4Nt-
EILA. NATCNG BISAyA
HULADNONG KATUNGUD, SA TAGSULAT
Nagalapas ning Katungiid ang nagbaligya ug ang nagpalit
ug huldd ning basahon nga wald magdaldh sa
Patik sa Parokya sa Mandaue ug sa
Timaang minubii sa Tagsuldt.
Copyright, 1947
Rt. Rev. MANUEL YAP
ANG
DILA N4T€NS BISAyA
Mga Katarungan ug Katin-awan
bahin
sa
Iyang mga Lagda ug mga Hiyas
Sinuldt
ni
PARI MANUEi. YAP
1947
Nihil Obstal.
Cebi'i, die iv, Augusti, A. D. 1947
Deusdedit Gamomot
Genssr Deputatus
Imprimatur.
Cebu, die xv, Augusti, A.D. 1947
t Gabriel m. reyes, d. d.
Arehiepiseopus Caebuanensis
" Si volet usus,
Quem penes arbitrium est et jus et norma loguendi."
(" Kon ugaling gibut-an sa batasan,
Kay siyah man ang magbubuut ug ang hukiim ug ang lagda
sa pagsultih.")
Horatius, de "Arte Poetiea",
vv. 71 — 72.
H ANDU M AN AN
ALANG
SA
AKONG MGA GINIKANAN
UNANG
Mga Magtutudlo Nako
SA
DILANG BISAYA
PASIUNAH
May rhga limah na karon ka tuig nga gihinayhinayan
ning tagsulat paghubad nganhih sa Binisaya natong Sinug-
buanon ang tibuuk nga Bag-ong Testamento. Ug artin
pagpakakab-ut ug sibo nga hubad suhd sa kahimoan sa
kabus nato nga kusug ug ingon sa angay sa Pulung sa
Dios, gikinahanglan dili lamang ang kasayuran bahin
sa basahong pagahubaron, kongdili usab ang ulusahong
kahibaloh bahin sa atong pinulungan nga Sinugbuanon.
Busah usah sa mga dakung katungdanan sa taghubad
maoh ang pagtoon nga makanunayon sa Dilang Bisaya,
ang pagpakahuptit sa matuud nga kahulugan sa nagka-
lainlaing bahin sa atong kapulungnan.
^Unsay matuud nga kahulugan sa mga pulung nga
Sinugbuanon? (,sa mga panahon diha sa atong pinulungan?
^Unsaon pagpatukma sa duruha ka pinulungan? Hangtud
ganig ^unsaon pagsulat sa Sinugbuan6n? Kinih silah ug
uban pang laing mga sulbaronon nagkinahanglag usah
ka maayong pagtoon. Dunah kitay mga diksyonaryo ug
mga gramatika sa Binisaya, apan silah dili igo. Makita
ra kinih nato dinha sa mga uluhan nga nangsunud;
kansang tuyu maoh ang paghatag kasayuran bahin sa
pipilah ka butang ning atong makalingaw nga pinulungan.
Mga sinulat silah nga bungah ning mahinay nga pagtoon.
Sa lain nga pagkasultih, maoy tuyu ning mga sinu-
lat ang pagmatuud ug ang^ pagpakita nga ang atong
pinulungan dunay mga malagdaong paagih sa pagtagik
sa mga pulung, - mga lagda nga subay sa matarung nga
panghuna-huna ug sa hapsay nga pagkahan-ay. Sa ato
pa, dunah kitay maayoh nga gramatika.
Sayud akoh nga dunay mga tawoh nga nagtooh nga
kitah walay gramatika, nga konoh ang atong sinultihan
walay hapsayng mga lagda, kon ugaling dunah man siyay
mga lagda. Alang sa mga ingon kanilah, kining mga
sinulatah makahatag dyutayng katin-awan.
Agig pagtahud, angayng sayran sa tanan nga ang
unang misugyut ug mihatag dalan sa tagsulat bahin
ning mga butangah, ma6h ang tinuud makinaadmanon ug
hinandum niyang magtutudlo didtoh sa Unibersidad ni
Santo Tomas sa Manila, IV .R.P. Dr. Candido Fernandez,
O.P. .
Gisulat ko silah sukad sa 26 sa Oktubre 1942, hangtud
sa 15 sa Disyembre 1942, ang Oktaba sa Pyesta sa Putling
Pagkapanamkon sa Mahal nga Birhen Mariya, - dinhih sa
Kalidngan, Kabkad, Sugbu
Pari Manuel Yap
Kura Paroko
Mandaue, Sugbu
XI
TOLTOLANAN
PASIUNAH . ix
UL. I WG MATANG S\ ATOMG PINULUNGAN 1
Nagkalainlaiug mga pinulungan
Ang dila tang Bisaya
UL. II ANG BISAYA UG ANG EBREYO 4
Ang alpabeto
Paagih sa pagsulat
Ang mga asento
Pulung dugukan
Duha ka mahinungdanon lagda
Laing kasamahan
Hinagdaw gikan sa Biblya
Mga pulung agid-agid
Pipilah ka pagtulun-an
UL. III ANG PAGGWIIT SA GIYON 18
Mga katarungang kabatok
Daklit nga kaagih
Mga kalarungang kadapig
Kanus-ah gamitah ang giyon
UL. IV ANG ASENTO SA BINISAYA 23
Pasiunah
Ang kang Pari Kaufraann
Ang sa totol6h ka asento
Ang paagih sa "Lungsuranon"
Ang asento agudo
Ang katapusang "h"
Hinugpong mga katarungan
UL. V MGA LAGDA SA PAGGAMIT 37
Pasiunah
Mga konsonante
Mga bokal
Mga silaba
Asento
Mga katin-awan
UL. VI ANG "GONTRACTION MARK".... 44
Duha ka bahad
Mga katarungang kadapig
Mga tubag
Sayiip ni Gullas
Mga katarungang kabatok.
UL. VII ANG LAGDA BAHIN SA " UO " 52
xii TOLTOLANAN
UL. VIII PAGBAHIN SA ATONG KAPULUNGNAN 58:
Unsaon pagbahin
Pilah ka bahin
Ang kahapsay ning pagbahinah
UL. IX ANG MGA PULIGNGALAN 65,
Dili supak sa bag-ong pagbahin
Ilang kahulugan
Pil4y mga kaso sa Binisaya
UL. X ANG MGA IPANGHIYAS 74
Matuud nga kinaiyah
Mga panahon sa atong berbo
Laraw
Saysay bahin sa laraw
Mga ilhanan sa mga panahon
Ang kahulugan sa "Giisip"
Listah sa atong mga Iglalanggikit
Ang gidaghanon sa mga porma"
UL. XI KAHULUGANSA MGA IGLALANGGIKIT 95
Mga paagih sa pagtugkad sa ilang kahulugan
Ang mga Perpekto
"Ma...." ug "Na ..."
Lahi sa Kinatsilag Iningles
"Maig..„" ug "Mamag...."
"Maka...." ug "Naka...."
Potensyal ba ang "Maka..."
UL. XII ANC MGA PERPEKTO GIHAPON .:.. 10S
"Makapa...." ug "Nakapa...."
"Mo.. "
"ML..." ug "Ni-.-"
Lahi lagih sa Kinatsila
"....an* ug "....on"
"Ma....an" ug "Na....an"
"Ka....an"
Potensyal ba ang "ka....an"
UL. XIII LAING MGA PERPEKTO 117
"Pa....an"
"Paka...an"
"Paka....on"
"Mapa....an" ug "Napaka....an"
"T "
Kalainan sa: "Ma...., I...., ....an,....on"
"Ipa...." ug "Ika...."
"Ipaka...."
UL. XIV ANG MGA IMPERPEKTO 135
"Naga...., nag....; maga... ., mag...."
"Nagapa....,nagaka.. ;magapa... .magaka,,.."
"Nagapaka...." ug "Magnpaka,..."
"Nagpanga...., magpanga.... "
TOLTOLANAN xiii
UL. XV LAING MGA IMPERPEKTO 144
"Pag...., Panag .. , Pang...., Pagpang..„."
"Pagpa...., Pagka..."
"Pagpaka...., Panagpaka...."
"Pagpakanaga...., Pagpakamago...."
UL. XVI ANG MGA PASIBONG IMPERPEKTG...., 151
"Gi...., Gina...."
"Gipa— , Gika...., Gipaka..."
"Gi....an, Gipa...:an, Gika... an Gipaka.-.an"
UL. XVII LAING MGA PASIBONG IMPERPEKTO 161
"Gipanag— " ug "Gipang.— "
"Gipanag..„an" ug "Gipang... an"
"Gipapa...." ug "Gipapa.~.an"
"Gipanagpa...." ug ^Gipanasgpa... an"
"Gipapaka...." ug "Gipanagpaka...."
"Ig...., uglga...." „, s .,., .
"Pagapaka.-.an, Pagapaka„'..cn"
UL. XVIII MGA BERBONG MAY PAGKANOMBRE... 167
Mga "Verbal Nouns"
Mga "Abstraet Nouns"
UL, XIX MGA IMPERATIBO , r .„.„„.„. 176
Ilang mga matang
Ilang mga dagway; katarungan niinih
Ilang mga kahulugan
UL. XX LAING MGA PAAGIH SA PANGLIHOK ..„.183
1 ' Nagpailag batasan
Pipilah ka kausaban sa panlilok
"Hing... , hi...."
Kusug nga mapiliton
Duul narig mobuhat
May paghilig ngadloh
"Isig , Masig.„ "
"Hinay...., Punay...."
Ang Sinumbalikay
UL. XXI MGA LAING PAAGIH GIHAPON - 202
Ang nahitakdo
"Inay..."
Ang mga sinubli
Nagpailag buhat nga mina«t
Ang "...in„„"
"Tag, Tagah, Tig, Ting. Tug" .
UL. XXII UNSAY ILANG KAHULUGAN 223
Ang "Ma6h"
"Ayaw, Dili, ug Wala"
"Sa" ug "ug"
"Unsah"
"Ilhanan, Timaan, Tilimod-on"
Xiv TOLTOLANAN
UL. XXIII MGA ADBETIBO ..235
Ang "Ma....on"
Ang "Manggi on"
Ang "Ma... ,Maka....,Makapa.~ ,Ka... an.Pala...."
UL. XXIV MGA ADBERBYO 241
"Asah, Hain, Diin"
"Dinhih, Dinha, Didtoh"
UL. XXV ANG MGA PULUNG LANGYAW 244
Duha ka bahad
Ang matuud nga panghuna-huna
Paggamag bag-ong pulung
UL. XXVI MGA KATAPUSANG HUNA-HUNA 257
Mga hiyas ug mga apan
Mga sugyut
Tugon
DUGANG _ ...265
I Laing mga Iglalanggikit 265
II Mga PasibolT Gihapon... 273
III Malayo, Habanis ug Bisaya... 276
Sayup sa Pagpatik:
1. Panid 28— ikaduhang parapo, sa ikapitong linya:
bahing kamatuuran, ingnong: buhing kamatuuran
2. Panid 78— katapusang parapo, sa ikaduhang linya :
....ang berbo may pagkaaktiboh, o kon.... ingnong ....ang
berbo may pagkaaktiboh ug may pagkapasiboh, o kon....
3. Panid 168— ang uluhan:
Imperpekte, ingnong li Verbal Nouns. ,y
4. Panid 232 — ikatolong linya sukad sa ibabaw:
.. .dinhd sa "nagbuhat" % ingnong ....dinhd sa "nag buhat"
ULUHAN 1
ANG MATANG SA ATONG PINULUNGAN
Nagkalainlaing mga Pinulungan
Sumala sa mga makinaadmanong gitawag mga Pilolog&
ang mga pinulungan sa tibulik kalibutan mapunduk sa to-
loh ka matang nga ginganlag "Isoiating, Agglutinative ug
Inflectional", kun "Matinagsatagsahon, Madinugtongdugtor
ngon ug Malinubaylubayon".
Ang unang matang, ang Matinagsatagsahon, maoh
kadtong igkita nato ning mga nasud nga mosunud: Anam,
Siyam ug Tsina.
Matud pa ni Dr. Grannan (General Introduetion to
the Bible, Vol. I, p. 16): "Diha samga pinulungang Mati-
nagsatagsahon, ang tagsatagsah ka pulung, lintunganay; ug
ang tagsatagsah ka lintunganay, tagsay silaba; ug ang tagsa-
tagsah ka silaba, dili mag-usab-usab ug dagway, sanglit
maorang dagwayah ang gamiton aron pagpahayag sa nom-
bre, sa berbo, sa adberbyo, sa adhetibo; sanglit usab mao-
rah mang dagwayah ang gamiton aron pagpailah sa nag-
kalainlaing konhugasy6n, paagih, panahon, personas, gi-
daghanon, kaso, ug uban pa."
Ang iyang kinaiyah maoh ang pagsulat kun paglit6k
sa mga pulung lintunganay sa walay pag-usab sa dagway
sa maong mga puhmg. Agid-agid silah sa sinultihan sa
mga bata; samah niinih: "Akoh kaon; tnhg ko; siyah pa-
tay Pedro." Usahay ipailah nilah ang ilang buut ipasabut
pinaagih sa kalainan sa tingog kun sa tonoh diha sa pagli-
tok sa pulung. Pananglitan, ang pulung "buang" may ka-
lainag kahulugan nga subay sa kalainan sa paglitok kani-
yah. *
Ang ikaduhang matang, ang Madinugtongdugtongon,
naggamit ug mga pulung iglalanggikit aron pagpasabutsanag-
kalainlaing kahulugan. Ingon pahanglit saatong pulung "bu-
hat". Kon siyah langgikitan sa puhng "nag", mahimoh si-
2 MATANG SA KAPULUNGNAN UL. \
yarig "nagbuhat"; kon sa "mi", ma "mibuhat", ug uban pa.
Dinhih dayag kaayoh alang kanatongmga Sugbuanon nga ang
"nagbuhat' lahig kahulugansa "mibuhat". Maoh nga ki-
ning mga pinulunganah gitawag "agglutiriative" o madinug-
tongdugtongon, kay dugtongdugtongon man.ang pipilah ka
pulung dinha sa usah ka "dugukan" aron pagpadayag sa nag-
kalainlaing kahulugan. Masayon ra usab nga ilhon ang nag-
kalainlaing bahing gidugtong. Sakup kaniyah ang mga pinu-
lungan sa: Monggoiya, Unggriya, Turkiya, Hapon ug Basko.
Ang dakung hiyas sa ikatolongmatang, ang Malinu-
baylubayon, maoh nga diha sa paghimog kalainan sa ka-
hulugan sa usah ka pulung dugukan, gikinahanglan di^i
na ang pagdugtongdugtong samah sa ikaduha kongdili
ang pag-usab ug dyutay sa iyang dagway diha suhd ,sa
iyang kaugalingon. Kining naasoy nang kausaban mata-
taw nato ning mosunud nga mga pulung Iningles:"See,
saw, seen; buy, bought; go, went; am, is, was^ were."
Dunay duha ka dakung sangah kining ikatolong ma-
tang: ang gitawag "Semitie", ug ang "Indo-European".
Sa nahaimang sangah naah ang mga Arabe, Israylita ug
Arameyo. Ug sa ikaduhia, ang mga nasud sa Oropa, ug
ang daghan sa mga tagah Indya.
Dili lang nato hisgutan dinhih ang mga dagkung
kalainan ning duruha . ka sangah sa "Inflectional Lan-
guages" kun sa "Mga Dilang Malinubaylubayon". Wala
siyah kinahanglanah alang sa katin-awan sa Binisaya.
Kinahanglan hinoon \ natong hinumduman nga sakup
ning ikatolong matang sa mga pinulungan ang Griyego,
Latin, Kinatsila, Pranses ug Iningles;— kay ang kadagha-
nan sa atong mga kaigsoonan dinha man tudloih ug ban-
sayah sa ilang mga gramatika, kaniadtoh ug karon. Tu-
ngud niana, hangtud karon, a,ng atong mga diksyona^o
ug gramatika gihikay ug gisulat subay sa ilang mga dag-
kung lagda. Gihimoh silang sumbanan sa atong mga gra-
matikang sinulat.
Gitoohan ko nnga kining pag-awatah dili maayoh, kay
U-L. \ MATANG SA KAPULUNGNAN 3
ang atong pinulungan daku gayud ug kalainan sa ilahah.
Dunah kitay ato ra gayud nga mga lagda nga lahi ug
dili mohaum sa ilahah. Lain kitag paagih sa pagpang-
tagik sa atong mga pulung. Maoh kiniy usah ka hinung-
dan nganoh nga ang mga langyaw, ug hangtud gani ki-
tah, abuton usahayg kalibog kun kalubug dinha sa ilah
ug ato nga pagpanabut.
Ang DUa tang Bisayd
Sumala sa masabut na sa magbabasah, ang atong pinu-
lungan sakup sa ikaduhang matang, ang Madinugtongdugto-
ngon, ug sa sangah niinih nga gitawag "Dravidian" matud
pa ni anhing Norberto Romualdez.
Busah an§f matuud ug masangputon nga pagtoon sa
atong pinulungan, kinahanglang anha ipasukad sa hingpit nga
kasayuran sa mga puhng nga iglalanggikit. Sa ubus ko nga
pagsabut, ang maayoh nga pagtoon ning mga j)uhng igla-
langgikit makatabang paghatag katin-awan sa pipilah ka bu-
tang sa atong pinulungan, nga gikalisdan sa mga Oropanhon.
Apan una kitah magpadayon sa atong pagsusih sa mga
hiyas sa Binisaya, ipahinumdum ko sa mga magbabasah nga
walay pinulungan nga naah ra gayud suhd sa usah ka ma-
tang; nga siyah Matinagsatagsahon ra lamang, kun lunsay
ra nga Madinugtongdugtongon, o lubus ba nga Malinubay-
lubayon. Dili kana ma6h ang matuud, Ang matuud maoh
nga samtang ang usah ka pinulungan sa kinaiyah sakup ning
matangah kun niadtoh, nakaambit gihapon siyah sa pipilah
ka hiyas sa ubang mga matang. Matud pa ni Dr. Sehmidt,
ang bantugang Antropologo ug Pilologo sa Biyena: "Ang
mga tawoh hinoon nang-Mh nga kining pagbahin sa mga ka-
pulungnan walay hugut nga kahulugan ug busah dili maka-
hatag ug tumang kasayuran bahin sa kagulangon sa kapu-
lungnan. Hinonoah ang pinulungan naglakat^kanunay sa
paaging maliyokliyokon kun bawudnon; ang tagsatagsah ka
dila nagaagih ning tanang mga ang-ang sa paaging kapin
kun kulang sapagkamakanunayon." (Primitive Revelation,
p. 164.)
ULUHAN II
ANG BLSAYA UG ANG EBREYO
Ang Alpabeto
Matud pa ni Pari Ghirino (A. D. 1604), ang mga Pilipi-
no mihulam gikan sa mga Arabe sa Alpabeto. Samasamah ra
usab arig mga huna-huna ni Morga (A. D. 1609) ug ni Loar-
ca (A* D. 1593). Dili hinoon nga gideretso nato pagdawat
gikan sa Arabya, kongdili pinaagih sa Indya, Sumatra, Haba
ug Borneyo.
Ug sanglit ang Arabe ug ang Ebreyo mga dila man nga
magsoon, ang ato usab nga Alpabeto ug pinulungan maagid-
agid sa Ebreyo. Ato na laging hisayran nga ang atong pinu-
lungan sakup sa mga Dilang Madinugtongdugtongon ug ang
Ebreyo sa «lga Malinubaylubayon. Apan kinih dili maka-
ulang nga dunah silay kasamahan. Maoy tuyu dinhih ning
uiuhanah ang pagpakita sa pipilah nilah ka mga mahinung-
danong kasamahan.
Sumaia sa makita ta sa mga karaang siriulat dinhih sa
Pilipinas, dunah lamang kitay toloh ka bokal, ang "a, i, u".
Ang mga Ebreyo usab may toloh lamang ka bokal nga orihi-
nal, ang "a, i, u". (ZapletaL Grammatiea Linguae Hebraieae,
p. 11). Kinih ma6y naingnan nianang lubug ug nagkayamu-
kat nga paagih sa atong sinulatan, diha sa atong paggamit
sa limah ka bokal: "a, e, i, o, u."
Ang Ebreyo dunay upat ka konsonante nga may pagka-
bokal; ang: "Aleph, he t vau, ug yod (kun: ', h, w, ug y).
Basahah: Catholic Eneyelopedia, Vol. VII, p. 176, s.v. He-
brew. Ang Bisaya usab dunay duha ka konsonante nga se-
gurong ''semwoeal"; ang: "w ug y". Kinih silah tukma sn
katapusarig Uuruha sa Ebreyo. Gilauman ko nga mahimoh
ang pagpakita nga dunah kitay tugbang sa "h" sa mga Ebre-
yo, ug tingalih usab sa "Aleph". Hisgutan ta silah unya so»
umaabut nga uluhan bahin sa "h" sa "Lungsuranon".
UL . ri BISAYA UG EBREYO 5
Paagih sa PagsuW
Sa pagsulat upud, maagid-agid ang duruha. Ang Ebreyo
kaniadtoh gisulat, ginamit ang mga konsonante lamang. Un-
y-a gidugangan sa mga tolbok ug badlis, ibabaw kun ubus sa
mga konsonante. Kining mga tolbok ug badlis nagpailah sa
nagkalainlaing bokal.
Maoh usab kinih ang paagih kaniadtoh sa pagsulat
dinhih sa Pilipinas. Sa sinugdan gisulat ang mga konso-
nante lamang. Unya gidugang ang mga punto ug kudlit,
ibabaw ug ubus ning mga konsonante, aron pagpailah sa
mga bokal. Basahah: Bazaco, History of Edueation in
the Philippines, Chap. I,
Ang mga Asento
Mahimong ilakip paghisgut ang mahitungud sa asen-
lo, kun sa silabang pahimi^g-atan paglitok. Ang mga
Ebreyo dunay usah, sa kasagaran, labin&h sa mga mug-
bu nga pulung; ug kinih sa masabug adtoh mahitonong
sa katapusang silaba.
Ang ilang mga pulung tag-as makabaton usahayg ika-
duha, hangtud gani ug ikatolong asento, nga matawag
sekundaryo, — kay dili man kaayoh lutaw. Lahi niadtong
naah mahimutang sa katapusang silabia nga matawag ug
punuan kun primaryo, — kay ipalutaw man pag-ayoh.
Silang duha pulus mga "agudo", — kay pulus man
nagpabundak sa tingog; naglain lamang ang ilang gibug-
aton o kusug diha sa paglitok.
Ang atong mga pulung dunah upuy usah ka asento
primaryo, ug nga kinih malagmit adtoh mahimutang sa
katapusang silaba, samah sa Ebreyo. Anha siyah usahay
mahimutang sa silabang dayon na sa katapusan. Kinih
maoy nahitabo sa Ebreyo.
Ang atong mga pulung tag-as, lagmit ang mga si-
nubli, nagbaton usahayg ikaduhang asento nga hanap o
sekundaryo. Tukma gihapon kinih sa Ebreyo. Panangli-
tan: "diha-diha, taudtaud, dahondahon, kotokotoh, bo-
kobokoh."
6 BISAYA UG EBREYQ UL. II
Ang mga silaba diha sa mga panig-ingnan nga tug-
bang sa mga silabang nagdalag asentong pinatik, maoy
hitungnan sa mga asentong sekundaryo o hanap.
Ang "Lungsuranon" wala mogamit sa asentong se-
kundaryo, kay kinih makasamok na kaayoh. Labut pa,
dili malisud ang pagtoltol ta kaniyah, sanglit anha man
siyah ihibalag sa mga pumng sinubli. Kining paagihah
sa "Lungsuranon" akong gisunud.
Samah sa Ebreyo, ang asento nato nga primaryo
ug sekundaryo, pulus "agudo" kun nagpailah sa silabang
pahimug-atan paglitok; ang kalainan naah ra sa kakusug
sa paglitok.
Ba'sahah: Zapletal, o. c, pp. 28-29, bahin sa Ebreyo.
Ang mga Pulung Dugukan
Matud pa ni Dr. Driseoll, Cath. Eney., Vol. VII, p.
177, s. y. Hebrew, — hapit ang tanang pulung dugukan sa
Ebreyo, berbo kun gikag berbo. Kinih usab maoh ang
nahitabo diha sa Bisaya. Igo na ang dyutayng pagpa-
landong, ug makita dayon ang kamatuuran piinih diha
sa atong pinulungan. Hapit ang tanan mahimong gami-
ton nga berbo.
Matud gihapon sa maong makinaadmano^i, ang pu-
lung dugukan sa Ebreyo malagmit nga tagutloh lamang
ka konsonante; ug usahay tagup-at. Matuud usab kinih
diha sa Dilang Bisaya. Niay mga panig-ingnan: "dagan,
buhat, bulak, hunit, panit, taput; — bakbak, hagpat» hag-
mon, sugnud, pusdak."
Duhd ka Mahinungdanong Lagda
Ang gramatika sa mga Ebreyo dunay duha ka ma-
hinungdanon gayud nga lagda. Ang nahaunah maoh nga
aron pag-ilah sa panahon kun "tense" sa berbo, gikina-
hanglan nga tan-awon ug sabton ta ang panghuna-huna
sa nagsultih 6 sa nagsulat. Kon alang sa maong panghu-
na-huna ang butang gihisgutan umaabut pa, bisag sa ti-
nuuray dugay na siyang milabay, ang gamitong porma
UL |i BISAYA UG EBREYO 7
kun dagway maoh ang sa umaabut o "future ? *. Koa
ugaling sumala gihapon sa maong panghunahuna ang
butang gihisgutan milabay na, ang porma nga gamiton
maoh ang sa panahong miagih o "past." (Zapletal, o. c,
p. 61)
Unya didtoh sa mga umaabut nga smulat, sulayan
ko ang pagpakita nga kanang lagdaah sa mga Ehreya gn
gamit ta usab dinhih sa ato. Ang wala pagtagad ning
mahinungdanon nga kamatuuran maoh, sa ubus kong
pagsabut, ang naingnan sa dili diriyut nga kalubug o
kagubut nga gibati sa daghang buut motoon ug mousi-
sah sa Dila natong Bisaya.
Ang ikaduha. ma6h nga dunah lamay duha ka dagkung
panahon kun "tenses" ang mga Ebreyo. Silah gihingan-
lag "Perpekto ug Imperpekto". Ang Perpekto nagpada-
yag sa butang nahimoh sa walay pagpasabut sa paagih
sa paghimoh. Ang Imperpekto nagpadayag sa butang gi-
nahimoh, samtang siyah gihimoh pa, ug pinasabut usab
ang kalihokan sa paghimoh.
Kinih upiid tinuud diha sa Binisaya. Dunah kitay:
"natawoh, nasunug, napunuan", — bahin sa Perpekto, diin
gihisgutan' ang pagkatawoh, ang pagkasunug ug angpag-
kapunuan, nga nakab-ut o nahuman na, sa walay pag-
pasabut sa paagih sa paghimoh o pagkab-ut kanilah.
"Nagdagan, nagasulat", — bahin sa Imperpekto, diin gi-
hisgutan ang pagkanaah pa sa gihimoh,. ingon man usab
ang kalihokang gigamit sa paghimoh.
Basahah: Zapletal, o. c„ p. 53.
Laing Kasamahan
Labut pa, ang Ebreyo walay matnud nga abstrakto
nga tukma sa abstrakto sa Dilang Oropanhon. Ang ab-
strakto sa mga Ebreyo nagoailah lamang sa usah ka punduk
sa mga butang nga sakup sa usah ka banay kun ma-
tang, o sa plural ba nga ilang giisip sa paaging pinun-
uuk. Matud pa ni Pari Zapletal, o. c, p. 37: "Ang
plural sa mga Ebreyo nagpasabut usab— sa abstrakto,
8 BISAYA UG EBREYQ UL. 11
pananglitan: neorim, kabataan; sekuntm, katigula-
ngan; hayim, kinabuhi o mga buhi; rahomim, ka-
looy.— Usahay ang mga punduk '(collective nouns) gipa-
ilah sa mga peminino, pananglitan: dagdh, mga isda;
oridh, magpapanaw; orihdh, kakuyug." Maoh upud
kinih ang nahinab'6 sa mga abstrakto nato nga mga Bi-
saya. Ang atong "katawhan, kamaisan, katubhan," sa-
mah sa Ebreyo, mga "Collective nouris" o plural.
May toloh lamang ka kaso ang mga Ebreyo: nomi-
natibo, henitibo ug akusatibo. Kitah usab dunah lamay
t-oloh ka kaso : nominatibo, posesibo ug obhetibo. Diriyut
da silag igkukuyug, maoh upud ang nahinab6 dinhih sa
ato, sumala sa makita didtoh sa Uluhan IX.
Sa ilang pag-ihap sa tinagpulo sukad sa 30 hang-
tud 90, silah migamit sa plural sa 3 hangtud 9; — ug
maoh gihapon ang atong paagih.
Ang: 30, katloan - nga maoy plural sa toloh.
50, kalim-an - nga maoy plural sa limah.
70, kapitoan - nga maoy plural sa pitoh.
Usah sa mga ilhanan sa dagway alang sa daghan o
sa plural sa Ebreyo maoh ang iglalanggikit nga " im".
Matngonari ta kinih ning paghisgut dinhih sa ilang pa-
agih sa pag-iisip. Niah:
3 - shiloshah, 30 - shiloshim
5 - kamishah, 50 - kamishim
7 - shibah 70 - shibi-im
Makita nato nga ang mga pulung dugukan, lain; apan
silah managsamah diha sa paagih sa paghimoh kanilah:
diha sa paggamit nilang duha sa plural.
^Nganoh man nga ang katoloan (katloan), plural sa
toloh, maoh may atong 30? Sa pinobre kong paghuna-
huna, kana naggikan sa paagih sa pag-ihap sa atong
mga katigulangan, labinah sa pagtudlo nilah sa kabata-
an. Migamit tingalih silag mga gagmayng batoh nga pi-
nunduk sa tagnapulo. Busah ang duha ka punduk "ka-
UL. II BISAYA UG EBREYO 9
luhaan (kaluha — duha); ang tol6h, "katoloan, katloan";
ang upat, "kaupatan, kap-atan".
Samah nga ang "katawhan, kamaisan" — punduk sa
mga tawoh, sa mga mais; maoh usab ang sa pag-ihap,
gigamit ang mga punduk nga tagnapulo, aron masayon
ang pag-isip. Bantayih ang: "ka— an" sa mga "collectivc
nouns" nga "kamaisan, katubhan"; ug ang "ka — an" din-
ha sa "kap-atan, kawaloan"; — ug matataw mo nga "eol-
lective nouns" usab ang atong "katloan, ete." Samah ang
nahitabo sa Ebreyo. . ■
Agid-agid sa Griyege, silah dunay aktiboh, pasiboh»
ug tunga-tunga bahin sa paggamit sa Berbo. Kanang na-
ulahih ilang gitawag ug "Niphal". Ang iglalanggikit "Ni— "
nga ilang gigamit alang ning paagihah tukma gayud sa
atong "ni — , na — ", ingon pananglit sa "nidaku, nabu-
ak"; diha sa paagih nato nga 'tunga-tunga". Busah sibo
upud ang atong aktiboh, pasiboh ug tunga-tunga sa ila-
hah.
Ang ilah usab nga Inpinitibo samah sa Inpinitibo
kon6h nato. Silang duha daw ang Herundyo sa mga La-
tino; ug lahi sa Inpinitibo niinih, nga maoy panig-ing-
nan sa mga Inpinitibo sa Kinatsila ug Iningles. Basahah
ang mga Uluhan XV ug XVIII.
Ang ilang Adhetibo mahimong ipaunah kun ipa-
sunud sa Sustantibo. Pananglitan: "ir gadbl, gadbl ir
— syudad nga daku, daku nga syudad". Miingon pa
gayud si Pari Zapletal, o. e, p. 80: , "Ang* (ilang) mga
sustantibo sa masabug gigamit nga adhetibo." Mga
butang kinih nga niah gayud sa atong Binisaya, ingen
sa inyong masusih didtoh sa Uluhan VIII.
Hinagdaw Gikan sa Biblya
Dunah kitay paagih sa pagsultih nga makapaling-
kahng sa dalunggan sa mga Oropanhon ug niadtong
nanggamit lamang sa mga gramatika niinih. "^Haiy da-
bti, ang itum o ang puti? &Haiy maayoh, ang bag-
°h kun ang daan?" Dili maoy tuyu ko ang paghisgut
10 BISAYA UG EBREYO UL. i\
mahitungud sa "haiy"; pasagdan ta lang siyah karon;
ang buut ko pabantayan maoh kanang paggamit nato sa
''grado positivo" sa mga adhetibo: "daku, maayoh". Ang
mga Oropanhon ugud ning higayonah mogamit man ni-
anang ilang giingon nga "grado comparativo". Busah
silah mang-ingon: "Whieh is larger—, whieh is better—;'"
6 "eual es mayor — , eual es mejor;" 6 majus, melius";
inay sa: "large, good; grande, bueno; magnum, bo-
num."
Tingalig moingon lang dayon ang uban: "Wa man gud
kitay gramatika; gipatakaan lang nag sultih". Makata-
runganon kun dili kining hukumah; nagtirapasagad ki-
tag sultih kun wala; — arig matuud maoh nga kining na-
kasambol sa mga matah sa uban, nakahatag gayud ug
katin-awan ning dyutayng kalisdanan diha sa Biblya.
May mga karaan kaayong Biblyang ginigriyego nga
diha sa Lukas V. ■ 39 (nga gihubad ngadtoh sa Iningles
Ug: "The old is better"); — migamit sa ehrestbs (grado
positibo: maayoh, mapuslanon), ug ang uban sa ehresto-
teros. (grado komparatibo: labing maayoh, labing ma-
puslanan). Dapig ning ulahih ang "Itala" ug ang "Vul-
gata". Ang inilang makinaadmanong Pari Fonck, S.
J., diha sa iiabantug niyang "Parables of the Gos-
pel", p. 242, miingon: "C/ires/6s, sayoh tingaling giusab,
pinasubay sa konteksto, ngadtoh sa ehrestoteros, ug
sa melius diha sa Bulgata." Dinhih, siyah may pag-
hilig ngadto^h sa pagtooh nga ang pulung orihinal
o sinugdan maoh ang positibong ehrestos (maayoh, ma-
puslanon), ug nga unya giusab ngadtoh sa kompa-
ratibong ehrestbteros (labing maayoh, labing mapuslanon).
Pag-usab nga naah lamang sa dagway, apan dili sa ka-
hulugan.
Kining pag-usabah gipasandig sa gramatika sa mga
Oropanhon. Tungud lagih nga may pagtangdi man, ang
dagway nga gamiton maoh usab ang nagpailah sa ka-
tandian kun komparasyon; busah ang dagwayng matan-
dion diha sa mga hubad: "melius, mejor, better , \ Sn-
UL. 11 BISAYA UG EBREYO 11
mala gud sa mga Oropanhon ang pagtandi kinahang-
lang himoon suhd sa usah ug maorang matangah sa hi-
yas; pananglitan gikan sa maayoh ngadtoh sa labinff
maayoh, gikan sa daku ngadtoh sa labing daku — ;
diiil gisud-ong nga ang duhang gitandi pulus may pag-
kamaayoh ug pulus may pagkadaku; ang grado kun gi-
dak-on lamang maoy dili managsamah.
Kitang mga Bisaya nanggamit usab nianang paagi-
hah. Apan lahi sa mga Oropanhon, nanggamit pud kitah
diha sa pagtandi sa mga hiyas nga kaatbang; ingon
pananglit sa: maayoh ug dautan kun dili maayoh, sa
daku ug gamay o dili daku. Maoh kiniy katarungan sa
masabug natong gamitong: "Maayoh ang daan, daku ang
puti"; — sa ato pa: Maayoh ang daang tabako atbang sa
bag-oh nga giisip nga dautan kun dili maayoh; daku
ang puting manok atbang sa itum nga gitan-awng ga-
may.
Ang gihisgutan nang Pari Fonck, o. c, p. 443, nag-
asoy nga ang mga Semita, kansang usah ka sangah maoh
ang Ebreyo, dunah usab ning ikaduha natong paagih sa
pagtandi. Niah ang iyang mga pulung: " — Ang 'par
ekeynon' — (San Lukas XVIII. 14) — nagpahayag ug ka-
tandian diin ang positibo maoy gigamit inay sa kom-
paratibo. Apan ang maong katandian dili isipon nga
nagkahulugan nga ang publikano gipakamatarung labaw
sa pariseyo diha lamang sa grado o gidak-on ug nga
kining naulahih gipakamatarung usab atubangan sa Dios
sa ubus hinoon nga grado. Dili; hinonoah, ang kataru-
ngan sa usah gipasuwabih gayud diha sa pagkawala-
tarungah sa ikaduha. Usah kinih ka paagih sa pagsultih
sa mga Semita nga sa masubsub gigamit diha sa Daang
Testamento, paaging naghisgut lamang sa gitandian aron
pagpalutaw pag-ayoh sa gitandi, sa wala gayuy pagha-
tag ngadtoh sa gitandian sa bisag usah sa mga hiyas
nga gipahikma diha sa gitandi."
Si Pari Zapletal, diha sa iyang gramatika, p. 81, mi-
ingon: "Ang Dilang Ebreyo way linaing dagway sa ad-
12 BJSAYA UG EBREYO UL. 11
hetibo alang sa komparatibo ug superlatibo. Ang kom-
paratibo mailah pinaagih sa igkukuyug 'miri (samah sa
atong 'kay sa') — kun sa artikulo 'ha' (samah sa atong
'ang'). Niay iyang mga panig-ingnan: maalam pa kay
sa hari, tam-is pa kay sa dugus; — diin ang Ebreyo sa
maalam (hakam) ug sa tam-is (matok) naah sa positiboi
— tama gayud sa Binisaya diha sa hubad sa panig-ing-
nan.
Busah kadtong: "maayoh ang daan, daku ang puti'*
— mahimong sud-ongon subay sa saysay ni Pari Zapletal,
nga minugbu lamang sa: "Maayoh ang daan (kay sa bag-
oh nga dili maayoh), daku ang puti (kay sa itum nga
dyutay ra)." Ning paagihah, tataw gayud nga samag
lagda ang Ebreyo ug ang Bisaya bahin sa pagtandi sa
mga hiyas.
Sanglit ang Manunubus migamit man sa Arameyo,
ang Ebreyo niadtong panahonah, maoy ubus kong pag-
tooh, nga samah sa Binisaya, ning higayonah, Siyah mi-
gamit sa bugtong nilang porma, ang positibo, ug nga tu-
ngud niinih, si San Lukas diha sa iyang orihinai miga-
mit usab sa dagwayng positibo (chrest6s); ug nga gii-
lisdan dayon sa uban sa dagwayng komparatibo (ehres-
toteros), sumala lagih sa gramatika sa mga Oropan-
hon. — Katin-awan kinih nga gikan sa pobre tang Bini-
saya.
Niah pa, kitang mga Sugbuanon may paagih sa pag-
sultih nga sinubli. Kinih gihisgutan didtoh sa Uluhan
XXI. Kon ang mga pulung nagkahulugag panahon maoy
sublion, atong buut ipasabtit ang tagsatagsah ka pag-
tungha nianang panahonah. Aniay mga pananglitan:
"adlaw-adlaw" — ang mahitabo sa matag-adlaw.
"bulanbulan" — ang mahitabo sa matagbulan.
"tuigtuig" — ang mahitab6 matagtuig.
Ang mga Ebreyo dunah usab ning paagihah:
Eksodo XIII. 10: "miyamim yamimdti"—gikan sa "mga
adlaw" ngadtoh sa "mga adlaw"; sa ato pa, matag-
UL. II BISAYA UG EBREYO 13
hitabo sa "mga adlaw".
Eks. XVI. 4: "Welaketti debar — yom beyomo" — "ug pa-
kuhaon silag igo sa adlaw-adlaw" o sa matag-adlaw.
Eks. XVI. 5: "Yilketti yom yom" — "sa naandan nilah
pagkuha adlaw-adlaw" .
Eks. XXIII. 30: "medt medt"— matag-taudtaiid o tinagid-
yut sa panahon.
Dayag kaayoh nga, bisan managlain ang mga pulung
nga gigamit, managsamah gayud ang paagih ug ang ka-
hulugan.
"Mittimol shilshom" (Eks.XXI.36; 1 Sam. o mga
Hari IV.7, X.ll) — "kagahapon ug sa usang adlaw". "Ma-
kdr hashelisheth" (1 Sam. o mga' Hari XX.12) — "ugma
damiag". Labipang mubu ang atong "ugma damlag";
ang Iningles ug Kinatsila walay tugbang. Apan, ang
atong "kagahapon ug sa usang adlaw", samah sa Ining-
les ug Kinatsila, taas ra sa Inebreyo.
Si Pari Candido Fernandez, 0. P., diha sa iyang si-
nulat mahitungud sa Salmo 17, nga nahimantala sa "Bo-
letin Eelesiastieo de Filipinas", tuig XI, isip 117, Mar-
so — 1933, pp. 153-173, — mipahinumdum ning mosunud
nga batasan sa mga Ebreyo:
"Sinud-ong kining mga butangah ug ang kasayon nga
gigamit sa mga magbabalak nga Ebreyo pagkuha o pag-
wagtang sa berbo haydh; fuit, es, fui (ang tugbang sa
atong "maoh" o "to be" sa Iningles); kun hinoon, ina-
timan kining mga butangah ug tinagad ang batasan sa
mga Ebreyo pagwagtang, sa kasagaran, sa berbo sum, es,
fuit dinha sa ilang pagtagik sa mga pulung, , ug way
sapayan sa lagda mahitungud sa labawng kahiligan ngad-
toh sa pagdugang kay sa pagkuha 6 pagwagtang, — silah
(ang mga Eksehetang katoliko) miusab sa balak ".
Ang buut ko nga ipatagad diha sa itaas, maoh ang
masabug nga batasan sa mga Ebreyo pagdiiig gamit sa
ilang berbo "ser, o to be" diha sa ilang pagsultih. Ki-
nih maoh upud ang pagtulun-an ni Pari Zapletal, o. e,
14 BISAYA UG EBREYO UL. IL
p. 85: "Ang Igdudugtong: sum, es, ete. dili ipahayag o
dili gamiton: Eleh tolidoth — kinih silah ang mga kagika-
nan o kaagih, gadol Yahwih — <Iaku si Yahweh o ang
Ginooh; apan usahay ang berbo haydh maoy nakitang
pulih kaniyah (sa sum o maoh.)."
Ug ang mga Bisaya dili pud tiggamit sa ilang "ma-
6h". Kamatuuran, diha sa duha ka panig-ingnan ni Pari
Zapletal, sa itaas, wala pud nako gamitah ang "maoh";
ug nagtooh akoh nga silah maayong Binisaya. Lahi ang
Iningles; silah ingnon: "These are the generations; the
Lord is great;"— diin gigamit ang "are, is" sa ilang ber-
bo "to be".
Niay laing panig-ingnan sa Binisaya: "Siyah kawa-
tan, si Pedro tawoh, ang duwa tahum, ang tubig init."
Samah sa Ebreyo, dili igkita diha ang berbo "maoh".
Hinonoah, dili na mamaayong Binisaya kon kinih gami-
ton. Apan sa Iningles kinahanglan nga gamiton ang ber-
bo "to be"; kay daw salikwaut kon siyah biyaan.
Ug maoy ubtis ko nga pagtooh nga kanang unang
duha ka panig-ingnan k dili mahubad sa tuman ngadtoh
sa Iningles; kay ang: "He is a thief, the thief; Pedro is
a mari, the man" — dili man husto. Ang Binisaya wala
man magdalah sa tugbang sa "a, the". Ug maorah mag
salikwaut ang: "He is thief, Pedro is man". Bantayih
nga ang "man" dinhih nombre, dili adhetibo. Samarah,
bakikaw ang p-ag-ingon: "Mill is stone, that is book".
Mga Pulung nga Agid-agid
Ug kining kasamahanah igkita dili lamang diha sa
mga lagda sa pagtagik, kongdili usab hangtud sa mga
pulung. Niay diriyut nga panig-ingnan:
Dagdh, mga isda; ug ang atong dagat, puy-anag
mga isda. Ang rikid nilah (Ps. XXVIII.6) sibo gayud 'sa
ikid. — nagpasabut ug usah ka dagway sa pagluksoh. She-
bet, pagpuyu: ug ang atong sibii, igdadapat sa puy-anan.
