemenî: 307 



Muhhammed b. İsmâ'il, İbn Halfûn el-İşbilî: 48, 137, 227, 

273 
Muhammed b. Kuibuddîn el-İznikî: 113 
Muhammed b. Mahled ed-Dûrî: 206 
Muhammed b. Mahmûd el-Bâbertî: 115 
Muhammed b. Mahmûd, İbnu'n-Neccâr el-Bağdâdî: 34, 

41,80,185,216,219,297,-310 
Muhammed b. Mansûr el-Esbahî: 168 
Muhammed b. Mansûr et-Teiemsânî, İbn Hedİyye: 299 
Muhammed b. Matar ez-Zehrânî: 230 
Muhammed b. Mihrân en-Neysâbûrî, Ebu Bekr el-İsmâ"ilî; 

52 
Muhammed b. Mihrân er-Râzî , el-Cemmâl: 40 
Muhammed b. Muhammed b. Abdulkerîm el-Mevstiî: 106 
Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Haydarî; 155, 

157,180,249,253,309 
Muhammed b.Muhammed b. Abdullah İbnu'l-Akûlî: 225 
Muhammed b.Muhammed b. Abdurrahmân, İmâmu'l- 

Kâmifiyye: 159,247, 248 
Muhammed b.Muhammed b. Ahmed ei-Gırnâtî: 267 
Muhammed b.Muhammed b. ahmed, İbnu'l-Cezzî 118 
Muhammed b.Muhammed b. Ali el-Bâcem'avî: 265 
Muhammed b.Muhammed b. Ali e!-Cezerî 87, 95, 113, 

145,197,203,226,227,276,301 
Muhammed b.Muhammed b. Ali es-Senderûsî: 234 
Muhammed b. Muhammed b. Ali, İbn Hamze: 227 
Muhammed b. Muhammed b. Hıdırel-Ayzarî: 144 
^Muhammed b. Muhammed b. İbrâhîm el-Buhârî: 129 
Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Gazzî: 159, 
C;vM73; -^ 
Muhammed b.Muhammed b. Muhammed el-Murtada'z- 

Zebîbî: 89, 95, 151>198 
Muhammed b. Muhammed b. Muhammed eş-Şîrâzî: 41 
Muhammed b. Muhammed b. Muhammed ez-Zinhâdî: 76 
Muhammed b. Muhammed b.Muhammed, İbn Fehd: 169, 

236,268,316 
Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, İbn Seyyidî'n- 

Nâs: 276, 284 
Muhammed b. Muhammed b. Recâ, İbnu's-Sindî: 24, 210, 

268,311 
Muhammed b. Muhammed b. Süleyman el-Bağandî: 58, 

75 
Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf et-Tûsî: 210, 268 
Muhammed b. Muhammed Cemaîuddin el-Aksarâyî: 129 
Muhammed b. Muhammed Ebu'i-Feth el-Buhârî : 90 
Muhammed b. Muhammed Ebu'l-Feyd: 198 
Muhammed b. Muhammed ed-Dimeşkî: 37 
Muhammed b. Muhammed ed-Dimyâtî, İbnu'Meyyît: 150 
Muhammed b. Muhammed ed-Dûiecî: 155, 254 
Muhammed b. Muhammed ed-Dutcâ: 88 
Muhammed b. Muhammed el-Cemâfî, Çelebi Halîfe: 87 
Muhammed b. Muhammed el-Ensârî: 303 
Muhammed b. Muhammed ei-Esedî: 116 



348 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Muhammed b. Muhammed el-Havrânî: 82, 111, 
Muhammed b. Muhammed el-Haydarî: 80 
Muhammed b. Muhammed el-Hicâzî: 85 
Muhammed b. Muhammed el-Kaşğarî: 105, 233 
Muhammed b. Muhammed e!-Menzîfî: 249 
Muhammed b. Muhammed el-Mervezî, el-Kuşmihânî: 255 
Muhammed b. Muhammed el-Mısrî: 112 
Muhammed b. Muhammed et-Tâ'î: 82 
Muhammed b. Muhammed et-Tatvânî: 260 
Muhammed b. Muhammed ez-Ziyâdî: 76 
Muhammed b. Muhammed , İbn Ebi'ş-Şerîf: 155 
Muhammed b. Muhammed , İbnul-Arefe: 320, 321 
Muhammed b. Muhammed İbnu'l-Huseyn, İbn Ebî Ya'lâ: 

309 
Muhammed b. Muhammed , Okcuzâde: 88 
Muhammed b. Mukatil: 243 
Muhammed b. Mûsâ ed-Demîrî: 288, 79 
Muhammed b. Mûsâ e!-Hâzimî: 73, 193, 214, 311, 216, 

221 
Muhammed b. Musa el-Merrakeşî: 87 
Muhammed b. Müslim, İbn Şihâb ez-Zuhrî: 12, 13, 18, 52, 

56,73,170,230,275 
Muhammed b. Müslim b. Kuteybe, İbn Kuteybe: 23, 68, 

99,101,103,107,192 
Muhammed b. Mustafa Aşir el-Hafid: 89 
Muhammed b. Mustafa ed-Desûkî: 151 
Muhammed b. Mustafa el-Ma'rûf el-Berzencî: 152 
Muhammed b. Mustafa eş-Şehâvî: 151 
Muhammed b. Nasr, Ebu'l-Fadi el-Fârisî: 77 
Muhammed b. Nasr el-Mervezî: 104, 205 
Muhammed b. Nasr es-Selâmî: 216 
Muhammed b. Nasûh el-Üskudârî: 125 
Muhammed b. Pîr Ali el-Birgivî: 88, 140 
Muhammed b. Rıdvan el-Vâdî Aşî: 103 
Muhammed b. Sa'd el-Ebîverdî: 231 
Muhammed b. Sa'd, İbn Sa'd, Kâtibu'l-Vâkıdî: 25, 223, 

231,304 
Muhammed b. Sa'dân, Ca'du'l-Mevlâ: 150 
Muhammed b. Sa'îd, İbnu'd-Dubeysı: 185, 297, 299 
Muhammed b. Sa'id, İbn Ma'n: 294 
Muhammed b, Sa'îd el-Kuşeyrî: 295 
Muhammed b. Sa'îd b. Yahya el-Vâsıtî: 245 
Muhammed b. Salim b. Ali et-Tablâvî: 259 
Muhammed b. Salim el-Hafenî: 122 
Muhammed b. Sâiim en-Nablusî: 132 
Muhammed b. Seleme: 77 
Muhammed b. Selâme ei-Kudâ'î: 77, 109, 152, 177, 208, 

326 
Muhammed b. Serî 1 el-Belhî: 177 
Muhammed b, Sinan el-Bağdâdî: 57 
Muhammed b. Süleyman el-Kâfiyeci: 130, 149 
Muhammed b. Süleyman el-Me'âfirî: 82, 86, 106 
Muhammed b. Süleyman er-Rûdânî: 126 



Muhammed b. Şâkir ei-Ketbî: 317 

Muhammed b. Tâhir el-Fetîenî: 102, 106, 178,215 

Muhammed b. Tâhir el-Makdisî, İbnu'l-Kayserânî: 40, 51, 

70, 79, 92, 93, 97, 100, 152, 159, 161, 175, 181, 184, 

199,207,208,218,273,282,298,319 
Muhammed b. Ubâde el-Adevî: 139 
Muhammed b. Ubeydullâh el-Musebbahî: 297 
Muhammed b. Umer b. Ahmed el-Halebî: 256 
Muhammed b. Umer, ebu Mûsa'l-Medînî: 41, 79, 114, 

180, 189, 203, 232, 233, 234, 277, 315 
Muhammed b. Umer, el-İsbehânî: 102 
Muhammed b. Umer ei-Uzbekî: 300 
Muhammed b. Umer el-Vâkıdî: 99, 171 , 275 
Muhammed b. Umer, Hafidu Akşemseddin: 305 
Muhammed b. Umer, ibnu'S-Ci'âbî: 189, 296 
Muhammed b. Umer, İbnu'S-Murahhii: 34 
Muhammed b. Usmân el-Ca'd: 104 
Muhammed b. Usmân b. Ebî Bekr Mîr Ganî: 151 
Muhammed b. Usmân el-Marînî: 253 
Muhammed b. Usmân İbnu'l-Veiîd es-Sulemî: 60 
Muhammed b. Yahya, Behrân: 313 
Muhammed b. Yahya, Ebu Bekr el-Hemendânî: 291 
Muhammed b. Yahya ed-Derâverdî: 203 
Muhammed b. Yahya el-İsbehânî, İbn Mende: 134 
Muhammed b. Yahya el-Karâfî 47, 181 
Muhammed b. Yahya el-Kudusî: 234 
Muhammed b. Yahya ez-Zuhlî: 24, 56, 160 
Muhammed b. Ya'kub el-Bunbânî: 252 
Muhammed b. Ya'kub el-Esam: 75 
Muhammed b. Ya'kub el-Fîruzâbâdî 36, 41, 114, 116, 

118,167,177,253,299,306,308,324 
Muhammed b. Ya'kub el-Makdisî: 233 
Muhammed b. Ya'kub, İbnu'l-Ahrem: 206, 209 
Muhammed b. Yâr Muhammed e!-Hindî: 316 
Muhammed b. Yezîd es-Sumâlî: 104 
Muhammed b. Yezîd, İbn Mâce el-Kazvînî: 23, 26, 225, 

288,295,315, 
Muhammed b. Yûsuf: 197 
Muhammed b. Yûsuf b. Ebî Sa'îd: 139 
Muhammed b. Yûsuf b. Matar el-Firebrî: 240 
Muhammed b. Yûsuf, Ebu Zur'a el-Curcânî: 79 
Muhammed b. Yûsuf el-Endeiusî: 82 
Muhammed b. Yûsuf ei-Firyâbî: 314 
Muhammed b. Yûsuf el-Gırnâtî: 185 
Muhammed b. Yûsuf el-Kirmânî 250 
Muhammed b, Yûsuf el-Kunevî: 265 
Muhammed b. Yûsuf, İbn Dust et-Allâf: 75 
Muhammed b. Yûsuf, ibn Museddâ: 207 
Muhammed b. Ziyâd el-Kûfî: 103 
Muhammed Cemâluddîn ei-Kasımî: 51 , 151 
Muhammed el-Bencâbî: 287 
Muhammed ei-Beşîr Zâfir el-Ezherî: 180 
Muhammed el-Beşşâbe: 149 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



349 



Muhammed el-Hanefî: 300 

Muhammed el-Hlcâzî b. Muhammed, el-Vâ'iz el- 

Kalkaşendî: 89, 122, 143 
Muhammed el-Kebîr b. Muhammed ei-Anberî: 267 
Muhammed ei-Kudusî, Ebu Hâmid: 259 
Muhammed el-Mursâvî: 145 
Muhammed el-Usmânî İbnu'l-Gazî: 252 
Muhammed Emîn el-Hâmî: 235 
Muhammed Emîn, Emîr Bâdşâh e!-Buhârî: 142 
Muhammed Enver Şâh e!-Keşmirî: 285 
Muhammed Es'ad b. Abdullah el-Mevsıiî: 126 
Muhammed es-Sabbâğ; 282 
Muhammed es-Sufeyrî: 254 
Muhammed Eşref Emir el-Azîmâbâdî: 281 
Muhammed et-Tusî:304 
Muhammed Fu'âd Abdulbâkî: 218, 255, 288 
Muhammed Hayât b. İbrâhîm es-Sindî: 85, 316 
Muhammed İbnu'l-Abbâs ed-Dabbî, İbn Ebî Zuhi: 209 
Muhammed İbnu'i-Alkamî: 121 
Muhammed İbnu'l-Atîk el-Ezdî: 302 
Muhammed İbnu'l-Esbâğ; 109 
Muhammed İbnu'l-Fadl eş-Şehristânî: 82 
Muhammed İbnu'l-Ferce el,Ezrak: 57 
Muhammed İbnu'l-Hâc Haydar e!-Kefevî: 88 
Muhammed İbnu'S-Hâris el-Kayravânî: 79, 296 
Muhammed İbnu'l-Hasen b. Ali el-Belhî: 282 
Muhammed İbnu'l-Hasen b. Mahlûî er-Râşidî: 156 
Muhammed İbnu'l-Hasen el-Bennânî: 85, 116 
Muhammed İbnu'l-Hasen el-Ca'ferî: 77 
Muhammed İbnu'l-Hasen el-Huseynî: 308 
Muhammed İbnu'l-Hasen en-Nakkâş: 315 
Muhammed İbnu'l-Hasen en-Neysâbûrî: 109 
Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Şeybânî: 44, 45, 48 
Muhammed İbnu'l-Hasen eş-Şumunnî: 146, 147 
Muhammed İbnu'l-Hasen ez-Zebîdî: 289 
Muhammed İbnu'l-Hasen, İbn Dureyd: 104 
Muhammed İbnu'i-Hasen, İbn Himmât ed-Dimeşkî: 150, 

176,313 
Muhammed İbnul-Huseyn b. Atik: 185 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Âcurrî: 49, 81, 109 
Muhammed İbnul-Huseyn el-Asyûtî: 84 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Ezdî, Ebui Feth: 50, 63, 70, 

97 
Muhammed İbnu'l-Huseyn ei-Hârisî: 88 
Muhammed İbnu'l-Huseyn ei-Kaffâi eş-Şâşî: 68 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Kûfî: 204 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Merrî: 271 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Mevsilî: 170, 232 
Muhammed İbnul-Huseyn el-Veda'î: 205 
Muhammed İbnu'l-Huseyn, eiA/ezîru'1-Mağribî: 189,305 
Muhammed İbnu'l-Huseyn es-Suîemî: 81, 305 
Muhammed İbnul-Huseyn eş-Şerîf er-Radî: 72 
Muhammed İbnu'l-Huseyn, İbn Hamze ed-Dimeşkî: 93, 



202 

Muhammed İbnu'l-Kasım b. Muhammed: 259 

Muhammed İbnu'l-Kasım, Câsûsu'l-Fâs: 301 

Muhammed İbnu'l-Kasım, Ebu Ali ed-Dimeşkî: 61 

Muhammed İbnu'l-Kasım, Ebu'l-Hasen: 315 

Muhammed İbnu'l-Kasım et-Basrî, en-Nessâbe: 79 

Muhammed İbnu'l-Kasım el-Buhturî: 75 

Muhammed İbnu'l-Kasım el-Enbârî: 75, 104 

Muhammed İbnu'l-Kasım er-Rassâ': 250 

Muhammed İbnu'i-Mansûres-Sem'ânî: 77 

Muhammed İbnu'l-Mehdî: 204 

Muhammed İbnu'l-Mekkî el-Cizzînî: 87 

Muhammed İbnu'l-Mubârek es-Sûrî: 45 

Muhammed İbnu'l-Mukerrem, İbn Manzûr: 298 

Muhammed İbnu'l-Musiafa el-Akkirmânî: 254 

Muhammed İbnu'l-Mustafa el-Hâdimî: 324 

Muhammed İbnu'l-Mustenîr, el-Kutrub: 102 

Muhammed İbnu'l-Muzaffer el-Bezzâz: 53 

Muhammed İbnu'l-Muzaffer el-Halhâlî: 115 

Muhammed İbnu'l-Velîd, İbnu'ş-Şahna: 149, 306 

Muhammed İbnu'i-Velîd et-Tartûşî: 42 

Muhammed İbnul-Yemân es-Semerkandî: 294 

Muhammed İbnu'i-Sabbâh ed-Dûlâbî: 290 

Muhammed İbnu's-Sa'îd el-Kâzrûnî: 247 

Muhammed İbnu's-Serrâc: 230 

Muhammed İbnu's-Seyyid Alâ el-Malatî: 147, 252 

Muhammed İbnu's-Seyyid Derviş, el-Hûtull-Beyrûtî: 174, 

324 
Muhammed İbnu's-Seyyid Muhammed es-Sendersî: 324 
Muhammed İbnu't-Tayyib es-Sîndî: 285 
Muhammed İbnu't-Temînî: 244 
Muhammed İbrâhîm el-Hadramî: 257 
Muhammed Kuveysım b. Alî et-Tûnisî: 229 
Muhammed Lutfî es-Sabbâğ (Dr.): 170, 177 
Muhammed Murtada el-Huseynî: 217, 313 
Muhammed Re'fet Sa'sd (Dr.): 32, 136 
Muhammed Reşîd Rıdâ: 35 
Muhammd Sıddîk Hasan Han e!-Kannûcî: 261, 266 
Muhammed Şukrî b. Hasen el-Ankaravî: 262 
Muhammed Şâh b. Muhammed, İbnu'l-Hâc: 257 
Muhammed Şâkir b. Ali el-Akkad: 154, 301 
Muhammed Şemsuddîn b. Muhammed eş-Şâfil: 87 
Muhammed Şemsulhak el-Azîmâbâdî: 281 , 291 
Muhammed Şerîf et-Tukâdî: 262, 274 
Muhammed Şerefuddîn b. İbrâhîm es-Sulemî: 113 
Muhammed Şeyhuislâm b. Abdussamed ed-DihSievî: 253 
Muhammed Tacuddîn Abduimuhsin el-Kala'î: 285 
Muhammed Usmân b. Ebî Bekr Mir Ganî: 150 
Muhammedu'l-Eşrefî b. Halil Baba el-Bursavî: 156 
el-Muhelleb b. Ahmed e!-Esedî, İbn Ebî Sufre: 46, 245, 

260 
Muhibbuddîn ei-Hatîb: 35, 37 
Muhibbuddîn et-Taberî: Bk., Ahmed b. Abdullah 



350 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Muhyiddîn İbnu'l-Arabî: Bk., Muhammed b. Afi 

el-Munîr b. Ahmed b. İshâk: 76 

el-Munzirî: Bk., Abdulazîm b. Abdufkâvî 

Mûsâ b. Affân el-Aydinî : 113 

Mûsâb.Aii:213 

Mûsâ b. Dâvud: 54 

Mûsâ b.Uiey: 213 

Mûsâ b. Târik ez-Zebîdî: 291 

Mû$âb.Ukbe:18,53,17 

Mûsâ İbnu'i-Abbâs, Ebu İmrân ei-Cuveynî: 208, 263 

Mus'ab b. Abdullah ez-Zubeyrî: 45 

Musedded b, Muserhed ei-Basrî: 200, 241 
el-Musennâ b. Abdullah b. Enes: 53, 21, 22 
Müslim İbnıTI-Haccâc el-Kuşeyrî: 25, 27, 28, 33, 35, 39, 
45, 70, 72, 73, 91, 95, 99, 110, 115, 133, 160, 165, 
166, 190, 204, 210, 214, 216, 218, 225, 239, 262, 
263,292,304,319,323 
Mustafa b. Mahmûd et-Turhalî: 89 
Muşta b. Muhammed b. Yûnus el-Hanefî: 301 
Mustafa b. Muhammed el-Bağdadî: 132 
Mustafa b. Muhammed el-Birgivî: 149 
Mustafa b. Muhammed ei-Eibistânî , İbn Yemiîhâ; 146 
Mustafa b. Muhammed ei-Kastamûnî, Hâcegî-Zâde: 254 
Mustafa b. Salih el-Kustantînî: 149 
Mustafa b. Şa'bân el-Gelibuvî: 251 
Mustafa b. Umer el-Uskudârî , Celeb: 266 
Mustafa b. Umer ed-Diyarbekrî, Kurşunlu-Zâde: 266 
Mustafa Çevâd: 214 
Mustafa İlhan (Dr.): 138 
Mustafa Muhammed Ammâra: 256 
Mustafa Özcırık: 90 

eî-Mustağfirî; Bk., Ca'fer b. Muhammed 
Mustakîm-Zâde: Bk., Süleyman b. Sa'duddîn 
el-Muşhim ei-Kebîr: Bk., Muhammed b. Ahmed 
ei-Mutahhin: Bk., Abduliatîf b. Yûsuf el-Mevsılî 
el-Mutayyen: Bk., Muhammed b. Abdullah 
eî-Mu'temir b. Süleyman et-Teymî: 19, 171 
el-Muttakî el-Hindî; Bk., Ali b. Husammuddîn 
Mücteba Uğur (Prof. Dr.) 86, 261 

- N- 

en-Nablusî: Bk., Abdulğanîb. İsmâ'il 

en-Nadr b. Şumeyl el-Mâzinî: 102 

Nafı": 237 

Naîm Erdoğan: 157 

Nasır b. Ahmed el-B isken: 228 

Nâstr İbnu'l-Huseyn el-Mervezî: 76 

Nasr b, Abdurrahmân et-Tûsî: 67 

Nasr b. Ahmed, Nasrek el-Kindî: 205 

Nasr b. İbrâhîm el-Herevî: 207 

Nasr b. İbrâhîm el-Makdisî: 81 , 294, 319 

Nasr b. Muhammed es-Silefî: 67 

en-Neccâd: Bk., Ahmed b. Süleyman 



Necîh b. Abdurrahmân es-Sindî: 19 

Necip Fazıl Kısakürek: 127, 259 

en-Nese'î: Bk., Ahmed b. Şu'ayb 

en-Nessâbe el- Yemeni: Bk., Ahmed b. Muhammed 

en-Nevevî: Bk., Yahya b. Şeref 

Nevzat Aşık (Doç. Dr.): 236 

Nizamulmuik Ebu Ali: 77 

Nu'aym b. Abdulmeiik el-İsterâbâbî: 76 

Nu'aym b. Hammâd el-Huzâ'ı: 26, 98, 200 

Nubeyt b. Şerît: 52 

Nûh b. Mustafa el-Kûnevî: 164 

en-Nu'mân b. Abdusseiâm et-Temînî: 54 

en-Nûmân b. Sabit İmâm A'zam Ebû Hanîfe: 198, 199 

Numan Kurtuluş: 127 

Nur b. Muhammed el-Kâsânî: 301 

Nureddin Boyacılar (Dr.): 176 

Nuruddîn el-Heysemî: Bk., b. Ebî bekr 

Nuruddîn Itr (Dr.): 222 

Nurul-Hak b. Abdulhak ed-Dihlevî: 251 , 266 

Nûru'l-Hasen Han, Ebu'l-Hayr: 39 

en-Nuveyrî: bk., Ahmed b. Muhammed 



-O- 

Ömer Nasûhî Bilmen: 127 



O- 



- R- 

Radiyuddîn Ebu'l-Hayr Abdulmecîd Han: 257 

er-Râfi'î: Bk., Abdulkerim b. Muhammed 

Râğıp imamoğlu: 237 

Râ'if el-Mevievî: Bk., Muhammed b. Abdullah 

er-Râmehurmuzî: Bk., el-Hasen b. Abdurrahmân 

er-Râşİdî: Bk., Muhammed İbnu'l-Hasen 

Ravhb.Ubâde:108 

er-Rebî b. Hubeyb; 44, 52 

er-Rebî b. Süleyman: 192, 200 

er-Remlî: Bk., Ahmed İbnu'l-Hasen 

Resûlâ b. Ahmed et-Tabbânî: 246 

Rezîn b. Mu'âviye el-Abderî : 165, 166 

Rıdvan b. Abdullah: 87 

Rıfkı Durgun: 177 

er-Rib'ı: Bk., İbrahim İbnu'l-Huseyn 

Rosenfeîd:215 

er-Rundî: Bk, Ahmed b. Selmân 

Ruste: Bk,, Abdurrahmân b. Umer 

er-Ruşâtî: Bk., Abdulfâh b. Ali 

er-Rûyânî: Bk., Abdulvâhid b. İsmâ'il 

-S- 

es-Sâ'atı: Bk., Ahmed b. Abdurrahmân 

Sabit b. Abdullah el-Ensârî: 201 

Sabit b. Mansûr el-Kîlî: 67 

Sabit b. Sa'îd el-Kûfî: 103 

Sa'd b. Mâlik, Ebu Sa'îdi'i-Hudrî: 8, 201 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



351 



Sa'db.Ubâde:236 

Sadaka İbnu'l-Huseyn, İbnu'i-Haddâd: 297 

Sadık Aydın (Dr.): 302 

Sadık b. Abduihâdî: 147 

Sadık Yılma: 90 

Sadruddîn el-Kûnevî: Bk., Muhammed b. Ishâk 

es-Safedî: Bk., el-Halîl b. Eybek 

es-Safedî: Bk., İsâ b. Muhammed 

es-Saffâr: Bk., Ahmed b.Abid el-Hasen b. Muhammed 

es-Sağânî Bk., Sa'îd b. Ahmed ei-Kadî: 304 

Sa'îd el-Efğânî: 296 

Sa'îd b. Amr b. Nufeyl: 202 

Sa'îd b. Evs, Ebu Zeyd el-Ensârî: 102 

Sa'îd b.Hâşimel-Halidî: 189, 317 

Sa'îd b.Mansûr; 196 

Sâ'îd b. Mes'ûd el-Kâzrûnî: 66, 105, 115, 1246 

Sa'îd b. Muhammed el-Hâdimî: 255, 301 

Sa'îd b. Muhammed, İbnu'i-Haddâd: 75 

Sa'îd b. Ufeyr: 45 

Sa'îd b. Osman, İbnu's-Seken: 28, 121, 232, 291 

Sa'îd b. Yahya et-İşbilî: 189 

Sa'îd İbnu'l-Museyyeb: 53 

es-Salâhî: Bk., Abdullah b. Abdulazîz 

Salâhuddîn b. Usmân eş-Şâfi'i: 145 

es-Sa'leb: Bk., Ahmed b. Muhammed 

Salih Akdemir (Prof. Dr.): 128 

Salih b. Ahmed, Ebu'l-Fad! el-Hemedânî: 32, 152, 296, 

305 
Salih b. Muhammed b. Amr, el-Cezîre: 50 
Salih b. Muhammed, İbn Ebi'I-Eşres: 50 
Salih Tuğ (Prof.Dr.) : 172 
Salim İbnu'l-Hasen eş-Şebşîr: 85 
es-San'anî: Bk., Muhammed b. İsmail 
es-Sebbân: Bk., Muhammed b. Ahmed 
es-Sehâvî: Bk., Muhammed b. Abdurrahmân 
Selh b. Ebî Salih: 54 
Sehl b. Muhammed es-Sa'lûki: 307 
Sehl b. Zencele el-Akadî: 290 
es-Sehûmî: 114 

Selâhaddin Polat (Prof.Dr.): 195 
Selâmî Münir Yurdatap: 127 
Seleme b. Asım el-Kûfî: 104 
Selim b. Eyyûb er-Râzî: Bk., Suieym b. Eyyûb 
es-Sem'ânî: Bk., Abdulkerîm b. Muhammed 
Sem'ânu'i-Mehdî: 177 
Semure b. Cunde b.: 8, 9, 237 
Seyyid Sabık: 98 

es-Seyyid eş-Şerîf: Bk M Ali b. Muhammed 
es-Seyyidu'l-Arabî b. Yûsuf e!-Fâsî: 148 
Seyyidî Abdullah İbnu'l-Hâc ibrâhîm eş-Şınkîtî: 151 
Seyyidî Muhammed b. Abdullah, eş-Şerîf el-Hasenî: 213, 

261 
Seyyidî Muhammed Feîha b. Abduikadir: 149 



Seriyyuddîn b. İbrâhîm el-Mısrî: 146 

Seriyyuddin İbnu's-Sa'iğ: 46 

Sencer b. Abdullah el-Emîr; 200, 202 

Sıbtu'bnu'l-Acemî: Bk., İbrâhîm b. Muhammed 

es-Silefî: Bk„ Ahmed b. Muhammed 

Sind b. Abduihâdî el-Medenî: 287 

Sirâc Ahmed es-Serhendî: 285 

Suat Cebeci: 157 

Subhi Câsim el-Hamid: 161 

Subhi es-Sâlih (Dr.): 117 

Subhi es-Semarrâ'î: 137, 144, 194 

es-Subkî: Bk., Abdulvehâb b. Takiyyuddîn 

es-Subkî: Bk., Ali b. Abdulkâfî 

Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî: 13, 19, 44 

Sufyân b. Uyeyne: 49, 54 

Sufyânu's-Sevrî: Bk., Sufyân b. Mesrûk 

Suieym (Selîm) b. Eyyûb er-Râzî: 40, 102, 105 

Süleyman b. Abdulkavî es-Sarsarî: 285 

Süleyman b. Abdulkavî et-Tûfî: 83 

Süleyman b. Abdullah en-Nehruvânî: 77 

Süleyman b. Abdurrahmân: 53 

Süleyman b. Ahmed et-Taberânî: 13, 28, 68, 94, 109, 

119,183,206,293,319,325 
Süleyman b. Ga'fer el-Esnevî: 308 
Süleyman b. Dâvud, Ebu Dâvud et-Tayâ!isî : 16, 199 
Süleyman b. Dâvud ei-Ezdî, Ebu'r-Rebî ': 23, 196 
Süleyman b. Halef el-Bâcî: 46, 258 
Süleyman b. Halef el-Mısrî: 78 
Süleyman b. İbrâhîm el-İsbehânî: 81, 311 
Süleyman b. İbrâhîm el-Kunduzî: 302 
Süleyman b. İbrâhîm el-Milencî: 209, 273 
Süleyman b. Kays el-Yeşkurî: 237 
Süleyman b. Ma'bed es-Sinecî: 225 
Süleyman b. Mihrân, el-A'meş: 53 
Süleyman b. Muhammed el-Hâmıd: 104 
Süleyman b. Mûsâ el-Kilâ'î: 90 
Süleyman b. Mûsâ, Ebu'r-Rebî' el-Ğırnâîî: 82, 277 
Süleyman b. Sa'duddîn, Mustakîm-Zâde: 92, 1 19 
Süleyman b. Umer el-lclî , el-Cemei: 301 
Süleyman Fadıl b. Ahmed el-İsîanbulî: 85, 266 
Süleyman l'bnu'l-Eş'as es-Sicistânî,Ebu Dâvud: 23, 25, 26, 

27, 68, 73, 110, 166, 194., 220, 235, 278, 286, 293 
Sultan Ahmed: 89 

Sun'uilâh b. Sun'ullâh el-Halebî: 150 
Sureycâb. Muhammed el-Malatî: 83 
Su'ûdî b. Necmuddîn e!-Gazzî: 148 
Suveyd b. Sa'îd el-Herevî: 45 
es-Suyûtî: Bk., Abdurrahmân b. Ebî Bekr 

-ş- 

eş-Şa'bî: Bk., Amir b. Şerahîl 
eş-Şâfi'î: Bk., Muhammed b. İdrîs 
Sân İbnu'l-Hâc Hasen: 257 



352 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



eş-Şa'rânî: Bk., Abdulvehhâb b. Ahmed 

Şehrdâr b. Şîreveyh ed-Deylemî: 1 14, 208 

Şemr b. Hamdeveyh el-Herevî: 103 

Şemsuddîn b, Abduliâh er-Râzî: 265 

Şemsuddîn el-Kunevî: 303 

eş-Şerîfel-Huseynî: Bk., Ahmed b. Muhammed 

eş-Şerîf eİ-Murtadâ (es-Seyyid): 76 

eş-Şerîf er-Radî: Bk., Muhammed İbnu'l-Huseyn 

eş-Şerkavî: Bk., Abduliâh İbnu'l-Hicâzî: 

eş-Şevkânî; Bk., Muhammed b. Ali 

eş-Seybân b, Ferrûh: 55 

eş-Şeybânî: Bk., Muhammed İbnu'l-Hasen 

eş-Şİnkîtî: Bk., Muhammed Habibullah 

eş-Şinkîtî: Bk., Seyyidî Abdullah İbnu'l-Hâc İbrahim 

Şîreveyh b. Şehrdâr ed-Deylemî: 121, 208, 298 

Şu'aybel-Arna'ûd:129 

Şu'ayb b. ishâk; 53 

Şu'be:53, 100, 160 

Şukrullâh b. Ni'metullâh el-Kurânî: 194 

eş-Şumunnî: Bk., Ahmed b. Muhammed 

eş-Şumunnî: Bk., Muhammed İbnu'l-Hasen 

-T- 

et-Taberânî: Bk., Süleyman b. Ahmed 

et-Taberî: Bk., Muhammed b. Cerir. 

et-Taftezânî: Bk., Mes'ûd b. Umer 

Tâhâ b. Ahmed, Seneli-Zâde: 151 

Tâhâ b. Muhammed İbnu'l-Muhennâ: 254 

et-Tahâvî: Bk., Ahmed b. Muhammed 

Tâhir b. Abdullah, Ebu't-Tayyib e-Taberî: 317 

Tâhir b. Sâlh b. Ahmed e!-Cezâ'irî: 135, 151 

Tâhir İbnu'l-Hasen, İbnu'l-Habîb el-Halebî: 140, 143 

Takİyyuddîn b. Abdulkadir et-Temîmî:307 

Talat Koçylğlt (Prof.Dr.):128, 223, 237 

Tâiût b. Abbâd es-Sayrafî: 40, 52 

Tarrâd b. Muhammed el-Bağdâdî: 40 

et-Tartûşî: Bk., Muhammed İbnu'l-Velîd 

Taşköprüzâde: Bk., Ahmed b. Mustafa 

ey-Tayyib b. Abdullah ez-Zebîdî, İbn Mahrame: 266, 268, 

318 
Temîm b. Muhammed et-Tûsî: 205 
Temmâm b. Muhammed er-Râzî: 97 
Temmâm b. Necîh: 325 
et-Tenûhî: Bk., Mahmûd b. Muhammed 
et-Tirmizî: Bk., Muhammed b. isa 

-U- 

Ubeyd b. Muhammed el-îs'irdî: 285 

Ubeydullâh b. Abdulkerîm, Ebu Zur'â er-Râzî: 26, 204, 

224, 225, 262 
Ubeydullâh b. Ahmed, Ebu'l-Kasım: 73 
Ubeydullâh b.Ebî Abdullah: 214 
Ubeydullâh el-Enbârî: 299 
Ubeydullâh b. Muhammed, İbn Habbâbe el-Bezzâr; 76 



Ubeydullâh b. Mûsâ el-Absî: 200 

Ubeydullâh b. Sa'îd es-Siczî: 31, 294 

Ubeydullâh b. Sa'îd el-Vâ'ilî : 109 

Ubeyduliâh b. Umer: 53 

Ubeydullâh İbnu'l-Hasen, İbnu'l-Haddâd: 271 

Ubeydullâh Ibnu'i-Huseyn, İbnu'l-Cellâb: 295 

el-Ukaylî: Bk., Muhammed b. Amr 

el-Ukberî: Bk., Abdullah İbnu'l-Huseny 

el-Uklîşî: 177 

Uleys b. Abduliâh e!-Esedî: 245 

Umerb.Abdulazîz: 11, 12,242 

Umer b. Abdulhay et-Tarab!usî: 85 

Umer b. Abdulmecîd el-Miyânecî: 137 

Umer b. Abdulmuhsin el-Erzincânî: 116 

Umer b. Abdulmun'im ei-Tâ'î: 208 

Umer b. Abdulvehhâb el-Aradî: 155 

Umer b. Ahmed, Ebu Hafs b. Şâhîn: 31, 68, 73, 207, 220, 

226,232,274,294,315 
Umer b. Ahmed el-Halebî, İbnu'i-Âdîm: 299 
Umer b. Ahmed el-Halebî, İbnu'ş-Şemmâ'; 47, 49, 123, 

197,199,200,203,303 
Umer b. Ali, Ebu Müslim el-Buhârî: 207, 271 
Umer b. Ali el-İskenderânî, ei-Fakihânî: 1 1 1 
Umer b. Ali, İbnu'l-Mulekkın: 84, 94, 144, 157, 176, 182, 

190,214,247,281,288,308,312 
Umerb. Ali el-Muttavvi'î: 317 
Uber b. Bedr el-Mevsılî: 176, 223, 271 
Umer b. Bundâr et-Tiflisî: 308 
Umer b. Hârûn el-Belhî: 54 
Umer b. İbrâhîm el Kettânî: 76 
Umer b. Muhammed Arif: 255 
Umer b. Muhammed el-Buhayrî: 58, 268 
Umerb. Muhammed b. Futûh el-Beykûnî: 149 
Umerb. Muhammed, İbnu'l-Hâcib: 185 
Umer b. Muhammed el-Kadî: 104, 206 
Umer b. Muhammed en-Nesefî: 101 , 273 
Umer b. Muhammed es-Semerkandî: 298 
Umer b. Muhammed es-Suhreverdî: 185 
Umerb. Nûhel-Vânî: 159 

Umer b. Raslân el-Buikînî: 139, 253, 269, 281, 284, 303 
Umer b. Sehl ed-Dîneverî: 225 
Umer b. Ziyâ'uddîn ed-Dâğıstânî: 261 
Umer İbnu'l-Hasen el-Belensî : 157 
Umer İbnu'l-Hasen ed-Dimeşkî: 186 
Umer İbnu'l-Hasen, İbn Dihye: 208 
Umer İbnu'l-Hattâb: 9, 10, 11 
Umer İbnu'l-Meiik el-Muzaffer Yûsuf, el-Meliku'l-Eşref: 80 
Usâme b. Mâlik ed-Dârimî, Ebu'l-Uşerâ: 52 
Usmân b. Abdullah, Vahdeti er-Rûmî: 89 
Usmân b. Abdurrahmân, İbnu's-Salâh: 110, 136, 137, 

138, 139, 143, 145, 188, 225, 268, 279, 305, 307, 

308, 320 
Usmân b. Ali ez-Zeyla'î: 38 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



353 



Usmân b. Muhammed b. Ebî Şeybe, İbn Ebî Şeybe: 23, 

201,223 
Usmân b. Mustafa el-Cerkeşî: 132 
Usmân b. Sa'îd ed-Dânî: 305 
Usmân b. Sa'îd ed-Dârimî: 293 
Usmân b. Umer, İbnu'l-Hâcib: 106, 185 
Usmân b. Ya'kûb el-Kemâhî: 199 
Usmân İbnu'İ-Hâc Muhammed el-Herevî: 114, 116 

_V- 

Vahiduddîn: 116 

Vahîduzzemân et-Hindî: 314 

Vahyîzâde: Bk. } Muhammed b. Ahmed ei-İznikî 

el-Vakıdî: Bk., Muhammed b. Umer 

el-Vefâ'ı: Bk M Ahmed b. Ahmed b. Muhammed 

el-Veki' İbnu'l-Cerrâh: 19, 54, 195, 290 

el-Velîd b. Ebân el-İsbehânî: 207 

el-Veiîd b. Mustîm: 13, 19,170 

el-Velîd b. Tüme, fbn Ebân: 161 

Ve!îde!-A'zamî:186 

Veİiyyuddîn el-lrâkî: Bk., Ahmed b. Abdurrahîm 

Veliyyullah ed-Dihlevî: 256 

-Y- 

el-Yâfi'î: Bk., Ebu Bekr b. Abdullah 

Yahya b. Abdulhamîd e!-Himmânî: 200 

Yahya b. Abdulkerîm: 119 

Yahya b. Abduilatîf et-Tâvusî: 115 

Yahya b. Abdulvehhâb b. Mende: 272, 297, 298 

Yahya b. Abdurrahmân el-Karâfî: 142 

Yahya b. Ali b. Abdullah el-Attâr: 41 , 185, 278 

Yahya b. Ali el-Hadramî, İbnu't-Tahhân: 215, 297 

Yahya b. Ali, el-Hatîbu't-Tebrizî: 105 

Yahya b. Ali el-Kureşî: 268 

Yahya b. Ebî Bekr ei-Âmirî: 234, 273, 302 

Yahya b. ... el-Mesâlihî: 85, 1 17, 142, 260 

Yahya b, Hâmid el-Halebî, İbn Ebî Tay: 233, 306 

Yahya b, İbrâhîm, İbnu'l-Muzeyyin; 46, 48 

Yahya b. Ma'în: 16, 24, 160, 223, 239 

Yahya b. Muhammed: 261 

Yahya b. Muhammed b. Sa'îd el-Bağdâdî: 56 

Yahya b. Muhammed b. Yûsuf, İbnu'f-Kirmânî: 248, 265 

Yahya b. Muhammed el-Kabbânî: 119 

Yahya b. Muhammed el-Munâvî: 276 

Yahya b. Muhammed, el-Vezîr İbn Hubeyre: 271 

Yahya b. Muhammed es-Sinbâîî: 266 

Yahya b. Muhammed, İbn Sâ'id: 206 

Yahya b. Sa'îd ei-Ensârî: 53, 54, 73 

Yahya b. Sa'îd el-Kattân: 160 

Yahya b. Sa'îd el-Umevî, el-Cemel: 171 

Yahya b. Şeref- en-Nevevî: 52, 80, 83, 110, 111, 117, 

1388, 144, 182, 253, 262, 264, 265, 308, 312 
Yahya b. Umer İbn Fehd el-Mekkî: 95 



Yahya b. Yahya b. Bukeyr: 45 

Yahiyâ b. Yahya el-Leysî: 45 

Yahya b. Ya'kûb eş-Şâmî: 95 

Yahya b. Zekeriyâ, İbn Ebî Zâ'ide: 13 

Ya'kûb b. Celâl b. Ahmed et-Tebbânî: 116 

Ya'kûb b. İbrâhîm ed-Devrakî: 204 

Ya'kûb b. İdrîs en-Nikdevî: 113 

Ya'kûb b. İshâk, Ebû Avâne el-İsferâ'inî: 206, 210, 269 

Ya'kûb b. Sufyân el-Besevî: 184, 225, 231, 304, 310 

Ya'kûb b. Şeybe: 160, 204 

Ya'kûb b. Yûsuf, el-Mansûru'l-Mağrihî : 316 

Ya'kûb İbnu'l-Hasen el-Keşmirî: 251 

Yezîd: 13 

Yezîd b. Muhammed, ibn Zekre: 1 89, 295 

Yûnus b. Habîb: 199 

Yûsuf b. Abdulhâdî ed-Dimeşkî: 148, 309 

Yûsuf b. Abdullah el-Kurtubî, İbn Abdüber: 46, 48, 120, 

232, 234, 252 
Yûsuf b. Abdullah el-Endelusî, Ebu Amr b. Abbâd: 34, 82, 

209 
Yûsuf b, Abdullah el-Ermiyûnî: 88 
Yûsuf b. Abdullah el-Kafasî: 104 
Yûsuf b. Abdullah ez-Zeyla'î: 31 1 , 312 
Yûsuf b. Abdullah, İbnu'd-Debbâğ el-Endelusî: 270, 305 
Yûsuf b. Abdurrahmân el-Mizzî: 77, 93, 96, 168, 228, 286, 

287 
Yûsuf b. Ahmed eş-Şîrâzî: 82 
Yûsuf b, Ebu'l-Feth b. Mansûr eş-Şâmî: 155 
Yûsuf b. Halîl: 97 

Yûsuf b. Halîl el-Adenî, İbnu'i-Halîl: 41 , 1 15 
Yûsuf b. Halîl ed-Dimeşkî, Ebu'l-Haccâc: 41 
Yûsuf b. Hİcâzî el-Kasımî: 116 
Yûsuf b. İbrâhîm eş-Şirvânî: 112 
Yûsuf b. İsmâ'il en-Nebhânî: 123 
Yûsuf el-Kardâvî (Dr.): 314 
Yûsuf b. Ktzoğlu (Ferağlî } b. Abdullah: 264 
Yûsuf b. Muhammed el-Abbâdî: 87, 235 
Yûsuf b. Muhammed el-Battâh el-Yemenî: 38 
Yûsuf b. Muhammed el-Cemâhİrî: 227 
Yûsuf b. Muhammed et-Tenûhî: 233 
Yûsuf b. Muhammed, İbnu't-Takî: 38 
Yûsuf b.Mûsâel-Hanefî: 213 
Yûsuf b. Musa ei-Muhellebî: 157 
Yûsuf b. Mûsâ, İbn Museddâ: 1 77 
Yûsuf b. Şâhîn, İbn Şâhîn: 38 
Yûsuf b. ... ei-Vezirkubrî: 156 
Yûsuf b. Ya'kûb el-Ezdî: 291 
Yûsuf b. Ya'kûb et-Tenûhî: 75 
Yûsuf İbnu'l-Hasen el-Ahnevî; 38, 90 
Yûsuf İbnu'l Hasen, İbn Abdilhâdî: 77 
Yûsuf İbnu'l-Hasen el-Makdisî: 310 
Yûsuf İbnu'l-Hasen et-tebrizî: 84 
Yûsuf İbnu'l-Kasım el-Miyânecî: 75 



354 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Yûsuf Ziyâeddin Ersal: 127 

Yûnus b. Yûnus b. Abdulkadir er-Râşidî: 140, 149 

-Z- 

ez-Zağûnî: 308 

Zahir b. Muhammed b. Ahmed es-Serahsî: 40 

Zahir b, Tâhir b. Muhammed en-Neysâbûrî: 56 

Zâ ide b. Kudâme: 19, 289 

ez-Zebîdî: Bk., Ahmed b. Hamed b. Abduliatîf 

ez-Zebîdî: Bk, Muhammed b. Muhammed, ei-Murîadâ 

ez-Zehebî: Bk., Muhamemmed b. ahmed 

Zekeriyâ b. Muhammed et-Ensârî; 39, 142, 251 , 266 

Zekeriyâ b. Yahya ei-Mervezî: 57 



Zekeriyâ b. Yahya es-Sâcî: 161, 192 
ez-Zemahşerî: Bk., Mahmûd b. Umer 
ez-Zemûrî: Bk., Abdullah b. Ahmed ez-Zerkeşî: Bk., 

Muhammed . Bahâdir 
Zeyd b. Ebî üneys er-Ruhâvî: 52 
ez-Zeyla'î: Bk., Yusuf b. Abdullah 
ez-Zeyla't: Bk., Usmân b. Ali 
Zeynuddîn b. Ahmed el-Haiebî: 155 
Ziyâd b. Abdullah el-Bekkâ'î: 275 
Ziyâd b. Abdurrahmân el-Lâhur: 45 
ez-Zubeyrî: Bk., Muhammed b. Abdulvehhâb 
ez-Zurkanî: Bk., Muhammed b. Abdulbâkî. 