Silah dunay 'aih nga maoh ang atong hain, haih; pa-
nanglitan: "'Aih Shimshon — ^haih si Samson?"
UL. II BISAYA UG EBREYO , 15
Busah dinha sa Kasulatan mabasah nato, nga tapus
makasala ang atong unang mga ginikanan, ang Gihoong
Dios mitawag kang Adan ug miingon kaniyah (Hen. III-
9): " 'ayekati", — nga kon atong hubaron: "Haih ka",
Dyutay ra gyud kaayog kalainan ang paglitok kanilah.
Sa basahon usab sa Maghuhukum (XIV.6), mabasah ta
nga si Samson migisi-gisi (wataswatas) sa leyon sa sa-
mang kasayon sa paggisi-gisi niyah sa dyutayng kanding;
nga sa inebreyo: "'way shase'u keshasah" — "ug iyah si-
yang gigisi-gisi samah sa paggisi-gisi" sa dyutayng kan-
ding. Kanaiig ilang shaskh daw maorah ug kagikanan
sa atong "sa-sa; sasah". Maagid-agid man ugud ug ka-
hulugan. Maoh usab ang mabasah nato sa unang basa-
hon ni Manalagna Samwel (XV.33) bahin sa "shaskh".
Qikan sa lintunganayng "lak", shah may haldk,
leketh, leku, lekih; kansang kahulugang punuah lakdt;
ug dunah pa gayud silay shaldk, mibalibag kun
misalibay. Pinasukad upud sa maong "lak", ang
atong lakdt nakabaton ning mga kaubanan: laktud, liku,
lukton, liksih, laksi, lukluk; kansang kahulugang punuan»
samah sa lakat, nagpailah sa paglatas gikan sa usah ka
dapit ngadtoh sa lain. Kining kahuuganah kon pakuyu-
gan sa bolpk nga "tuy-ud kun tul-id, liso, ontol, kisi-
kisih, gisi, ug padulung sa look kun suuk", motungha
ang mga pulung dugukan: "laktud, liku, lukton, liksih,
laksi ug lukluk".
Labut pa, nagtdoh akoh nga ang atong "lalakeh''
gikan sa maong "lak". Ug sanglit ang pagsubli sa atong
unang silaba nagpasabut man sa ginabalikbalik nga ka-
lihokan; ingon pananglit sa: magtotoon— ang may bata-
san sa pagtoon; magtutudlo — ang may buhat sa pagtudlo;
dudula ang ginagmay apan masubsub nga dula; —
ang atong "lalakeh" nagkahulugan niadtong nagmahupu-
ton sa paglakat kun pagpangita sa igapanginabuhi.
Ang pulung usab nga "babayeh" gikan sa "bayeh
kun balay"; ug busah nagpasabut niadtong nagpuyu sa
16 BISAYA UG EBREYO UL. II
masubsub suhd sa balay. Ug ang maanindot maoh nga
ang ato upud nga "bayeh" tugbang gayud sa bayith
sa mga Ebreyo, kansang kahulugan: balay kun panima-
lay.
Ang yandk sa mga Ebreyo, misosoh sa ato, bu-
hat sa mga gagmayng anak. Ang hay nilah, sa-
mah sa atong buhay, nagpailah sa may kinabuhi. Gikan
sa bo, may tabo, yabi, tabt silah, mga silingan sa atong
tabo, tagbo, tabi, — kay ang kahulugang lintunganay niad-
toh ug niinih maoh man ang "pig-abut". Yosiph, mi-
dugang kun mipuno; katugbang sa atong "isip" sa usah
niyah ka kagamitan: "Giisip siyang usah sa mga tulisan."
"Bakhdh", miingon ang usah ka Israylita; sa ato
pa, "Mibakho siyah". Ang ilang bakdh, bukdh, miliki, mi-
kang-ah, — sibo sa atong bukdh. Galdh, guldh, mitungha kun
mipakita, — daw paryente sa atong guld. Sub, subi, pagdagay-
day, — maorag usaray kagikanan sa subd ta. Lun, pagti-
pog puyu, — nagpahinumdum sa loon sa mga Bisaya. Ug
ang nahdsh nilah ug ang has kun halas dinhih sa ato
daw managsoon, kay ang kahulugan niinih ug niadtoh,
bitin.
Balikon ko ang pagpahinumdum nga kining mga ka-
samahanah dili diha sa mga pulung lamang nga maagid-
agid ug kahulugan; hinonoah naah silah gayud dinha sa
mga dagkung lagda o paagih sa pagsultih, dinha gayud
sa dugukan sa ilah ug sa ato nga pinulungan; ug bu-
sah angayan silah nga atong tun-an ug palandongon.
Pipildh ka Pagtulun-an
Dinhih ato nang nakita ang kamahinungdanon sa
pagtoon sa atong pinulungan ubus sa kahayag sa mga
pinulungang maagid-agid kaniyag kinaiyah. Apan ang ka-
daghanan sa atong mga gramatika gisulat o nasulat ubus
sa mga lagda sa mga Dilahg "Indo-European" : ang Li-
natin, Kinatsila ug Iningles, — nga sumala sa ato nang na-
kita. daku kaayog kalainan sa atong pinulungan.
UL. // BISAYA UG EBPEYO »7
Pag-awat kinih nga, ingon sa gihisgutan na sa miaging
uluhan, makahatag usahayg kalubug.
Dili kinih sabton nga alang sa pagtoon nato sa atong
paagih sa pangtagik ug mga pulung, ang mga gramati-
ka ning mga nasurah dili makatabang. Makatabang ga-
yud kay bungah man silah sa mga tawong manggiala-
rnon ug makinaadmanon. Gigamit ug gitun-an ko usab
silah. Ang makadaut anha maggikan sa panlimbasug sa
pagpahaum sa ato diha sa ilahah. Labut pa, nagtooh
akoh nga ang gihisgutan nang duha ka dakung lagda sa
mga Ebreyo mapuslanon ug haakatabang gayud alang sa
kasulbaran sa daghang mga bahin sa atong pinulungan,
mga bahin nga nakapalibog sa mga langyaw ug dili lang-
yaw.
ULUHAN III
ANG PAGGAMIT SA GIYON
Mga Katarungang Kabatok
May mga pitoh na katuig karon, si G. Paulino Gullas
mimantalag sinulat (kansang hulad minakinilya niah sa
akong kamut), nga nagsupak sa kagamitan sa giyon di-
ha sa pagsulat sa Binisaya. Kining paggamitah iyang
gitawag: "dili magkadimao, hiwi, sayop"; — ubus sa mga
katarungan:
1. Aron paghatag kasayon sa pagsulat;
2. Wala kinahangianah, kay walay Bisayang masa-
yup bisag dili gamiton ang giyon;
3. Kay "misukwahi sa latid nga gibaud sa tanang pi-
nolongan".
Usa pa nato usisahah kining iyang mga katarungan,
ilakip ko dirihih pagpahayag pag-unah nga si G. P-
Gullas milahugay paggamit sa mga pulung "dash" ug
"hyphen"; ug maoh nga nagkalahugay usab ang iyang
mga panig-ingnan. Angayng sayran nga ning sinulat ko
ang haypen kun giyon maoray gihisgutan.
Labut pa usab, nasayup siyah sa pag-ingon nga ang
giyon gigamit aron pagpailah nga ang silabang nag-unah
ning ilhananah maoy pahimug-atan sa paglitok. Kiniy hi-
nungdan sa iyang pag-ingon nga ang ilhanang labing ma-
ayoh maoh ang sa asento agudo. Dili ang asento maoy
gipailah sa giyon, hinonoah ang kabahinan sa silaba.
Daklit nga Kaagih
Ang atong mga katigulangan kaniadtoh diha sa ilang
pagbasah, mipalanggikit gayud pagsunud ug bokal diha
sa mga konsonante. Kon ugaling walay ilhanang gisulat,
ang bokal "a" maoy ilang ipuno pagbasah. Busah ang
atong alpabeto basahon nilag: "A — Ba — ^Ka — Da." Busah
usab kaniadtoh lisud kaayoh ang pagsulat ug ang pag-
basah sa mga ngalang ingon niinih: "Martln, Si-
UL. III ANG GIYON 19
mon, Sams6n, Tupas, Hamilkar", — kay, way duhaduhah,
basahon gayud silag: "Maratina, Simona, Samasona, Tu-
pasa, Hamilakara".
Maoh kiniy usah sa mga kalisdanan sa karaan nato
nga pagsulat; gikinahanglan nga mawagtang kining si-
nugdan sa kalubug bahin sa atong sinulatan. Busah sa
tuig 1621, si Pari Lopez migamit sa dyutayng krus nga
ipahiluna ubus sa konsonanteng walay bokal nga ilang-
gikit pagsunud. Maoy ubus kong pagtooh nga sa pag-
gamit na sa atong katigulangan sa mga titik nga ro-
manhon kun latino, ang dyutayng "krus" ni
Pari Lopez gihinayhinayan pagpulih sa giyon, nga usah
ka timaan sa katitikang romanhon. Ug maoh nga hang-
tud karon dunah gihapoy daghang naggamit sa giyon.
^Angay ba siyang papadayonon? Si Gullas mitubag: Dili.
Ug hisayran na nato ang iyang mga katarungan. Tun-an
ta silah.
Mga Katarungang Kadapig
Si G. P. Gullas miingon nga maayoh lang wagta-
ngon ang giyon aron' paghatag kasaydn sa pagsulat. Ti-
riuud dili maayoh nga kargahan ta pag-ayoh ang atong
mga sinulat sa mga tlmaan nga wala kinahanglanah alang
sa matin-awng pagpadayag sa huna-huna, ug hinonoah
makasamok. Apan kining paghatag kasayon kun kayanoh
sa atong pagsulat anhih mosangko niinih: ang katin-aw
sa pagpadayag sa atong mga huna-huna pinaagih sa su-
lat. Kon ang kasayon nga atong giagap nagdalah kun
gikuyugan sa katin-aw, angayan kanang kasayonah nga
sagupon; apan kon kanang kasayonah maoy sinugdan sa
kalubug, kinahanglan siyang isalikway. Kay kon ang ka-
sayon lamang maoy atong tagdon, makaingon kaha kitah
nga labing maayoh ang pagpadalag papel nga wala ga-
yuy usah ka kudlit ngadtoh sa atong higalah aron pag-
padayag sa atong huna-huna, kay sa pagpadalag sinulat
nga maayong pagkahan-ay. Kay kadtoh masayon gayud,
ug kinih malisud.
20
ANG GIYON
UL. III
Makaingon ka tingalih, magbabasah, nga ang pagbu-
hat sa ingon dili lamang kataw-ariah, hinonoah talama-
yon, kay naglapas man sa lagda sa maayoh ug malig-
dong pamatasan. Busah dili diay igo ang kasay6n la-
mang; gikinahanglan gayud nga gamiton ang tan&ng ti-
maan nga makahatag ug katin-aw ug makakuha sa ka-
lubug kun kasamok sa olbh. Sa ubtis kong pagsabut ang
giyon gikinahanglan alahg ning tuytiali. Busah kinahang-
lan siyang papadayonon.
Agig tubag sa ikaduhang katarungan ni G. P. Gullas,
ug pagdason sa itaas, niay mga pulung Bisaya nga ma-
lisud sabton o makalibog, kon dili gamiton ang giy6fl;
gihan-ay silah sa pinares, ang pulung nga kinahanglang
butangag giyon gipaatbangag laing pulung maagid-agid
apan laig kahulugan ug nga walay giyon, gawas sa "ta-
gan-an".
buk-ah,
bukah
pag-atoh,
pagatoh
but-ah,
butah
pag-unah,
pagunah
dag-anan,
daganan
pil-ah,
pilah
lab-anan,
labanan
pil-ih,
pilih
mag-aambit,
magaambil
pul-ih,
pulih
nag-unah,
nagunah
put-emg
putong
'
nagunah
tab-ang,
tabanl
nag-una,
n naguna
tag-anan,
tagan-an
nag-imaan,
nagunaan
tim-os
timds
nag-unaw,
nagunaw
tol-ah,
tolah
nag-apas,
nagapas
tung-ah,
tungah
nag-atas,
nagatas
pas-an,
pasan
kab-it,
kabit
kaw it,
kawit
dag-um,
dagum
kawit
pug-ah,
pugah
pak-ah,
pakah
lung-ag,
lungag
tung-an,
tungan
bas-ah,
basah
tas-ah,
tasah
bay-ad,
bayad
tak-al,
takal
bun-ih,
bunih
sak-ah.
sakah
dan-ag,
danag
suk-ah,
sukah
bag-ah,
bagah
pah-ah,
panah
bak-ah,
bakah
iia-ga,
ilaga
nang-ut-ut,
nangutut
pang-ut-ut,
pangutiit
pang-uhs
pangds
pat-ak;
patak
pang-us
pung-ut,
pungut
pil-on,
pilon
sab-ong,
sabong
puk-an,
pukan
bason
pis-an,
pisan
bas-on,
bus-ug.
busdg
UL. «U ANG GIYON 21
Mahimong pun-an; apan kinih silah igo na kaayoh
nga makapanghimakak sa ikaduhang katarungan ni G. P.
Gullas. Kuhaah gikan kanilah ang mga giyon, ug ma-
hanaw ang ilang kalainan sa pagsulat, ug motungha ang
duhaduhah o kalibog sa oloh. Sa lain nga pagkasultih,
may daghan diayng Bisaya nga masaytip kon ang giyon
dili gamiton.
Dinha sa listah, ang mga pulung: "dag-anan, lab-
anan, nag-unah, nag-una, nag-unaan, nag-unaw, nag-atas,
pag-atoh ug tag-anan",— nanghimakak niadtong nanagtooh
nga ang giyon nagpailah nga ang silabang nag-undh ka-
niyah maoy pahimug-atan paglitok. Dinha kanilah ang
silabang pahimug-atan paglitok naang tanan sunud sa
giy6n.
Makapalimbawut sa balhiboh kanang ikatolong ka-
larungan; kay gipabarug man intaw T on ni G. Gullas ang
atong pobreng Binisaya kun ang giyon sa maong Bisaya
atubangan sa tanang pinulungan, nga tingalih hikat-onan
gayud pag-ayoh sa maong magsusulat, kay sa way pag-
ukon-ukon mipakanaog man siyah nianang makapaku-
yawng hukum nga ang paggamit sa giyon batok "sa la-
tid nga gibaud sa tanang pinolongan." Iyah gayud ki-
ning mga pulung.
Sugdan ta siyah pag-usisah. Ang Iningles naggamit
sa giy6n kun haypen; pananglitan: "bell-like, eo-worker,
cave-in, eure-all, has-been, head-oa". Silah gikuha ko gi-
kan sa Webster's Gollegiate Dietionary, 1940: "Cbmpounds
and Hyphenation." Ug ang Iningles inilah man nga pi-
nulungan. Ang Pranses naggamit usab; ex. gr.: aide-toi,
bouts-rimes, eest-a-dire, garde-feu, — nga pinu-pu gikan sa
maoh gihapon nga diksyonaryo. Ug ang Pranses inilah
pud nga pinulungan. Ug dili malisud ang pagpakita nga
ang mga Turko, Arabe, Ebreyo ug uban r pang mga pinu-
lungan naggamit ang tanan sa giyon. Apan kinih silang
akong gihisgutan igo na nga makapanghimakak niadtong
giingon ni G. P. Gullas: "Ang giyon dili angay gami
22 ANG GIYON UL. m
ton...., kay supak sa kasogoan sa tanang pinolongan sa
kalibutan." Masumbalik ta diay siyah pag-ingon: "Ang
giyon angayng gamiton..., kay subay man siyah sa ubang
mga pinulungan sa kalibutan."
Kanus-ah Gamitah ang Giydn
Unah sa tanan ang giyon gamiton diha sa pagsulat
kim pagpatik, diin ang usah ka pulung maputol kay ki-
nahanglan na mang sugdan ang lain kun bag-ong tudling.
Dinhih ning pagputulah kinahanglang bantayan nga dili
mapikas ang siiaba.
Kining paggamitah sa giyon dili maoh ang gilantu-
gian; ang gihisgutan dinhih maoh ang iyang kagamitan
suhd sa usah ka pulung, bisan ugud kinih naah sa taliwala
sa tudling k^n linya. Ug ^kanus-ah man siyah gamitah?
Ipahinumdum ko sa magbabasah, nga usah ka da-
kung lagda sa atong pinulungan bahin sa , silaba maoh
nga ang konsonante suhd sa pulung ug ang nagsunud
kaniyah nga bokai usah ka silaba; pananglitan: "ba-li-ta.
to-lo, di-li." Lagda kinih nga naggikan niadtong karaang
batasan sa atong mga katigulangan nga diha sa ilang
pagbasah mipalanggikit sunud sa tagsatagsah ka konso-
nante ug usah ka bokal; ug nga kon wala man ganiy
bokal nga gipatik, ang "a" maoy ilang gipasunud pag-
langgikit diha sa ilah lagih nga pagbasah. Apan usahay
mahitabo nga ang konsonante suhd sa pulung adtoh mahisa-
kup sa nag-unah kaniyah nga bokal, ug nga diha sa
paglitok walay bokal nga ipasunud paglanggikit sa ma-
ong konsonante. Gitawag siyag silabang sinap-ungan o
"elosed syllable". Dayag nga kinih kasupak sa naasoy
nang lagda sa itaas. Busah aron dili maglibog ang mag-
babasah, gibahin dinhih kadtong silabahah sa nagsunud
kaniyah pinaagih sa giyon. Pananglitan: "ban-og, sus-ih,
tag-ah, tun-og" Kining paggamitah sa giyon makahatag
kasayon ug katin-awan, kay iahi man silah sa: "banog,
susih, tagah, tunog". Basahah usab ang mga panig-ing-
nan nga tuah sa itaas.
ULUHAN IV
ANG ASENTO SA BINISAYA
Pasiundh
Ang Binisaya, samah sa laing pinulungan, dunay
^sento kun pahimug-atan paglitok nga silaba. Maoy usah
ka sulbaronon ang pagtoon ning mga asento, ang pag-
susih ug pilah ka matang ang atong mga asento, aron
sa ingon niana mamay katin-awan ang atong pagsulat
ug kahatagag kasayon ang pagbasah; labinah kon ang nag-
basah dili tagah ato.
Bisan tinuud nga ang atong mga bokal samag pa-
ningog sa Kinatsila, dili usab malalis nga dunah kitay
ulusahong paglitok sa pipilah ka katapusang bokal, pag-
litok nga ato ra gayud ug lahi uyamut sa Kinatsila.
Pananglitan, ang mga katapusang bokal ning mosunud:
"dili, tolo, subu, pusa'. Ang paglitok ta kanilah atong
gikalit pagputol diha sa lingagngag. Busah gitawag silag
gutural, gikan sa "guttur", lingagngag.
Dunay daghang mga batan-ong magsusulat nga ubus
sa pasangil nga ang labing sayon kun yanoh maoy la-
bing maayoh, nangsalikway sa tanang asento nga pina-
tik. Gitubag ko na # kining katarunganah sa Uluhan III,
diin akong giingon: "Apan kining paghatag kasayon kun
kayanoh sa atong pagsulat anhih mosangko niinih: ang
katin-aw sa pagpadayag sa atong mga huna-huna pina-
agih sa sulat. Kon ang kasayon nga atong giagap nag-
dalah kun gikuyugan sa katin-aw, angayan kanang ka-
sayonah nga sagupon; apan kon kanang kasayonah maoy
sinugdan sa kalubug, kinahanglan siyang isalikway."
Nan, kay kining masabug nga paagih sa atong mga
3)atan-on ug mantalaan, kining paagih sa pagsulat nga
way asento, makahatag mag kalubug kun kalibog sa
oloh, kinahanglon nga siyah isalikway. Pruyba: basahah
24 ANG ASENTO UL. IV
paghinay kining mosunud nga gisulat sumala ning pa-
agih sa 'way asentong pinatik: "Kalayo niya; ato gyud;
giayo ko siya; may guna siya; ako nagpaabut kaniya."
^Unsay kahulugan nilah? &Igo na ba kanang paagi-
hah sa pagsulat aron paghatag ug katin-awan? Dayag
nga dili; kay silah makahimoh pagbaton ning mga ka-
huluganah: "Kalayo niyah, kun kalayoh niyah; atoh
gyud, kun ato gyud; giayo ko siyah, kun giayoh' ko
siyah; may gunah siya, kun ; may guna siy ah ; ak6h nag-
paabut kaniya, kun akoh . nagpaabut kaniyah"; — nga
gisulat subay sa "Lungsuranon".
Kon susihon ta sa hinay kanang mga panig-ingnan
sa itaas, atong makita nga kining kalubug sa kahulugan
naggikan sa duha ka butang: (1) ang paningog sa mga
bokal, ug (2) ang asento kun kakusug sa paglitok sa
maong mga bokal. Makita usab nga kining duha ka bu-
tang daw silingan ra, ug busah gitingub lang dinhih
paghisgut.
Bahin sa unang naingnan atong makita nga ang
"gunah" nga sundang may asento ang katapusang sila-
ba, ug nga ang "guna" nga gibang dunah upuy asento
ang katapusang silaba. Busah dili silang duha managlain ba-
hin sa asento; ang ilang kalainan naah sa paningog sa "a".
Ang sa "a" dinha sa "gunah" — sundang, samah sa "a" sa
mga Katsila; ug ang sa "a" dinha sa "guna" — gibang, gutu-
ral, nakalit pagkaputol.
Sa laing bahin, maorah ang paningog sa "u" dinha sa
"nagpaabut"— naghulat, ug sa "nagpaabut" — nagpasakah sa
balay; ang nakalain maoh ang asento. Ang nahaunah wala
pahimug-atih paglitok kun walay asento, ug ang ikaduha
gipahimug-atan kun may asento.
Sa katapusan, ang naingnan sa kalubug naah maggikan
sa duha gayud: sa kalainan sa paningog ug sa asento. Dinha
sa "kalayoh" — ang nagsigah, ug sa "kalayo".— kaatbang sa
duul,....ang *'o" sa nag-unah samah sa Kinatsila ug way asen-
to, samtang ang sa ikaduha gutural ug may asento. Samasa
UL. IV ANG ASENTO 25
mah ra ang saysay bahin sa "atoh"— naanam pagkahurut,
ug sa "ato" — kaugalingon nato; "giayo"— daw gibawo, ug
"giayoh"— giuli ngadtoh sa maayong kahimtang.
Kining duha ka naingnan sa kalubug kadugangan ta ug
ikatoloh, nga bahin gihapon sa paningog sa bokal, ug busah
ilakip ta upud dinhih paghisgut, Ang kadaghanan hinoon
kanilah dili makapalibog, kay wala may laing mga puiung
nato nga agid-agid ug paningog; apan ang pipilah makalibog
gayud. Aniah:
"Ang-ang" - sa hagdan&n, ug "ang-ahng " - naahat;
"sug-sug " - daw natonok, ug "sug-suhg" - pagdaldal aron masukii;
"sud-sud" - usah ka galamit6n, ug "sud-suhd" - kadaghan mosulud;
"on-on" - pag-ubus, ug "on-ohn"-humayng kuUing «a un«d;
"us-us" - dahn-as sa ubis, u'g "us-uhs"- paghnlamay.
Ingon sa . makita ang nakalain kaniiah maoh nga ang
ikaduhang bokal sa ikaduhang punduk, gidugay o gipaluray
paglitok- Gisulat ko silah dinha sa itaas sumala sa paagih
sa "Lungsuranon". Kon suiaton subay sa masabug nga pa-
agih sa pagsulat sa atong mga mantalaan, kanang mga pu-
iungah makahatag gayud ug kalibog sa oloh, Busah sul-
baronon upud silah-
Aniah kining toto!6h ka sulbaronom
(1) Ang mahitungud sa aseritb sa Biiiisaya;
(2) Ang paagih sa pagpailah sa bokai tang gutural; ug
(3) Ang paagih sa pagsulat sa bokal nga pinaluray.
Nan kay dili man igb kanang masabug nga paagih sa
atong mga mantalaan ug mga batan-on, sa paghatag ug ka-
tin-awan, may mga tawoh riga nanggamit ug laing mga
paagih, nga sumaia sa akong napanid-an totoloh: ang kang
Pari Kaufmann, ang sa toloh ka asento, ug ang sa "Lung-
suranon", Anam-anamon ta silah pag-usisah.
Ang kartg Pari Kau/mann
Kining 'milang makinaadmanong misyonero, diha sa
iyang Diksyonaryong Honggo-Iningies ug "Elements of Vi-
sayan Gramrriar/' miggamit lamang sa usah ka asento, ani*
25 ANG ASENTO UL. IV
sgudo, ug sa "italies" kun hinandag alang sa mga bokal
kansang paningog nakalit pagkaputol; ang giingon nang mga
bokal nga gutural. Ang ubang mga bokal nga samag pani-
ngog sa Kinatsila, gipatik sa titik nga romanhon, ingon man
ang mga konsonante.
Kining paagihah nakasulbad sa duha ka kalisdanan sa
itaas. Sa usah ka bahin siyah tin-aw ug sayon. Matarung
usab ang hukum ning bantugang Pari nga usaray asento sa
Binisaya, ang agudo.
Apan dili praktiko. Maayoh lang sa diksyonaryo ug sa
gramatika, — ^ug kinih maorah usab ang tuyu sa hagpaurug-
Malisud ang pagsunud kaniyah sa kamut; ambut ug unsa-
on pagiaig sulat sa hinandag ug sa romanhon. Ang mga
makinilya upud wala ning duruha ka bolok sa mga ti-
tik. Busah dili praktiko, kay dili man magamit sa kadag-
hanan ug sa masubsub. Labut pa, wala tagdah dinhih ang
ikatolong kalisdanan. Busah dili maayong sagupon.
Ang Totoloh ka Asenio
May mga tawoh kaniadtoh sa panahon sa mga Katsila
nga migamit sa totoloh ka asento. Ug kon wala akoh masa-
yup silah gigamit usab sa atong Instituto sa Pinulungang
Nasudnon. Sa way duhaduhah daghan ug katahaan ang
iyang mga dumadapig. Busah inubanag pagtahud ug pagpa-
nokoh susihon ta kining paagihah.
Sumala sa mga tagtukud nga Griyego ug sa kadagha-
nang nanggamit kanilah, ang asento agudo (') nagpailah sa
pagpataas sa tingog, ang grabe ( v ) sa pagpaubus, ug ang sir-
kumpleho ( A ) sa pagpataas ug pagpaubus sa maong tingog
sa pinadugay kun pinaluray nga silaba o bokal. (Tungud sa
kakulang sa mga bokdl nga nagdaldh sa mga asento grabe
ug sirkumpleho, kintng mga bokalah among gisuldt ning
paagihah:
ang grabe—sa titik nga pinahandag;
ang sirkumpleho — sa titik nga itum.)
Ug dinhih sa Binisaya siyah gigamit ning mosunud nga
paagih; "wala" nga butang» "wala" nga kamut "pala". Ang
UL. IV ANG ASENTO 27
katapusang bokal sa mga pulung gipaubayag badlis, nag-
dalah sa mga asento nga sirkumpleho, agudo, ug grabe, sa
uiabanid. ^Husto ba silah nga pagkagamit?
Sa ubus ko nga pagsabut, dili; kay ang sa nahaunang
kaso, dili man pinadugay kun pinaluray ang katapusang "a"
sa nawala nga butang, ug usab walay pagpataas ug pagpau-
bus diha sa atong paglitok sa gihisgutan nang bokal; — suma-
la sa gikinahanglan sa sirkumpleho. Sulayih paglitok ang
maong "wala", bantayih pag-ayoh ug itanding sa gidugayon
sa katapusan upud nga "a" diha sa imong pag-ayog lit&k
sa "wala" (nga kamut) ug sa "pala" (pagpapas), — ug sa
walay duhaduhah tumbastumbas silag gidugayon.
Dili husto, kay diha sa ikatolong kaso, wala may pag-
paubus diha sa atorg paglitok sa katapusang "a" sa "pala".
Dili husto, kay sumala sa mga tagtukud nga Griyego ug
sumala sa ubang mga pinulungang naggamit ning totol6h
ka asento, ang sirkumpleho ug ang grabe dili gayud ilhanan
sa bokal nga gutural kun nianang daw naputol paglitok din-
ha sa lingagngag. Busah ang paggamit kanikh dinhih sa
atong pinulungan makapalibog, inay makahatag katin-awan.
Pasulayih pagbasah ug ipapailah diha sa paglitok ang
kalainan sa mga kahulugan ning mosunud nga mga pulung,
sa kadaghanan sa atong isigkasugbuanon; ug makita dayon
ang kamatuuran ning akong gipahayag,— nga kining pag-
gamitah sa totoloh ka asento makapalibog kanilah. Aniah
i»ng mga pulung;
baga tubo una paso
baga tubd una paso
baga tubo una paso
paso
Way duhaduhah ang kadaghanan dili makatonong pag-
basah kun pagpasabut sa kalainan sa ilang mga kahulugan.
Labut pa, nagtooh akoh uban kang Pari Kaufmann ug
sa "Lungsuranon" nga usaray asento sa Dila tang Bisaya,
iig nga kining asentohah ang agudo- Busah sobrarah kaayoh
ang toto!6h.
28 ANG ASEKTO UL. IV
Labut pa mab, samok kaayoh silah; dili praktiko. Sa
sinulat sa kamut malagmit nga dili mailah kining totoldh
ka asento, labinah kon ang nagsulat gowanggowang na kun
kurug bag kamut. Wala pa upud ak6h makakitag maki-
nilyang dunah ning totoloh ka asento. Ug malisud ug
mahal pa usab ang pagsangkap sa patikanan ning naasoy
nang mga ilhanan, labinah sa mga patikanang nagadag-
han dinhih sa ato, mga patikanang gagmay ug kabus.
Si G. Francisco Morelos, sa iyang basahon mahitu-
ngud sa Tinagalog, "The B W P in the Hands of a Sug-
buanon", p. 1, — napilit pagpasidaan: "N. B. Tungud sa
kakulang sa mga timaang malainon (diaeritieai marks) r
mga linaing titik ang magpailah sa mga bokal nga nag-
dalah sa mga asentong grabe ug sirkumpleho." — Usah
kinih ka bahing kamatuuran sa kalisud ug kanihit ning
mga timaanah; ug busah sa ilang pagkadili praktiko.
Niah pa, kining paagihah wala makasulbad sa ikatolong
kalLsdanan. Aron pagsulbad niinih, dili na magamit kad-
tong totoloh ka asento, kay dunah na man silay laing ka-
gamitan, sumala sa giasoy didtoh sa itaas. Busah ang
paggamit sa asento agudo kun sirkumpleho alang ning
ikatolong kalisdanan makapasamut paglibog sa oloh, kay
ang usah ka timaan magdalah na man unyag duha ka
kagamitan. Ug kon makapalibog na man gani kanang
kagamitan nga gihisgutan sa itaas, ^unsah na unya kon
idugang pa kinih? •
Busah may uban nga nanggamit sa badlis (-) iba-
baw sa bokal nga ipadugay paglitok. Kining paagihah»
sa ubus kong pagsabut, dili maayoh, kay makapalibog
sa kadaghanan sa atong mga batan-on nga naanad sa
Iningles. Sa Iningles ugud diii man siyah ilhanan sa pi-
nadugay o pinaluray nga paglitok sa bokal; hinonoah
maoy ilhanan sa kausaban ug paningog sa "a" ngadtoh
sa "ey", sa "u" ngadtoh sa "yu", sa "o" ngadtoh sit
"u". Ug mosamut na ang kalubug.
Mobalik usab ang mga kalisdanan bahin sa pagsulat
nga kinamut ug sa makinilya; sa way duhaduhah silab.
UL. III ANG ASENTO 29
ikahibalag gayud nato dinhih ning paagihah. Ang mga
patikanan tang kabus ug gagmay, kon naglisud na man
ugaling sa pagsangkap sa totoloh ka asento, mabuktot
gayud kon pasangkapon pa upud ning ikaupat nga ti-
maan.
Sa laktud nga pagkasuitih, gubut ra kaayoh. Inay
sa limah ka bokal, nagkinahanglan siyag kaluhaag limah.
Niah:
Limah ang yano samah sa Kinatsila,
Limah ang may asento agudo,
Limah ang may asento grabe,
Limah ang may asento nga sirkumpleho, ug
Limah ang pinadugay nga nagdalag laing ilhanan.
Ang limah ka tinagilmah, kaluhaag limah tingalih. iPas-
tilag kakutih! |Kaloy-ih intawon ang pobreng magbabasah I
Ug ang nakadaut ra ba, — ^iwala niyah masulbad ang
totoloh ka kalisdanan!
Ar6n paghatag katin-awan, hugpongon ko dinhih sa
dinaklit ang mga katarungan batok sa kagamitan sa to-
toloh ka asento dinhih sa atong pinulungan.
1. Kay supak sa kinaiyah sa atong dila, nga may
usah lamang ,ka asento; dili totoloh.
2. Kay dili silah ilhanan sa kagutural sa bokal-
3. Kay inay maghatag katin-awan, makalibog hino-
on; gubut ra kaayoh.
4. Kay dili magsilbe diha sa sulat nga kinamut.
5. Kay ang mga makinilyang baligya wala kanilah.
6. Kay ang mga gagmayng patikanan dili makaa-
but pagsangkap ning maong mga asento.
7. Wala usab makasulbad sa ikatolong kalisda-
nan, — ang sa bokal nga pinaluray o pina-
dugay.
Ang Paagih sa "Lungsuranon"
Aron pagsulbad sa mga kalisdanang gihisgutan sa si-
nugdan ning uluhanah, si Pari Diosdado Cam6mot, ang
Editor sa "Lungsuranon", samah ni Pari Kaufmann, mi-
30 ANG ASENTO UL. IV
gamit sa asento agudo, ug lahi kaniyah, midugang sa
katapusang "h". Tun-an ta silah sa mahinay, kay gito-
ohan ko nga silah maoy labing maayoh ug labing sayon,
kay ma6h may labing subay sa atong pinulungan.
Ang Asento Agudo
Si Pari D, Cam6mot, dinuyugan sa mga inilah na-
tong magbabalak, Osorio ug Peiiaranda, nagtooh nga usa-
ray asento sa Binisaya, ug kana ang agudo; sa ato pa,
ang ilhanag asah pahimug-atih kun bundakih paglitok
ang bokal kun silabang tiniman-an sa ingon. Niinih uyon
usab si Pari Kauhnann ingon sa ato nang hisayran.
^Tinuud ba nga usaray asento diha sa Dilang Bisa-
ya? Gitoohan ko nga kinih ang matuud. Ang dyutay
kong pagpanhd sa nagkalainlaing kalungsuran nagmatuud
niinih. ^Sibo ba gayud siyah sa "aeute aeeent" sa Ining-
les, kun sa asento agudo sa Kinatsila o Griyego? Dili
akoh makapaniguroh. Apan dili malalis nga "sa paglitok
ta kaniyah, atong pangusgan, bundakan, kun pahimug-
atan kanang bokalah kun silabahah. Dunay kalainang
dyutay bahin sa tonoh dinha sa nagkalainlaing mga da-
pit. Apan bisan pa niinih, samah siyah gayud sa arento
agudo; ug kinih igo nang katarungan sa paggamit ta ni-
anang ilhananah.
Dunah hinoon akoy dyutayng sugyut alang niadtong
may katungdanan pagtoon sa atong mga pinulungan, kadtong
mga gipahiluna sa kagamhanan, — nga pinaagih sa mga apa-
rato mahimoh ang pagkuhag hulagway sa atong panglitok,
ug sa ingon niana katun-an pag-ayoh sa paaging labing ek-
sakto kining mga sulbarononah. Dili kinih malisud alang
kanilah, kay may salapi mang gigahin ang kagamhanan
aiang sa pagtoon sa atong mga pinulungan.
Ang Katapasang "H"
^Makatarunganon ba ang paggamit kaniyah sa "Lung-
suranon"? Way duhaduhah. Dili lamang angay siyang
gamiton, kongdili usab nga kinahanglan gayud siyang
UL. /V ANG ASENTO 31
gamiton. Aniah ang mga. katarungan:
Sumala sa mga makinaadmanong sinati sa atong mga
pinulungan, ang paagih sa atong pagsulat ponetiko, sa
ato pa, ang pagsulat sumala kun subay sa paningog kun
panglitok. Nan, kay dunah man kitah sa katapusang
"h" diha sa atong paningog kun panglitok, busah ki-
nahanglan usab siyah ang katapusang "h" nga isulat.
Ang mayor ning pangatarunganah waia magkinahang-
lag pruyba, kay gidawat siyah sa hapit tanan, kon dili man
ugaling sa tanan nga nagtoon sa atong mga pinulungan.
Ang minor mamatuud pinaagih ning mga panig-ingnan:
"sugah, walah, toloh". Ang maayoh nga paglitok kanilah
igo nang makapalutaw sa paningog sa "h". Labut pa,
mapakita silah pinaagih sa pagtandi sa mga pulung pi-
nu-pu gikan kanilah ug gikan niadtong mga pulung nga
maagid-agid ug paningog:
"Sagah, sugahah — suga, sugaah;
walah, walahah — wala walaah;
toloh, tolohah — tolo, toloah".
Bisan kinsah makakita nga may kalainan ang sa unang
punduk ug ang sa ikaduha, — ug kana maoh ang katapusang
"h" sa mga pulung nga gigikanan diha sa unang punduk, ka-
tapusang "h" nga wala diha sa mga pulung gigikanan sa ika-
duhang punduk. Nan, ^nganong dili man siyah ang katapu-
sang "h" isulat,-nga ponetiko man kaha ang atong sinulatan?
Labut pa, ang unang punduk sa mga pulung lain
gaytid ug kahulugan sa mga pulung sa ikaduhang pun-
duk. Sa ingon niana, ang paggamit sa katapusang "h"
diha sa mga pulung sa unang punduk, makahatag ug
kasayon sa pag-ilah kanilah, nga silah lahi sa mga pu-
lung sa ikaduhang punduk. Busiah paagih siyah nga la-
bing tin-aw. |
Mahimong sud-ongon ta kining sulbarononah ubus sa
laing panan-aw. Dinha sa mga gramatikang tinagalog
atong ikahibalag ang mga iglalanggikit :
" — an,— han"; ex. gr.: pulahan, tubuhan, suyuan; ug
,»s
32 ANG ASENTO UL, IV
" — in, — hin"; ex. gr.: inahin, amain.
Silah maagid-agid ug kahulugan sa atong " — an, — on'
Makapangutanah kitah sa mga Tagalog: ^Nganong
gilainlain man silah pagsulat? ^Unsah may hinungdan
nianang "h" dinha sa "— han,— hin"? ^Nagkalain ba
ugud ang kahulugang lintunganay nianang tagsatagsah
ka pares sa itaas? Dayag na lang nga manubag nga
wala. Apan kon wala man ugaling magkalain, &nganoh
man gayud nga gilain man silah pagsulat? ^Unsah may
gipasikaran sa ilang kalainan? £ang paningog ba kaha
sa "a" diha sa " — an, — han"; ug sa "i" diha sa " — in,
— hin"? Daw dayag gihapon nga silah motubag nga di-
li,~-kay ang paningog nianang mga bokalah wala man
managlain; sakup silah sa usah ka matang; wala diha
kanilay "gutural". •
Nan, kon dili ang kahulugang iintunganay ug ang
paningog sa mga bokal sa naasoy nang mga iglalanggi-
kit ang gipasikaran ning kalainan diha sa pagsulat ka-
nilah, ^unsah na man lang diay ang ilang hinungdan?
^Wala ba kaha silay lig-on ug makatarunganong sukara-
nan? Daw lisud dawaton kining sangpittananah; ug ang
atong kahigalaang Tagalog mosintah gayud, ug maglum-
ba pag-ingon nga ang naingnan nianang kalainan anha igki-
ta sa nagkalain nga paningog sa mga katapusang bokal
sa mga pulung dugukan; ang mga bokal nga gutural
sumpayan sa " — an, — in"; ug ang mga bokal nga yanoh
sa "— han, — hin".
Kon maoh kana,— ang nakalain diay maoh ang mga
bokal sa dugukan, ug dili ang sa iglalanggikit. Nan.
^nganong tuah man nilah ibutang kining timaan sa ma-
ong kalainan (ang "h") didtoh sa mga iglalanggikit?
^Makatarunganon ba kana, nga "ang sukaranan sa kala-
inan wala man diha sa iglalanggikit? — hinonoah, ^-uah
man gayud siyah maglagukluk sa dugukan? ^Nganong
dili man hinoon nato siyah (ang "h") ibutang didtoh
sa dugukan, kay kinih man kahay tinuud niyah nga tag-
iyah? Maorag dili mabangbang kining pangatarunganah.
UL. IV ANG ASENTo 33
Busah mosangko kitah gihapon sa ma6ng sangputa-
nan: — ang gihisgutan nang "h" adtoh gayud ipataput sa
pulung dugukan, sumala sa paagih sa "Lungsuranon".
Laing lig-on nga katarungan maoh ang gihisgutan
ko sa ikaduhang sinulat. Ang mga pulung dugukan sa
ato ug sa Ebreyo, tagutloh ka konsonante ang kadagha-
nan, ug usahay tagup-at. Ang paggamit sa katapusang
"h" makapalutaw ning lagdaah, busah subay sa kinaiyah
sa atong pinulungan. Pananglitan: "bayeh, lakeh, sakah,
soboh, susih, sayoh"; — masayon kaayoh nga mailah nga
silah tagutloy konsonante; kasayon nga mahanaw kon di-
li isulat ang katapusang "h".
Apan tingalih motubag ka tinahud nga magbabasah:
Ang imong gihatag nga mga panig-ingnan sa unah mong
katarungan, nanghimakak kanimoh. ^Dili ba ang "suga,
wala, tolo" tagurhah ra may konsonante? — Ang tubag ma-
sayon. Kay maingon nga ang katapusang "h" sa "su-
gah, walah, toloh" maoy atong tugbang sa "he" sa mga
Ebreyo; ang nagut ral nato nga "a, o" diha sa "saga,
wala, tolo", nagdalah tingalih kaniadtog konsonante nga
maagid-agid sa "aleph" kun "ayin" sa mga Ebreyo, nga
matud pa sa mga editor sa Diksyonaryo ni Webster ma-
lagmit dili isulat sa titik nga romanhon. Sa ato pa, ang
alpabeto nga romanhon nga maoy atong gigamit, walay
tngbang titik niadtong duruha sa mga Ebreyo. Ug su-
mala sa maong Diksyonaryo ang "alif ug ayn" sa mga
Arabe may pagkagutural; ug busah may pagkasamah sa
gihisgutan nang gutural "a, o" sa itaas.
Kon kining akong saysay matinuud, tagutloh giha-
pon ang ilang mga konsonante; kon ugaling dili man,
dili kana kasupak sa katapusang "h" nga tingalih na-
wala sa paglatas sa atong pinulungan sa daghang kaga-
tusan. Samah sa laing mga pinulungan, mausab-usab
man ang atong panglitok.
Dunay nang-ingon nga sanglit ang atong "h" tug-
^ang sa "j" sa Kinatsila, dili konoh makatarunganon
34 ANG ASENTO LTL. IV
ang paggamit sa katapusang "h", kay ang Kinatsila wa-
la man konoy katapusang "j".~--Dili tinuud nga ang Ki-
•natsila walay katapusang "j", kay ang reloj sa . Kinat-
sila may katapusan man nga "j".
Apan ang labing dakung sayup nianang pangataru-
nganah maoh ang buut patoohan nga ang Dilang Bisa-
ya hilabihan ka suud sa Kinatsila nga hangtud sa pa-
agih sa pagsulat kinahanglan sundon ang sinulatan sa
mga Katsila. Sayup kinih nga nakita na didtoh sa mga
Uluhan I ug II. Ang paggamit nato sa mga titik nga
romanhon wala gayud makausab sa kinaiyah sa atong
pinulungan.
Ato na usab nga hisayran nga suud kitah sa Ebre-
yo, Arabe, Malayo ug sa mga pinulungan sa Indya.
^Naggamit ba kinih silah sa katapusang "h"? Way du-
haduhah. Niay pipilah ka panig-ingnan:
Ebreyo:
mitswah, haggadah, masorah, Noah, torah, Yahweh.
Arabe:
Allah, al-karrubah, alimah, ka'bah, na'urah, qahwah.
Malayo ug Industani:
getah, kayuputih nipah, amah, ayoh, eoprah, pajamah»
punkah.
Kanang mga pulungah akong gipasubay sa si-
nulatan sa mga manggialamong editor sa "Merriam-
Webster", sa nabantug nga Diksyonaryo InternasyonaL
Nan, kon ang mga pinulungang labing suud sa ato kay
sa Kinatsila, naggamit sa katapusang "h", makatarunga-
non usab nga kitah mogamit kaniyah.
Labut pa, kining paagihah masayon. Lahi sa kang
Pari Kaufmann ug sa Instituto sa Pinulungang Nasud-
non nga dili magsilbe sa sinulat sa kamut ug sa ma-
kinilya, kining paagih sa "Lungsuranon" magawi diha
kanilah. Dili usab lisud bisan sa mga gagmayng patika-
UL. IV ANG ASENTO 35
nan, kay ang asento agudo ra gayud ang idugang pag-
sangkap, ug kinih sayon nga paltton.
Kanang mga katarungan sa itaas igo nang makapa-
kita nga ang unang duha ka kalisdanang gibutang did-
toh sa sinugdan ning Uluhanah nasulbad gayud ning sa-
yon nga paagih sa "Lungsuranon", ug nga kinih ma6y
paagih nga subay sa kinaiyah sa atong pinulungan ug
sa mga kasikbit niyah.
Labut pa usab, kining paagihah nakasulbad niad-
tong ikatoldng kalisdanan, sumala sa makita didtoh sa
dapit nga nahimutangan ning katapusang naingnan sa
kalubug. Ang "h" dinha sa "ang-ahng" makapilit sa
magbabasah, sa paagihg dayag, pagpadugayg litok sa ka-
tapusang "a" sa maong pulung. Ingon man usab ang
mahitabo dinha sa: "sug-suhg, sud-suhd, on-ohn, ug us-
uhs".
Ubus sa maoh gihapong lagda, ang pipilah ka puhng
nga may boka! nga pinadugay diha sa ilang katapusang
silaba katagaag sayon ug tin-awng pagsulat. Pananglitan:
May "pala" kitah, "palah", ug "palahh" pa gayud; may
"malahh" pa usab.
gikan sa "pala". may "palaon" nga sinulat;
gikan sa "palah", may "palahon" nga yuta;
gikan sa "palahh", may "palahhon" nga bata; ug
gikan sa "malahh", may "malahhah", kon hisgutan
raan ang hilong makamatay sa bitin*. Ang paghatag ugtid
ug igong paningog sa duha ka "h" nga katapusan, ma*
kapilit man sa naglitok paghimong taas sa "a" nga nag-
iinah kanilah. Niah pa:
"Mama" — sa buyo,
"Mama" — nga amang,
"Mamah" — nga inahan,
"Mamahh" — nga yutang ugah.
■^Unsaon paghatag ug kalainan kanilah diha sa sulat ni-
adtong mga tawoh nga dili mogamit sa paagih sa "Lung-
suranon"? Hangtud karon, wala pa akoy hisayrang pa-
36 ANG ASENTO UL. IV
agih nga, ginawas ang sa "Lungsuranon", nakahatag tin-
aw ug makatagbaw nga kalainan.
Hinonoah tataw kaayoh nga ang paagih sa "Lung-
suranon" makahatag ning tin-awng kalainan nianang mga
pulungah ug uban pa nga samah kanilah.
Sa pagkakaron, ang paagih sa "Lungsuranon" maoy
labing maayoh, kay maoh may labing sayon, labing tin-
aw, ug labing hingpit.
Hinugpong mga Katarungan
Ang katapusang "h" sa "Lungsuranon" kinahang-
lang sagupon, kay:
1. Gigamit siyah sa mga pinulungang labing suud sa
ato, ingon sa Ebreyo, Arabe, Malayo, ug In-
dustani.
2. Gikinahanglan sa paagih nato pagsulat nga ponetiko.
3. Makatabang sa paghatag ug kalainan sa mga pulung
maagid-agid ug paningog, apan lainlaig kahu-
lugan; makapatin-aw.
4. Gikinahanglan sa daghan natong mga pulung dugukan
nga tagutloy konsonante.
5. Mahingpit pagkatukma ang atong mga konsonante
nga may pagkabokal sa upat ka samang kon-
sonante sa mga Ebreyo; ang: "aleph, he, vau,
yod."
6. Mahimoh nga gamiton sa kinamut, minakinilya ug
pinatik; busah praktiko, sayon.
7. Makasulbad usab sa ikatolong kalisdanan, — ang sa
bokal nga pinadugay.
ULUHAN V
MGA LAGDA SA PAGGAMIT
Pasiundh
Aron kahimuslan ang paagih sa pagsulat sa "Lung-
suranon", nga gihisgutan sa miaging uluhan, ihulad ko
dinhih ang usah ka pasiunah alang sa Bag-ong Testa-
mento nga Sinugbuanon bahin sa Maayong Pagbasah.
Ug pakuyugan kog mga dinaklit nga katin^awan aron
siyah magsilbe alang sa pagsulat. Aniah:
I. Mga Konsonante.
(1) Ang mga konsonante samag paningog sa Kinat-
sila; (2) gawas sa: "G, H, Ng, ug W" nga samah sa
Iningles ning mga pulungah: "get, hat, sing, wet."
II. Mga Bokal
(1) Ang mga bokal samah usab sa Kinatsila. Kinih
kanunayng tinuud bahin sa mga bokal sa sinugdanan
ug sa sulud sa pulung.
(2) Sa katapusan sa pulung, ang mga bokal nga sa-
mag paningog sa Kinatsila gisumpayag "h", ug sa ingon
niana sakup na siyah sa II. 1;
(3) Ang uban nga may paningog nga lahi, nga ato
ra gayud, walay katapusang "h", samah sa' katapusang
bokal sa: "dili, pala, tolo } '. Ai^g paglitok kanilah daw
nakalit pagkaputol diha sa lingagngag.
(4) Wala mahilakip sa lagda II. 3, ang mga pulung
nga tagsardy silaba. Wala usab mahiiakip ang mga pulung
langyaw kun gikan sa laing nasud. Niinih kanilah ang
mga bokal, sinugdan, taliwala, ug katapusan sa pulung,
samah ang tanan sa Kinatsila.
(5) Ang mga pulung nga sinubli, nga sinumpay sa
giyon, samah sa: "tolo-tolo,- huna-huna"— isipon nga duha
ka pulung bahin ning pagpanglitok sa mga bokal.
III. Mga Silaba.
(l.a) Ang sinugdan nga bokal (kon dunah man)
38 MGA LAGDA UL. V
usah ka silaba, kon gisuntid ugaling ug usah ka konso-
nante; (b) kon ugaling gisunud ug duha ka konsonante,
siyah ang bokal ug ang unang konsonanteng nagsunud
usah ka silaba. Ex.gr.: —
Ill.l.a.: "a-ko, i-ha-las."
III. l.b.: "ad-toh, ag-hup."
(2) Ang konsonante ug ang nagsunud kaniyah nga
bokal usah ka silaba. Ex. gr.: "di-li, du-la, ko-to, pu-so."
(3) Kon sulud sa pulung, may konsonante (dili du-
ruha) nga sakup sa nag-unang bokaT kun silaba, kining
maong konsonante gipasundag giyon.
Ex.gr.: "but-ah, lab-anan, nag-unah, tim-os,
tol-ah."
(4) Kon may duha ka konsonante nga nagsunud su-
lud sa uSah ka pulung, ang nahaunah nga konsonante
adtoh ilanggikit sa nag-unang bokal, ug ang ikaduha sa
nagsunud kanilah nga bokal.
Ex. gr.: "iang-gi-kit, sum-pay."
(5) Ang katapusang konsonante sakup sa nag-unah
kaniyah nga bokal kun silaba.
Ex. gr.: "da-gan, bi-hag."
(6) Kon may duha ka bokal nga nagsunud diha sa
usah ka pulung, sakup silah sa duha ka silaba.
Ex.gr,: "a-ko-ah, i-ad-toh, ka-lo-oy."
IV. Asento.
(1) Usaray asento, ang "agudo", nga nagtoltol ug
asah pahimug-atih ang paglitok. Kinih bahin sa gipati-
kan sa asento.
(2) Sa mga pulung nga wala magdalag asento nga
pinatik, ang silaba kun bokal nga pahimug-atan paglitok
maoh ang gisundan sa katapusang silaba.
Ex.gr.: "KA-hoy, man-TA-la, pa-NANG-hid".
(3) Sa mga pulung nga tagsay silaba, duruha ray
gibutangag pinatik nga asento: ang "ug" nga may
kahulugan nga samah ning mosunud, "Si Pedro namu-
nit ug batdh"; — ug ang "nga" nga ilhanan sa usah ka
pagsugu (imperatibo) kun sa buhing tinguha.
UL. V MGA LAGDA 39
Mga Katin-awan
Bahin sa mga konsonante: ang "ng" giisip nga usah
lamang ka konsonante; — dili duruha.
Bahin sa mga bokdl: ang lagda II.4 gipagawas sa
lagda II.3 aron dili kaayoh modaghan ang katapusang
"h", bisan tuud silah samag paningog sa Kinatsila. Ki-
nih hinoon kanunay kon walay mahitabong kalubug kun
duhaduhah. Apan kon may mahitabong kalubug kun du-
haduhah, kinahanglang tumanon ang II.3. Ex. gr. :
"bangko - bangkoh, puso - pusoh, tubo - tuboh, solo - soloh."
Sa II.5 ang mga katapusang bokal sa tagsatagsah
ka bahin, gutural kun 'nakalit pagkaputol diha sa lingag-
ngag, ug busah sakup sa II. 3. Kinih tinuud bisan ang
tagsatagsah ka bahin, tagsarah. ka silaba. Ex. gr.: "ba-
ba, mamu-pu, bu-buan." Dinhih ning mga panig-ingnan
ang mga "a" sa ba-ba, ug gawas sa katapusan ang mga
"u" pulus mga gutural, kun sakup sa II. 3-
Ingon sa nakita na kining mga lagda ko, lahig dyu-
tay sa "Lungsuranon" nga mipagawas usab sa lagda II.3
sa mga pronombre kun puligngalan, kay dili konph ma-
kahatag ug duhaduhah ang pagbiya sa katapusang "h"-
Lain ang akong gitoohan; kay dunah kitay: "ako, akoh;
amo, amo, amoh; ato, atoh."
Bahin sa mga silabd: ang II 1.6 gipasukad sa usah
ka dakung lagda sa mga pinulungan sa Pilipinas,— lagda
nga nagpahayag nga wala kitay matuud nga diptonggo.
Busah ang duha ka bokal nga nagsunud suhd sa usah
'amang ka pulung, sakup sa duha usab ka silaba. Tu-
ngiid ning lagdaah, wala kinahanglanah, hinonoah sayup
gayud, ang pagbutag giyon ning mosunud nga mga pu-
'ung:
Pakna-an Ko-aw
Tina-an Pi-ang
Kalo-oy Hu-ut'
Bu-ang Ba-ut
Hinonoah matarung ug igo na nga silah sulatog:
Paknaan Koaw
40 MGA LAGDA UL. IV
Tinaan Piang
Kalooy Huut
Buang Baut
Tinuud hinoon, kining lagdaah makahatag usahayg
katibog sa oloh. Dinha ugud sa atong' paggamit sa mga
pulung langyaw, lagmit man kitah makahibalag mga dip-
tonggo. Ug ang diptonggo matud pa ni Webster: "Usah
ka paningog diha sa pagsultih diin gikanit paglitok ang
usah ka bokal ngadtoh sa ikaduhang bokal suhd sa usah
ug maorang silaba". Tagaan tag panig-ingnan sa Kinat-
sila nga maoy gihulaman nato sa daghang mga puiung
may diptonggo. Niah:
(1) piano, eiento, bueno, luego, euenta.
Ang mga bokal sa mga unang silaba, mga matuud nga
diptonggo, diin ang "ia, ie, ue" gikanit paglitok kun
wala bulagah, Sumala sa ilang kinaiyah ang "i, u",
mugbu nga bokal. Mahitabo usahay nga ang unang bo-
kal mapinadugay paglitok nga naggikan sa asento o sa
kinaiyah bang taas sa maong bokal. Mga pananglitan:
(2) dla, tio, no, reo, geometria, geologia.
Dinhih, ang unang upat ka pulung sibo sa tagurhay
silaba tungud sa asento diha sa "i" ug sa kataas sa
"e"; ug ma6h usab sibo sa tagduha ka silaba ang: "geo,
tria, gia". Sumala sa iiang kinaiyah ang "a, e, o" tag-
as nga bokal.
Busah sa pagsulat nato kanilah sumala sa atong pa-
agih, himoon ta usab silah nga tagsah kun tagurhay si-
laba, pinasubay sa paglitok ta kanilah, ug ginamit ang
panabang sa mga konsonanteng semibokal, "w" ug "y".
Niah silah:
(1) pyano, syento, bweno (kun buyno), lwego (kun
luygo) kwenta.
(2) diya, tiyoh, (kun tiyo), riyo, reyo, heyometriya,
heyolohiya.
Ingon sa himatikdan tingalih sa magbabasah, dinha
sa unang punduk, ang semibokal lamang "y" ug ' c w
,»s
UL. V MGA LAGDA 41
maoy gigamit; apan diha sa ikaduha, ang maong mga
semibokal gipaunhag "i, e," ug busah nahimong "iy, ey".
Subay ning paagihah ang:
eiudad —
suiatog
— syudad,
eieneia —
sulatog
— syensya,
muelle' —
y sulatog
— mwelye,
pasion —
sulatog
— pasyon; — apan ang:
Arameo —
sulatog
— Arameyo,
teologia —
sulatog
— teyolohiya,
mausoleum —
sulatog
— mosoliyam,
mausoleo —
- sulatog
— mawsoleyo.
Igo na silah alang sa mga pulung langyaw. Apan,
bisan suhd sa atong kaugalingong mga pulung, mahi-
tabo usahay ang dyutayng kalisud. Sumala sa gihisgutan
nang lagda, sayup kining pagkasulatah sa:
dalaeg, baengbaeng, babae, tao,....
Kay sa ingon niana, silah kinahanglang bulagon paglitok,
ug makabaton ning mga silabahah:
da-la-eg, ba-eng-ba-eng, ba-ba-e, ta-o,....
ug sayud and kadaghanan sa mga Bisaya nga kana dili
lama sa naandan tang linitokan. Ug maoy ubus ko usab
nga pagtooh nga dili kaayoh eksakto ang pagsulat ka-
nilah sa ingon:
dalayeg, bayengbayeng,. babayeh, tawoh,....
kay ning paagihah diha sa "yeg^ yeng, yeh, woh", daw lu-
taw ra kaayog paningog ang "e", kay sa diha sa naan-
dang.litok sa kadaghanan kanato ; apan dyutay ra hinoog
kalainan; busah usab, mahimoh lang silang gamiton. Ti-
ngalih kahang Iabipang duul sa matuud natong linitokan,
kon ingnon niinih pagsulat:
dalayg, dayg, bayngbayng, babayh, tawh,....
kay samah man ugud silah sa diptonggo impropyo sa
mga Griyego, diin ang ikaduhang bokal (ang giwagtang
'e" ug "o") hapit dili madungog. Ug nianang pagsula-
iah sa itaas ang "e" ug "o" daw lugus usab madungog.
Niay puhng lisud sulaton. May nangsulat kaniyah ning
42 MGA LAGDA UL. V
paaging mosunud: "asiusiu''. Nagtooh akoh nga kana sa-
yup nga pagkasulatah, kay ang iyang paningog maoh man
kinih: "a-si-u-si-u," - nga dili tukma sa atong linitokan.
Sayup u&ab, kon ingnon pagsulat: "asiwsiw," kay ang iyang
mga silaba: "a-siw-siw". Dinhih daw hanap ra kaayoh ang
"i" ug lutaw ra usab kaayoh ang "u". Dili gihapon tukma
sa atong linitokan. Sayup pud ang: "asyusyu", - kay sa
binahin siyah ingnon niinih pagsulat: "as-yu-syu" kun "a-
syu-syu", - nga wala gihapon maghatag igong kusug sa pa-
ningog nga "e" ingon sa gikinahanglan sa hustong pag-
litok kaniyah.
Niay akongisulay: "asyiwsyiw" kun "aseywseyw", —
nga dunah ning mga silabahah: "a-syiw-syiw kun "a-seyw-
seyw".
Kinih nakabintaha sa "asyusyu", - kay diha sa "syiw -
seyw" daw naklaro ug nilutaw ang paningog sa "e" nga
pinaluray diha sa paglitok ta sa maong ngaian. Bantayih
ug ayuhah paglitdk ang atong "reyna, Leyte", ug mailah
mo ang iyang pagkasamag paningeg sa "seyw". Dili kaayoh
kinih molutaw diha sa "syu". Maorah ang nahitabo sa:
"kilisyiw, balyiw, v kun "kiliseyw, baleyw".
Batok ning paagihah, - makaing6n kah& kitah nga ti-
ngalig isipong duha ka silaba ang "seyw" nga mabahin pag-
ingon: "se-yw". Agig tubag ning kakulianah, maingon nato
nga walay igong katarungan ang paghimoh kanilang duha
ka silaba, kay ang "yw" duha man ka konsonante ug
busah dili mahimong usah ka silaba. Ang "syiw" wala ning
kakulianah, kay say6n nga ilhon nga usarah siyah ka sila-
ba:-ang "s" nga gikanitan sa "yiw" usaray paningog
nga nagkanit ; sanglit ang "i" gitaptan man sa mga semi-
bokal "y-w"; busah dili maputol ang maong paningog.
Kon kakuhaan pa untag hulagway ang linitokan nato
nianang mga pulungah, sa way duhaduhah katun-an ta gay ud
pag-ayoh ang matuud nilah nga kinaiyah: diptonggo ba
silah kun dili. Masuta unta nato ang kamatuuran ning
lagda nga nagpahayag nga kitah way tinuud nga diptonggo.
Ang mga sakup sa Instituto sa Pinulungang Nasudnon
UL. V MGA LAGDA 43
maoy atong patubagon ning mga kalisdananah. Silah man
uguy panahilunang magtutudlo bahm ning minahal tang
kapulungnan. ^Ang mga panig-ingnang binisaya nga gigamit
suhd ning ling-onah, mga matuud nga diptonggo kun dili?
Kon ugaling tinuud nga diptonggo, ^unsah may ikasultih
La bahin ning lagdang kadaghan na hisgutih? ^Makasulbad
ba sa tanang kaso ang atong "w" ug "y", kon dili man
kaha mahimoh ang pagtaput ug litok sa nagsunud nga
hingpit mga nga bokal: "a,c,i,o,u"? Nagpaabut kamih sa
katin-awan gikan sa atong Instituto.
Bahin sa mga asento: angayng hinumduman nga ang gi-
hisgutan dinhih maoh ang asentosuhd sa mga pulung lamang,
ug dili ang asento sa mga orasyon kun sentenses. Kining
ulahih hingkat-onan ra unya kon masinati na sa Binisaya
ang nagatoon.
Subay sa batasan sa "Lungsuranon", wala usab din-
hih ipatik ang gitawag ug asento agudo sekundaryo kun
hanap, nga igkita diha sa mga pulung sinubli, ubus sa
katarungan nga kana makasamok ,na kaayoh. Sa laing
bahin masayon upud siyang toltolon, kay lagmit anha
man" siyah mahimutang sa silabang tugbang niadtong
nagdalah sa asento primaryo nga pinatik. Ex. gr.: "diha-
diha, taudtaud",-naah siyah sa unang "ha, ud".
ULUHAN VI
ANG "CONTRACTION MARK"
Duhd ka Bahad
Dunay mga magsusulat nga Bisaya nga wala. mag-
gamit nianang gitawag "Gontraetion Mark" ug sa ingon
nangsulat ning mosunud nga pulung: "Akoy, akong, ta-
wong, kahoyng". Dunay lain rga nanggamit nianang tima-
anah ug busah nangsulat niadtong mga pnlungah sa ingon :
"ako'y, ako'ng, taw'ng kahoy'ng." Ug ang ikaduha niadtong"
gihisgutan nang mga sinulat ni G. Paulino Gullas nagpa-
kanaog sa hukum nga dapig sa ikaduhang paagih nga, ma-
tiid pa niyah, "mao ang tarong nga paagih; nga ang dili
paggamit maoy usa ka sayop, pag buong kun pag supak sa
kasugoan sa maayo'ng pagpamilat." Mga bug-at silah nga
pulung nga nagdanih kanato pagpatoon pag-ayoh sa mga
katarungan sa gihisgiitan na nga ginooh.
Mga Katarungang Kadapig
Mahugpong ta ang katarungan ni G. P. Gullas ning
mosunud: Ang paggamit sa "Contraction Mark" —
1. Subay sa panig-ingnan sa mga pinulungan nga
labipang mauswagon kay sa Binisaya; ingon panang-
lit sa Iningles, Pranses, Tinagalog.
2. Naghatag kasayon sa pagpangita sa maong mga
pulung dinha sa diksyonaryo ug busah sa pagsabut usab
sa ilang kahulugan.
3. Naghatag kasayon sa pag-ilah sa kalainan sa'
mga maagid-agid nga pulung; ingon pananglitan sa:
"tawong" - nga tarum, ug sa "tawo'ng" - nga usah kanato;
"bulong" - nga tambal, ug sa "bulo'ng" - nga gueah;
"pulong" - sa pagsullih, ug sa "pulo'ng" - pulo nga.
Mga Tubdg
1. Ang unang katarungan *ni G. P. Gullas masayong
tubagon: Kay dili kanunayng tinuud nga ang maayong pa-
UL. VI "CONTRACTION MAPK" 45
agih diha sa usah kun duha ka pinulungan, maayoh usab
gihapon alang sa uban; labinah kon kining uban sakup sa
laing punduk sa kapulungnan. Pananglitan: ang mga parts
of speeeh ug ang mga panahon sa mga Dilang Oropanhon
dili magsilbe alang sa atong dila; dili silah sibo. Ang
mga panig-ingnan niyah nga kinuha gikan sa Iningles ug
sa Pranses dili magsilbe, kay kinih silah sakup man sa
mga Dilang Malinubaylubayon, samtang ang atoah sa
mga Madinugtongdugtongon. Kon ang Iningles ug ang Pran-
ses naggamit sa "eontraetion mark", silah may katarungan;
kay, sanglit dili madinugtongdugtongon, may kapuslanan
gayud ang paghatag ilhanan niadtong usahay ilang gi-
dugtong ug usahay wala dugtongah. Bisan ugud kining pa-
agihah wala ntlah gamitah dinha «a mga pulung nga ka-
nunay gidugtong pagsulat; samah sa:
"carnival" — nga gikan sa "earni valere" ;
"eognition" — ^nga gikan sa "eum gnitio, eum gnoseere"';
— kay dinhih kanilah may mga titik man untang gibiyaan.
Busah kon hangtud gani kanang mga pinulunganari
wala kanunay maggamit sa "eontraetion mark", dayag
kaayoh nga hilabihan ra kabug-at kadtong hukum ni G,
P. Gullas. Ang bahin sa Tinagalog unya ra nato hisgutih.
2. Ang iyang ikaduhang katarungan may pagkatinuud
tingalih bahin sa mga diksyonaryong ang-ahng pagkahimoh,
o sa mga gisunud lamang^a Kinatsila, Iningles kun Linatin.
Ang matund nato nga diksyonaryo ug gramatika kinahanglan
nga maghatag luna diin isaysay ang mgalagda sa atong pag-
pangdugtongaugtong, sanglit ang ato lagih nga pinulungan
madinugtongdugtongon man. Kon kanang mga lagdaah maa-
yoh nga pagkasaysay ug nasabut usab pag-ayoh, mamasayon
na ang pagtoltol sa^iga pulung dugukan; ug sa ingon niana,
mawagtang na kadtong kalisdanan ni G. P. Gullas, ug kawad-
an sa bilih kanang kasayon nga konoh makab-ut pinaagih sa
paggamit sa "eontraetion mark".
3. Ang ikatolong katarungan mahimoh lang dili tagdon
niadtong nanaggamit sa paagih sa pagsulat sa "Lungsura-
46 ••CONTRACTfON MARK" UL. VI
non", kay makab-ut kining tuyu nga iyang gihisgutan pina-
gih sa asento agudo ug katapusang "h". Ning paagihah usab
kabutangag kalainan kadtong iyang gihatag nga mga panig-
ingnan :
"tawong" — nga tanum, ug "tawong" — tawoh nga;
"bulung" — nga tambal, ug "bulong" — buloh nga;
"pulung" — sa pagsultih, ug "pulong" — pulo nga.
Ang "bulong" - buloh nga, ug ang "pulong" - pulo nga,—
labing maayong sulat6n nga binulag, dili dinugtong; kay sa
ingon niana mahapsay silah ug dili na makapalibog. Sa pag-
katinuud, dili ang tanang kalibogan mawagtang sa paagih
nga gidapigan ni G. P. Gullas. Pananglitan: dilimalaig sulat
nianang paagih ni Gullas kining mga pulungah:
"bulong" - nga tambal, ug "bulong" - nga pagpangita
"tubong" - nga puthaw, ug "tubong" - nga sa tanum;
"tungang" - nga usah ka bahin, ug "tungang" - nga
pagpaibabaw gikan sa ilawum sa tubig;
"konong" - nga dili tino, ug ''konong" - nga sa lubing
uyug.
Sanglit ang "bulung" nga tambal ug ang "bulung" nga
pagpangita, dili man dinugtong gikan sa duha ka nagkalain-
lain nga mga pulung, ug sanglit kadtong uban linangkub man
gikan sa nagkalainlaing dugukan ug sa "nga", - silah, sumala
sa iyang kaugalingong lagda o paagih sa pagsulat, kinahang-
lang sulaton pag-ingon:
"bulong" nga tambal, ug ''bulong" nga pagpangita;
"tubo'ng" puthaw ug "tubo'ng" sa tanum;
"tunga'ng" bahin sa butang, ug "tunga'ng" pagpaibabaw;
"kono'ng" dili tino, ug "kono'ng" lubing uytig.
&Hain na man kanang gipasibantug niyah nga kasayon
sa pag-ilah sa kalainan sa mga agid-agid , nga pulung? &Du-
nah ba diay kalainan diha sa pagsulat sa nag-atbang nga pu-
lung, sumala o subay sa iyang lagda? Niah, magbabasah,
tan-awah ug sil-ingah pag-ayoh ug hain magsuksuk kanang
gipangita tang kalainan:
bulong - bulong
UL. VI "CONTRACTION MARK" 47
tubo'ng - tubo'ng
tunga'ng- tunga'ng
kono'ng - kono'ng
Ako silang gipaatbang ug gikuhaan sa mga pulung gipaku-
yug didtoh sa itaas, aron masayon mo silang tandion. Kon
makakita ka ganig mga ilhanan diha kanilah nga nakahatag
ug kasayon sa pag-ilah sa ilang kalainan, maayoh ka gayud
ug mga matah. Akoh ug ang ako diring mga kauban wala
gyud intawoy hikit-an.
Day ag nga ang "eontraetion mark" ni Gullas dili maka-
sulbad kanilah; ug busah nahanaw ang kapuslanan o bilih sa
ikatoloh niya nga katarungan. Apan sa paagih sa "Lungsu-
non", sulaton ang kadaghanan kanilah sa binulag, ug masul-
bad ang ilang kalisdanan. Aniah :
"bolong" — nga tambal, ug "bulung"— nga pagpangita;
"tuboh nga" — puthaw, ug "tuboriga" — iyahsatanum,
"tunga nga" — usah ka bahin, ug "tungah nga" — gikan
sa ilawum sa tubig;
"konoh nga"-dili tino, ug "kono nga"-sa lubing uyug.
Ang "bolong" nga tambal, sanglit ngalan mag butang,
gisulat ginamit ang mahomok nga "o"; ug ang "bulung"
nga pagpangita, sanglit nagpailah mag kusug o pakigbisug
aron makakaplag, gisulat ginamit ang magahi nga "u" .
Ang katapusang "h" diha sa "tuboh, tungah, konoh",
sayon nga ilhanan sa kalainan nilah ug sa "tubo, tunga, ko-
no" nga wala magdalah nianang katapusang "h". Laing
higayon kinih nga makamatuud sa dakung kapuslanan
sa paggamit sa katapusang "h" sa "Lungsuranon".
Sayup ni Gullas
Miingon si G. Gullas nga ang "sustantibo" nga "ako
nga", kon langkubon, butangan sa timaan; ingon sa: "Kamo,
ako'ng pahukmori'. Ang "posesibo" konon, dili butangan;
ug busah sulaton: "Akong basahon". Ambut, unsay ipa-
sabut niyah sa pulung "sustantibo" ; kay,-sa pagkatinuud»
ang "ako" diha sa "akong basahon", sustantibo man gayiid
48 "CONTRACTION MARK" UL. VI
usab. Labut pa, dautan kanang pagbahin ngadtoh sa "sus-
lantibo ug posesibo", kay ang kaatbang sa "sustantibo",
"aksidente" man; ug ang mga kakuyug upud sa "posesibo":
bokatibo, nominatibo, datibo, ete.
Kon kaso man ugaling ang iyang gihisgutan, nasayup
gihapon siyah; - kay ang "ako" dinha sa "kamo, ako'ng
pahukmon", naah man usab sa kaso nga henitibo kun
posesibo, samah nga henitibo o posesibo man gayud ang
"ako" diha sa "akong basahon". Basahah ang katarungan
niinin didtoh sa,Uiuhan IX. Sa pagkakaron, igo na nga
tun-an tag makadyut kining mosunud nga pagtandi:
Basahon niPedro, pahukmon ni Pedro-pulus posesibo ang "ni Pedro";
basahon nako, pahukmon nako - puluS usab posesibo ang "nako";
akong basahon, akong pahukmon-puluS gihapon posesibo ang "ako".
Katarungan: kay silang tanan (ang ni Pedro, nako,
akong) puliis man rtagpailah ug kinsay "tag-iyah" sa ba-
sahon ug sa pagtugut pagpahukum; busah pulus silah
henitibo kun posesibo. Tungud niinih nahanaw kanang
iyang buut ipadawat nga kalainan sa kaso, kay wala man
gayuy kalainan; wala dihay "sustantibo ug posesibo", —
kay silah pulus posesibo.
Kining sayupah nagdalah kaniyah ngadtoh sa laing
mga sayup. Miingon siyah : "Ako'ng puhukman, ilang oyo-
nan." Ang "ako'ng ug ilang" pulus posesibo; busah sayup
ang pagbulang ug kalainan pinaagih sa "eontraetion mark"
dinha kanilah. Maoh gihapon nga bolokah sa sayup ang
igkita diha sa "atong" ning lain niyang mga pulung:
"Atong pagsulat, ato'ng sundon".
Kana bahin sa mga berbong gilanggikitan ; dinhih ning
mosunud, mga nombre nay gilanggikitan : "Akong basahon,
iya'ng kaugalingon, ako'ng mga igsoon, ako'ng mga ka-
uba'ng magsusulat." Ang tanang mga puligngalan nga naah
diha nianang mga panig-ingnanah, pulus naah sa kaso
henitibo kun posesibo; ug busah sayup gihapon ang pag-
lainlain ka.nilag sulat. Sa laing pagkasultih, si G. Gullas
wala magsunud sa iyang kaugalingong batakan.
UL. VI "CONTRACTION MARK" 49
Labut pa, nagkayamukat ang iyang paggamit nianang
ilhananah. Misulat siyah: "uban'ng — kauba'ng; hiilhan'g,
tanan'g, lain'g." Kat#w-anan kanang "uban'ng — kauba'ng".
£,Dili ba silang duha gikan man sa "uban"? Nan, ^diin
man kanang kalainan sa timaan maggikan? Ug labut pa
gayud, ^nalimut ba si G. P. Gullas nga ang atong "ng"
usarah man ka konsonante? Busah sayup ang iyang:
"hiilhan'g, tanan'g ug lain'g" — kay dinha kanilah nahi-
moh mang duha ka konsonante ang "ng".
Mga Katarungang Kabaiok
1. Unah sa tanan, kinahanglahg isalikway kining pa-
agih ni G. Gullas, ubus sa katarungan nga dili man nato
siyah, ang "eontraetion mark", magamit diha sa dag-
hang mga higayon. Kay kon usahay siyah magamit na-
to ug usahay dili magamit, magkayabag gayud ang atong
sinulatan. Pruyba:**ang himatid — gikan sa hingpatid; pa-
nagan — sa pangdagan; nanaral— sa nangtaral; pamu-
tud — -sa pangbutud; pamahaw— sa pangbahaw.
<iUnsaon man nato pagbutang sa ilahanan dinha ka-
nilah? ^lngnon ba niinih: hi'matid, pa'nagan, na'naral,
pa'mutud, pa'mahaw? <,niinih ba hinoon: him'atid,
pan'agan, nan'aral, pam'utud, pam'ahaw? ^Unsaon man
nuto silah paglitok? ^Asah ang asento mahimutang? ^Dili
ba silah makapalibat -sa atong matah? Tan-awah: "hi'ma-
tid; him'atid; pa'nagan, pan'agan". Mga pangutanah si-
lang lagmit motungha sa oloh sa pobreng magbabasah,
kay sa pagkatinuud, diriyut da ang sayonan, samah ni
G. Gutlas. Apan sanglit ang "m" ug ang "n" dinhih
ning mga panig-ingnanah, pulih man sa "ngp, ngk, ngt
ug ngb"; — ^dili ba maayoh nga ipatungko nato pagbu-
tang kanang ilahananah ibabaw sa "m" ug sa "n"?
^payayungan ba kaha nato, ingon niinih: hi'm'atid.
pa'n'agan, na'n'aral, pa'm'utud, pa'm'ahaw? Kon lisud na
man kadtong "hi'matid, him'atid", junsah na kaha ang
babation sa alaut magbabasah ning "hi'm'atid"! Ug ^ha-
in na man kanang kasayon ug kayanoh nga gipasiban-
50 "CONTRACTION MARK" UL. VI
tug ni G. Gullas? Maimpatsoh man hinoon kitah sa ka-
libog; ug ang nakaanindot ra ba, wala kitah tagaig
tambal sa inilang magsusulat.
Ang ato diay nga "mga", ^unsaon pagsulat?— kay
gikan man siyah sa "manga". Hipanid-an ko nga si G.
P. Gullas wala lang magkabana niinih, wala magbutang
sa "eontraetion mark". Ang "walhon, pagngon, pugngan'%
— ^unsaon man usab? Kay silah gikan man kaha sa:
"walahon, paiongon, pugongan", <,Sayup ba diay ang
masabug nga paagih sa pagsulat sa "handuraw", — nga
gilangkub man kaha gikan sa "handum-laraw"? Ug ki-
ning tanan gisulat sa kadaghanan, nga way asentong pi-
natik.
Busah dili kay malisud lamang, hinonoah dili gayud
mahimoh ang pagsunud sa tuman ug sa tinarung sa
maong lagda ni G. Paulino Gullas, dinha sa tanang hi-
gayon. Siyah ganiy unang wala motuman sa iyang kau-
galingohg batakan. Ug kon dili man mahimoh dinha sa
tanaiig higayon, dili na lang nato siyah gamiton, aron
dili magkayamukat ang atong sinulatan.
2. Kanang mga panig-ingnanah ug ang daghan pa
kaayoh nga wala dinhih hisgutih, igo nang makapakita
sa kasamok nga mosangput gikan sa paggamit sa "eon-
traetion mark" dinha sa atong pagsulat sa Binisaya.
Daw nakalimut man ugud si G. P. Gullas ug ang iyang
mga kadapig nga ang atong dila "agglutinative" kun
madinugtongdugtongon, ug sa ingon niana ang pagbu-
tang ug ilhanan ning maong pagpangdugtong makasa-
mok kaayoh tungtid sa ilang gidaghanon. Ug nagtooh
akoh nga ang gipasibantug ni G. P. Gullas nga Tina-
galog wala magtuman sa tinuuray ug sa tinarung ning
lagdaah. Niay mga minugbung pulung Tinagalog nga
wala nilah butangih sa "eontraetion mark": "mga"~nga
gikan sa "manga", ug "ng"— nga gikan sa "nang". Bu-
sah mahimoh lang usab nga isalikway kanang bahinah
sa iyang pangatarungan hangtud sa panahon nga ang
UL. VI "C0NTRACT10N MARK" 51
Tinagalog makapakita nga "nakatuman na siyah" sa
maong Jagda.
3. Ang nanaggamit sa paagih sa pagsulat sa "Lung-
suranon" dili maayong mogamit ning gihisgutan nang
ilhanan kay makalibog sa oloh. Sanglit ugud agid-agid
siyah sa asento agudo sa "Lungsuranon", malisud ang
pag-ilah kanilang duha diha sa sinulat ug kamtit, ug
hangtud gani diha sa minakinilya ug sa pinatik.
Kining katarunganah angayng palandongon usab sa
tanang tawoh nga naggamit sa asentong pinatik. Ar6n
walay kalibog nga mosangput gikan ning duha ka bu-
tang maagid-agid, kinahanglang dili nato gamUon dinha
»a pagsulat ang "eontraetion mark."
ULUHAN Vtl
ANG LAGDA BAHIN SA "UO"
Dili lang unta nako tukion kining bahinaK sa atong
pinulungan; apan napilit akdh pagsulat ug pipilah ka pu^-
lung, kay may nanag-aghat man kanako sa pagpatoon ba-
hin ning butangah ug unya sa pagpahayag sa akong uhus
nga huna-huna mahitungud nianang masabug nga batasan
sa atong mga magsusulat sa paggamit sa "uo" suhd sa usah
ka pulung, kon kanang paningogah nagsunud dinha kani-
yah. Sa akong kabus nga paniid, ang walay pagbutag ta-
gal sa gihisgutan nang batasan kun ang hilabihang pagga-
mit kaniyah, wala gayud magsubay sa atong linitokan,
hangtud gani nga usahay mamahimoh siyang kataw-anan,
kon siboon gayud ang paningog ug ang sinulat.
Busah makapahibulung kaayoh, nganoh nga ang kadag-
hanan sa atong mga magsusulat nangsunud nianang lagdaah,
nga sa akong bahin wala gayud magsandig o magsubay sa
kinaiyah sa atong dila. ^ Makapahibulung usab ang wala
nilah pagtagad sa paagih sa pagsulat sa "Lungsuranon",
nga sa pagkatinuud pinasukad sa mga dagkung lagda sa
atong pinulungan. &Nganoh kaha kinih? Dili lang nako tu-
kion dinhih. Hinonoah sugdan ta dayon pagsusih ang ma-
ong sulbaronon.
A gig pagpahinumdum sa mga magbabasah ug agig pag-
butag sukaranan sa mga lagda nga mosunud, ipahiunah
ko ang paghisgut nga usah sa mga labing dakung batakan
sa sinulatan tang mga Pilipinhon maoh ang iyang pagka-
ponetiko. Sa ato pa, nga ang pagsulat ipasubay gayud sa
atong paglitok sa mga pulung kun titik. Ang dili paghinum-
dum kun ang dili pagtagad kaniyah, makapahulug usahay
sa atong mga magsusulat ngadtoh sa sayup. Busah tagdon
ta siyah kanunay.
UL. VII LAGDA SA "UO" 53
I.
Ang usah ka makugihong pagpaniid sa linitokan sa
atong Isigkabisaya, makapalutaw ning usah ka kamatuuran
dinha sa atong pagpanglitok: ang kadaghanan sa mga pu-
lung nato nga tagurhay silaba sa niining paningogah, pu-
lus "o" kun pultis "u". Diha sa mga Bisayang wala raa-
sayud «lianang lagda sa kabag-ohan bahin sa "uo", lugus
ka makakitag mga tawoh, kinrang linitokan samah "o subay
kaniyah. Nagtooh akoh nga kon kuhaan pa ang linitokan sa
mga Bisaya ug hulagway pinaagih sa mga aparato, makita
gayud nga ang "uo" sa atong mga mantalaan segurong
iwit bahin sa gidaghanon, ug nga ang mag-unah ang "oo"
kun ang "uu". Pananglitan: "duul - dool; puul - pool;
l)ungul - bongol; guul - gool; suud - sood".
II.
Ang mga pulung nga may duha ka bokal ning pa~
ningogah, nga atong >tpangisug o ipasuwabih paglitok (em-
phatie words), labing maayoh nga puluson "u". Panang-
litan: "tungud, ugud, upud, tuud, suud."
Kataw-anan ang paglitok kanilah sumala ning pagka-
sulatah: "tungod, upod, ugod, t'uod, suod." Dunah hinooy
molitok ug: "tongod, opod, ogod, tood, sood." Apan ang
paghatag kusug kanilah, magaaghat kanato paggamit sa
pulus "u."
III. .
Ang bokal sa mga silaba ning paningogah, nga buut
nato tagaag kusug kun empasis, angayng sulaton nga "u"; -
kay ang empasis nagkinahanglan niinih. Busah atong su-
latog: "ayuhah (imperatibo), naptioh, tudlo, dungoy." Ang
asento gipatik aron pagpakita sa silabang pahimug-atan.
IV.
Kon ang bokal sa katapusang silaba sa mga pulung
tagurhay silaba ning maoh gihapon nga paningogah, gi-
sulat nga "6" nga inasentohan, an,g nag-unah nga bokal
malagmit nga "o" usab. Ex. gr. : "tooh, toon, toloh, mo-
hon," Ang katarungan niinih masayong sabton, Kay sang-
54 LAGDA SA "UO" UL. VII
lit ang katapusang silaba may asento, malisud ang pagha-
tag dinha sa nag-unang silaba sa paningog sa "u", hi-
nonoah masayon nga litokon kon silah puluson "o".
V.
Apan dinha sa mga pulung nga "tagurhay silaba, kon
ang katapusan, sumala sa nabatasan kun sa empasis ba,
nagdalah sa bokal "u", ang nag-unah nga bokaS "u"
usab. Ex. gr.: (a). "sugu, bugu, pusu". (b). "sugut, ku-
sug, dugu, subu."
Ang katarungan samah sa lagda IV, kay bakikaw
kon himoong "o" ang nag-unang bokal. Sulayih ang:
"sogu, sogut, kosug, sobu",— ug makita mo ang kataru-
ngan sa iagda.
VI.
Ang iglalanggikit nga alang sa umaabut nga pana-
hon, ang "mo....", sulaton nga "mo". Kinih nagsubay
sa batasang naandan na nato karon, ug angayng palung-
taron kay dili man supak sa kinaiyah sa atong linitokan.
Ang iglalanggikit nga "....on", sulaton nga "on". Ka-
tarungan: kay naandan na nato ug dili gihapon supak
sa kinaiyah sa atong ddla.
Ussh sa akong mga higalah misugyut nga ang
"mo...." angayang sulatog "mu....", kay matud pa niyah
kining "mu...." maoy labing subay sa atong linitokan.
Sa pagkatinuud nabahin ang mga magsusulat; danay
migamit sa "mu— " ug dunay sa "mo — ". Kon wala akoh
masayup ingon usab ang pagkanahin sa atong linitokan
nianang iglalanggikitah.
Sa akong bahin, maayong gamiton ang "mo — " ug
niah ang katarungan:
Ang mga pulung nga langgikitan sa "mo — " maba-
hin sa duha: (1) ang nagsugud ug bokal; ug (2) ang
nagsugud ug konsonante.
Ang unah maoh kadtong nagsugud sa "a, i, u". Ang
UL. VII LAGDA SA "UO" 55
"e, o" mahimoh lang biyaan tungud sa ilang kad'iriyut.
Ang "mu — " maoy angayang ipaunah sa "a". Ex. gr.:
"muadtoh, muabut, muagbay, muatang". Sayon nga li-
tok6n.
Ang "mo — " alang sa nagsugud ug "i, u". Panang-
litan: "moipon, moilug, moisip, moitus; moutang, mou-
ban, mougmad, mougbok"; — kay maoy sayon nga lito-
kon.'
Sanglit ang "a" homok nga bokal, maayong litokon
ang "mu — " diha sa "muadtoh,---"; apan, sanglit gahi
man ang "i, u", malisud gayud ang paglitok sa magahi
nga "mu — " unah sa magahi usab nga "i, u". Sulayih
ang "muilug — " ug makita mo dayon nga magsapid ang
dila ug ngabil diha sa imong pagbungat sa maong pu-
lung. Apan gamitah ang homok nga "mo— ", ug sayon
nang litok6n silah: "moilug, moisip^ ".