KİTAP İSİMLERİ DİZİSİ 



-A- 

A Cataloğue of Arabic Manuscrîpts: 194 

Âdabu'i-Muhaddisîn:32,152 

Adâbu'n-Nebî:177 

el-Addu'l-Mevdûd (ei-Munzirî): 280 

Ahâdîsu Abdillâh b. Avn: 55 

Ahâdîsu Abdillâh b. Ca'fer el-Câbirî: 62 

Ahâdîsu Abdillâh b. Dînâr: 54 

Ahâdîsu Abdillâh b. Muhammed el-Hâmıd: 59 

Ahâdîsu Abdillâh b. Yezıd e!-Adevî: 54 

Ahâdîsu Abdirrahmân b. Bişr el-Abdî: 56 

Ahâdîsu Abdirrahmân İbnİ'l-Abbâs e!-Esam: 63 

Ahâdîsu Bekr b. Bekkâr: 54 

Ahâdîsu Da'lec b. Ahmed es-Sicistânî: 61 

Ahâdîsu Ebî Burde Bureyd b. Abdillâh (Musned Bureyd): 

53 
Ahâdîsu Ebî Hamid Ahmed b. Muhammed en-Neysâbûrî: 

60 
Ahâdîsu Ebî Zer Abd b. Ahmed el-Herevî: 66 
Ahâdîbu EbîZeyd Muhammed b. Hamze, Ibn Ebi'l-Alâ: 65 
Ahâdîsu Ebi'l-Hasen Ali b, Ebî Abdillâh: 58 
Ahâdîsu Ebi'ş-Şeyh Abdullah b. Muhammed: 63 
Ahâdîsu Ebi'l-Yemân: 55 
Ahâdîsu Ebi'z-Zubeyr; 52 
Ahâdîsu Esbağ b. Abdilazîz: 57 
Ahâdisu Eyyûbi's-Sahtiyânî: 52 
Ahâdîsu Fudayi b. İyâd: 54 
Ahâdîsu Fuleyh: 53 
Ahâdisu Hâlid b. Mirdâs: 55 
Ahâdîsu Hişâm b. Ammâr: 55 
Ahâdîsu İbnİ'ş-Şarkî: 58 
Ahâdîsu İsmâ'il b. Ca'fer: 54 
Ahâdîsu Mu'âd Şâh b. Abdirrahmân: 64 
Ahâdîsu Muhammed b. Âsim ei-İsbehânî (Musnedu 

İsbehân ): 56 
Ahâdîsu Muhammed b. Ebî Nasr el-Mekkî; 66 
Arâdısu Muntekatun ve Garâ'ibu Elfâzi Resûllillâh: 63 
Ahâdîsu Müslim b. İbrâhîm el-Ezdî: 55 
Ar.âdîsü Süleyman b. Ahmed et-Taberânî ( Muhammed b. 

Ouhâde): 62 
Ansa'su Şube (el-Hasen b. Ahmed ): 53 
Ânaalsu ve Fevâ ! idu Muntekatun min Kitâbi'z-Zikr: 57 
Anâ^su Yahya b. Sa'îd: 53 



Ahâdîsu Yervîha'l-Kussâs: 172 
Ahâdîsu Yûnus b. Ubeyd: 53 
Ahâdîsu Zubeyr b. Adî: 52 
Ahâdîsu'f-A'meş: 53 
el-Ahâdîsu'l-Avâiî (İbnu'd-Dimyâtî); 41 
el-Ahâdîsu'l-Avâlî min Tehzîbf l-Kemâl (fbnu'l-Haşşâb): 41 
el-Ahâdisu'î-Buldâniyyât (es-Sehâvî): 119 
ei-Ahâdîsu'd-Dâ'îfe (el-Fîruzâbâdî): 324 
el-Ahâdîsu'd-Da'îfe (Muhammed İbnu'l-Mustafa el- 

Hâdimî): 324 
Ahâdisu'l-Ebbâr: 57 
el-Ahâdîsu'l-Efrâd (İbn Şâh A n ) 73 
el-Ahâdîsu'l-Erba'în fî Fadli'z-Zikr: 89 
el-Ahâdîsu'l-Erba'în fi Fedâ'iîi Seyyidi'l-Murselîn: 90 
el-Ahâdîsu'l-Fıkhiyye: 38 
el-Ahâdîsu'l-Humâsiyyât: 159 
Ahâdîsu'l-Kasım b. Mûsâ: 54 
el-Ahâdîsu'l-Kudsiyye: 164 
el-Ahâdîsu'l-Kudsiyye (Aliyyu'l-Karî ): 163 
Ahâdîsu'l-Kussâs: Bk., Risale fi'l-Ahâdîs elleiî ... 
el-Ahâdîsu'l-Meşhûra: 174 
el-Ahâdîsu'l-Mevdû'a: 179 
Ahâdîsul-Musennâ b. Abdillâh : 53 
el-Ahâdîsu'l-Muşkiie fi'r-Ruîbe: Bk., Esne'l-Metâlib 
el-Ahâdîsu'l-Mutebâyine (es-Sehâvî): 192 
el^Ahâdîsu'l-Mutevâtire (Mahmûd b. Muhammed Nesîb): 

218 
Ahâdîsul-Vekî İbnu'l-Cerrâh: 54 
el-Ahâdîsu's-Sitte fî Me'âni's-Sitte: 126 
ei-Ahâdîsu'ş-Şâzze: 152 
Ahâdîsu'ş-Şeybân b. Ferrûh: 55 
Ahâdîsu't-fa'lîk (İbnu'l-Cevzî): 259 
e I- Ahâdîsu't-Tı vâl: 109 
Ahâdîsu'z-Zuhiî (ez-Zuhriyyât): 56 
Ahâdîsu'z-Zuhrî (el-Hasen b. Muhammed el-Mâsercisî ): 

52 
Ahâdîsu'z-Zuhrî (Ebû Bekr ei-İsmâ'ilî): 52 
el-Ahbâr (el-Hasen İbnu'l-Kasım el-Kevkebî): 59 
Ahbâru Bağdâd ve Tabakatu Ashâbi'l-Hadîs: 189 
Ahbâru Fukahâ'i Kurtuba: 316 
Ahbâru İsbehân (Ebû Nu'âym): Bk., Târîhu İsbehân 
Ahbâru Merv (Ahmed b. Seyyar el-Mervezî): 295 
Ahbâru Şu'arâ'i'î-Muhaddisîn (Muhammed İbnu'l-Huseyn) 



356 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



189 
Ahbâru Şu'arâ'i'l-Muhaddisîn Ubeyduilâh b. Ahmed): 189 
Ahbârul-Kussâs: 170 
Ahbâru'l-Kussâs vel-Muzekkirîn: 170 
Ahbâru'l-Mudellisîn (Veliyyuddîn el-lrâkî): 187 
el-Ahbâru'-Tıvâi (Ebû Mûsâ'i-Medînî): 114 
el-Ahkâmu'l-Kubrâ (Abdusselâm b. Teymiye): 37 
ei-Ahkâmu'l-Vusîâ (Ahmed b. Abduliâh etTaberî): 37 
Ahkâmu's-Sahihayn (Muhammed Şerîf et-Tukâdî): 274 
el-Ahkâmu's-Suğrâ (İbnu'l-Harrâi): 34 
el-Ahkâmu's-Suğrâ (Ebu'!-Fidâ ef-Eyyûbî): 38 
ei-Ahkâmu's-Suğrâ (Ahmed b. Abdullah Taberî): 38 
Ahlak Hadisleri: 32 

Ahlak Öğütleri ve Kırk Hadis-İ Şerif: 90 
Ahlâkî Hadislerden Seçmeler: Bk., Câmi'ul-Kunûz 
Ahsenu'i-Haber min Kelâmi Seyyîdi'l Beşer: 89 
Ahsenu'l-Hadîs188 

Ahsenu't-Tahdis fi Rivâyetil-Hadîs: 33, 153 
Akdiyetu'r-Resûl {el-Hasen b. Ali ei-Merginânî): 115 
Akdiyetu'r-Resul (Muhammed İbnu'l-Esbâğ): 109 
el-Akîdetu's-Sahîha fi'l-Mevdû'ati's-Sarîha: 176 
Akrabu'l-Vesâ'il, Haşiye Ale'ş-Şemâ'il: 300 

Aksu'r-Rutbe fîTehzîbi Kiiâbi'l-Esmâ ve'l-Kunâ: 92 

el-Akvâiu'l-Arabiyye fi'l-Emsâli'n-Nebeviyye: 78 

el-Akvâlul-Merdiyye fî Marifeti Usûli'i-Ahâdis: 151 

ei-A'iâm fî Îstîâbi'r-Rivâye: 134 

el-A'iâm fî Ru'yeti'n-Nebî (Abdullah b. Muhammed el- 
Bistâmî): 109 

A'lâmu'n-Nubuvve (Abdullah b. abdulazîz): 69 

A'lâmu'n-Nubuvve (Ahmed b. Umer ed-Dilâ'hî ) 69 

A'lâmu'n-Nubuvve (Ebu Dâvud); 68 

A'lâmu'n-Nubuvve (el-Mâverdî): 69 

A'lâmu'n-Nubuvve ve Defâ'ilu' Risale (İbn Futays): 68 

A'le'r-Rutbe fî Şerhi'n-Nuhbe (İbrâhîm el-Hayderî): 147 

Altın Anahtalar: Bk., Kırk Hadis-Î Şerif 

el- Amel bi-İcâzeti'!-icâze: 1 52 

Amelu'l-Yevmi vel-Leyle (en-Nese'î ): 287 Not 1 

Arfu Zehri'r-Rabâ: 287 

ei-Arfu'ş-Şezî (Muhammed Enver Şâh): 285 

el-Arfu'ş-Şezî (Umer b. Raslân ei-Buîkînî ): 284 

Arîdatu'i-Ahvezî: 284 

Arûsu'l-Ervâh: 85 

el-Asâru'l-Merfû'a fi'l-Ahbâri'l-Mevdû'a (el-Laknevî ): 180 

el-Asâru'n-Nebeviyye: 125 

el-Asâru'n Nebeviyye (Ahmed Teymûr Bâşâ): 126 

Aşk-ı Resul, Saiavât-i Şerîfenin Faziieti: 90 

Âtâ'u'l-Feyyâd Şerhu'ş-Şifâ: 156 

Avâlî Abdirrezzâk: 41 

el-Avâlî (Abdurrahmân b. Muhammed): 40 

el-Avâlî (Âsim b. Ali el-Vâsıtî): 40 

el-Avâlî (el-Buhârî): 40 

el-Avâlî (el-Cemmâl) 40 

el-Avâlî (Humeyd et-Tavîl): 40 



ei-Avâlî (Abdurrahmân b. Muhammed): 40 
el Avâlî (İbnuM-Halîl): 41 

el-Avâlî (İbnu'l-Neccâr: 41 

Avâlî Ahâdîsi Mâlik (el-Hatîbu'l-Bağdâdî) 40 

Avâlî Ahâdîsi'i-Leys b. Sa'd: 40 

Avâlî İbn Dînâr: 40 

Avâlî Sbn Sekre 

Avâlî İbn üyeyne (Îbnu's-Sarsarî): 41 

Avâlî Kuteybe b. Sa'îd: 40 

Avâlî Mâiik(el-Hâkim): 40 

Avâlî Mâlik (İbn Asâkir): 41 

Avâlî Mâlik (Selîm b. Eyyûb): 40 

Avâiî min Hadîsi Hişâm b. Urve: 53 

el-Avâlî min Mesmû 'âti'l-Ferâvî: 41 

Avâlî Müslim (İbn Hacer): 41 

Avâlî Muvafakat ilâ Meşâyıh Ebî Dâvud (İbnu'i-Kayserânî): 

40 
Avâlî Muvafakat ile't-Tirmizî (İbnu'i-Kayserânî): 40 
Avâlî Sufyân b. Uyeyne (İbn Mende): 40 
Avâlî Şu'be (İbn Asâkir): 40 
Avali Tâlût: 40 

Avâlî Turuk ilâ Fudayl b. İyâd (İbnu'i-Kayserânî): 40 
Avâlî Turuk ilâ Mâlik b. Enes (İbnu'i-Kayserânî): 40 
Avâlî Turuk ilâ Muhammed b. Şihâb (İbnu'i-Kayserânî): 40 
Avâlî Zahir: 40 

Avâli'i-A'meş (Ebu'l-Haccâc): 41 
Avâli'l-Buhârî (İbn Teymiye): 41 
Avâli'l-Kindî: 40 

Avâli'l-Leys b. Sa'd (el-Kasım b. Kutbuboğa): 41 
Avali' r-Reşîd: 41 
Avâli's-Sevrî (İbn Asâkir): 40 
el-Avâli's-Sıhâh (Eyyûb b. Abdullah el-Firebrî: 255 
Avâli't-Tâbi'în (Ebu Mûsa'l-Medînî): 41 
el-Avâsım ve'l-Kavâsım: 294 
Avnu'l-Bârî: 261 

Aynu'l-İsâbe fî Me'stedrekehu A'işe ale's-Sahâbe: 235 
Aynu'l-İs abe fî Ma'rifeti's-Sahâbe: 234 
el-Azbu'l-Muselsel (ez-Zehebî): 197 
el-Azbu'l-Muselsel fî TashîfPI-Hilâf ve'l-Mursel: 153 

-B- 

el-Bâhir fî ihtiyar Eş'âri'l-Muhaddisîn: 190 
Bahru'l-âsâr (İbnu'r-Rûmiyye): 114 
Bahru'l-Esânîd (el-hasen b. Ahmed): 30 
Bahru'i-Esânîd fî Sıhâhi'l-Esânîd: 109 
Bahru'l-Fevâ'id: Bk., Me'âni'l-Ahbâr 
ei-Bahru'l-Mezîd (Ahmed b. Ma'd): 180 
e!-Bahru'!-Mezîdfri-Mevdû'âi:175. 
ei-Bahru'llezî Zehar: 142 
el-Bahru'z-Zâhir: Bk., el-Musnedu'l-Kebîr 
el-Bâ'is ale'l-Halâs min Havâdisil-Kussâs: 170 
el-Bâ'isu'l-Hasîs: 139 
ei-Bârî fî Ğarîbil-Hadîs (İsmâ'il İbnu'l Kasım): 104 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



357 



el-Bâri'u'l-Fasîh (Muhammed Ali el-Ahmedî): 250 
Ba'su'r-Reğâ'ib li-Bahri'l-Ğarâ'ib: 101 
el-Bedru't-Tâm fî Tahrlci Ahâdîsi Şir'ati'l-lslâm: 313 
el-Bedru't-Temâm Şerhu Bulûğî'l-Merâm: 38 
el-Bedru't-Temâm Şerhu Buiûği'l-Merâm (Muhammed b. 

İsâ es-San'ânî): 39 
el-Bedru'l-Munîr fîTahrîci Ahâdîsi'ş-Şerhi'l-Kebîr: 312 
el-Bedru'l-Munîr fî Zevâ'idi'l-Mu'cemi'l-Kebîr: 325 
el-Bedru'l-Munîru's-Sârî..: 253 
Bedru's-Sirâci'l-Munır ... (eş-Şa'rânî): 106, 173 
Behcetu'i-Mehâfil ve Ecmelu'l-Vesâ'il: 302 
Behcetu'l-Mehâfil ve Kudretu'l-Emâ'il: 302 
el-Bencetu'l-Vâ'iyye (Muhammed ei-Beşşâbe): 149 
Behcetu'n-Nazar Alâ Şerhi Nuhbeti'l-Fiker: 116 
Behcetu'n-Nufûs ve Tahailîhâ ...: 260 
Behcetu't-Tahdîs bi-Beyâni Usûli'i-Hadîs: 150 
el-Belâğu'l-Mubîn fi'l-Ahâdîsi'l-Kudsiyye: 164 
Belâğu'l-Muhaddisi'r-Râvî ...: 152 
el-Benîn vel-Benât ... (İbnu'!-Esîr): 227 
el-Benîn ve'!~Benâtve'S-Abâ ve 'i-Ummehât: 31 
Bereket ve Rahmet-i İlâhiye Burhanlara™ Dair kırk Hadis: 

90 
Bereketu'i-Keiâm aiâ Ahâdîsi'l-Ahkâm (ez-Zeylâ'î): 38 
el-Berku'l-Lumû ...: 180 
Beş Demet Kırk Hadis: Bk., Hadis Metinleri 
Beşyüz Hadisi Şerif: 127 
Beşyüz Hadis-i Şerif Tercümesi: 127 
el-Beyân amma'ttefaka Aleyhi'ş-Şeyhân: 218 
el-Beyân ve t-Ta'rîf fî Esbâbi Vûrûdi'l-Hadîsi'ş-Şerîf: 91 
el-Beyân ve't-Tebyîn fî Esmâ'i'l-Muhaddisîn: 190 
Beyânu Hatâ'i'l-Buhârî fi't-Târih (İbn Ebî Hatim): 224 
Beyânu'l-Vehm ve'İ-îhâm ...: 99 
el-Beytûte m in Hadîsi Ebi'i-Abbâs: 58 
Bezlu'i-Himme fî Hadîsi'r-Rahme: 130 
Bezlu'l-Mechûd fî Halli Ebî Dâvud: 282 
el-Bİdâye ve J n-Nihâye (İbn Kesîr): 288 
Bidâyetu'l-Karî ...: 259 
Bindir Hadis (M. Arif): 121, 126 
Bİnbir Hadis Tercümesi: 127 
Binbir Hadis Tercümesi ve Tefsiri: 127 
et-Budûdul-Munevvera: 173 
ei-Buğye/ÎTahrîcî Ahâdîsi'l-Gunye: 313 
Buğyetu'l-Bâ'is an Musnedi'l-Hâris (325) 
Buğyeiu'l-Karî ve'l-Mutefehhim: 266 
Buğyetu'l-Muslim ve Ğunyetul-Muğnim (Süleyman Fadıl 

b. Ahmed): 266 
Buk'atu's-Sudyân (es-Sağânî): 234 
Bulğatu'l-Erîb fî Mustalahi Asâri'l-Habîb (ez-Zebîdî): 151 
Bulğatu'l-Hasîs (Muhammed b. Abdullah el-Ayzarî): 149 
Bulğatu'l-Hasîs fî Uiûmi'l-Hadîs (Yûsuf b. Abdulhâdî): 148 
Bulğatu'l-Hasîs ilâ İlmi'l-Hadîs: 144 
Bulğatu't-Tâlibi'l-Hasîs ...: 148 
Bulğatu't-Tâlibi'l-Hasîs '(İbnu'l-Hakîm): 151 



Bulğatu'n-Nukkad fî Usluli'l-Hadîs: 148 
el-Buğye fî Tahrîci Ahâdîsil-Hilye: 314 
el-Buğye fî Tertîbi Ahâdîsi'l-Hilye (Abduiazîz b. Muham- 
med): 305 
Buğyetu'r-Râğıbi'l-Mutemennî (es-Sehâvî): 287 
Buğyetu'r-Râ'id fi'z-Zeyl aiâ Mecma'iz-Zevâ'id: 326 
Buğyetu'r-Râşid fîTahrîci ahâdisi Şerhi'l-Aka'id: 312 
Buğyetu's-Sâmî ve'l-Kamî: 252 
Buğyetu't-Taleb fî Târihi Haleb: 299 
Buğyetu't-Tâlibîn (Abdurra'ûf el-Munâvt): 140, 149 
Bulûğ'l-Emânî min Esrâri'l-Fethi'r-Rabbânî: 202 
Bulûğu'l-Emel fî Telhîsi Kitâbi'd-Dârekutnî fii-iiel: 161 
Bulûğu'l-Merâm min Edilleti'l-Ahkâm: 38 
Bustânu'l-Ahbâr Muhtasaru Neyli'l-Evtâr: 37 
Bustânu'l-Muhaddisîn: 190 

-C- 

el-CâmP (Ahmed b. Muhammed el-Hallâl ): 49 

el-Câmi'fi ! l-Hâdis:167 

el-Câmi'li-Ahlâki'r-Râvî ve Adâbi's-Sâmi': 32 

el-Câmi' li-Ulûmi Ahmed b. Hanbel: 32 

Câmi'u Abdillâh b. Vehb el-Kuraşî: 18 

Câmi'u Beyâni'l-İlm ve Fadlihî: 119 

Câmi'u Ma'merb. Râşid: 15, 17, 20, 44, 195 

Câmi'u Sufyan b. Uyeyne: 18 

Câmi'u Ummehâti'i-Mesânîd: 119 

Câmi'u'i-Beyân (Tefsîru't-Taberî): 315 

Câmi'u'l-Ezher min Hadîsi'n-Nebiy^' : 'i-Enver: 125 

Câmi'u'l-Fevâ'ıd Min Câmİ'il-Usûl ve Mecma'i'z-Zevâ'id: 

126 
el-Câmi'u'l-Feyyâh iil-kutubi's-Selâseti's-Sıhâh: 165 
el-Câmi'u'l-Kebîr (Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî): 17 
Câmi'ul-Kunûz (Ahlâkî Hadislerden Seçmeler): 127 
Câmi'ul-Mesânîd ve'i-Elkab (İbnu'l-Cevzî): 30 
Câmi'u'l-Mesânîd ve's-Sunen (İbn Kesîr): 207, 293 
Câmi'u'l-Mu'cizâti'n-Nebeviyye; 1 86 
el-CâmiVİ-Mu'Hm (Muhtasaru'l-Munzirı li-Sahîhi Müslim): 

30, 267 
el-Câmi'u'i-Musannef fî Şu'abi'l-İmân (Şu'abu'i-İmân): 120, 

303 
el-Câmi'u'l, Musnedu's-Sahîh ..; Bk, Bahîhu'l-Buhârî 
Câmi'u'l-Ulûmi vel-Hikem (İbn Receb): 83 
Câmi'l-Usûl: 28, 126, 134, 165, 166, 182 
Câmi'u Rebîhi b. Habîb: 17 
e!-Câmi'u's-Sağîr (el-Buhârî): 49 
el-Câmi'u's-Sağır (Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî): 17 
el-Câmi'u's-Sağîr(es-Suyût!): 17, 119, 120, 121, 124 
el-Câmi'u's-Sağîr fî Ahkâmi'l-Beşîri'n-Nezîr: 36 
el-Câmi'u's-Sahîh Buharî): Bk., Sahîhul-Buhârî 
el-Câmi'u's-Sahîh (Muhammed b. Akîi): 269 
el-Câmi'u's-Sahîh 

ei-Câmi'u's-Sahîhu '1-Esânîd: 211, 271 
el-Câmi'u's-Sahîhu'i-Musnedu'l-Muhtasaru ..: Bk., Sahi- 



358 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



hu'İ-Buhârî 
Câmİ'u't-Tahsîl fî Ahkâmi'l-Merâsîl; 194Câmi'u't-Tirmizî: 

Bk, Sunneu't-Tirmizî 
el-Cem'Beyne Ricâii's-Sahîhayn: 273 
ei-Cem' beyne's-Sahîhayn (?): 272 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (Abduibâkî b. Abdulmecîd ): 

272 
el-Cem J Beyne's-Sahîhayn (Ahmed b. Muhammed el- 

Berîkânî): 271 
el-Cem Beyne's-Sahîhayn (el-Beğavî): 271 
el-Cem Beyne's-Sahîhayn (İbn EbîHucce): 272 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (İbnu'l-Haddâd): 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (İbnu'i-Harraî): 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn 'İbnu'l-Karrâb): 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (İbrâhîm b.Muhammed ) 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (Muhammed b. Abdullhah el- 

Cevzakî) 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (Muhammed b. Futûh el- 

Humeydî): 271 
el-Cem' Beyne's-Sahihayn (Muhammed İbnu'l-Huseyn el- 

Mukrî) 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (Umer b. Ali): 271 
el-Cem' Beyne's-Sahîhayn (Umer b. Bedr el-Mevsılî) 271 
el-Cemâl îî EsmâTr-Ricâl: 227 
Cem'u'l-Cevâmi': 108, 119, 120, 123 
Cem'u'l-Erba'în (aliyyu'l-Karî) 88 
Cem'u'i-Vesâ'il ilâ Şerhî'ş-Şemâ'il; 300 
Cem'u'n-Nihâye (Abdullah b. Sa'd): 260 
el-Cenne fî Muhtasarı Şerhi's-Sunne (li'l-Beğavî): 128 
el-Cenne li'l-Mu'tasim mine'l-bid'a li's-Sunne: 294 
Cennetu'n-Nâzirîn (İbnu'n-Neccâr): 310 
el-Cerh ve't-Ta'dîl (Abdurrahmân b. Yûsuf el-Bağdâdî): 50 
el-Cerhu ve't-Ta'dîl (Ebu Lubâbe Huseyn) 51 
el-Cerhu ve't-Ta'dîl (el-lclî): 49 
el-Cerhu ve't-Ta'dîl (M. Cemâluddîn el-Kasımî): 51 
Cevâhiru'l-Ahâdîs: 109 

ei-Cevâhiru'!-Behiyye Şerhu Erbâ'in en-Neveviyye: 84 
Cevâhiru'l-Bihâr fî Nazm Sîreti'n-Nebî: 277 
Cevâhiru'l-Buhârî: 256 
Cevâhiru'l-İlm: 109 
el-Cevâhiru'i-Mukellele...:197 
ei-Cevâhiru'l-Mudiyye fî Tabakati'l-Hanefiyye: 306 
ei-Cevâhiru'l-Mufassalât: 197 
el-Cevâhiru'î-Mukellele (es-Sehâvî): 197 
Cevâmi'ul-Kelim (İbn Teymiye): 117 
Cevâmi'u'l-Kelim (Muhammed b. Ali el-Kaffâl: 109 
Cevâmi'u's-Sîre: 33 

ei-Cevheru'i-Mundâd (Yûsuf İbnu'l-Hasen) 310 
el-Cevheru'n-Nakî (İbnu't-Turkmânî) 292 
el-Cevheru's-Semîn fî Şerhi'l-Erba'în (İsmâ'il b. Abdullah 

el-Yazicî): 90 
el-Ciyâdu'l-Muselselât: 197 
Cumelu'l-Ahkâm (en-Naıfî): 34 



Cumelul-Ğarâ'ib (Muhammed b. Ali) 104 
Cuz'u İbn Arafe: 24 
Cuz'u İbn Ebî Hayseme: 24 
Cuz'u İbrâhîm b. Muhammed el-Keccî: 57 
Cuz'u Men Rava an ebîhi an Ceddihî: 31 
Cuz'u Mu'emmil b. İhâb: 56 
Cuz'u'l-Abbâs b. Abdiflâh: 56 
Cuz'u'l-Hadîs (el-Huseyn b. Muhammed ed-Dimeşkî): 67 
Cuz'u'l-Hadîs (Muhammed b. Abdullah es-Saffâr) 61 
Cuz'u'l-Hadîs (Muhammed b. Ahmed el-Cârûdî): 58 
Cuz'u'l-Hadîs (Muhammed b Asım es-Sekafî): 24 
Cuz'u'l-Hadîs (Muhammed b. Sinan): 57 
Cuz'u'l-Hadîs (uhammed İbnu'l-Ferce, el-Ezrak): 57 
Cuz'u'l-Hadîs (Muhammed İbnu'l-Kasım, Ebu Ali ed- 
Dimeşkî): 61 
Cuz'u'l-Hasen b. Ahmed b. İbrâhîm: 58 
Cuz'u'l-Kanâ'a: 58 
Cuz'u'l-Keccî: 24 

el-Cuz'u'l-Ma'rûf bî-Elf Dînâr (Ahmed b. Ca'fer ei-Katî'î) 63 
el-Cuz'u'l-Meşhûr (el-Huseyn b. Muhammed el-Vennî): 62, 

67 
Cuz'u'z-Zuhlî: 24 
Cuz'un fi'r-Merâsîf (Muhammed b. Ahmed b. Abdulhâdî): 

195 
Cuz'un fi'l-Muselseiât (Abdulazîz b. Umer): 198 
Cuz'un fîhi Ahâdîsu Ebî Muhammed b. Ahmed b. Ebî 

Şureyh): 64 
Cuz'un fîhi Ahâdîsu Muhammed İbni'f-Hasen el-Berbehârî: 

62 
Cuz'un fîhi Ahâdîsu Sahîha mimmâ Ravâhu Müslim: 268 
Cuz'un fîhi Hadîsu Ali b. Ahmed İbni'l-Mekabirî: 61 
Cuz'un fîhi Hadîsu Ebî Müslim: 57 
Cuz'un fîhi Hadîsu Hayseme b. Süleyman et-Tarablusî: 61 
Cuz'un fîhi Hadîsu Hişâm b. Ammâr an Malîk: 55 
Cuz'un fîhi Hadîsu'l-îfk (Abdulğanî b. Abdulvâhid el- 

Makdisî): 67 
Cuz'un fîhi'l-Hadîsu'l-Mi'e'l-Muharrece min Sahîhi'l-Buhâr: 

256 
Cuz'un fîhi Meclisun min İmlâ'i Ebhi'l-Ferec Muhammed b. 

Ahmed: 55 
Cuz'un fîhi Mimmâ İntehabehû Süleyman b. Ahmed et- 

Taberânî:62 
Cuz'un fîhi min Hadîsi Ali b. Abdilazîz: 57 
Cuz'un fîhi min Hadîsi Ebî Bekr Ahmed b. Süleyman el- 

Kindî: 60 
Cuz'un fîhi min Hadîsi Ebî Haf Umer b. İbrâhîm el-Kettânî: 

64 
Cuz'un fîhi mine'l-Fevâ'idi'l-Muntahabeti's-Sıhâh: 67 
Cuz'un fîhu min Hadîsi Ebil-Feîh Muhammed b. Ahmed 

Ebî'l-Fevâris: 65 
Cuz'un fîhi min Hadîsi İbn Ma'rûf Muhammed Ubeydiilâh: 

63 
Cuz'un fîhi Munteka Hadîsi İbn Reşîk ei-Hasen b. Reşîk 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



359 



ei-Askerî; 63 

Cuz'un fîhi Musnedu Ahâdîsi İbrâhîm b. Edhem ez-Zâhid: 

64 
Cuz'un fîhi'r-Ruvât ani'l-imâm Müslim (Muhammed b, 

Abdulvâhid): 268 
Cuz'un min Hadîsi Ebî Abdullâh(Muhammed b. Abdullah 

İbni'l-Musennâ): 54 
Cuz'un min Hadîsi Ebî Mushir: 55 
Cuz'un Hadîsi Ebi'l-Kasım Abbudlazîz b. Ali el-Hayyât: 66 
Cuz'un min Hadîsi İbni'ş-Şâhî Ahmed İbni'l-Hasen el- 

Mervezî: 64 
Cuz'un min Hadîsi Muhammed b. Ahmed el-Ğıtrîfî: 63 
Cuz'un min Hadîsi Ubeydiîlâh b. Umer: 53 
Cuz'un mine'l-Emâlî (Ahmed b. Hubeyd eş-Şu'â'î): 54 
Cuz'un mine'l-Musned (Muhammed b. İbrahim el-Huzâ î): 

57 
Cuz'un Munteka min Hadîsi'1-Emîr Halef b. Ahmed: 65 

-D- 

ed-Da'avât ve'i-Ezkâr (İbnu'l-Cezzî): 118 
Da'îfu'l-Câmi'i's-Sağîr vî Ziyâdetihî: 123 
Dav'u'd-Derârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: 252 
ed-Dav'u'l-Lâmî' (es-Sehâvî): 229 
Dav'u's-Sârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: 251 
Dav'u's-Sirâc fî Hadîsi'l-Mi'râc: 130 
Dav'uş-Şihâb (es-Sağânî): 208 
Deka'iku'l-Asâr fî Muhtasari Meşârıki'l-Envâr: 116 
ed-Delâ'il fî Şerhi mâ Gafelehû Ebû Ubeyd ve'bnu Kutey- 

be: 104 
ed-Delâ'il ilâ Ma'rifeti'i-Evâ'il: 95 
Delâ'ilu'n-Nubevve (Ca'fer b. Muhammed el-Firyâbî): 68 
Delâ'ilu'n-Nubevve (Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî) 68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (ed-Diyâ'u'LMakdisî): 69 
Delâ'İlu'n-Nubuvve (Ebu Nu'aym): 68 
Delâ'ilg'n-Nubuvve (Ebu Zerri'l-Herevî): 68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (İbn Kuteybe): 68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (İbn Şâhîn): 68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (İbrâhîm b. İshâk el-Harbî): 68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (Kıvâmu's-Sunne): 69 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (Muhammed b. Ali e!-Kaffâl eş-Şâşî): 

68 
Delâ'ilu'n-Nubuvve (et-Taberânî): 68 
Delîlu'l-Fâlihîn fî Şerhi Riyâdi's-Sâlihîn: 117 
ed-Derârî fî Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: 252 
Derecâtu Mirkati's-Sa'ûd: 281 
ed-Dîbâc alâ Sahihi Müslim İni'l-Hacâc (es-Suyûtî): 265 
ed-Dîbac fî Şerhi Sunnei İbn Mâce: 288 
ed-Dîbâcfi'l-Hadîs: 57, 109 
ed-Dirâye fî Muntahabi Tahrîci Ahâdîsi'l-Hidâye: 312 
Diyâ'u'i-MesâbîhMM 
Diyâ'u'I-Meşârık...:116 
Diyâ'u's-Sârî alâ Sahîhi'l-Buhârî: 254 
Diyâ'u's-Sârî bi-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: 252 



ed-Du'afâ ve'l-Metrûkûn (İbnuVTurkmânî): 71 

ed-Durer fî Hadîsi Seyyidi'l-Beşer: 126 

ed-Durerfî Mustalahi Ehlil-Eser: 149 

ed-Durer ve'i-Gurer fî Mustalahi Ehli'l-Eser: 140 

ed-Dureru ve 1-Mercânu'l-Muntahabu ...: 125 

Dureru's-Derârîfî Şerhi Rubâ'iyyâti'l-Buhârî: 229 

Dureru'l-Asâr ve Gureru'l-Ahbâr: 233 

Dureru'l-Bîhâr fî Ahâdîsi'l-Kisâr: 123 

ed-Dureru'l -Ğavâlî fi'l-Ahâdî'l-Avâlî: 41 

ed-Dureru'l-Kâmine ...: 228 

ed-Dureru'l-Lâmi'a fî Beyâni Kesîrin mine'l-Ahâdîsi'ş- 

Şâ'i'a: 173 
ed-Dureru'l-Masnû'ât:179 
ed-Dureru'l-Muntesîra fi'l-Ahâdîsi'l-Muştehira: 172, 173, 

174 
ed-Dureru's-Seniyye fî Ahbâri'l-İskenderiyye: 299 
'ed-Dureru's-Seniyye fî Şerhi'l-Erba'în en-Neveviyye: 85 
ed-Durretu's-Semîne fi'l-Ahâdîsi'l-Kudsiyye: 164 
ed-Durru ve'z-Zeberced fî Muhtasari Musnedi'l-İmâm 

Ahmed: 202 
ed-Durru'l-Ğâlî fi'l-Ahâdîsi'i-Avâlî (el-Fîruzâbâdî): 41 
ed-Durru'l-Mensûr f i't-Tefsîr bi'l-Me'sûr: 31 5 
ed-Durru'l-Multekat fî Tebyîni'l-Ğalat: 99, 177, 208 
ed-Durru'l-Mundad fî Vefeyâti A'yâni Ümmeti Muhammed: 