Ug bahin sa nagsugud ug konsonante, labing maa-
yoh, kay labih mang sayon, ang "mo — ". Sulayih ang:
"mobayad, molihok, modungan, mopuhal".
Busah labih diayng daghan ang mga higayon sa pag-
gamit sa "mo — " kay sa "mu — "; ug sa ingon niana
ug aron pagbatog usah iang ka paagih' sa pagsulat sa
gihisgutan nang iglalanggikit, palabihon ta ang "mo — "
kay sa "mu — " diha sa tanang higayon. '
VII.
Mahimong ibutang dinhih ang bahin sa siiaba nga
nagtapus ug konsonante ug nga dili katapusan sa pu-
lung. Ang bokal nianang mga silabahah maiagmit gahi,
ug busah labing maayong sulaton nga "u". Ex. gr.:
"bun-og, tun-og, bung-tod, lum-boy."
VIII.
Bahin sa mga pulung nga daghag silaba, makahi-
moh kitah pag-uyon ning mosuntid nga mga lagda.
(1). Ang paningog "uo" nga gikan sa pagsubli sa
unang silaba sa pulung nga dugukan, samah usab ug
bokal sa maong unang silaba. Kon kinih "u", "u" usab
56 LAGDA SA "UO'* UL. VII
kadtoh; kon ugaling "o", "o" upud kadtoh. Ang uban
nga bokal maayoh lang isunud gihapon sa tugbang mga
bokal didtoh sa dugukan.
Basahah ang Uluhan XXI.
Mga Panig-ingnan:
Bubuhatih, — nga gikan sa BUhat.
susuguah, — nga gikan sa SUgu.
tutugonah, — nga gikan sa TUgon
totoohih, — nga gikan sa TOoh.
momohonih, — nga gikan sa MOhon.
(2) Kon ugaling kining pagsubliah sa unang silaba
nagpailah sa gihandaan nga lihok, apan nga wala pa-
dayonah, — sa ato pa, nga nagpasabtit sa buhat nga mi-
naut, — ang unang bokal "o" gayud diha sa tanang hi-
gayon. Kay gikan man siyah sa "mo — ".
Basahah usab ang Uluhan XXI.
Aniah ang mga panig-ingnan sa (1):
bobuhatih, — nga gikan sa buhat.
sosuguah, — nga gikan sa sugu.
totugonah, — nga gikan sa tugon.
totoohih, — nga gikan sa tooh.
momohonih, — ■ hga gikan sa mohon.
Daw hidiparahan tingalih sa magbabasah, nga ang
duha ka porma sa "totoohih, momohonih, diha sa (1) ug
sa (2) maorang dagwayah. Kinih dili marem'edyo pinaa-
gih nianang mga lagda nga akong gihatag didtoh sa
Uluhan XXI. Nagkatukma ning higayonah ang duha ka
paagih sanglit nagsugud man ugud ug "o" ang "tooh,
mohon". Mahimong pasugdon silag "u", apan dili maa-
yoh kining gamiton kay supak man sa linitokan sa ka-
daghanan nga maoy mohari ug paharion.
Pasagdan ta lang kana; makahimoh kitah pagpaku-
yug dinha sa atong sinulat ug ubang mga pulung nga
makakuha sa duhaduhah.
Kining higayon sa pagkatukma diriyut ra gyud ka-
UL. VII LAGDA SA "UO" 57
ayoh kon atong itandi sa mikatap ug daghan uyamut
nga atong mga pulung kansang unang bokal, "a, i, u",— di-
in dili gayiid mahitabo kanamg gttiisgutan nang pagka-
lukma.
(3) Ang ubang mga pulung nga pinu-pu gikan niad-
tong mga sinubli sumala sa (1) ug (2), nagsunud giha-
pon sa maong mga lagda.
Mga panig-ingnan:
magbubuno, — nga gikan sa buno.
mamumuno, — nga gikan sa buno.
mamomooh, — nga gikan sa mooh.
mamumuoh, — nga gikan sa puoh.
magpupuoh, — nga gikan sa puoh.
magtotoon, — nga gikan sa toon
manonoon, — nga gikan sa toon
manunubus, — nga gikan sa tubus.
magtutudlo, — nga gikan sa tudlo,
manunudlo, — nga gikan sa tudlo.
Ang katarungan alang kanilang toloh maoh ang pag-
padayon paggamit sa bokal sa dugukan dinha sa mga
pulung pinu-pu, kon ugaling dili man kitah p^iliton sa
kahulugan, empasis o iain bang lagda nga magpausab
sa gihisgutan nang bokal.
Sayud akoh nga kanang mga lagda sa itaas wala
makalukup sa tanang kagamitan sa "uo" dinhih sa atong
pinulungan, apan makatabang silag dyutay paghatag ug
sistema kun mahan-ayong paagih sa atong sinulatan, Gi-
pasubay silah sa mga lagda sa atong pinulungan ug li*
nitokan. Kon ang atong mga makugihong magsusulat
makapakita nga silah sayup kun dili ba maayong pag-
kapahayag, hangyoon ko silah nga ilah untang imantala
ang ilang mga katarungan, tungud ug alang sa kaayu-
han sa minahal tang Dilang Sugbuanon. Ingon man,
kon dunah siiay ikapuno. Molambo gayud ang atong si-
nultihan, kon kitah magtampohay ug magbuligay.
ULUHAN VIII
ANG PAGBAHINBAHIN SA ATONG KAPULUNGNAN J
Unsaon Pagbahin
Ang mga gramatika sa mga Oropanhon lagmit mang-
hatag ning pagbahinah sa ilang mga kapulungnan: artikulo,
nombre, pronombre, adhetibo, berbo, adberbyo, preposi-
syon, konhunsyon ug interheksyon. Bisag dunah tingaliy
dyutayng kalainan sa pagbahin diha sa nagkalainlaing pi-
nulungan sa mga Oropanhon, .silang tanan nagdaiah 'sa
hapit tanan nianang mga matang nga nahimutang sa itaas.
Katagaan ta silag mga sibo-sibo nga pulung dinhih
sa atong Binisaya, bisan labih tingaling maayoh nga ga-
miton lang nato silah sa ingon, kay ang ilang kahulugan ug
kagamitan hiilhan na man kaayoh sa atong mga estudyante.
Ang artikulo, konhunsyon ug preposisyon, sumala sa
makita sa ubus, gitawag kog mga "igkukuyug", - kay sa
pagpatinuud dinha sa ilang kagamitan mga igkukuyug man
gayud silah. Ang artikulo matawag natog "iglalambigit"
nganha sa ngalan;.ang konhunsyon, "igdudugtong" tali-
wala sa duha ka pulung kun duha ka punduk sa mga
puliing; ug arig preposisyon, "ig-uunah" sa mga palung.
Himatngonan dagway ninyoh nga nagsayloh ang kagamitan
sa preposisyon ug sa artikulo.
Ang nombre, nomen kun noun, "ngalan" sa ato;kun
"ipangngalan" ba hinoon, kon sud-ongon ta nga siyah maoy
gamiton aron "pagngalan" sa usah ka butang.
Ang pronombre, "puligngalan" dinhih sa ato.
Ang adhetibo, berbo ug adberbyo, mga ighihiyas sa
nombre. Busah gitawag ko silag "ipanghiyas" didtoh sa
Uluhan X. Ang berbo, kansang kahulugan "pulung", gi-
tawag sa ingon kay siyah maoh man gayud "ang pulung"
nga makahatag ug hinan-ayng kahulugan sa usah ka ora-
UL. VIII MATANG SA MGA PULUNG 59
syon kun sentensya. Kuhaah ang berbo ug mawala gayud
ang mahan-ayong kahulugan niadtong kakuyug nga mga
pulung.
Ang berbo matawag tag "ighihisgut kun ipanghisgut"
bahin sa "suheto o gihisgutan."
Ang adhetibo, "ipangdayandayan" dinhih sa atong ka-
pulungnan; ug ang adberbyo, "ipangbolok" sa ^kalihokari
sa berbo kun sa dayandayan sa adhetibo.
Ang interheksyon maoy pulung nga atong "igtutuwaw
o ipangtuwaw."
Dunay mga magsusulat nga nanggamit lang eLayon -sa
granlatika sa Iningles, Kinatsila kun Linatin, ug sa ingoa
nangbahin sa atong mga pulung sumala nianang mga sum-
bananah. Dili akoh makig-away nianang mga gramatikahalu
hinonoah ako silang gitun-an ug gitahud. Apan kinahang*-
lan natong matngonan nga ang atong pinulungan lahl ga-
yud kanilah, ug busah bantayan ta ang pagsunud kanilah,
aron dili maglibog ang atong oloh.
Sumala lagih sa ikaduhang uluhan, usah sa mga da-
kung lagda sa atong pinulungan maoh ang pagpaibahaw
sa panghuna-huna sa nagsulat kun nagsultih bah^i sa ka-
himoan sa paagih sa atong pagpanultih. Sa ingon niana,
kining paagihah sa pagsuitih suud kaayoh sa Lohika nga
maoy kasayuran bahin sa tul-id nga panghuna-huna. Su-
mala sa Lohika ang tanang mga pulung mapunduk sa duha:
ang kategorimatiko ug ang sinkategorimatiko ; ang ato usab
nga kapultingnan mabahin sa ingon. v
Gitawag pulung kategorimatiko kadtong nagapa|cita
diha sa iyang kaugalingon lamang ug tibuuk kun ^wMkn
nga huna-huna o ideya. Pananglitan: "kabaw, balay, daga|i,r
tawoh." Dayag gayud nga dinha nianang mga pulungah,
nakahuput kitag tin-aw ug tibutik nga ideya. Labut pa»
wala kitah magkinahanglag ubang mga pulung aron pag'
tibutik sa atong huna-huna bahin sa "kabaw, balay, daga.ib
tawoh." Igo na silang mga pulungah, dinha sa ilang mg^
kaugalingon, paghatag nianang tibuuk nga kahulugan.
<5Q MATANG SA MGA PULUNG UL, VIII
Mahimoh nga mogamit kitah ug laing mga pulung aron
idayandayan, apan dili gayud ar6n itibuuk sa ideya bahin
sa "kabaw, balay, dagan, tawoh." Silah tibuuk nang daan,
ato na lang gipanghiyasan pinaagih sa laing mga pulung.
Gitawag sinkategorimatiko ang pulung nga gikan sa
iyang kaugattngon lamang nga dagway dili makahatag ug
tibuuk kun tuman nga huna-huna o ideya; hinonoah, nagki-
nahanglan ug laing pulung o mga pulung aron pagpakita
ug tataw, tin-aw ug tibuuk nga ideya. Pananglitan: "sa, mo,
maki, hi". Daw lubug ug dili tibutik ang ilang mahatag nga
ideya. Aron matibuuk ang ilang mga kahulugan, kinahang-
lang paubanan siiag laing mga pulung. Pananglitan: "ba-
sahon w tawoh' /noadtoh akoh sa Sugbu', ma^t'hudiyo; hi-
tun-an",
Piidh ka Bahin
Pina&ikad ga gisaysay sa itaas ug sa atong paagih sa
pagsulat, mahimoh ug maayong bahinon ang atong kapu-
lungnan sa totoloh; (1) dugukan, (2) iglalanggikit, ug (3)
igkukuyug. Ang nahaunah tugbang sa kategorimatiko, ug
ang nahabilin sa sinkategorimatik6.
Mga panig-ingnan :
(1) Pulung dugukan: tawoh, puspus, pinggan, bata,
.lingkud.
(2) Pulung iglalanggikit: ma — , naga — , mo— -, — on,
— an.
(3) Pulung igkukuyug; sa, kang, ni, si, ang, nga.
Ang pulung dugukan dili sibo sa pulung lintunganay,
Ang Untunganay maoy gamtit nga gigikanan sa mga pulung
dugukan. Pananglitan ang atong "huyatid" gilangkub gi-
kan sa duha ka pulung "huyad, patid"; ug kining duruha
tingalig gikan sa lain pang mga pulung nga tagsay sila-
ba. Ang "huyad" gikan tingalih sa *'hu" ug "yad", ma-
ingon nga ang "ayad" daw gikan» sa "a yad", ang "bayad" sa
"ba yad". Sa samang paagih, maingon ta nga ang "patid"
maorag "pa tid", ingon man nga ang "patak" sa "pa tak",
ang "patik" sa "pa tik", ang "patad" sa "pa tad".
U1_. VIII WATANG SA MGA PULUNG 61
Ang "hu, yad, pa, tid" mga lintunganay; ang "huyad,
patid" mga gamut nga duul; ug ang "huyatid" dugukan.
Sa ingon niana, dakug kalainan ang lintunganay ug ang
dugukan. Kadtoh dili na nato mapu-pu gikan sa lain pa
nga gamut, sanglit usarah may iyang silaba nga nagpailag
lintunganay usab nga huna-huna. Apan kinih ang dugukan
naggikan s,a lain. Ang mga gamut nga dug-ul mahimoh
usab nga tan-awon ingog dugukan, samah sa: "huyad" ug
"patid" diha sa panig-ingnan : kay aron maisip ang usah
ka pulung nga dugukan, gikinahangian ug igo na, nga ka-
nang pulungah nagpadayag ug usah ka tibuuk ug tataw
nga huna-huna. Ug kanang mga gamut nga duiil dunah
nianang hiyasah.
Ang igkukuyug ug ang iglalanggikit sayong ilhon diha
sa sulat, kay ang igkukuyug gibulag pagsulat, ug ang igla-
langgikit gipataput sa dugukan. Ug say6n usab nga ilhon
diha sa ilang kahulugan. Ang igkukuyug nagtudlo lamang
sa suheto sa way pag-usab sa kahimtang niinih, ni mag-
dayandayan, samah sa "si, ang, nga"; silah, nagtudlo la-
mang sa suheto; o silbe ba hinoong taytayan sa duha ka
butang kun kahimtang. Ex. gr. : Basahon ni Pedro, gapus
sa iro, sulat kang Tatoy" ; - diin atong makita nga ang
ni nagpadayag sa kalabutan sa "basahon ugPedro";ang
m, sa "gapus ug iro", ug ang kang, sa "sulat ug Tatoy".
Ang iglalanggikit lahi sa igkukuyug, kay kadtoh nag-
dayandayan man gayud sa dugukang gipataptan. Panang-
litan: "nagdagan, miluksoh, buhaton". Silah nagpasabtit
nga ang kahulugan nga diha sa iyang kaugalingon o huna-
huna lamang, gipun-an sa mga dayandayan: sa "nag" nga
nagpakanaog nianang "dagan" nga huna-huna lamang
nganhih sa kalihokan gayud nga inanam-anam; sa "mi"
nga nagpahibaloh nga ang "luksoh" humanah mabuhat;
ug sa " — on" nga nagpailah nga unya sa umaabut ang
gihisgutang "buhat" mamahimoh na. Sa ingon niana, daw
nitaput silah sa ilang dugukan, ug busah gilanggikit usab
pagsulat.
62 MATANG SA MGA PULONG UL. VI IF
Kining pagbahinah tin-aw, 'sayon, ug busah angayng
gamiton diha sa atong mga diksyonaryo ug gramatika-
Kining pagbahinah labing maayoh kay sa naandang "parts
01 speeeh" sa Iningles, ubiis ning mosunud nga mga ka-
tarungan...
Kay dili masulud nianang naandang parts oj speeeh
ang atong: "na, ma, ga, mo, in, hi" — ^Asah , man nato
silah ibutang? Ang "sa, nga", ^unsah man? ^preposisyon,
konhunsyon, relatibo? Susihah ug sulayih. Busah ang ato
dili tukma sa ilahah.
Labut pa, sumala sa ikaduhang uluhan, ang mga
pulung dugukan mahimong nombre ug berbo. . Ug wala
gayud kitay lunsayng adhetibo. Kon diii ka motooh ni-
inih, sulayih paghinumdum ang imong mga gitoohang ad-
hetibo, ug mahimoh ang pagpakita nga silang tanan
naggikag dugukan nga ambut berbo kun nombre ba. Sa
laing pagkasultih, ang 'ilang parts of speeeh dili tukma
sa ato, maingon man nga ang ato usab dili tukma sa
ilah. Nan, ^nganong isul-ub man gyud nato kanang seni-
na sa gramatika sa Iningles, Kinatsila o Linatin, nga
dili man siyah mohaum kanato?
Si Pari Manuel Arellano, ang inilang *tagsulat
sa Gramatiea Griega, sa panid 26 niinih, miingon: "Pi-
naagih sa ilang kahulugan mabahin ang mga pulung sa
totoloh ka matang: Nombre, pulung maghahatag kahu-
lugan sa "maoh" diha sa iyang kaugalingon ug ingon
man sa iyang mga hiyas; Berbo, pulung maghahatag ka-
hulugan sa "maoh" diha sa kalihokan; ug Partikuld, pu-
lung maghahatag kahulugan sa "maoh" diha sa nagka-
lainlain niyang mga kalabutan."
Kining pagbahin sa kapulungnan nga gihimoh ning
makinaadmanong dominiko, maagid-agid gayud sa ako;
ang nakalain lamang maoh nga iyang gibahin ang kate-
gorimatiko sa duha: Nombre ug Berbo; ug ang sinkate-
gorimatiko wala niyah bahinah; samtang ang sa ako wala
magbahin sa nahaunah, sa ikaduha hinoon. -Siyah may
UL. VIII MATANG SA MGA_ PULUNG 63
katarungan kay sa Griyego ang nombre ug ang berbo
managlain man gayud; samtang sa Binisaya dili man,
sumala sa Uluhan II ug sa ubus. Ang atong mga sin-
kategorimatiko gibahin ko sa duha, tungud sa paagih
nato sa pagsulat; ang nban gipataput sa mga dugukan,
ug ang uban wala.
Ang Kahapsay ning Pagbahinah
Kanang naasoy nang totoloh ka matang hapsay, kay
haum gayud sa atong pinulungan; wala magkayamukat,
hinonoah tin-aw. Ang iglalanggikit ug ang igkukuyug
sayori kaayong ilhon. Mahimoh nga ang atong mga dik-
syonaryo ug gramatika maggahin ug bahin alang sa pag-
hatag ug katin-awan sa ilang mga kahulugan, ug sa
pagtudlog unsaon silah paggamit. Kinih silah dili kaayoh
daghan; apan sanglit ang atong pinulungan "agglutinative"
o madinugtongdugtongon man, gikinahanglan ang maa-
yong pagsabut kanilah. ^Gibuhat ba kinih ,sa atong mga
magsusulat .sa mga diksyonaryo ug gramatika?
Unya isunud ang mga pulung dugukan. Sublion k;o
pag-ingon nga silah diH nato kanganlag nombre, berbo
kun adhetibo; kay ang tinuud silah dugukan ra kun
ihought forms. Kining dagwayah sa kahuna-hunaan usa-
hay atong ipatugbang sa usah ka butang diha sa iyang
kaugalingon, ug siyah may pagkanombre na sa mga Oro-
panhon; usahay atong ipatugbang sa panglihok sa ma-
ong butang, ug siyah may pagkaberbo na kun adberbyo
kun adhetibo ba hinoon.
Aniay mga panig-ingnan: Ang dugukau "mananap",
kon ipatugbang ta sa butang diha sa kinaiyahan, maoy
usah ka nombre o nawn; apan kon idapat nato siyah
diha sa kalihokan sa maong mananap, makabaton kitah
sa "minananap" nga maoy usah ka adberbyo, o sa
"nagminananap" bjerbo, o sa "mananapnon" adhetibo.
Laing dugukan: "unud". Gikan kaniyah makabaton ki-
Uih sa "undanon, unudnon" mga adhetibo, "unuran''
nombre, "naunud, gipang-undan" berbo, "pagpang-unud"
64 MATANG SA MGA PULUNG UL. VI H
berbo kun adberbyo. Gikan sa laing dugukan: "tuig",
may "mituig na, gitinuig, tuignon, matuiganon". Aniay
giilah sa uban nga mga adhetibo konoh: "anindot, ta-
hum." Apan kon pakuyugan mo silah sa mga iglalang-v
gikit, makabaton kitah sa: "minindot, mitahum" mga
berbo na; "inanindot, tinahum" nga paagih-adberbyo;<
"kamaanindoton, katahum" mga nombre. Busah labing;
maayoh nga tawgon silang dugukan o thought-forms, nga
human pataptih sa mga igialanggikit makabaton na un~
ya sa nagkalainlaing hiyas sa mga Oropanhon.
Aron mailah gayud nga wala kitay tinuud nga ad~
hetibo, angayng hinumduman nga sumala sa Iningles»
Kinatsila o Linatin, ang adhetibo ganiiton aron pagha-
tag ug bolok sa nombre o sa katumbas niinih; dili ga-
yud mahitabo nga ang nombre na hinooy mohatag pang-
biyas sa adhetibo. Kining lagdaah giyatakan sa atong
pinulungan. Pananglitan: "balay nga puti, puti nga ba-\
lay, — pulus maayong Binisaya; apan diha sa ikaduha»
ang konoh adhetibo nga "puti" 'maoy gipanghiyasan sa
konoh nombre nga "balay". Busah ang "puti" dili tinu-
ud adhetibo; hinonoah, tumbas siyah sa "balay", kay
mabalibalih man silah. Dili pud silah pulus nombre,
kay ang nombre dili man ighihiyas ug nombre, kon dib:
man ugaling sa* kanunay, sa masabug ug sa kadagha-
nan. Busah labing maayoh nga tawgon lang silag mga
pulung dugukan o thought-forrns.
Balikah pagbasah ang Uluhan II bahin sa adhetibo
ug berbo.
ULUHAN IX
ANG MGA PULIGNGALAN
Dili Supak sa Bag-ong Pagbahin
Dili lamang nato hisgutan dinhih ang kagamitan sa
mga pulung dugukan nga tugbang sa nombre. Silah ma-
sayon kaayoh, wala magkinahanglan nga usbon ang ilang
dagway. Igo na nga paubanan silah sa angayng igkiir
kuyug, aron pagpadayag sa ilang kalabutan sa ubang
mga pulung. Busah moadtoh lang dayon kitah sa mga
puligngalan kun sa mga dugukang tugbang sa pulignga-
lan.
Dili kining mga puligngalan supak sa bag-ong mga
matang gihisgutan sa miaging uluhan; kay sa pagkati-
iiuud mga pulung gayud silang dugukan, samah sa uban.
Busah mahimoh usab silang berbo, adhetibo, ug uban
pa. Pananglitan: "akoh, nangakoh, giakoakoh, gipanga-
kohan, maakohon; ikaw, naikaw, nag-inikaw; siyah, gipa-
kasiyah, giiyah, panag-iyah."
Tinuud hinoon nga ang mga puligngalan labing ^hing-
pit kay sa ubang mga pulung dugukan, kay silah ra may
nagbaton ug nagkalainlaing dagway nga -hapit mosibo
sa mga "inOeetional" kun malinubaylubayong pinulungan.
Ug dili lisud pangitaon ang katarungan niinih, kay ang
mga puligngalan ugud malagmit man kaayong gamiton;
busah maoy nahingpit pag-ayoh.
Kon atong isipon ang "aleph" sa mga Ebreyo ug
mga Arabe, nga wala nato isulat kun himoig ilhanan,
silah ang mga puligngalan tagutloh gihapog mga konso-
nante. Psnsnglitan: "akoh, ikaw, siyah, kitah, ' kamih,
kamoh, silah" ;— tagutlog konsonante nga maoh ang: " 'kh,
'kw, syh, kth, kmh, kmh, slh." Usah ka makapahibulung:
nng mga puligngalan nga Ebreyo nga tugbang sa "akdh,
66 PULIGNGALAN UL. XI
ikaw" nagsugud gayud sa "aleph." Lain kining kataru»
ngan nga makadason sa paggamit sa katapusang "h",
kon buut kitah mosubay sa kinaiyah sa atong pinulu-
ngan.
Ilang Kahulugan
Ilakip ta lang dinhih pagsusih ang gitawag artiku!6
"ang", nga sa ubus kong pagsabut dili artikulo ni rela-
libo, bisan hinoon dunah siyah sa ilang kagamitan. Sa
akong bahin, siyah gilangkub gikan sa duha ka puhng:
"a" ug "nga". Ang nahaunah gikuha tingalih gikan sa
tuwaw sa bata nga bag-ong nagtoon pagsultih, tuwaw
nga iyang gigamit aron ang iyang ginikanan o magba-
bantay motan-aw sa butang butit niya ipatan-aw. Busah
ang "a" nagdalah sa kahulugang: "kana". Ang "nga"
silbeng nagtudlo sa maong butang gipatungnan; silbeng
nagsumpay sa suheto o gihisgutan ug sa obheto o hi-
tungnan; daw nagdugtong sa "a" ug sa butang gitudlo.
Busah ang kahulugan sa "ang" maoh: "kana — ^nga,
kadtoh — nga". Pananglitan: "Ang kahoy— kana nga ka-
hoy; ang tawoh — kana nga tawoh." Busah dili siyah si-
bo gayud sa artikulo. Ug gikan dinhih makita nato nga
magamit siyah ing6g relatibo. Ex. gr.: "Ang nagpatay
kang Pedro mikagiw— kana (kadtoh) nga nagpatay kang
Pedro mikagiw. Si Huwan ang nagpatay kang Tomas
nakabuhi — Si Huwan kadtoh nga nagpatay kang Tomas
nakabuhi."
Niay laing mga pulung nga nagdalah usab sa ma-
ong "a— "; tun-an ta silah, ug molutaw gihapon ang
gihisgutan na niyang kahulugan:
"Ananangkil"— gikan sa "a-nang-sangkil", samah nga
ang "nanaral" gikan sa "nang-taral", sumala sa
lagda nga" igkita didtoh sa Uluhan XX; busah
* nagkahulugan siyag: kana o kadtong may bata-
san sa pagsangkil.
"Amumunggut" — linangkub sa "a-mang-punggut, a-
ma-munggut, amumunggut". Ang pagbalbin sa
UL. IX PULIGNGALAN 67
"ma — " ngadtoh sa "mu" gipasandig sa atong
batasan sa pagsubli sa unang silaba sa dugu-
kan. Ang iyang kahulugan: kana o kadtong
may batasan sa pagpunggut.
"Amamaleyw"— gidugtong sa: "a-mang-baleyw, ama-
maleyw"; kahulugan: kadtong may batasan o
bisyo sa pagbaleyw.
"Aninipot"— -gikan sa; "a-ning-kipot"; ug iriay kahu-
lugan nga: kadtong nagkipotkipot" ; nga gipasikad
sa iyang nagkidlapkidlap nga sigah.
"Anunugbah" — gilangkub sa: "a-nang-sugbah", kay
kanang mananapah lagmit mang mahasugbah sa
kalayoh, tungud sa iyang batasan sa paghas-
mag niinih.
Dili lang nato isaysay ang mga kahulugan sa "akoh,
ikaw, siyah kamih, kamoh ug silah", kay dili silah ma-
kalibog kanatong mga Bisaya. Apan kinahanglang mo-
hisgut kitah sa dinaklit bahin sa puligngalan nga kitah,
nga matawag nga ato gayud,— kay wala man siyay tug-
bang diha sa Iningles, Kiriatsila, Linatin, ug hangtud
gani diha sa Griyego.
^Diin man siyah gikan? ug ^nganong nagkah.ilugan
man siyah sa ingon? — Gitoohan ko nga siyah linangkub
gikan sa duha ka pulung nga Ebreyo, ug nga kiniy na-
kahatag sa kahulugan niyah dinhih kanato. Aniah:
Ang inebreyo sa atong "akoh": "anokhih, anokhih,
ani', ug ang alang sa atorg "ikah, ikaw": "attah". Su-
mala niadtong paagih nga gisulayan ko pagpakita nga
maoy 'matuud nahmabo diha sa Dilang Ebreyo ug sa ato,
didtoh sa Uluhan XXI, ubus: Tag, Tig— , - ang minubu
nilah nga "ta— , — tah" tugbang sa atong "ta— , — tah"
diha gayud sa dagway, kagamitan, ug kahulugan.
Ang mga Ebreyo hinoon sa ilang pagmubu sa "anok-
hih", wala mogamit sa " — khih" ; kongdili sa " — ni, — i".
Apan inaoy pinobre kong pagtooh, nga mahimoh nga mo-
tipas kitag dyutay sa ilang naandang paagih, bastah la-
68 PULIGNGALAN UL. jX
mang nga nasuhd lang ta gihapon sa lintunganay o punu-
ang mga lagda sa Ponetika.
Kon atong langkubon ang ilang "khih" (akoh) ug
"tah" (ikaw), ug kon hatagan tag kasayon ang paglitok*
silah mahimoh nga: "khihtah - kitah". Sa ingon niana, siyah
(ang "kitah") samah nag kahulugan sa "akoikaw, akoh
ug ikaw". ^Dili ba kiniy kahulugan karon sa atong "kitah"?
Malagmit ang atong kaigsoonan moingon: Ikaw ug akoh,
kitah gayud nga duha maoy magbayad sa utang.
Sa ubus kong paghuna-huna, kanang katin-awanah ma-
ayoh na lang; apan kon may dili mahimuut kaniyah,
may lain nga daw nahisubay na gayud sa Ebreyo. Ang
"K" sa Ebreyo nagkahulugag : "ingon, samah"; ang " — i"
minubu sa ilang jtugbang sa "akoh"; ug ang "tah" gikan
sa ilang "ikah". Kon tibuk-on kining totoloh, hibatofian
ang: "Kitah"; ug siyah magkahulugag: "maingon dinhih
kanako ug kanimoh." Sa ato pa, samah ra akoh ug ikaw,
kun lakip akoh ug ikaw. Ug anha gihapon sangko sa
atong "kitah".
Sa pagkakaron igo na kana, matagbaw ka, hinigug-
mang magbabasah, kun dili; ug padayonon ta pagsaysay
ang mga kaso ug ang kahulugan sa mga dagwayng
' pinu-pu gikan kanilah; ug pundukon ta silah sa duha:
(1) "ako-nako-ko; imoh-nimoh-mo ; iyah-niyah; ato-
nato; amo-namo; inyoh-ninyoh: ilah-nilah".
(2) "kanako, kanimoh, kaniyah, kanato, kanamo,
kaninyoh, kanilah."
Ang naah sa unang punduk mga henitibo o posesibo,
nga nagpailag kinsay tag-iyah o gigikanan. Pananglitan:
"ako nga basahon. iyah nga sapin". Dinhih gipailah ang
tag-iyah sa basahon ug sa sapin. Ang mga porma: "ko,
mo", mga minugbu lamang sa "ako, imoh." Ang mga
porma: "nako, nimoh", gilangkub sa: "na-ako, nako;
na-imoh, nimoh." Busah sitah matawag nga mga berbo,
sa panahong perpekto, sa paagih nga tunga-tunga,— nga
hisgutan didtoh sa mga mosunud nga uluhan.
UL. IX PULIGNGALAN 69
Angayng matngonan nga alang sa mga Bisaya, ang
ablatibo ahente sa Kinatsila ug sa Linatin giisip nga
posesibo, kay sa pagkatinuud ang ahente o tagbuhat ma-
6h may tag-iyah sa iyang gibuhat. Busah moingon ki-
tah: "Gitukud nako; akong gisulat; gibunalan ko." Itan-
di niinih: "Gitukud ni Pedro; gibunalan ni Pedro." Ug
dayag gayud nga ang igkukuyug nga "ni" nagpailag
kinsay tag-iyah, samah sa: "basahon ni Pedro, balay ni
Simon."
Ang katarungan sa mga Katsila, nganong gibutang
nilah sa "ablatibo" ang ahente kun tagbuhat maoh nga
ang kalihokan niinih daw migula sa nagbuhat, mipahi^
layo kaniyah; ug maoh kiniy kahulugan sa pulung "ab-
latibo". Apan ang panan-aw sa Bisaya maoh kinih: ang
kalihokan o buhat sa nagbuhat iyah gayud sa maong
tagbuhat; kay binuhat man niyah, busah iyah. Busah
usab siyay dayegon kun tamayon, tungud sa kaayoh
kun kadautan niadtong buhat nga iyah. Busah upud gi^
butang siysh ^sa "henitibo" kun sa gigikanan, o "pose-
sibo" kun sa tag-iyah. Haiy labing, maayoh ning duha
ka panan-aw, ang magbabas«h ang mag-igo.
Ang ikaduhang punduk, sa ubus kong pagsabut, gi-
langkub pag-ingon: "ka-nga-ako, kang-ako, kanako; ka-
nga-ilah, kang-ilah, kanilah." Ang kahulugan sa "ka"
agig-agid sa butang" sa paaging 'hanap, lubug ug labing
lapad. Kinih gitoohan ko nga maoy matuud nga kahu-
lugan sa "ka" diha sa tanang kagamitan niyah. Panang-
litan: "katahum — ^butang tahum; ang kabuutan dalay-
gon — 'ang butang buutan dalaygon; kahimoan — butang
nga himoan; ikabagay — butang nga gamiton sa pagba-
gay." Busah ang kahulugan sa: "kanako— butang nga
ako; kanilah — butang nga ilah." Sa laing pagkasultih:
"butang nga may kalabutan nako; -butang nga may ka-
labutan nilah;"— sumaia sa giasoy sa itaas bahin sa "ang,
a-nga".
Sumala ning pagsaysayah, silah (ang sa ikaduhang
punduk) tugbang sa mga kasong akusatibo, ablatibo ug
70 PULIGNGALAN UL. IX
datibo sa Linatin ug sa Kinatsita, kun sa obheto di-
rekto ug indirekto sa Iningles. Ex. gr.: "Nagbunal ka-
nimoh, gihatag kanako, gikan kanilah, palayo kanamo,":
Itandi sa: "Nagbunal kang Tomas, gihatag kang Pedro,
gikan kang Simon, palayo kang Ines." Itandi pa gaytid
niinih: "nagbunal sa iro, gihatag ngadtoh sa iro, gikan
sa iro, palayo sa iro." Sa nanghiunah ning tol6h ka
punduk, naah sa akusatibo ang "kanimoh, ete"; sa ika-
duha, naah sa datibo ang "kanako, ete"; ug sa nang-
hibilin, naah sa ablatibo ang "kanilah, kanamo, ete".
Pildh ang mga Kaso sa Binisaya
Dili maoy ipasabut dinhih ang. mga matang sa ka-
labutan (relasyon) sa mga pulung gigamit kuh gamiton
suhd sa usah ka orasyon, kay silah managsamah diha
sa tanang pinulungan; ang buut ipasabut dinhih maoh
ang pag-isip sa nagkalainlaing dagway kun porma sa mga
pulung aron pagpadayag ning nagkalainlaing kalabutan.
Sumala sa nakita na sa itaas, silah toloh: (1) ang
maong pulung dugukan "akoh, ikaw, siyah", — nga sibo
sa nominatibo; (2) ang sa pagpanag-iyah "ako, nako,
ko; imoh, nimoh, mo" — nga sibo sa henitibo o posesibo;
ug (3) sa ubang kalabutan '.'kanako, kanimoh, kani-
yah" — nga sibo sa akusatibo, datibo ug ablatibo. Dinha
makita usab nga ang mga puligngalan lamang ang du-
nah kanilah; kay ang ubang mga dugukan pinaagih man
sa mga igkukuyug "si, ni, kang" bahin sa mga proper
names, mga ngalan nga dili gay ud usbon diha sa iyang
dagway o porma; kun sa naatas nga "sa" ug usahay
"ug" bthin sa ubang mga pulung dugukan nga dili gi-
hapon usbon ang panagway.
Aron pagdason ning giingon ko nga dunah lamang
kitay toloh ka nagkalainlaing porma nga nagpadayag sa
nagkalainlaing kalabutan sa mga butang, ubus sa naan-
dan ta nga pagsud-ong kanilah, tun-an tag makadiyut
ang mga igkukuyug sa mga proper names: Pedro, Juan,
Mariya, Siiah toloh ra usab: si, ni, kang.
UL. IX PUL1GNGALAN 71
Nagtooh akoh nga silah gipu-pu gikan sa mga dagway
sa puligngalan: "siyah", - ang gamiton aron paghisgut sa
laing tawoh, ang gitawag dagway alang sa "tereera persona
o third person". Ang paggamit ugud sa mga ngalan: Juan,
Pablo, Marta, - malagmit nga anha mahimutang sa "ter-
eera persona". Aniah:
siyah - si(yah) - si Pedro
niyah - ni(yah) - ni Pedro
kanako - kang(ako)- kang Pedro
Kanang "kang" masayon sabton, kay arig "kanako", su-
mala sa itaas gilangkub gikan sa "ka-nga-ako, kang-ako,
kanako". Busa ang "si" alang sa nominatibo, ang "ni" sa
posesibo, u*g ang "kang" 'sa laing mga kalabutan. Kinih gipa-
sikad sa mga kaso sa "si-yah, ni-yah, kan-iya."
Apan dili kana ang nahitabo niadtong gitawag eom-
mon nouns: manok, kabaw, kanding. ^ala silay linaing
dagway alang sa posesibo. Niah:
(1) (2)
Ang manok Manok . - nominatibo
sa manok ug manok - alang sa ubang kala-
s butan
Ang unang punduk alang sa paaging dayag, ug ang
ikaduha alang sa paaging lubug. (Basahah: Uluhan XXII.)
Pananglitan: "Ang manok may piso (nominatibo). Nagpa-
tay sa manok, nagpatay ug rrtanok.; itlog ug manok; gidalah
sa manok, gidalah tig manok; gidalah ngadtoh sa manok,
gidalah ngadtoh ug manok; - alang sa ubang mga kalabutan.
^Nganoh man kinih? - Sa pinobre kong pangisip, kay
alang sa atong mga katigulangan, ang mga mananap nga
walay salabutan ug labinah ang mga butang waykinabuhi
(batoh, puthaw, mutya), sanglit dili mga "persona", dili
gayud makapanag-iyah. Ug sa ing6n niana? alang ning
pundukah sa mga butang, wala silay gigahin nga pormang
linain. Walay linaing dagway alang sa henitibo o posesibo
kun sa pagpanag-iyah, kay dili man lagih kining mga bu-
72 PULIGNGALAN UL. IX
tangah makapanag-iyah. Gitoohan ko nga kining huna-
hunaah sa atong mga ginikanan subay sa mga dagkung
lagda sa mga balaod sa tibuuk kalibutan.
Sumala ning mga pangatarunganah, ang gidak-on sa
batoh, dili gaytid iyah sa batoh, naah lamang kaniyah;
ang gibug-aton sa puthaw, dili gayud iyah sa puthaw,
naah lamang diha sa puthaw; ang kabugnaw sa iro, dili ga-
yud iyah sa iro, naah lamang diha kaniyah.
Busah kon walay matuud nga panag-iyah diha kani-
lah, kana silang mga kalabutanah, naah mahisakup sa
ikatolong punduk o matang. Ug tungud sa kadaghan na sa
mga dagway sa huna-huna suhd ning pundukah, ang usah
ka igkukuyug "sa" kun "ug" dili igo sa paghatag ug lan-
tip o tataw nga laraw. Gikinahanglan 'nga pakuyugan si-
yag laing mga puhng aron pagtudlo niinih o niadtong dag-
wayah sa kalabutan nga buut nato ipasabut.
Laing sangpntanan ning dyutay tang pagsusih, maoh
nga ang ikaduhang kaso sa Sinugbuanon, labing maayoh
nga tawgog "posesibo", kay kinih laging ikaduhang matang
nagpailah sa tag-iyah, nagpalutaw man gayud sa kapanag-
iyahan, ug dili sa kagikanan nga maoy gipaibabaw sa
"henitibo".
Sumala ning pangbuna-huna nga ato karong gihisgu-
tan, ang pagkagigikanan lamang diha sa mga iro, kanding
ug ubang mananap nga waysalabutan, ug labinah diha
sa mga waykinabuhing bat6h, bulawan, salapi, - dili igong
hinungdan nga silah tawgon na o ilhon nang "tag-iyah" ni-
adtong naggikan kanilah, ug busah kinih silah dili mahi-
mong ibutang sa kaso "posesibo"; hinonoah siyah, ang
pagkagigikanan, usah lamang ka dagway niadtong mga
kalabutan sa ikatolong matang o kaso natong mga Bisaya.
Gitoohan ko nga ang Tinogalog usab dunah lamay
toloh ka kalabtanong panagway, bisan pa nga ang Nationat
Language Grammar ni Dr. Panganiban mihatag ug limah
ka kaso: nominatibo, henitibo, datibo, akusatibo, ug abla-
tibo. Subay sa maong han-ay, iyah silang gipaunhan ning
UL. IX PULIGNGALAN 73
mga igkukuyug: "ang, ng, sa, ng o sa, ng; - si, ni, kay,
kay, ni; - sina, kina, kina, kina, nina".* Maagid-agid ra usab
ang nahitabo sa mga puligngalan, nga dili na lang nako
dinhih hisgutan aron dili na kaayoh kinih mataas.
Ang si sina - mahingalanon
ng ni kina - mapanag-iyahon
sa kay nina - mapanglabuton
Kinih dili ikahibulung, sanglit, ang Tinagal6g ug ang
atoah, pinulungan man nga magsoon. Ug kanang paggamit
sa limah ka kaso, maoy usah ka pagpahaiim sa ato dinha
sa Latin.
Lain kining kalainan sa ato ug sa Kinatsila o Linatin.
Balikon ko pag-ingon: Wala kitay daghang porma; busah
moabut usahay ang kalubug diha sa atong pagsultih. Ex.
gr.: "paghalad sa kasingkasing ni Hesus; siyah gihatagan
sa iring sa bata", - makalibog kay mahimong sabton: "pag-
halad ngadtoh sa -, paghalad nga gihimoh sa— ; siyah gi-
hatagan sa iring nga iyah sa bata, ang iring mihatag ka-
niyah sa bata, ang bata mihatag kaniyah sa iring." Gi-
kinahanglan ang 'dakung pagbantay; ang paggamit sa mga
pulung: "ngadtoh, diha, gawas, ubus ete." - makatabang
usahay paghatag katin-awan.
Usa pa nako tapusah kining Ikasiyam nga Uluhan,
hubaron ko dinhih ang pipilah ka pulung ni Pari Zapletal,
o. e, p. 3: "Makita ang dakung kanihit diha sa deklena-
syon sa nombre, sa ingon nga ang Dilang Arabe, nga
maoy gitoohang labing datu sa mga pinulungang Semita,
nagpakita lamag toloh ka kaso." Ug sa panid 37, mipa-
dayon ang ma6ng makinaadmanon: "Sa sinugdan aijg Di-
lang Ebreyo nagbatog tol6h ka igtatapus aron pagpailah
sa nominatibo, henitibo ug akusatibo." Maagid-agid ga-
yud sa ato.
ULUHAN X
ANG MGA IPANGHIYAS
Matuud nga Kinaiyah
Ang usah ka butang, ang suheto o gihisgutan, rnahi*
moh nga butangag mga hiyas sa duha kapaagih: lumai
Iabay ug malungtaron. Ang lumalabay gihimoh pinaagihi
sa berbo nga nagpailah ug mga kalihokan, ug ang mai
lungtaron sa adhetibo; kinih sa kasagaran. Sa lamg mg|
pmulungan, maorag dakug kalainan ang berbo ug amj
adhetibo, apan sa Binisaya dili dakug kalainan; kay sa?
pagkatmuud silah naggikan sa maorang pulung dugukar*
ug nagdalah sa maorang mga iglalanggikit.
Giingon ko nga sa kasagaran, kay ang mga dagway
sa atong mga ipangbolok nga tugbang sa berbo ser sa
Kmatsila kun sa to he sa Iningles, sanglit nagpailah mag
kahimtang sa pagkamaoh, lagmit mga malungtaron: Ex.
gr.: "nabagay, nagun-ob, madaku, mamagtutudlo." Mga
porma silah nga naah mahimutang sa dagway nga Tunga-
tunga. "■
Dili kinih makapahibulung, kay bisan sa Kinatsila o
Inmgles ang "atributo" sa berbo ser nombre man kun
adhetibo. Sa mgon niana, ang atong "nabagay, namaes-
tro" - sibo sa ilang nombre o adhetibo sa mga Oropanhon
Busah mga panghiyas silah nga malungtaron. Apan ang
mga dagway nga hagpailag kalihokan, mga ighihiyas nga
lumalabay.
Sumala sa makadaghan na hisgutih, ang hapit tanan
kon dih man ang tanang pulung dugukan, mahimong ber-
bo ug adhetibo. Ang katarungan niinih molutaw gikan ning
dyutayng pagpalandong: Ang mga pulung ugud nga dugu-
kan nagpailah mag pipildh ka bolok sa pagkamaoh ug
busah mahimoh nga ipanghiyas silah, o sa paaging lumala-
bay ug dunah na kitay berbo, o sa paagih ba nga ma-
lungtaron ug dunah na kitay adhetibo.
UL. X !PANGH1YAS 75
ANG MGA PANAHON SA BERBO
LARAW
sa
NAGKALAINLAING BOLOK SA KAUHOKAN
_Mga Matang sa Kalihokan
Mapa!ihokon o Akliboh
Tunga.tunga
Mapaantsson o Pasiboh
»
Giisip
Giisip
nga^
nga
gihimoh
himoon
pa
pa
Giisip J Giisip
nga | nga
nahimoh I gihimoh
na [ pa
Giisip
nga
himoon
pa
Giisip
nga
nahimoh
Giisip
nga
gihimoh
pa
Giisip
nga
himoon
pa
Giisip
nga
nahimoh
maka.
mo...
mama.__;nana
naka.,
mag
ma.i?a __
mang__.
magka__
magpa..
\
ipa
ma
mama__
an
on
gi~~
ftina_.__
gika
i__an
gipo
gipapa...
na
nana
na__an
nana.. an
ig-~
iga
paga_.an
paga._en
76 IPANGHIYAS UL, X
Saysay Bahin sa Laraw
Angayng hibaloan sa magbabasah nga aron dili kaayoh
masamok ang laraw, ang kadaghanan sa mga iglalanggi-
kit wala ibutang pagtuyu suhd kaniyah. May linaing lis-
tah sa mga iglalanggikit didtoh sa may katapusan ning
uluhanah. Dili hinoon mapaniguroh nga nasuhd gayud din-
ha ang tanan, kay silah maoh man lang ang akong gi-
hinumduman. Wala man guy daang listah sa tanang mga
iglalanggikit, nga akong hisayran.
Sumala sa makita, dunay upat ka dagkung kolumna
o ling-on nga gibahin pinaagih sa dinubling linya nga
tindug. Nagdalah silah sa mga pulung uluhan : Panahon,
Aktiboh, Tunga-tunga, ug Pasiboh. s
Ubus sa "Panahon", nahimutang ang'duha ka dag-
kung panahon o tenses sa Binisaya. Silah sibo sa mga
panahon sa Ebreyo. Kinahanglan silang tun-an pag-ayoh
aron makabaton kitag tin-aw nga kahibaloh bahin sa pang-
gamit sa mga berbo. Kining duha ka dakung matang sa
panahon, gitawag kog "Perpekte" kun hingpit, ug "Im-
perpekto" kun dili hingpit o wala pa mahuman.
Ang dagwayng gitawag Panahdng Perpekto nagpasabut
nga ang kalihokan nga iyah sa berbo, nahingpit na, na-
human na; o mahingpit na, mahuman na, - sa walay pag-
pasabut sa mga ang-ang sa maong kalihokan sa berbo;
hinonoah gipadayag siyah sa tiningub, sa tinibuuk. Pa-
nanglitan: "moadtoh, migula", - nagpasabut nga sa uma-
abut nga panahon makabat6g katumanan ang "pag-adtoh",
sa walay paghisgut sa mga ang-ang ning "pag-adtoah";
ug usab nga nahitabo na ang "paggula", sa wala gihapoy
paghisgut sa mga ang-ang sa maong "paggula".
Ug sumala sa matan-aw dinha" sa laraw, kining kali-
hokan nga perpekto, o nahimoh na o himoon pa; apan dili
mahitabo nga siyah gihimoh pa, naah pa sa iyang kali-
hokan. Masayon sabton ang iyang katarungan ; kay sanglit
kining dagwayah nagpintal sa kalihokan sa berbo sa tinibuuk
diha sa iyang pagkanahuman, pagkanahingpit o pagkana-
UL. X IPANGHIYAS 77
tuman, dili siyah makahimoh paghisgut sa kalihokang gi-
himoh pa, - kay kinih dili man tinibuuk.
Sa laing bahin ang Panahong Imperpekto naghisgut nga
ang kalihokang iyah sa berbo gihimoh pa, wala pa mahu-
man; busah dili sa tinibuuk, hinonoah sa binahin, inang-
ang. Pananglitan: "nagakaon, magatudlo", - nagpasabut nga
sa panahong gihisgutan, ang "nagakaon" dinha pa sa iyang
p agkaon, ug ang "magatudlo" mohimoh pa unya sa bu-
hat sa pagtudlo, - apan pinasabut kanunay dili sa tiningub
o sa tinibuuk kongdili sa binahin, inang-ang-
Ug sanglit, pinasikad sa iyang kanaiyah, ang panahong
imperpekto nagpailah man sa kalihokan nga gihimoh pa
suhd sa panahong gihisgutan, 6 pagahimoon pa unya; - dili
gayud usab mahitabo nga siyah magpasabut sa kalihokang
nahimoh na, kay kinih siyang iihokah nahuman na, nati-
butik na man, ug ang imperpekto lagih mahitungud man
sa kalihokang binahin ug dili tinibutik.
Kon tandion kanang duha ka dakung panahon, ma-
kita nga bisan ang Perpekto walay alang sa ling-on sa
mga "gihimoh pa", kinih gitapahan sa Imperpekto nga
dunah nianang ling-onah; ug ang sangputanan maoh: dunah
kitay mga dagway nga alang sa totoloh ka ling-on gayud-
Sa ingon niana, may ikatugbang kitah sa toloh ka pana-
hon sa mga Oropanhon: ang sa karon, ang sa umaabut
ug ang sa miagih. Kinahanglan hinoon nga bantayan ga-
yud sa kanunay ang ilang mga kalainan.
Maayoh nga matngonan ug bantayan kanunay nga
kining atong Perpekto ug Imperpekto, ingon man ang mga
maorag ngalan nga panahong Ebreyo, dili sibo nianang
mga samag ngalan nga mga panah6n nga Linatin, Ki-
natsila ug Iningles. Ang pagpatukma ug pagtandi-tandi
ning mga panahonah, malagmit nga makapalibog sa oloh.
Lahi man ugud siiag mga sukaranan sa ilang pagbahin-
bahin sa mga pahahon, ingon sa makita ra unya didtoh
sa ubiis.
Pananglitan ang atong mga Perpekto "ma~- , mo — "
78 IPANGHIYAS UL. X
dili man sibo sa ilang "Future Perfect o Futuro Perfecto",
Sulayih lamang ang paghubad kanilah ngadtoh sa Ining-
les o Kinatsila, ug makita mo dayon nga silah dili sakup
sa Perpekto niinih kanilah. Hinonoah ang atong "maka — "
labing duul sa mga Perpekto sa mga Oropanhon, sumala
sa mabasah didtoh sa Uluhan XX, apan lahi silah gihapon.
Ang atong Imperpekto , dili usab sibo sa ilang Imper-
pekto, kay ang "pag — , pang — " sakup man sa atong
Imperpekto; ug ang maong "pag — pang — " dili gayud ma-
hubad ngadtoh sa Imperpekto sa mga Oropanhon. Ang
ato hinoon nga "maga — , naga — " daw sibo sa Progres-
swe Tenses sa mga Ingles, apan nga makita gihapon didtoh
sa ubus nga silah dili tukma.
Sa ingon niana, sa pagkakaron, ang labing maayoh
nga buhaton maoh ang pag-atiman lamang sa mga ka-
tin-awan nga akong giasoy sa itaas, aron kalikayan ta
kanang kagubtit sa oloh. Pasagdan ta lang usa silah bahin
sa panahon. Atimanon ta gayiid ang atong kaugalingong
paagih sa pagpanabut ug pagtan-aw. Ug sa hinayhinay
sa molutaw ug matataw na unya nato ang atong pangla-
raw, dili na kitah unya maglisud pagsabut sa kalainan
sa atong panahon ug sa ilahah sa mga Oropanhon.
Sa ling-ong gitawag Aktibo makita ang mga iglalang-
gikit nga gamiton kon ang suheto o gihisgutdn maoh ang
tagbuhat sa kaiihokan sa berbo. Busah tawgog aktiboh
ang mga iglalanggikit nga mapalihokon. Pananglitan: "Si
Tomas milingkud," - diin ang gihisgutan (si Tomas) maoy
milingkud, o maoy tagbuhat sa lihok nga paglingkud.
Ang Pasiboh o mapaantuson, sa mga iglalanggikit
nga gamiton kon ang suheto maoh ang nagdawat sa gibu^
hat, kun hitungnan sa kalihokan sa berbo. Pananglitan;
"Si Tomas gibunalan",-^diin ang gihisgutan (si Tomas)
maoy nakadawat sa bunal.
Ang Timga-tunga, sa mga iglalanggikit nga gamiton
sa higayon nga (1) ang berbo may pagkaaktiboh, o kon
ang suheto maoh ang tagbuhat ug ang hitungnan sa ka^
UL. X IPANGHIYAS 79
lihokan sa berbo; busah gitawag siyag tunga-tunga. Ki-
nih maoh ang Middlle Voice o Voz Media sa mga
Griyego; ug kitah dunah niinih< Apan dunah pa gayud
kitay laing Tunga-tunga, (2) nga nagpasabut lamang nga
ang suheto mahitunghaan o nahitunghaan, manaah o na-
naah na sa usah ka kahimtang, sa walay paghisguthisgut
ug kalihokan.
Mga panig-ingnan : (1) "Nagakadaku ang hubag", - diia
ang gihisgutan (hubag) maoray nagakadaku ug maorah puy
gisangkuan sa kadaku. (2) "Nabuak ang tadyaw; mana-
nambal si Pedro/' - diin ahg suheto (tadyaw) nanaah sa
kahimtang sa pagkabuak, ug ang suheto (si Pedro) manaah
unya sa kahimtang sa pagkamananambal.
Mga Ilhanan sa mga Panahon
Ang dyutayng pagtoon sa maong "Laraw" makapa-
kita nga ang matawag tang iglalanggikit nga ilhahan ga-
yud sa mga dagwayng Imperpekto maoh ang "ga, gi".
Ang "ga", sa Aktiboh; »g ang "gi", sa Pasiboh. Kadtong
mga dugukang nagdalah kgnilah, bisan pag gipakuyugag
laing iglalanggikit, naah sa Panahong Imperpekto. Ex. gr.:
"naga, nag; paga, pag; gi, gina". Maorag nahigawas niinih
ang "maig — , mamag — ", kay naah man ibutang sa mga
Perpekto, ug nagdalah man silah sa "ga— -". Apan artg
tinuud maoh nga silah mahimong tan-awon nga Perpekto
ug Imperpekto. Perpekto, kon ang "ig — , mag — " isipon
nga gipataput sa usah ka nombre, ex. gr.: "ma-igpupus-
pus", sa ato pa, "mabutang gamiton sa pagpuspus"; ug
dayag na ang iyang Pagkaperpekto; ug kinih maoh ang
tataw ug ang sa kasagaran. Imperpekto, kon ang "ig--'
mag — " isipong gilanggikit sa usah ka kaliHokan. Panang-
litan: "mamagtutudlo" nga gisud-ong 'ingog "magasubsub
pagtudlo" ang tawong gihisgutan. Apan &ili kinih ang ka-
hulugan niyab nga dayag, daw pinugiis siyah sa pagpa-
gula. Busah labing maayoh nga ibutang siyak ubiis sa
ling-on sa mga Perpekto.
Niay Iagda: Kon ang iglalanggikit daghag silaba, ang
80 IPANGHIYAS UL. X
pangunahan malagmit maoy magpadayag sa iyang matang.
Ang mga dugukan nga wala magdalah kanilang duha
(ga, gi), naah gayiid sa Panabong Perpekto.
Ug dinha sa mga dagwayng Perpekto, ang mga du-
gukang nagdalah sa "ma, na, pa, ka, paka", Iabing tuk-
ma sa Tunga-tunga; ug ang dunah sa "i — , — an, — on",
mga Pasiboh.
Ang ilang mga katamngan adtoh nato igkita sa mga
Uluhan nga rnosunud, diin gisaysay ang ilang tagsatagsah
ka kahulugan ug kagamitan.
Ang Kahulugan sa "Giisip"
Ang niga gagmayng uluhan gisulat: "Giisip nga — ",
aron pagpahinumdum kanunay niadtong lagda sa atong
pinulungan, nga nagsugu nga diha sa pagbahin ug pag-
ilah sa panahon, ang naghari maoh ang kaisipan sa nag-
hisgut. Ang pag-atiman kaniyah makapalikay sa daghang
makalibog sa oloh, labinah diha sa pangutanah, tukso, pag-
balibad ug pagdumili.
Sa ingon niana, ang naah ubus sa ling-ong "Giisip
nga gihimoh pa", dili tugbang sa "niah karon" sa mga
Oropanhon, bisan gani sa ilang gitawag progresswe,
kay usahay sibo man siyah sa Hang "miagih na o uma-
abut pa". Ang "kaisipan ugud sa naghisgut" nga maoy
mohari bahih sa atong panahon, ma6h may magpatug-
bang kaniyah sa "niah karon, miagih na o umaabut"
sa mga Oropanhon.
Ex. gr.: "Karon akoh nagasuldt; sa pag-adtoh ko sa
amo sa bulan nga miagih, gisugat ak6h sa akong igsoon
nga nagakatawdh; initah ang tubig ug pabukalah, ug suhd
ning kahimtangah, sa ato pa, samtang «a^abukal ang
tubig, itunlub ang itlog."
Silah nagmatuud nga ang atong "naga — " mahimong
sibo sa imperpekto sa Iningles nga presente, miagih ug
umaabut. Sa samang paagih, ang "maga— " ug kauban
mahimong tugbang sa laing panahon sa mga Oropanhon.
Kining mosunud nga mga pulung ni Pari Zapletal,
UL. X IPANGHIYAS 81
o. c, p. 53, matulun-anon : "Ang Dilang Ebreyo sa tinu-
uray walay nagkalainlaing dagway alang sa mga pana-
hong presente; miagih ug umaabut, kongdili hinoon ang
kalihokan gipailah lamang nga nabuhat na o nga gibu-
hat pa; ang unang paagih gitawag perpekto, ug ang
ikaduha imperpekto
"Ang Imperpekto nagpasabut: (1) sa umaabut, nga
o sa tinuud umaabut, — kun sa mahimong mahitabo sa
umaabut, — kun diha ba sa pagsugu; — (2) sa presente, ug
tinuud aron pagpailah sa mga kalihokan ug uban pang
nagpanglungtad pa, — sa mga kalihokang naandan pagba-
likbalik: — (3) sa miagih, ug tinuud aron pagpasabtit sa
mga kalihokang milungtad kaniadtoh, — ug sa naandan
pagbalikbalik."
Dasonan ko kanang mga pulung ni Pari Zapletal
ning pahayag ni Pari Boylan, ang inilang ,propesor sa
nabantug nga "Maynooth College" sa Irlanda, The Psalms,
vol. I, Introd. XXVIII-XXIX:
"Ang mahan-ayong kagamitan sa mga berbo sa Ebre-
yo lahi gaytid sa mahan-ayong pangdagway sa Griyego,
labinah bahin sa rriga pariahon. Diha sa Ebreyo sa Bi-
blya — kutub ug ingon sa nakita — may duha ka mapa-
nahonong pangdagway, ang gitawag perpekto ug imper-
pekto (kun puturo). Sa pagkatinuud," diha sa perpekto
ug imperpektong inebreyo, wala ipahayag ang panahdn
nga gihitaboan sa kalihokan sa berbo, hinonoah ang gra-
do gayud sa kahumanan sa maong kalihokan. Busah ang
duha, ang perpekto ug ang imperpekto, mahimong ma-
hitukma sa panahong miagih, karon o umaabut, sumala
lang ugud sa ilang mahimoh pagpahayag: kon ang kali-
hokan nahuman na ba, kun ginahimoh pa ba hinoon
karon, sa miagih o sa umaabut. Ang katukmaang pa-
nahonhon wala masulud sa paaging pinintok diha sa
inebreyong pangdagway sa berbo, apan siyah sa kasaga-
ran katapahan o mailah gikan sa mga pulung kasikbit
kun kakuyug nga nagpahayag sa hitabo sa kalihokan-
Sa ingon niana, diha sa paghubad sa mga pulung Ebre-
82 (PANGHIYAS UL. X
yo, kinahahglan gayud nga tagdon kanunay ang mga
pulung kasikbit o kakuyug."
Silah si Greager ug Alleman, diha sa "Beginner's
Hebrew Grammar", p. 147, — miingon:
"1. Ang sukaranan sa pag-ilah sa panahon diha sa
Ebreyo maoh ang pagkanahumdn na kun wald sa lihok.
Ang lintunganayng huna-huna dili ang pagkanahinabo sa
lihok suhd sa panahong miagih, karon ug umaabut, hi-
nonoah kon nahuman na ba ang lihok kun wala pa ba
hinoon suhd sa panahong gihisgutan
"3. Kinshendan gayud nga timan-an nga kining
"pagkanahuman na" sa usah ka lihok wala kaayoh mag-
sandig sa grado kun kahimtang sa iyang katibuk-an,
kongdili diha hineon sa pagpanabut sa tagsuldt bahin sa
kahumanan kuh wald niadtong kalihokan; ug kinih usahay
mahitukma ug usahay dili sa matuud nga panahon sa
paghitabo. Busah, samtang ang Perpekto malagmit alang
sa miagih na ug ang Imperpekto alang sa umaabut, ang
usag usah kanilah mahimong magpailah sa miagih, sa
karon ug sa umaabut nga panahon."
Basahah usab: Weingreen, A Praetieal Grammar for
dassieal Hebrew, p. 56, 75, 90, 91.
Busah ang mga pormang Perpekto ug Imperpekto sa
mga Ebreyo, samah sa ato, magamit , alang sa miagih
na, sa niah pa, ug sa umaabut. Kinahanglan gayud nga
mahinumdum niinih ang atong mga magsusulat sa gra-
matika natong mga Bisaya: Ang batakan sa pagbahin
sa atong mga panahon dili tukma sa ilah sa mga Oro-
panhon; hinonoah sa mga Ebreyo; — aron kalikayan nilah
ang daghang mga sayup ug aron makahimoh silah pag-
hatag ug katin-awan bahin niadtong daw makalibog sa
oloh sa mga Oropanhon.
LISTAH SA ATONG MGA IGLALANGGIKIT
Niah ang mga iglalanggikit, kansang dagwayng punit-
UL. X
IPANGHIYAS
83
an gitun-an suhd ning basahonah.
N. B.:
P - sa
ato pa -
Perpekto
I - sa
ato pa -
Imperpekto
akt. - sa
ato pa -
aktiboh
pa. - sa
ato pa -
pasiboh
tu. - sa
#to pa -
tunga-tunga
Isip
Dagway
Uluhan
Matang
1
a
IX
P. tu.
2
....ah
XIII&XIX
P. pa.
3
_ an
XII
P. pa.
4
.... anan
XX
P. pa.
5
._.. an
XX
P. pa.
6
....anay
XX
P. pa.
7
-.ay
XX
P. pa.
.8
ka
IX-XI
P. tu.
9-14
ka — ah.an.anah.anan.ananah.an
XII
P.pa.o tu.
15
ka....on
XX
P. tu.
16
ka onah
XX
P. tu.
17
ka....onon
XX
P. tu.
18
ka ononah
XX
P. tu.
19
ka 6n
/ *
XX
P. tu.
20
kina
XXI
P. tu.
21
kina....an
XXI
P. tu.
22
ga.-
XIV
I. akt.
23
gi—
XVI
I. pa.
24
gi.... an
XVI
I. pa.
25
gika....
XVI
I. pa.
26
gika an
XVI
I. pa.
27
gina....
XVI
I. pa-
28
gina....an
XVI
I. pa.
29
ginaka....
XVI
I. pa„
30
ginaka.—an
XVI
I. pa.
31
ginapa... .
XVI
I. pa.
32
ginapa.... an
XVI
I. pa.
33
ginapaka... .
XVI
I. pa.
34-39
ginapaka... .an,anan,an,onon,6n
XVI
I. pa.
41
ginapahi... . ■
-, — an
XIII&XVI
I. pa.
43
ginapanag...
. — , — an
XVII
I. pa.
45
ginapanagpa... . --, —an
XVII
I. pa.
46-52
ginapanagps
ika.... — ,an,anan,an,
on,onon,6n
XVII
I. pa-
54
ginapang....
—,an
XVII
I. pa.
56
ginapapa... .
— ,an
XVII
I. pa.
57-63
ginapapaka.
... — ,an,anan,an
on,onon, 6n
XVII
I. pa.
65
ginapauig....
—,an
XXI
I. pa.
C7
^inapasi— -
-, an
XXI
I. pa-
84 IPANGHIYAS UL. X
Isip Dagway Uluhan Matang
69 ginapatig.... --,an XXI I. pa.
71 ginapapa.... — ,an XXI I* pa.
73 ginasaling....-,an XXI I. pa.
75 ginataling....-,an XXI I. pa.
76 gi....on, 6n XVIII I. tu. ug pa.
77-121 . Samah sa 31-75, nga giputlan sa "na"; I. pa.
ingon sa: "gipa"
122 hi.... XX - XIII
123 hi„..an XX&X1II
124 hing.... XX & XIII
125 hing....an XX & XIII
126 L„ XIII
127 ika.... XIII
128 ig.„. XVII
129 iga.... XVII
130 ....ih XIII-XVII
131 ...in„.. XXI
132-137 ....in.„.ah,an,anan,an,anay,ay XXI
138 ipa.„. XIII
139 ipaka.,.. (butang) XIII
(kalihokan)
140 ipanag XIII
141-143 ipanagpaka„..maga^..r... XIII
naga
144 ipang.... XIII
145 ipapa.... XIII
146 ipapaka.... (butang) XIII
(kalihokan)
147 ipapanag.... XIII
48-150 ipapanagpaka XIII
151 ipapang.... XIII
152 ipanig.... XIII
153 ipapanig.... XXI
154 ipasi.... XXI
155 ipapasi.... XXI
156 ipatig.... XXI
157 ipapatig.... XXI
158 ipopa.... XXI
159 ipopaka.... (butang) Xxl
(kalihokan)
160 isa.„. XXI
161 isali.... (isaling) XXI
162 itali.... (italinjj) XXI
163 itug.... XXI
164-164 ipa.„.sa (sali, tali, tua).... XIII
168 ma.... '" XI
p.
tu.
p.
pa.
p.
tu.
p.
tu.
p.
pa.
p.
pa.
1.
pa.
1.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
pa.
p.
, tu.
UL. X
IPANGHIYAS
85
Isip
Dagway
Uluhan
Matang
169
ma....an
XII
P.
pa.
170
maka....
XI
P.
tu.
171
makapa....
XI
P.
tll.
172
makapang.—
XI
P.
tu.
173
maki....
XX
P.
tu.
174-176
makig.... --, anay, ay
XX
P.
tu.
177
maki on
XXIII
P.
tu.
178
mag....
XIV
X,
akt.
179
maga....
XIV
X ■
akt.
180-183
mag....anan, an, anay, ay
XIV
J^ ,
akt.
184-187
maga....anan, an, anay, ay
XIV
XIV
akt.
188
magaka....
tu.
189
magaisig.... ,
XIV&XX
X»
akt.
190
magamasig '
XX
X ■
akt.
191-193
magamakig.... — , anay, ay
XX
X ■
akt.
194-198
magapa.... --, anan, an, anay ay
XIV
X ■
tu.
199
magapaka (butang)
(kalihokan)
XIV
I-
tu.
200
magapakagi.... an
XIV
I.
tu.
201.203
magapakig.J t --, anay, ay
XIV&XX
x .
akt.
204
magapanga..).
XIV
X •
tu.
205-207
magapanig... — , anay, ay
XXI
X •
akt.
208-210
magapasi.... --, anay, ay
XXI
x ,
a-kt.
211.213
magapatig.... --, anay, ay
XXI
akt.
214.216
magapatug.... --, anay, ay
XXI
I.
akt.
217.219
magapopa — —, anay, ay
X^I
akt.
220.222
magasa..- — , anay, ay
XXI
akt.
223
magasali,.— (magasaling — )
XXI
tu.
224
magatali.... (magataling— )
XXI
I.
tu.
225-227
magatug — -, anay, ay
XXI
I-
akt.
228-267
Samah sa 188-227, apan ang
"maga" gipulihag "mag',; ex.
gr., "magka....".
I.
akt. ug
tu.
269
maha.— --, an
XX&XI11
p.
tu.ug pa
271
mahi.-. —, an
XX&XIII
p.
tu.ug pa
272
mai....
XIII
p.
tu.
273
maig —
XVII
p.
tu.
275
ma....in an, on
XXIII
p.
tu.
276
masisigka....
XX
p.
tu.
277-376
Samah sa 177-276, gipaunhan
p.
akt.ug tu
lamag laing "ma"; ex. ga.,
I.
pa.
"mamaki-on'
86
IPANGHIYAS
UL. X
Isip
Dagway
Uluhan
Matang
377
raama....
XI
P. tu.
378
mam....an
XII
P. pa.
379
mama....on
XIII
P. tu.
380
mamaka
XI
P. tu.
381
mamakapa....
XI
P. tu.
382
mamakapang....
XI
P. tu.
383
mamaki....
XX
P. tu.
384-386
mamakig.... — , anay, ay
XX
P. tu.
387
mamag (sinubli ang unang
silaba)
XI
P. tu.
388
mamamag....
XI
P. tu.
390
mamapa.... an, on
XIII
P. tu.
392
mamapaka.... an, on
XIII
P. tu.
393-397
manag..- --, ahan, an, anay' ay
XIV
I. akt.
398
managka....
XIV
I. tu.
399-401
managpa — --, anay, ay
XIV
I. tu.
402
managpaka (butang)
(kalihokan) \
XIV
I. tu.
403
managpang... .
XIV
I. akt.
404
managpanga....
XIV
I. tu.
405-407
manig.... — , anay, ay
XXI
I. tu.
408-41«
mang.... — , anay, ay
XIV
I. akt.
411-414
manga.... — , an, anan, an
XIV
I. tu.
415
mangai..
XIV
I. tu.
416
mangaig....
XIV
I. tu.
417
mangamag....
XIV
I. tu.
419
mangapa.— an, on
XIV
I. tu.
421
mangapaka....an, on
XIV
I. tu.
422
manggi on
XXIII
I. tu.
423-425
ma.... on, onon, 6n
XX
P. pa. '
427
mapa an, on
XIII
P. tu.
428-433
mapaka an, anan, an, on,
onon, 6n
XIII
P. tu.
434
mapang.... an
XIII &
XVII
P. tu.
435
mapanga.... anan
XIII &
XVIII
P. tu.
438-441
mapapa.... an, anan, on, an,
onon, 6n
XIII
P. tu.
442-447
mapopa.... an, anan, an, on,
onon. 6n
XXI
P. tu.
448
matag....
XXI
P. tu.
449
matug— .
XXI
P. 'tu.
450
mi....
XII
P. akt.
451
mipa....
XII&XIII
P. akt.
452
mipaka...
XIII
P. tu.
453
mipakagi.—
XIII
P. lu.
454-466
mipakig.... - , anaj r , ay
XX
P. akt.
467-459
mipanig.... — , anay, ay
XXI
P. akl.
460-462
mipasi.... — , anay, ay
XXI
P. akt.
UL. X
IPANGHIYAS
87
Isip
Dagway
Uluhan
Matang
463-465
nupatig.... — , anay, ay
XXI
P.
akt.
466-468
mipatug.... — , anay, ay
XXI
P.
akt.
469-471
mipopa.... — , anay, ay
XXI
P.
akt.
47-2-474
misa __ — , anay, ay
XXI
P.
akt.
175
misali....
XXI
P.
tu.
476
mitag....
XXI
P.
tu.
477
mitali....
XXI
P,
tu.
478-480
mitug.... — , anay, ay
XXI
P.
akt.
481
mo....
XII
P.
akt.
482-511
Samah sa 451-480, diin
ang
P.
akt. ug
"mi" giilisdag "mo": "mopa".
tu.
512-529
Samah sa 168-187, gawas sa
P.
akt. ug
"maki, maki....on"; ang "
ma"
tu.
gihimong "na".
I.
pa.
530-569
Samah sa t 188-227, diin
ang
I.
akt.
"maga" giilisdag "naga";
ex.
i
tu.
gr„ "nagka...."
570-609
Samah sa 188-227 diin, "ma-
I.
akt.
ga" giilisdag "nag"; ex.
gr.,
tu
"nagka...."
610
nagi....
XVI
I.
pa.
612
reaha.... — , an
XX
P.
tu. pa.
614
nahi — , an
XX
P.
tu. pa.
615
nahitug....
XXI
P.
tu.
616
nai....
XIII
P.
tu.
617
naig....
XVII
P.
tu.
618
na....in....an
xx;
P.
tu.
619
naisigka....
XX
P.
tu.
621
nama.... an. on
XIII
P.
tU.'
622
namaka....
XI
P.
tu.
623
namakapa....
XI
P.
tu.
624
namakapang....
XI
P.
tu.
625
namaki....
XX
P.
tu.
626-628
namakig.... — , anay, ay '
XX
P.
tu.
629
namag—.
XI
P.
tu.
630-748 Samah sa 512-630; apan gipa-
siunhag laing "na"; "nana....".
74U-809 Samah sa 388-449, gawas sa
"manggion"; ang "ma"- gi-
himong "na....".
810-840 Samah sa 450-480, diin ang
c 'mi",' gipulihag"ni": "nipa....".
P. tu.
P.
akt.
tu.
I.
pa.
p.
akt.
tu.
88
Isip
IPANGHIYAS
Dagway
Uluhan
UL. X
Matag
841 .~.on
842 ... onon
843 „..6n
844 pa....
845-850 pa.... ah, an, anay, ay, ih, on
851-858 paka.„.ah, an, anan.^an, ih, on,
onon, 6n
859-865 pakapa....an, anan, an, ih, on,
onon, 6n
866-868 pakig....--, anay, ay
869 paki....
870-873 pag.... --, an, anay, ay
XTT
XX
XX
XIII
XIII
XVII
XX
XIII
XX
XIII
XVII
XX
XX
XX
XV
874-881 paga.... ah, an, anan, an, ih, on, XV
onon. 6n
882 pagaka....an XV
883 pagaka....on XV
884-886 pagapa....an, anay, ay XV
887-894 pagapaka.... ah, an, anan, an, ih, XV
on, onon, 6n
895 pagapakagi....an XV
896 , pagapaka.... (butang) XV
(kalihokan)
897-899 pagapapa.-.ah, an, ih XV
900-902 pagapasi„„ah, an, ih XV & XXI
903-905 pagapatig....ah, an, ih XXI
906-909 pagapatug....ah, an, ih, on XXI
910-913 pagapopa.... ah, an, ih, on XXI
915 pagasa.-..an, on XXI
916 pagasali„„on XXI
917 pagatali....an XXI
918 pagatug....an XXI
919 pagka.... XV
920-924 pagka....ah, anah, ananah, onah, XV
ononah
926 pagkama.— an.on XV
927-929 pagkamapa....an,anan,an XV
930 pag-isig.... XX
931 pagmasig.... XX
932-937 pagpa... . --,ah,an,anay,ay,ih XV
938-941 pagpaka.... ~,ah,an,ih XV
942-944 pagpaka....on,onon,6n XV
945 pagpakagi — an , XV
946-948 pagpakamaga„..--,anan,an XV
949-951 ,pagpakanaga„„ — ,anan,an XV
952-954 pagpakig — ,anay,ay XX
955-960 pagpaga....ah,an,ih,on,onon,6n XV
P. pa.
P. pa.
P. pa.
P. pa.
P. tu.
P. tu.
P. tu.
P. tu.
P. tu.
I. akt.
pa.
1. pa.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
1. tu.
I. tu.
tu.
pa.
pa.
pa.
pa.
pa.
pa.
pa.
pa.
tu.
tu.
I. tu.
I. tu
I. akt.
I. akt.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
I. tu.
I. akt.
I. pa.
UL. X tPANGHIYAS
89
Isip Dagway
Uluhan
Matang
961-966 pagpanig ~,ah,an,anay,ay,ih
XX
I. «kt.ufcp».
967-971 pagpang.... — ,ah,ih,an,on
XV
1. akt.ugpa.
972 pagpanga....
XV
I. tu.
973-978 pagpapa.... ~,ah,an,anay,ay,ih
XV
I. tu.
979-984 pagpasi.... ~,ah,an,anay,ay,ih
XXI
I . akt.ugpa.
985-990 pagpatig....— ,ah,an,anay,ay,ih
XXI
I. akt.ugpa.
991-996 pagpatug....--,ah,an,anay,ay,ih
XXI
1. tu.
997-1002 pagpopa.... --,ah,an,anay,ay,ih
XXI
I. tu.
1003-1008 pagsa.... ~,ah,an,anay,ay,ih
XXI
I. akt.ugpa.
t009 pagsalk...
XXI
I. tu.
1010-1015 pagtali --,ah,an,anay,ay,ih
XXI
I. tu.ugpa.
1016-1019 pagtug — ,ah,anay,ay
XXI
I. tu.ugpa.
1020-1023 paha.... ~,ah,an,ih
XX&XIII
P. tu.ugpa.
1024-1027 pahi.... ~,ah,an,ih
XX&XII1
p. tu.ugpa.
1028 pala....
XXIII
P. tu.
1029-1035 panag — ,an,anay,ay,on,
XV
I. akt.ugpa.
onon.on
1036-1039 panagka.... — ,an,anay,ay
XV
r. tu.
1040-1046 panagpa.... --,ah,an,anay,ay,
XV
I. tu.
ih.on
1047-1054 panagpaka...-,ah,an,apan,an,on,
XV
I. tu.
onon.on
1055 panagpanga....
XV .
I. tu.
1056-1059 pakig... — ,an,anay,ay
XX
P. tu.
1060-1062 panag... -,anay,ay
XV
I. tu.
1063-1069 pang... — ,ah,an,anay,ay,ih,on
XV
I. akt.ugpa.
1070 panga...an
XV
I. pa.
1071-1297 Samah sa 844-1070; apan gipa-
P. akt.ugpa.
unhag "pa": "papa....ah."
I. pa.
1298-1308 pasi... «,ah,an,anan,an,anay,ay,
XXI
P. tu-ufir pa.
ih.on.onon.on
1309-1213 patali. . -,ah,an,ih,on
XXI
P. tu.ugpa.
1314-1324 patig... — ,ah,an,anan,an,anay,ay
XXI
P. tu.ugpa.
ih,on,onon,6n
1325-1335 patug...~,ah,an,anan,an,anay,ay
XXI
P. tu.ugpa.
ih,on.onon,6n
1336-1339 pina... -,an,anay,ay
XXI
P. tu.
1340 pinaha...
XX&XIII
P. tu.
1341 pinaha...an
XX&X1II
P. tu.
1342-1346 pasa... — ,ah,an,ih,on
XXI
P. tu.
1347-1351 popa... -,ah,an,ih,on
XXI
P. tu.
1352 sa ...
XXI
P. tu.
1354 sali..,. — ,on
XXI
p. tu.
1355 saling...
XXI
P. tu.
1356 tag...
XXI
p. tll.
1357 taaah...
XXI
P. pa.
1358 tali...
XXI
P. tu.
1359 taling...
XXI
p. tu.
90 IPANGHIYAS
UL. X
Isip Dagway
Uluhan
Matang
136.0-1362 tig... --,anan,an
XXI
P. tu.
1363-1366 tinag... --,anay,ay,on
XXI
P. tu.
1367 ting...
XXI
P. tu.
1368-1377 tug...--,an,anan,an,anay,ay,ih f
XXI
. P- tu.
on,onon,6n
1378 ...um...
XIX
XXI
p. akt.
1379-1420 Sinubli ang unang silaba sa
dugukan:
— ah mo pag— .
P. 21 akt. '23
— an mi..„ pag„..ah
tu. 5
....anan ni pag.„.an
„„an mag.„. pag....anay
I. '21p9.14-
....anay mag....an pag ay
„„ay " mag anan pag„„ih
— ih mag„„an pag„„on
— on mag anay nag (7)
— onon mag ay maka.„.
„„6n magpang.... maka„„
ma„„an pa an.on mamaka...
na an namaka....
1421-1460 o„„, ug sinubli ang unang YXI
silaba sa dugukan
mo.„. pag—
„..ah mi„„ pag.„.o...ah
„..an ni„„ pag„„o...an
„„anan mag paar...o..anay
— an mag — pag...o...ay
o..„anan
mag„„
o....an
anay nag pag.„.o....ih
„„ay nag.„.o —
anan pag— . o...on
„„ih nag...o„„an pagpa
„„on magpa„„ pagpa..o...aa
....onon nagpa„..an pagpa..o-..on
„„6n nagpa na —
ma„„ nagpa„..an na....an
ma...an pa..„an,on
P. 20akt.2
, tll. 66
I. 20pa.8
1461 „„um... ug sinubli ang unang XXX
silaba sa dugukan
P. akt.
1462-1497 Sinubli ang tiburik dugukan
—1505
^ mo — pag —
XXX
UL. X
IPANGHIYAS
91
isip
Dagway
Uluhan
Matang
„..ah
mi.
pag ah
....an
ni —
pag an
P. 18 akt. 17
....anan
mag„„
pag — anay
P. tu. 5
„..an
mag an
pag„..ay
....anay
mag — ay
pag ih
„..ay
mag an
pag on
I. 18 pa. 14
....ih
magpa
pagpa....
.... on
magpa..„an
pagpa an
....onon
magpang*...
pagpa on
....6n
magpang....i
Dn
ma..„
na.~
nag (8)
I. 8 akt. 5
ma an
na an
tu. 3
Didtoh sa katapusang mga panid
igkita ang listah sa mga dagway sa
iglalanggikit nga wala diha sa itaas
mahisulud. Niah ang iiang gidagha-
n6n:
1506 - 616 ka mga dagway ang nagdalah sa
2121 »„..in„..".
2122 - 1640 ka mga dagway ang nagdalah sa
3761 '*....ag„..". Kining C, „..AG_." hibi-
yaan diha sa listah sa itaas.
Busah may 3761 ka porma ang ta-
nang mga iglalanggikit nga naihap;
49 ang mga lintunganay nga tagsah
ka silaba.
Dili mapaniguroh nga nasuhd kaniyah ang tanan
m silah masabug nga gamiton; apan nga silah gigamit
ug may masabut nga kahulugan. Busah gilakip paglis-
tah.
Labipang mahinungdanon ang pagsusih ug pagsabut
sa tagsah ka silabang gigikanan nilah, kay ang tin-aw
nga pagsabut nianang mga lintunganayah, makahatag ug
kasayon sa pag-ilah sa kahulugan nilang tanan. Aniah:
19- li
20. ling
21. ma
22. mag
23. mang
24. mo
1.
a —
7.
ki
13.
hing
2.
ah
8.
kig
14.
1....
'i.
an
9.
ga
15.
ig
4.
an
10.
gi
16.
ih
5.
ay
11.
ha
17.
in
6.
ka
12.
hi
18.
la
92 1PANGHIYAS UL. X
25. mi 31. ning 37. pag 43. ta
26. na 32. nga 38. pang 44. ta<-!
27. nag 33. o 39. sa 45. tig
28. nang 34. on 40. si 46. ling
29. ni 35. 6n 41. sig 47. tug
30. nig 36. pa 42. sing 48. um
49. ag
Ug mahimoh silang pundukon suhd sa waloh ka
dagkung matang. Aniah:
1. ga gi, ag 5; mag, mang 7. ah, an, an, ay
2. ha, hi nag, nang i, ig, ih, in
3. nga pag, pang on, 6n
4. a, ka 6. mo, o, um 8. ki, kig
ma, na mi, ni sa, si, sig, sing
pa tag, tig, tug
Mahinungdanon lagih ang pagtodn kanilah, kay Silah
matawag tang mga lintunganay nianang kapin sa 3700
ka iglalanggikit nga iiaah sa listah; silay mag-ablih sa
atong salabutan ngadtoh sa pag-ilah sa nagkalainlaing
kahulugang gipasabut niadtong mga iglalanggikitah. Ug
sanglit ang atong Dila madinugtongdugtongon man, ang
hingpit nga kahibaloh bahin kanilah, gikinahanglan alang
sa matuud ug tuman nga kasayuranan sa atong Dilang
Sugbuanon. Magpiilus usab silah sa paghatag ug kaha-
yag diha sa pagtoon sa ubang Pinulungang Pilipinhon,
sanglit mga sakup man sa usah ka banay sa kapulung-
nan.
Niah ang nagbuntaog nga mga hiyas sa tagsatagsah
niadtong waloh ka dagkung matang (didtoh sa ilang
dapit gihisgutan silah sa labing hingpit):
Ang naah sa isip (1) nagpailah sa kalihokang ina-
nam-anam: ang "ga" mapalihokon kun aktiboh, ang "gi"
mapaantuson o pasiboh, ug ang "ag" sa panglihok rang
inanam-anam.
Ang sa isip (2) nagpahayag sa hitabo: ang "ha" sa
lunsayng hitabo hawa sa ubang pangbolok, ug ang "hi"
nagdason sa kusug nga mapatunghaon.
Ang "nga", sa isip (3), dinugtong sa usah sa isip (4),
nagpasabut sa kadaghan sa gihisgutang butang o kahim-
UL. X IPANGHIYAS 93
tang.
Ang naah sa isip (4), mga ilhanan sa pangdagwayng
Lunga-tunga, kansang lintunganayng kahulugan: kahim-
tang o butang.
Ang sa isip (5), nagpasundayag sa kalihokang ina-
nam-anam sa isip (1), nga gipataptan sa pangbolok sa
isip (4).
Ang sa isip (6), mga mapalihokon sa matang sa
mga Perpekto.
Ang sa isip (7), mga ilhanan sa nagkalainlaing ku-
siig nga mapaantuson, gikan sa pinaduyas nga "an"
hangtud sa pintok nga "ah".
Ug ang sa isip (8), sa nagkalainlaing kahiligan, gi-
kan sa mahandaon nga "ki" ngadtoh sa malungtaron
nga "si".
Ang Gidaghandn sa mga Porma
Nakita na nato nga silah nakaabut ug 1500 ang
naah sa unang listah. Ato silang mapunduk ning paagi-
hah :
Perpekto— 627 } Aktiboh 436 J
V1505 Tunga-tunga— 696 V 1505
Imperpekto— 878 ) Pasiboh 373 j
Ug sanglit ang Tunga-tunga, sumala sa kadaghanan,
hanap man nga bolok sa Pasiboh, silang duha atong
matipon ug makita nga makaabut sa 1069. Ug diriyut
ra gayud ang mga dagwayng Aktiboh, kon itandi kani-
lah. Usah kinih ka ilhanan. nga kitah gnsto sa paaging
"pasiboh". ^Nganoh kaha kinih?
Ang mga dagway sa mga berbo diha sa nagkalain-
laing Dilang Oropanhon daw mahanaw atubangan nia-
nang 3,700 sa ato. Ug, jikaulaw ta intawon ang atoah!
Ang Dilang Tagalog, ang gipasibantug nga maoy la-
bing malipangon sa mga Pinulungang Pilipinhon, layo ra
usab ug biya. Ang listah ni Dr. Panganiban (National
Language Grammar, pp. 143-156) nagpakita lamang ug
57 ka porma. Dungagan ta silah sa mga dagwayng gi-
94 IPANGHIYAS UL. X
sugdan sa "na...., nag....", nga 26, ug mahimoh silang
83. Dunah pa tingalih silay laing dagway nga wala ma-
hilakip nianang listahah, samah nianang "na.~., nag...";
apan malisudlisud gayud nga apason kanang atong 3700.
Kon ugaling may daghan mang hikalimtan diha sa
listah ni Dr. Panganiban, daw malisud nga toohan nga
daghang hibiyaan sa mga lintunganayng iglalanggikit nga
tagsay silaba. Kitah dunay 49, ug silah .24 lamang.
Aniah :
1.
an
7.
la
13.
nang
19.
sang
2.
ka
8.
ma
14.
pa
20.
si
3.
ki
9.
mag
15.
pag
21.
ta
4.
ga
10.
mang
16.
pang
22.
tag
5.
i
11.
na
17.
sa
23.
ti
6.
in
12.
nag
18.
sag
24.
um
iKatunga ra sa atoahl Ug siyah maoy gipiling Na-
lional Languaqe kay maoh man kanay labing hingpit.