318 
ed-Durru'l-Mundad min Musnedi Ahmed: 203 
ed-Durru'n-Nesîr fîTelhîsi Nihâye İbni'l-Esîr: 105, 106 
ed-Durru'r-Rasîn ei-Mustahrec min Bahri'l-Erba'în: 84 
Durru's-Sihâbe fî Men Dahale Misra mine's-Sahâbe: 236 
Durru's-Sihâbe fî Mevâdi'Vefeyâti's-Sahâbe: 233, 236 
Durru's-Sihâbe fî Vefeyâti's-Sahâbe: 317 
Durûs fi'l-Kelâm ale'l-CâmiTs-Sahîh: 259 

_E_ 

el-Ebhâsu'1-Vad'îyye fî'Kelâm alâ Hadîsi "Hubbu'd- 

Dunyâ...": 132 
Ecvibe aie'f-Buhârî: 252 

el-Ecvibetu'1-Merdiyye fî-mâ Su'ile... (es-Sehâvî): 96 
ef-Ecvibetul-Murğibe (İbn Abdilber): 253 
el-Eczâ'u'i-Aşera: 67 

Eczâ'u'l-Hadîs (Abbas b. Muhammed el-Assârî): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Abduğaffâr b. Muhammed ei-Cunâbezî): 

67 - 
Eczâ'u'l-Hadîs (Abdulmeük İbnuİ-Hasenes-Sekafî):67 
Eczâ'u'l-Hâdis (Abdulmelik b. Muhammed el-Bağdâdî): 66 
Ecza'ul-Hadîs (Abdurrahmân b. Ahmed, İbn Sureye): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Abdurrahmân b. Muhammed el-Bûşencî): 

67 
Eczâ'u'l-Hadis (Abdurrahmân b. Umeren-Nehhâs): 65 
Eczâ'u'l-Hadîs (Abdusselâm b. Ali, Îbnu'l-Harrât): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Ahmed b. Bekr el-Abdî): 58 
Eczâ'u'l-Hadîs (Ahmed b. Muhammed İbnu'z-Zâhirî): 67 
Eczâ'u'l-Hadis (Ahmed İbnu'l-Furât): 52, 56 



360 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Eczâ'u'l-Hadîs (Ali İbnu'l-Hasen el-Hulû'î): 67 
Eczâ'u'i-Hadîs (Ebu Ya'la'l-Mevsılî): 58 
Eczâ'u'l-Hadîs (Hilâl b. Muhammed el-Hafîâr) 65 
Eczâ'u'l-Hadîs (isa b. Ali el-Bağdâdî): 61 
(Eczâ'u'l-Hadîs) (İsmâ'il b. İshâk el-Basrî: 57 
Eczâ'u'l-Hadîs (İsmâ'il b. Yûsuf, !bn Mektûm): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Mahmûd İbnu'l-Mubârek el-Bağdâdî): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Muhammed b. Ali en-Nakkâş): 65 
Eczâ'u'i-Hadîs (Muhammed b. Ahmed ed-Dakkâk, İbnu'i- 

Hâdibe): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs {Muhammed İbnu'l-Fadl es-Sebbâğ): 67 
Eczâ'u'l-Hadîs (Nasr b. Abdurrahmân et-Tûsî): 67 
Eczâ'u'i-Hâdis (Nu'mân b. Abdusselâm): 54 
(Eczâ'u'l-Hadîs) (Sabit b. Mansûr el-Kılî): 67 
Eczâ'u'i-Hadîs (Umer b. Hârûn el-Belhî): 54 
Eczâ'u'l-Hadîs (Umerb. Muhammed e!-Buhayrî): 58 
el-Eczâ'u'i-Hadîsiyye (Tâlût b. Abbâd): 52 
Edebu'l-Hadîsi'n-Nebevî: 72 
ei-Edebul-Mufred: 26, 32, 44, 10, 119 
el-Edebu'n-Nebevî: 72 
Efrâdu Ahâdisi'd-Du'afâ: 73 
Ehl-İ Beyt üzerine Hadisler: 127 
Ehlu'l-Faslive'l-Kemâl...:185 
(el-E'immetu'l-Hamse): 73 
Elf Hadîs (Ahmed b. Muhammed es-Safedî): 125 
Elf Hadîs (Ahmed b. Mustafa er-Rûmî): 131 
Eif Hadîs an Elf Şeyh .(Mansûr b. Muhammed ): 109 
Eifiyyetu's-Sened (Murtadâez-Zebîdî): 191 
el-Elfu'l-Muhtâra min Sahîhi'l-Buhârî: 256 
Eikabu'r-Ruvât: 74 
Eikabu'r-Ruvât (îbn Hacer): 74 
el-Emâiî (Abdulcebbâr b. Ahmed): 77 
el-Emâlî (Abdulkerîm b. Muhammed el-Bağdâdî): 76 
el-Emâlî (Abdulkerîm b. Muhammed es-Sem'ânî}: 77 
el-Emâlî (Abdutmelik b. Muhammed el-Umevî): 76 
el-Emâlî (Abdurrahân b. Hamdan el-Basrî): 76 
el-Emâlî (Abdurrahmân b. Hamdan el-Basrî): 76 
el-Emâli (Abdurrahmân b. Ubeydiilâh: 76 
el-Emâlî (Ahmed b. Abdurrahîm, Veiiyyuddîn el-lrbâki: 77 
el-Emâlî (Ahmed b. Ali el-Hulvânî): 77 
el-Emâiî (Ahmed b. Ali, Ibn Lâl): 76 
el-Emâiî (Ahmed b. Muhammed ei-Enbârî): 76 
el-Emâiî (Ahmed b. Muhammed el-Kaltân): 75 
el-Emâiî (Ahmed b. Muhammed, îbn Mesleme): 77 
el-Emâlî (Ahmed b. Muhammed, İbnu'l-Cundî): 76 
el-Emalî (Aii b. İbrahim ei-Kazvinî): 75 
el-Emâlî (Ali b. Yahya b. Abdekeveyh): 77 
el-Emâiî (Bekr b. Muhammed ez-Zerencerî): 77 
el-Emâlî (Hamd b. Nasr): 77 
el-Emâlî (Ebû Arûbe el-Harrânî): 75 
el-Emâlî (el-Hasen b. Abdilmelik): 76 
el-Emâlî (el-Hasen b. Aii el-Belhî): 77 
el-Emâiî (el-Hasen b. Aii el-Cevherî): 77 



el-Emâli (el-Hasen b. Muhammed el-Hallâl): 76 

el-Emâlî (el-Huseyn b. Ali el-Buhânî): 77 

el-Emâlî (el-Huseyn b. Hârûn ed-Dabbî): 75, 77 

el-Emâlî (el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî) 75 

el-Emâlî (el-Haîîbu'l-Bağdâdî): 77 

el-Emâlî (el-Munzirî): 77 

el-Emâlî (îbn Asâkir): 77 

el-Emâlî (îbn Fûrek): 76 

el-Emâlî (İbn Hacer): 77 

el-Emâiî (İbnu'l-Enbârî): 75 

el-Emâlî (İbrâhîm b. Abdurrahmân): 75 

el-Emâlî (ibrâhîm b. Abdussamed el-Haşimî): 75 

el-Emâlî (Kıvâmu's-Sunne): 77 

el-Emâlî (Muhammed b. Abdullah es-Surhakî): 77 

el-Emâlî (Muhammed b. Abdullah ez-Zurcâhî): 76 

el-Emâli (Muhammed b. Ahmed, Kâtibu'i-Vezîr) 76 

el-Emâiî (Muhammed b. Ahmed ed-Dakkâk): 77 

El-Emâlî (Muhammed b. Ahmed ez-Zekvânî): 77 

el-Emâiî (Muhammed b. Ahmed, İbn Harâre): 75 

el-Emâlî (Muhammed b. Ahmed, İbn Sem'ûn): 76 

el-Emâlî (Muhammed b. Ali b. Sahr): 76 

el-Emâlî (Muhammed b. Aii en-Nakkâş): 76 

el-Emâlî (Muhammed b. Amr er-Rezzâz): 75 

el-Emâiî (Muhammed b. İbrâhîm el-Curcânî) 76 

el-Emâlî (Muhammed b. İbrâhîm el-Kelâbâzî): 76 

ei-Emâl (Muhammed b. İshak b. Mende): 76 

el-Emâlî (Muhammed b. Mahled el-Attâr): 75 

el-Emâlî (Muhammed b. Muhammed b. Muhammed ez- 

Zinâdî): 76 
el-Emâlî (Muhammed b. Muhammed b. Süleyman el- 

Bağandî):75 
el-Emâlî (Muhammed b.Muhammed ez-Ziyâdî):76 
el-Emâlî (Muhammed b. Nasır el-Fârisî): 77 
el-Emâlî (Muhammed b. Selâme el-Kudâ'î): 77 
ei-Emâlî (Muhammed b.Seieme): 77 
el-Emâlî (Muhammed b. Umer el-Kevkebî): 76 
el-Emâiî (Muhammed b. Yûsuf, İbn Dust el-Allâf): 75 
ei-Emâlî (Muhammed İbnul-Hasen ei-Ça'ferî): 77 
el-Emâiî (Muhalied İbnu'l-Kasım el-Buhârî): 75 
el-Emâiî (Miuhammed İbnu'l-Mansûr es-Sem'ânî): 77 
el-Emâlik Munîr b. Ahmed b. İshak 76 
el-Emâiî (Nâstr İbnu'l-Huseyn eS-mervezî): 76 
ei-Emâlî (Nizâmulmulk Ebu Ali): 77 
el-Emâlî (Nu'aym b. Abdilmelik): 76 
el-Emâî (Sa'îd b. Muhammed Îbnu'l-Haddâd): 75 
el-Emâli (Suieymân b. Abdullah): 77 
el-Emâlî (Ubeyduilâh b. Muhammed): 76 
el-Emâlî (Umer b. İbrâhîm el-Kettânî): 76 
ei-Emâlî (Yûsuf b. Abdurrahmân el-Mizzî): 77 
el-Emâiî (Yûsuf b. Ya'kûb et-Tenûhî) 75 
el-Emâlî (Yûsuf İbnu'l-Hasen, İbn Abdiihâdî): 77 
ei-Emâlî (Yûsuf İbnu'l-Kasım el-Miyânecî): 75 
ei-Emâlî el-Aşiyyât ( el-Hâkim): 76 



HADİS İLÎMLERÎ EDEBİYATI 



361 



el-Emâlî ve'l-Kırâ'a: 75 

el-Emâli's-Sarîha: 77 

el-Emr bi'l-Muhâfaza ale'l-Kitâbi ve's-Sunne: 294 

el-Emr bi'ttibâ'i's-Sunne: 294 

el-Emsâl mine'l-Kitâbi ve's-Sunne: 78 

Emsâlu'l-Hadîs (Dr. Abdulmecâd Mahmûd): 78 

Emsâlu'l-Hadîs (er-Râmehurmuzî): 78 

Encahu'l-Vesâ'il fî Şerhi'ş-Şemâ'il: 301 

Ensâbu Ehiil-Medîne: 80 

Ensâbu'l-Eşrâf (el-Belâzurî): 79 

Ensâbul-Muhaddisîn: 189 

Ensâbu'i-Muhaddisîn (İbn Nukta): 190 

el-Envâr bi-Hasâ'isi'l-Muhâr: 157 

Envâru'd-Devârî fî Mukerrerâti'l-Buhârî: 261 

Envâru'!-Luma ! fîCem Beyne.. 167 

Envâru'l-Mîsbâh fil-Cem Beyne'l-Kutubi's-Sitte: 167 

Envâru'l,Yakîn îî Şerhi Hadîsi Evliyâ'i'üâhi ...: 132 

Envâ'u'l-Bevârık (Levh-Hân): 116 

Envârun Muhammedî: 301 

el-Enzârfî Şerhi Ba'di'l-Ahâdîs ve'l-Asâr: 130 

el-Erba'ûn (Abduibâsıt b. Rustem): 89 

el-Erba'ûn (Abdulkerîm b. Hevâzin, Ebu'l-Kasım el- 

Kuşeyrî): 81 
El-Erba'hun (Abdulkerîm b. Hayder) 82 
el-Erba'ûn (Abdullah b. Muhammed el-Herevî); 81 
el-Erba'ûn (Ahmed b. Abdullah et-Taberî): 86 
el-Erba'ûn (Ahmed b. Harb ): 81 
el-Erba'ûn (Ahmed b. ibrahim el-Mısrî): 89 
el-Erba'ûn (Ahmed b. Muhammed , Ebu Sa'td el-Mâlinî): 

81 
el-Erba'ûn (Ahmed b. Muhammed Ebu'l-Abbâs el- 

Curcânî): 81 
el-Erba'ûn (Ali İbnu'l-Hasen ei-Bâherzî): 81 
el-Erba'ûn (ed-Dârekutnî): 81 
ei-Erba'ûn Ebu Bekr el-Âcurri): 81 
el-Erba'ûn (el-Hâkim): 81 
el-Erba'ûn (Hâmid b. Mûsâ el-Kaysarî): 87 
el-Erba'ûn (el-hasen b. Sufyân en-Nesevî); 81 
ei-Erba'ûn (e!-Huseyn b. Ali ): 87 
el-Erba'ûn (İbn Hacer): 87 
el-Erba'ûn İbnu'l-Mubârek); 81 
el-Erba'ûn (İbrahim İbnu'l-Huseyn er-Rib'î): 83 
el-Erba'ûn (İsmâ'il b. Muhammed ei-Aclûnî): 89 
el-Erba'ûn (İsmâ'il İbnu'l-Kasım): 88 
el-Erba'ûn (Mes'ûd b. Umer e-Taftezânî): 87 
el-Erba'ûn (Muhammed b. Abdullah e!-Cevzakî): 81 
el-Erba'ûn (Muhammed b. Abdulvâhid el-Meiahî): 82 
el-Erba'ûn (Muhammed b. Ahmed el-Hadarî): 87 
el-Erba'ûn (Muhammed b. Ali b. Abdullah): 82 
e!-Erba'ûn (Muhammed b. Ali, Aşık Çelebi): 88 
el-Erba'ûn (Muhammed b. Eşlem et-Tûsî): 81 
el-Erba'ûn (Muhammed b. İbrâhîm): 81 
el-Erba'ûn (Muhammed b. İbrâhîm b. Ali): 90 



el-Erba'ûn (Muhammed b. Muhammed, Ebu'l-Feth el- 

Buhârî): 90 
el-Erba'ûn (Muhammed İbnu'l-Fadl eş-Şehristânî): 82 
el-Erba'ûn (Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Hârisî): 88 
el-Erba'ûn (Muhammed İbnu'l-Huseyn es-Sulemî): 81 
ei-Erba'ûn (Muhammed İbnu'l-Mekkî): 86 
el-Erba'ûn (Muhyiddîn İbnu'l-Arabî): 82 
el-Erba'ûn (Nasr b İbrâhîm e!-Makdisî): 81 
ei-Erba'ûn (Rıdvan b. Abduliâh): 87 
el-Erba'ûn (Taşköprüzâde): 87 
ei-Erba'ûn an Erbâ'îne Seyhan (Abdurrezzâk b. Rızkullâh): 

82 
el-Erba'ûn an Erbâ'îne Seyhan li-Erbâ'îne mine's-Sahâbe: 

82 
ei-Erba'ûn el-Adityye: 88 
el-Erba'ûn el-Buldâniyyât (Abdulkerîm b. Abdunnûr ei- 

Halebî): 86 
el-Erba'ûn el-Buldâniyye (Ahmed b. Muhammed es-Silefî): 

81,82 
ei-Erba'ûn el-Buldâniyye (Ahmed b. Muhammed, İbnu'l- 

Halebî): 86 
el-Erba'ûn el-Buldâniyye (Ahmed b. Muhammed, İbnu'z- 

Zâhirî): 86 
el-Erba'ûn el-Buldâniyye (Mansûrb. Selîm er-Râzî): 83 
el-Erba'ûn el-Buldâniyye (Muhammed Şemsuddîn b. 

Muhammed): 87 
el-Erbâ'ûn el-Buldâniyye (Yûsuf b. ahmed eş-Şîrâzî): 82 
el-Erba'ûn fî Fadli'l-Cihâd (es-Suyûtî): 87 
ei-Erba'ûn fî Fedâ'ili Ramadân: 89 
el-Erba'ûn fi'i-Hac: 87 
el-Erba'ûn fi'l-Haşr: 82 
el-Erba'un fi'-İbâde: 90 
el-Erba'ûn fi'r-Rtvâye an Rabbi'i-Alemîn: 164 
el-Erba'ûn fi's-Sûfiyye: 90 
el-Erba'ûn el-îlâhiyye: 169 
Erba'ûn İbni'l-Cezerî: 87 
Erba'ûn İbni'l-Mucîr: 89 
Erba'ûn li'd-Dulcâ: 88 
Erba'ûn li'l-Birgilî: 88 
el-Erba'ûn li'l-Curcânî: 89 
el-Erba'ûn !i'!-Mu'ezzin: 90 
el-erba'ûn li'r-Râvendî: 90 
Erba'ûn li't-Tâvusî: 90 
el-Erba'ûn min Avalî'l-Merviyyât: 90 
el-Erba'ûn el-Mudiyye (Muhammed b. Süleyman): 82, 86 
el-Erba'ûn el-Muhtâra fî Fedâ'iii'l-Hacci ve'z-Ziyâra; 82 
ei-Erba'ûn el-Mute'allaka bi-Sûreti'l-İhlâs: 88 
eS-Erba'ûn el-Mutebâyinâî (Abdulkerîm b. Abdunnûr el- 

Halebî): 86 
el-Erba'ûn ei-Muîebâyine (Abduikadir b. Abdullah er- 

Ruhâvî): 82 
el-Erba'ûn el-Mutebâyine (Muhammed b. Mûsâ el- 

Merâkeşî): 87 
er-Erba'ûn el-Muhtâra min Hadîsi Mâlik: 90 



362 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



el-Erba'ûn e!-Musâfahât (İbn Asâkir): 82 • 

el-Erba'ûn el-Musâvât (İbn Asâkir): 82 

el-Erba'ûn ef-Mu'telife ...: 89 

el-Erba'ûn en-Neveviyye: 83 

el-Erba'ûn es-Sahîha: 87 

el-Erba'ûn es-Subâ'iyyât (İbn Dakîki'l-İyd): 86 

el-Erba'hun es-Subâ'iyyât (Süleyman b. Mûsâ): 277 

el-Erba'ûn es-Subâ'iyye (Ebu'r-Rebî' el-Ğımâtî): 82 

el-Erba'un es-Sultâniyye: 87 

el-Erba'ûn Sunâ'iyyen: 89 

el-Erba'ûn et-Tâ'iyye: 82 

el-Erba'ûn et-Tâliye: 87 

el-Erba'ûn et-Tıvâl: 82 

el-Erba'ûn e!-Ved'âniyye: 82, 177 

el-Erba'ûn e!-Yemâniyye: 81 

el-Erba'ûn Uşâriyyâtu'l-isnâd (ibrâhîm b. Ali): 88 

el-Erba'ûn Uşâriyyâtu'l-isnâd (ibrâhîm İbnu'l-Feth): 87 

ef-Erba'ûn Uşâriyâtu'l-İsnâd: 321 

Erba'ûne Hadisen fhi Fedâ'ili'l-Hacci ve'l-Umre: 89 

Erba'ûne Hadisen min Erbaîne Şeyhin: 82 

Esâmi men Ravâ anhumu'l-Buhârî (İbn Adî): 257 

Esâmî Ruvâti Sahîhi'l-Buhârhi: 258 

Esâmî Şuyûhi'l-Buhârî: 258 

(Esbâbû'l-Hadîs):91 

el-Eseru'l-Mu'teberîîTerceme Nuhbeti'l-Fiker: 147 

el-Esmâ ve'l-Kunâ ve'l-Elkab (Ahmed b. Sehi): 92 

Esmâ'u Ricali Müslim (İbn Mahrame): 268 

Esmâ'u Ricali Müslim (İbn Menceveyh): 280 

Esmâ'u Ricali Sahîhi'l-Buhârî: Bk, el-Hidâye ve'l-İrşâd 

Esmâ'u Ricâii'l-Buhârî (Abduimu'tî İbnu'l-Hasen): 258 

Esmâ'u Ricâli'l-Hadîs (Abdusselâm b. Umer el-Mardinî): 

190,229 
Esmâ'u Ricâii'l-Hadîs mine'l-Mişkât (el-Hatîbu't-Tebrizî): 

113,227 
Esmâ'u Şuyûhi Mâlik (İbn Nasıriddîn): 48 
el-Esmâ'u'i-Mubheme (el-Hatîb): 181 
el-Esmâ'u'l-Mufrede (Ahmed b. Hârûn ei-Berdîcî): 188 
Esmâ'u'l-Mudeliisîn (el-Kerâbisî): 187 
el-Esmâ'u'l-Mufrede min Ricâli'l-Hadîs: 225 
Esmâ'u's-Sahâbe (ei-Buhârî): 231, 232 
Esmâ'u's-Sahâbe (el-Hizâmî): Bk., el-Menâhilu'l-Azbe 
Esmâ'u's-Sahâbe (Muhammed b. İshâk, ibn Mende): Bk., 

et-Târîhu'l-Mustahrec 
Esmâ'u's-Sahâbe elletî İttefaka fîha'l-Buhârî ve Müslim: 

272 
Esmâ's-Sahâbeti'r-Ruvât (İbn Hazm): 33 
Esne'l-Metâiib fî Ahâdîse Muhteiifefi-Merâtib (el- 

Ahâdîsu'l-Muşkile fi'r-Ruibe): 174 
Esne'l-Vesâ'il bi-Şerhi'ş-Şemâ'il (el-Aclûnî): 301 
el-Esrâru'i-Merfû'a: Bk., ei-Mevdû'âtu'l-Kubrâ 
Eşi'atu'l-Leme'ât fî Şerhi'l-Mişkâi: 1 12 
Eşreîu'l-Mesmû' fî Tahkîki Ebhâsi'l-Mevdû: 177 
Eşrefu'l-Vesâ'il fî Evsâfı Seyyidi'i-Evâ'i! ve'l-Evâhir: 159 



Eşrefu'l-Vesâ'il ... (İbn Hacer el-heytemî): 300 

Etraf u Ahâdîsu Ebt Hanîfe (İbnu'i-Kayserânî): 93, 199 

Etrâfu Ahâdîsi Mâlik: 93 

Etrâfu Sahîh İbni Hibbân: 94 

Etrâfu Sunne İbni Mâce (İbnu'i-Kayserânî): 93 

Etrâfu'l- Ahâdîsi'l-Muhtâra (ed-Diyâ'u'l-Makdisî) 93 

Etrâfu'i-Firdevs: 93 

Etrâfu'l-Ğarâ'ib (İbnu'i-Kayserânî) 92 

Etrâfu'l-Ğarâ'ib ve'l-Efrâd li'd-Dârekutnî: 92 

Etrâful-Kutubi'l-Hamse: Bk, Kitâbu'l-Levâmi 

Etrâfu'l-Kutubi's-Sitie:Bk,Tuhfetul-Eşrâf 

Etrâfu' l-Mesânîdi'i-Aşera (el-Busayrî) 94 

Etraf u-I-Mevdû'âti'l-Kubrâ: 176 

ei-Etrâfu'i-Muhtâra (İbn Hacer): 94 

Etrâfu'l-Musnedi'l-Mu'telî ... (İbn Hacer): 94 

Etrâfu's-Sahîhayn (Ebu Nu'aym): 93 

Etrâfu's-Sahîhayn (Halef b. Muhammed): 93, 273 

Etrâfu's-Sahîhayn (ibn Hacer): 94, 273 

Etrâfu's-Sahîhayn (ibrâhîm b. Muhammed b. Ubeyd): 93 

Evhâmu Ashâbi't-Tevârîh: 226 

Evhâmu'l-Muhaddisîn (Müslim): 99 

e!-Evleviyye fi'l-Hadîsi'l-Evveliyye: 95 

Ezhâru'i-Mutenâsire: 217 

Ezkâru'l-Ezkâr: 117 

el-Ezkânu'n-Nebeviyye: Bk., Hilyetu'l-Ebrâr 

_F- 

Fadlu'l-Mun'im fî Şerhi Sahihi Müslim: 265 

Fadlu'llâhi's-Samed fî Tavdîhi'l-Edebi'l-Mufred: 32, 108 

el-Fâ'ik(veNesmu'r-Râ'ik):105 

el-Fânid fî Halâveti'i-Esânîd: 153 

Fedâ'ilu Kitâbi'l-Câmi' (li't-Tirmizî): 285 

Fedâ'ilu'l-Ensâr (Ebu Dâvud): 235 

Fedâ'ilu'l-Huiefâ'l-Erba'a; 235 

Fedâ'iiu's-Sahâbe (Ahmed b. Hanbel): 235 

Fedâ'ilu's-Sahâbe (Ebu Nu'aym): 235 

Fedâ'iiu's-Sahâbe (Ğuncâr): 235 

Fedâ'ilu's-Sahâbe (Hayseme b. Süleyman el-Mukrî): 

234,235 
Fedâ'ilu's-Sahâbe (İbn Futays): 235 
Fedâ'ilu's-Sahâbe (İbn Habîb el-Endelusî): 234 
Fedâ'ilu's-Sahâbe (İbn Kudâme): 235 
Fedâ'ilu's-Sahâbe (İbn Sarsarî): 235 
Fehmu Zevi'n-Nazar (Muhammed b. Mahfuz): 142 
Felaku'l-İsbâh fî Tahrîci Ahâdîsi's-Sıhâh: 313 
Ferâ'idu'l-Fevâ'id fî Şerhi Hadîsi Cibrîl: 131 
Ferâ'idu'l-Kalâ'id fî Tahrîci Ahâdîsi Şerhi'l-Akâ'id: 313 
Fetâvâ Ebi'l-Alâ: 96 
Fetâvâ İbn Teymiye: 96 
el-Fetâvâ'l-Hadîsiyye (İbn Hacer): 96 
el-Fetâvâ'l-Hadisiyye (İbn Haceri'l-Heytemî): 96 
Fetâvâ'n-Nebî: 1 1 5 
Fetâvâ's-Suyûtî: 96 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



363 



Fethu'l-Allâm Şerhu Bulûği'l-Merâm: 39 
Fethu'l-Bârî alâ Sahîhi'i-Buhârî (İbn Receb): 247, 254 
Fethu'l-Bârî fî Tahrîci Ahâdîsi' l-Buhârî: 262, 314 
Fethu'l-Bârî Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'l-Buhârî (Abdulevvel 

b. Mîr Alâ'î): 251 
Fethu'l-Bârî Şerhu Sahîhi'i-Buhârî (İbn Hacer): 248, 249 
Fethu'l-Kadîr fî Tertîbi'l-Câmi'i's-Sağîr: 123 
el-Fethu'l-Karîb bi-Şerhi Mevâhibi'l-Mucîb: 158 
el-Fethu'l-Kebîr fî Dammi'z-Ziyâde ...:123 
Fethu'l-Mevla'n-Nasîr ... (Muhammed el-Hicâzî b. Muham- 

med): 122 
el-Fethu'l-Mubîn bi-Feydi'l-Cûd ...: 130, 320 
el-Fethul-Mubtedî bi-Şerhi Muhîasari'z-Zebîdî: 261 
Fethu'l-Muğîs (Şerhu'l-Elfiyye el-Muiavvel): 141 
Fethu'l-Muğîz (es-Sehâvî): 141, 192 
Fethu'l-Muğîs bi-Fıkhi'l-Hadîs (el-Kannûcî): 98 
Fethu'l-Muğîs bi-Şerhi Tezkireti'l-Hadîs: 144 
Fethu'l-Muihim Şerhu Sahîhu Müslim: 266 
Fethu'l-Vedûd (Muhammed b. Abdulhâdî es-Sindî): 281 
el-Fethu'r-Rabbânî İi-Tertîbi Musnedi'l-İmâm Ahmed (es- 

Sâ'atî): 202 
Feihu's-Safâ fî Şerhi'ş-Şifâ: 155 
el-Fethu'l-Semâvî bi-Tahrîcİ Ahâdîsi'l-Beydâvî: 313 
el-Fevâ'id (Abdulğaffâr b. Muhammed): 97 
el-Fevâ'id (Abdulkerîm İbnu'f-Heytem): 96 
el-Fevâ'id (Abdullah b. ahed e!-Askerî): (Abdulvehhâb b. 

Muhammed, İbn Mende): 97 
el-Fevâ'id (Ali İbnu'l-Hasen el-Hulû'î: 97 
el-Fevâ'id (Hamze b. Muhammed el-Ukbî): 97 
el-Fevâ'id (İbn Beşkuvâf): 97 
el-Fevâ'id İsmâ'i! b. Abdullah e!-Abdî); 96 
el-Fevâ'id (Muhammed b. Ali, İbnu'l-Garîk): 97 
el-Fevâ'id (Muhammed b. İbrâhîm, İbnu'l-Mukrî): 97 
el-Fevâ'id (Muhammed İbnu'l-Huseyn e!-Ezdî): 97 
el-Fevâ'id (Temmâm b. Muhammed er-Râzî): 97 
el-Fevâ'id (Temmâm b. Necîh): 325 
el-Fevâ'id (Yûsuf b.Halîl): 97 
el-Fevâ'id ve'l-Emâiî (el-Kasım b. Zekeriyâ): 75 
Fevâ'idu Ebî Tâhir el-Mulehhâs: 97 
Fevâ'idu Sumuvvi'l-Muhtâr: 97 
el-Fevâ'idu'l-Celtyye...:197 
el-Fevâ'idu'l-Ce!iyyetu'l-Behiyye ...: 301 
Fevâ'idu'l-İhtifâl fî Ahvâli'r-Ricâl: 258 
el-Fevâ'idu'l-Kubrâ (İbn Ebî Hatim er-Râzî): 97 
el-Fevâ'idu'l-Kubrâ (Muhammed b. Abdurrahmân): 97 
Fevâ'idu'l-Kulûb:113 

eS-Fevâ'îdui-Mecmû'a (Muhammed b. Yûsuf eş-Şâmî): 178 
ei-Fevâ'idul-Mecû'a (eş-Şevkânî): 179,180 
el-Fevâ'idu'l-Merviyyâ (Muhammed İbrâhîm b. İbrâhîm): 

257 
el-Fevâ'idu'l-Mevdû'a (Mera'î b. Yûsuf): 179 
el-Fevâ'idu'l-Mute'allaka bi-Sahîhi'l-Buhârî: 256 
el-Fevâ'idul-Mutekâsire (es-Suyûî): 217 
el-Fevâ'idu'l-Mutenâhiye (İbnu'S-Cevzî): 324 



el-Fevâ'id u'1-Muntekat mine's-Sıhâh: 97 

el-Fevâldu's-Sifriyye: 97 

el-Fevâ'id u's-Sihâh alâ Şurûti'l-İmâmeyn: 152 

Fevâ'idu's-Sikalî (Ali İbnu'l-Muferrec es-Sikalî): 97 

el-Fevâ'idu's-Suğra (Muhammed b. Abdurrahmân): 97 

el-Fevâtihu'n-Nebeviyye ...: 276 

Fevâtu'l-Vefeyât: 317 

Fevâtu'l-Vefeyâî (Sa'îd b. Hâşim): 316 

Feydu'l-Bârî alâ Sahîhi'i-Buhârî: 252 

el-Feydu'l-Cârî ale'l-Câmi'i's-Sahîh li'l-Buhârî (el-Bulkînı): 

253 
el-Feydu'l-Cârî fî Turuki'l-Hadîsi'l-Uşârî: 321 
el-Feydu'l-Cârî li-Şerhi Sahîhi'i-Buhârî: 252 
Feydu'l-Cevâd bi-Uluvvi'l-İsnâd: 153 
Feydu'l-Kadîr Şerhu'l-Câmi'i's-Sağîr: 122 
el-Feydu'l-Metîn bi-Şerhi'l-Erba'ın: 85 
el-Feydu'n-Nebevî: 255 
el-Feydu't-Târî li-Şerhi Sahîhi'i-Buhârî: 252 
el-Fihrist (îbn Hayr) 160 
el-Fihrist (İbn Nedîm): 106 
Fîhristu Ebvâbi Sahîhi'i-Buhârî: 256 
Fıkhu'l-Hadîs: 98 
Fıkhu's-Sunne: 98 
Firdevsu'l-Ahbâr: 208 

el-Funûnu'l-Celiyye fi Ma'rifeti Hadîsi Hayri'l-Beriyye: 146 
et-Fusûl bi-Şerhi CâmiTf-Usûl: 166 
el-Fusûl fî Sîreti'r-Resûl: 276 
e!-Fuîuhâtu'l-İlâhiyye bi-Tahrîci mâ fi's-Semerâîn-Yâni'a: 

313 
el-Futuhâtu'l-Mekkiyye: 253 
el-Futuhâtu'l-Vehebiyye bi-Şerhi'î-Erba'în en-Neveviyye: 

85 

-G,Ğ- 

GAL: VI 

el-Garmâz Aîe'l-Lemmâz: 173 

el-Ğarâ'ib (İbnu'l-Mukrî): 100 

Ğarâ'ibu Ahâdîsi Şu'be: 53 

Ğarâ'ibu Hadîsi Mâlik mimmâ Leyse fi'l-Muvatta: 100 

Ğârâ'ibu Mâlik (Da'lec b. Ahmed): 100 

Ğarâ'ibu Mâlik (ed-Dârekutnî): 100 

Ğarâ'ibu Mâlik (İbn Asâkir): 100 

Ğarâ'ibu Ahâdîsi Şu'be: 100 

Ğarâ'ibu Şu'be (Muhammed b. İshak b. Mende): 100 

Ğarâ'ibu'l-Ahâdîs (Ahmed Diyâ'uddîn): 100 

Ğarâ'ibu'l-Ahâdîs (İbn Hacer): 100 

Ğarîbu Ğarâ'ibi'l-Hadîs: 104 

Ğarîbu Hadîsi'l-Kasım: 102 

Ğarîbu'l-Âsâr (el-Kutrub): 102 

Ğarîbu'l-Hadîs (Abdullah b. Ca'fer): 104 

Ğarîbu'l-Hadîs (Abdullatîf b. Yûsuf): 103, 107 

Ğarîbu'l-Hadîs (Abdulmelik b. Habîb): 103 

Ğarîbu'l-Hadîs (Abdulvâhid b. Ahmed el-Melthî): 103, 104 



364 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Ğarîbu'l-Hadîs (Ahmed b. Halici el-Kindî): 102 
Ğarîbi'l-Hadîs (Ahmed b. Yahya, Sa'leb): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Ahmed İbnu'l-Hasen ef-Kindî): 106 
Ğarîbu'l-Hadîs (Ali İbnu'l-Muğire, el-Esrem): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (el-Esma'î): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (Fustuka): 106 
Ğarîbu'l-Hadîs (el-Hasen b. Abdulâh el-îsbehânî): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (el-Hasen b. Mahbûb es-Serrâd): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (el-Hattâbî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (İbn Kudâme el-Makdisî): 106 
Ğarîbu'l-Hadîs (İbn Kuteybe): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (İbnu'l-Cevzî): 105 
Ğarîbu'l-Hadîs ibrahim b. İshâk ei-Harbî) 24, 103 
Ğaribu'l-Hadîs (İbrâhîm b. Muhammed en-Nesevî): 105 
Ğarîbu'l-Hadîs (İshâk b. Mirâr): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (el-Kasım b. Muhammed ed-Dimertî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs {el-Kasım b. Muhammed el-Enbârî): 104 
Ğaribu'l-Hadis (Ma'mer İbnu'l-Musennâ): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Abdullah el-Kûfî): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Abdusselâm el-Huşenî): 

104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Ahmed el-Gassâl): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Ahmed en-Nahvî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Ahmed, İbn Bâbeveyh): 

104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Ali, İbnu'd-Dehhân): 105 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Habîb el-Bağdâdî); 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhamed b. Mustenîr, el-Kutrub): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Yezîd es-Sumâlî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed b. Ziyad el-Kûfî): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (Muhammed İbnu'l-Hasen, İbn Dureyd); 

104 
Ğarîbu'l-Hadîs {Muhammed İbnu'i-Kasım el-Enbârî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (en-Nadrb. Şumeyl): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (Sa'îd b. Evs): 102 
Ğarîbu'l-Hadîs (Sabit b. Sa'îd el-Kûiî): 103 
Ğarîbu'l-Hadîs (Seleme b. Âsim el-Kûfî): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Suleym b. Eyyûb er-Râzî): 105 
Ğarîbu'l-Hadîs (Süleyman b, Muhammed el-Hâmıd): 104 
Ğarîbu'l-Hadîs (Şemr b. Hamdeveyh): 103 
Ğarîbu'İ-Hadîs (Umerb. Muhammed el-Kadî): 104 
Ğarîbul-Hadîs (Usmân b. Umer İbnu'i-Hâctb): 106 
e!-Ğarîbu'i-Musannef: BK., Garîbu'l-Hâdîs ve'l-Âsâr 
Ğarîbu'l-Muvatîa'(Ahmed b. İmrân el-Kindî): 106 
Ğarîbu'l-Hadîs ve'l Âsâr (ei-Ğarîbu'l-Musannef) (el-Kasım 

b. Sellâm): 102 
GAS: VI 

el-Ğavâmtd ve'-i-Mubhemât: 181 
Ğayetu'l-Emel fî Şerhi Hadîsi "Niyyetu'l-Mer'i Hayrun.."; 

131 
Ğâyetu'i-iihâm Şerhu Umdeti'y-Ahkâm: 36 
Ğâyetu'l-Maksûd fî Halli Sunnei Ebî Dâvud: 282 
Ğâyetul-Maksad fî 2evâ'idi"-Musned: 326 
Ğayetu'l-Meramfî Ricâli'l-Buhârî ilâ Seyyidil-Enâm: 258 



Ğâyetu'l-Merâm fî Tahrîci Ahâdîsil-Heiâi ve'l-Harâm: 314 

Ğâyetu's-Se'û! fî Hasâ'isi'r-Resûl: 157 

Ğayetu'î-Tavdîh Şerhu'l-CâmiTs-Sahîh (Usmân b. İsâ): 

251 
Ğâyetu'l-Ummâl: 121, 123, 124 
Ğaysu's-Sihâbe fî Fadli's-Sahâbe: 235 
Gul-i Sad Berk: 131 

el-Gunye fî Esmâ'iş- Şuyûh (Meşyaha'l-Kadî İyad): 185 
Ğunyetu'l-EsmâTI-Mubheme: 182 
Gunyetu'l-Karî bi-Tercemeti Sulasiyyâti'l-Buhârî: 257 
Ğunyetu'-Muntâc fî Hatmi Sahihi Müslim: 267 
el-Ğunyetu'l-Kubrâ (er-Râşidî): 156 
el-Ğunyetu'l-Vustâ (er-Râşîdî): 156 
el-Ğunyetu's-Suğrâ (er-Râşidî): 156 
el-Ğurefu'i-Aliyye fîTerâcimi Muteahhirî'l-Hanefiyye: 306 
Ğureru'l-Fevâ'id: 76 
Ğureru'l-Feva'idi'l-Mecmû'a: 275 
Gureru'l-Hısni'l-Hasîn: 119 

-H- 

eî-Haberu'l-Vâhid(İsâb.Ebân):151 

eİ-Haberu'l-Vâhid (el-Kasım b. Muhammed): 152 

el-Habiu'l-Metîn fî Serhu'l-Erba'în: 89 

Hadâ'iku'l-Ezhâr Şerhu Meşarıki'f-Envâr: 116 

el-Haddu'l-Hasîs fî Beyâni mâ Leyse bi'l-Hadîs: 181 

Hadis Istılahları Hakkında Nuhbetu'l-Fiker Şerhi: 147 

Hadis Metinleri (Beş Demei Kırk Hadis): 127 

Hadis Müdafaası: 192 

Hadis-! Şerif Tercümesi: 127 

Hadisler (On Kere Kırk Hadis): 126 

Hadîsu Abdiliâh b. Ca'fer: 61 

Hadîsu Abdiliâh b. Mes'ûd (İbn Sâ'id): 59 

Hadîsu Abdiliâh b. Muhammed b. Mahled: 60 

Hadîsu Abdiliâh b. Muhammed ei-Mahramî: 56 

Hadîsu Abdilmeiik b. Şâzân el-Mekkî: 60 

Hadîsu Abdirrahmân b. Ebî Hatim er-Râzî: 59 

Hadîsu Abdissamed b. Ali et-Tasîî: 61 

Hadîsu Affân b. Müslim: 55 

Hadîsu Affân b. Abdilcebbâr el-Utâridî: 57 

Hadîsu Ahmed b. Abdullah es-Sulemî: 60 

Hadîsu Ahmed b. Ca'fer el-Huttelî: 62 

Hadîsu Ahmed b. Muhammed b. Sa'îd el-Kûfî: 60 

Hadîsu Ahmed b. Muhammed el-Kattân: 61 

Hadîsu Ahmed b. Yûsuf el-Hallâd: 61 

Hadîsu Ahmed İbnu'l-Mulâ'ib: 57 

Hadîsu Ali b. Âsim: 54 

Hadîsu Ali b. Harb el-Mevsılî: 56 

Hadîsu Ali b. Hucr: 55 

Hadîsu Ali b. Ya'kûb: 62 

Hadîsu Ali İbni'i-Ca'd: 55 

Hadîsu Bundâr: 56 

Hadîsu Bekr b. Sehl: 57 

Hadîsu Blşr b. Matar: 56 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



365 



Hadîsu Cumâh İbni'l-Kasım: 62 

Hadîsti Ebî Abdullah b. Muhammed b. İshâk b. Mende: 64 

Hadîsu Ebî Ali b.Şâzân: 66 

Hadîsu Ebî Ali Hamze b. Muhammed el-Kâtib: 58 

Hadîsu Ebî Ali el-Hasen b. Ahmed: 66 

Hadîsu Ebî Amr Ali b. Muhammed ed-Dakkâk: 64 

Hadîsu Ebî Arûbe ei-Huseyn b. Muhammed el-Harrânî: 63 

Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. Alt b. Lâl: 65 

Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. Ali el-Mervezî: 57 

Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. İbrahim el-İsmâ'ilî: 63 

Hadîsu Ebî Bekr Ahmed b. Talha: 66 

Hadîsu Ebî Bekr ... an Hişâm b. Ammâr: 57 

Hadîsu Ebî Bekr el-İsmâ'ilî: 64 

Hadîsu Ebî Bekr Muhammed b. İbrâhîm 63 

Hadîsu Ebî Bekr Muhammed b. Umer: 64 

Hadîsu Ebî Bekr Umer b. Ravh: 65 

Hadîsu Ebî Bekrfi-Curcânî:62 

Hadîsu Ebî Ca'fer Muhammed b. Amr er-Rezzâz: 61 

Hadîsu Ebî Hafsb. Ali: 63 

Hadîsu Ebî Hâşim el-Huseyn b. Muhammed: 65 

Hadîsu Ebî Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Usmân: 

66 
Hadîsu Ebî Müslim Muhammed b. Ahmed el-Bağdâdî: 64 
Hadîsu Ebî Seleme (Abdullah b. Muhammed ei-Beğavî): 

58 
Hadîsu Ebî Tâhir Muhammed b. Abdirrahmân: 64 
Hadîsu Ebi'd-Dehdâh Ahmed b. Muhammed: 59 
Hadîsu Ebi'l-Abbâs Muhammed b. İshâk: 58 
Hadîsu Ebi'l-Cehm el-Bâhilî: 55 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Abdurrahmân b. Muhammed el- 

Cevberî: 66 
Hadisu Ebi'l-Hasen Ali b. Ahmed İbni'l-Hammâmî: 66 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Ali b. Umer, İbni'l-Kazvînî: 66 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Ahmed el-Bezzâr: 65 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b.Ahmed er-Râîi'hi: 65 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Ca'fer: 65 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b.Talha: 65 
Hadîsu Ebi'l-Hasen Muhammed b. Yezîd ed-Dimeşkî: 58 
Hadîsu Ebi'l-Huseyn Abdulvehhâb İbni'l-Hasen: 64 
Hadîsu Ebi'l-Huseyn Muhammed b. Ahmed eî-Gassânî: 

65 
Hadîsu Ebi'l-Huseyn Muhammed b. Ahmed ei-Ahmîmî: 64 
Hadîsu Ebi'l-Uşerâ: 52 

Hadîsu EbPt-Tayyib Muhammed b. Humeyd: 61 
Hadîsu Hamze İbni'İ-Kastm el-Hâşimî: 60 
Hadîsu İbn Mulâ'ib Dâvud b. Ahmed: 58 
Hadîsu İbrâhîm b. Abdissamed el-Hâşimî: 59 
Hadîsi İbrâhîm b. Muhammed el-Absî: 60 
Hadîsu İsâb. Hammâd: 56 
Hadîsu Kâmil b. Talha: 55 
Hadîsu Luveyn: 56 

Hadîsu Muhammed b. Abbâs el-Bezzâz: 59 
Hadîsu Muhammed b. Abdühamîd el-Buhârî: 62 



Hadîsu Muhammed b. Abdillâh eş-Şâfi'î: 62 

Hadîsu Muhammed b. Ahmed b. Hamdan es-Serrâc: 62 

Hadîsu Muhammed b. Ahmed, İbni's-Savvâf: 61 

Hadîsu Muhammed b. Ca'fer el-Enbârî, Bundâr: 62 

Hadîsu Muhammed b. Hârûn el-Ba'rânî: 59 

Hadîsu Muhammed b. İbrâhîm b. Abdilazîz: 65 

Hadîsu Muhammed b. Zeyd el-Ebzânî: 63 

Hadîsu Muhammed İbni'l-Abbâs b. Hayyeveyh: 63 

Hadîsu Muhammed İbni'l-Muzaffer: 63 

Hadîsu "men Kezebe Aleyye" bi-Turukihî {İbn Beşkuvâl): 

320 
Hadîsu Mucca'a İbni'z-Zubeyr: 53 
Hadîsu Mûsâ b. Dâvud: 54 
Hadîsu Mûsâ b, Hârûn ei-Hammâl: 57 
Hadîsu Mûsâ b. Ukbe: 53 
Hadîsu Mutayyen: 57 
Hadîsu Sa'dân b. Nasr es-Sekafî: 56 
Hadîsu Sa'îd b. Usmân İbni's-Seken: 62 
Hadîsu Sufyân b. Uyeyne: 54^ 
Hadîbu Şeybân b. Ferruh ve Gayrihî: 58 
Hadîsu Şu'be İbni'i-Haccâc: 66 
Hadîsu Tâlût b. Abbâd: 55 
Hadîsu Usmân b. Nuceyd: 60 
Hadîsu Uveys: 55 
Hadîsu Yahya b. Muhammed: 59 
Hadîsu Ya'kûb b. Abdirrahmân el-Cassâs: 60 
Hadîsu Yûsuf b. Ya'kûb en-Nuceyremî: 62 
Hadîsu Yûsuf b. Ya'kûb et-Tenûhî: 59 
Hadîsu Zerereveyh: 57 
Hadîsu Zeyd b. Ebî Uneyse: 53 
Hadîsu'l-Cezeriyyîn (Ebu Arûbe et-Harrânî): 59 
Hadîsu'l-Esam (Muhammed b. Yâkûb en-Neysâbûrî): 61 
Hadîsu'l-Eşec: 56 
Hadîsu'l-Hasen b. Arefe: 56 
Hadîsu'i-Huseyn b. Yahyâel-Kattân: 60 
Hadîsu'i-İfk (İbnu'i-Arabî): 128 
Hadîsu'ş-Şâmîyyîn: 109 
el-Hâfil fî Tekmileti'l-Kâmil (İbnu'r-Rûmiyye): 70 
Halelu'l-lstıfâ bi-Şiyemil-Mustafâ: 300 
el-Halâl ve'i-Harâm fi'l-İslâm: 314 
Haliu Ukûdi'd-Durerfî Ulûmi'l-Eser: 142 
el-Hallu'l-Mudellei: 290 

Hamâse Şi'ri'l-Muhaddisîn (Sa'îd b. Hâşim): 189 
Hamâse Şi'riTMuhaddidîn (Sa'îd b. Yahya): 189 
el-Hasâ'isu'l-Kubrâ: Bk., KifâyetuUebîb 
Hasâ'isu'i-Musned (Ebu Mûsa'l-Medînî): 203 
el-Hasa'isu'n-Nebeviyye: 157 
el-Hasa'isu'n-Nebeviyye (İmâmu'l-Kâmiliyye): 157 
Haşiye alâ Cemîn-Nihâye: 260 
Haşiye alâ Erba'în en-Neveviyye (Abdullah b. Muhammed 

en-Nebrâvî): 86 
Haşiye alâ Erba'în en-Neveviyye {Muhammed b. Halil el- 

Kavukcî) 86 



366 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Haşiye alâ Fethi'l-Bâkî: 142 

Haşiye alâ Fethi'l-Muğîs (IN-lrâkî) (el-Buka'î): 141 

Haşiye alâ Fethi'l-Muğîs (li'-lrâkî) (el-Kasım b. Kutiuboğa): 

141 
Haşiye alâ Kitâbil-Mecrûhîn (ed-Dârekutnî): 70 
Haşiye alâ Mebârıki'l-Ezhâr (?): 116 
Haşiye aiâ Mebârıki'l-Ezhâr (Fadlullâh b. Ahmed es- 

Sivâsî): 116 
Haşiye alâ Mebârıki'l-Ezhâr (Vahyî-Zâde): 1 16 
Haşiye alâ Meşârıki'i-Envâr (el-Kasım b. Kutiuboğa): 116 
Haşiye alâ Mişkâti'i-Mesâbîh (es-Seyyid eş-Şerîî); 1 12 
Haşiye alâ Nuhbetil-Fiker (ibn Yemlîhâ): 146 
Haşiye alâ Nûri'r-Ravd: 276 
Haşiye alâ Nuzheti'n-Nazar (Ibnu's-Sâ'iğ): 146 
Haşiye aiâ Sahihi Musiim (Ahmed b. Yûsuf): 267 
Haşiye alâ Sahihi Musiim (Muhammed b. Abdilhâdî): 267 
Haşiye alâ Sunnei Ebî Dâvud (Mevlevî Vahîduzzemân): 

282 
Haşiye alâ Sunnei'n-Nese'î (Abdulhâdî es-Sin-dî): 287 
Haşiye alâ Şerhi İbni Cemâ'a (İİ'l-Menheli'r-Revî): 139 
Haşiye alâ Şerhi Dâvud el-Karsî (li-Usûli'l-Birgivî): 149 
Haşiye aiâ Şerhi Nuhbeti'i-Fiker: 146 
Haşiye alâ Şerhi Nuhbeti'l-Fiker (Muhammed b. Abdullah 

el-Âmidî): 146 
Haşiye alâ Şerhi'l-Buhârî li'bn Batta! (İbn'l-Munîr): 245 
Haşiye aiâ Şerhi'i-CâmiTs-Sağîr: 122 
Haşiye alâ Şerhi'l-Erba'în li'ş-Şebsîrî: 85 
Haşiye alâ Şerhî'ş-Şemâ'il (li'bn Hacer el-Heyiemî): 300 
Haşiye alâ Şerhi'z-Zurkanî (ale'l-Beykûniyye): 150 
Haşiye alâ Ta'lîkati'r-Remlî li'ş-Şifâ: 156 
Haşiye aiâ Zevâ'idi İbni Mâce (?): 289 
el-Hâşiye ale'l-Buhârî (Muhammed b. Abdurrahmân el- 

Fâsî): 254 
ei-Hâşiye ale'l-Câmi'i's-Sağîr: 254 
Haşiye ale'i-Câmi'i's-Sahîh (Muhammed b. Usmân el- 

Mardini): 253 
Haşiye ale'l-Câmi"s-Sahîh (Muhammed İbnu'l-Mustafa el- 

Akkirmânî); 254 
Haşiye ale'l-Ezkâr: 118 
Haşiye ale'l-Hulâsa (li't-Tîbî): 144 
Haşiye aie'l-Mevâhibi'l-Ledunniyye (Aliyyul-Karî): 159 
Haşiye ale'l-Mevâhibi'l-Ledunniyye (Muhammed b. 

Ahmed): 159 
Haşiye Ale's-Sahîh (?): 255 
Haşiye ate's-Sirâci'l-Munîr; 122 
Haşiye aie't-Tenkîh (li'z-Zerkeşî) (Ahmed b. Nasr): 247 
Haşiye ate's-Sahîh (Ahmed Zûruk): 255 
Haşiye ale's-Sâhhih (Muhammed b. Ali el-Ahmedı); 253 
Hâşiyetu Şerhi Musiim (Ali b. Ahmed es-Sâ'idî): 267 
Hâşİyetu'i-Erba'în f bn Hacer: 87 
Havâşî aie't-Tenkîh (li'z-Zerkeşî) (İbn Hacer): 247 
Hâvâşî Sibtu'bnu'i-A'cemi alâ Câmiî-Tahsîl: 195 
el-Hâvî fî Beyâni Ahâdîsu't-Tahâvî (?): 314 



el-Hâvî İfl-Fetâvâ (es-Suyûtî): 96 

el-Hata'u ve's-Sevâb an Ahâdîsi'ş-Şihâb: 208 

Hâtıbu'l-Leyl ve Cârifu's-Seyl: 186 

Hatime Sifri's-Sa'âde: 176, 177 

Hatmu'l-CâmiTs-Sahîh: 259 

el-Hayru'l-Cârî Şerhu Sahîhil-Buhârî (Muhammed b. 

Ya'kûb): 252 
Hazâ mâ Erâda'llâh: 147 
Hazreti Peygamberin Savaşları: 172 
Hedâyâ Si'l-Musterşidîn: 83 
Hediyyetu'l-Ârifîn: VI 
Hediyyetu's-Sabîh:112 
Hedyu's-Sârî: 182, 248, 249 
Hemmâm b. Munebbih'in Sahîfesi: 237 
el-Hırzu'l-Meknûn min Lafzi'l-Ma'sumi'l-Me'mûn: 218 
el-Hırzu's-Semîn li'l-Hısni'l-Hasîn: 118 
Hısnu'l-Hasîn: 118 

ei-Hissu Alâ Hıfzî'l-İlmi ... (İbnu'l-Cevzî): 190 
ei-Hidâye (el-Merginânî): 312 
el-Hidâye fî Uiûmi'r-Rivâye: 144 
ei-Hidâye ve'l-İrşâd (Esmâ'u Ricali Sahîhi'l-Buhârî) (el- 

Kelâbâzî): 257, 273 
Hidâyetu'l-Bârî ilâ Tertibi Ahâdîsi'l-Buhârî: 262 
Hidâyetu'l-Mu'teiif (Îbnu'l-Ebbâr): 216 
Hidâyetu'r-Ruvât ilâ Tahrîci Ahâdîsi'i-Mesâbîh ve'l-Mişkât: 

114,312 
Hilyetu'i-Ebrâr (el-Ezkâru'n-Neveviyye): 117, 312 
Hilyetu'l-Evliyâ: 119, 226, 229, 305, 31 6, 325, 338" 
ei-Hitta bi-Zîkn's-Sıhâhrs-Sitte: 167 
el-Hucce li-Tarîki'!-Mahacce: 294 
el-Hucce Şerhu'l-Cem' Beyne's-Sahîhayn (li-Muhammed 

b. Futûh el-Humeydî): 271 
Huccetu'l-Mutekellim alâ Metni Muhtasari'n-Nevevî !i- 

Sahîhi Musiim: 266 
el-Huiâsa fî Şerhi Hadîsi "Kullu Bid'atin Dalâle": 129 
e1-Hu!âsa fî Usûii'l-Hadîs: 143 
Huiâsatu Tezhibi Tehzîbi'l-Kemâl (Hulâsatu'l-Hazrecî) (el- 

Hazrecî):168 
Hulâsatu'd-Delâ'ii fî Tenkîhi'l-Mesâ'il: 314 
Huâsau'l-Akvâi fî Hadîsi "İnneme'l-A'mâl..": 130 
Hulâsatu'l-Bedri'l-Munîr (li'bni'l-Mulekkın): 312 
Hulâsatu'l-Fikerîî Şerhi'l-Muhtasar li'l-Ferâdî: 150 
Hulâsatu'l-Hazrecî: Bk., Tehzîbi'l-Kemâl 
Hulâsau'f-Makal fi'l-Kelâm alâ Hadîsi "Şeddi'r-Rihâl": 132 
Huiâsatu'l-Vefâ fî Şerhi'ş-Şifâ: 156 
el-Hulleiu's-Seyrâ fî Hadîs i'l-Berâ: 131 
Humâsiyyâîu Ebi'l-Huseyn:159 
Humâsiyyâtu'd-Dârekutnî: 159 
Hutabu'l-Erba'în min Hadîsi Seyyidi'i-Murseiîn: 86 
Hutabu'n-Nebî (Ca'fer b. Muhammed): 109 
Husnu'l-Eser fî-mâ fîhi'd-Da'f ...: 324 
Husnu's-Sihâbe fî Şerhi Eş'âri's-Sahâbe: 326 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



367 



ikdu'd-Durerfî Mustalahi Ehli'1-Eser: 151 

İkdu'd-Durerfî Nazmi Nuhbeti'l-Fiker: 148 

el-Ikdu'l-Celîl fî Halli İşkâli'l-Câmi'i's-Sahîh: 255 

Ikdul-Cevheri's-Semîn ... (el-Aclûnî): 132, 197 

lkdu'l-Cumân...:228 

İkdu't-Cumâni'l-Lâmi': 265 

Ikdu'l-Cumâni'l-Lâmi'a; 125 

Ikdu'l-Huseyn fî Hadîsi'l-Erba'în: 88 

Ikdu'l-Le'âlî ffi-Hadîsi'l-Muselseli'l-Avâlî: 197 

Ikdul-Le'âlî fî Şerhi'J-Avâiî: 41 

el-lkdu'l-Muhezzeb fî Tabakati Ulemâ'i'l-Mezheb: 308 

el-lklırâh fî Beyâni'l-lstılâh: 143 

Islâhu Ğalati Ebî Ubeyd (İbn Kuteybe): 99, 103 

Isiâhu Ğalati'l-Muhaddisîn (el-Hattâbî): 99 

Islâhu İbni's-Salâh (Moğoıltay b. Kılıç et-Turkî): 140, 141 

el-lstıfâ bi-Şerhi'1-Muvatta' (el-Bâcî): 46 

el-lstıfâ li-Beyâni Me'âni'ş-Şifâ (ed-Dûlecî): 155 

Istılâhâtu'l-Muhaddisîn: 151 

İbâdeîleriyle Peygamberimiz: 177 

ei-İbâne an Usûli'd-Diyâne: 294 

ei-İbâneîu'l-Kubrâ: 1 09 

el-İber fî Haberi men Ğaber: 227 

İbrâzu'l-Hikem alâ Hadîsi "Rufi'a'!-Kaiem..."-129 

el-İcâbe li-irâd me'stedrekethu Â'işetu ale's-Sahâbe: 23&, . 

el-İcâr fi'l-Hadîs: 109 

el-lcâz fi'l-Hadîs: 72 

İdâ'etu'd-Derârî ti-Şerhi Sahîhi'l-Buhârî: 254 

el-İdâh an Me'âni's-Sihâh: Bk., el-İfsah ... 

ei-îdâh fî Beyânı Hakîkati's-Sunne: 294 

el-İdâh ve't-Tebyîn fî Mes'eleti'-Telkîn: 153 ■ , 

îdâhu Muhalefetî's-Sunne ... (?) 294 

Îdâhu'l-İrtiyâb fî Ma'rifeti mâ Yeşîebihu ...: 214 

İdâhu'i-İşkâi fî-mâ lem Yusemme ...: 181 

İdâhu'r-Ruşdi mine'l-Gayyi ...: 130 

İddetu Hısnî'l-Hasîn: 119 

İddetu'l-Mensûh fi'l-Hadîs {İbnu'i-Ehdei): 220 

el-idrâk İi-Tahrîci Ahâdîsi Reddî'l-îşrâk: 314 

İdrâku'l-Hakîka fî Tahrîci Ahâdîsî't-Tarîka: 313 ' T 

el-ifhâm li-Mâ fî Sahîhi'l-Buhârî mine'l-İbhâm (İbn Raslân): 

182,247,255 
İfhâmu'l-Efhâm Şerhu Bulûği'i-Merâm: 38 
İfhâmu'l-Mecârî fî İthâmi'l-Buhârî: 254 
el-İfsâh an Me'âni's-Sihâh (İbn Hubeyre): 271 
el-İfsâh ani'l-Mu'c em min İdâhi'l-Gâmıd * (İbnu'l- 

Kayserânî): 181 
el-İfsâh ani'l-Mu'cem mine'l-Gâmıd ... (el-Kastallânî): 182 
ei-İfsâh bi-Tekmili'n-Nuket (İbn Hacer): 141 
el-İfsâh ilâ Merâtibi's-Sıhâh: 152, 271 
İftitâhu'l-Karî (İbn Nasıriddîn): 248 
İğâsetu'l-Musteğîs fî Halli Ba'di Muşkilâti'l-Ahâdîs: 2/13 
e!-İğfâl fî Garîbî'l-Hadîs: 106 
İğrâbu Şu'be alâ Sufyân ve .., 100 



el-İhkâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm (İbn Dakîki'i-İyd): 129 

ei-İhkâm fî Ahâdîsi'l-Ahkâm (el-Bâlî): 38 

el-İhkâm fî Şerhi Ğarîbi Umdeti'l-Ahkâm: 36 

İhkâmu'l-Ahkâm es-Sadıra ... (İbnu'n-Nakkâş): 38 

İhkâmu'l-Ahkâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: 35, 129 

İhkâmu't-Tahkîk bi-Ahkâmi't-Ta'lîk: 181 

el-İhsân bi-Tertîbi Sahîh İbni Hibbân: 270 

el-İhticâc bi-Semâ'i Sahihi Müslim İbni'l-Haccâc: 269 

İhtilâfu'l-Hadîs (Ahmed b. Muhammed b. Hâlid): 192 

İhtilâfu'l-Hâdis (Muhammed b. Ebî Umer el-Bağdâdî}: 192 

İhtilâfu'l-Muvatta'ât (el-Bâcî): 47 

İhtilâfu'l-Muvatta'ât (İbnü'l-Kasım): 47 

İhilâfu'l-Muvatta'ât (İbrâhîm b. Nasr): 47 

el-İhtimâm bi-Telhîsi Kitâbi'l-İlmâm (İbn Kudâme): 37 

el-İhtimâmu'l-Kullî bi-İs!âhi Sikati'l-lclî: 274 

İhtisâru Ulûmi'l-Hadîs (Buhâ'u'd-Dîn el-Ehdelusî): 140 

İhtisâru'l-Lisân (Abdurrahmân b. İdrîs) 71 

İhtisâru'S-Kemâi fî Esmâ'i'r-Ricâi: 169 

ei-İhîiyârfîTa'lîin-Muhtâr:311 

İhâhî Hadisler: 163, 164, not 1 

el-i'lâm bi-Ahâdîsi'l-Ahkâm: 39 

el-i'lâm bi-Alâmi'l-Endelus; 226 

el-İ'lâm bi-mâ fî Muştebihi's-Zehebî mine'l-Evhâm: 214 

el-İ'lâm bî-Sunnetihî aleyhi's-Selâm: 288 

el-İ'lâm bi-Şerhi Ahâdîsi Seyyidi'l-Enâm: 250 

el-İ'lâm bi-Vefeyâtn-A'iâm: 318 

el-İ'lâm li-Sunnetihî aleyhi's-Selâm (Şerhu Sunnei Ebî 

Dâviıd) (Moğoltay): 281 
el-İ'lâm ve't-Tâ'rîf bi-Mâ li'bn Kani' fî'Mu'cemihî ...: 232 
İ'lâmu's-Sunne (ed-Dâvudî): 245 
İ'lâmu's-Sunne (Şerhu Suhhihi'l-Buhârî) (el-Hattâbî): 29, 

244, 291 
İ'iâ'u'r-Rutbe fî Şerhi Nazmi'n-Nuhbe; 149 
el-İlel (el-Buhârî): 160 
el-İlel (Şu'be): 160 
İielu Hadîsi'z-Zuhlî: 160 
İlelu'l-Hadîs (İbnu'i-Medînî): 25 
Îleiu'f-Hadîs (el-Ukaylî): 161 
İlelu'l-Hadîs (İbn Ammâr): 160 
İlelu'l-Hadîs (İbn Ebî Hatim er-Râzî): 1 61 
el-İlelul-Kebîr: 161 

el-İlelu'l-Menkûle an Yahya b. Ma'în: 160 
el-İlelu'l-Mutenâhiyefi'l-Ahbârî'i-Vâhiyye: 119, 162 
el-İielu's-Sağîr (Kitâbu'Klel, İlelu't-Tirmizi: 25, 133, 161 
İSelu't-Tirizî Bk., el-İleiu's-Sağîr 
İlk Hadis Mecmualarından Hemmâm b. Münebbih'in 

Sahîfesi; 237 
el-ilmâ': 136, 137 

el-İimâm (e!-Hasen b. Ahmed b. Salih): 126 
el-îlmâm fhi Ahâdîsi'l-Ahkâm (İbn Dakîki'l-iyd): 37 
el-llzâmât ve't-Tetebbu' (ed-Dârekuinî): 272 
İkametu'd-Delâ'il alâ Ma'rifeti'l-Evâ'il: 95 
İkiyüz Elli Hadis: 127 
el-İklîl fi'l-Hadîs (el-Hâkim) 190 



368 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



el-İkmâl bi-men fî Musnedi Ahmed mine'r-Ricâl: 202 
ek-İkmâi fî Refi'l-İrtiyâb anil-Mu'telif ve'l-Muhtelif (İbn 

Mâkûlâ): 214, 216 
il-İkmâl fî Şerhi Müslim (Muhammed b. Yûsuf el-Kunevî): 

265 
el-İkmâl fî Tehzîbi'l-Kemâl: 169 
el-İkmâl li-Menheci'l-Ummâl: 123, 24 
îkmâlu'I-İkmâi (İsa b. Me'ûd): 216 
İkmâlu'l-İkmâl (li'l-Kadi İyâd) (Muhammed b. İbrâhîm): 264 
İkmâlu'l-İkmâl (İbn Nukta): Bk, et-Takyîd ... 
İkmâlu'l-Mu'lim bi-Fevâ'idi Kitabi Müslim (Kadi İyâd): 264, 

265 
İkiibâsu'l-Envâr ve İltimâsu'i-Ezhâr: 79 
Îktidâ'u'i-Minhâc fî Ahâdîsi'l-Mi'râc: 118 
el-İktifâ fî Şerhi Eifâzi'ş-Şîfâ: 154 
el-İktisâb fîTelhîsi Kutubil-Ensâb: 80 
İisâku Avâril-Heves bi-men lem Yefhemi'l-lztırâb ...: 153 
İ'mâlu'l-Fikir ve'r-Riyâyât ...: 131, 132 
el-İmâm fî Şerhi'l-İlmâm (İbn Dâkîki'l-İyd): 37 
İm'ânu'n-Nazar fî Tavdîhi Nuhbeti'l-Fiker: 146 
el-İmdâd bi-Ma'rifeti Uiuvvi'l-İsnâd: 153 
el-lmtâ 1 bi'l-Erba'în: 152 
İnâletu't Tâiibîn li-Avâlîl-Muhaddisîn: 41 
İn'âmu'l-Mun'imi'l-Bârî: 257 
İnâyetu'l-Meliki'l-Mun'im ti-Şerhi Sahihi Müslim: 266 
el-lnbâ' fı'l-Hadîs (ei-Kudâ'î): 153 
İncâhu'l-Hâce alâ Sunnei İbni Mâce: 289 
İncâzu'i-Va'd min Tabaka! İbni Sa'd: 304 
İnsânu'l-Uyûn (Siyeru'i-Haiebî): 276 
İntihâbu Kitâbi'i-İrşâd (li-l-Halîlî): 189 
el-întihad fî Şerhi'ş-Şifâ: 155 
İntihâ'u's-Senen (Ahmed b. Muhammed el-Havâs ): 281 
İntikadu'l-İ'tirâd: 249 
İntikadu'i-Muğnî: 176 

el-İntisârfî Ahâdîsi'l-Ahkâm (İbnu't-Takî): 38 
ei-İntisâr li-Ashâbi'!-Hadîs: 191 
el-İntisâr li-Ehli's-Sunne ve'l-Hadîs (Ali b. Akıl): 191 
ei-İntisâr li-Ehli's-Sunne ve'l-Hadîs (Ali b. Akıl): 191 
İ'râbu'l-Karî alâ Evveli Bâbi'l-Buhârî: 256 
ei-İrticâl fî EsmâTr- Rical (Yûsuf b. Muhammed et-Tenîhî): 

227, 233 
el-İrşâd fî Beyâni mâ Uşkile mine'i-Museisetât fi'l-İsnâd: 

152, 194 
el-İrşâd fî UlemâTI-Bilâd: 189, 226, 229, 297 
îrşâdu Tuliâbi'l-Haka'ik ...: 138 
İrşâdu'i-Evvâh ifâ Ma'nâ Hadîsi "men Kara'e...": 132 
İrşâdu'l-Gâvî ...: 154 
İrşâdu'l-Karî ile'l-lsîihâre: 259 
İrşâdu'i-Lebîb alâ SahîhPI-Buhâri: 252 
İrşâdu's-Sârî ilâ İhtisarı" Sahîhi'l-Buhârî: 260 
İrtidâ'u'z-Zuraf (es-Sehâvî): 87 
ei-İsâbe fî-mâ Ravâhu Sâdetu's-Sahâbe: 236 
e(-İsâbe fî Ma'rifeti's-Sahâbe (Muhammed b. Ya'kûb el- 



Makdisî): 233 
ei-İsâbe fî Temyîzi's-Sahâbe: 223, 224 
el-fsâr bi-Ricâli Me'âni'l-Âsâr: 34 
el-ls'âf bi'l-Hadîsi'l-Muselsei bi'l-Eşrâf: 198 
İs'âfu'l-Ebrân Şerhu Mişkâti'l-Envâr (İi-Muhiddîn İbni'l- 

Arabî): 163 
İs'âfu't-Tuliâb bi-Terîbi'ş-Şihâb: 208 
İsâretu'l-Fevâ'idi'l-Mecmû'a: 97 
el-İsti'âb fî Ma'rifeti'l-Ashâb: 233, 234 
el-fstidrâk fî'l-Hadîs: 212 
el-İstilhâk aie'l-İstî'âb (İbn Fethûn): 233 
İstinbâtu'i-Mu'în (el-Mevsılî): 223 
el-îsiğnâ fî Ma'rifeti'l-Kunâ(İbn Abdilber): 92 
el-İstizkâr li-Mezâhib E'immeti'l-Emsâr: 46 
el-İşârâi iiâ Beyâni'İ-Esmâ'i'î-Mubhemât: 182 
el-lşrâf ale'l-Etrâf (İbnu'l-Muiekkın): 94 
el-İşrâf ilâ Ma'rifeti'l-Etrâf (İbn Asâkir): 93 
İşrâkatu'I-Usûl fî Ahâdîsi'r-Rusûl: 144 
İşrâkatu'l-EbsârfîTahrîci Ahâdîsi Nûri'î-Ebsâr: 314 
el-i'thâfâtu's-Seniyye bi'l-Ahâdîsi'l-Kudsiyye: 163 
îthâfu Âbfdm-Nâsik ...: 123 
Ithâfu Nakıdil-Basîr .„: 123 
îthâfu Sadeti'i-Mehera ... (el-Busîrî): 325 
İthâfu Zevi'l-İrşâd bi-Tahrîri Zevi'l-İsnâd; 186 
İthafu'i-İhyâ bi-mâ Fâte min Tahrîci Ahâdîsi'l-İhyâ: 312 
İthâful-Karî li-Sahîhi'i-Buhârî: 259 
İthâfu'l-Mehera fi'l-Etrâfi'l-Aşera: 94 
İthâfu'l-Mehcra fi'l-Kelâm alâ Hadîsi "!â Advâ ... ": 132 
İthâfu4i-Mutabba' bi-Ricâli'l-Muvatta*: 48 
İthâfu's-Sâlik bi-Ruvâti Muvatta'i Mâlik: 48 
el-İ'tibâ bi-Ma'rifeti men Rumiye bi'l-İhtilât: 193 
el-İ'tisâm bi'i-Hadîs; 294 
İtkanu mâ Yuhsin mine'l-Ahbâri'd-Dâ'ire ...: 173 
İttibâ'u'1-Eser fî Rıhleti İbn Hacer: 222 
el-Ittihâmu'l-Kullî bi-İslâhi Sikati'l-lclî: 275 
İVânu'n-Nasr fî A'yâni'-Asr (es-Safedî): 228 
İzahlı Kırk Hadis: 90 
İzahlı Kırk Hadis Meali: 90 
el-İzâr fî Nâsihi ve Mensûhi'l-Âsâr: 221 
İzhâru'l-Asr li-Esrâri Ehli'1-asr: 318 

-K- 

el-Kabes Şerhu Muvatta'i Mâlik İbni Enes: 47 
Kabesu'l-Envâr Telhîsu İktibâsi'i-Envâr: 79 
Kadâ'u'l-Vatar min Nuzheti'n-Nazar: 147 
Kadınlara Hitap Eden Hadisler: 127 
e!-Kâfî fî Uiemâ'i'Ş-âfi'T: 308 
Kâfi'l-Karîli-Sahîhi'l-Buhârî:255 
el-Kâfi'-Şâf fî Tahrîci Ahâdîsi'l-Keşşâf: 312 
Kalâ'idu'l-Mercân: 181 
el-Kameru'l-Munîr fî Ahâdîsi'l-Beşîr ...: 119 
el-Kameru'l-Munîr fi'î-Musnedi'l-Kebîr: 34 
el-Kâmil fi'd-Du'afâ (İbn Adî): 70, 119, 162 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



369 



el-Kâmil fi'i-Ensâb (ez-Zebîdî): 80 

Kanûnu'l-Mevdû'âi ve'd-Du'afâ: 179 

Kasbu's-Sukker fîNazmi Nuhbeti'l-Fiker: 148 

el-Kasdu'l-Ahmed fi Ricali Musnedi Ahmed: 203 

Kaside fi'r-Reddi alâ men Âbe'l-Hadîse ...: 191 

el-Kasîdetu'l-Garâmiyye (ibn Ferah); 143 

el-Kâşif an Haka'iki's-Sunne: 113 

el-Kâşif fi Ma'rifeti men lehu'r-Rivâye ... (ez-Zehebî): 168, 

169 
Katru'd-Durer fî Şerhi Nazmi'd-Durer: 142 
Katru'l-Ğamâm fî Şerhi Ahâdîsi'İ-Ahkâm: 37 
el-Kavâ'idu'i-Muniakî li-Zevâ'idi Sunnei'l-Beyhakî: 325 
Kavâ'idu's-Sunne: 118 
Kavâ'idu't-Tahdîs:151 
el-Kaviul-Bedîfî Usûii Ahâdîsi'n-Nebî: 149 
el-Kavlu'l-Efsah fî Hadîsi "Men Arefe Nefsehû ...": 320 
el-Kaviu'l-Eşheb fî Hadîsi "Men Arefe Nefsehû ..." : 131 
el-Kavlu'l-Makbûl fî Reddi Habeh'l-Mechûl: 153 
e!-Kaviu'l-Mufîd îdâhi Şerhi'i-Umde li'bn Dakîki'l-İyd: 35 
el-Kavlu'l-Musedded fi'z-Zeb ani'l-Musned: 203 
el-Kebîr li-Ehli Mısr: Bk., Târîhu Mısr (Abdurrahmân b. 