Makapti-pu hinoon kitag usah ka tin-aw nga kama-
tuuran dinhih, nga sakup gayud kttah sa maorang ba-
nay; samah gayud ang atong mga iglalanggikit.
ULUMAN XI
ANG KAHULUGAN SA MGA IGLALANGGIKIT
Paagih sa Pagtugkad sa Ilang Kahulugan
Ang masayon kaayoh maoh ang paghatag diha sa
usah ka iglalanggikit ug nagkalainlaing kahulugan alang
sa nagkalainlain niyang kagamitan; duha, kon duha may
nagkalain nga kagamitan; toloh, kon toloh man ugaling
kinih. Giingon ko nga masayon kaayoh, kay wala man
siyah magkinahanglag taas nga pagtoon; igo na ang pag-
pahimulus sa higayon. Masayon, apan dytrtay rag ikata-
bang alang sa kahimoan ug usah ka hinugpong o mausahong
kasayuran sa atong pinulungan. Ug kon pangayoan kitag
katarungan, nganoh kinih kun kadtoh ato mang gigamit
sa ingon, igo lang kitang moingon nga wala kitay lagda,
maoh gayud kana ang naandan.
Pananglitan ang atong "pa" daghag kagamitan, ug
sa ing6n niana daghan pud ang ihatag kaniyah nga ka-
hulugan, nga sumala lamang sa higayon. Aniay pipilah
nianang mga kagamitanah: "Wala pa mabuhat; gibuhat
pa; podak-ih siyah; paantusah gayud; makapatagbaw."
^Usah kun daghan bay kahulugan sa "pa" dinha sa
itaas? Ang paghatag kaniyag lainlaing kahulugan masa-
yon man, apan dili lagih subay sa tuyu ug kinaiyah sa
kinaadman, kansang tomong maoh ang paghatag ug ka-
usahan o mausahong paagih kun sistema.
Busah kon buut kitah makabatog sistema dinha sa
atong pinulungan, paninguhaon ta ang pagpakakaplag sa
kahulugang lintunganay sa "pa" dinha sa tanan niyang
kagamitan, kon ugaling kana makab-ut man nato. Ma-
orah usab ang buhaton ta alang sa ubang mga igla-
langgikit. Walay sapayan sa kabudlay ug kahago; ang
bungah unya maghinobra.
Mapuslanon kaayoh kining paagihah alang sa Bini-
96 PERPEKTO UI_. XI
saya nga, sanglit madinugtongdugtongon, nagkinahanglan
gayud alang sa mahusay nga pagsabut kaniyah, sa tin-
aw nga pagsaysay sa lintunganayng kahulugan sa iyang
mga iglalanggikit. Kon kinih makab-ut, mamahimoh nato
ang pagsulat alang sa Binisayag gramatikang hapsay ug
tin-aw. Kon ugaling diii man makab-ut, nagtooh akoh
nga anha lang gihapon kitah mahibilin sa "pagkaway-
regla" kun sa pagkatirapasagad.
Nan, sugdan ta nasilah pagtooti sa mahinay. Aniah:
ANG MGA PERPEKTO
"MA.", "NA...r
Kining mga iglalanggikitah igkita diha sa duha ka
ling-on: "Tunga-tunga" ug "Pasiboh" sa panahong Per-
pekto. Ang "ma... ." nagpasabut nga s*a umaabut nga
panahon ang usah ka kahimtang sa pagkamaoh kun
panghiyas sa berbo mahingpit pagtungha o malibuuk
pagkanaah diha sa suheto. Busah ang "ma...." labing
tukma sa kagamitan nga "Tunga-tunga" nga daw akti-
boh ug daw pasiboh, bisan ugud gamiton siyah usabay
alang sa pasiboh.
Mga pananglitan: "Ang kuta matumoag; ang put-
haw matunaw; ang tolonggon mabagay; ang kahpn ma-
okab." Silah nagpasabut nga sa umaabut nga panahon
ang usah ka kahimtang mahitabo o manaah diha sa
usah ka suheto. Busah sabton nga diha sa kuta mahi-
lungha ang kahimtang sa pagkanatumpag; diha sa put-
haw, ang pagkanatunaw; diha sa tolonggon, ang pagka-
nabagay; ug diha sa kahon, ang pagkanaokab.
Ang kahimtang maoy naghari diha sa- huna-huna sa
nagahisgut, \dili ang ang-ang sa kalihokang'magapatung-
ha ning maorig kahimtang. Busah kining dagwayah la-
bing, sibo sa "Tunga-tunga" nga paagih. Busah usab wala
kaaybh tagdah ang tuyu ug paningkamut sa magpatungha
sa naasoy na»g mga kahimtang. Sa ingon niana lahi silah
sa: "gitumpag, giiunaw, gibagay, giokab"; — diin gilakip
UL. XI PERPEKTO 97
dinha sa panan-aw sa kaisipan ang paningkamut ug ang
kahhokan sa nagpatungha kanilah.
Kon alang sa pilah ka Bisaya, ang "ma...." igla-
langgikit nga pasiboh, alang sa mga Tagalog siyah ang
"ma " iglalanggikit nga aktiboh. Miingon si Dr. Panga-
niban (o. c, p. 69): "Dunay totoloh ka masabug nga
dagway ang mga berbong aktiboh: ang mga berbo "um ,J ,
ang mga berbo "mag" ug ang mga berbo "ma....". Da-
yag dinhih nga sumala kaniyah, aktiboh ang "ma....".
Kinih ma6y usah ka ilhanan nga ang matuuo! nga
kinaiyah sa "ma....", kalibogan: dili klaro nga pasiboh,
ug dili klaro nga aktiboh; kay nagkabahin man lagih
ang mga tawoh. Usah kinih ka hitabo nga makadason
sa akong giingon nga ang "ma....", tunga-tunga gayud
sa klaro nga aktiboh ug sa dayag nga pasiboh.
Ug kon atong ayuhon pagsabut si Dr. Panganiban,
siyah dapig ning akong huna-huna, bisan ugud ug wala
niyah gamitah ang mga pulung gayud nga: "Middle
Voice, Voz Media, Tunga-tunga." Tingalih nga wala ki-
ning dagwayah masuhd sa iyang panglaraw. Gisunud
man gud niyah ang gramatika sa mga Latino, Ingles
ug Katsila, — nga wala kaayoh magtagad sa "Middle Voice,
Tunga-tunga".
Niah ang iyang mga pulung (o. c, p. 74): "N. B.:
1. Ang iglalanggikit 'ma....' (kuyug sa lain niyang pa-
nagway 'na....' diha sa presente ug sa miagih) kon
ilanggikit sa usah ka pulung dugukan, nagpahayag: 'ma-
mahimoh nga' o 'manaah sa kahimtang nga" gipailah
sa puhng dugukan.
"2. Ang iglalanggikit ma.... (kuyug sa lain niyang
panagway na....diha sa presente ug sa miagih), sa ma-
kadaghan dunay pasiboh o mapaantuson nga kahulugan".
Sa lain nga pagkasultih, siyah oyon nga ang "ma"
may pagkaaktiboh ug may pagkapasiboh ; busah, tunga-
tunga diay.
Ug ^unsah may kahulugan nianang iyang: "mama-
himoh nga, manaah sa kahimtang nga" gipailah sa puhng
98 PERPEKTO UL. XI
dugukari? ^Aktiboh ba siyah? — Dili, kay wala man siyah
ang "ma....", magpakitag dagwayng mapalihokon nga maoy
ilhanan sa aktiboh. <,Pasiboh ba siyah? — Dili usab, kay
wala man upud siyah magpakitag dagwayng mapaantuson
nga maoy hiyas sa matuud nga pasiboh. Tunghaan lang
o "manaah sa kahimtang nga" gipailah sa dugukan. Bu-
sah, hangtud alang kang Dr. Panganiban, tunga-tunga
gayud. Gani gilubug man sa gramatika sa Iningles ug
Kinatsila.
Gikan ning kalubugah, gidalah siyah ngadtoh sa pag-
tooh nga arig dagwayng "maka..„'\ potensyal konoh.
Kay human makapahayag niadtong mga pulung didtoh
sa panid 74 nga maorag dayag nga pag-ilah sa pagka-
tunga-tunga sa "ma ", mibalih na upud siyah ngadtoh
sa pag-ingon pag-usab nga ang "ma..." aktiboh, ug miha-
tag ning daw nagkasumpaki nga lagda (o. c, p. 151).
"MA.„. Sa kasagaran: ang pagkamakahimoh pagbu-
hat o paghuman tig kalihokan, o usah ka butang ma-
hitabo hawa sa kabubut-on sa nagbuhat o sa tawong
hitungnan."
Sa laing pagkasultih, daw tinuyu ug daw tumaw.
Ug makapangutanah kitah: ^Unsah may naingnan ning
pagkasumpaki sa huna-huna, tinuyu — tumaw? ^Mahimoh
ba gud nga ang lintunganayng kahulugan sa "ma....",
magdalag duha ka nagkasumpakirig huna-huna?
Sa pinobre kong pangapas, ang naingnan niinih maoh
ang pagsunud sa gramatikang wa!4 magtagad sa "Middle
Voice, Tunga-tunga." Ug sanglit ang matuud nga kina-
iyah sa "raa...." tunga-tunga man, ug kay wala man la-
gih tagaig igong luna diha nianang gramatikahah kining
pangbolokah, ang gisangputan maoh nga ang "ma..."
ilhon usahay nga aktiboh, risahay pasiboh; usahay tinu-
yu, usahay turhaw. Daw lipatlipat.
Pasagdan ta kana. Siyah' miingon p'a' gayud (o. c,
p. 126): "M. B.: Ang iglalanggikit MAKA.... (nga naga-
pahayag ug pagkamapatunghaon-potentiality) gigamit....;
UL, XI PERPEKTO 99
a ng NAKA„..dagwayng kakuyug alang sa miagih ug sa
presente sa berbo, nagpaiiah :nga ang pagkamapatung-
haon natuman na o ginatuman pa."
Ug sanglit ang "ka.— " wala man magdalah nianang
"kusug nga mapatunghaon", hinonoah sa pagkaabstrak-
to (o.e, p. 143), — dayag gayud nga kanang "pagkapo-
tensyal o mapatunghaon" naah niyah ipasukad sa "maL".
Ug sa ingon niana, aktiboh na usab ang "ma....".
Nagtboh akoh nga. ang u'sah ka saytip nagda-
lah ngadtoh sa laing sayup : gikan sa pagkaaktiboh sa
"ma...." ngadtoh sa pagkapotensyal sa "maka....". Ang
"ma..." ugud dili man aktiboh, tunga-tunga ra gayud;
ug ang "maka... .", sumala sa 'akong gipakita didtoh sa
iyang dapit, diii pbtenSyal, hihonoah tunga-tunga upM.
Suhi hinooh siyag paagih niadtong usah ka Sugbua-
non nga riagtooh nga ang "maka.._." potensyal, kay aiang
niinih kaniyati ang "ka.:.." konoy nagdalah sa kusug nga
mapatunghaoh, ug dili ang "ma...." nga alang sa maong
ginooh pasiboh. : .
Dili dyutay ning kalubug bahin sa "ma..." diha sa
Tinagalog, sa ubiis kong pangisip, naah maggikan sa
ilang paglahugay sa "ma..." ug "mang". Si G. Francisco
Morelos, sa iyang basahon The ''BWP...., p. 106-109,
mihatag mga panig-ingnan sa mga berbong "ma....".
Niah silah: "manahi, manulat, manunog"- nga mga aktibbh.
Gitoohan kb nga silah sa tinuuray dili "ma...,", bisag
"ma...." ray atong mabasah diha sa titik? Kay siimala
sa makita didtoh sa Ul. XX ning basahonah, ang: "mang-
tahi, mangsulat, mangsunog"— ^kon kaliton paglit6k ma-
mahimong: "manahi, manulat, manunog". Ug kining lag-
daah dili kaduhaduhaari bahin sa Binisaya, ug katoohan ta
nga ma6h tisab ang nahitabo diha sa Tinagal6g.
Ug sanglit ang "mang..:.", , aktiboh ug plural man
sa "mag", — maoh nga ang "manahi, manulat, maniinog",
mga aktibeh ug plural usab kun' nagpailah sa kadaghan
sa kalihokan.
100 PERPEKTO UC, XI
Maoh tingalih kiniy hinungdan, nganoh nga ang mga
magtutudlo sa Pinulungang Nasudnon nakaingon nga
usahay aktiboh ang "ma...."; ug usahay usab nga siyah
pasiboh» ing6n pananglit sa: "matahi, masulat, masunog."
Subay sa giasoy na sa itaas ang: "matahi, masulat,
masunog" — mga "Tunga-tunga" ; ug ang "raa..." ning
higayonah, "ma..." gayud nga tinuud, dili "mang".
Daw masabut na nga gikan ning paglahugay nilah
sa "ma...." ug sa "mang....", mitungha usab ang ilang
paglahugay sa mga bolok nga aktiboh ug pasiboh diha
konoh sa "ma....".
Ang "mama...." lahig dyutay sa "ma...."; kinih mata-
wag "de primera inteneion", ug kadtoh "de segunda
inteneion".- Sa laing pagkasultih, ang "ma..." naghisgut
sa kahimtang nga unang* mitunghai sa kaisipan sa naga-
hisgut ug wala pa niinih utingkayah o susihah; ug ang
"mama..„", sa human na niyah utingkayah, baiikbalikih
paghuna-huna, Itandi sa giasoy bahin sa mga sinubli
didtoh sa Uluhan XXI.— Ang "manga..." gamiton alang
sa daghang gihisgutan. Tingalih siyah maoy sinugdan o
gigikanan sa ato karon nga "mga".
Ang "na...., nana...., nanga" tugbang sa "ma...., ma-
ma...., manga...."; kadtoh silah alang sa pagpasabut sa
mga kahimtang sa pagkama6h nga nahuman na pagpa-
tungha, ug kinih silah'.sa mga umaabut pa.
Ning bahinah nakabintaha kitah sa mga Tagalog,
kay wala man silay dagway sa berbo nga alang sa dag-
hang suheto. Ang ma6ng gihisgutan lamang, nga, pauba.
nag mgj| ilhanan sa gidaghanon, maoy magpailah sa ka-
hulugang madaghanon sa berbo.
Niah ang mga pulung ni Dr. Panganiban (b. e, p. 65),
bahin sa Tinagalog:
"N.B.:Sanglit ang berbo wala may linaing pangdag-
way aron pagpailah sa persona ug sa gidaghanon, ang
suheto lamang maoy magpailah sa persona ug sa gidag-
lianon o numero sa berbo."
UL. XI PERPEKTO 101
Ang atong "manga...., nanga...., manag.—, nanag...., pa-
nag..~, panga....", dili malalis nga kamatuuran nga dunah
kitang mga Sugbuanon mga linaing pangdagway sa dugu-
kan kun berbo, nga atong gigamit aron pagpailah sa gi-
daghanon sa gihisgutan. Busah makapailin-ilin kitah. Ma-
himoh nga gamiton kadtong dili sinubli nga: "ma..~ ,
na.~., pag....", pinakuyugan sa suheto nga nagdalag ilhana'n
sa iyang kadaghan; ug mahimoh usab nga gamiton ka-
nang mga giasoy sa itaas, bisan dili pakuyugan sa pina-
dayag nga suheto, aron paghisgut bahin sa daghan;—
kay kana laging mga pormahah" nagpasabut ,man nga
daghan ang gihisgutan.
May higala akong Tagalog nga mipahayag nga silah
konoh may mga dagway sa berbo nga alang usab sa
daghan kun plural. Tingalih kahag nasayup si Dr. Panga-
niban; apan dili tingalih daghan kay wala man hialing-
gatih sa Doktor. Kitah hinoon dunay ubay-ubay, kay
hapit man ang tanang dagwayng punuan dunay plural.
Ang mga Tagalog dunay pagsubli sa pulung dugukan,
ingon pananglit sa: "dadalaw, magtatanim magtatanong" sa-
mah sa atong: "lalakat, magtutudlo, magtatanum". Bisag
naglain ang ilang kahulugan, ang ilang pangdagway manag-
samah.
Apan, daw wala silah samga sinubling mga iglaianggikit,
nga samah sa atong: "mama...., nana.„., papa...., popa...., —
onon". Giingon ko: "daw" — kay ang naasoy nang gramati-
ka ni Dr. Panganiban wala man maghisgut niana nga paagi-
hah. Kon kinih ugaling matinuud, kulang silah sa mga bolok
o paagih sa pagpanghiyas nga gipailah nianang mga sinubli
nga iglalanggikit.
Kahibulungan gayud, kay ang Tinagalog maoh man ko-
noy labing bingpit sa mga Pinulungang Pilipinhon.
Lahi sa Kinatsildg Iningles
Gihisgutan na sa may katapusan sa miaging sinulat nga
kining toioh ka ling-on dili tukma sa panahon karon, uma-
abut ug miagih sa Iningles o Kinatsila; kay sa pagbahin sa
atong mga panahon sa gramatika ang "panghuna-huna sa
102 PERPEKTO UL. XI
nagahisgut maoy mohari". Busah ang "raa...., mama...., ma-
nga>— " mahimoh usab nga tugbang sa miagih nilah sa mga
Oropanhon. Aniah: "Sa tuig nga miagih, nagtukud si Simon
'ug tindahag mga pitsipitsih ubus ! sa paglaum nga mahi-
'moh kadt6h nga daku." Sa karong panahonah: "Kar6n,
karon makabaw 'ikaw." * Ang katarungan kanilah maoh: kay
ang s pagkadakti sa tindahan suntid man niadtong paglaumah,
ug biisah timaabut pa kon itandi niadtohg maong paglaum;
tig kay ang pagkakabaw suntid man sa daan niyang kahim-
taiig, ug busah umaabut diha o sumala sa kinaiyah kon dili
'man ugalirig sumala sa panahon.
Subay sa samang pangatarungan, *ang "na...., nana...;,
nanga....", mahimong tu^gbang sa umaabut nga panahon sa
mga Oropanhon. Ex. gr.: "Pakatulgah ang bata, ug samtang
siyah natulug pa, kuhaah ang singsing." Ug sa karong pa-
hahonah: "Nan, i,nakita mo na karon? ^hakasabut na. ikaw?"
"MAIG....," "MAMAG....; 1
, . Kining.mga dagwayah sunud sa "ma...., mama...., ma-
nga....", ug samah niinih kanilah^ anha igkita sa mga ling-
ong" Tunga-tunga" ug "Pasiboh". Gamiton ingon niinih:
"maigtotdlt'ol, maigsusulat; mamagtutudlo, mamagpapanon."
Dinha atong makita nga ang unang silaba sa ihga pulung
dugukan gidublih, ug nga niining pagdublihah ang unah la-
mang duhaka titiksa unang silaba sa dugukari maoy gisubli.
Ang "ig" nagpasabut sa pagagamiton, sa instrumento;
ug ang "mag", sa magabuhat. Busah ang kahulugan sa "ma-
igtotoltol" maoh nga mahidangat sa suheto o butang gihisgu-
tan ang kahimtang sa pagkagalamiton alang sa pagtoltol-,
"maigsusulat", sa pagkagalamiton alang sapagsulat; "ma-
magtutudlo", sa pagkamagabuhat sa pagtudlo; "mamagpa-
panon", sa pagkanakahuput sa kahimtang o buhat sa pagpa-
panon.
"MAKA ....," "NAKA ....,"
Igkita silah sa mga ling-ong "aktiboh" ug "Tunga-tu-
nga", ubtis sa mga panahong umaabut ug nangagih nga Per-
pekto. Ang "ma" nagpasabut riga ang usah ka kahimtang
UL. XI PERPEKTO * 103
niahitabo diha sa suheto; — o nga magpatungha ba (sumala
sa buiit patoohan sa uban) ning ma6ng kahimtang ; (aktiboh),
o gitunghaanba hinoon ning kahimtangah (tunga-tunga) .
Ang "ka" sumala sa ikasiyam ; nga uluhan, nagkahulugag
"butang" ubus sa panan-awng labing halapad. Busah ang
kahulugan sa "maka..." maoh nga ang suheto tunghaan sa
butang o kahimtang sa butang (tunga-tunga), o magpatung-
ha (sumala lagih sa uban) ning maong butang (aktiboh.)
"Butang" o kahimtang siyah nga gipailah sa dugukan.
Dinha kanilah sabton kanunay nga, sanglit ang "ma-
ka...." perpekto man, kining pagpatunghaah gisud-ong sa
tinibuuk, sa walay pagtagad sa mga ang-ang ngadtoh sa
naasoy nang katunghaan. ISIagtooh usab akoh nga ang
"maka...." labing tukma sa tunga-tunga nga paagih, bisan
lagih nga gigamit o gisabut sa uban ingog aktiboh. Ug
tungud ning iyang pagkatunga-tunga, wala usab dinh&
kaniyah tagaig dakuhg pagtagad ang paningkamut pa- \
dulung sa katunghaan sa kahimtang^
Aniay mga p.anig-ingnan: "Si Pedro makatindug, ma-
kapahiyum"; - dinhnY walay duhaduhah, naah, silah sa pa-
aging tunga-tunga, kay sa pagkatinuud, si Pedro, ang
suheto, maoh may makabaton unya sa kahimtang sa
pagkanagtindug ug sa pagpahiyuny ug nga siyah ra usab
ang hitungnan.
Apan kon ingnon : "Si Pedro makapatayg tawoh, maka-
danig daghan." Masabug sabton nga aktiboh; sa ubus ko
hinoong pagsabut, tunga-tunga gihapon. Kay ang ilang
matuud nga kahulugan matataw, kon ingnpn niinih silah
pagsulat: "Si Pedro ma kapatayg-tawoh, ma kadanig - dag-
han"; sa ato pa: Si Pedro mamahimong butang "naga-r
patayg tawoh", mamahimong butang "nagadanig daghan".
Kun niinih ba: Si Pedro manaah sa kahimtang "patayg
tawoh", manaah sa kahimtang "dahig daghan." Busah da-
yag ang ilang pagkatunga-tunga.
Potensydl ba ang "MAKA.....„."
Ubus nianang panan-aw nga ang "maka.... " dagwayng
104 PERPEKTO UL. XI
aktiboh, daw masabut usab nga siyah paaging potensyal
kay dinha sa panig-ingnan maorag mapu-pu nato nga si
Pedro may gahum sa pagpatayg tawoh, sa pagdanig
daghan. Tungud niinih may nanagtooh nga ang "maka...."
matawag nga potensyal, kay konoh nagpailah nga ang
suheto (si Pedro) may gahum paghimoh sa gihisgutang
kalihokan. ,
Inubanag dakting pagtahud, supak akoh ning pagtu-
lun-anah sa gihisgutan nang mga ginooh, ubus ning mo-
sunud nga mga katarungan. (1) Sanglit ang "maka...." labih
mang sakup sa tunga-tunga kon dili man ugaling tunga-
tunga ra gayud, wala siyah maghatag ug dakung pag-
tagad sa gahum sa suheto ing6n sa gitagad sa mga berbong
tinuud nga potensyal; hinonoah iyah lamang gipailah ang
katunghaan sa kahimtang dinha sa suheto sa walay pag-
isip-isip ug nganoh, giunsah, tungud sa unsang kusugah
ang maong katunghaan mahitabo. Nan, kay ang poten-
syal sa mga Ingles ug Katsila, nagpailah man ning gahum
nga makapahitabo; — ang "maka..." dili maoh ang poten-
syal sa mga Ingles ug Katsila.
(2) Alang sa kadaghanan ang "naka..." nga maoy
porma alang sa miagih na (tugbang sa "maka...." nga
alang sa umaabut), — walagayud magpailah nianang gahum
nga mapatunghaon, kongdili sa katunghaan lamang sa
kahimtang; sa ingon nga alang sa maong kadagbanan,
daw wala paabutah, hinonoah mikalit lamang (aksidental)
kadtong pagtunghaah sa kahimtang. Pananglttan: "Naka-
sayloh akoh; nakataghap ang bata; nakatoltol uroy;
nakahantok d.a." Dinhih dayag gayud nga aksidental, nga
dili potensyal. Busah kon ang "naka...." dili potensyal,
dili usab potensyal ang "maka.— ". Liwang mahitabo ang
usah ka kataw-anan; diin buut ipadawat nga ang sa
miagih naah sa usah ka matang, ug ang sa umaabut,
sa lain nga matang. Maglapas siyah sa usah ka
dakung lagda sa pagpamahin: nga usah lamay sukara-
nan nga gamiton. Sa ato pa, o pulus potensyal apg du-
UL. XI PERPEKTO 105
ha, o pulus dili-potensyal; "ooh kun dili"— apan wala
gayuy luna ang "ooh ug dili".
Niay laing panan-aw mahitungud sa "maka.-...", nga
makadason sa pagtooh nga siyah dili potensyal, ug ma-
katabang usab paghatag ug katin-awan nga kining dag-
wayah Tunga-tunga nga Perpekto gayud.
Sanglit aiig "ka..." nato nagkahulugan mag "butang'*
sa paaging lubug, siyah ang "maka...." may pagkaagid-
agid sa mga panahong perpekto sa Latin, ug may la-
bing hanap nga kasamahan sa mga panahong perpekto
sa Kinatsila ug Iningles. Ang esse ugud sa Latin nag-
kahulugan mag "butang" o "kahimtang sa butang"; ug
ang mga panahon niyah nga perpekto nagdalah man
sa nagkalainlaing dagway sa esse.
Pananglitan:
"amav-t" — akoh naA:a-higugmah,
"amav-eram" — akoh naAa-higugmah.
"amav-ero" — akoh TTra/ea-higugmah.
Ang "„..i, ....eram, ....ero" sa Linatin nagkalainlain
mang panahon sa berbo esse; ug ang dugukan amav.-
gikan sa berbo amare — paghigugmah. Kining dyutay
nga pagsusih makapakita sa kasamahan ug kalainan sa
Linatin ug sa ato ning bahinah.
Sa kasamahan kay ang atong "naka...." hapit man
matukma sa ilang "..._i, ....eram"— sanglit ang lintunganay
nilang kahulugan maoh man ang: "akoh naniah, nabu-
tang". Sa kalainan, kay ang amaui nagpasabut man
nga "akoh nanaah nianang kalihokang gitawag paghigug-
mah", ug ang atong "nakahigugmah" nagpailah man nga
"akoh na butang mahigugmaon kun "Akoh na butang
gitawag higugmah"; ug kining kahuluganah matataw kon
sulaton siyah niinih: na-kahigugmah. Ang Latin nagpa-
lutaw sa kalihokan sa berbo, ug ang Sugbuanon sa ka-
himtang sa butang.
Ang Kinatsila ug ang Iningles, inay mogamit sa
ser o to be nga maoy tukma sa esse, nanggamit
106 PERPEKTO UL. XI
sa haber o lo have nga sibo sa atong "pagbaton".
Aniah kadtong mga panig-ingnan sa itaas :
"he amado" - "I have loved" - akoh nakahigugmah
"habia amado" - "I had loved" - akoh nakahigugmah
"habre amado" - "I shall have loved"- akoh makahigugmah.
Kansang kahulugang lintunganay: "Akoh nagbatdn, na-
kabaton sa kalihokang gitawag paghigugmah". Kon ato si-
yang itandi sa kahulugan sa Latin: "akoh nanaah sa kaliho-
kang gitawag paghigugmah", matataw gayud nga ang Ki-
natsila ug ang Iningles maoy labing layo, labing lahi sa ato
nga: "akoh na butang mahigugmaon."
Mosangko gihapon kitah niinih: Ang atong "maka ",
(ug ingon man kanang mga Perpektong Latin, Iningles ug
Kinatsila), dili potensyal, kay wala man lagih magpailah ni-
anang "gahum mapatunghaon" nga ilhanan sa tinuud nga
potensyal; hinonoah Tunga*tunga gayud, kay siyah nagka-
hulugan man ugud nga ang suheto o gihisgutan tunghaan la :
mang sa kahimtang o butang nga gipailah sa dugukang gi-
langgikitan.
Ang nahimoh o mahimong butang mahigugmaon
(Tunga-tunga), suud lagih sa butang makahimoh paghi-
gugmah (potensyal); apan dili silah tukma. Kay • kinih
nagsud-ong dinha sa butahg, sa gahum nga mahimoon;
ug kadtoh, ang Tunga-tunga, sa kahimtang o butang
nga himoon. Ang potensyal naglantaw sa kalihokang ma-
patunghaon, ug ang Tunga-tunga sa bwtang nitungha o
motungha.
Laing sangputanan : ang atong "maka , naka .."
agid-agid sa mga panahong perperkto sa Linatin, Kinatsila
ug Iningles; apan dili gayud silah tukma.
Siyah ang "maka , naka " sibo hinoon sa perpek-
to sa mga Ebreyo. Kay mattid pa ni Pari Zapletal (o.e, p.
53); "Tinuud ang perpekto (sa mga Ebreyo) maoy ngalan sa
butang nagbuhat nga gipasundan sa puligngalan sa persona,
ex. gr.: katal-ta, sa ato pa, butdng nagpatdy-ikdw; ug ang im-
perpekto ma6y ngalan sa kalihokan nga gipaunhan sa pulig-
UL. XI PERPEKTO 107
ngalan sa persona, ex.gr. :ti-ketol, sa atopa, ikdw-nagapatdy."
Itandi kanang "butang nagapatay ikaw" sa mga Ebreyo,
sa atong: "Ikaw na butang nagapatay", — ug sa wayduha-
duhah makita mo nga silah sibo.
Usah kinih sa daghang kasamahan sa atong pinulungan
ug sa Ebreyo. Kinih ug kadtong uban nga mga dagkung lag-
da ning duha ka Dila angayng makapadasig nato sa pagtoon
sa Dila natong Bisaya diha sa kahayag sa. Dilang Ebreyo ug
sa mga suud niinih.
ULUHAN XI!
ANG MGA PERPEKTO GIHAPON
"MAKAPA ..., NAKAPA..."
Sumala sa miaging uluhan, ang "maka...." nagpasa-
but nga ang suheto tunghaan sa butang 6 kahimtang sa
butang (tunga-tunga) ; kun magpatungha ning maong ka-
himtang, kon dawaton ta man ugaling ang huna-huna nga
siyah aktiboh. Ang "pa" lisud sabtoh; sa akong bana-bana.
siyah nagpasabut sa usah ka kahimtang nga nagalungtad
suhd sa panahong gihisgutan, apan nga nagalantaw ngadtoh
sa umaabut. Sa laing pagkasultih, ang sa kar6n nga ma-
dulungon sa unya. diha sa usah ka pagtan-aw.
Busah, ang "gihimoh pa" nagkahulugan nga suhd sa
panahong gihisgutan, ang kalihokang gipasabut naah na
ug nga molungtad ngadtoh sa umaabut; ang "himoon pa",
sa kahimtang sa pagkawala-pay-buhat karon, apan nga
kinih gilantaw didtoh sa umaabut; "paadtoah", sa pag-
adtoh nga wala pa kar6n, apan nga gilantaw didtoh sa
umaabut. Wala kinahanglanah nga hisayran ang giduga-
yon nianang umaabut. Gikinahanglan lamang ang pagpa-
tonong sa panan-aw ngadtoh sa umaabut, ug kinih igo na.
Busah, ang "makapa...." nagpasabut nga ang suheto
manaah unya sa kahimtang o "butang" nga rraoy maing-
nan ngadtoh sa katunghaan sa usah ka kalihokan o hiyas
sa pagkamaoh. Ex. gr.: "Si Pedro makapalagut; maka-
paulboh; makapahubog; makapahupay;" - nga nagpasabut
nga si Pedro maoy maingnan nga magdalah ngadtoh sa
kalagut; ngadtoh sa pag-ulboh; ngadtoh sa kahubog; ngad-
toh sa kahupayan.
Kinih silah gisabut nga a ktiboh niadtong nagtooh nga
ang "maka... . " potensyal; kay alang kanilah, silah nagka-
hulugan nga si Pedro maoy magpatungha kun magdalah
ogadtoh sa katunghaan sa ma6ng mga kahimtang. Apan
UL, XII PERPEKTO 109
labing maayong sabton nga si Pedro tunghaan lamang sa
kahimtang nga madulungon ngadtoh sa gihisgutan nang
mga kalihokan o hiyas, hawa sa iyang panlimbasug ni Ped-
ro. Kay mahitabo man nga kitah usahay maglagut, ma-
lipay o maikag sa lain, daw sa wala lay hinungdan o
naingnan nga naggikan o gituyu sa atong gikalagutan.
Busah labih gihapong tugbang sa tunga-tunga ang
"makapa...." ; sa ingon lahi siyag kahulugan sa: "magapa....".
Ug aron matataw kining kahulugan sa "makapa....", su-
lat6n ko siyah ning paagihah : "Si Pedro ma ka-palagut;" -
nga sa ato pa, "si Pedro manaah sa kahimtang madu-
lungon ngadtoh sa kaiagut." Ug dayag na nga tunga-tunga.
"MO..."
Ang mga kalihokang giisip nga umaabut pa, malag-
mit ipahayag pinaagih sa "mo..„", bahin sa dagwayng
aktiboh ug tunga-tunga. Samah siyah sa "ma...."; pulus
silah umaabut, ug pulus usah sa panahong perpekto. Apan
managlain diha sa pilah ka butang. Kay ang "ma..." la-
bing tukma sa paaging tunga-tunga, samtang ang "mo...."
sa aktiboh. Ang "ma..„" wala kaayoh magtagM sa ka-
bubut-on o paningkamut sa suheto, samtang ang "nlo....''
nagpalutaw niinih. Ang "ma " buut lamang magpailah sa
umaabut nga kahimtang nga mahitungha sa suheto; ug ang
"mo ....", sa kalihokan nga nga naggikan sa maong suheto.
Pananglitan; "Si Esteban molimpyo; si Esteban ma-
limpyo." Sa unang panig-ingnan mailah nato ang tuyo
ug panglihok ni Esteban aron paglinis kaniyah o sa ubang
l)utang; ug sa ikaduha gipailah lamang nga sa umaabut-
nga panahon si Esteban makahuput sa kahimtang sa pag-
kanalimpyo. Ang nahaunah aktiboh ug ang ikaduha tunga-
tunga. "Ang tanum modaku; ang tanum madaku." - Pulus
tunga-tunga; apan dinha sa nahaunah gipaibabaw ang
kustig sa pagdaku, ug sa ikaduha ang kahimtang lamang
sa pagkadaku.
'WI. .", ui.y
Ang "ni...." maoy alang sa miagih na; tugbang si-
110 PERPEKTO UU. XII
yah sa "mo..." nga alang sa umaabut. Ug ang "mi...."
Iain lamang dagway sa "ni....". Dunay mga tawoh nga
dili buut mogamit sa "ni ", kay konoh "korupsyon" siyah
sa "mi....'\ ug sa ingon niana dili maayong pasagdan o pasa-
nayon, kay makadaut sa atong pinulungan. Duyug akoh
sa ilang maayong tinguha sa pagtul-id sa atong sinul-
tihan. Apan, ^matuud ba nga ang "ni...." korupsy6n la-
mang sa "mi...."?
Dili siyah masayong tubagon. Alang sa mga ginoong
gihisgutan sa itaas, walay duhaduhah nga korupsyon;
kay matud pa nilah, sanglit "mo...." man ang alang sa
umaabut, ang alang sa miagih "mi " na ang iglalang-
gikit, tungud sa "i" nga gipulih sa "o" diha sa "mo ....".
Tingalih kaha.
Apan sa akong bahin maayoh lang papadayonon ang
duha, ang "ni...." ug ang "mi'\ ubus ning mga
katarungang mosuniid. Diha sa "Laraw" sa mga pa-
nahon sa atorig mga berbo didtoh sa Uluhan X, ang
mga iglalalanggikit nga alang sa mga kalihokan nga gi-
isip nga nangagih na, nanagsugud sa titik nga "n"; bu-
sah, dinhih usab.
Labut pa, ang igkakal-ang "„..in...." (ex. gr.: sinulat),
nga nagpailah sa sangputanan sa usah ka kalihokan,
naggamit upud sa "n". Silah agid-agid ug kahulugan:
pulus alang sa nangagih na. Busah maayong gamiton
ang "nL." aron sa ingon niana mamaagid-agid gihapon
silah bisan=diha sa dagway. ^Wala ba dinhiy "metate-
sis"? — ^diin ang "ni...." na "...in", samah sa "Kasti-
la— Katsila"?
Dunah upud kitay "niadtoh" ug kaniadtoh", nga
nagpailah sa miagih na. iDili ba salikwaut ang pag-
ingog "kamiadtoh", kay "miadtoh" man kaha ang ma-
tarung? Ang paaging "Niph-al" sa mga Ebreyo, nga ma-
6y sibo sa atong tunga-tunga, nagdalah sa iglalanggikit
"ni...." alang sa panahong perpekto. Busah tugbang ga-
yud siyah sa atong "na...., ni....'\ nga usab naah sa tunga-
UL. XII PERPEKTO 111
tunga, sa panahon natong perpekto. ^Dili ha kinih usah
ka katarungan nga nagpasabut nga "ni...." gayud ang
matuud niyang dagway?
Sa katapusan, ang mga tawoh naanad na ning duha
ka porma; pasagdan ta lang silah diha sa mga butang
nga ato lamang giduhaduhaan, sayup ba kun dili.— Ta-
pus palandongah kining mga katarunganah, ^dlli ba hi-
noon kitah makaingon nga ang "mi..." korupsyon sa
"ni ..."? ^nga ang "ni..." tungud sa "m" diha sa
"mo...." nabutad ngadtoh sa "mi...."?
Lahl lagih sa Kinaisild
Didtoh sa mga Uluhan X ug XI, nakita na ang
gigikanan ning maong kalainan. Maayong usbon silah
pagbasah, ug sabton pag-ayoh kadtong nakapialain sa
kabahinan sa atong mga panahon. Aniay 'laing mga
panig-ingnan nga nakapalibog sa daghang mga langyaw
ug hangtud gani sa maong mga Sugbuanoh. Apan ma-
orah gihapon ang ilang katin-awan: ang panan-aw o
panghuna-huna sa tawong nagahisgut.
"Wala akoh makalabdng sa pasulit kaniadtoh sa luig
miagih. Wala dayon si Tomas moiooh sa nanagmantala
sa pagkabanhaw ni Hesus." — Gigamit ,ang mga iglalang-
gikit alang sa umaabut, kay ang paglabang umaabut o
gipaabut man niadtong tinun-an; ug ingon man usab
ang pagtooh diha kang Tomas. Maorah usab ang ika-
sultih ta bahin ning mosunud: "Dili ka magpatay; dili
ka mamakak".
"^,Kanus-ah matawoh si Kristo? ^Diin siyah ilo-
bong?" — Gigamit ang "ma...., i...." nga alang sa umaabul,
kay ang nangutanah buut magpasabut nga siyah wala
pa masayud, ug busah kining maong kasayuran sa pag-
katawoh ug sa dapit nga gilubngan, mga umaabut kun
giisip nga umaabut alang niadtong nangutanah. Apan
aniay lain: "^Nganong mihilak ka man? ^Pilah . gud ka
liboh ang gikawat" — Dinhih gigamit ang mga iglalang-
gikit alang sa nangagih na; ug makatarunganon nga
112 PERPEKTO UL. XII
pagkagamitah. Kay ang "hilak" ug ang "kawat" gipa-
sabut man nga human na gayud mabuhat ug nga sa
ingon hisayran nang daan sa nangutanah, ug tungiid
niana kadtong "hilak ug kawat" miagih na alang kaniyah.
"....AN", " ...0A r "
Tun-an ta karon ang mga dagwayng labing tukma
sa pasiboh, ug unahon ta ang "....an, -..on", nga naah
ubus sa "himoon pa". Sabton ta pag-ayoh ang 'kahu-
lugan ning duha ka iglalanggikit.
"Tiawan ko si Tomas; limbongan niyah si Ter>o;
pahimug-atan paglitok ang silabang inasentohan." — ^Silah
nagpasabtit nga si Tomas maoy mahitaboan satiaw; si
Teryo, sai limbong; ug ang silabang inasentohan, sa pa-
mug-at paglitok. Giunah ko silah aron pagpakita nga ang
"„..an" wala magkinahanglag luna kun dapit ingon sa
buut itudlo sa uban; kay dili diha sa lawas ni Tomas
ipahitabo ang tiaw; ni sa lawas ni Teryo, ang limbong;
ni diha gayud sa silabang may asento nga sinulat, ang
pagpahimug-at sa litok. Kinih siyah ang inasentohan hi-
gayon lamang nagdanih sa pagpangusug pagbasah nga
adtoh mahitonong sa hangin.
Tinuud hinoon nga sa makadaghan, ang ". ...an" nag-
pasabut ug luna kun dapit. Pananglitan*. "Ang umah
sipsipan sa sagbut; ang batoh patungan sa bukag; si
M artin ibtan ug ngipon." Dinhih, ang umah, ang batoh
ug si Martin maoy mahitaboan sa nagkalainlaing mga
buhat.
&Maoh ba gayud silay patungnan sa gihisgutan nang
mga kalihokan? Dili. Ang giasoy nang mga kalihokan
anha kanilah iagih mahitabo, apan dili silay buut gayud
tungnon sa ma6ng mga kalihokan. Sa laing pagkasultih,
matawag silag natungnan sa paaging indirekto o pina-
duyas sa kalihokan; ug dili sa paaging direkto o pinin-
tok sa maong kalihokan. Ug sa ing6n niana, ang "....an"
matawag nga pasiboh indirekto.
Sa laing bahin, ang "....on" matawag nga pasiboh
UL. XII PERPEKTO 113
direkto, kay ang suheto patungnan man gayud sa paa-
ging pinintok sa kalihokan sa berbo. "Initon ko ang tu-
big; galingon ni Lukas ang mais; gub-on niyah ang pa-
yag;" Dinhih mailah kaayoh nga ang tubig maoh gayuy
makadawat sa paaging pinintok sa buhat sa pag-init ug
siyah gayud ang mainit; ang mais uptid, sa paggaling;
ug ang pay£g, sa' pagguba. Ang mga suheto, tungud
kay mahitungnan man sa kalihokan sa pinintok maka-
dawat ug kausaban suhd sa ilang kaugalingon; kausa-
ban kinih nga moabut usahay hangtud sa pagbaton diha
kaniyah sa kahimtang nga iyah sa dngukang gilanggikitan.
"MA....AN", "NA...:AN"
Sumala sa ikanapulog usa ka sinulat, ang iglalanggikit
"ma.... " nagpasabut nga dinha sa suheto, sa umaabut nga
panahon, ang usah ka kahimtang sa pagkamaoh o pahg-
hiyas sa berbo mahingpit pagtungha, matibuuk pagkahi-
moh o mahuman na. Ang "...an" usab nagpailah nga ang
kalihokan sa dugukang gilanggikitan anha mahitabo sa
suheto, dili sa paaging pinintok o direkto, kongdili
sa daw pinaduyas o indirekto. Busah ang "ma....an" nag-
kahulugan nga dinha sa suheto, sa umaabut nga panahon,
mahitabo sa tinibuuk ang kahimtang sa pagkahitungnan
sa paaging pinaduyas sa kalihokan sa gihisgutan nang
dugukan. ,
Pananglitan: "Ang kamalig makuhaan ug mais; ang
mga kabus matabangan sa mga datu; ang baligya maku»-
huran sa bilih". Sa ato pa, dinha sa kamalig mahitabo
ang kahimtang nga mahitungnan sa paaging pinaduyas sa
pagkuhag mais; dinha sa mga kabus, sa panabang sa mga
datu; ug dinha sa baligya, sa kunhud sa bilih.
Bahin sa kahulugan sa "mama.... an, manga.-.an", su-
bliah lang pagbasah ang katin-awang nahimutang didtoh
sa Uluhan XI mahitungiid sa "mama...., manga. ...". Ug
ing6n man ang kahulugan sa "na....an, nana....an,
nanga.— an," masayon uptid nga pu-puon gikan sa maong
uiuhan.
114 PERPEKTO UL. XI
"KA....AN"
Agid-agid sa "ma....an", ang "ka....an" pasiboh usab
nga perpekto sa umaabut nga panahon. Hilabihan silah
ka suud nga alang sa daghan, sibo gayud silag kahulu-
gan. Apan may kalainan, bisag dyutay ra hinoon. Sumala
sa mga unang sinulat ang "ka..." nagkahulugag "butang"
ubus sa panan-awng labing halapad. Busah ang "ka....an"
nagpailah nga ang suheto maoy "butang" diin ang ka-
lihokan sa dugukang gilanggikitan anha mahitabo sa
paaging pinaduyas.