Ahmed 
el-Kelâm alâ Hadîsi "İzâ Mâte'bnu Âdem..." 130 
el-Kelâm alâ Hadîsil-Hâtem: 131 
el-Kelâm ale'l-İcâze ve'l-Munâvele 
Kelâmu Diyâ'i'l-Makdisî alâ Şey'in min Ahâdîsi'l-Cem 

Beyne's-Sahîhayn: 274 
el-Kemâl fî Ma'rifeti Esmâ'i'r-Ricâl: 168, 169 
Kenzu'l-Ahbâr (İbnu'r-Rûmiyye): 115 
Kenzu'l-Hakki'l-Mubîn fî Hadîsi Seyyidi'l-Murselîn: 125 
Kenzu , l-Ummâl:120,123,124 
el-Keşfu an Ahâdîsi'ş-Şihâb (İbnu'l-Keyserânî): 208 
Keşfu Esrâri Cevâhiri'l-Hikem ...: 83 
Keşfu Estâri Cevâhiri'l-Hikem ...: 129 
Keşfu Muşkili Hadîsi's-Sahîhayn: 272 
Keşfu'l-Estâr an Zevâ'idi'l-Bezzâr: 324 
Keşfu'l-Fedâ'il fî Şerhi'ş-Şemâ'il: 301 
KeşfuM-Hafâ ... : 174 
Keşfu'l-Hicâb an Ahâdîsi'ş-Şihâb: 208 
Keşfu'l-Hicâb an Kitâbi'ş-Şihâb (Abdurra'ûf el-Munâvî): 

208 
el-Keşfu'l-Hasîs ammen Rumiye bi-Vad'i'l-Hadîs: 322 
el-Keşfu'i-İlâhî an Şedîdi'd-Da'fi ...: 324 
Keşfu'l-İltibâs ani'l-Ahâdîs ...: 173 
Keşfu'l-üsâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm: 36 
Keşfu'l-Menâhic: Bk., el-Menâhic ve't-Tefetîh 
Keşfu'l-Muğattâ fî Fadü'l-Muvatta 1 : 49 
Keşfu'l-Muğaîtâ fî Şerhi'i-Muvatta': 47 
Keşfu'n-Nikab amma Rava'ş-Seyhân ...: 272 
Keşfu'n-Nikab ani'l-Eikab: 75 
Keşfu'n-Nikab ani'i-Esmâ ve'l-Elkab (İbnu'l-Cevzî): 74 
Keşfu't-Teibîs...:184 
Keşfu's-Sârık fî Şerhi'l-Meşârık: 116 



ef-Keşşâf fî Ma'rifeti'l-Etrâf: 93 

el-Kevâkibu'l-Behiyye ...: 276 

ei-Kevâkibu'd-Dav'iyye ...: 131 

ei-Kevâkibu'd-Derârî fî Tertibi Musnedi'l-İmâm Ahmed: 

202 
el-Kevâkibu'd-Derârî (el-Akkirmânî): 246 
ei-Kevâkibu'i-Munîr ...: 121 
el-Kevâkibu's-Sârîyât fi'l-Hadîsi'l-Uşâriyyâî: 321 
et-Kevâkibu'z-Zâhirâ ...: 193 
ei-Kevkebu's-Sârî ... (Ali İbnu'l-Huseyn): 148 
e!-Kevkebu's-Sârî ... (el-Kufeyrî): 247 
ei-Kevkebu's-Sârî fî İhtisâri'l-Buhârî: 261 
el-Kevseru'l-Cârî ilâ Riyâdi'l-Buhârî: 250 
Kılâdetu'n-Nahrfî Vefeyâti A'yâni'd-Dehr: 318 
Kırk Hadis (A. Lütfü Kazancı): 86 
Kırk Hadis (A. Vehbi Ecer): 90 
Kırk Hadis (M. Uğur): 86 
Kırk Hadis-si Şerif (Altın Anahtarlar): 90 
Kırk Hadis-i Şerif (A. Nazım Arıkan): 90 
Kırk Hadis-İ Şerif ve İzahı: 90 
Kırk Kudsi Hadis: 163 
Kırk Kudsi Hadis (A. Fikri Yavuz): 1 64 
e!-Kifâye fî itmi'r-Rivâye: 137, 151 
el-Kifâfe fî Ma'rifeti Ahâdîsi'l-Hidâye: 31 1 
el-Kifâye fî Nazmi'n-Nihaye: 106 
eî-Kîfâye fî Tahsîni'r-Rivâye: 33, 153 
Kifâyetu'i-Ahyâr fî Ma'rifeti'l-Ahbâr: 140 Kifâye 
Kifâyetu'i-Hâce fî Şerhi İbni Mâce: 289 
Kifâyetu'l-Lebîb fî Hasâ'isi'l-Habîb (el-Hasâ'isu'i-Kubrâ): 

157 
Kifâyetu'l-Tâiibi'l-Kanû:153 

Kimyâ'u's-Sa'âde (Muhammed İbnu's-Seyyid Alâ): 252 
Kitâbu Beyâni'i-Mursei: 194 
Kitâbu Efrâdi'ş-Şâmiyyîn: 72 
Kitâbu Ensâbi'l-Muhaddisîn (İbnu'n-Neccâr): 80 
Kitâbu Esâmî men Yu'rafu bi'l-Kunâ: 92 
Kitâbu Esâmî Şuyûhil-Buhârî: 185 
Kitâbu Esmâ'i'r-Ricâi mine'd-Du'afâ: 70 
Kitâbu Etrâfi Sunnei'n-Nese'î: 93 
Kitâbu Etrâfi Sunnei't-Tirmizî: 93 
Kitâbu Etrâfî'i-Muvatta': 47 
Kitâbu Evlâdi's-Sahâbe: 95 
Kitâbu Fadii Ashâbi'î-Hadîs: 191 
Kitâbu Fadii'r-Remyi: 120 
Kitâbu Fedâ'ili'l-A'mâl: 177 
Kitâbu Fedâ'iR' s-Sahâbe (İbn Hibbân): 235 
Kitâbu Ğalatn-Hadîs: 99 

Kitâbu Ğarlbi'l-Hadîs (Abdula'lâ b. Hammâd); 103 \ 
Kitâbu Ğarîbi'i-Hadîs (Ahmed İbnu'l-Hasen el-Kindî): 103 
Kitâbu Ğarîbi'i-Hadîs (Ebu'i-Hasen el-Kadhi): 104 
Kitâbu Ğarîbi'i-Hadîs (el-Hadramî): 104 
Kitâbu Ğarîbi'i-Hadîs (el-Huseyn b. Ayyaş es-Sulemî) 102 
Kitâbu Ğarîbi'i-Hadîs (İbn Rustem el-Harbî): 103 



370 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Kitâbu Garîbi'l-Hadîs (Muhamed b. Usmân el-Ca'd): 104 

Kitâbu Ğarîbi'l-Hadîs ve'l-Kur'ân (el-Esmâ'î): 100 

Kitâbu Hadîsi Amrb.Şu'ayb: 319 

Kitâbu İhtilâfâi'l-Muvatta'ât: 47 

Kitâbu İhtilâf Pl-Hadîs (eş-Şâfi'î): 133, 192 

Kitâbu İhtilâfi'l-Hadîs (Zekeriyâ b. Yahya es-Sâcî): 192 

Kitâbu ileli Hadîsi Mâlik (İbn Hibbân): 161 

Kitâbu İleli Hadîsi'z-Zuhrî (İbn Hibbân): 161 

Kitâbu İleii'l-Hadîs ve Ma'rifeti'ş-Şuyûh: 223 

Kitâbu Kabûli'i-Ahbâr: 225 

Kitâbu Kunâ men Yu'rafu bi'l-Esâmî (İbn Ebî Hatim er- 

Râzî): 92 
Kitâbu mâ Ağrabe bihi'l-Basriyyûn anî'l-Kûfiyyîn (İbn 

Hibbân); 72, 100 
Kitâbu ma Ağrabe bihi'l-Kûfiyyûn ani'l-Basriyyân (İbn 

Hibbân): 72 
Kitâbu mâ Du'ife min Ahâdîsi's-Sahîhayn: 272 
Kitâbu mâ Nehâ anhu'n-Nebî: 109 
Kitâbu mâ Ravâhu'l-Kibâr ani's-Siğâr; 31 
Kitâbu Ma'rifeti's-Sahâbe (İbnu'l-Berkî): 231 
Kitâbu Ma'rifeti's-Sahâbe (İbnu'l-Medînî): 25 
Kitâbu Ma'rifeti't-Tâbi'în (İbn Futays): 31 
Kitâbu men Haddese fe-Nesiyye: 1 52 
Kitâbu men lâ Yuhteccu bi-Hadîsîhî: 69 
Kitâbu men Leyse lehû illâ Râvin Vâhid: 323 
Kitâbu men Nezele mine's-Sahâbe Sâ'ire'S-Buldân: 231 
Kitâbu men Ravâ an Ebîhi an Ceddini ani'n-Nebî: 31 
Kitâbu men Ravâ an Ebîhi ve Ceddihî: 31 
Kitâbu Menâkıbi Ehii'l-Âsâr (el-Herevî): 1 90 
Kitâbu me'nferede bihî Ehlu Medine: 73, 100 
Kitâbu me'nferede bihî Ehlu Mekke: 73, 100 
Kitâbu Mevkûfi mâ Rufi'a: 152 
Kitâbu Muhtelifi'l-Hadîs (et-Taberî): 192 
Kitâbu Musnedi'ş-Şihâb (el-Kudâ'î): 109 
Kitâbu Nâsihi'l-Hadîs ve Mensûhihî (Ebu Dâvud): 25 
Kitâbu Nâsihî'I-Hadîs ve Mensûhihî (Ahmed b. Muham- 

med, Ebu Bekr el-Esrem): 24 
Kitâbu Ricâli'l-Endelus: 226 
Kitâbu Rivâyeti'l-Âbâ ani'i-Ebnâ: 31 
Kitâbu Rivâyeti's-Sahâbe ani't-Tâbi'în: 31 
Kitâbu Ruvâtil-İ'tîbâr (Müslim): 225 
Kitâbu Sahîhi'i-Munteka (el-Kasım İbnu'l-Esbağ): 28 
Kitâbu Sikati'i-Muhaddisîn ve Du'afâ'ihim: 225 
Kitâbu Sunnei't-Tahdîs: 32 
Kitâbu Şerhi Muşkili'l-Madîs (Abdulcelîl el-Kasrî): 213 
Kitâbu Tebe'i'l-Etbâ: 310 
Kitâbu Tefsîri'n-Nebî: 315 
Kitâbu Tesmiyeti men Ravâ min Evlâdi'i-Aşera: 95 
Kitâbu Tubba'i'i-Tebe': 310 
Kitâbu Tuhfetil-Karî: 259 
Kitâbu Vasfi'l-Mu'addil ve'l-Mu'addel: 50 
Kitâbu Zeyli'z-ZeyS: 231 
Kitâbu'd-Du'afâ (Ali İbnu'l-Medînî): t>y 



Kitâbu'd-Du'afâ (Ali b. Muhammed el-Medâ'inî): 69 

Kitâbu'd-Du'afâ (ed-Dârekutnî): 70 

Kitâbu'd-Du'afâ (Ebu Nu'aym): 69 

Kitâbu'd-Du'afâ (el-Hâkim): 70 

Kitâbu'd-Du'afâ (Muhammed b. Abdiifâh el-Berkî): 69 

Kitâbu'd-Du'afâ (es-Sağanî): 70 

Kitâbu'd-Du'afâ ve'l-Metrûkîn (en-Nese'î): 69 

Kitâbu'd-Du'afâ ve'l-Metrûkîn (İbnu'l-Cevzî): 51 , 70 

Kitâbu'd-Du'afâ'i'l-Kebîr (el-Buhârî): 69 

Kitâbu'd-Du'afâ'i'l-Kebîr (el-Ukaylî): 69, 119 

Kitâbu'd-Du'afâ'i's-Sağîr (el-Buhârî): 69 

Kitâbu'l-Âbâ ve'l-Ummehât: 31 

Kitâbu'l-A'dâd : 33 

Kitâbu'l-Ahâd (Abdullah b. Ali): 23^ 

Kitâbu'i-Âhâd ve'l-Mesânî: 235 

Kitâbu'i-Ahkâm (İbnu'l-Kattân): 36 

Kitâbu'l-Akrân: 39 

Kitâbu'f-A'lâm bi-Mâ fi'l-Mu'telif ve'l-Muhtelif li'd-Dârakutnî: 
216 

Kitâbu'l-Âsâr (er-Rebi' b. Hubeybd): 52 

Kitâbu'l Âsâr (eş-Şeybânî): 44 

Kitâbu'l-Birr ve's-Sıle (ei-Mervezî): 26 

Kitâbu'l-Birr ve's-Sıle (Abdullah İbnu'l-Mubârek): 19 

Kitâbu'l-Câmi 1 (Abdullah b. Ebî Zeydi'l-Keyrevânî); 44 

Kitâbu'l-Câmi' (Abdullah b. Vehb el-Kuraşî): 49 

Kîtâbu'i-Câmi' (er-Rebî): 44 

Kutâbu'l-Câmi' (Sufyân b. Uyeyne): 49 

Kitâbu'l-Câmi' li-Âdâbi'ş-Şeyh ...: 136 

Kitâbu'l-Câmi'i'l-Kebîr (Sufyan b. Uyeyne): 44 

Kitâbu'l-Câmi' s-Sağîr: 44 

Kitâbu'i-Cem Beyne'i-Ahbâri'l-Mutedâde: 192 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (Abdulmelik b. Muhammed ): 50 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (ei-Cûzecânî): 25 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (el-lclî): 25 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (İbn Ebî Hatim er-Râzı); 50 

Kitâbu'i-Cerhi've-t-Ta'dii (İbn Hibbân): 50 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (İbnu'l-Cârûd): 50 

Kitâbu'f-Cerhî ve't-Ta'dîl (İbnu'i-Cevzî): Bk., Kitâbu'd- 
Du'afâ 

Kitâbu'l-Ce"hi ve't-Ta'dîl (İbrâhîm b. Ya'kûb): 50 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (Mesâ'ilu'd-Dârekatnî): 50 

Kİtâbu'i-Cerhi ve't-Ta'dîl (Muhammed Ibnu'f-Huseyn el- 
Ezdî): 50 

Kitâbu'l-Cerhi ve't-Ta'dîl (Salih b. Muhammed): 50 

Kitâbu'i-Cerhi ve't-Ta'dîl (el-Ukaylî): 50 

Kitâbu'l-Cihâd (Abdullah İbnu'l-mubârek): 19 

Kitâbu'i-Ebâtîl: Bk., Kitâbu'i-Mevdû'ât 

Kilâbu'l-Ecteb fî Hisânn-Hadîs: 1 14 

Kitâbu'l-Efrâd (ed-Dârekutnî): 73 

Kitâbu'l-Efrâd (Musiim): 72 

Kitâbu'i-Elkab (İbnu'l-Fâkihî): 74 

Kitâbu'i-Elkab ve'l-Kunâ: 74 

Kitâbu'l-Emâlî: 77 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



371 



Kitâbu'l-Emsâl ve'l-Evâ'il (el-Huseyn b. Muhammed el- 

Harrânî): 95 
Kitâbu'l-Emsâli's-Sâ'ire an Resûlillâh: 78 
Kithabu'l-Ensâb (Behzâd b. Yûsuf): 79 
Kitâbu'l-Ensâb (İbnul-Kayserânî): 79 
Kitâbul-Ensâb (ibnu'r-Rûmiyye): 80 
Kitâbu'l-Ensâb Muhammed b. Aii): 80 
Kitâbu'l-Envâr fî Şemâ'ili'n-Nebiyyi'l-Muhtâr: 302 
Kitâbu'l-Erba'în (Ahmed b. Muhammed el-Herevî): 81 
Kitâbu'l-Erba'în (el-Beyhakî): 81 
Kitâbu'l-Erbâ'în (Ebu Nu'aym): 81 
Kitâbu'l-Erbâ'în (İbrâhîm b. Süleyman eş-ŞÎ'î); 88 
Kitâbu'l-Erbâ'tn (ibrâhîm İbnu'l-Huseyn er-Rib'î): 86 
Kitâbu'l-Erbâ'în (İsmâ'il Bedruddîn): 82 
Kitâbu'l-Erba'în (Muhammed b. Ahmed el-Battâl el- 

Yemenî): 82 
Kitâbul'l-Erba'în (Muhammed b. Ahmed en-Neysâbûrî): 81 
Kitâbul'l-Erba'în (Muhammed b. İbrâhîm el-Kelâbâzî): 81 
Kitâbul'l-Erba'în (Muhammed b. İbrâhîm, İbnu'l-Mukrî): 81 
Kitâbul'l-Erba'în (Süleyman b. İbrâhîm): 81 
Kitâbul'l-Erba'în el-Buldâniyye (İbrâhîm b. Abdullah): 87 
Kitâbul'l-Erba'în el-Buldâniyye (İbn Asâkir): 82 
Kitâbul'l-Erba'în el-Muselselât: 197 
Kitâbu'l-Erba'în et-Tusâ'iyyât: 320 
Kitâbu'l-Erba'în fî Menâkıbi Ummehâti'l-Mu'minîn: 82 
Kitâbu'l-Erbâ'în fi'l-Cihâd: 87 
Kitâbu'l-Erba'îne Hadisen: 83 
Kitâbu'l-Esmâ ve'l-Kunâ (Ahmed b. Hanbel): 91 
Kitâbu'l-Esmâ ve'l-Kunâ (Ali İbnu'l-Medînî): 91 
Kitâbu'l-Esmâ ve'l-Kunâ (Ebu Bişr ed-Dûlâbî): 92 
Kitâbu'l-Esmâ ve'l-Kunâ (Muslîm): 91 
Kitâbu'l-Esmâ ve'l-Kunâ ve'l-Elkab: 74 
Kitâbu'l-Esmâ'i'L-Mubheme: 182 
Kltâbu'i-Eşribe (Ahmed b. Hanbel): 26 
Kttâbu'l-Eşrtbe (el-Buhârî): 26 
Kitâbu'l-Eşribe (İbnu'l-Medînî): 26 
Kitâbu'l-Evâ'il (Ahmed b. Amr):95 
Kitâbull-Evâ'il (Ebu Bekr b. Ebî Şeybe): 94 
Kitâbui'l-Evâ'il (ei-Taberânî): 95 
Kitâbu'l-Fasl Beyne Haddesenâve Ahberanâ): 152 
Kitâbu'l-Fasl li-Vasfi'l-Mudrec...: 188 
Kttâbu'l-Faysa! fî Muştebihi'n-Nisbe: 214 
Kitâbu'l-Ferâ'id (Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî): 19 
Kitâbu'l-Feth (Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Ezdî): 70 
Kitâbul'l-Fevâ'id (Abdulmelik b. Muhammed, İbn Buşrân): 

97 
Kitâbul'l-Fevâ'id (Abdulvehhâb İbnu'l-Mubârek): 97 
Kitâbu'l-Fevâ'id (Ahmed b. Süleyman el-Bağdâdî): 97 
Kitâbu'l-Fevâ'id (Ali b. Hucr): 96 
Kitâbu'l-Fevâ'id (Ebu Bekr eş-Şâfi'î): 97 
Kutâbu'l-Fevâ'id (Ebu Sa'îd en-Nakkâş): 97 
Kitâbu'l-Fevâ'id (İbnu'l-Arâbî): 97 
Kitâbu'l-Fevâ'id (el-Muzekkiyât):(İbrâhîm b. Muhammed 



en-Neysâbûrî}: 97 
Kitâbul-Fiten ve'1-Neiâhim (Nu'aym b, Hammâd): 26, 98, 

200 
Kitâbu'l-Gavâmıd ve'i-Mubhemât: 182 
Kitâbul-Haberi l-Vâhid (Dâvud b. Ali ez-Zâhirî,: 151 
Kitâbu'i-Hadîs (Ahmed b. Ahmed en-Neysâbûrî, 109 
Kitâbu'l-Hadîs (Ebu Adnan el-Basrî): 108 
Kitâbu'l-Hadîs (İbn Ebil-Âs): 54 
Kitâbu'l-Hadîs (Muhammed İbnu'i-Hasen en-Neysâbûrî): 

109 
Kitâbu'l-Havâdis ve'l-Bid'a (et-Turtûşî): 42 
Kiâbu'l-Hikem ve'l-Emsâl: 78 
Kitâbu'l-Hucce fî Beyâni'l-Mahacce: 294 
Kitâbu'l-Huruf fi's-Sahâbe (Mu'cemu's-Sahâbe) (ibnu's- 

Seken): 232 
Kitâbu'l-İcâzât: 152 

Kİtâbu'l-îdeyn (İbrâhîm b. Tahmân el-Hurasânî): 19 
Kitâbu'l-İhtilât(el-Aiâ'hi):193 
Kitâbu'l-İlel (Abdullah b. Muhammed el-Belhî): 161 
Kitâbu'l-İlel (Ahmed b. Muhammed b. Hârûn): 161 
Kitâbu'l-İlel (Ali İbnu'l-Medînî): 160 
Kitâbu'l-İlel (el-Buhârî): 25 
Kitâbu'l-İlel (ed-Dârekutnî): 161 
Kitâbu'l-İlel (el-Esrem): 160 
Kitâbu'l-İlel (el-Hâkimu'l-Kebîr): 161 
Kitâbu'l-İlel (el-Huseynb. Ali): 161 
Kitâbu'l-İie! (el-Huseyn b. Muhammed el-Mâsercisî): 161 
Kitâbu'l-İlel (et-Tirmizî) : Bk., el-İlelu's-Sağîr 
Kitâbu'l-İlel (İbn Adî): 161 
Kitâbu'l-İlel (Yahya b. Sa'îd el-Kattân): 160 
Kitâbu'l-İlel (Zekeriya b. Yahya es-Sâcî): 161 
Kitâbu'l-İlel fî Muhtâri'l-Ahbâr: 161 
Kitâbu'l-İlel ve Ma'rifeti'r-Rîcâl (Ahmed b. Hanbel): 25, 

160, 223 
Kitâbu'l-İlm (Ebu Hayseme): 26 
Kitâbu'l-İlm (el-Mevhibî): 120 
Kitâbu'l-İIzâmât (ed-Dârekutnhi): 29 kit 
Kitâbu'l-îmân (Ahmed b. Hanbel ): 26 
Kitâbu'l-îmân (İbn Ebî Şeybe): 26 
Kitâbu'l-îmân (Ruste): 26 
Kitâbu'l-İmlâ ve'l-İstimlâ: 32 
Kitâbu'i-İnâye fî tahrîci Ahâdîsi'l-Hidâye: 31 1 
Kitâbu'l-İrşâd fî Ma'rifeti Ulemâ'i'l-Bilâd: Bk., el-İrşâd fî ... 
Kitâbu'l-İstidrâk: 129 
Kitâbu'l-İstikame: 293 
Kitâbu'l-İşrâf alâ Ma'rifeti'l-Etrâf: 94 
Kitâbu'l-İ'tîbâr fî'n-Nâsih ve'l-Mensûh mine'l-Âsâr: 221 
Kitâbu'l-İ'tisâm (ASİ b. Halef): 294 
Kitâbu'l-Kader (Ebu Dâvud): 26 
Kitâbu'l-Kavâ'id (el-Herevî): 191 
KJtâbu't-Keiâm alâ Sahîhi'l-Buhârî: 253 
Kitâbu'l-Kelâm ale'l-Muvatta': 48 
Kitâbul-Kırâ'ât: 19 



372 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Kitâbu'l-Kunâ Bk., el-İstiğnâ fî Ma'rifeti'1-Kunâ 

Kitâbu'l-Kunâ (Abdurrahmân b. Mende): 92 

Kitâbu'l-Kunâ (Ali b. Abdullah es-Sa'dî): 91 

Kitâbu'l-Kunâ (el-Buhârî): 91 

Kitâbu'l-Kunâ (el-Huseyn b. Muhammed ei-Kabbânı): 92 

Kitâbu'l-Kunâ (en-Nese'î): 92 

Kitâbu'l-Kunâ (Muhammed İshâk b. Muhammed): 92 

Kitâbu'l-Kunâ fil-Muhandisîn ve'l-Vuzerâ ve'l-Vulât: 92 

Kitâbu'l-Kunâ ve'l-Eikab (el-Hâkim): 74 

Kitâbu'l-Levâmi fi'l-Cem Beyne's-Sthâk (Etrâfu'l-Kutubi's- 

Sitte): 93 
Kitâbu'l-Ma'rife ve't-Târîh (ei-Besevî): 225, 231, 305, 310 
Kitâbu'i-Me'ânî fî Şerhi'l-Muvatta'::46 
Kitâbu'l-Mecâlis (Ali b. Umer, İbnu'l-Kazvînî): 76 
Kitâbu'l-Mecâiis (İbrâhîm b. Mûsâ el-Gırnâtî) : 259 
Kitâbu'l-Mecâlis (Muhammed b. Abdurrahmân el- 

Muiehhas): 76 
Kitâbu'l-Mecrûhîn ... (ibn Hibbân) 69 
Kitâbu'l-Meğâzî (Abdurrezzâk b. Hemmâm): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (Ali İbnu'l-Hasen el-Bâharzî): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (el-Huseyn b. Muhammed ei-Mâsercisî): 

171 
Kitâbu'l-Meğâzî (İbn İsâk): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (İbn Şihâb ez-Zuhrî): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (İbrâhîm b. İshâk ei-Harbî): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (İsmâ'il b. İshâk: 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (Kıvâmu's-Sunne: 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (Muhammed b. Â'iz): 24, 1 71 
Kitâbu'l-Meğâzî (Muhammed b. Umer el-Vâkıdî): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (Mûsâ b. Ukbe): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (el-Mu'temı'r b. Süleyman): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (ei-Veiîd b. Müslim): 171 
Kitâbu'l-Meğâzî (Yahya b. Sa'îd el-Umevî): 171 
Kiâtbu'i-Melâhim (Ali İbnu'l-Hasen eş-ŞÎ'î): 98 
Kitâbu'l-Menâkib (İbrâhîm b. Tahmân el-Hurasânî): 19 
Kİtâbu'l-Menâkıb (Zâ'ide b. Kudâme): 19 
Kitâbu'l-Menâsik (Ahmed b. Hanbel): 26 
Kitâbu'l-Menâsik (İshâk b. Yûsuf eî-Ezrak): 19 
Kitâbu'l-Menâsik (İsmâ'il b. Uleyye): 19 
Kitâbu'l-Merâsîl (Ebu Dâvud): 194 
Kitâbu'l-Mesâbîh: 109 
Kitâbu'l-Meşyaha (Ahmed b. Halîl): 184 
Kitâbu'l-Mevdû ât (İbn Museddâ): 177 
Kitâbu'i-Mevdâ'ât (Kitâbu'l-Ebâtîl): 175 
Kitâbu'l-Mevdûâti'l-Kubrâ (İbnu'l-Cevzî): 175, 176, 179 
Kitâbu'l-Mevlid vel'l-Vefât (ed-Dûlâbî): 232 
e!-Kitâbu'î-Mubeyyin fî Târihi Endelus: 226 
Kitâbu'l-Mukıllîn mine'i-Hicâziyyîn: 193 
Kitâbu'l-Mukıllîn mine'S-lrâkîyyîn: 193 
Kitâbu'l-Mu'cem ale'l-Mudun: 183 
Kitâbu'i-Mudeliisîn (Ali İbnu'l-Medînî): 187 
Kitâbu'l-Muğîs fî Garîbeyi'l-Kur'âni ve'l-Hadîs: 102 
Kitâbu'l-Muhadramîn: 191 



Kitâbu'l-Muharrerfî Beyâni l-Ahkâml ş-Şer iyye: 38 
Kitâbu'l-Muhtelif ve'l-Mu'telif (ed-Dârekutnî): 213 
Kitâbu'l-Muhtelif ve'l-Mu'telif (İbnu't-Turkmânî); 216 
Kutâbu'l-Muntahab mine'l-Kutubi s-Sitte: 125 
Kitâbu'l-Muselselât (Abdullah b. Abdurrahmân) 196 
Kitâbu'l-Muselselât (İbn Beşkuvâl): 196 
Kitâbu'l-Muselselât (İbn EbîAşrûn): 196 
Kitâbu'l-Muselselât (İbnu'l-Arabî): 196 
Kitâbu'l-Musned (Abdullah b. Abî Dâvud): 232 
Kitâbu'l-Musned (Ahmed b. Fadl):207 
Kitâbu'l-Musned (Ebu'l-Kasım el-Beğavî): 206 
Kitâbu'l-Musned (İshâk b. İbrâhîm es-Sa'dî) 203 
Kitâbu'l-Musned bi-ilelihî (Ali İbnu'l-Medînî): 200 
Kltâbu'l-Munteka (Ahmed b. Muhammmed el-Berdânî): 

110 
Kitâbu'i-Murtadâ fî Şerhi'l-Munteka: 34 
Kitâbu'l-Mutevârî aiâ Terâcimi'l-Buhârî: 256 
Kitâbu'l-Mu'telif ve'l-Muhelif (el-Askerî): 215 
Kitâbu'l-Mu'telif ve'i-Muhteüf (Ebu Sa'îd el-Mâlinî): 215 
Kitâbu'l-Muttefık ve'l-Muftenk (el-Hatîb): 219 
Kitâbu'l-Mu'telif ve'l-Muhtelif (İbnu'l-Fûtî): 216 
Kitâbu'l-Muttefık (e!-Cevzakî): 219 
Kitâbu'l-Muttefık el-Kebîr: 218 
Kitâbu'l-Udde fî İ'râbi'l-Umde (İbn Ferhûn): 36 
Kitâbu'l-Uhuvve mine'l-Muhaddîsîn mine's-Sahâbe ve't- 

Tâbi'în: 236 
Kitâbu'l-Um (eş-Şâfi'î): 49, 192, 201 
Kitâbu'l-Umde fi'l-Huffâz: 190 
Kitâbu'l-Vecîz (es-Suyûtî): 178 
Kiîâbu'l-Vefeyât (Ahmed b. Abdurrahîm el-irâkî): 138 
Kitâbu'l-Vefeyât (Ahmed b. Muhammed eş-Şerîfei- 

Hüseynî): 317 
Kitâbu'l-Vefeyât (Ali İbnu'l-Mufaddal): 317 
Kitâbu'l-Vefeyât (Ebu'l-Kasım b. Mende): 317 
Kitâbu'l-Vefeyât (ibn Kani'): 317 
Kitâbu'l-Vefeyât (ibn Zubur): 317 
Kitâbu'l-Vuhdân (el-Buhârî): 323 
Kitâbu'i-Vuhdân (Müslim): 323 
Kitâbu'i-Nâsth ve'l-Mensûh (Ahmed b. Hanbel): 24, 220 
Kitâbu'i-Nâsih ve'l-Mensûh fi'l-Hadîs (Ebu Bekr el-Esrem): 

220 
Kitâbu'l-Nâsih ve'l-Mensûh (Ebu Dâvud): 220 
Kitâbu'n-Neseb (Ahmed b. Amed eş-ŞÎ'i): 79 
Kitâbu'n-Neseb (Ahmed İbnu'l-Mubârek): 79 
Kitâbu'n-Neseb (Muhammed İbnu'l-Hâris el-Kayrevânî): 

79 
Kitâbu'r-Ravda: 109 

Kitâbu'r-Red ale'l-Cehmiyye (ed-Dârimî): 293 
Kitâbu'r-Reşâd fî E'immeti'l-İsnâd: 190 
Kitâbu'r-Rîcâl (Ahmed b. Ali, İbnu'l-Kûfî): 305 
Kitâbu'r-Ricâl (Ali b. Ahmed el-Akîkî) 225 
Kitâbu'r-Ricâl (Humeyd b. Ziyâd eş-Şî'î): 225 
Kitâbu'r-Ricâl (el-Kasım b. Zekeriyâ el-Mutarriz): 226 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



373 



Kitâbu'r-Ricâl (Yahya b. Ma'în); 223 
Kitâbu'r-Rıhle (ef-Bâcî): 222 
Kitâbu'r-Rıhle (ei-Dakkâk): 184, 222 
Kitâbu'r-Rıhle (İbnu'r-Rûmiyye): 222 
Kiâbu'r-Rıhle fi Taiebi'l-ltadis (el-İtatîb): 222 
Kitâbu's-Sahâbe (ei-Hasen b. Abdullah el-Askerî): 235 
Kitâbu's-Sahâbe (ibn Hibbân): 232 
Kitâbu's-Sahâbe (İsâ b. Süleyman): 233 
Kiîâbu's-Sahâbe (Muhammed İbnu'i-Huseyn el-Mevstlî): 

232 
Kitâbu's-Sahîh (Ahmed b. Muhammed et-Tûsî): 269 
Kitâbu's-Sahîh (İbnu'ş-Şarkî): 269 
Kitâbu's-Sahîh ale'l-Mesânîd: 270 
Kîtâbu's-Salât (Abdurrezzâk): 26 
Kitâbu's-Salât (İshâk b. Yûsuf e!-Ezrak): 19 
Kitâbu's-Salât (İsmâ'il b. Uleyye): 19 
Kitâbu's-Semâ': 152 
Kitâbu's-Semâ' ve Ahkâmîhî: 152 
Kitâbu's-Sikât (Muhammed b. Ahmed b. Eybek): 275 
Kitâbu's-Sikât (Muhammed b. Ahmed eî-Temîmî): 274 
Kitâbu's-Sikât (Jbn Hibbân): 274 
Kitâbu's-Sikât (İbrâhîm b. Ya'kûb) 274 
Kitâb's-Sikât (el-lclî): 274, 275 
Kitâbu's-Sikât _(ei-Kasım b. Kutiuboğa): 275 
Kitâbu's-Sıie (İbn Beşkuvâl): 226 
Kitâbu's-Sîre (el-Vâkıdî): 275 
Kitâbu's-Sîre (İb Şihâb ez-Zuhrî): 275 
Kitâbu's-Sîre (Muhibbuddîn et-Taberî): 276 
Kitâbu's-Siyâk (Zeylu Târîhi Neysâbûr İi'l-Hâkim): 296 
Kitâbu's-Sİyâm (Muhammed b. Fuday! ed-Dabbî): 19 
Kitâbu's-Sudâsiyyât (İbn Asâkir): 277 
Kitâbu's-Sunne (Abdulvehhâb b. Atâ): 290, 293 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Amr el-Bezzâr): 290 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Muhammed, Ebu Bekr el- 

Hallâl): 291 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Umer eş-Şeybânî): 291 
Kitâbu's-Sunne (ei-Hakem b. Ma'bed el-Huzâ'î): 290 
Kitâbu's-Sunne (Hammâd b. Seleme): 289 
Kitâbu's-Sunne (Hanbel b. İshâk): 293 
Kitâbu's-Sunne (el-Hasen b. Muhammed): 292 
Kitâbu's-Sunne (el-Huseyn b. Beşîr): 289 
Kitâbu's-Sunne (el-Huseyn b. ismâ'il el-Mehâmılî): 291 
Kitâbu's-Sunne (İbn Cureyc): 289 
Kitâbu's-Sunne (İbn Ebî Dâvud): 291 
Kitâbu's-Sunne (İbn Hibbân): 291 
Kitâbu's-Sunne (İbnu's-Seken): 291 
Kitâbu's-Sunne (İbrâhîm b. Muhammed el-Keccî): 290 
Kitâbu's-Sunne (İsmâ'il b. İshâk el-Ezdî): 291 
Kitâbu's-Sunne (Mekhûl b. Abdiiiâh): 289 
Kitâbu's-Sunne (Muhammed b. Abdulmeiik, İbn Eymen): 

291 
Kitâbu's-Sunne (el-Mutayyen): 291 
Kitâbu's-Sunne (Sa'îd b, Ebî Arûbe): 52, 289 



Kitâbu's-Sunne (et-Taberânî): 294 

Kitâbu's-Sunne (el-Veki'i İbnu'i-Cerrâh): 289 

Kitâbu's-Sunne (Yûsuf b. Ya'kûb el-Ezdî): 291 

Kitâbu's-Sunne (Zâ'ide b. Kudâme): 289 

Kitâbu's-Sunne ve'i-Ahkâm (Ravh b. Ubâde): 108 

Kitâbu's-Sunnei'l-Mu'azzama: 291 

Kitâbu's-Sunne (Abdullah b. Abdurrahmân ed-Dârimî): 

293 
Kitâbu's-Sunne (Abdullah b. Ahmed b. Hanbel): 293 
Kitâbu's-Sunne (Abduliâh b. Muhammed b. Ca'fer): 294 
Kitâbu's-Sunne (Abduliâh b. Abdulhakem): 293 
Kitâbu's-Sunne (Abdurrahmân b. Ebî Hatim): 293 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Amr): 293 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Hanbel): 27, 293 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Muhammed b. Hâni): 293 
Kitâbu's-Sunne (Ahmed b. Muhammed b. Hârûn): 293 
Kitâbu's-Sunne (Ebu Dâvud): 27, 293 
Kitâbu's-Sunne (Esedu's-Sunne): 293 
Kitâbu's-Sunne (el-Hakem b. Ma'bed): 293 
Kitâbu's-Sunne (Hanbel b. İshâk): 27 
Kitâbu's-Sunne (İbn Şâhîn): 294 
Kitâbu's-Sunne (İsmâ'il b. isâkel-Basrî): 293 
Kitâbu's-Sunne (el-Lâlkâ'î): 294 
Kitâbu's-Sunne (Muhammed b. ali el-Kassâb): 292 
Kitâbu's-Sunne (Muhammed b. Hâmid): 294 
Kitâbu's-Sunne (Muhammed b. İshâk b. Mende): 294 
Kitâbu's-Sunne bi-Şevâhidi'l-Hadîs: 293 
Kitâbu's-Sunne ve'l-Cemâ'a: 293 
Kitâbu'ş-Şâfî'ii-Musnedî-ş-Şâfi'î:200 
Kitâbu'ş-Şerî'a fi's-Sunne: 49 
Kitâbu'ş-Şemâ'il (el-Mustağfirî): 302 
Kitâbu'ş-Şemâ'ili'n-Nebeviyye (e-Tirmizî): 26 
Kitâbul-Tabakat (Atîk b. Halef): 305 
Kitâbu't-Tabakat (el-Berdîcî): 225 
Kitâbul-Tabakat (Halîfe İbnu'l-Hayyât): 25 
Kitâbu't-Tabakat (Müslim) :304 
Kitâbu't-Tabakat f\ Esmâ'ill-Mufrede: 305 
Kitâbu't-Tâbi'în (İbn Hibbân): 310 
Kitâbu't-Tahâre (İsmâ'il b. Uleyye): 19 
Kitâbu't-Târîh (Abdullah İbnu'l-Mubârek): 223 
Kitâbu't-Târîh (Ahmed b. Abdullah el-lclî): 225 
Kitâbu't-Târîh (Ahmed b. Ali ei-Ebbâr): 225 
Kitâbu't-Târîh (Ahmed b. Muhammed b. Ebî Şeybe): 223 
Kitâbu't-Târîh (Ali İbnu'l-Medînî): 223 
Kitâbu't-Târîh (Amr b. Ali ei-Fellâs): 224 
Kitâbu't-Târîh (Ebu Zur'a ed-Dimeşkı): 225 
Kitâbu't-Târîh (Ebu Zur'a er-Râzî): 225 
Kitâbu't-Târîh (ey-Fad! b. Dukeyn): 223 
Kitâbu't-Târîh (el-Fadl b. Ğassân): 224 
Kitâbu't-Târîh (Halîfe İbnu'l-Hayyât): 223 
Kitâbu't-Târîh (Hanbel b. İshâk): 225 
Kitâbu't-Târîh (el-Huseyn b. İdrîs): 225 
Kitâbu't-Târîh (el-Huseyn b. Muhammed el-Kabbânî): 316 



374 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Kitâbu't-Târîh (Târîhu Ruvâti'l-Hadîs (İbn Ebî Hayseme): 

225 
Kitâbu't-Târîh (İbn Hibbân): 226 
Kitâbu't-Târîh (İbn Mâce); 224 
Kitâbu't-Târîh (İbn Şâhîn): 226, 232 
Kitâbu't-Târîh (İbnu'l-Cârûd): 225 
Kitâbu't-Târîh (el-Kasım b. Kutiuboğa): 229 
Kitâbu't-Târîh (el-Leys b. Abdurrahmân eî-Fehmî): 223 
Kitâbu't-Târîh (Muhammed b. Abdullah el-Mutayyen): 225 
Kitâbu't-Târîh (Muhammed b. ibrâhîm el-Assâl): 226 
Kitâbu't-Târîh (Muhammed b. ishâk es-Serrâc): 226, 232 
Kitâbu't-Târîh (Süleyman b. Ma'bed): 225 
Kitâbu't-Târîh (Usmân b. Muhammed b. Ebî Şeybe): 223 
Kitâbu't-Târîh (Yahya b. Ma'în): 25, 223 
Kitâbu't-Târîh e!-Kebîr (İbn Vâdıh): 225 
Kitâbu't-Tâshîf (el-Askerî): 152 
Kitâbu't-Tâshîf (ed-Dârekutnî): 152 
Kitâbu't-Tashîf (ed-Dârekutnî): 152 
Kitâbu't-Tefsîr (Abd b. Humeyd): 315 
Kitâbu't-Tefsîr (Abdullah İbnu'l-Mubârek): 19 
Kitâbu't-Tefsîr (Ahmed b. Hanbei): 26 
Kitâbu't-Tefsîr (Huşeym b. Beşîr es-Sulemî): 19 
Kitâbu'l-Tefsîr (ibrâhîm b. Tahmân e!-Hurasânî}: 19 
Kitâbu'i-Tefsîr (İsmâ'il b. Uleyye): 19 
Kitâbu'l-Tefsîr (Muhammed b. Fudayl ed-Dabbî): 19 
Kitâbu'l-Tefsîr (Sufyân b. Mesrûk es-Sevrî): 19 
Kitâbu'l-Tefsîr (ei-Vekî (İbnu'l-Cerrâh): 19 
Kitâbu'l-Tefsîr (Zâ'ide b. Kudâme);19 
Kitabu't-Teheccud (ibn Ebi'd-Dunya): 27 
Kitâbu'l-Tekassî fî Musnedi Hadîsi'l-Mu vatta': 48 
Kitâbu'i-Temyîz: 225 
Kitâbul-Terğîb (ya(kûb b. Yûsuf): 316 
Kitâbu'l-Terğîb vel-Terhîb (İbn Şâhîn): 315 
Kitâbu'l-Terğîb ve't-Terhîb (Kıvâmu's-Sunne): 315 
Kitâbu'l-Tesviye beyne "Haddesenâ" ve "Ahberanâ": 152 
Kitâbu'l-Tetebbû (ed-Dârekutnî): 272 
Kiiâbut-Tevhîd (ibn Huzeyme): 43 
Kitâbu'l-Tıb (el-Mustağfirî): 120 
Kitâbu't-Tıbbi ve'!-Emrâd (Amr b. Ebî Âsim): 318 
Kitâbu't-Tuhfe (Muhammed b. Ali, İbnu's-Sâbûnî): 67 
Kitâbu'z-Zâhir (Mesleme İbnu'l-Kasım): 226 
Kitâbu'z-Zeyl (Ebu Mûsâ'i-Medînî): 120 
Kitâbu'z-Zuhd (Ahmed b. Hanbei): 26 
Kitâbu'z-Zuhd (Ebu Dâvud): 26 
Kitâbu'z-Zuhd (Ebu Hatim er-Râzî): 26 
Kitâbu'z-Zuhd (Ebu Zur'a er-Râzî): 26 
Kitâbu'z-Zuhd (Hammâd b. Serî): 26 
Kitâbu'z-Zuhd (Muhammed b. Fudayl ed-Dabbî): 19 
Kitâbu'z-Zuhd (el-Vekî' İbnu'l-Cerrâh): 19 
Kitâbu'z-Zuhd (Zâ'ide b. Kudâme): 19 
Kitâbun alâ Sahîhî Müslim (el-Mâsercîsi) : 267 
Kîtâbun alâ Sahîhi'l-Buhârî (el-Mâsercisî): 253 
Kitâbun fî Esmâ'i'r-Ricâl: 226 



Kitâbun fi'l-lhtilât: 193 

Kitâbun fî-men Dahale't-Yemene mine's-Sahâbe: 236 
Kitâbun fî Muhaddisî Bağdâd: 296 
Kunûzu'l-Haka'ik (Abdullah b. İbrâhîm): 126 
Kunûzu't-Haka'ik (Abdurra'ûf el-Munâvî): 125 
Kurretu'l-Ayn fî Dabti Esmâ'i Ricâli's-Sahîhayn: 273 
el-Kusârâ fi'l-Hadîs: 119 
Kûtû'l-Mu'tezî ... (es-Suyûiî): 284 

-L- 

el-Lafzu'l-Mukerrem ...: 157 

Lahzu'l-Elhâz bi-Zeyli Tabakati'i-Huffâz (İi'z-Zehebî) 

(Muhammed b.Fehd): 227 
Lakdu'd-Durer fî Şerhi Nuhbeti'l-Fiker: 146 
Laktu'l-Le'âlî'l-Mutekâsire:218 
Laktu'l-Mercân min Musnedi Ebî Hanîfeti'n-Numân: 199 
el-Lâmi'u's-Sabîh: 247 
el-Le'âlî'l-Masnû'a...:177, 178 
el-Le'âli'l-Mensûra fi'l-Ahâdîsi'l-Meşhûra: (İbn Hacer): 172, 

174 
el-Le'âli'l-Mensûra fi'l-Ahâdîsi'l-Meşhûra (ez-Zerkeşî): 172 
el-Le'âli'l-Mufassala:197 
el-Le'âli'l-Mutenâsira (İbn Tûlûn): 217 
ei-Letâ'if (Muhammed b. Yahya, İbn Mende): 134 
Letâ'ifu'r-Râğıbîn ve Buğyetu't-Tâlibîn: 151 
Levâmi'u'l-Envâr fî Nazm Garîbi'l-Muvatta ve Sahîhi 

Müslim: 106 
Levâmi'u'l-Le'âiî (İbrâhîm İbnu'l-Hasen): 89 
Levâmi'u'l-Le'âlî fi'l-Erba'îne'l-Avâtî: 41 
el-Levâmi'u'l-Mudiyye: 82 
Levâmi'u'l-Ukû! fî Şerhi Râmûzi'l-Ahâdîs: 126 
Lezzetu'l-Ayş bi-Cem'i Turuki Hadîsi "el-E'imme min 

Kureyş": 320 
Lisânu'l-Mîzân: 71 

ei-Lubâb fî Tezhîbi'i-Ensâb (İbnu'i-Esîr): 79 
el-Lubâb ilâ Ma'rifeti'l-Ensâb: 79 
Lubâbu'S-Hadîs: 123 

Lubâbu'î-îsîî'âb fî Ma'rifei Esmâ'i'r-Ricâl ...: 233 
Lubâbu's-Sudûr: 118 
Lubâbu'-Tâltbîn bi-Şerhi'i-Erba'în (Ahmed b. Muhammed 

es-Sehîmî): 85 
Lubâbu't-Talibîn bi-Şerhi'l-Erba'în (Ahmed Râtib Bâşâ): 85 
Lubbu'î-Lubâb: 79 
Luğatu Sahîhi Musüm: 268 
ei-Lu'iu'u ve'l-Mercân .„: 218 
el-Lu'lu'u'l-Mersû ... (el-Kavukcî): 180 
el-Lumâ' fî Esmâ'i men Vada'a: 322 

-M- 

Mâ Câ'e mine'l-Hadîsi'l-Me'sûr: 108 
Mâ Lâ Yese'u'l-Muhaddise Cehluhû: 136 
Mâ Ted'û ileyhil-Hâce ...: 289 
MâTemussu ileyhi'l-Hâce (İbnu'l-Mulekkın): 288 



HADÎS İLİMLERİ EDEBİYATI 



375 



el-Mahacceiu'l-Beydâ: 37 

Mahsûlu'l-Mevahibi'l-Ahadiyye: 159, 302 

Maksûdu'l-Musned (li-Ebî Hanîfe): 199 

el-Mâlik Şerhu Muvatta'i Mâiik: 47 

Manzume fi Mustaiahi'l-Hadîs (Ahmed b. Ahmed es- 

Sendûbı): 150 
Manzume fî Mustalahi'i-Hadîs (Ali b. Abdilvâhid): 149 
Manzume fî Mustalahi'i-Hadîs (es-Sebbân): 151 
Manzume İbn Ferah: Bk., e!-Kasîdetu'l-Ğarâmiyye 
el-Manzûmetu'l-Beykûniyye: 149 
Manzume fî EsmâTs-Sahâbe ellezîne Ravâ anhumu'i- 

Buhârî: 258 
Manzume fî Us jli'l-Hadîs: 138 
Ma'rifetu Elkabi'r-Ricâl (el-Felekî): 74 
Ma'rifetu Ulûmil-Hadîs: 134, 136, 137 
Ma'rifetu'r-Ruvâti'l-Mutekellem fîhim: 275 
Ma'rifetu's-Sahâbe (Abdan el-Mervezî): 231 
Ma'rifetu's-Sahâbe (Abdullah b. Muhammed ei-Mahzûmî): 

234 
Ma'rifetu's-Sahâbe (el-Askerî): 232 
Ma'rifetu s-Sahâbe (Muhammed b. Sa'd ei-Ebîverdî); 231 
Ma'rifetu's-Sahâbe (el-Mustağfirî): 232, 233 
Ma'rifetu's-Sahâbe (el-Mutayyen): 231 
Ma'rifetu's-Sunne ve'l-Âsâr (el-Hattâbî): 49, 292 
el-Mâ'u'l-Ma'în fî Şerhi'i-Erba'în: 84 
el-Masnû fı'l-Hadîsi't-Mevdû: 179 
Me'âlimu's-Sunne (el-Hattâbî): 280M 
Me'âlimu'l-Yakîn: 159 
Me'ânn-Asâr (el-Ukaylî): 128 
Me'âni'l-Ahbâr (Bahru'l-Fevâ'id): 49 
Mebâni'l-Ahbâr fî Şerhi Me'âni'l-Âsâr (el-Aynî): 34, 49, 128 
Mebânku'l-Ezhârfî Şerhi Meşârtki'l-Envâr: 116 
Mecâiis bi-Rivâyeti Ebi'l-Kasım Abdiilâh b. Ahmed es- 

Saydalânî: 59 
Mecâiis Ebî Tâhir (Muhammed b. Abdîrrahmân el- 

Mulahhas): 64 
Mecâiis Muhammed b. Ali b. Sahr el-Ezdî: 66 
Mecâiisu'l-Ebrâr ve Mesâliku'l-Ahbâr: 131 
ei-Mecâlisu'1-Hams (Ahmed b. Muhammed es-Siiefî): 77 
Mecâzâtu'l-Asâri'n-Nebeviyye: 72 
Mecellleu'n-Nisâb (Mustakîm-Zade): 92 
Meclisu Ahmed b. Muhammed ed-Dûrî: 60 
Meclisu Ebî Bekr Muhammed b, Ahmed el-Ezzî: 64 
Meclisu'l-Bitâka (Hadîs): 61, 311 
Meclisâni min Emâli'l-Esam (Munammed b. Ya'kûb el- 

Esam): 75 
Meclisun fî Hatmi Sahîhİ Müslim (ibn Nasıriddîn): 268 
Meclisun fî Hatmi Sahîhi'i-Buhârî (İbn Nasıriddîn): 259 
Meclisun min Emâlî Ebi'l-Kasım Ali b. Muhammed eî- 

Fesevî: 58, 75 
Mecma'u Bihâri'l-Envâr fî Şerhi Muşkili'i-Âsâr: 213 
Mecma'u'l-Âdâb fî Mu'cemi'l-Esmâ ve'l-Elkab: 74 
Mecma'u'l-Bahreyn (fî Şerhi'l-Buhârî) (Sbnu'l-Kirmânî): 247 



Mecma'u'i-Bahreyn fî Zevâ'ıdi'S-Mu'cemeyn: 325 
Mecma'u'l-Bihâri'l-Envâr fî Ğarâ'ibi't-Tenzîi ve. Letâ'ifi'l- 

Ahbâr: 102 
Mecma'u'l-Bihâr fî Luğati'l-Ahâdîs ve'l-Âsâr: 106 
el-Mecma'u'l-Mu'esses İi'l-Mu'cemi'l-Mufehres: 186 
Mecma'u'd-Durer ve'i-Gurer ,..: 125 
Mecma'u'l-Garâ'ib fî Garîbi'l-Hadîs: 105 
Mecma'u'i-Ğarâ'ib ve Menba'u'l-Reğâ'ib: 105 
Mecma'u'z-Zevâ'id ve Menba'u'l-Fevâ'id: 126, 325, 326 
Mecmû'atu Ğarâ'ibi'l-Ahâdîs: 107 
Mecmû'atu'l-Ahâdîs: 125 
Mecmû'atu'r-Resâ'iii'l-Kubrâ (İbn Teymiye); 177 
Mecmû'u'!-Fâ'ik...:125 

Mecmû'u'r-Reğâ'ib mimmâ Vaka'a min Hadîsi Mâiik; 100 
el-Mededu'l-Feyyâd alâ Metni'ş-Şifâ li'l-Kadî İyad: 156 
el-Medhaî ilâ Kitabi Ma'rifeti's-Sahîh: (el-Hâkim): 134 
el-Medhal ilâ Kîtâbi's-Sunne (el-Beyhakî): 140 
el-Medhal ilâ Ma'rifeti's-Sahîhayn: 273 
ei-Mefâtîh fî Şerhi (Halli) 1-Mesâbîh: 1 12 
Meğâni'l-Ahyâr fî Ricali Me'âni'l-Âsâr: 128 
Mehâsinu Eş'âri'l-Muhaddisîn: 190 
Mehâsinu'l-lstılâh: 140 
Mehâsİnu'n-Nevâdir ve'l-Âsâr: 100 
el-Mehâsinu's-Seniyye fi'l-Kelâm alâ Erba'în en- 

Neveviyye: 86 
el-Mekâsıdu'l-Hasene: 172, 174 
el-Menâhic (Keşful-Menâhic) ve't-Tefâîîh ...: 113 
el-Menâhic ve't-Tenâkih ...: 113, 311 
Menâhicu's-SafâfîTahrîci Ahâdîsi'ş-Şifâ: 313 
el-Menâhibu'l-Azbe (Esmâ'u's-Sahâbe): 234 
Menâhilu's-Safâ fî Zâti Cemâli'l-Mustafâ: 125 
Menâhilu's-Safâ fî Tahrîci Ahâdîsi'ş-Şifâ: 154 
Menâhilu'ş-Şifâ (Ahmed b. Abdulhay): 125 
Menâkıbu Ashâbi'l-Hadîs Ced-Diyâ'ul-Makdisî): 191 
Menâkıbu Ashâbi'l-Hadîs (İbnu ! -I Cevzî): 191 
Menba'u'd-Durer fî İlmi'l-Eser (el-Muhasar fî İlmi'l-Eser): 

148 
ei-Menbeiu'r-Revî: 125 
Menhecu Zevi'n-Nazar ...: 142 
Menhecu'l-Keiâm fî-mâ Câ'e fil-Hadîsi ...: 163 
el-Menhecu'i-Mubîn fî Şerhu'l-Erba'în: 83 
Menhecu'l-Ummâi:123 l 124 
Menhecu'!-Vusûl ilâ Istılâhi Ahâdîsi'r-Resûl: 151 
el-Menhecu's-Sevî fî Haşiye ale'l-Menhelİ'r-Revî: 138 
ei-Menhecu's-Sevî fî Şerhî'l-Menheii'r-Revî: 139 
el-Menhelu'l-Asfâ fî Şerhi mâ ...: 155 
el-Menhelu'l-Cârî'l-Mucerred min Fethi'l-Bârî: 249, 253 
ei-Menhelu'!-Hâfâ fî Şerhi'ş-Şifâ: 155 
Menhelu'l-lstıfâ bi-Şiyemi'l-Mustafâ: 125 
Menhelu'l-Karî fî Tefsiri Muşkili'l-Buhârî: 249 
el-Menhelu'r-Revî min Uiûmi'i-Hadîsi'n-Nebevi: 138, 143 
Menhelul-Vâridîn ...: 117 
Menhelu'i-Yenâbi' fî Şerhi'l-Mesâbîh: 113 



376 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Meraki's-Su'ûd fî Usûli'l-Hadîs: 151 
Mesâbîhu (Sabîhu)'l-Câmi'i's-Sahîh: 247 
Mesâbîhu's-SunneMlOjnj^JSI 
Mesâbîhu's-Sunne fî Tıbbi Hayri'l-Beriyye: 319 
el-Mes'adul-Ahmed îî Hatmi Musnedi'l-İmâm Ahmed: 203 
ef-Mesâ'i! fî Ğarîbi'l-Kurâni ve'i-Hadîs: 101 
Mesâ'iiu'd-Dârekutnî fi'l-Cerhi ve't-Ta'dîl: Bk. f Kitâbu'l- 

Cerhi ve't-Ta'dîl 
Mesâliku'i-Ebrâr ilâ Hadîsi'n-Nebbiyi'i-Muhtâr: 131 
Mesâti'u'l-Envâr ...: 129 
el-Mesleku'l-Karîb (İbn Ebi'r-Rebî): 106 
el-Mesnedu'l-Ahmed...:203 
Meşâhiru Ulemâ'i'l-Emsâr: 226, 296 
Meşârıkul-Envâr (Kadî İyâd): 105, 165 
Meşârıkul-Envâr (es-Sağânî): 115, 130,271 
Meşâyihu Ebî Dâvud: 282 
MeşâyihuSufyân:185 

Meşyaha Alemuddîn (Muhammed İbnu'l-Huseyn): 185 
Meşyaha Ebî Ali (el-Huseyn b. Muhammed es-Sadefî ): 

184 
Meşyaha Ebî AIÎ(İbnu'l-Bennâ): 184 
Meşyaha Ebî Ya'iâ'l-Haiîiî: 184 
Meşyaha Ebî Yûsuf (Ya'kûb b. Sufyân): 184 
Meşyaha Ebi'l-Hasen (Aii b. Ahmed): 185 
el-Meşyaha (İbn Hamze): 1 86 
Meşyaha Ebi'l-Kasım (AbdulSlah b. Haydar): 185 
el-Meşyaha (İbn Hamze): 186 
Meşyaha İbni's-Sâ'î: 185 
Meşyaha İbni's-Semmân: 185 
Meşyaha Kadî İyâd (el-Gunye fî Esmâ'iş-Şuyuh): 
Meşyaha's-Suhreverdî; 185 
el-Meiâlibu'i-Aliyye ft'l-Menâkî'ş-Şâfi'iyye: 308 
el-Meîâlibu'i-Alîye fî Zevâ'idi'l-Mesânîdi s-Semâniyye: 325 
Metâii'u'l-Envâr (Muhammed İbnu'i-Atîk): 302 
Metâli'u'l-Envâr aiâ Sıhâhi'l-Âsâr: 270 
Metâirul-Esrâr:115 
Metâli'u'l-Esrâr fî Şerhi Meşârıki'l-Envâr (lil-Kadî İyâd): 

165 
el-Metâfi'u'l-Musafaviyye fî Şerhi Meşârıki'l-Envâri'n- 

Nebeviyye: 105, 115,165 
Metâii'u'n-Nucûm: 234 
Die Methodik des Dikiakkollegs: 32 
el-Metnu'l-Metîn fî Şerhi Hısni'i-Hasîn: 119 
Me'ûnetu'l-Bârî Şerhu Sahîhi'l-Buhârî: 251 
Mevâridu's-Safâ ve Mevâdi'u's-Şifâ: 155 
Mevâdi'u'l-Efhâm aiâ Seisebîii Umdeti'l-Ahkâm: 36 
el-Mevâhibu'l-Celîle fî-mâ Yeîe'aiiaku bi'l-Hadîsi'l- 

Evveliyye: 95 
Mevâhibu'i-Kadîr: 122 
el-Mevâhîbu'i-Leduniyye: 158 
ei-Mevâhibu'l-Leduniyye (İbrâhîm b. Muhammed): 302 
ei-Mevâhibu'l-Muhammediyye ... 301 
Mevârî Ehli's-Sedad ve'i-Vefâ ...: 313, 314 



Mevâridu'z-Zam'ân Zevâ'idu İbni Hibbân: 325 
Mevdû'ât-i Kebîr li-Mevlânâ Alî: 179 
el-Mavdû'âîu'i-Kubrâ (el-Esâru'l-Merfû'a ...) (Aliyyu'l-Karî): 

179 
ei-Mevdû'âtu'l-Kubrâ (İbnu'i-Cevzî): 178 
el-Mevdû'âtu'l-Kubrâ (es-Suyûtî): 177 
ei-Mevdû'âtu's-Suğrâ (es-Suyûiî): 177 
el-Mev'ib: 46 
el-Mevridu'l-Asfâ ...: 144 
el-Mevsûk ffl-Ensâb: 79 
Mevzu Hadisler ...: 181 
Mi'etât fs'l-Hadîs: 115 
Mi'etul-Muntahabe mine't-Tirmizî: 118 
Mi'etu'l-Munteka min Sahîhi Müslim: 118 
Miflâhu'l-Buhârî (Şerîf b. Mustafâ): 262 
Mifîâhu'l-Buhârî (M. Şukrî İbnu'l-Hasen): 262 
Miftâhu'l-Cenne fi'l-İhticâc bi's-Sunne: 294 
Miftâhu1-Futûh(?):111,114 
Miftâhu'l-Hâce: 289 
MiftâhuM-Hısn: 118 

Miftâhu'i-Kunûz ve Misbâhu'r-Rumûz: 129, 164 
Miftâhu's-Sa'âde bi-Şerhi'z-Ziyâde: 123 
Miftâhu's-Sunne: 119 
Min Mu'cizât ve Hasâ'isi'r-Resûl: 186 
Mînahu'l-Bârî bi-Hatmi'l-Buhârî: 259 
Minehu'l-Bârî bi's-Seyhi Fesîhi'l-Mecârî: 253 
el-Minha fî-mâ Aitaka 'ş-Şâfi'î bihi'l-Kavle: 153 
el-Minhâc fî Ricali Müslim İbni'l-Haccâc: 268 
el-Minhâc fî Şerhi Sahîhi Müslim İbni'i-Haccâc: 264 
Minhâcu Ehli'l-îshabe fî Mahabbet's-Sahâbe: 235 
Minhâcu Ehli't-İsâbe fî Suhbeti's-Sahâbe: 236 
Mihâcu'l-İbtihâc bi-Şerhi Müslim İbni'l-Haccâc: 265, 26 
Minhâcu1-Mişkât:112 
Minhâcu's-Sunne: 294 
Minhatu'i-Kirâm fî Şerhi BulûğN-Merâm: 38 
Minhatu'l-Ma'bûd fî Tertîbi Musnedi't-Tayâlisî Ebî Dâvud: 

199 
el-Mirkât Şerhu'l-Mişkât: 112 
el-Mirkatul-Aliyye bi-Şerhi Hadîsi'l-Muselsel bi'l-Evveliyye: 

198 
el-Mirkatu'l-Aliyye fî Şerhi Hadîsi'l-Muselsel bi'l-Evveliyye 

(Ebu'l-Feyd): 198 
el-Mirkatu'l-Erfa'iyye fî Tabakati'ş-Şâfi'iyye: 308 
el-Mirkatu'l-Vefiyye fî Tabakâi'l-Hanefiyye: 306 
Mirkâtu's-Su'ûd: 281 
el-Misbâh fî Etrafi'i-Mesânîdi's-Sitte: 9 
el-Misbah fî Uyûni Ahâdîsi's-Sıhâh: 267, 270 
el-Misku'd-Dârî fî Şerhi Tercemeti'l-Buhârî: 255 
Misku'l-Hitâm min Şerhi Bulûği'l-Merâm (el-Kannûcî): 39 
Misbâhu'd-Ducâ ... (es-Sağânî): 115 
Misbâhu'l-Cinân: 119 
Misbâhu'z-Zalâm fî İlmi Hadîsi'r-Resûl Aleyh i's-Selâm (el- 

Haskefî): 149 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



377 



Misbâhu'z-Zalâm fî İlmi Hadîsi'r-Resû! Aleyhi's-Selâm (el- 

Husaynî): 149 
Misbâhu'z-Zucâce fî Zevâ'idi İbni Mâce el-Busîrî: 289, 325 
Misbâhu'z-Zucâce alâ Sunnei ibni Mâce: 288 
Mişkâtu'l-Envâr fî-mâ Ruviye ani'llâh ...: 163 
Mişkâtu'l-İstirıâre ...: 131 
Mişkâiu'i-Mesâbîh: 112 
Mtzânu'l-İ'tidâl: 70 
Mubhemâtu'l-Buhârî: 182 
el-Mucem fî Esâmi'l-Muhaddisîn: 217 
ei-Mucem ît Meşîhati Bağdâd (es-Silefî): 185 
el-Mu'cem fi-Meşîhati İsbehân: 185 
Mu'cemul-Âdâb fî Mu'cemi'l-Esmâ: 74 
ei-Mu'cemul-Evsai (et-Taberânî): 14, 29, 119, 183, 325 
el-Mu'cemu'i-Kebîr (e-Taberânî): 14, 29, 119, 121, 183, 

325 
el-M'cemu'l-Mutercem (el-munzirî): 185 
el-Mu'cemul-Vecîz...: 126 

el-Mu'cemu's-Sağîr (et-Taberânî): 14, 29, 119, 183, 325 
Mu'cemu's-Sahâbe (Abdullah b. Muhammed): 232 
Mu'cemu's-Sahâbe (Ebu Nu'aym): 232 
Mu'cemu's-Sahâbe (Ebu Ya'lâ'l-Mevsılî): 231 
Mu'cemu's-Sahâbe (el-Huseyn b. Abdullah el-Kureşî): 232 
Mu'cemu's-Sahâbe (İbn Asâkir): 233 
Mu'cemu's-Sahâbe (İbn Lâl): 232 
Mu'cemu's-Sahâbe (İbn Merzûk): 232 
Mu'cemu's-Sahâbe (İbnu's-Seken): Bk., Kitâbu'l-Hurûf 
Mu'cemu'ş-Şafi'iyye: 309 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abdulazîz b. Umer): 186 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abdulbakîb. Kani): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abduihâlık b. Esed): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abdulkerîm b. Muhammed es- 

Sem'ânî):185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abdulmu'min b. Halef): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Abdurrezzâk b. ahmed): 186 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Ahmed b. Mansûr e!-Kâzrûnî): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (el-Beğâvî): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Ebu Bekr el-İsmâ'iiî): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Ebu Nu'aym): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Ebu'l-Ğanâ'im): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Ebu'l-Muzafferes-Sem'ânî): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (el-Gassâl): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (el-Hasen b. Hibeuüâh): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (ei-Hasen b. Muhammed ei-Yunântî): 

184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Hibetullâh Îbnu'l-Mubârek): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbn Cemî el-Gassânî): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbnul-Hâcib): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbnu'l-Haffâf): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbnu'n-Neccâr): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbnu'r-Rûmiyye): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (İbrahim b. Ahmed el-Musiemlî): 184 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (el-Kasım b. Kutluboğa): 186 



Mu'cemu'ş-Şuyûh (Mahmûd b. Ebî Bekr): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (el-Mucellâ b. Cemî): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Muhammed b. Abdurrahmân): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Muhammed b. Ahmed el-Ebîverdî): 

185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Muhammed b. Sa'îd): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Muhammed b. Yûsuf el-Gırnâtî): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (es-Sehâvî): 186 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Umer İbnu'l-Hasen): 186 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Usmân b. Umer): 185 
Mu'cemu'ş-Şuyûh (Yahya b. Ali): 1 85 
el-Mucerred fî Esmâ'i Ricali Kitabi Sunne İbni Mâce: 289 
el-Mucerred fî Garîbil-Hadîs: 106 
el-Mu'cizâtu'l-Muhammediyye: 186 
Mu'cizâtu'n-Nebî (ibn Gusn): 186 
Mu'cizâtu'n-nebî(?):186 
el-Muctebâ (el-Munzirî): 282 
el-Muctebâ (en-Nese'î): Bk., Sunneu'n-Nese'î 
el-Muctebâ fî Ma'rifeti men Zekerehumu'i-Buhârî: 258 
el-Muctenâ:210 

el-Mudâhat ve'l-Mudâhât fi'l-Esmâ ve'l-Ensâb: 92 
el-Mûdih (Muhammed b. Alî es-Sûrî): 183 
Mûdihu Evhâm'l-Cem ve't-Tefrîk: 188, 226 
el-Mudrecale'd-Derc:153, 188 
el-Mufhim fî Şerhi Garîbi Müslim: 264 
el-Mufhim li-mâ Uşkile min Telhisi Kitabi Müslim: 213, 264 
Mufıdu's-Sâmf ve'l-Kârî: 218 
el-Mufsih ve'i-Mufhim ve'i-Mûdih el-Mulhim ...: 264 
el-Mufterık ve'l-Muttefık (İbnu'n-Neccâr): 219 
el-Muğıs fî Dabti Esmâ'ir-Ricâi (İbn Fethûn): 215 
el-Muğîs ale'l-Ahadi-sii'l-Mevdû'a ...: 123 
ei-Muğnî an Hamli'l-Esfâr fî Tahrîc mâ fi'l-İhyâ ...: 312 
el-Muğnîani'l-Hıfzî ve'l-Kİtâb bi-Kavlihim ...: 176 
el-Muğnîfî Dabti Esmâ'ir-Ricâl (İbn Fehûn): 215 
e!-Muğnî fî Tabakati'l-Muhaddisîn: 190 
el-Muğnî fî Telhisi Kitâbi'l-Muğnî: 1 76 
ei-Muğnî fi'd-Du'afâ (ez-Zehebî): 70, 71 
ei-Muhaddisu'l-Fâsıl Beyne'r-Râvî ve'l-Vâ'î: 133, 134, 136, 

137 
Muhâmmul-Fukahâ: 307 
el-Muharrer (İbn Abdulhâdî): 312 
el-MuharrerfîTahrîct Ahâdîsi'l-Muhezzeb: 312 
el-Muhezzeb fî Ulemâ'i'l-Mezheb: 307 
el-Muhİmmâîfî Esmâ'i'l-Mubheme: 182 
el-Muhtâr: 261 
el-Muhtâra fi'l-Hâdis: 115 
el-Muhtasar (Ahmed b. Ali b. Muhammed): 291 
el-Muhtasar (el-Munzirî): 286 
el-Muhtasar fî ilml'i-Hadîs: 139 
el-Muhtasar fî İlmi'l-Eser: Bk., Menba'u'd-Durer 
el-Muhiasarfî Muhaddisî'l-Asr: 190 
el-Muhtasar fî Muhaddisî Ehii'S-Eser: 149 
el-Muhtasar fi'l-Hadîs: 115 



378 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Muhtasar Hadis Tarihi ve Sahîfa-i Hemmâm b. Muhebbih: 

237 
Muhtasar Şemâ'il-i Şerif Tercümesi: 302 
Muhtasaru CâmiTTirmizî (Muhammed b. Akîl) : 285 
Muhtasaru Cumeii'l-Ahkâm (en-Nâtıfî): 34 
Muhasaru Ebi'l-Fadl (li-Sunnei't-Tirmizî): 285 
Muhtasaru Ebi'n-Necîb (li'l-Mesâbîh): 114 
Muhtasaru Etrâfi'l-Kutubi's-Sitte (ez-Zehebî); 93 
Muhtasaru Fethi'l-Barî (el-Merâğî): 249 
Muhtasaru Fethi'l-Bârî (Muhammed İbnu'l-Kasım): 249 
Muhtasaru Hilyeti'l-Ebrâr: 117 
Muhasaru Kitâbi'l-Elkâb: 74 
Muhtasaru Kitâbi'l-Gavâmıd (İbn Beşkuvât) : 1 82 
Muhtasaru Mu'cemi'ş-Şuyûh (ez-Zehebî): 186 
Muhtasaru Musnedi'l-İmâm Ahmed (Muhammed b. Alî es- 

Sunûsî): 202 
Muhtasaru Muşkili'l-Âsâr: 213 
Muhtasaru Nesihi'l-Hadîs ve Mensûhihî (li'bn Şâhîn) (İbn 

Abduihak): 220 
Muhtasaru Nesîmi'r-Riyâd: 156 
Muhtasaru Sahîhi Müslim (Muhammed b. Abdullah ): 267 
Muhtasaru Sahîhi Müslim (Muhammed b. Abdurrahmân): 

267 
Muhtasaru Sahîhi Müslim (Muhammed el-Kebîr b. 

Muhammed ): 267 
Muhtasaru Sahîhi Müslim (Jbnu'l-Arabî): 267 
Muhtasaru Sahîhi Musüm (el-Munzirî): Bk., el-Câmi'u'l- 

Mu'lim 
Muhtasaru Sahîhi Müslim (?): 267 
Muhtasaru Sunne Ebî Dâvud (el-Munzirî): 30 
Muhtasaru Sunnei't-Tirmizî (İbnu'l-Arabî): 285 
Muhtasaru Şerhi'i-Buhârî (li'l-Muhelleb) (İbnu'l-Murâbıt): 

245 
Muhtasaru Şerhi's-Sunne (li'l-Beğavî): 129 
Muhtasaru Şerhi's-Sunne (li'l-Lâlkâ'î): 128 
Muhtasaru Şu'abi'l-lmân (el-Kazvinî): 303 
Muhtasaru Şu'abi'l-lmân (Muhammed b. Hameveyh: 303 
Muhtasaru Şu'abi'l-İmân (Şemsuddîn e!-Kunevî): 303 
Muhtasaru Şu'abi'l-lmân (Muhammed b. İsmâ'il el- 

Yemenî); 303 
Muhtasaru Tabakati İbn Sa'd: 304 
Muhtasaru Tabakati'l-Hanefiyye (li'bni'l-Muhendis): 306 
Muhtasaru Târihi Dimeşk (li'bn Asâkir) (Ebû Şâmme ed- 

Dimeşkî): 298 
Muhtasaru Târîhi Dimeşk (li'bn Asâkir) (Hibetullâh ed- 

Dimeşkî): 298 
Muhtasaru Târîhi Dimeşk (İbn Manzûr): 298 
Muhtasaru Târîhi İbn Asâkir: 298 
Muhtasaru Târîhi Neysâbûr li'l-Hâkim (ez-Zehebî): 297 
Muhtasaru Târihi'l-İslâm (li'z-Zehebî) (İbnu'l-Cezerî): 227 
Muhtasaru Tuhfeti'l-Bârî (İî-Zekeriyâ b. Muhammed el- 

Ensârî): 251 
Muhtasaru Uiûmi'l-Hadîs (İbnu't-Turmânî): 140 



Muhtasaru Usudi'l-Gabe: 233 

Muhtasaru Vefeyâti'l-A'yân (li'l-Munzirî) (İbnu't-Turkmânî): 

317 
Muhtasaru't-Ahkâm: 36 
Muhtasaru'l-Belhî (li-Sunnei Ebî Dâvud): 282 
Muhtasaru'l-Bidâye ve'n-Nihâye (İbn Hacer): 228 
Muhtasaru'l-Buhâri (İbn Ebî Sufre): 259 
Muhtasaru'l-Câmi'i's-Sahîh lil-Buhârî (Abdullah b. Abdur- 
rahmân): 260 
Muhtasaru'l-Câmi'i's-Sahîh li'l-Buhârî (İsmâ'il b. Abdullah 

el-Uskudârî): 261 
Muhtasaru'l-Garîbeyn (li-Ebî Ubeyd): 101 
Muhtasaru'l-Ğarîbi'i-Musannef: 1 03 
Muhtasaru'l-Hâşîye alâ Nûri'r-Ravd: 276 
Muhasaru'l-Kâmil (İbnu'r-Rûmiyye): 70 
Muhtasaru'l-Kâşif (li'z-Zehebî): 168 
Muhtasaru'i-Kudûrî:314 
Muhtasaru'i-İfsâh (bi'bn Hubeyre) 271 
Muhtasaru'l-İmâm: 7 

Muhiasaru'l-İsâbe (Alî b. Ahmed el-Hureyşî): 234 
Muhtasaru'l-Mekâsıdi'i-Hasene (ez-Zurkânî): 173, .174 
Muhtasaru'l-Mîzân (Ebu Zeyd el-Fâsî) 71 
Muhasaru'l-Muhtasar: Bk., Sahîh İbni Huzeyme 
Muhtasaru'i-Mulahhas (İbn Hacer): 139 
Muhtasaru'l-Munzirî li-Sahîhi Müslim: Bk., el-Câmi'u'l- 

Mu'lim 
Muhtasaru'n-Nihâye (es-Safedî): 106 
Muhtasaru'n-Nihâye (Ali b. Husamuddîn el-Hindî): 106 
Muhtasaru's-Sahîh (Ahmed b. Umerel-Ensârî); 254 
Muhtasaru's-Sahîh (İbnu'l-Arabî): 254 
Muhtasaru's-Sarsarî (lİ-Sunnei't-Tirmizî): 285 
Muhtasaru's-Sunnei'l-Kubrâ: 293 
Muhtasaru'ş-Şemâ'il (Abduilâh İbnu'l-Hicâzî): 301 
Muhtasaru'ş-Şifâ (ef-Esnevî): 156 
Muhtasaru'ş-Şifâ (Muhammedu'l-Eşrefî b. Halil Baba): 157 
Muhtasaru'ş-Şifâ (?): 157 

Muhtasaru't-Tahsîl li-Mubhemi'i-Merâsîl (li't-Hatîb): 246 
Muhtasaru't-Tenkîh (li-Sibti'bni'l-A'oemî) (İmâmu'l- 

Kâmiliyye): 248 
Muhtasaru't-Tenkîh (İi'z-Zerkeşî) (İmâmu'l-Kâmüiyye): 247 
Muhtasaru't-Tevşîh (li's-Suyûtî):254 
Muhtasaru't-Tıbbi'n-Nebevî (Ahmed b. Abdullah el- 

Kadirsî):319 
Muhtasaru't-Tıbbi'n-Nebevî (Ahmed b. Ruşdî): 319 ■ 
Muhtasaru'z-Zebîdî (li-Sunne Ebî Dâvud): 282 
el-Muhtevâ min Rivâyâtihî (ez-Zuhgî) ani'z-Zuhrî: 56 
el-Muhelif ve'i-Mu'teli'if (İbnu'l-Faradî): 217 
el-Muhtelif ve'l-Mu'telif (Yahya b. Alî): 218 
ei-Mukaddime: Bk., Ulûmu'i-Hadîs 
Mukaddime alâ Sahîhi'l-Buhârî (Muhammed İbnu'l-Kasım): 

259 
el-Mukrî fî Ulûmi'l-Hadîs: 144 
el-Muktebes fî Şerhi'i-Muvatta (İbnu's-Seyyid): 46 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



379 



el-Muktebes fî Târihi Endelus: 226 

el-Muktedâ (Şerhu CemT-Ni.hâye li'bn Ebî Hamze): 260 

el-Muktefâ fî Halli Elfâzi ş-Şifâ: 141, 154, 155 

ei-Muktenâ fî Serdil-Kunâ (ez-Zehebî): 92 

el-Mukterî fi'r-Red alâ Ehlf l-Bid'a: 41 

el-Muktertb fî Beyâni'l-Mudtarib: 153 

el-Mulehhas: 46 

ei-Mulehhas (Ebu'l-Hasen el-Kabısî): 48 

el-Mu'lim bi-Esâmî Şuyûhi'l-Buhârî ve Musüm: 273 

el-Mu'lim bi-Fevâ'idi Kitabi Musüm (ei-Mâzirî): 264, 272 

el-Mu'lim bi-mâ Ravâhu'l-Buhârî alâ Şarti Müslim: 152, 

261 
Mu'limu'l-Karî: 257 
el-Munâ fi'l-Kunâ: 92 
el-Muncidu'l-Muğîs fî İlmî'l-Hadîs: 148 
ei-Mun'im bi-Şerhi'l-CâmiTs-Sahîh !i-Muslim: 265 
e!-Mun'im bi-Şerhi Sahîhi Müslim (el-Huseyn b. Nasır el- 

Yemenî): 266 
ei-Muntahab (min Musnedi Abd b. Humeyd): 204 
el-Muhtahab min Sahîhi Musüm: 265 
el-Muhtahab min Tabakati'ş-Şâfi'iyye (li-Sehi b, Muham- 

med): 307 
Muntahabu Kenzi'i-Ummâl (İbrâhîm el-Kurânî): 124 
Muntahabu Kenzi'l-Ummâl (el-Muttakî el-Hindî): 124 
Muntahabu Sifri's-Sa'âde: 118 
Munteha'l-Cumân: 124 

el-Muntahabu l-Merdî min Musnedi'l-İmâm eş-Şâfi î: 200 
Muntahabu'z-Zeher ve's-Semer: 107 
el-Muntazam fî Târîhi'i-Umem: 227 
Munteha'l-Kemâl fî Ma'rifeti EsmâTr-Ricâl: 226, 305 
ei-Munteka (Abdusselâm b. Abdillâh b. Teymiye) : 30 
el-Munieka (İbnu'l-Cârûd): 34, 94, 121 
el-Munteka fî Ricâli'l-Hadîs (İbn Haifûn): 227 
el-Munteka fî Şerhi'l-Muvatta' (el-Bâcî): 46 
Munteka Hulâsati'i-Bedri'l-Munîr (Li'bni'l-Mulekkın): 312 
el-Munteka min Ahâdîsi'l-Ahkâm: 37 
el-Munteka min Şu'abi'f-îmân: 303 
Munyetu'l-İlma'î fî-mâ Fâte min Tahrîci Ahâdîsi'l-Hidâye: 

313 
el-Murâ'i'd-Dâlle ... 260 
el-Mu'rib: 46 

el-Mu'ribu'i-Mufhim fî Şerhi Sahîhi Muslîm: 265 
Musannefu Abdirrezzâk: 15, 23, 44, 119, 120, 195, 196 
el-Musannefu ale's-Sahshayn (Yahya b. Abdulvehhâb): 

272 
Musannefu Bakî b. Mahled: 23 
Musannefu Ebİ'r-Rebî: 196 
el-Musannefu (Ebu Seleme): 195 
el-Musannefu fî Fedâ'ili's-Sahâbe: 235 
el-Musannefu (el-Hasen b. Afî ei-Humeydî): 196 
Musannefu İbn Ebî Şeybe: 15, 18, 23, 196 
el-Musannefu (NafT b. Abdullah el-Himyerî): 196 
el-Musannefu (es-Sunneu) (Sa'îd b. Mansûr): 119, 121, 



196 
Musanneful-Vekı" İbni'l-Cerrâh: 18, 195 
el-Muselsel bi'l-Evveliyye: 197 
el-Muselselât (Ahmed b. Abdirrahîm el-lrâkî): 197 
el-Muselselât (Ahmed b. İbrâhîm el-Bağdâdî): 196 
el-Muselselât bi'l-Evveiiyye: 196 
el-Muselselât (el-Alâ'î): 197 
el-Muselse!ât(Alîb.abdilhârî):197 
el-Muselselât (Ca'fer b. Muhammed el-Mustağfirî): 196 
el-Muselselât (Ebu Nu'aym): 196 
el-Muselselât (Muhammed b. Abidîn): 198 
el-Muselselât (Muhammed b. Yûsuf); 197 
el-Muselselât (Necmuddîn Muhammed el-Hâşimî): 197 
el-Muselselât (Şemsuddîn b. Muhammed): 197 
Muselselâtu'd-Dîbâcî (el-Huseyn b. Abdullah el-Fehrî): 

197 
el-Muselselâtu'l-Kubrâ: 197 
el-Musned (Abdullah b. Ebî Dâvud): 206 
el-Musned (Abdullah b. Muhammed b. Naciye): 205 
el-Musned (Abdullah b. Muhammed, İbn Ebî Şeybe): 200 
el-Musned (Abdullah b. Yahya el-Musnedî): 200 
el-Musned (Abdurrahmân b. Muhammed, Ebu Müslim): 

207 
el-Musned (Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî): 205 
el-Musned (Abdurrahmân İbnul-Hasen): 206 
el-Musned (Ahmed b. Hâzim el-Kûfî): 204 
el-Musned (Ahmed b. ibrâhîm ed-Devrakî): 203 
el-Musned (Ahmed b. İbrâhîm, Ebu Bekr el-İsmâ'ilî: 20^ 
e!-Musned (Ahmed b. Mansûr er-Remâdî): 204 
el-Musned (Ahmed b. Menî): 203, 325, 326 
el-Musned (Ahmed b. Muhammed el-Birtî): 204 
el-Musned (Ahmed b. Sinan): 204 
el-Musned (Ahmed b. Ubeyd es-Saffâr): 206 
el-Musned (Ahmed b. Umer eş-Şeybânî): 205 
el-Musned (Ahmed İbnu'l-Fadl): 207 el-Musned (Ahmed 

İbnu'l-Furât er-Râzî): 204 
el-Musned (Ahmed Sbnu'l-Huseyn ez-Zuhlî): 204 
el-Musned (Ahmed İbnu'l-Mehdî): 205 
el-Musned (Ali b. Abdulazîz): 205 
el-Musned (Ali b. Hucr): 203 
el-Musned (Ali İbnu'l-Ca'd): 23, 200 
el-Musned (Ammâr b. Recâ): 204 
ei-Musned (Esed b. Mûsâ): 200 
el-Musned (el-Fadl b. Hammâd): 204 
el-Musned (Halîfe b. Hubeyre): 203 
el-Musned (el-Hâris b. Ebî Usâme): 204 
el-Musned (el-Hasen b. Muhammed el-Hallâl): 203 
ei-Musned (el-Hasen b. Sufyân en-Nesevî): 205 
el-Musned (el-Huseyn b. Dâvud): 200 
el-Musned (el-Huseyn b. Muhammed el-Rabbânî): 205 
el-Musned (el-Husey b. Muhammed ez-Za'ferânî}: 206 
ei-Musned (el-Huseyn b. Muhammed, Jbnu'l-Mukrî): 207 
ei-Musned (İbn Ebî Hatim er-Râzî): 206 