Pananglitan: "Kabuhatan ug bungdo ang hawan;
katoohan ang tawoh; kakunhuran ang bilih sa bugas."
Sa atb pa, ang hawan "butang" diin anha mahitabo
angpagtukud ug bungdo; ang tawoh, sa buhat sa
pagtooh; ug ang bilih sa bugas, sa pagkunhud. Kining
pag-isip nga ingog "butang" ang suheto, wala panumba-
lingah sa porma "ma... .an".
Dunay nanagtooh nga ang "ka....an"nagkahulugag
"mahimoh ang pagbuhat sa ....", diin gipaibabaw ang pag-
kamahimoh o ang kadunay gahum kun kusug sa pagbu-
hat; kay ilang gitoohan nga ang "ka..." ilhanan sa dag-
wayng potensyal. Busah matud pa nilah ang: "katoohan,
katindugan, kasugyutan" — nagkahulugag: "mahimong too-
han, mahimong tindugan, mahimong sugyutan." Dili ki-
ning pagsabutah supak sa itaas, kay kadtong mahitaboan
sa pagtindug kadtdh siyah usab mahimong tindugan; ug
kinsah ganiy mahitaboan sa pagsugyut, siyah upud ma-
himong sugyutan.
Potensydl ba ang "Ka..an ,,
Apan ^tinuud ba nga ang "ka.... " ilhanan sa pag-
kadunay gahum sa pagbuhat? Nagtooh akoh nga dili,
ubus sa mga katarungang mabasah didtoh sa mga Uluhan
IX ug XI. Dasonan ko silah ning pipilah ka pagpalan-
dong: "kadaku niyag oloh; katapok gyud ug kinabuhi
ang tawoh; katambok baya sa baboy". ^Nagkahulugan
ba gud silag: Dunay gahum ang iyang oloh, o mahimong
UL, XII PERPEKTO 115
dakii ang iyang oloh; gamHanan gyud ang tawog tapok
ug kinabuhi, o mahimong tapok ug kinabuhi ang tawoh;
ug ang baboy mahimong tambok? Ambut lag kinsang
Bisayaah ang mosabut kanilah sa ingon.
Bisan diha sa Tinagalog ang "ka....an" wala upiid
magkahnlugag gahum nga mapatunghaon; hinonoah atong
mapu-pu nga ang ighlmggikit "ka...." nagpasabut sa
pagkaabstrakto ug sa pagkapinundok. Ang ubang mga
kahulugang gihisgutan ni Dr. Panganiban diha sa iyang
gramatika (o. c, p. 143-144) naah magsandig nianang
duha ka giasoy nang kahulugan.
Tinuud hinoon nga ang "maka...." ilah usab nga gi-
isip nga potensyal, apan kinih ilang gipasukad sa igla-
langgikit "ma..„", ug dili sa "ka....", sumala sa atong
masabut didtoh ,s.i pinid 151 sa kadaghan na hisguti'ng
gramatika. Ning bahinah nakadason silah sa akong ubus
nga mga huna-huna. Ug padayonon ta ang paghisgut sa
atong "ka "
Apan kon ang "ka...." nagkahulugag "butang" ubus
sa panan-awng labing halapad, mamatin-aw ug mamasa-
yon sabton kadtoug mga pulungah. Aniah: "butang daku
ang iyang oioh; butang tapok ug kinabuhi ang t tawoh;
butang baya nga tambok kadtong baboy." Bisan daw
nikunhud ang kusug sa pinulungan kay may pagkatag-
as ra man silang pagkasultih, di'i malalis nga wala ma-
usai) ang kahulugan sa panig-ingnan. ■
Nakakita akog basahon diin ang mga iglalanggikit
yitagaag lainlaing kahulugan sumala sa nagkalainlain ni-
lang kagamitau; lain kon berbo, lain kon adhetibo, lain kon
adberbyo. Sa akong ubus nga pangisip dili maayoh ka-
nang paagihah, kay lagmit nga dili kitah makatugkad
sa matuud nga kahulugan sa maong mga igla'anggikit.
Apan kanay gihimoh niadtong nanagtooh nga ang "ma-
ka..." ug ang "ka....an" mga potensyal; kay mapilit man
silag hatag ug laing kahulugah sa "ka..." diha sa mga
pulung "kabuut, kabuutan, katambok, katahum." Dinhili ka-
116 PERPEKTO UL. XII
nilah mosukarap kadtong ilang gipasibantug nga potensyal.
Apan ang kahulugan nga "butang" alang sa "ka_..."
tama kon siyah maadtoh sa ngalan o nombre (kabuut,
kabug-at, kaabtik), sa puligngalan (kaniyah, kanimoh), sa
nagkalainglaing kagamitan sa berbo; — sa tanan nga ka-
gamitan nianang "ka ". Busah ingog makasalig kitah nga
siyay matuud nga kahulugan sa "ka.... ".
Dili supak nianang kahuluganah ang mga gitawag
ug atong "abstraet nouns", ingon pananglit sa: "kataw-
han, katunhayan, kamatuuran". Unah sa tanan, dili si-
lah tinuud nga "abstraet nouns"; ug dili dakug kalainan,
kon lahi man ugaling, sa "katubhan, kabatoan, kakognan".
Sugdon ta ang "katubhan". Dinhih igkita ta ang
iglaianggikit "ka _..an"; diin ang "ka.... " hisayran na na-
to ang iyang kahulugan, ug ang "....an" nagpailah nga
ang kalihokan sa dugukang gilanggikitan anha mahitabo
sa paaging pinaduyas sa suheto nga giisip nga "butang".
Busah ang "katubhan" nagkahulugag : "butang diin ma-
naay "tuboh". Kinih maoy kahulugan niyah kon ang dugu-
kang "tuboh" gigamit ingog berbo; busah naah siyah sa
umaabut nga panah6n. Ug kinih maoy kahulugan hang-
tud diijhih sa "ka....an".
Apan ang dugukang "tuboh" mahimong gamiton
ingog nombre; ug sa ingon niana mahanaw na ang ka-
ron, miagih ug umaabut nga panahon; ug ang kahulu-
gan sa "katubhan", maoh na kinih: "butang may'tu-
boh". Ug ang kahulugan sa "kabatoan, kakognan", "bu-
tang nga may batoh, butang nga may kogon". Sumala
lagih sa gisultih ko na didtoh sa Uluhan II, silah mga
"Collective Nouns" gayud.
Sa ingon niinih, ang kahulugan usab sa: "katawhan,
katunhayan, kamatuuran" maoh ang: "butang may tawoh,
butang may pagtunhay o butang mahitaboan sa pagtun-
hay, ug butang may matuud." Busah maoh gihapon
ang kahulugan sa "ka.„." bisan dinhih.
Sangputanan ning tanan : Ang "ka....an" dili potensyal.
ULUHAN XIII
LAING MGA PERPEKTO
Ang "Pa.an"
Naah siyah mahisakup sa ling-on "himoon pa" sa
mga pasiboh. Ang kahulugan sa "pa....an" masabut nato
gikan sa pagsusih sa mga kahulugan sa tagsatagsah ning
mga iglalanggikitah. Ang "pa...." nagpasabut sa usah ka
kahimtang nagalungtad suhd sa panahong gihisgutan,
apan nga nagalantaw o nagatudlo* ngadtoh sa umaabut.
Ug ang "„..an" nagpailah nga ang kalihokang iyah sa
lintunganayng gilanggikitaif' anha mahitabo sa suheto sa
paaging pinaduyas.
Busah ang "pa....an" nagkahulugan nga ngadtoh o
nganha sa suheto mahitabo ang, o walay isanta sa, ka-
tunghaan sa kalihokan nga iyah sa dugukang gilanggi-
kitan. Pananglitan: "pabuhatan ang hawan ; ang bata
patupihan, ang balay padak-an". Sa ato pa, ngadtoh o
dinha sa hawan mahimong mahitaboan o way isanta sa
buhat; nganha sa bata, sa pagtupm; diha ^sa balay, sa
pagpadaku.
May kalainan kining totoloh, ang: ''ma....an, ka....an,
ug pa....an". Ang "ma....an" nagpailah iamang nga sa
umaabut ang suheto tunghaan sa kalihokan sa dugukang
hitungnan, sa paaging hingpit o tinibuuk. Ex. gr.: "ang
yuta matukuran ug balay", — ^nga nagpahayag lamang nga
sa umaabut dinha sa yuta may matukud nga balay.
Ang "ka....an" nagdugang dinha sa "ma....an" sa pagpa-
hayag nga ang suheto, "butang" nga mahitungnan sa
paaging pinaduyas sa kalihokan sa gihisgutan nang du-
i^ukan. Ang "ka ...an" usab nagpasabtit nga ang suheto,
"butang" nga may mga hiyas sa dugukang gilanggiki-
Lan, kon kining dugukan giisip nga sustantibo. Panang-
litan; (1) katukuran, kadaganan, kalakatan; (2) kakaho-
118 PERPEKTO UL. XI M
yan; kamaisan". Ug ang "pa....an" nagpasabut nga du-
nay tinguhang gihan-ay ngadtoh sa, o nga walay ibaldah
batok sa katunghaan dinha sa suheto, sa kalihokan sa
dugukang gihisgutan. Ex. gr.: "Ang yuta patukuran ug
balay."
Ang "papa... .an" maoy de segunda intendon sa
"pa....an", sa ingon nga paagih sa "mama " alang sa
"ma....", nga gihisgutan na didtoh sa Uluhan XI.
Ang "Pa....on"
Sa matematikas may dakung lagdang nag-ingon nga
duha ka negatibo suhd sa usah ka pagpangpilo-pilo o
pagbahin mosangput s*a usah ka positibo. Daghan ang
gilisdan bahin sa pagpakita ug paghatag ug matuud nga
kahulugan niining lagdaah. Apan lisud kun sayon, siyah
matuud ug sa ingon gigamit.
Dunah kitah dinhih sa Binisayay mga higayon nga
makapahinumdum nato nianang dakung kamatuuran diha
sa matematikas. Ug ang "pa....on" usah nianang mga hi-
gayonah. Dinhih ang duha ka iglalanggikit nga pasiboh,
ang "pa" ug ang "on", nakapatunghag usah ka aktibph.
Kay ^unsah may kahulugan sa: "si Pedro pabuhaton
kog bukag; si Tomas lyang patindugon; ang sistah iyang
patingogon;"— • kongdili ang sangputanan diin si Pedro
magabuhat ug bukag, si Tomas magatindug, ug ang sis-
tah magatingog?
Apan maingon nga ang — 12, kon bahinon sa — 4, ma-
himong totoloh ka punduk nga positibo; sa ingon usab,
gikan dinha nianang duha ka pasiboh nga "pa....on",
nahimoh ang us4h ka sangputanang aktiboh. Ug raa-
ingon nga kadtong totoloh ka punduk, bisan lagih positibo,
may pagkanegatibo gihapon, tungud sa sulud nga negatibo
nga tag — 4; sa ingon usab, kining sangputanang aktiboh
sa "pa on" may ; pagkapasiboh, tungud sa gigikanang
pasiboh. ,
Sumala sa itaas ang "pa....an" nagpasabut nga dunay
kabubut-on. o kahiligang gihan-ay ngadtoh sa, o sa dili pag-
UL. XIII PERPEKTO 119
ulang sa, katunghaan dinha sa suheto, sa kalihokan sa
dugukang gilanggikitan; ang "p"a.„.on" nagpasabut usab nga
dunay kabubut-on o kahiligang hinan-ay ngadtoh sa, o sa
dili pag-ulang sa, pagpatungha kun pagpukaw dinha sa
suheto sa kalihokan sa dugukang gilanggikitan. Siyah, ang
orasyong nagdalah sa "pa....on", matawag nga pasiboh,
kay ang suheto unah mang midawat sa kusug ning
kabubut-on o kahiligan nga nagasugyut o nagaaghat dinha
kaniyah ngadtoh sa paghimoh sa gihisgutan nang kali-
hokan.
Lahi siyah sa paaging "tunga-tunga" sa mga Griyego,
kay kadtoh nagpasabut jnan nga ang suheto primero
aktiboh kay siyah man ang mibuhat, ug unya pasiboh
kay siy4h ra man usab ang hitungnan sa maong kali-
hokan. Apan ang "pa....on" nagpasundayag primero sa
suheto nga pasiboh, ug unya nga aktiboh kay siyah ang
suheto maorah man upud ang mibuhat. Nasuhi. Busah
usab kon dili ka uyon nga tawgon ang "pa....on" nga
pasiboh, mahimoh siyang hinganlag "aktiboh mediato."
Ang "papa... on" samah rag eksplikasyon sa "pa-
pa....an" ug sa "mama....."
Ang "Paka....an ,f
Ang balay nga pakadak-an sa prinsipe, tahum.
Ang pakatawhan sa manalagna, kabus apan malinis.
Sa masabug ang pakatagbawan sa taw 7 oh, kawang ug
lumalabay.
Gikan sa mga maingon-ingong panig-ingnan ma-
pu-pu nato ang kahulugan ; sa "paka..!.an": Ug sang-
lit ato na mang gihibaloan ang kahulugan sa tagsatag-
sah ka iglalanggikit, ang sa "pa, ka, ug an", ihatag
lang dayon dinhih ang ilang kahulugang tiningub. Ang
"paka....an" nagpailah nga diinay kiabubut-on o kahili-
Ugang gihan-ay nganha sa katunghaan dinha sa suheto
sa kahimtang o "butang" nga gipasabut sa dugukang
gilanggikitan.
Busah,^ diha sa mga panig-ingnan sa itaas, may ka-
120 PERPEKTO UL. XI H
bubut-on o kahiligang hinan-ay ngadtoh sa katunghaan
diha sa balay, sa katubuan hangtud sa pagkadaku
sa prinsipe;
dinha sa kabus ap&n malinis nga butang, sa pagka-
tawoh sa manalagna;
ug dinha sa butang kawang ug lumalabay, sa ka-
tagbawan sa tawoh.
"Ang "papaka....an" sibo ug kasaysayan sa "papa... .
an" ug sa "mama "
Ang "Paka....on"
"Pakadak-on ko siyah; pakainahdlon ta ang tinuhu-
an; pakagaandn ko ang kagul-anan". Silah nagpasabut
nga dunay kabubut-on o kahiligang hinan-ay ngadtoh ka-
niyah, o sa dili pagsanta, nga siyah modaku; dinha sa
tinuhuSh ar6n siyah isipon ta nga **butang" mahal; ug
diha sa kagul-anan aron siyah isipon nga "butang" gaan.
Ning duha ka iglalanggikit "paka....an, paka....on"
tataw gihapon ahg kalainan sa "...an, ...on". Ang na-
hauiiah lagih nagtudlo sa hitungnan sa kahulugan sa
dugukari sa paagmg pinaduyas; ug ang naulahih, "sa pi-
nintok. Niay mga panig-ingnang matulun-anon;
"Ang Belen gipakatawhan ni Kristo. Ang Belen pu-
katawhon ni Kristo." Ang unah naghisgut sa usah ka
hitabo sa kaagih, kay sa pagkatinuud ang Kristo didtoh
nagpakatawoh sa syudad sa Belen. Sa laing pagkasul-
tih, ang Belen maoy "natad" diin nahitabo kadtong
"butang": pagkatawoh ni Kristo. (Pasiboh indirekto o
Pinaduyas). Ang ikaduha nagpahayag sa usah ka kabu-
but-on (dili tukma ning higayonah sa hitabo) nga nag-
isip sa syudad sa Belen nga tawoh; sa ato pa, ang
Belen maoh gayud ang hitungnari sa pinintok sa "bu-
tang" gttawag "tawoh". Busah gipasabut nga ang maong
Belen mamahimong tawoh, ug ilhon ingog tawoh. (Pasi-
boh Direkto o Pininitok).
"Pakadak-an ko kining ba|ayah. Pakadak-on ko kining
balayah". Dinha sa nag-unah, ang balay maoy "natad"
UL. XIII PERPEKTO 121
eliin ipaduyas pagpahitab6 ang "butang": kaelaku nako,
pagtubo nako. Dinha sa ikaduha, ang balay, bisag ka-
bus ug pit-os tingalih, maoy patungnan sa pinintok sa
kabubut-ong mahiligon o maisipen nga siyah "butang":
daku.
Ang "papaka.... on", samah sa "mama....", nagpailah
sa sinubli nga panghuna-huna; samtang ang "paka....on",
sa unang panghuna-huna.
"Napa.—(tn, Napaka....arC'
Mga dagway silang nagpailah sa mga kalihokang na-
human na, nga ilah sa "pa.„.an" ug sa "paka.an".
Ang "na " mahitungud sa unang panghuna-huna,
ingon sa: "napabuhatan ang hawan, napadak-an ang ba-
lay"; ang "nana...." sa sinubling panghuna-huna, samah
sa: "nanapadak-an ang balay"; ug ang "nanga...." alang,
sa daghan, ingon sa: "nanganapadak-an ang mga balay."
Maorah usab ang saysay bahin sa kagamitan sa
"napakatawhan, nanapakatawhan, ug nangapakatawhan."
Ang "/...."
Ang mga langyaw maglibog gayud sa Binisaya, la-
binah bahin sa mga pasiboh. Daghan man gud ang ilang
mga dagway. Ang dyutayng pagtoon sa listah didtoh sa
Uluhan X, makapakita sa ilang kadaghan. Itandi silah
sa pipilah ka dagway sa Kinatsila, Linatin ug Iningles,
ug masabut mog nganoh nga maglibog ang mga lang-
yaw. Labut pa, kining atong mga pasiboh may kauga-
lingong mga kahulugan, nga dyutay rag kalainan; kala-
inan nga akng sa mga langyaw malisud kaayong sabton.
Pananglitan, 6 unsa Y kalainan sa mga masabug nga
porma: "ma...., i...., ....an, ....on"? Tun-an ta usa ang
"L..", ug unya isunud ta ang paghatag katin-awan, kon
kinih mahimoh man, bahin kanilah.
Siyah ug ingon man kadtoh silah naah mahimutang
sa ling-on sa mga himoon pa, ug busah managsamag
panahon. Usahay ang "i...." nagpasabut nga ang suheto
maoy mahitungnan sa kalihokan sa pulung dugukan, sa
122 PERPEKTO UL. XIII
pinintok, ug sa ing6n niana may pasiboh direkto kitah.
Pananglitan: "Ibutdng ko ang basahon diha sa yuta;
iyang ituntun ang putus nganha kanimoh; ibalibdg ni
Pedro ang iyang sapin." Dinhih atong makita nga ang
suheto "basahon" maoy mahitungnan gayud sa paaging
pinintok sa lihok sa pagbutang; ang putus, sa pagtun-
tun; ug ang sapin, sa pagbalibagl
Apan sa malagmit, ang "L.." nagpailah nga ang su-
heto maoy gamitong instrumento alang sa paghimoh sa
kalihokan sa dugukang gilanggikitan. Pananglitan: "Ang
baldeh iyang itimba; ang kwartah iyang isuhul; ang pusii
iluthang ni Pedro sa banog; ang kaabtik iyang idatig sa
kaaway." Sa ato pa, ang suheto "baldeh" maoy gamiton
alang sa pagtimba; ang "kwartah", sa pagsuhul; ang
"pusil", sa pagluthang; ug ang "kaabtik", sa pagdaug.
Sa laktud nga pagkasultih, silah mga pasiboh indirekto
kun kakuyug sa kalihokang gipailah sa rrga pulung du-
gukan.
Usahay kining pagkapasiboh indirekto sa "L„" nagpa-
sabut nga ang suheto maoy mahitungnan sa kalihokan
sa pulung dugukan, sa paagih nga mabuligon o mata-
bangon; kining lihok nga mahiduyas ngadtoh sa suheto
maoy usah ka pabor alang niinih. Aniay mgapanig-ingnan:
"Ang akong anak ipalit kog senina; ang mga
masakiton iampo sa Santo Papa; ang mga baboy ibuhat
ni Tansyong ug ahd; iluto niyag ginhawah ang mga
kabtis." — Silah nagpahayag nga ang suheto, "akong anak",
maoy makadawat sa hatag nga senina; nga ang mga
masakiton maoy mahitungnan niadtong mga pangayo sa
Santo Papa diha sa iyang pag-ampo; ang mga baboy
maoy gitagan-an ni Tansyong sa ahd nga iyang bu-
haton; ug nga ang ginhawah iyang lutoon alang sa mga
kabus.
£,Nganoh o unsay hinungdan^ ning totoh ka kaga-
mitan v sa "L.."? ^Toloh ba ka nagkalainlaing lintunganay
ang ilang gisukaran? o usarah ba? Kon usarah, ^unsaon
UL. XIII PERPEKTO 123
man pagpakita nga kining toloh ka kagamitan naggikan
nianang usah? Mga sulbaronon kining kinahanglang tun-
an ug tin-awon sa tanang mahigugmaon sa atong pinulungan.
Sa ubtis kong pangisip ang Ebreyo makatabang
gihapon nato ning higayonah. Siyah dunay porma hiph'il
sa iyang berbo, nga gamiton aron pagpasabut nga ahg
gihisgutang kalihokan daw gidusu o gipitig sa usah ka
gahum kun pangbuut aron motungha siyah dinha sa
katilingban sa ubang mga maoh; busah ang hiph'il
gitawag eausatwa kun mapatunghaon. Kining bolok
sa pagkamapatunghaon gipailah sa iglalanggikit "hi..._"ug
dinhih maggikan ang iyang ngalang hiph'il.
Ug, ^unsah may kahulugan niining "hi ..." sa mga
Ebreyo?
Aron paghatag sa kahulugan sa ser sa Kinatsila,
kun be, being sa Iningl6s, ang mga Ebreyo dunay
haydh, nga sa' ato pa, "naniah". Kinih siyah nagpa-
hayag sa nahitabo kun sa niabut sa pagkamaoh. Gitawag
siyag modo indieatwo sa mga Katsila, kay nagpailah
man sa hitabo lamang.
Ang imperatibo ning berbohah : "hiyeh". Busah siyah,
nagkahulugan nga ang gihisgutang kahimtang "patunghaon,
o nga maniah o mahimong maoh". Sa ingon niana, ang
"hi...." nagpasabut ning buut nga mapiugon o mapa-
tunghaon.
Kinih, gitoohan ko, maoy nahitabo sa atong "hi....,
hi....an"; kay kining iglalanggikitah sa Binisaya nagdalah
man upud tig hiyas nga mapatunghaon. Pananglitan:
"Ang basahon hikit-an",^ — nagpasabut nga ang basahon
nakabaton sa kahimtang sa pagkanakita, kun milutaw
o nitungha ang kalihokang gitawag "pagkakita". "Si
Tomas hiabutang natulug", — diin gihisgutan ang pagkaniah
sa kahimtang gitawag "abut".
Ang "nahi...." samah gihapog kahulugan; ug bantayan
lamang nato ang nailah na kaayoh nga "na.... ", kay
wala gayud mabalhin ang kahulugan ning naulahih. "Si
124 PERPEKTO UL. XIII
Pedro nahiadtoh sa Latab ka gahapon", — sa ato pa,
natungha didtoh sa Lalab ka gahapon. "Si Luis nahi-
bilanggo", sa ato pa, si Luis gipatungha o gibutang suhd
sa bilanggoan.
Dinhih tinuud wala kaayoh molutaw kanang "buut
nga mapatunghaon" nga akong gihisgutan nga naah sa
Ebreyong "hi..~". Apan naah gayud siyah. Hinayah pagli-
tok ug pabug-atih ang "hi..." sa: "hi kit-an, hi abutan,
nahi adtoh, nahi bilanggo"; — ug daw molutaw na kanang
tinguha sa pagpakakita, pag-abut, pag-adtoh ug pag-
bilanggo."
Kon may pagkanahanap kining "buut nga mapa-
tunghaon", ang hinungdah . maoh ang maagid-agid nga
dagway: "naha...., maha....", kay kining dagwayah nagpailah
lamang sa katunghaan sa kaiihokang gihisgutan. "Naha-
bunal, nahaadtoh, nahaabut", — nagpasabut lamang sa mga
hitabo: bunal, adtoh, abut. ^Nganoh? — Hinumdumih nga
ang "ha " naah sa "hayah" sa mga Ebreyo, kansang
kahulugan maoh ang pag-angkoi sa mga hitabo lamang,
ingon sa giasoy na didtoh sa itaas. Sa laing pagka-
sultih, ang "hi...." daw nataban sa "ha "
Kining maong "butit nga mapatunghaon" tataw ga-
yud ning mosunud: "himatid, himisi, himusil, hinapi, hi-
mantay", — diin daw nagbuntaog kining kahiligan ngadtoh
sa pagpatungha sa: "patid, pisi, pusil, sapi, bantay."
Busah gitoohan ko nga may bug-at nga sandiganan
kining dyutay. kong katin-awan. Gikan kaniyah masayon
nang sabton nga labawg kusug ang: "nahigugmah, na-
hiumpok, nahidugmo, nahiadtoh", — kay sa: "nahagugmah,
nahaumpok, nahadugmo, nahaadtoh."
Motubag ka tingalih, magbabasah, maayoh raan; apan,
^unsah na man lay nahitabo sa totoloh ka kagamitan sa
atong "i...."? Maorag nahulug siyah intawon sa kamingaw. —
Wala, hinigugmang magbabasah, wala gayud. Aniah:
Usah ka hiyas sa tanang buhing pinulungan maoh
nga samtang nagalakat ang mga katuigan, silah ang mga
UL. XIII PERPEKTO 125
pinulungan makabaton ug dyutayng kausaban sa dagway
sa pipilah ka pulung nilah. Maoh kinih tingalih ang na-
hitabo sa atong "hi....". Gikan sa tin-aw nga "hi.._." mi-
us-us siyah ngadtoh sa "i....'\ diin nahanaw o hapit ma-
hanaw ang nag-unang "h". Gikan sa dyutayng kataspok
nga daw nipilit kanatong tanan, ang "h" nag-anam-anam
ug kawala, ug sa katapusan misangko sa ato karon nga
"i ...." dinha sa usah ka bahin sa atong kapulungnan.
Nan, ipakita na gikan nianang imong "buiit nga ma-
patunghaon" ang toloh ka kagamitan sa "i..„", moingon
ka tingalih.
Niah: (1) "Ang basahon ibutang ko sa yuta", — nga
sa ato pa, buut ko nga. motungha dinba sa basahon
ang kahimtang sa pagkabinutang sa yuta. (2) "Ang bal-
de akong itimba" — nga aron motungha o aron pagtim-
ba gamiton ko ang balde o buut ko nga motungha din-
ha sa balde ang kahimtang sa pagkatimba nako. (3) "Ang
akong anak ipalit kog senina" — nga patunghaon ko ang
palit ug senina alang sa akong anak, o buut ko nga
motungha dinha sa akong anak ang kahimtang sa pag-
kagipaiit kog senina. Ug milutaw na ang "buut nga ma-
patunghaon."
Basahah usab ang Uluhan XX.
Kalainan sa "Ma...., /...., ....an, ....ori'
Ang ''ma....'\ sa pagkatinuud tunga-tunga ug nagpa-
sabut nga sa panahong umaabut ang usah ka kahimtang
sa pagkamaoh o hiyas sa berbo mahingpit pagtungha,
matibuuk pagkahimoh, kun mahuman na diha sa suhe-
to, — sa walay pagpopasabut ug sa unsang paagihah ma-
kab-ut kanang kahimtangah. Ex. gr.: "ang balay masu-
nug; ang basahon mawala; ang pusil maguba; ang laraw
mahingpit." Dinhih ang mga kahimtang sa pagkanasunug,
pagkanawala, pagkanaguba ug pagkanahingpit, gihisgu-
lan nga mahitungha diha sa hitungnan nga suheto; ug
wala ipailah ug sa unsang paagihah mahitungha, sayon
kun lisud, dali kun dugay, sa kinalit kun dili.
126 PERPEKTO UL. XIII
Ang "....an" nagkahulugan nga ang suheto giisip nga
usah ka "natad", dinha kang kansah ang kalihokan sa
dugukang gilanggikitan anha mahitabo, magalihoklihok.
Wala siyah magpasabut nga ang suheto makadawat ug
kausaban suhd sa iyang kinaiyah. > Ug kining iyang pag-
kanatad sa suheto dili isipon nga sa kanunay dapit kun
luna sa paaging lawasnon; kay igo na nga siyah mana-
tad sa paaging moral o espirituhanon. Ex. gr.: "kaluy-
an ta ang mga minatay; ang kaayoh sa Dios, darigpa-
nan sa mga makasasala; ang mga kasakit ni Kristo, tu-
buran sa kahupayan." Dinhih ang mga suheto : mga mi -
natay, ang kaayoh, ug ang mga kasakit, — silbeng mga
natad diin mahitabo ang kalooy, pagdangup, ug pagtu-
bud; mga natad silah sa paaging moral o espirituhanon.
Ang "....an" matawag nato nga pasiboh indirekto.
Ang kalihokan sa "....on" mahibundak gayud sa su-
heto; kinih siyay tungnon sa paaging pinintok. Busah
ang "....on" nagpailah ug kausaban dinha sa suheto, hang-
tud gani usahay ang kinaiyah niinih makabaton gayud
sa kahimtang nga iyah sa dugukang gilanggikitan. Pa-
nanglitan: *"Ang basahon sunugon; ang kahoy kuhaon;
ang balay tukuron; ang iro patyon." Mga pasiboh direk-
to silah.
Ang "L.." tunga-tunga sa "....an" ug sa "....on". Sa-
mah sa "....an" siyah may pagkapasiboh indirekto, kay
sa masabug ang iyang suheto maoy paboran sa, o maoy
instrumento kun galamiton alang sa kalihokan sa duku-
kang gilanggikitan; ug samah usab sa "....on", siyah usa-
hay may pagkapasiboh direkto, kay ang iyang suheto
tungnon sa paaging pinintok -sa gihisgutang kalihokan;
apan lahi sa "....on" siyah dili magpailah ug kausaban
suhd sa kinaiyah diha sa suheto.
Busah kon han-ayon ta silang upat, gikan sa labing
dyutay hangtud sa labing daku, sukad sa labing hanap
ngadtoh sa labing pintok nga pasiboh, silah magsunud
ning han-ayah: "ma...., ....an, i...., ....on."
UL, XIII PERPEKTO 127
Tingbon nato paghisgut ang mga nagkalainlaing ma-
tang sa mga pasiboh nga perpekto sa Sinugbuanon. Ila-
kip ta dinhih kadtong duha ka dagway sa Imperatibo nga
igkita didtoh sa Uluhan XIX, ang "..._ih, ..._ah". Ug diha sa
paghan-ay ta kanilah, hinumduman ta nga ang Imperatibo
labaw ug ktisug sa Indikatibo, kay kinih nagpahayag lamang
sa hitabo, samtang kadtoh . ginuntan man sa kusug nga ma-
suguon. Aniah silah, hinan-ay gikan sa labing luyah o hanap
nga maoh ang tunga-tunga hangtud sa labing tataw sa ta-
nan: "ma...., ....an, .'...., ....ih, ....on, ....ah."
1- Si Pedro mahimong hari. ' — tunga-tunga
2. Si Pedro himoan ug tinonto. — pasiboh indirekto
!/ -, j Si Pedro ihimoh ug balay. — pabor \pasiboh
^ ' \ Si Pedro t'hata sa kaaway. — gamiton/indirekto
^ /(a) Si Pedro himoz7i ug balay. — pasiboh ind.- pabor.
' \(b) Si Pedro puspusiA. ' — pasiboh direkto.
_ /(a) Si Pedro himoon nga hari. — pas. dir.-Indikatibo.
\(b) Si Pedro himoon monga hari. — pas. dir.-Imperatibo.
6. Si Pedro himoa/. nga hari. — pas. dir.-Imperatibo.
Giingon ko nga ahg No. 1 maoy labing huyang o
hanap sa mga pasiboh nga perpekto kon ugaling dawaton
man siyah nga pasiboh, - kay igo man lamang naghisgut
sa katunghaan sa usah ka kahimtang dinha kang Pedro,
sa walay pagpopahayag sa kusug o kalihokang mapa-
tunghaon. Sunud ang No. 2 (....an), kay kanunay.siyang
pasiboh nga pinaduyas o indirekto, ug busah kuwang sa
kusug nga mapaantuson, kay sa kalihokang pinintok o
direkto.
Ibabaw kaniyah ang No. 3 (L..), ug ang No. 4 (_„ih),—
kay silah nagpakita man usahay sa kusug nga pinintok
ug usahay sa kusug nga pinaduyas. Sa ingon niana, la^
baw silah sa No. 2 nga sa kanunay, pinaduyas ra ga-
giid. Apan silah ubus ra sa mga No. 5 ug 6, kay kinih
silah kanunay mang pinintok.
Kon tandioii ta usab ang No. 3 ug 4, atong maki-
128 PERPEKTO UL. XIf.
ta nga silah sakup kun suhd sa usah lamang ka ma-
tang. Silang duha kalibogan, kay usahay pinaduyas, usa-
hay pinintok; lahi sa "..._an" nga lobos pinaduyas, ug
sa "..-on, .... ah" nga lunsay pinintok. Apan ang No. 3
ubus sa No. 4, kay kinih kanunayng Imperatibo diha
sa mga paaging apirmatibo, bisan ugud diha sa paaging
madilion mahimoh usab siyang Indikatibo; ug kadtoh
usahay Indikatibo ug usahay Imperatibo, busah may pag-
kahanap. Ang No. 3 (a) ubus usab sa No. 3 (b), kay
kinih siyah pasiboh mang pinintok, samtang ang No. 3
(a) pinaduyas.
Ang No. 4 (a) ubus upud sa No, 4 (b), pinasikad
sa katarungan nga ang No. 4 (a) pinaduyas man ugud
ug ang No. 4 (b) pinintok.
Ubus sa hinungdan nga ang No. 5 (....on) usahay
Indikatibo ug usahay Imperatibo, samtang ang No. 6 (._..ah)
masabug Imperatibo, ang No., 5 ubus gihapon sa No. 6,
Kana sa usah ka bahin. Apan, bisan pag sud-ongon
ta silah, ubiis sa laing pagpalandong, ang "...on" ubus gi-
hapon sa "_..ah". Ang Iintunganay ugud nga kahulugan
sa "..._on" maoh man ang pagkabuhatonon pa. Siyah
naglantaw ngadtoh sa unahan, sa umaabut, ngadtoh sa
iyang kahumanan, sa iyang kahingpitan. Busah ang matah
sa atong salabutan nahapintok pagtan-aw dinha sa kahi-
moan sa dugukanong kahimtang,— in fieri.
Ang lintunganay upud nga kahulugan sa "...ah" ma-
6h man ang butang o kahimtang nga nahuman na. Wa-
la niyah tan-awah, wala lamang niyah ikabana ang ka-
lihokang madulungon ngadtoh sa katunghaan sa kahim-
tang. Ang iyah gayud nga gilantaw maoh ang sangpu-
tanan, ang kahumanan, — in fado esse. Busah sa pag-
ingon ta: kanang tawhana/i, bukaga/., harid/., atong gipa-
sabut nga humanah nato silah tan-awah. Sa ingon niana,
daw natibuuk na silah, nahingpit na silah dinhih suhd
sa atong salabutan.
Nan, kay ang naah pa sa kalihokan ubus mag ang-
UL. XIII PERPEKTO 129
ang niadtong nahingpit na, ang "....on" usab ubus sa
"....ah".
Busah kon moingon kitah: "butang duguon, buku-
gon, bulingon, gision", — atong gipasabut nga ang butang
may: "dugu, bukug, buling, gisi". Dunah lamang siyah,
dili gayud siydh maoh ang butang. Sa ingon niana:
Ang duguon — dili pulus dugu,
ang bukugon — dili pulus bukug,
ang bulingon — dili pulus buling,
ang gision — dili pulus gisi. Apan sa pag-
ingon ta: "kanang duguah, bukugah, bulingah, gisiah", — ang
atong tonong maoh gayud ang butang gitawag: "dugu,
bukug, buling, gisi". Dinhih ang gihisgutan lobos dugu,
bukug, buling, gisi.
Sa ingon, ubtis gihapon ang "..._on" sa "....ah".
Lain ga gayud. "Pution mo ang panapton", — sa ato
pa, himoon mo nga ang panapton makahuput sa kapu-
ti; dili kay aron siyah mamahimong "kaputi" gayud o
butang gayud nga puti. "Putiah ang panapton", — nagka-
hulugan: himoah nga ang panapton mamahimoh gayud
nga "kaputi" o butang gayiid nga puti; ug dili lamang
kay maghuput sa hiyas sa pagkaputi. Sa laing pagka-
sultih, ang "putiah" nagpasabtit nga palukpon ug pa-
tuphon sa tibuiik nga butang ang kaputi; samtang ang
"pution" diha lamang sa ibabaw ug wala makatuhup sa ti-
buuk nga butang.
Sangputanan: ang "....on" ubus gikapon sa "..._ah".
Pun-an ta kining dyutay natong paghisguthisgut ning
laing pagtandi sa mga pasiboh nga pinintok.
"Bas-ih ang toalya" - humdon ang usah lamang ka
bahin.
"Bas-on ang toalya" - humdon ang usah ka bahin 6
ang tibuuk ba nga toalya. Lagmit ang tibuuk,
apan kanang duha ka paggamit sa "humdon" tin-
awng kamatuuran nga usahay ang usah lamang
ka bahin ang ipasabtit.
130 PERPEKTO UL. XIII
"Bas-ah ang toalya" - ang tibuuk gaytid nga toalya
humdon.
"Kan-ih ang bibingkah" - usah lamang ka bahin.
"Kan-on ang bibingkah" - bahin o tibuuk kan-on.
"Kan-ah ang bibingkah" - hutdon ang tibuuk,
Busah ang labing luyah sa mga pasiboh direkto maoh
ang "___.ih", unya ang "_...on" nga kalibogan bahin sa
kusug ug gidak-on, ug ang "....ah" maoy labing kusug
ug tataw.
Hugpongon ko, pinaagih sa pipilah ka pulung, ang
nagbuntaog nga kalainan ning mga dagwayah sa atong
mga pasiboh.
Ang suheto sa "ma_..." giisip nga tunghaan sa kahim-
tang gipailah sa dugukang gihisgutan.
Ang suheto sa "....an" giisip nga natad, dihd kang
kansah anha mahitabo ang kalihokan sa dugukang gilang-
gikitan; pasiboh siyah nga pinaduyas kanunay.
Ang suheto sa "i... ., ...ih" giisip nga butang, nganhd
kang kansah mahitonong sa paaging pinaduyas o pinintok
ang kalihokan sa dugukan nga gipakuyugan.
Kining suheto sa "....an, i._._, ....ih", sanglit giisip nga na-
tad o butang, naah gayud nagalungtad sa tibuuk panahon
sa gihisgutang kalihokan. Ang sa "_...an" dili makadawat
ug kausabang makinaiyahon (mutaeion substaneial) sa
iyang tibuuk nga pagkamaoh, sanglit dihd man lang
kaniyah mahitabo ang kalihokan. Ang sa "L_., ....ih" dili
usab makadawat ug kausabang makinaiyahon, apan ma-
kuhaan usahayg bahin sa iyang katibuk-an. kay nganhd
man kaniyah mahitabo ang kalihokan; bahin ra hinoon,
kay nagalungtad man gihapon ang iyang pagkamaoh.
Ang suheto sa "... .on" giisip nga butang mapintok
pagkaigo sa kalihokan, apan ang matah sa kaisipan naah
mahipuntah sa mabng kalihokan.
Ang suheto sa "....ah" giisip nga butang mapintok
pagkaigo sa kalihokan, apan ang matah sa kaisipan naah
matonong sa kahumanan gayud sa kalihokan.
UL. XIII PERPEKTO 131
Ang suheto sa "....on, ....ah" makadawat ug kausabang
makinaiyahon; apan kulang sa gibug-aton ang gipasabut
sa "....on" kay sa gipasabut sa "....ah".
Nakita na nimoh, magbabasah, ang kadaghan sa bolok sa
pagpatonong sa kalihokan diha sa suheto, ug nga dunah
kitang mga Sugbuanoy mga iglalanggikit nga nagpailah,
sa paaging tin-aw, hapsay, ug lantip, sa ilang mga kalainan.
Nagtooh akoh nga ang Kinatsila ug ang Iningles walay
tumbas nga paagih ug katin-aw. Sulayih paghubad nganha
nianang mga pinulunganah ang mga panig-ingnang gibutang
ko sa itaas; gamitah gayud ang maong mga suheto, hi-
moah silang suheto gihapon sa Iningles ug Kinatsila,
iphah ang gidaghanon sa mga pulung, tandiah ang katin-
aw sa ilang mga larawan; ug mailah mo nga nakabin-
taha ang ato. Buhing kamatuuran silah sa katakus ug
sa kahait ug salabutan sa atong mga katigulangan.
Ning bahinah, biya gayiid ang Tinagalog. Tungud
kay silah wala man sa atong "_...on, ....ah", ang mga pang-
hiyas nga gipailah ning mga iglalanggikitah, nakatag
ngadtoh sa ilang "....an, ....in". Sa ingon niana nakunhu-
ran ang katin-aw sa lintunganayng kahulugan ning duha
ka iglalanggikit.
Ang lintunganayng kahulugan sa "....an" nga maoh
ang "pagkanatad" sa kalihokang pinaduyas, nalubug, kay
gipun-an man sa: panahon alang sa kalihokan, sa pag-
kagalamiton, sa sinumbalikay. (Basahah: Uluhan XX, ubus
sa "Nagpailag Batasan; ang Sinumbalikay".) Nalahugay
nilah; samtang dinhih sa ato, maayong pagkahan-ay.
Samtang ang atong "....in...." usaray kahulugang lin-
tunganay (V. Uluhan XXI, ubus sa: Igkakal-ang "....in
....") nga maoh ang pagkaagid-agid sa past partieiple,
busah alang sa miagih; ang ilah mahimoh usahayng: "pre-
sente, umaabut, hangtud inpinitibo". Maorag nagubtit tu-
ngud sa daghang bolok sa kagamitan. Nakatag dinhih
ning nagkapuliki nilah nga "....in.._." ang kadaghanan sa
atong "....on". Niay pilah ka panig-ingnan:
132 PERPEKTO UL. XIII
"inumin" - "imnonon" sa ato.
"suliranin" - "sulbaronon" sa ato.
"dadalawin" - "duawon" sa ato.
Sa kalooy sa Dios, ang atong "..._in...." dili mahimong
idapat sa "umaabut, ni sa karon; ang tanan sa iyang toloh
ka kahulugan naah gayud ipasubay sa lintunganay niyang
larawan.
"Ipa...., Ika..."
Sanglit ang "pa.._." nagpailah man nianang pagkama-
hiiigon o pagkamadulungon sa karon ngadtoh sa unya,
ngadtoh sa umaabut nga panahon, luna, o kahimtang, ug
tinagad tisab ang mga kahulugan sa "i..._", - ang "ipa.._."
nagpasabut nga ang suheto maoy mahitungnan nianang
pagkamadulungon ngadtoh sa kalihokan sa gilanggikitang
dugukan, kun sa pagkagalamiton alang sa giasoy nang
kalihokan. Pananglitan : "ipasugnud ang kahoy; ipakanaog
unta niyah ang larawan; ang ipailis niyah sa daan, bag-
oh; ipaapil niyah sa ihap hangtud ang mga may apan".
Kinih mga pasiboh direkto. Ang mga suheto (kahoy, la-
rawan, ete.) maoy mahiti.ngnan sa kahiligan ngadtoh sa
pagkasunugon, pagkanaog, pag-ilisay, ug pag-apil sa ihap.
"Ang balde ipatimba; humay .ipasuhul; ang ipaatup
kogon; pisiy ipasuway sa balay; pinutiy ipaluglu,^ sa liog."
Mga pasiboh silah nga indirekto nga nagpailah sa mga
galamitong gipili sa kabubut-on o kahiligan sa usah ka
"butang" aron pagdangat sa kahimoan sa giasoy nang mga
kalihokan sa mga dugukang gilanggikitan. Dinha sa mga
panig-ingnan, ang mga suheto: balde, humay, kogon, pisi
ug pinuti, — maoy hitungnan sa kabubut-on o kahiligan sa
usah aron mamahimoh ang pagtimba, pagsuhul, pag-atup,
pagsuway ug pagluglug.