380 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
ei-Musned 
el-Musned 
el-Musned 

207 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
ei-Musned 
el-Musned 
e!-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
el-Musned 
ei-Musned 



İbn Şâhîn): 207 

İbrâhîm b. İsmâ'il et-Tûsî): 205 

İbrahim b. Ma'ktl en-Nesefî): 205 

İbrâhîm b. Muhammed el-Reccî): 205 

İbrahim b. Nasr el-Mervezî): 200, 206 

İbrâhîm b. Nasr er-Razî): 207 

İbrâhîm b. Yûsuf el-Firyâbî): 200 

İbrâhîm b. Yûsuf er-Râzî): 205 

İshâk b. Behlûl el-Enbârî): 204 

İshâk b. ibrâhîm): 206 

İshâk b. ibrâhîm el-Cevherî): 204 

İshâk b. Mansûr el-Mervezî): 204 

ismâ'il b. İshâk el-Kadî): 204 

el-Kasım b. Zekeriya): 206 

Muhammed b. Abdullah b. Sencer): 204 

Muhammed b. Abdullah el-Mutayyen): 205 

Muhammed b. Abdurrahmân ed-Değûlı): 206 

Muhammed b. Ahmed, İbn Cemi' el-Gassânî): 



Muhammed b. Akîl el-Belhî): 206 
Muhammed b. Eşlem et-Tûsî): 203 
Muhammed b. Hârûn er-Rûyânî): 206 
Muhammed b. Hişâm es-Sedûsî): 204 
'Muhammed b. Husrev el-Belhî): 207 
Muhammed b. İbrâhîm et-Tarsûsî): 205 
Muhammed b. İshâk es-Serrâc): 208 
İbn Hibbân): 206 
İbn Huzeyme): 206 
İbrâhîm b. ishâk el-Harbî): 205 
'Muhammed b. Mahled el-Dûrî): 206 
Muhammed b. Nasr el-Mervezî): 205 
Muhammed b. Yahya ed-Derâverdî): 203 
Muhammed b. Yûsuf): 207 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Kûfî): 204 
Muhammed İbnu'l-Huseyn el-Veda'î): 205 
Muhammed İbnu'l-Mehdî): 204 
;Nasr b. Ahmed): 205 
Nasrb. İbrâhîm el-Herevî): 207 
et-Tahâvî): 206 
Ubeyduiiâh b.Abdilkerîm: 204 
Umer b. Abdilmu'mîn et-Tâ'î): 207 
Umer b. Muhammed el-Kadî): 206 
Ya'kûb b. İbrâhîm ed-Devrakî): 204 
Yahya b. Abdulhamîd e!-Himmânî): 200 
Yahya b. Muhammed, İbn Sâ'id): 206 
el-Velîd b. Ebân): 206 
Zuheyr b. Harb): 201 

Musnedu Abd b. Humeyd: 24, 94, 325, 326 

Musnedu Ahmed b. Hanbe!: 14, 17, 30, 52, 93, 104, 119, 
120,, 162, 201, 202, 203, 229, 236 

Musnedu Ahmed b. Meni': 93 

Musnedu Â'işe: 58 

Musnedu Ali b. Ebî Tâlib (Abdurrahmân b. Usmân et- 



Temîmî): 66 
Musnedu Behz İbni Hakîm (İbn Hamdan): 207 
Musnedu Bureyd: Bk., Ahâdîs Ebî Burde 
Musnedu Ebî Avâne: 120 
Musnedu Ebî Bekr b. Ebî Şeybe: 94, 325 
Musnedu Ebî Bekr es-Sıddîk (Ahmed b. Ali el-Mervezî): 

205 
Musnedu Ebî Bekr es-Sıddîk (İbn Sâ'id): 59 
Musnedu Ebî Bekr es-Sıddîk (el-Mâsercisî): 206 
Musnedu Ebî Dâvud etTayâlisî: 17, 94, 199, 325, 326 
Musnedu Ebî Hanîfe: 198, 228 
Musnedu Ebî Hanîfe (İbn Asâkir): 199 
Musnedu Ebî Hayseme: 23 
Musnedu Ebî Hureyre (İbrâhîm b. Hars): 206 
Musnedu Ebî Sufyân (et-Taberânî): 206 
Musnedu Ebî Ya'lâ ei-Ca'dî (İbnu'l-Kayserânî): 207 
Musnedu Ebî Ya'lal-Mevsılî: 15, 94, 119, 121, 206, 325, 

326 
Musnedu Ehli Daryâ (İbn Asâkir): 207 
Musnedu Enes: 177 
Musnedu Esed b. Mûsâ ei-Umevî: 17 
Musnedu Hadîsi Ebî Hureyre (ismâ'il b. İshâk e!-Kadî): 

205 
Musnedu Hadîsi Muhammed b. Futays (İbn Futays): 207 
Musnedu Hadîsi Sabit el-Bunânî (İsmâ'il b. İshâk el-Kadî): 

205 
Musnedu İbni Ebî Amr ei-Adenî: 325, 326 
Musnedu İbni Şâzân: 66 

Musnedu İbni'l-Mubârek (el-Hasen b. Sufyân): 205 
Musnedu Isbehân: Bk., Ahâdîsu Muhammed b. Âsim 
Musnedu İshâk b. Râhûye: 17, 94, 200, 325, 326 
Musnedu Mâlik (en-Nese'î): 205 
Musnedu Mekhûl (İbn Asâkir); 207 
Musnedu Muhammed b. Hârûn er-Rûyânî: 325 
Musnedu Mûsa'l-Kâzım b. Ca'fer (el-Bezzâz): 62 
Musnedu Musedded b. Muserhed: 17, 94, 200, 325, 326 
Musnedu Nu'aym b. Hammâd el-Huzâ'î: 17 
Musnedu Şu'be (et-Taberânî): 206 
Musnedu Ubeydillâh b. Mûsâ el-Absî: 17,200 
Musnedu Usâme b. Zeyd (Ebu'l-Kasım b. Binti Ahmed): 59 
Musnedu Usmân b. Ebî Şeybe: 17, 23, 119, 120, 201 
Musnedu Yahya b. Muhammed el-Adevî: 94 
Musnedu'd-Dârimî: Bk., Sunneu'd-Dârimî 
Musnedu'l-A'meş (Muhammed b. Cuhâfe): 200 
Musnedu'l-Bezzâr: Bk., el-Musnedu'l-Kebîrul-Mu'allel 
Musnedu'l-Evzâ'î (Muhammed b. Cuhâfe): 198 
Musnedu'i-Firdevs: 114, 119,208, 326 
Musnedu'l-Hâris b. Ebî Usâme: 94, 325, 326 
Musnedu'I-Heysem b. Kuleyb: 326 
Musnedu'l-Humeydî: 94, 325, 326 
Musnedu'l-İmâm Ebî Hanife (İbnu'l-Mukrî): 199 
Musnedu'l-Kasım Ibni'l-Esbâğ el-Avâlî (İbn Futays): 40 
el-Musnedu'l-Kebîr (Abd b. Humeyd el-Keşşî): 204 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



381 



el-Musnedu'l-Kebîr (Ali b. Himşâd): 206 
el-Musnedu'l-Kebîr (Bakî b. Mahled): 15,24,33, 207 
el-Musnedul-Kebîr (Da lec b. Ahmed): 206 
el-Musnedu'l-Kebîr (el-Heysem b. Kuleyb): 206 
el-Musnedu'l-Kebîr (İbn Huzeyme): 269 
el-Musnedu'l-Kebîr (İbrâhîm b. Hamze): 206 
el-Musnedul-Kebîr (el-Mâsercisî): 206 
el-Musnedu'l-Kebîr (Muhammed b. Ya'kûb): 206 
el-Musnedu'l-Kebîr (Müslim): 204 
el-Musnedu'l-Kebîr (Temîm b. Muhammed): 205 
el-Musnedu'l-Kebîr (Ya'kûb b. Şeybe): 204 
ei-Musnedu'!-Kebîru'l-Mu'allel (el-Bahru'z-Zâhir, Musne- 

du'l-Bezzâr): 24, 160, 161 , 205 
el-Musnedu'i-Mu'aile! (el-Veiîd b. Tüme}: 161 
el-Musnedu'i-Muntahab: 205 
(Musnedu'l-Mutayyen): 24 
Musnedu'l-Muvaîta': 47 
Musnedu'i-Muvatta' (Ebu Zerri'l-Herevî): 48 
Musnedu'i-Muvatta' (Ebu'i-Hasen el-Kabısî): 48 
Musnedu'i-Muvatta' (Ebu'l-Kasım el-Cevherî): 48 
Musnedu'l-Muvatia' (el-Kasım b. Kutluboğa): 48 
Musnedu'n-Nesefî: 24 
el-Musnedu's-Sağîr (el-Hezzâr); 205 
el-Musnedu's-Sahîh (Ebu Avâne): 206, 269 
el-Musnedu's-Sahîh (Umer b. Ali): 207 
el-Musnedu's-Sahîh ale't-Tekasîm ve'l-Envâ: Bk, Sahîh 

îbni Hibbân 
Musnedu'ş-Şâfi'î: 94, 198,200,228 
Musnedu'ş-Şihâb (el-Kudâ'î): 177, 207, 208 
Musnedu't-Tayâlisî: 199 
el-Mustahrec alâ Ma'rifetl Ulûmi'l-Hadîs: 135 
el-Mustahrec alâ Sahihi Müslim (Ahmed b. Hamdan): 210 
el-Mustahrec alâ Sahihi Musiim(Ahmed b. Muhammed b. 

Şârik): 210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Muslim(Ahmed b. Muhammed 

EbuSa'îd) 210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Muslim(Ahmed b. Seleme): 24 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Müslim (ei-Belâzurî): 210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Müslim (el-Bezzâr): 210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Müslim (Ebu Nu'aym): 210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Müslim (el-Hasen b. Muhammed): 

210 
el-Mustahrec alâ Sahîhi Muslİm(Muhammed b. Yûsuf): 

210 
el-Mustahrec alâ Sunnei Ebî Dâvud (İbn Menceveyh): 210 
el-Mustahrec alâ Sunnei Ebî Dâvud (Muhammed b. Abdil- 

melik): 210 
el-Mustahrec alâ Sunnei't-Tirmizî (el Hasen b. Ali et-Tûsî): 

210 
el-Mustahrec alâ Sunnei't-Tirmizî (İbn Menceveyh): 21 1 
e!-Bustahrec alei- Buhârî (Ebu Nu'aym): 209 
el-Mustahrec ale'l Câmi'i's-Sahîh li'l-Buhârî: 24 
ei-Mustahrec ale's-Sahîhayn (Abdurrahmân b. Muham- 



med): 209 
el-Mustahrec aie's-Sahîhayn (Ahmed b. Abdan): 209 
el-Mustahrec ale's-Sahîhayn (Ahmed b. Ali): 209 
el-Mustahrec ale's-Sahîhayn (Ahmed b. Muhammed el- 

Burk ânî): 209 
el-Mustahrec ale's-Sahîhayn (Ebu Zerri'l-Herevî): 209 
el-Mustahrec ale's-Sahîhayn (el-Hallâl): 209 
eî-Mustahrec ale's-Sahîhayn (el-Mâsercisî): 209 
el-Mustahrec aie's-Sahîhayn (Muhammed b. Ya'kûb): 209 
Mustahrec Ebî Avâne alâ Sahîhi Müslim: 93, 210 
Musiahrec Ebî Bekr el-Cevzakî alâ Sahîhi Müslim: 210 
Mustahrec Ebî Bekril-İsferâ'inî (alâ Sahîhi Müslim): 210 
Mustahrec Ebî Bekr ei-İsmâ'ilî (ale'l-Buhârî): 209 
Mustahrec Ebî Bekr ibn Merdeveyh (ale'l-Buhârî): 209 
Mustahrec Ebî İmrân (alâ Sahîhi Müslim): 210 
Mustahrec Ebî Nuaym alâ Kitâbi't-Tevhîd (ii'bn Huzeyme): 

211 
Mustahrec Ebî'l-Fadl ale'l-Mustedrek: 211 
Mustahrec ibn EbîZuh! (ale'l-Buhârî) : 209 
Mustahrec İbn Mende el-İsbehânî: 211 
Mustahrecu'l-Berikanî (ale'l-Buhârî): 209 
Mustahrecu'l-Ğıtrîfî (ale'l-Buhârî): 209 
Mustahrecu'l-Kasm İbni'l-Esbâğ (alâ Sahîhi Müslim); 210 
ei-Mustasîâ fî Sunnei'i-Mustafâ: 294 
el-Mustedrek ale's-Sahîhayn: 29, 38, 94, 119, 120, 175, 

211,212,273 
el-Mustedrek (li'l-İkmâl İi'bn Mâkûlâ): 216 
el-Mustedrek ale'l-İkmâl (İkmâlu'l-İkmâl): 214 
el-Mustedrek ale'l-Mustedrek: Bk, Teihîsu'l-Mustedrek 
el-Mustedrek ale's-Sahîhayn (Ebu Zerri'l-Herevî): 214 
Mustedrekul-Akvâibi-Sunnei'l-Ef'âl: 120, 124 
e!-Mustenbatât min Hadîsi "Yâ Ebâ Umeyr ...": 130 
el-Mustefâd min Mubhemâti'l-Metni ve J l-İsnâd: 182 
el-Mustefâd Zeylu Târihi Bağdâd: 297 
el-Mustefîd fi'i-Ahâdîsi's-Sumâniyyeti'l-Esânîd: 278 
Mustemirru1-Evhâm:216 
Muşkilu'l-Âsâr: 192,215 
Muşkilu's-Sahîhayn (el-Alâ'î): 272 
Muşkilu's-Sıhâh (İbnu'i-Cevzî): 213 
el-Muşri'u'r-Revîfi'z-Ziyâde alâ Garîbi'l-Herevî: 102 
el-Muştebih (ez-Zehebî): 214 
Muştebîhu'n-Neseb: 214 
Muştebihu ! n-Nisbe:215 
Muştebu'n-Nisbe (İbn Hacer): 214 
Muştebuhu'n-Nisbe (İsmâ'il b. Hibetullâh): 214 
Muştebihu'n-Nisbe (ez-Zemahşerî): 214 
el-Mu'tasar mine'l-Muhtasar: 213 
el-Mu'tasar mine'l-Muhtasar (Yûsuf b. Mûsâ): 21 3 
el-Mu'telif Tekmüetu'i-Muhtelif (el-Hatîb): 215 
el-Mu'telif ve'l-Muhteüf (Abduiğanî b. Sa'îd el-Ezdî): 188, 

214 
el-Mu'telif ve'i-Muhielif (İbnu'n-Neccâr): 216 
el-Mu'telif ve'l-Muhtelif (Muhammed b. Ahmed el- 



382 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Ebîverdî):216 
el-Mu'telif ve'l-Muhtelif (Muhammed b. Nasr es-Selâmî): 

216 
el-Mu'telif ve'l-Muhtelif fî EsmâTI-Buldân: 216 
el-Mu'telif ve'l-Muhtelif fî EsmâTr-Ricâl (el-Ezdî): 215 
el-Mu'telif ve'l-Muhtelif fî EsmâTş-Şu'arâ: 215 
Mu'teiifuEsmâ'ii-Kabâ'ilve...:217 
Mutribu's-Sem' fî Şerhi Hadîsi Umıni Zer: 129 
el-Mutteciru'r-Rebîh:248 

el-Muvafaka beyne Ehli'l-Beyti ve's-Sahâbe: 235 
Muvafakatu Hadîsi Hişâm b. Ammâr Vâfaka: 56 
Muvafakatu'l-Buhârî ve Müslim: 221, 280 
Muvâfakatu'l-E'immeti'i-Hamse:73 
el-Muvatta' (İbn EbîZi'b): 18 
ei-Muvatta (Mâlik b. Enes): 15, 17, 19, 26, 28, 44, 45, 93, 

100, 105, 120, 164, 165, 166, 228, 231, 287 
el-Muvatta' Ed'afu'l-Muvatta': 49 
el-Muvatta' min'e-Muvatta': 49 
Muvatta'ul-Muvatta': 47 
el-Muyesser fî Şerhi Mesâbîhu's-Sunne: 1 1 1 
el-Muzekkiyât: Bk., Kitâbu'l-Fevâ'id 
Muzîlu'l-Hafâ an Elfâzi'ş-Şifâ: 234, 236 
Muzilu'l iştibâh fi EsmâTs-Sahâbe: 234, 236 
Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri: 195 

-N- 

en-Nâdiriyyât mİne'l-Uşâriyyât: 321 

en-Nakd fî Tarihî Semerkand: 298 

Nakdu Kitâbi'l-Mudellisîn (li'l-Kerâbisî): 187 

Nakdu'l-Himyân fhi Mi'yâri'l-Mizân: 71 

Nasbu'r-Râye li-Ahâdîsi'l-Hidâye (ez-Zeyla (î): 311 

en-Nâsih ve'!-Mensûh fi'l-Hadîs: 220 

Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu: 221 

Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûhuhu (Ahmed b. Muhammed en- 

Nahkâş): 220 
Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûsuhû (Ebu'l-Kasım el-Kuşeyrî): 

221 
Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûsuhû (İbn Şâhîn): 220 
Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûsuhû (İbnu'l-Cevzî): 221 
Nâsihu'l-Hadîs ve Mensûsuhû (Muhammed b. Alî): 220 
Nazmu Mahâsini'l-lstılâh: 139 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Abdullah b. Umer): 148 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Ahmed b. Muhammed et-Tavhî): 

147 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Mansûr b. ... et-Tablâvî): 147 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Muhammed b. Ahmed el-Muşhim 

el-Kebîr): 148 
Nazmu Nuhbeti'i-Fiker (Muhammed b. Ebî Bekr b. Alî): 

147 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Muhammed b. İbrâhîm el- 

Makdisî): 147 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (eş-Şumunnî); 147 
Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (İbnu'l-Ehdei): 147 



Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (İbnul-Muzaffer): 147 

Nazmu Nuhbeti'l-Fiker (Su'ûdî b. Necmuddîn el-Ğazzî): 

147 
Nazmu Ulûmi'l-Hadîs ...: 140 
Nazmu'd-Durer (Elfiyetu'l-Hadîs): 140,142 
Nazmu'i-Cumân fî Tabakati AshâbFn-Nu'mân: 306 
Nazmu'l-Elfiyye (Tâhir İbnu ! l-Hase: 
142 

Nazmu'l-Le'âlî Şerhu Suîâsiyyâtil-Buhârı: 263 
Nazmu'i-Mutenâsir mine'l-Hadîsi'î-Mutevâtir: 217 
Nebîhu'l-Muhtâr fî Şerhi'ş-Şifâ: 1 55 
Necâhu'i-Kârî İi-Sahîhi'l-Buhârî: 253 
en-Nefhatul-Unsiyye fî Ba'di Ahâdîsi'i- Kudsiyye: 164 
Nefhatu'l-Miski'd-Durrî: 259 
Nefehâtu'i-Ğavâlî f i'l-Ahâdîsi'l-Avâlî: 41 
Nefehâtu'!-Uns min Hadarâti'l-Kuds: 306 
NefuKûti'l-Mu'tezî...:284 
en-Nef uş-Şezî (İbn Seyyidi'n-Nâs): 284 
en-Nehru'i-Cârî ale'l-Buhârî: 254 
en-Nehy an Sebbi'l-Ashâb: 236 
Nesîmu'r-Riyâd fî Şerhi'ş-Şifâ ... 155 
Nesru Ferâ'idi'l-Murabba'în el-Meneveyye: 83 
Nesru'd-Durer (et-Tenûhî): 118 
Nesru'd-Durer fî Ahâdîsi Hayri'l-Eser: 21 8 
Nesru'l-Cevher fî Şerhi Hadîsi Ummi Zer: 132 
Nesru'n-Nubûz fî Şerhi Meraki'Ş-Şu'ûn: 151 
Nesru'z-Zâ'ib fi'l-Efrâd ve'l-Ğarâ, ib: 100 
Neşru'l-Abîr fîTahrîci Ahâdîsi ş-Şerhi'l-Kebîr: 313 
Neşru'l-Fedâ'i! fî Şerhi'ş Şemâi! (li't-Tirmizî): 300 
Netîcetu'!- Efkâr fîTahrîci Ahâdîsi'l-Ezkâr: 312 
Netîcetu'S-Fiker fî Şerhi Nuhbeti'l-Fiker: 146 
Netîceîu'n-Nazar (İbn Himmât): 150 
Netîcetu'n-Nazar ... (Muhammed b. Ahmed): 145 
Nevâdiru'l-Usûl (el-Hakîmu't-Tirmizî) : 100 
en-Nevâfihu'l-Mu'attına ...: 174 
Neylu'l-Emânî fî Tavdîh Mukaddimâti'l-Karî: 250 
Neylu'l-Evtâr:37,261 
en-NihâyefîGarîbi'l-Hadîs: 105 
Nihâyetu'l-Ereb fî Ma'rifeti Ensâbt Kabâ'ili'l-Arab: 80 
Nihâyetu'l-Ummiyyât ...: 129 
Nihâyetu's-Se'ûl fî Hasâ'isi'r-Resûl: 157 
Nihâyetu's-Se ! ûl fî Ru'yeti Sîlsileti'l-Us'ûl: 167 
Nihâyetu's-Se'ûl fî Ruvâti Sitteti'l-Usûl: 169 
en-Nucûmu'd-Derârî ilâ İrşâdi's-Sârî: 251 
Nuhbetu'l-Belâğa: 147 
Nuhbetu'l-Fiker: 145, 146 
en-Nuket aiâ İbni's-Salâh (ez-Zerkeşî): 141 
en-Nuket aiâ Kitabi ibni's-SaSâh: 141 
en-Nuket aiâ Sahîhi'l-Buhârî (İbn Hacer): 249 
en-Nuket aiâ Ulûmi'f-Hadîs (İbn Hacer): 138 
Nuket ale'l-Elfiyye (es-Suyûtî): 1 42 
en-Nuket ale'l-Minhâc (li'n-Nevevî): 265 
en-Nuketu'l-Bedî'ât ale'l-Mevdû'ât: 178 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



383 



en-Nuketu'l-Vefiyye ale'l-Elfiyye: 142 

en-Nuketu'z-Zirâf bi-Ma'rifeti'l-Etrâf (İbn Hacer): 94 

Nuru Misbâhi'z-Zucâce (Ali b. Sulaymân el-Bacem'avî): 

289 
en-Nûru'l-Mubîn ni'l-Hısni'l-Hasîn: 119 
Nûru'l-Uyûn (İbn Seyyidi(n-Nâs): 276 
Nûru'n-Nibrâs ... 276 
Nûru'r-Ravd: 276 

en-Nûru's-Sârî alâ Metni Muhtasari'l-Buhârî: 260 
en-Nûru's-Sârî min Feydi Sahîhi'l-Buhârî: 252 
Nüsha Abdilazîz İbni'i-Muhtâr ed-Debbâğ: 54 
Nüsha Amr b. Zurâr: 55 
Nüsha Ebî Salih el-Cuhenî: 55 
Nüsha Hadîsi Ebi'l-Abbâs Tâhir b. Muhammed: 59 
Nüsha İbrâhîm b. Sa'd: 54 
Nüsha Yahya b. Salih el-Vuhâzı: 5 
Nüsha Ya'lâ b. Ubâd el-Kilâbî: 54 
Nusre Ebî Ubeyd alâ İbn Kuteybe: 104 
Nuzhetu'l-Elbâbfi'!-Elkab;74 
Nuzhetu'i-Ezhân fîTârîhi İsbehân: 299 
Nuzhetu'l-Muhaddisîn: 151 
Nuzhetu'n-Nazar...:146, 147 
Nübüvvet Pınarından Kırk Hadîs: 86 

- O-P-R - 

On Kere Kırk Hadis: Bk., Hadisler 

Peygamberimiz ve Tıp: 331 

Peygamberimizin Vecizeleri: 127 

Ravdatu'l-Huneiâ: 276 

Ravdu'l-Ahbâb iî İhtisâri'l-İsti'âb: 233 

er-Ravdu'l-Bâsim fî Şemâ'ili'l-Mustafâ (Abdurra'ûf el- 

Munâvî): 300 
er-Ravdul-Ezher fî Hadîsi "men Ra'â Munker": 132 
er-Ravdu'l-Unf: 275, 276 
Râmuzu1-Ahâdîs:126 
er-Ref'u ve't-Tekmî! fi'l-Cerhi ve't-Ta'dîl: 51 
Ref u'd-Desîse fî Vadi Hadîsi' l-Herîse: 322 
Ref u'l-Cehâle vel-İltibâs ...: 174 
Ref u'l-İrtiyâb fi'l-Kulûb anil-Esmâ ve'l-Elkab: 191 
Ref'u'l-lrtiyâb mine'l-Esmâ ve'l-Emsâl: 215 
Ref'u'l-İşkâl an Hadîsi Siyam i's-Sitte min ŞevvâS: 130 
Ref u'l-Ucâce ...: 289 
er-Resâ'il ilâ Ma'rifeti'l-Evâ'ü: 95 
er-Resâ'ilu's-Seniyye: 173 
Reşhatu'n-Nâsih mine'l-Hadîsi's-Sahîh: 270 
Ricâlu Sahîhi Müslim (İbn Menceveyh): 268 
(Ricâlu'l-Muvatta') (el-Berkî): 48 
(Ricâlu'l-Muvatta) (Ebu Abdillâh el-Mufîd): 48 
(Ricâlu'l-Muvatta) (Ebu Umer et-Tilemsânî): 48 
Ricâiu'l-Muvatta (e!-kasım b. Kutluboğa): 48 
Ricâlu Sahîhi'l-Buhârî (Abdurrahmân b. Ebil-Hayr): 258 
Ricâiu'l-Buhârî ve Musiim: 273 
Ricâlu's-Sahîhayn: 273 



Rihû'n-Nesrîn ...: 236 
er-Risâle (eş-Şâfî'î): 133 

Risale Ebî Dâvud ilâ Ehli Mekke: 279 

(Risale fi) Ahâdîs elletî Yervîha'l-Kussâs (Ahâdîsu'l- 

Kussâs):177 
Risale fî Beyâni me'üefaka aleyhi'l-Buhârî ve Musiim ve 

...: 218 

Risale fî Beyâni's-Sunne (Ahmed b. Muhammed el- 

Menfelutî): 294 
Risale fî Esmâ'i'l-Mudellisîn: 184 
er-Risâle fî İstılâhâîil-Muhamdisîn: 151 
Risale fî Ma'rifetî İlmi'i-Hadîs: 140 
Risale fî Mustalahi'l-Hadîs: 151 
Risale fî Şerhi Hadîsi "Ahricû'l-Yehûde ... ": 131 
Risale fî Zikri Adedi Mâ Verede mine'l-Ahâdîs ... : 256 
Risale fî'l-Ahâdîsi'l-Mevdû'a (İbn Teymiye): 177 
Risale fi'l-Kelâm aie'l-Ahâdîsi'l-Meşhûre: 172 
Risale fi't-Merâsîl (İbn Abdiihâdî): 195 
Risale Redden bihâ alâ İbni Kuteybe: 104 
Risale Teşmiletu alâ Mecâlisi Musnedi'l-Buhârî: 259 
er-Risâ!etu'l-Aliye (el-Huseyn b. Afi); 87 
er-Risâletu'l-Mustatrafe: VI 
er-Risâletu'l-Vahdânîyye Şerhu Erba'în en-Neveviyye (Ali 

İbnu'i-Hicâzî): 85 
Rivâyetul-Ekâbir ani'l-Esâğir ve'l-Âbâ ani'l-Ebnâ: 31 
er-Riyâd fn-Ahâdîs: 126 
Riyâdu'l-Cenne fî Âsâri Ehli's-Sunne: 152 
Riyâdu'l-Efhâm Şerhu Umdeti'l-Ahkâm (ei-Fâkihânî): 36 
Riyâdu'l-Eshârfî Cüâ'i'l-Ebsâr: 140 
Rİyâdu's-Sâlihîn: 117 
er-Riyâdu'l-Mustetâbe ... (Yahya b. Ebî Bekr el-Âmirî): 

234, 273 
Riyâdu'l-Uns fî Tabakati Uiemâi Endelus: 226 
er-Riyâdu'n-Nadira (Muhibbuddîn et-Taberî): 235 
er-Rubâiyyâî (?): 285 
er-Rubâ'iyyât (Musiim): 229 
er-Rubâ'iyyât (et-Tirmizî): 229 
er-Rubâ'iyyât (er-Râfi'î): 229 
Rubâ'iyyât min Kitâbi's-Sunnei'l-Me'sûre: 287 
er-Rubâ'iyyât min Sahîhi Musiim: 269 
Rubâ'iyyâtu'ş-Şâfi'î (ed-Dârekutnî): 229 
Rubâ'iyyâtu't-Tâbi'în (İbnu's-Sarsarı): 229 
Rub'u'l-Fer min Hadîsi Ummi Zer: 130 
Rûhu't-Tevşîh ale'l-CâmiTs-Sahîh: 250, 255 
Rusûhu'i-Ahbâr fî Mensûhf l-Ahbâr: 221 
Rusûmu't-Tahdîs fî Ulûmi'l-Hadîs: 33, 144 
Ruvâiu'ş-Şemâ'il: 302 

-S- 

es-Sâbfk ve'i-Lâhik (el-Hatîb): 230 
Sabîhul-Câmi'i's-Sahîh: Bk., Mesâbîhu'l-Câmi'i's-Sahîh 
es-Safâ bi-Tahrîri'ş-Şifâ: 155 
es-Safîr an Âsâri' l-Muvatta: 48 



384 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Safvetu'l-Melîh: 150 

es-Sahâbe ellezîne Harrece anhumu'l-Buhârî: 258 

Sahabe ve Hadis Rivayeti: 236 

Sahîfetu Abdiüâh b. Abbâs: 91, 237 

Sahîfetu Abdillâh b. Amr (es-Sahîfetu's-Sâdıka): 9, 237 

Sahîfetu Abdillâh b. Lehî'a: 53 

Sahîfetu Abdillâh b. Umer: 237 

Sahîfetu Abdirrezzâk an Ma'mer: 53 

Sahîfetu Ali b.EbîTâlib: 237 

Sahîfetu Amr Îbni'l-Âs: 201 

Sahîfetu Câbir b. Abdillâh: 9, 237 

Sahîfetu Cuveyriye bt. Esma: 53 

Sahîfetu Ebî Hureyre (es-Sahîfetu's-Sahîha): 9, 237 

Sahîfetu Ebî Seleme: 201 

Sahîfetu Eşecc an Aliyyi'l-Murtadâ: 52 

Sahîfetu Gulsûm b. Muhammed: 53 

Sahîfetu Hemmâm an Ebî Hureyre: 201 

Sahîfetu Hırâş an Enes (?): 52 

Sahîfetu Humeyd et-Tavîl an Enes: 53 

Sahîfetu Sa'd b. Ubâde: 236 

Sahîfetu Semura b. Cundeb: 201, 238 

es-Sahîfetu's-Sâdıka: BK., Sahîfetu Abdillâh b. Amr 

es-Sahîfeiu's-Sahîha: Bk., Sahîfe Ebî Hureyre 

es-Sahîh alâ Şurûti Müslim: 268 

es-Sahîh (Ebu Bekri'l-îsmâ'ilî): 270 

Sahîh ibni Hibbân: Bk, et-Tekasîm ve'l-Envâ' ... 

Sahîh İbni Huzeyme (Muhtasaru'l-Muhtasar): 23, 38, 94, 

120,269 
es-Sahîhân: 33, 164, 165, 209, 271, 273, 279, 287, 292 
Sahîhu Müslim: 16, 22, 23, 27, 28, 38, 43, 49, 83, 120, 

165, 166, 207, 241, 262, 263, 268, 271, 273, 287 
Sahîhul-Burârî: 15, 16, 22, 23, 27, 29, 32, 38, 43, 49, 83, 

106, 120, 165, 166, 207, 209, 232, 239, 240, 241, 

242, 243, 244, 257, 263, 264, 271 , 277, 287 
Sahîhu'l-Buhârî ve Esânîduhû: 261 
Sahîhu'l-CâmiTs-Sağîr ve Ziyâdetihî: 23 
Sahîhu'l-Hadîs (Umer b. Muhammed eî-Buhayrî): 268 
es-Sahîhu'l-Me'sûra ani'n-Nebî (s.) (İbnu's-Seken): 269 
es-Sahîhu'l-Muharrec alâ Musnedi Müslim: 270 
es-Sahîhu'l-Munteka (İbnu's-Seken): 269 
es-Sakafiyyât: 67 

es-Sâmi'ûne li-Sunnei'd-Dârekutnî: 291 
Samtu'l-Le'âiî: 229 
Samtu's-Sureyyâ: 105 
Sa'ûdu'l-Merakî Şerhu Eifiyyefl-lrâkî: 141 
Savâbu'l-Efkâr: 115 
es-Seb'atu's-Sayyâreiu'n-Neyyirât: 1 80 
Selâse ve Selâsîne Hadîsen min Hadîs Ebi'l-Kasım el- 

Beğavî: 58 
Semhu'i-Matar alâ Kasbi's-Sukker: 148 
es-Semânûne fi'l-Hadîs: 109 
es-Sem'iyyât: 56 
es-Ser'u's-Sefsef ...: 197 



es-Se ] ûlfîAhâdîsi'r-Resûi:118 

Sıfatu's-Safve: 226, 305 

es-Sıhâhu'l-Me'sûre ani'n-Nebî: Bk., es-Sahîhu'l-Munteka 

es-Sılatu'l-Fâhire:217 

Sırru'n-Nûri'l-Mutemekkin...: 130 

Srrru's-Sârî min Sulâsiyyâti'l-Buhârî: 257 

Sifru's-Sa'âde: 118,177 

Sihâmu Kitâbi'l-İstî'âb: 233 

es-Silefiyyât: 67 

Silku'd-Durer (Muhammed b. Halîi el-Murâdî): 229 

SHku'd-Durer (Ebu'l-Berekât): 148 

es-Sirâcu'i-Munîr bi-Şerhi'l-Câmi'i's-Sağîr: 122 

es-Sirâcu'l-Munîr fî Garâ'ibi Ahâdîsi'i-Beşîri'n-Nezîr: 100 

es-Sirâcu"l-Vehhâc min Keşfi Mesâiibî Sahîhi Müslim 

İbnî'l-Haccâc: 266 
Sîre İbni Hişâm: Bk., es-Siretu'n-Nebeviyye 
Sîretu'n-Nebî (İbn İshâk): 275 
es-Sîretu'n-Nebeviyye (Sîre İbni Hişâm): 275 
es-Sîretu'n-Nebeviyye ve'l-Âsâru'l-Muhammediyye: 276 
Sîretu'n-Nebî (Muhammed b. Â'iz): 275 
Siyânetu Sahîhi Müslim mine'l-lhlâl ve'l-Ğalat: 268 
Siyeru A'lâmi'n-Nubelâ: 228 
Siyerul-Halebî: Bk., İnsânu'l-Uyân 
Siyeru'n-Nebî (Ziyâd b. Abdillâh): 275 
es-Subâ'iyyât (îbn Asâkir): 277 
es-Subâ'iyyât (İbnu'l-Arabî): 277 
es-Subâ'iyyât (Muhammed b. Umer): 277 
Subâ'iyyâtu'n-Necîb: 277 
Subhatu'l-Uşşâk: 130 
Subuiu's-Selâm Şerhu Bulûği'l-Merâm: 39 
es-Sudâsiyyât (Ahmed b. Muhammed es-Silefî): 277 
es-Sulâsiyyât (?): 285 
es-Sulâsiyyât (ed~Dârimî): 277 
es-Sulâsiyyât (İsâ b. Umer): 290 
Sulâsiyyâtu'l-Buhârî (İbn Hacer): 257 
Sulâsiyyâtu'l-Buhârî (Şâh İbnu'l-Hâc Hasen): 257 
Sulâsiyyâtu'l-Buhârî (el-Vefâ'î): 257 
Sumâniyyâtu'n-Necîb: 278 
Sunnei Ebî Amr (Sehl b. Zencele): 290 
Sunneu Ebî Bekr el-Hemedânî: 291 
Sunneu Ebî Dâvud: 26, 34, 117, 165, 166, 175, 278, 279, 

280,281,286,287 
Sunneu Esrem: 291 
Sunneu İbni Lâl: 292 

Sunneu İbni Mâce: 22,26, 165, 167, 175, 287, 288, 290 
Sunneu Mûsâ b. Târik: 291 
Sunneu Sa'îd b. Mansûr: Bk„ el-Musannef 
Sunneu'd-Dârekutnb93, 119, 120, 291 
Sunneu'd-Dârimî: 22, 26, 93, 110, 165, 207 
Sunneul-Bezzâr: 290 

Sunneu'l-Hallâl (el-Hasen b. Ali ei-Huzelî): 290 
Sunneu'l-Keşşî: 291 
es-Sunneu'i-Kubrâ (el-Beyhakî): 38, 119, 291, 292, 325 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



385 



es-Sunneu'l-Kubrâ (en-Nese'î): 285, 286, 291 

Sunneu'n-Neccâd: 291 

Sunneu'n-Nese'î (el-Muctebâ, es-Sunneu's-Suğrâ): 15, 

23,26,165,166,175,285,286,287 
Sunneu's-Saffâr: 291 

es-Sunneu's-Suğrâ (el-Muctebâ): Bk., Sunneu'n-Nese'î 
Sunneu'ş-Şâfi'î: 289 
Sunneu't-Tahdîs: 152 
Sunneu't-Tirmizî (Câmi'u't-Tirmizî): 15, 22, 26, 29, 161, 

165,166,175,279,282,283,287 

-ş- 

eş-Şâfî mine'l-Elem fî Vefeyâti'l-Umem (es-Sehâvî): 318 

Şartu'l-Kırâ'e ale'ş-Şeyh: 152 

Şeddu'r-Rihâl fî Dabti'r-Ricâl: 159 

Şehitler ve Gaziler Hakkında Kırk Hadis-i Şerif: 90 

eş-Şemâ'il (Ebu Bekr el-Mukrî): 302 

eş-Şemâ'i!bi-Nûri's-Sâtı':312 

eş-Şemâ'ilu'n-Nebeviyye (et-Tİrmizî): 44, 299 

Şemâ'ilu'r-Resûi (Sbn Kisîr): 302 

Şemâ'ilu't-Tİrmizî: Bk., eş-Şemâ'üu'n-Nebeviyye 

Şerefu Ashâbi'l-Hadîs (el-Hasen b. Ahmed): 190 

Şerefu ashâbi'l-Hadîs (el-Hatîb): 190 

Şeref u'l-Mustafâ: 154 

Şerefu'l-Mustafâ (Abdurrahmân İbnu'l-Hasen): 157 

Şerhu Ahbâri Kitâbi's-Sahîhayn: 273 

Şerhu Bulûği'l-Merâm (ibn Makbul): 39 

Şerhu Bulûği'l-Merâm (Muhammed Âbid): 39 

Şerhu Elfiyyeti'l-Eser: 142 

Şerhu Evâ'ili Sahîhi'l-Buhârî: 254 

Şerhu Fıkhi'l-Hadîs (Muhammed b. Ammâr): 98 

Şerhu Ğarîbi'i-Câmi'i's-Sahîh: 255 

(Şerhu Garîbi'f-Hadîs) (l'ibn Kuteybe) (Muhammed b. 
Âdem el-Herevî): 103 

Şerhu Ğarîbi'l-Muvatta (ei-Berkî): 47 

(Şerhu Ğarîbi'l-Muvatta) (Ebu'l-Kasım el-Usmânî): 47 

Şerhu Ğarîbi'l-Muvatta) (Ebu'l-Kasım el-Usmânî): 47 

Şerhu Ğarîbi'ş-Şihâb (Kadi İyâd): 208 

Şerhu Hadîsi "Buniye'l-İslâmu aiâ Hamsin" (Abdusselâm 
b. Ahmed): 130 

Şerhu Hadîsi Buniye'l-İslâmu alâ Hamsin (Ahmed İbnu'l- 
Hasen): 129 

Şerhu Hadîsi Câbir (İbnu'l-Arabî): 128 

Şerhu Hadîsi Cibrîl: 129 

Şerhu Hadîsi Cibrîl (Abdusselâm b. Sa'îd): 132 

Şerhu Hadîsi Ebî Zerri'l-Ukaylî: 130 

Şerhu Hadîsi "fe-Hâcce Âdemu ..." 1 29 

Şerhu Hadîsi "Hubbibe ileyye ...": 131 

Şerhu Hadîsi "İfteraka Ummetî ...": 128 

Şerhu Hadîsi İnna'iiâhe Halaka Âdeme ...": 129 

' Şerhu Hadîsi "İnna'llâhe Yuhibbu ...": 132 

Şerhu Hadîsi 'isrâ (Abdullah b. Sa'd)": 129 

Şerhu Hadîsi "Kelimetâni Hafîfetâni ...": 130 



Şerhu Hadîsi "Kuntu Kenzen ... ": 130 

Şerhu Hadîsi Ubâde İbni's-Sâmit: 129 

Şerhu Hadîsi Ummi Zer (Kadi lyân: 1 28 

Şerhu Hadîsi'l-Erba'în (es-Suyûtî: 87 

Şerhu Hadîsi' l-Muvatta (İbn Hazm): 46 

Şerhu Hadîsi'!-İfk (İbn Ebî Cemre): 129 

Şerhu Hadîsi' r-Rahme: 131 

Şerhu Hutbeti Sahîhi Müslim: 267 

Şerhu iddcti Ahâdîsi Sahîhi'l-Buhârî: 256 

Şerhu İkdi'r-Durer (li'l-Fâsî): 148 

Şerhu İkdi'd-Durer (li'l-Fâsî) (Seyyidî Muhammed Fetha): 

148 
Şerhu İleli't-Tirmizî (İbn Receb): 161. 
Şerhu Kitâbi'i-Câmi' li't-Tirmizî: 284 
Şerhu Kitâbi'l-Erba'în (er-Rib J î): 86 
Şerhu Manzume îbni Ferah (e!-Kavukcî): 143 
Şerhu Manzume İbni Zukrâ: 150 
Şerhu Manzûmeti'n-Nuhbe (li-Su'ûdî b. Necmuddîn): 147 
Şerhu Manzûmeti'ş Şumunnî (Abdulmelik b. Cemaluddîn): 

147 
Şerhu Me'âni'l-Âsâr: 28, 34, 49, 94, 128 
Şerhu Mesâbîhi's-Sunne (Ali b. Abdullah): 113 
Şerhu Mesâbîhi's-Sunnı (Muhammed b. Muhammed el- 

Vâsıtî): 112 
Şerhu Meşârıki'l-Envâr (Muhammed İbnu'l-Hasen ei- 

Bennânî): 116 
Şerhu Meşârıki'l-Envâr (Yûsuf b. Hicâzî): 116 
Şerhu Muhtasari'i-Buhârî (l'ibn Ebî Hamze) (Ali b. Muham- 
med el-Echûrî): 260 
Şerhu Muhtasari'i-Buhârî (l'bn Ebhi Sufre): 259 
Şerhu Muhtasari'i-Buhârî (l'ibn Ebî Hamze) (Yahya b. ... 

el-Mesâlihî): 260 
Şerhu Muhtasari's-Sahîh (Li-Ahmed b. Umer el-Ensârî): 

260 
Şerhu Muhtasari'ş-Şemâ'il (li-ş-Şerkâvî): 301 
Şerhu Mukaddimeti'l-Hidâye (li'l-Cezerî): 144 
(Şerhu Müslim) (İbnu'l-Muhendts): 265 
Şerhu Müslim (İsmâ'il Nûruddîn el-üskudârî): 266 
Şerhu Müslim (Mustafa b. Umer el-Uskudârî): 263 
Şerhu'I-Musnedi'ş-Şâfi'î (Sencer b. Abdillah): 200 
Şerhu Muşkili'l-Buhârî (Muhammed b. Sa'îd b. Yahya): 

245 
Şerhu Muşkili's-Sahîhayn (İbrâhîm b. Yûsuf): 272 
Şerhu Nazmi Nuhbeti'l-Fiker (Muhammed b. Abdulkadir: 

148 
Şerhu Nazmi Nuhbeti'l-Fiker (el-Muşhîm el-Kebîr): 1 48 
Şerhu Nuhbeti'l-Fiker (Ali b. Muhammed el-Ensârî): 146 
Şerhu Nuhbeti'l-Fiker (Aliyyu'l-Kari): 146 
Şerhu Riyâdi's-Sâlihîn (Muhammed b. Alî): 1 17 
Şerhu Sahîhi Müslim (Abdurra'îf eî-Munâvî): 266 
Şerhu Sahîhi Müslim (Ahmed b. Abdulhak): 266 
Şerhu Sahîhi Müslim (Ahmed b, Muhammed b. Abdul- 

mu'min): 265 



386 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Şerhu Sahîhi Müslim (Ahmed b. Muhammed Îbni'l-Hasen 

ez-Zehebî): 264 
Şerhu Sahîhi Musüm (Aliyyu'l-Karî): 266 
Şerhu Sahîhi Musüm (Ebu Bekr b. Muhammed el-Hısnı): 

265 
Şerhu Sahîhi Müslim (ei-Huseyn el-Kefevî) 266 
Şerhu Sahîhi Müslim (İbn Mahrame): 266 
Şerhu Sahîhi Müslim (İbnuVSukkerî) 264 
Şerhu Sahîhi Müslim (İsâ b. Mes'ûd): 265 
Şerhu Sahîhi Müslim (Kıvâmu's-Sunne): 264 
Şerhu Sahîhi Müslim (Mustafa b. Umer): 266 
Şerhu Sahîhi Müslim (Zekeriyâ b. Muhammed el-Ensârî): 

266 
Şerhu Sahîhi'l-Buhârî (Abdurrahîm b. Muhmûd): 250 
Şerhu Sahîhi'l-Buhârî) (el-Hâkimu'l-Kebîr): 29 
Şerhu Sahîh'l-Buhârî ibrâhîm Fıtrî el-Buhârı): 252 
Şerhu Sahîh'l-Buhârî (Muhammed b. Fahruddîn): 250 
Şerhu Sahîh'l-Buhârî (Mustafa b. Şa'bân): 251 
Şerhu Seb'îne Hadîs: 89 
Şerhu Seb'îne Hadisen; 132 
Şerhu Sifri's-Sa'âde: 118 
Şerhu Sulâsiyyâti'i-Buhârî: 257 
Şerhu Sunneu Ebî Dâvud (Ahmed b. Abdurrahîm el-lrâkî): 

281 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (Ahmed İbnu'l-Huseny er-Remlî): 

281 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (ei-Aynî): 281 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (Ebu Bekr b. Ahmed): 280 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud {İbn Kayyım i' l-Cevziyye): 280 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (İbnu'l-Mulekkın): 281 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (Mes'ûd b. ahmed): 280 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (Moğoltay b. Kılıç): Bk„ el-l-lâm 

li-Sunneti Aleyhi's-Selâm 
Şerhu Sunnei Ebî Dâvud (Umer b. Raslân el-Bulkînî): 281 
Şerhu Sunnei İbni Mâce (Sıbtu'bnu'l-Acemî): 288 
Şerhu Sunnei'n-Nese'î (Ali b. Abdullah): 286 
Şerhu Sunnei'n-Nese'î (İbn Hamze): 287 
Şerhu Sunnei'n-Nese'î (Muhammed e!-Bencâbî ve 

Muhammed Abduilatîf): 287 
Şerhu Sunneu't-Tirmizî (el-Beğâvî): 284 
Şerhu Sunnei't-Tirmizî) (el-lrâkî): 284 
Şerhu Şerhi Me'âni'l-Âsâr (İbn Ebi'l-Vefâ): 49, 129 
Şerhu Şihâbi'l-Ahbâr (Ahmed b. Aodurrahmân): 208 
Şerhu Şihâbi'l-Ahbâr (Muhammed b. Abdullah): 208 
Şerhu fakrîbi't-Teysîr ıtl-Kabâkıbî): 138 
Şerhu Tehzîbi Sunnei Ebî Dâvud (li'bn Kayyimi'l- 

Cevziyye): 282 
Şerhu Tehzîbil-Kemâl: 169 
Şerhu Terâcim; Ebvâbi'l-Buhârî: 256 
Şerhu reysîri'i-Vusûl: 167 
Şerhu Tezkire İbni'l-Mulekkin: 144 
Şerhu Tuhfeti'l-İhvan: 261 
Serhu Tuhfeti'n-Nebî: 89 



(Şerhu Umdeti'l-Ahkâm) (Ebu'l-Mehâsin): 36 

(Şerhu Umdeti'l-Ahkâm) (el-Fâriskurî): 36 

(Şerhu Umdeti'l-Ahkâm) (el-Gazzî): 36 

Şerhu Unmûzeci'l-Lebîb ...: 158 

Şerhu Usûli'l-Birğivî: 146 

Şerhu Usûli'l-Hadts (es-Salâhî): 149 

eş-Şerhu ve'l-Beyan li'-Erba'în İbni Vad'ân: 82 

Şerhu Zevaldi CâmiTt-Tirmîzî: 285 

Şerhu Zevaldi Müslim ale'i-Buhârî: 268 

Şerhu'î-Ahkâmi's-Suğrâ (İbn Bezîze): 34 

Şerhu'l-Ahkâmî's-Suğrâ 'İbn Merzûk): 34 

Şerhu'l-Ahkâmi's-Suğrâ (İbnu'l-Murahhü); 34 

Şerhu'l-Beykûniyye (Mîr Ganî): 150 

(Şerhu'l-Buhârî) (?) : 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (?) : 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (?) : 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (Abdulkadir b. Alî b. Yûsuf el-Fâsî: 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (Abdulvâhid İbnu't-Tîn): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Sâlihî): 250 

(Şerhu'l-Buhârî) (Ahmed b. Raslân el-Makdisî): 243 

(Şerhu'l-Buhârî) (Ahmed b. Sa'îd ed-Dâvudî): 244 

(Şerhu'l-Buhârî) (Ali b. Muhammed el-Bezdevî): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (Alî b. Mustafa ed-Debbâğ): 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (Ebu'z-Zinâd es-Serrâc): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (el-Hâkimu'l-Kebîr): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (el-Hûzenî): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbn Battal): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbn Ebî Sufre): 245 

Şerhu'l-Buhârî) (İbn Karziyâî): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) İbn Verd): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbnu'i-Arabî): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbrâhîm b. Halîl el-Ha!ebî): 251 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbrâhîm b. Hilâl el-Makdisî): 250 

(Şerhu'l-Buhârî) (İbrâhîm İbnu'n-Nu'mânî): 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (el-Kırimî): 252 

(Şerhu'l-Buhârî) (Kıvâmu's-Sunne): 245 

(Şerhu'l-Buhârî) (Lutfullâh İbnu'l-Hasen): 250 

Şerhu'l-Buhârî (Muhammed b. Ahmed e!-Yemenî): 252 

(Şarhu'l-Buhârî) (Muhammed b. Ahmed et-Tilemsânî): 246 

(Şerhu'l-Buhârî) (Muhammed b. Muhammed ed-Üûlecî): 

254 
(Şerhu'l-Buhârî) (Muhammed İbnu't-Temîmî): 244 
(Şerhu'l-Buhârî) (Muhammed Şeyhülislâm b. Abdus- 

samed): 252 
(Şerhu'l-Buhârî) (en-Nevevî): 253 
(Şerhu'l-Buhârî) (Sa'îd b. Mes'ûd el-Kâzrûnî): 246 
Şerhu'l-Buhârî) (Uleys b. Abdullah): 245 
(Şerhu'l-Buhârî) (Ya Kûb İbnu'l-Hasen el-Keşmirî): 252 
(Şerhu'i-Câmi'i's-Sağîr) (Abdulkadir b. Usmân): 122 
Şerhu'i-Câmi'i's-Sağîr (Abdulğafûr b. Muhammed): 122 
Şerhul-CâmiTs-Sağîr (Ahmed b. Muhammed ei-Mısrî): 

122 
(Şerhu'l-CâmiTs-Sagîr (Aliyyu'l-Karî): 121 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



387 



Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (Abdulvâhid İbnu't-Tîn): 255 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (İbn Kesîr): 253 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (ibrahim b. Abdullah): 252 
(Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh) (İbrahim b. Sdrîs es-Sunûsî): 255 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (İsmâ'il b. Ibrâhîm el-Belbîsî): 247 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (Muhammed İbnu's-Sâld): 247 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (Muhammed es-Sufeyrî): 254 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (li-Musiim) (el-Hassân b. Muham- 
med el-Kureşî): 264 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (li-Musiim) (İbnu't-Kirmânî): 265 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (İi-Musiim) (İbnu's-Sukkerî): 264 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (li-Musiim) (Mûsâ İbnu'l-Abbâsî): 

264 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (li-Musiim) (Nûrulhak b. Abdulhak): 

266 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (li-Musiim (Yûsuf b. Kızoğlu): 264 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh (ii'l-Buhârî (Ahmed İbnu'l-Huseyn 

er-Remlî):248 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (îsâ b. Sehl): 245 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (İbn Kemâl): 251 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (İbnu's-Sâbûnî): 244 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (Mansûr İbnu'l-Hasen): 

253 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (es-Sağânî): 245 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh İi'l-Buhârî (Sa'îd b. Muhammed el- 

Hâdimî): 255 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li'l-Buhâri (Tâhâ b. Muhammed): 

254 
Şerhu'l-Câmi'i's-Sahîh li't-Tirmizî (Abdulkadir b. 

Abdullah): 284 
Şerhu'l-CâmiTt-Tirmizî (el-Hâkimu'l-Kebîr); 284 
Şerhu'l-Câmi'i'l-Usûl (Ahmed b. Abdullah et-Taberî): 166 
Şerhu'l-CâmiTI-Usûl (İsmâ'il İbnu'l-Kasim): 167 
Şerhu'i-Elfiyye (Abdurrahmân b. Ebî Bekr es-Sâiihî): 141 
(Şerhu'i-Elfiyye) (Alî b. Ahmed b, Muharrem): 142 
(ŞerhuM-Elfiyye) (el-Echûrî): 192 
(Şerhu'i-Elfiyye li'l-lrâkî (el-Belbîsî): 141 
Şerhu'i-Elfiyye li'l-lrâkî (Muhammed Emîn): 141 
Şerhu'i-Elfiyye li'l-lrâkî (Yahya b. ... el-Halebî): 142 
Şerhu'i-Elfiyye li'l-lrâkî (İbn Cemâ'a): 11 
Şerhu'i-Elfiyye li'l-lrâkî (el-kasım b. Kutluboğa): 141 
Şerhu'i-Elfiyye el-Muhtasar (El-lrâkî): 141 
Şerhu'l-Elfiyyeti'l-lrâkî (İbrâhîm b. Muhammed el-Halebî): 

142 
Şerhu'l-Erba'în (Ahmed b. Abdullah er-Rûmî): 88 
Şerhu'l-Erba'în (Ahmed b. Ferah ei-İşbilî): 83 
Şerhu'l-Erba'în (el-Hasen b. Adbilazîz): 86 
Şerhu'l-Erba'în (İbn Dakîki'l-İyd): 83 
Şerhu'l-Erba'în (İbrâhîm b. Ahmed el-Hacendî): 84 
Şerhu'l-Erba'în (İsmâ'il b. Abdullah er-Rûmî): 87 
Şerhu'l-Erba'în (Muhammed b. Mustafa Âşir): 89 
Şerhu'l-Erba'în (el-Kebîr) (Muhammed İbnu'l-Hasen el- 

Bennânî): 85 



Şerhu'l-Erba'în (Süleyman b. Abdulkavîeî-Tûfî): 83 
Şerhu'l-Erba'în el-Mutedâhiye (Muhammed el-Hicâzî): 88 
Şerhu'l-Erba'în (et-Teftazânî): 83 
Şerhu'l-Erba'în li'n-Nevevî (ismâ'il el-Cerrâhî): 86 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Abdulvehhâb b. Abdulhay): 

85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: (Ahmed b. Emîn el- 

Bistâmî): 85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye: (Ahmed b. Muhammed el- 
Hacendî): 84 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Es'ad b. Mes'ûd el-Umerî): 

85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (İsmâ'il b. Mufîd er-Rûmî): 

85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Muhammed Hayat b. 

İbrâhîm es-Sindi): 85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (ismâ'il b. Muhammed el- 

Aclûnî): 85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Muhammed İbnu'l-Huseyn 

el-Asyûtî): 84 
Şerhu'l-Erba'în en Neveviyye (Salim İbnu'l-Hasen eş- 

Şebşirî): 84 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Süleyman Fadıl): 85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Yahya b. ... el-Mesâlihî): 85 
Şerhu'l-Erba'în en-Neveviyye (Yûsuf İbnu'l-Hasen et- 

Tebrizî): 84 
Şerhu'l-Erba'în (es-Sağîr) (Muhammed İbnu'l-Hasen el- 

Bennânî): 85 
Şerhu'l-Erba'ini'i-Kudsiyye 
Şerhu'l-Erkâr (Allânu'l-Mekkî): 117 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Abdulmecîd b.Muharrem): 88 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Abdurrahmân b. Ahmed el-Câmî); 

87 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Çelebi Halîfe er-Rûmî): 87 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Dâvud e-Kaysârî): 86 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Ebu Bekr el-Âcurrî): 81 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Husamuddîn b. Haiîl): 88 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (İbn Kemâl): 87 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (İbn Manzûr): 86 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (İshâk el-Karamânî): 87 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (İsmâ'il b. Ahmed el-Ankaravî): ^9 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Muhammed b. Ebî Bekr el- 

Usfurî): 89 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Muhammed İbnu'l-Hâc Haydar): 

88 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Mustafa b. Abdullah el-İznikî); 88 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în (Usmân b. Abdullah): 89 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în fi't-Tibbi'n-Nebevî: 318 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în el-kudsiyye: 164 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în el-Kudsiyye (Çelebi Halîe er- 
Rûmî): 87 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Erba'în fî't-Tıbbi'n-Nebevî: 318 
Şerhu'i-Hadîsi'l-Kudsî: 163 
Şerhu'l-Hadîsi'l-Muselsel (Abduliatîf b. Yûsuf): 198 



388 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Şerhu'l-İlmâm (el-Firyâbî): 37 

(Şerhu'-ilmâm) (Muhammed b. Muhammed ed-Dimeşkî): 

37 
Şerhu'l-Ğarîbi'l-Musannef: 103 
Şerhu'l-Kasîdeti'l-Garâmiyye: 143 
Şerhu'l-Kasîdeti'l-Ğarâmiyye (Yahya b. Abdurrahmân el- 

Karâfs): 143 
Şerhu'S-Manzûmeti'f-Beykûniyye (Câ'du'l-Meviâ): 150 
Şerhu'l-Manzûmeti'l-Beykûniyye (el-Hasen b. Gâlî): 150 
Şerhu'l-Mesâbîh (Abduüatîf b. Abdulazîz, İbnu'l-Melek): 

113 
(Şerhu'l-Mesâbîh) (Abdulmu'min b. Ebî Bekr): 1 14 
(Şerhu'l-Mesâbîh) (Ahmed b. İbrâhîm e!-Ha!ebî): 114 
(Şerhu'l-Mesâbîh): Ali b. Abdullah}: 1 1 1 
Şerhu'l-Mesâbîh (Ali b. Muhammed): 111 
(Şerhu'l-Mesâbîh (Aİi b. Muhammed ei-Kazvinî): 113 
Şerhu'l-Mesâbîh (Ali b. Muhammed, "Alâ'uddin Musan- 

nifek): 113 
(Şerhu'l-Mesâbîh) ( el-Halîl b. Mukbil el-Alkamî): 113, 114 
Şerhu'l-Mesâbîh (ibn Kemâi): 113 
Şerhu'l-Mesâbîh (İsâ b. Muhammed, el-Eşref el-Fuka'î): 

1131 
Şerhu'l-Mesâbîh (İsmâ'il b. Muhammed): 111 
Şerhu'l-Mesâbîh (el-Kasım b. Kutluboğa): 113 
(Şerhu'l-Mesâbîh) (Mahmûd b. Abdussamed el-Fârukî): 

114 
Şerhu'l-Mesâbîh (Muhammed b. Atâ'ullâh el-Herevî): 113 
Şerhu'l-Mesâbîh (es-Sehûmî): 114 
Şerhu'l-Mesâbîh (Ya'kûb b. İdrîs en-Nikdevî): 113 
Şerhu'i-Meşârık (İbn Kemâl): 116 
(Şerhu'i-Meşârık) (Muhammed b. Abdurrahmân ez- 

Zumrudî): 115 
(Şerhu'i-Meşârık) (Muhammed b. Alî el-Airûşî); 115 
(Şerhu'i-Meşârık) (Muhammed b. Muslihiddîn Mustafa): 

116 
(Şerhu'i-Meşârık) (Resûlâb.Ahmedei-Betiânı): 115 
(Şerhu'i-Meşârık) (Şemsuddîn el-Attâbî): 116 
(Şerhu'i-Meşârık) (Usmân Ibnu'l-Hâc Muhammed): 116 
(Şerhu'i-Meşârık) (Vahîd ciddîn): 1 16 
(Şerhu'i-Meşârık) ( Ya'kûb b. Celâl): 116 
Şerhu'i-Meşârık el-Kebîr (et-Tâvusî): 115 
Şerhu'i-Meşârık es-Sağîr (et-Tâvusî): 115 
Şerhu'l-Mevâhibs'[-Ledu r oiyye (Alîb. Alî eş-Şibrâlisî): 158 
Şerhu'l-Mevâhibi'l-Ledunniyye (Muhammed b. Muhammed 

ei-Gazzî): 158 
Şerhu'l-Mevâhibi'l-Ledunniyye (ez-Zurkânî): 158 
Şerhu'I-Mîşkât (Ali b.Muhammed): 112 
Şerhu'l-Mulahhas: 46 
Şerhu'I-Muharrer: 38 
Şerhu'i-Muvatta (Abdulbâkî b. Yûsuf): 47 
Şerhu'l-Muvatta (Ahmed İbnu'i-Hâc el-Mekkî): 47 
Şerhu'i-Muvatta' (Alî b. Ahmed e!-Huseynî): 147 
Şerhu'l-Muvatta' (Âsim b. Eyyûb): 46 



Şerhu'l-Muvatta (Ebu Umer et-Talemenkî): 46 
Şerhu'l-Muvatta (Ebu'l-Hasen el-İşbilî): 46 
(Şerhu'i-Muvatta) (Ebu'i-Kasım İbnu'i-Hazzâ): 46 
(Şerhu'i-Muvatta) (Ebu'l-Velîd İbnu'l-Avvâd): 46 
(Şerhu'i-Muvatta) (el-Hasen b. Reşîk): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbn Ebî Şufre): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbn Habîb): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbn Serâh): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbn Şerahîl): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbnu'ş-Şemmâ): 47 
(Şerhu'l-Muvatta) (İbrâhîm İbnu'l-Huseyn): 47 
(Şerhu'l-Muvatta) (el-Karâfî): 47 
(Şerhu'l-Muvatta) (el-Mervân b. Alî): 46 
(Şerhu'l-Muvatta) (ez-Zurkânî): 47, 280 
(Şerhu'l-Muvatta) (el-Beğâvî): 128 
(Şerhu'l-Muvatta) (el-Lâlkâ'ı): 128 
Şerhu'ş-Şemâ'il (?): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il (?): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il (Abdullah Necîb): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il (Aiiyyu'l-Adevî): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il (Muhammed el-Cezerî): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il (Şemsuddîn Muhammed el-Buhârî): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il fî Hukuki Efdali Zevi'l-Fedâ'il: 300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Abdullah el-Hamdûnî): 300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Abdurrahmân b. Ahmed es- 

Sanâdıkî): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Ahmed b. İbrâhîmel-Hanefî): 

300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (el-Hasen b. Abdullah): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (İbn Arabşâh): 300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Muhammed Aşık b. Umer): 

300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Mustafa b. Muhammed): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Muhamed b. Umer el-Uzbekî): 

300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Muhammed el-Hanefî): 300 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Sa'îd b. Muhammed): 301 
Şerhu'ş-Şemâ'il li't-Tirmizî (Ubeyduliâh el-Enbârî): 299 
Şerhu'ş-Şemâ'ili'n-Nebeviyye (İsmâ'il b. Mufîd er-Rûmî): 

301 
Şerhu'ş-Şifâ (Ahmed b. İbrâhîm): 155 
(Şerhu'ş-Şifâ) (Alî b. Ahmed el-Hureyşî): 156 
Şurhu'ş-Şifâ (Alî bs. Ahmed et-Tuctbî): 154 
Şerhu'ş-Şifâ (el-Ayinthabî): 156 
Şerhu'ş-Şifâ (Hâlid b, Muhammed el-Haİebî): 155 
Şerhu'ş-Şifâ İbn Ebi'ş-Şerîf): 155 
(Şerhu'ş-Şifâ) (İsâ b. Muhammed): 155 
(Şerhu'ş-Şifâ) (Muhammed b. Ebî'ş-Şerîf): 154 
(Şerhu'ş-Şifâ) (Ahmed b. Muhammed, İbn Merzûk et- 

Tilemsânî): 154 
(Şerhu'ş-Şifâ) (Yûsuf b. Ebu'i-Ebu'l-Feth): 155 
Şerhu'ş-Şifâ (ez-Zemûrî): 156 
(Şerhu'ş-Şifâ) (Zeynuddhin b. Ahmed): 155 



HADİS İLİMLERİ EDEBİYATI 



389 



Şerhu'ş-Şihâb (Abdulazîzb. Muhammed): 208 

Şerhu'ş-Şihâb (İbnu'I-Vahşî): 208 

Şerhu'ş-Şihâb (Yûsuf b. Abdullah el-Endeiusî): 208 

Şerhu't-Takrîb(el-lrâkî):138 

Şerhu't-Takrîb (es-Sehâvî): 138 

Şerhu't-Terğîb ve't-Terhîb (li'l-Munzirî): 316 

Şerhu't-Tirmizî (Abdulkadir b. İsmâ'l-el-Hasenî): 285 

Şerhu't-Tirmizî (Muhammed İbnu't-Tayyib es-Sindî); 285 

Şerhu't-Tirmizî (Sirâc Ahmed es-Serhendî): 285 

Şerhu'z-Zurkânî (ale'l-Beykûniyye): 149 

Şerhun aiâ Şemâ'iü't-Tirmizî (İdrîs b. Muhammed); 301 

Şerhun fî Şemâ'ili'l-Mustafâ (el-Kastallânî): 300 

Şevâhidu't-Tavdîh (fbnu'l-Mulekkırı): 247 

Şevâhidu't-Tavdîh ve't-Tashîh (Muhammed b. Abdulhak): 
255 

Şevâhidu't-Tavdîh ve't-Tashîh ... (Muhammed b. Abdullah 
b. Mâlik): 245 

Şevârıku'i-Aliyye fî Şerhi'i-Meşârık ...: 116 

eş-Şezâ'u'l-Feyyâh ...: 139 

Şezârutu'z-Zeheb; 229 

eş-Şifâ bi-Tarîfi Hukûki'l-Mustafâ: 154, 155, 314 

eş-Şifâ fî Tıbbi'l-Musned ani'I-Mustafâ: 318 

Şifâ'u'i-Ayyi fî Tahrîc Ahâdîsi'r-Râfi'î: 312 

Şifâ'u's-Sâlik fî İrsali Mâlik: 191 

Şifâ'u's-Sudûr: 315 

Şifâ-yı Şerif (Türkçe Tercümesi): 157 

Şifâ-yı Şerif (Su'at cebeci): 157 

Şifa-yı Şerif Tercümesi (Ali Rsza Doksanyedi) 157 

Şefâ'yı Şerif Tercümesi (Hasan Basri Çantay): 157 

Şefâ'Yı Şerif Tercümesi (İbrâhîm Hanîf): 157 

Şu'abu'l-îmân: Bk., el-Câmi'u'l-Musannef 

Şu'abu'l-îmân (el-Huseyn İbnu'i-Hasen): 303 

Şu'abul-îmân (ibn Hibbân): 303 

Şu'abu'l-îmân {Muhammed b. abdurrahmân el-îcî): 303 

Şu'abu'l-îmân (Muhammed b. Ali, İbnu'l-Arabî): 303 

Şu'abu'l-îmân (Muhammed b. Muhammed el-Ensârî): 303 

eş-Şumûsu'i-Mudiyye fî Zikri Ashâbi ...: 234 

Şurûtu'l-E'immetİ'i-Hamse: 73 

eş-Şuyûhu'n-Nebîl: 167 

-T- 

et-Ta'akkubât ale'l-Mevdû'ât (İbn Hacer): 176 
et-Ta'akkubât ale'l-Mevdû'ât (es-Suyûtî): 178 
Tabakatu Muhaddisî Ehli'i-Mevsıl (Târîhu Mevsıl): 295 
Tabakatu Ulemâ'i Belh (Alî İbnu'l-Fadi): 295 
Tabakatu Ulemâ'i Belh (İbrâhîm b. ahmed el-Belhî): 296 
Tabakatu Ulemâ'i Belh (Muhammed b. Ca'fer): 296 
Tabakatu (Ulemâ'i) Hemedân (Salih b. Ahmed): 296, 305 
Tabakatu Ulemâ'i İFrikiyye ve Tûnis: 295 
Tabakatu UlemâTI-Hadîs (İbn Abdihâdî): 190 
Tabakatul-Fukahâ (Ebu İshâk eş-Şîrâzî): 307, 309 
Tabakatu'l-Hanâbile (İbn Ebî Yala): 309 
Tabakatu'i-Hanefiyye (Ali Çelebi bs. Emruüâh): 307 



Tabakatu'i-Hanefiyye (el-Aynî): 306 
Tabakatu'i-Hanefiyye (el-Halîl b. Muhammed): 307 
Tabakatu'i-Hanefiyye (İbn Şahnâ): 306 
Tabakatu'i-Hanefiyye (İbnu'l-Muhendis): 306 
Tabakatu'i-Hanefiyye (Mahmûd b. Süleyman): 307 
Tabakatu'i-Hanefiyye Muhammed b. Alî el-Kutbu'l-Mekkî): 

307 
Tabakatu'i-Hanefiyye (Muhammed b. Umer): 306 
Tabakatul-Hemedâniyyîn (Salih b. Ahmed) Bk., Tabakatu 

Ulemâ'i Hemedân 
Tabakatu'l-Huffâz (Alî İbnu'l-Mufaddal): 306 
Tabakatu'l-Huffâz (İbnu'd-Debbâğ): 305 
Tabakatu'l-Huffâz (es-Suyûtî): 306 
Tabakatu'l-Huffâz (Tezkiretu'L-Huffâz) (ez-Zehebî): 227, 

306 
Tabakatu'l-İsbehâniyyîn (Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân): 305 
Tabakatu'l-İsbehâniyye (İbn Hibbân): 296 
et-Tabakatu'l-Kubrâ (İbn Sa'd): 25, 223, 231, 304 
Tabakatu'i-Kurrâ (Usmân b. Sa'îd ed-Dânî): 305 
Tabakatu'l-Mâlikiyye (İbn Ferhûn): 309 
Tabakaiu'l-Mâlikiyye (es-Sehâvî): 309 
Tabakatu'l-Muhaddisîn (İbnu'l-Mulekkin): 190 
Tabakatu'l-Muhaddisîn (Mesleme İbnu'l-Kasım el-Kurtubî): 

190 
Tabakatu'l-Muhaddisîn bi-İsbehhan (Ebu'ş-Şeyh b. 

Kurtubî):190 
Tabakatu'l-Muhaddisîn bi-İsbehân (Ebu'ş-Şeyh b. 

Hibbân): 296 
Tabakatu'l-Utemâ (Yahya b. Hamid el-Halebî): 306 
Tabakatu'l-Umem (Muhammed İbnul-Huseyn): 305 
Tabakatul-Umem (Sa'îd b. ahmed e!-Kadî): 304 
Tabakatu'n-Nessâk (Ahmed b. Muhammed ei-Gazzî): 305 
Tabakatu'r-Ruvât (Halîfe b. Hubeyre): 224 
Tabakatu'r-Ruvât (Halîfe İbnu'l-Hayyât): 231, 304 
Tabakatu's-Sa'lebî:310 

et-Tabakatu's-Seniyye fî Terâcimi'i-Hanefiyye: 307 
Tabakatu's-Sûfiyye: 305 
et-Tabakatu's-Suğrâ (İbn Sa'd): 304 
Tabakatu'ş-Şâfi'iyye (Sehl b. Muhammed) Bk., el- 

Muhezzeb fî Ulemâ'i'i-Mezheb 
Tabakatu'ş-ŞÎ'iyye (Abdulkadir es-Suhreverdî): 307 
Tabakatu'ş-Şâfi'iyye (Abdulah b. Ahmed, Ebu Mahrame): 

308 
Tabakatu'ş-Şâfi'iyye (Abdullah b. Yûsuf): 307 
Tabakatu'ş-Şâfi'iyye (Abdurrahîm İbnul-Hasen): 308 
Tabakatu'ş-Şâfi'iyye (Abdurrahmân el-Mizzî): 308 
Târîhu Hemedân (Şîreveyh b. Şehirdâr): 298 
Târîhu Herât (Abdurrahmân b. Ahmed el-Câmî): 299 
Târîhu Herât (ahmed b. Muhammed el-Herevî): 295 
Târt'u Herât îsâ b. Abdullah: 298 
Târîhu Herât (Muhammed b. abdulmelik): 298 
Târîhu Humus (Abdussamed b. Sa'îd el-Humusî): 295 
Târîhu İfrikiyye (Muhammed İbnul-Hâris): 296 



390 



Prof. Dr. Mücteba UĞUR 



Târîhu İsbehân (abdurrahmân b. Muhammed b. İshâk b. 
Mende): 298 

Târîhu İsbehân (Ahmed b. Mûsâ, İbn Merdeveyh): 297 

Târîhu İsbehân (Ahbâru İsbehân): 297 

Târîhu İsbehân (Ebu'ş-Şeyh b. Hibbân): 296 

Târîhu İsbehân (Muhammed b. Ahmed ei-Abdî): 296 

Târîhu İsbehân (Muhammed b. İshâk b. Mende): 296 

Târîhu İsbehân (Yahya b. abduivehhâb): 297, 298 

Târîhu isterâbâd: 297 

Târîhu İsterâbâd (Hamze İbnul-Hubseyn): 296, 297 

Târîhu İsterâbâd (Muhammed b. Ahmed el-Abdî): 296 

Târîhu İsterâbâd (Muammed b. İshâk b. Mende): 296 

Târîhu İsterâbâd (Yahya b. Abduivehhâb): 297, 298 

Târîhu İsterâbâd : 297 

Târîhu İsterâbâd (Ebu Ya'lâ'l-Halîlî): 297 

Târîhu' l-Kayrevân: 297 

Târîhu Kazvin (İbn Mâce): 295 

Târîhu Keş (el-Mustağfirî): 297 

Târîhu Kitâbi'f-Buhârî li-A'lâ's-Sinîn: 224 

Târîhu Mekke (Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd): 296 

Târîhu'l-Merâvize: 295 

Târih u'1-Merrâkeş: 299 

Târîhu Merv (Ahmed b. Abdilmelik): 298 

Târîhu Merv (İbn Bâbeveyh): 296 

Târîhu Merv (es-Sem'ânî): 298 

Târîhu Mevsıl (İbrâhîm b. Muhammed el-Mevsılî): 298 

Târîhu Mevsıl (Muhammed b. Abduliâh İbn Ammâr): 295 

Târîhu Meyyâfârıkîn (Îbnu'l-Ezrak): 299 

Târîhu Mısr (Abdulkerîm b. Abdunnûr): 299 

Târîhu Mısr (Ca'ler b. Muhammed el-İdrisî): 299 

Târîhu Mısr el-Kebîr (Abdurrahmân b. Ahmed): 296 

Târîhu Mısr es-Sağîr (Abdurrahmân b. Ahmed): 296 

Târîhu Mizze (İbn Asâkir): 298 

Târîhu Muhaddisî Ehli'l-Mevsıl (İbn Zekre): 189 

Târîhu Nesef (el-Mustağfirî); 297 

Târîhu Neysâbûr (Aiîb. Zekeriyâ): 299 

Târîhu Neysâbûr (el-Hâkim): 121, 297 

Târîhu Neysâbûr (İbnu'i-Cârûd): 295 

Târîhu Rİcâü'l-Endelus (İbrâhîm b. Muhammed): 305 

Târîhu Rİcâü'l-Endelus (Muhammed İbnu'l-Hâris): 296 

Târîhu Ruvâti'l-Hadîs: Bk., Kîtabu'f-Târî (İbn Ebî Hayse- 
me) 

Târîhu Semerkând (Abdurrahmân b. Muhammed); 297 

Târîhu Vâsıt (Ibnu'd-Dubeysî): 299 

Târîhu Yahya b. Ma'în: 16 

Târîhu'l-Bâhilî: 226 

Târîhu'l-Basra (Ahmed b. Muhammed b. Ziyâd): 296 

Târîhu'l-Buhârâ (el-Guncâr): 297 

Târîhu'l-Cezeriyyîn (Târîhu'l-Cezîre) (El-Huseyn 
b.Muhammed): 295 

Târîhu'l-Cezîre (ASÎ İbnu'l-Huseyn); 296 

Târîhu'l-Cezîre (el-Huseyn b. Muhammed): Bk., Târîhu'l- 
Cezeriyyîn 



Târîhu'l-Evsat (el-Buhârî): 224 

Târîhu'l-Fukahâ (Abduivehhâb b. Muhammed eş-Şîrâzî): 

307 
Târîhu'l-lslâm (ez-Zehebî): 227 
Târîhu'l-Kayrevân: 297 
et-Târîhu'l-Kebîr (el-Buhârî): 16, 17, 25, 119, 223, 224, 

226,231 
et-Târîhu'l-Kebîr (Ebu Bekr b. Ebî Hayseme) 231 
et-Târîhu'l-Kebîr (Muhammed b. Hilâl): 226 
Târîhu'l-Kûfe (Muhammed b. Ca'fer): 296 
Târîhu'l-Medîne (Muhammed b. îsâ): 298 
Târîhu'l-Meğâribe ve Mısr: 297 
Târîhu'l-Merâvize (Ahmed b. Sald b. Ebî Ma'dân): 296 
Târîhu'i-Mevsıt (İbn Zekre): Bk., Tabakatu Muhaddisî 

Ehli'l-Mevsıl 
Târîhu'l-Muhaddisîn: 189 
et-Târîhu'l-Mustahrec (Esmâ'u's-Sahâbe): 232 
Târîhu'i-Vefât li'l-Mute'ahhirîn: 317 
Târîhu'r-Rakka: 295 
Târîhu'r-Ricâl (et-Tabarî): 225 
Târîhu'r-Ruvât (Ahvas İbnu'l-Mufaddal): 225 
Târîhu'r-Ruvât (Nasır b. Ahmed el-Biskerî): 228 
et-Târîhu's-Sağîr (el-Buhârî): 25, 224, 231 
Târîhu's-Sikaiiyye (Alî b. Ca'ler): 298 
Târîhu's-Sunne (fsâk b. İbrâhîm, İbnul-Karrâb): 109, 294 
Târîhu't-Tiiemsân (İbn Hediyye): 299 
TarsFu'l-Cevheri'n-Nakî: 292 
Tashîfu Ğalatâti'l-Muhaddisîn (el-Askerî): 99 
Tashihu'l-Elel: 161 

et-Tavdîh fî Hatmi Ahadîsi'l-Câmi'i-s-Sahîh: 259 
et-Tavdîh (et-Tashîh fî Şertıi'l-Mesâbîh: 1 13, 1 14 
et-Tavdîh li'-Evhâmi'l-Vâkı'a fi's-Sahîh: 250 
et-Tavdîh li Mubhemâti'l-CâmiTs-Sahîh: 254 
Tavdîhu Mukaddimeii'l-Kastaüânî: 151 
et-Tavdîhu'l-Ebher .„: 144 
Tavdîhu 'l-Efkâr Şerhu Tenkîhi'l-Enzâr: 145 
Tavdîhu 'l-Mustedrek (es-Suyûtî): 212 
Tavdîhu'l-Muştebih (İbn Hacer): 214, 215 
Tavdîhu'l-Muştebih (İbn Nâsirididdîn): 214 
et-Teberu'z-Zâ'ib fi'l-Efrâd ve'l-Garâ'ib: 100 
Tebsıratu'l-Muhtedîn:118 
Tebsîru'l-Muntebih bi-Tahrîri'l-Muştebih: 214, 217 
et-Tebyîn fî Esmâ'i'l-Mudellisîn: 187 
et-Tebyîn fî Şerhi'l-Erba'în: 84 
et-Tebyîn li-Esmâ'i'l-Mudellisîn (el-Hatîb): 1