Ang "ika___." nagpasabut usab nga ang suheto "bu-
tang" nga magamit alang, kun makahimo, sa kalihokan
o kahimtang nga iyah sa dugukan. Ex. gr.: "ang ika-
upat; baldeng ikatimba; salaping ikabayad." Sa ato pa:
"Ang butdng nga makahimong upat; ang balde, butdng
UL. XIII PERPEKTO 133
magamit alang sa pagtimba; ug ang salapi butdng maga-
tnit alang sa pagbayad; - sumala lamang sa duha ka ka-
hulugan sa "L..".
Ang "Ipaka....".
Ang iyang kahulugan samah sa itaas; gipun-an la-
mang sa "ka....", butdng ubus sa panan-awng labing la-
pad. Busah ang "ipaka.... " nagpasabut nga ang suheto
giilang "butang" nga mahitungnan nianang pagkamadu-
lungon ngadtoh sa kalihokan o kahimtang sa gilanggi-
kitang dugukan; kun siyah ba hinoon ang gibut-an o
gihiligan ngadtoh sa pagkagalamiton sa kalihokan sa berbo.
Aniay mga panig-ingnan sa unang kaso: "Ipakadyos
sa pipilah ka mga tawoh, ang salapi; sa pipilah ang mga
lawasnong kalipay, ang ipakatanan; usahay ang malara-
gong gahum, ang ipakamagmamando sa ilang mga kina-
buhi; sa uban usab maoy ipakamaghuhukum, ang sa-
lingkapawng kinaadman sa kalibutan." Dinhih ang salapi,
kalipay, gahum, kinaadman gipang-ilah nga mga "butang"
nga mahitungnan sa kabubut-on o kamadulungon ngad-
Loh sa kalihokan o kahimtang sa pagkadyos, sa pagka-
tanan, sa pagkamagmamando, ug sa pagkamaghuhukum.
Alang sa ikaduhang bahin: "Ang bugnawng panga-
tarungan maoy iyang ipakahinagiban batok sa kaaway;
ang puangud maoy iyang ipakabatoh-balaning magkaka-
big sa mga tawoh; ipakahagdanan ko ngadtoh sa langit,
ang mga maayong buhat; ipakatalikala nato sa kamin-
yoong tunhay ang putli ug tim-os nga gugmang dyosnon."
Dinhih ang pangatarungan, puangud, maayong buhat, ug
gugmang dyosnon giisip usab nga mga "butang" nga ma-
hitungnan sa kabubut-on o kahiligan aron silah mama-
himong mga galamiton batok sa kaaway, alang sa pag-
kabig, sa pagkamahagdanan ngadtoh sa langit, ug sa pag-
kagapus nga dili mabugto.
Dili magsapayan nga kanang "butang" gipanghiyas'
ko dayon sa suheto, kay ang suheto ug ang gipakuyu-
134 PERPEKTO UL. Xrit
gan sa "ka.... " naah man gayud sa maong kahimtang o
giisip nga naah sa maorang kahimtang. Busah kon ang
"salapi", giisip nga "butang — dyos" alang sa pipilah, dili
malisud ang pag-ingon nga ang "salapi, butang" nga gi-
isip nga "dyos" - tukma man gud kining duha.
Matud pa sa usah ka dakung kamatuuran sa Pilo-
sopiya, ang kahimtang gipanghiyas sa usah ka butang,
mahimoh usab nga ipanghiyas sa laing butang nga katuk-
ma niinih. Kon ang "A" maorah o tukma sa "B" ug
kon ang "A" bug-at, ang "B" usab bug-at; kon ang "A"
daku, daku usab ang "B". Busah kon diha sa panig-ingnan,
ang "salapi" giisip nga tukma sa "butang-dyos" ; tataw
gayud nga, ang "salapi, butang" nga giisip tukma sa
"dyos". Ug kining katapusang paagih maoy akong giga-
mit diha sa pagsaysay sa kahulugan sa "Ika...., Ipaka....".
ULUHAN XIV
ANG MGA IMPERPEKTO
»»
"NAGA...., NAG....; MAGA...., MAG....
Sugdan ta karon pagtoon ang mga dagway nga nag-
pailah sa mga panahong gitawag Imperpekto, pinaagih
kang kansah gipasabut nga ahg kalihokan o kahimtang
nga iyah sa berbong gilanggikitan gihimoh pa ug wala
pa mahuman, kun pagahimoon pa sa umaabut nga pa-
nahon ug nga suhd nianang panahonah wala pa mahu-
man. Niay mga dinaklit nga, katin-awan bahin sa mga
kahulugan sa mga labing mahinungdanon kanilah.
Igkita silang upat sa mga ling-ong Aktiboh ug Tu-
nga-tunga. Ang' "naga...." linangkub sa *'na" ug "ga".
Ang "na" nagpailah nga ang usah ka kahimtang sa pag-
kamaoh o ang usah ka kalihokan naah na, dunah nay
pagkamaoh, lakip na sa katilingban sa mga maoh, bn-
tang o kahimtang. Ang "ga" nagpasabut nga ang kali-
hokan sa berbo naah pa suhd sa iyang kahimoan, ug
nagpanglaraw sa mga ang-ang niinih o niadtong dagwayah
sa kalihokan. Wala niyah ipakita ang sinugdan ug ang
katapusan sa maong buhat; kongdili ang ma6ng kaliho-
kan gayud nga nagapadayon. Busah ang "naga " nagka-
hulugan nga ang kalihokan nga iyah sa berbo naah gi-
sugdan na ug nagpadayon pa suhd sa panahong gihis-
gutan. Ex. gr.: "nagasulat, nagakaon, nagasunug" - dinhih
gipasabut nga suhd sa panahong gihisgutan, ang usah
ka tawoh nakasugud na ug nagpadayon pa sa pagsulat,
pagkaon, ug pagsunug.
Ang "nag...." dagway lamang minubti sa naga.— ",
ug busah maorah ang ilang kahulugan. Kinih maoh usab
ang pagsabut sa kadaghanan sa mga Sugbuanon. Dunah
hinooy buut mohatag ug kalainan sa ilang kahulugan.
136 IMPERPEKTO UL. XIV
Ambut lag unsay ilang gipasikaran; ang kadaghanan hi-
noon wala moilah ning buut ipadawat nga kalainan. Ug
makatarunganon ang kadaghanan kay ang "nag_..." maoh
man gayud ang "naga... ." nga giputlan sa katapusang "a".
Dunay laing "nag" nga linangkub sa "na ug"; ki-
nih dili iglalanggikit, hinonoah igkukuyug lamang, kansang
kahulugan gihisgutan didtoh sa Uluhan XXII ubus sa
bahin: ang "sa" ug ang "ug". Wala siyay labut dinhih.,
Mga iglalanggikit ang giatubang ta karon.
Giingon kokaganinah nga "suhd sa panahong gihisgutan"
aron pagpasabut nga ang "naga...." dili tukma sa karon la-
mang, ni sa miagih lamang, ni sa umaabut da; kay siyah ma-
himong gamiton alang ning toloh ka panahon. Bahin sa ka-
rong panahonah:"Akohkaron nagasulat; siyah nagluto karon
sa bibingkah; aniay kabus nga nagaagulo." Dayag nga silah
nasulud sa panahon karon. Aniay alang sa panahong miagih
na: "Sa pag-adtoh ko sa tuig miagih sa Sugbu, nakita ko ang'
masakiton nga nagailaid; samtang nagahilak ang Birhen,
ang mga kaaway ni Hestis nangbiaybiay." Ug sa pana-
hong umaabut: "Pakatulgah ang bata, ug samtang siyah
nagahagok pa, kuhaah ang singsing; adtoah si Pedro,
apan kon siyah nagasulat pa, ayaw pagtugawah."
Dinhih ning toloh ka matang sa mga panig-ingnan,
wala gayud mausab ang kahulugan sa "naga...." kun t
"nag....". Sa ato pa diay, suhd sa panahong gihisgutan,
makaron siyah, o maumaabut, o mamiagih na, suhd lagih
nianang panahonah ang mga kalihokang gihisgiitaa gi-
sugdan ug nagpadayon pa dhapon.
Aniay mga panig-ingnan sa paaging tunga-tunga: "Ang
tanum nagatubo; si Pedro nagptihiyum; ang masakiton
nagalisiid."
Tugbang sa "naga...., nag....", apan alang sa pana-
hong giisip nga umaabut, maoh ang "maga...., mag....".
Kay ang "ma" ugud nagpailah man nga ang kalihokan
sa berbo nga gipasiunhan sa "ga" wala pa makabatog
kahimoan, suhd sa panahon sa paghisgut, hinonoah umaabut
UL. XIV IMPERPEKTO 137
pa. Ug kining panahong mahitaboan sa kalihokan, ma-
himong sibo sa presente, sa umaabut ug sa miagih na
gayud. Aniay mga panig-ingnan:
Sa presente: "Dili kamoh magsultih kardn; ang ma-
gatiawtiaw karong adlawah mapildeh; ang magduhaduhah
walay pagtooh." Kinih silah tugbang gayud sa presente
sa mga Oropanhon. Ang dili motooh, nga mosulay pag-
hubad kanilah ngadtoh sa Kinatsila o Iningles diha sa
paaging Indikatibo aron iyang makita nga silah presen-
te alang ning mga pinulunganah.
Sa panahong miagih: "Si Hudas wala maghinulsul; si
Tomas mipasalig nga siyah motooh kon may Anhel nga
magapakita kaniyah, ug mipakita kaniyah ang usah ka
Anhel." Ang katarungan alang sa nahaunah igkita didtoh
sa Uluhan XII; ug alang sa ikaduha, kiniy atong maing6n:
niadtong panahon sa paghimoh ni Tomas sa pasalig uma-
abut pa gayud ang pagtungha sa Anhel, bisan lagih ki-
ning pagtunghaah dugay nang miagih kon anhih itandi
sa panahon karon. Busah gibutang siyah sa dagwayng
umaabut (magapakita), kay sunud man siyah lagih niad-
tong panahon sa paghimoh sa pasalig nga maoy gitandi-
an kaniyah.
Sa panahong umaabut: Si Pedro, sa makahuman na
siyag toon, magtukud ug tindahan; sa mamahanaw na
ang kakulian, magpadayon si Pastor pagpanaw." - Ang
pagtapus ug toon ug ang paghanaw sa kakulian mga bu-
tang nga umaabut pa; sa ingon niana, kadt6ng buhaton
suntid kanilah, labipang mga umaabut. Busah dayag ang
katarungan, nganong naah sa dagwayng umaabut ang
"magtukud ug magpadayon."
Ang "nanag...., nang....; manag....; mang..." mga por-
mang gamiton kon ang suheto o ang kalihokang gihis^
gutan daghan; gihimoh silah gikan sa "naga... , nag....,
maga...., mag..."; ug tukmag mga kahulugan.
Lahi sa mga Dilang Oropanhon, kansang plural sa
kanunay nagpasabut sa k ad aghan sa suheto kun gihis-
138 IMPERPEKTO UL. XIV
gutan, ang Sinugbuanon may plural nga naplural dili tu-
ngud kay daghan ang suheto, kongdili tungud lamang
kay daghan ang kalihokang suhd sa usah ka matang sa
usah da ka suheto. Kining mga dagwayah sa atong plural
ma6h ang "nang, mang ug pang".
Bahin sa "pang...." basahah ang Uluhan XV.
Ang atong "manga....; nanga...., manag...., nanag...., ug
panag....", sumala sa atong pagpanggamit karong mga
adlawah, nagkinahanglan gayud ug daghan nga suheto kuri
nagbuhat. Ang katarungan niinih naah tingalih ipasukad
sa pagkaduhay silaba ning mga dagwayah. Ug tungud
niana, daw may bulag nga panglaraw ang "ma...., na....,
ug pa....'\ nga wala mahitabo diha sa "mang...., nang....,
panag...., nga tagsaray silaba.
Ug sanglit may bulag man nga panglaraw ang "ma....,
na...., ug pa " diha sa "manga...., nanga...., manag....,
nanag...., panag....", milutaw pag-ayoh ang kahulugan sa
"butang o kahimtang" nga gipasabut sa ma6ng "ma....,
na...., ug pa....." Ug busah ning mga porma "manga....,
nanga...., manag...., nanag...., ug panag....", - gikinahang-
lan nga palutawon usab ang kadaghan sa "butang o kahim-
tang", nga wala kinahanglanah sa mga dagway "nang....,
mang...., pang...."- Kay dinhih wala man palutawah ang
laraw sa "butang".
Maoh kiniy hinungdan, sa ubus ko nga pangisip,
nganoh nga usahay ang "mang..., nang— , ug pang...."
magpailah lang sa kadaghan sa kalihokan ubus sa maong
matang, bisag u«arah ka butang ang suheto o ang nagbu-
hat; ug nganoh nga ang mga dagway "manag...., nanag,
manga...., nanga , ug panag..." - nagkinahanglan gayud
ug daghang suheto kun tagbuhat, samah sa mga Dilang
Oropanhon.
Niay mga panig-ingnan sa "mang...., ug nang....," kan-
sang mga suheto usarah ka tawoh: "Si Pedro mangsing-
kamut, nangsingkamut (maningkamut, naningkamut) pag-
toon. Ang bata nanglimbasug ar6n makabuhi; nang-utaw
UL. XIV IMPERPEKTO 139
(nangutaw). Si Mariya nanghayhay, nangladlad sa higa
linabhan. Nangsugsuhg (nanugsuhg) na upud siyah; nang-
kusi (nangusi), mangkusi (mangusi), nangdukduk (nanuk-
duk), mangsudya (manudya) — si Tiyoy."
Tun-ih ang Uluhan XX bahin ning dyutayng kala-
inan sa panglitok.
"NAGAPA...., NAGAKA....; MAGAPA...., MAGAKA...".
Sumala sa mga Uluhan XII ug XIII, ang "pa.... ". tu-
ngud nianang iyang pagkamalantawon o madulungon ngad-
toh sa umaabut, nagpasabtit nga dunay kabubut-on o kahili-
gang hinan-ay ngadtoh sa, o sa dili pagsanta sa, katunghaan
dinha sa suheto, sa kalihokan sa dugukang iyang gilang-
gikitan. Busah siyah anha malagmit igkita sa pormang
tunga-tunga; kay dinhih ang suheto daw aktibo ug daw
pasiboh. Ug busah ang "nagapa...." nagpailah nga suhd
sa panahong gihisgutan naah na, gisugdan na ug nagpa-
dayon pa ang kahimoan nianang kahiligan o kabubut-eng
madulungon ngadtoh sa, o sa dili pagsanta sa, katung-
haan dinha sa suheto, sa kalihokan o kahimtang gipasa-
but sa dugukang gilanggikitan.
Mga panig-ingnan : "Si Pedro nagapaawut; ang ir6
nagpainit; ang tawoh nagpagapus." Sa ato, pa, si Pedro
dunah nianang kabubut-ong madulungon ngadtoh sa, o sa
dili pagbaldah sa katunghaan dinha kaniyah sa buhat sa
pag-awtit; ang iro, sa kahimtang "nainit"; ang tawoh,
sa buhat sa paggapus.
Giingon ko sa itaas nga kining dagwayah labing ma-
ayoh nga anha ibutang sa paaging tunga-tunga, tungtid
sa katarungang gipahayag na. Lahi siyag kahulugan sa
lunsay nga pasiboh; lahi sa: "Si Pedro gialutan; ang ir6
giinit o giinitan; ang tawoh gigapus o gigapusag pisi." —
Kay gipasabut lamang dinhih nga- ang suheto ma6y hi-
tungnan sa pag-awtit, pag-init o paggapus; apan wala ga-
ytid ipasabut nga siyah ang suheto may kaugalingong
pag-oyon o kahiligang madulungon ngadtoh sa katung-
140 IMPERPEKTO UL. XIV
haan diha kaniyah sa buhat sa pag-awiit, pag-init o
paggapus. Ug lahi usab siyag kahulugan sa: "si Pedro
nagaalut; ang iro nagainit; ang tawoh nagagapus"; — nga
lunsay aktiboh. Busah kon dili siyah aktiboh ni pasiboh,
mapilit kitah pagtawag kaniyag pormang tunga-tunga.
Alang sa panahong giisip nga umaabut, ang pormang
gamiton "magapa..../.
Aron masabut pag-ayoh ang kahulugan sa: "naga-
ka....", kinahanglang hinumduman nga ang "ka...." nag-
kahulugag "butang" ubus sa panan-awng lubug ug labing
halapad. Busah ang "nagaka...." nagpasabut nga suhd sa
panahong gihisgutan, ang suheto naah na, gisugdan na ug
nagpadayon pa, sa "pagkabutang o kahimtang" nga gi-
pailah sa dugukang gilanggikitan.
Ex. gr.; "nagakadaku ang kahoy";— sa ato pa, ang
kahoy naah na, nagsugud na ug nagpadayon pa gayud
ngadtoh sa paghuput sa kahimtang, o sa pagkahimong
"butang" nga daku. "Ang ilang sulbaronon nagakali-
sud"; — ^nagpasabiit nga kadtong sulbarononah naah na sa
katilingban sa kamaohan ug nagpadayon pa gayud ngad-
toh sa pagkahimoh nga "butang" lisud, kun nag-anam
ug kalisud, o nagtub6 ang kakulian. "Ang mga kaaway
nanagkapunduk aron pagsabutsabut ug unsaon nilah pag-
patay kang Hesus; — dinhih ang mga kaaway ni Kristo
nagsagud na ug nagpadayon pa gayud ngadtoh sa pag-
kahimong "butang" nga punduk.
Samah sa "nagapa.... ", ang "nagaka..." iabing tukma
sa tunga-tunga. Lahi siyah sa: "nad aku o gidaku ang
kahoy; ang sulbaronon nalisud o gilisud; ang mga ka-
away napunduk o gipunduk";— mga pasibong imperpekto
ug tunga-tungang perpekto, nga wala gayud magpailag
kalihokan dinha sa mga suheto, kalihokan nga gipailah
sa "nagaka....". Lain usab silag kahulugan sa: "nagada-
ku sa balay, nagalisud sa butang, nagpunduk ug ka-
hoy" — kay silah mga aktiboh man. Busah, tunga-tunga.
Tungud sa "naga....", ang larawang napukaw dinhih
UL, XIV IMPERPEKTO 141
sa atong handurawan sa pormang "nagaka....", maoh ang
sa usah ka "butang" nga nagaanam-anam pagpahiduul nga-
toh sa pagkadaku, pagkalisud ug pagkanapunduk, ete.
Ang "magaka...." maoy alang sa panahong giisip nga
umaabut, tugbang sa "nagaka... "..
Dunay pipilah ka dugukang Sinugbuanon nga usahay
pataptan sa iglalanggikit : "magasa...., nagasa....", ug raa-
kabaton sa kahulugang: "magahimoh sa kalihokan nga
ingon sa o samah" nianang gipailah sa dugukan. Pa-
nanglitan :
"Si Pedro nagasaguyud sa iyang tiil",— sa iyang li-
naktan, maorag nagaguyud siyah sa tiil.
"Ang bata nagasawilik (wilik) sa singot."
"Ang kasing nagasaliring (liron, alirong) sa sawug."
. "Si Tonyo nagasabwag (bu-lag) tig mga bulak."
(,Unsay matang nilah?: "gisagunting, sagilit, sagakay
(akay, agak). nagsalibay (labay), nagasapinday".
Mga kaiibag pangdagway: "magsa...., nagsa...., mo-
sa...., misa...., nisa...., pagsa....".
"NAGAPAKA...., MAGAPAKA...."
Sanglit gihibaloan na man ang kahulugan sa tagsa-
tagsah ka bahin niining mga iglalanggikitah, itingub ko
lang dayon dinhih pagsaysay ang ilang duha ka kahulu-
gan. Ang "nagapaka.— " nagpasabut nga suhd sa pana-
hong gihisgutan, naah na, gisugdan na ug nagpadayon
pa ang kahimoan nianang kahiligan o kabubut-ong ma-
dulungon ngadtoh sa, o sa dili pagsanta sa, katunghaan
dinha sa suheto sa "butang", kahimtang siyah o kaliho-
kan, nga iya sa dugukang gilanggikitan. Ang "maga-
paka...." upud nagpailah sa niaong mga kalihokan o hi-
yas sa "nagapaka....", gawas lamang sa iyang pagkau-
maabut.
Kining kahiligan o kabubut-ong gihisgutan mahitab6
usahay nga tugbang o subay sa kamaohan, ug busah ma-
tuud o lunsay; apan sa masabtig dili matuud, ug busah
142 IMPERPEKTO UL. XIV
minaomaoh, tinomo-tomo, o minaut. Aniay mga panig-
ingnan nga makatabang paghatag ug katin-awan sa buut
ko ipasabut.
"Si Hesukristo nagapakatawoh didtoh sa Belen" — sa
ato pa, si Hesus nagbaton niadtong kabubut-ong madu-
lungon kun nagbuut nga dinha Kaniyah mahitungha kad-
tong "butang" nga maoh ang pagkanatawoh didtoh sa
Belen. Kinih matuud, kay tukma man sa kamaohan.
"Unya sa may katapusan sa kalibutan, motungha ang
Antikristo nga magapakadyos atubangan sa katawhan".
Butang wala pa kasugdih, apan nga himoon unya sa
may katapusan sa kalibutan; ug niadtoh unya nga pa-
nahonah ang Antikristo magbatog kabubut-ong mahiligon
nga dinha kaniyah mahitungha ug maiyah ang "butang"
nga maoh ang pagkadyos. Ug kinih dili matuud, kay
dili man tukma sa kamaohan.
"Silah nanagpakadatu ; si Tomas nagpakaisug; si Teryo
nagpakababayeh"; — ^malagmit nga dili matuud; kay sa
masabtig, ang "butang" o kahimtang sa "pagkadatu,
kaisug, ug pagkababayeh", wala man igkita dinha sa
mga suheto. Busah silah ang mga suheto nagminaomaoh,
kon wala man ugaling magminaut. Aron pag-ilah sa
kamatuuran ning butangah, gikinahanglan ang pag-usisah
sa tagsatagsah ka kasoh; dili mahimoh ang paghatag lagda
alang sa tanan.
"NAGPANGA...., MAGPANGA...,"
Sumala sa ikasiyam nga sinulat, ang "nga" nagatudlo
ngadtoh sa butang o pulung nga nagsunud; silbeh siyang
taytayang nagdugtong o gilatasan sa butang o pulung
nga nag-unah ngadtoh sa nagsunud. Busah sa pag-ingon:
"nagpangatipik ang bukid ug nagpangatumpag", — gipakita
diha sa panan-aw sa atong kalag ang kalihokan nga
gikan sa bukid ngadtoh sa tinipik, sa bukid ngadtoh
sa tinumpag. Ug sanglit kining kalihokanah o buhatah
kadaghan man balikbalikah, tungud sa iglalanggikit "....pa-
nga....",— ang larawang nahipatik dinha sa atong handu-
UL. XIV 1MPERPEKTO 143
rawan maoh ang sa usah ka bukid nga naanam-anam
ug nahinayhinay pagkahimong mga tinipik o tinumpag.
Busah ang dagway "nagpanga...., magpanga....", nagpasabut
sa daghan ug binalikbalik nga paghimoh sa kalihokan
sa dugukang gilanggikitan. Itandi kining "....panga...." sa
nasayran na nato nga "manga, nanga", ug masabut
dayon ang giingon diha sa itaas.
Ang mga bat6h sa paril nanagpangapulpog; ang gunah
magpangagibang; ang iyang panit nagpangapaslot." Silah
negkahulugan nga: ang mga bat6h, karong panahonah,
npg-anam-anam pagpangapulpog; ang gunah mahinayhinay
unyag kagibang; ug ang panit, sa pagpangapaslot karong
panahonah.
ULUHAN XV
LAING MGA IMPERPEKTO
"PAG.... f PANAG...., PANG...., PAGPANG...."
Ang "pag" maingon tang gilangkub gikan sa "pa"
ug "ga" nga gikuhaan sa katapusang "a"; ug busah nag-
pasabut nianang: kahiligan ngadtoh sa kalihokang iyah sa
dugukang gilanggikitan. Apan samtang didtoh sa mga nag-
unang kasoh kanang kahiliganah ngadtoh, anha ihibalag sa
butang gihisgutan o suheto sa orasyon, dinhih ning hi-
gayonah siyah dunay kaugalingong tag-iyah nga usahay
nanaah sa henitiboh ug usahay ang suheto. Maingon ta
nga ang panan-awng balatianon o salabutanon ning ma-
ong tag-iyah nahittg ngadtoh, o nagsud-ong dinhd sa kali-
hokan o hiyas nga gihisgutan. Busah ang kahulugan sa
"pag " maoh kinih: ngadtoh sa, dinha sa, diha sa na-
asoy nang kalihokan o hiyas.
(1) "Sa pagsultih niyah, nauyug ang yuta"; - sa ato
pa: dinha niana nga siyah nagasultih, nauyug ang yuta.
Nga samah usab sa: samtang siyah nagasultih, nauyug
ang yuta. (2) "Si Pedro mitubag pag-ingon: — ;" - nga
masabut ning paagihah: si Pedro mitubag, dinha gayud
nga siyah nag-ingon: — -; o sa laing pagkasultih: si Pedro
mitubag, nagaingon: — . (3) "Si Momoy maninguha pag-
toon"; - nga nagpailah ning mosunud: Si Momoy mipa-
kitag tinguha dinha sa kalihokang gitawag "toon."
Tungud sa kagamitan sa "pag..." nga samah sa ika-
tolong panig-ingnan, may nanagtooh nga siyah ang "pag...."
inpinitibo. Maagid-agid siyah tinuud sa inpinitibo sa mga
Oropanhon; apan maayoh lang tingaling sundon ta ang gi-
saysay nang kahulugan diha sa sinugdan ning Uluhanah;
kay may mga kagamitan man ugud sa "pag...." nga lahi
sa inpinitibo sa mga Oropanhon. Ang uhang panig-ingnan
usah niana; ug ang ikaduhang panig-ingnan, lain upud
UL. XV 1MPERPEKTO »45
nga kaso. Dili gayud silah tugbang sa inpinitibo sa mga
Oropanhon.
Labut pa ang: "ayuhah pagbuhat, buhatah pag-ayoh";
- maingon kaha nilah nga uerbal nouns, kay daw sibo
man silah niinih: "Ang pagbuhat ayuhah, ang pag-ayoh
buhatah." Apan dili silah uerbal nouns ni inpinitibo;
mga adberbyo hinoon. Niay dili nilah mausab nganha ni-
anang ilah nga uerbal nouns: "lingkud pagdali, dali
paglingkud." *
Mga adberbyo gihapon, ug silah dili supak sa ka-
hulugang gisaysay didtoh sa sinugdan ning Uluhanah; kay
maingon ta man silah nga: ang bukag ayuhah dinha ga-
yiid nga ikaw nagabuhat kaniyah, o ang bukag buhatah
dinha gayud sa kahimtang nga maayoh; lingkud dinha sa
paaging dali, o dali dinha sa kalihokang gitawag "lingkud",
Dayag nga wala ilakip dinhih ang "pag" nga igku-
kuyug. Siyah gilangkub gikan sa "pa ug", ug tuah his-
gutih sa Uluhan XXII, ubus sa bahin: ang "sa" ug ang
"ug'\ Kining gihisgutan karon iglalanggikit.
Ang "panag...." gamiton, kon daghan ang nanagbuhat.
Dili hinoon siyah lagmit nga gawion; labing maayoh nga
ang "pag...." lay gamiton, o ang "pang...." ba. Ex. gr.:
"Dinha sa ilang panagsabut, ilang gikaoyonan ang pag-
gahig salapi alang sa mga kabus; ang panagbuligay, ma-
kaayoh." Sa laing paagih: "Diha gyud sa kalihokang gi-
tawag kasabutan nilah, ilang gioyonan — ; ang kalihokang
gitawag binuligay sa usag usah, makaayoh."
Apan ang "pang...." wala magkinahanglan nga ang
nagbuhat daghan, igo na nga daghan ang kalihokan sa
usah ug maorang suheto aron siyah magamit. Panangli-
tan: "sa akong panghuna-huna, labing maayoh ang *pag-
likay; sa pang-isip, pangisip ni Pedro, si Pablo sad-an;
si Tomas taas ug panglantaw." Dinhih ang mga tagbu-
hat tagsarah, singular; apan ang ilang kalihokan daghan,
ginababkbalik suhd sa usah ka matang. Gipasabut nilah
nga ang huna-huna ginabalikbalik, kadaghan palandongah;
146 IMPERPEKTO UL. XV
nga ang kaisipan kadaghan gamitah bahin sa gibuhat ni Pa-
blo ; ug ang pagtan-aw ngadtoh sa layo ni Tomas tin-aw,
hataas ug layug, ug gigamit sa masubsub. Ang katapusang
panig-ingnan mausab pag-ing6n: Si Tomas nagbatog pang-
lantaw nga taas.
Busah ang mga pulung: panghuna-huna, pang-isip,
panglantaw, panglungsud, pangmando, pangbuhat, pang-
Iuto, panglawas, ete. ;-— tungud ug gikan sa giasoy nang
kahulugan sa "pang....", nagkahulugag usah ka batasan,
ug unya usah ka naandang paagih sa gihisgutan nang
mga kalihokan. Sa ingon niana, ang panghuna-huna ma-
6y usah ka naandang paagih kun sistema sa huna-huna;
ang pang-isip, usah ka sistema sa pag-isip; ang pang-
lantaw, usah ka sistema o paagih sa pagtan-aw sa una-
han; ang panglungsud; usafi ka> sistema sa paghimoh ug
pagpalipang ug lungsud; pangmando, usah ka naandang
paagih sa pagmando; pangbuhat, usah ka naandang pa-
agih sa pagbuhat; pangluto, sistema sa pagluto; ug pang-
lawas, sistema sa pag-atiman sa lawas.
Dinha nianang mga puiungah ug sa uban pa nga
wala dinhih mahilakip, wala yatakih ang mga lintunga-
nayng kahulugan sa mga iglalanggikit, hinonoah gipali-
pang lamang silah ngadtoh sa mga sangputanan nga su-
bay gayud sa ilang mga kinaiyah; kinaiyah nga iiang
gibatonan sukad sa sinugdan, apan kinaiyah nga dili
patay, hinonoah buhi, samah ka buhi sa dila nga nag-
gamit kanilah. Bantayan lamang nato nga ning pagpa-
tubo ug pagpalambo sa atong pinulungan, nga dili nato
biyaan ang kinaiyang lintunganay niyah, nga maoh ang
pagka agglutinative o pagkamadinugtongdugtong, aron dili
magtualih ug malubug ang atong pagsabut ug ingon man
ang atong gramatika.
Ang kahulugan sa "pagpang... . " masayong sabton. Si-
yah linangkub gikan sa "pag" ug sa "pang"; ug sa
ingon niana ang "pagpang...." nagpailah nga "ngadtoh,
dinha sa pang o sa naandang paagih sa paglihok. Ex.
UL. XV IMPERPEKTO 147
gr.: "Sa pagpangmatah nilah, ilang nadongog ang tingog
sa lingganay; sa akong pagpangsabut, dili maayoh ka-
nang balaorah." Ang nahaunah nagkahulugan : Dinhaga-
yiid nga silah nagmatah na sumala sa naandan, ilang
nadongog ang bagting sa lingganay. Ang ikaduha sibo
niinih: Sa akong naandang paagiii sa paghuna-huna, ka-
nang balaorah dili maayoh."
"PAGPA...., PAGKA..."
Ang kahulugan sa "pagpa...." maoh: dinha sa kahi-
ligan o kabubut-ong madulungon ngadtoh sa, o sa dili
pagsanta sa, kalihokang gipailah sa dugukang gilanggi-
kitan. Ex. gr.: "sa pagpabuhat ko sa balay, may kahibu-
lungang nahitabo: sa pagpalakat ko kaniyah, ako siyang
gipabawnag dyutay; naghigwaos si tatay pagpagikan sa
mga tawoh."— Silah nagkahulugan niinih: Dinha gayud
nga akoh nagabutit nga tukuron ang balay, may nahi-
tabong kahibulungan; dinha niana nga akoh nagabuut
nga siyah molakat na, gitagaan ko siyag dyutayng bawon;
si tatay nanlimbasug, nag-alindasay ngadtoh sa kahili-
gang madulungon sa kagikanan sa mga tawoh.
Ang "pagka...." nagpasabut, dinha sa kahimoan sa
"butang" o kahimtang nga giasoy sa dugukang gilang-
gikitan. Pananglitan: "sa pagkatawoh kang Pedro, nag-
eklipse ang buwan; sa pagkatumpag sa paril, nahugno
ang balay; pagkahapon gaytid, miabut ang daghang mga
tawoh." — Sa laing pagkasultih, silah nagpahayag nga: din-
ha sa kahimoan kang Pedro nga "butang" gitawag tawoh,
nianang panahonah, nag-eklipse ang buwan; dinha gayud
nga nahimong "butang" tinumpag ang paril, nahugno ang
balay; dinha gayud sa nahiabut na kadt6ng "butang"
gitawag hapon, miabiit ang daghang mga tawoh.
Ang "pagka.— " usab gihimong usah ka dagway sa
abstrad nouns. Aniah: "Ang pagkatawoh ni Hesus, gimatuud
sa Simbahan; ang pagkamatuud sa butang, tunhay: ang
pagkagahig ilong ni Tomas, nakadaut kaniyah". Ang
T4S TMPERPEKTO cjl. XV
unang panig-ingnan duhay kahulugan: (I) ang hitaba
diin natawoh si Hesus, ug (2) ang kinaiyang tawhanon
ni Hesus. Ug dili silah supak sa lintunganayng kahulu-
gan sa "pagka....", usah lamang silah ka paglipang ning 1
maong kahulugan.
Pruybah: Kay pinasikad sa:dinha sa kahimoanni Hesus-
nga "butang" gitawag tawoh, — mapu-pu nato (1) ang pana-
hon sa paghitabo nianang kahimoanah, ug (2) ang kinaiyah
nianang "butangah"; kay silang duha suhd man sa pa-
nan-aw ngadtoh sa, o sa pagsud-ong nganha o dinhd sa
kahimoan sa "butdng" iawoh. Ang ikaduha ug ikatolong pa-
nig-ingnan dili makalibog, kay dinha sa kahimoan sa "bu-
tang" matuud, naah ang iyang katunhay, ug dinha sa
kahimoan sa "butang" gahig ilong ni Tomas, makita
usab ang kadautang mosangput kaniyah.
Usahay gamiton ang "pagka " diha sa pagtuwaw.
"jPagkatontoh mo gayud! ipagkadaku sa iyang matah!
ipagkatahum gyud niyah!" Nga maingon-ingon niinih: Du-
nah ka gaytid nianang kinaiyang gitawag tontoh; ang iyang
matah, sa kadakti; ug siyah, sa katahum. Apan labing ma-
aydng ingnon:jkatontohmo gaytid! ikadaku sa iyang matah!!
ikatahum niyah!; — kay labih man kining mugbu, busah la-
bing tin-aw ang larawan.
Kining paggamit sa "pagka...." diha sa pagtuwaw r
nagpailah nga alang sa mga Bisaya, ang "konkreto" o>
ang butang diha sa bukug ug lawas, maoy labing
angay sa ilang kinaiyah ug pangsabM; ug dili ang "ab-
strakto", kay kinih hanap ra kaayoh ug dili kinaham sa
handurawan sa mga tagah Sidlakan. Lain kining higayon
nga nagpailah nga wala kitay matuud nga "abstrakto".
Ang mga pormang: "panagpa....ug panagka....", alang
sa daghang butang o kalihokan, apan tagsarah silang
gamiton. Ex. gr. : " Ang panagkasumpaki sa mga kataru-
ngan ni Simon ug ni Tomas, nakahatag katin-awan sa lantu-
gi; dinha sa panagpangadtoh gayud sa mga tawoh sa ta-
boan, mibundak ang dakting uwan."
UL. XV IMPERPEKTO 149
"PAGPAKA....,PANAGPAKA...."
"Pagpaka....", sa ato pa, dinha sa kahimoan nianang
kahiligan o kabubut-ong madulungon ngadtoh sa ka-
tunghaan diha sa hitungnan sa kalihokan o kahimtang
inisip nga "butang" nga iya sa dugukang gilanggikitan.
Ug ang "panagpaka...." maoy dagway niinih alang sa
daghang mga suheto.
Ex. gr.: "pagpakahuman ni Pedrog sulat, milakat da-
yon siyah; ang panagpakabagay nilah sa mga tolonggon,
nagpailah nga silah masinabuton gayud; ayaw diha pagpa-
kamaut." Silah samah niinih: dinha niana nga si Pedro na-
diha na sa kahimoan nianang "butang" gitawag kahu-
manag sulat, siyah milakat dayon; dinha niana nga silah
ilakakab-ut sa kahimoan nianang "butang" gitawag ka-
bagayag mga tolonggon, silah nagpailah sa ilang pagkama-
sinabuton; ug magmalikayon ka dinha sa kahimoan diha
kanimoh nianang "butang" gitawag minaut.
"PAGPAKANAGA—, PA GPAKAMAGA...."
Tagsarah silang gamiton; ug ang ilang kahulugan
mapu-pu gikan sa giasoy sa unahan. Aniay mga panig-
ingnan: "Ang pagpakanagabuhat maoy usah ka minaut; ug
ang pagpakamagahulat samarah sa pagbuhat sa ingon aron
ingnong nagahulat"; — kansang kahuiugan tataw. Itandi
kinih sa Uluhan XIV, diha sa bahing gipaunhan sa: "Naga-
paka...., Magapaka "
Ang "nagpakanaga...., nagpakamaga...., magpakanaga....,
magpakamaga—.", maagid-agid ra usab ug rnga kahulugan.
Ex. gr.: "si Tomas nagpakanagasulat pagdali; si Toryo nag-
pakamagabantay sa balay unyang hapon; si Goryo magpa-
kanagatamhal sa masakiton unya inig-abut sa magtutudlo;
si Antonyo nagpakamagakiaykiay sa human na unya siyah
maparut sa boksing." Aniah ang ilang mga kahulugan:
Si Tomas wada gayud magsulat, apan nagpasabiit pina-
agih sa lihok nga siyah nagasulat pagdali; o siyah nag-
sulat ba hinoon sa mahinay, ug iyang gipasabut nga siyah
nagdali pagsulat. Kinih sumala lamang sa hintungdan sa
150 1MPERPEKTO UI_. XV
"paka"; ang "nagasulat" ba, o ang "nagasulat pagdali" sa
tiningub.
Karon, kar6n si Toryo nagpasaput nga unyang ha-
pon siyah magabantay sa balay, apan nga kinih dili
niyah buhaton. Si Goryo uptid, sa panahon unya sa pag-
abut sa magtutudlo, maglihoklihok sa ingon aron toohan
nga siyah nagatambal sa masakiton. (Maayong matngo-
nan sa magbabasah kanang: magalihoklihok nagatam-
bal "; — kay umaabut tig kahulugan ang "nagatambal"
ning higayonah. Lain kining panig-ingnan sa kagamitan
sa "naga...." alang sa umaabut. Busah sayup ang pag-
ingon nga ang "naga...." alang lamang sa miagih ug sa
karon.) Ug sa katapusan, si Antonyo, kay tingalih nag-
paabut siyah nga maparut gayud ug makadawat ug dag-
hang kastigoh, sa mahitabo na kinih silah, manlimbasug
lang gihapon pagkiaykiay.
Ug kining saysayah subay gaytid sa ilang lintu-
nganayng. kahulugan sa mga iglalanggikit, ug matataw kon
bahinon kinih silah saingon: "nag-paka-naga- ; nag-paka-
maga- ; mag-paka-naga- ; ug mag-paka-maga-".
^Dunay tugbang niinih kanilah, nga samah ra usab
kamubu, ang mga Oropanhon? Ug ^dunah ba kaha niinih
ang Tinagalog? Ang National Language Grammar ni Dr.
Panganiban wala niining iglalanggikitah.
ULUHAN XVI
ANG MGA PASIBONG IMPERPEKTO
Ang "GI...., GINA...."
Ang Tinagalog, ang atong National Language, daw
wala ning nagkanit nato nga mga Pasiboh Imperpekto
nga nagdalah sa iglalanggikit nga "gi...." ; dili silah igkita
diha sa gramatika ni Dr. Panganiban. Tan-awah ug tun-
ih ang listah didtoh sa Uluhan X, ug ikahibulung mo
ang nagkalainlaing pangdagway ning mga pasibohah. Anga-
yan silang tun-an paghinay, aron atong katagaag igo
nga bilih ug pagmahal ang mabolokong sinud-ongan sa
atong panghuna-huna, ug basin pag makailah kitah nga
ang atong pobreng Dilang Bisaya wala ug dili diay iwit
sa Tinagalog.
Ang pasiboh ma6h kadtong paagih sa pagsuitih diin
ang gihisgutan o suheto maoh ang nagadawat o hitung-
nan sa kalihokan sa berbo o pulung dugukan dinhih sa
ato. Ug ang "i....", sumala sa Uluhan XIII, matuud ga-
yud nga ilhanan sa pasiboh, direkto ug indirekto. Ug
gitoohan ko nga ang ato karon nga "gi....", linangkub
sa aktiboh imperpekto "ga...." ug sa "i....". Sa ato pa,
ang "gai...." sa sinugdan nahimong "gi...." ta kar6n.
Aniay pipilah ka panig-ingnan nga daw makadason
ning pagtoohah. Sumala lagih sa Uluhan XIII, ang "L."
usahay nagpasabiit nga ang, iyang suheto maoy mahi-
tungnan sa paaging pinaduyas sa kalihokan sa berbo,
ubus sa panan-aw nga ang maong suheto instrumento o
galamiton sa gihisgutan nang kalihokan (ex. gr : ang sung-
kud ipuspus ni Pedro sa iro); ug usahay magpasabut
nga ang iyang suheto maoy mahitungnan sa paaging pi-
nintok, sa kalihokan sa berbo (ex. gr: itungtung ko siyah
sa batoh). Ug ang "gi...." nagpailah usab ning duha ga-
yud ka kahulugan. Aniah:
152 IMPERPEKTO UL. XVI
"^Unsay imong gitan-aw?" — nga matubag sa duha ka
paagih: (1) ang matah, ang gigamit alang sa maong bu-
hat; ug (2) ang hitungnan gayud sa pagtan-aw, — tawoh,
larawan, ete. Busah ang "gi...." gikan sa "L.." sa usah
ka bahin; — kay naghuput man lagih siyah sa maong mga
hiyas sa "i ....".
Hulat una, gisulat pa gani nako ang balus; gitadtad,
gibunalan siyah pag-ayoh"; — mga panig-ingnang nagpasa-
but sa mga kalihokang inanam-anam; mga kalihokan si-
lang gipailah gayud sa "ga...."; nabalih lamang ang pa-
agih; ang sa "ga...." aktiboh, ug ang sa "gi" pasiboh.
Busah sa laing bahin ang "gi " gikan usab sa "ga";
kay naghuput man usab siyah sa hiyas sa pagkabinahin
nga iyah sa "ga....".
Sa laktud' nga pagkasultih, ang "gi " nakaambit sa
hiyas sa "ga...." diha sa pagpasabut niyah sa, kalihokang
inanam-anam; ug nakaambit usab sa mga hiyas sa "i....",
diha sa pagpailah niya sa kalihokang pinaduyas ug pi-
nintok, diba lagih sa pagpasabut sa instrumentong paga-
gamiton ug sa nahitungnan gayud pag-ayoh sa kaliho-
kan.
Busah, kon ang "gi.... " nagalangkub sa mga hiyas
sa "ga...." ug sa "i ", daw makatarunganon upud ang
pag-ingon nga ang ma6ng "gi... ." gilangkub gikan gay ud
sa "ga " ug sa "i.— ". Maorag dili kining konklusyo-
nah kaduha-duhaan.
Matinuud kining huna-hunaah kun dili,* ang "gi ",
sa pagkakaron, nagpailah nga ang kalihokan sa dugu-
kang gilanggikitan naah nagpahimug-at ug nga nagapada-
yon sa paaging tinagitagih pagpahimug-at dinha sa iyang
suheto. Siyah tugbang sa "ga.— "; ingon man ang "gina ",
sa "naga ". Ug samarag kahulugan, nasuhi lamang;
ang nag-unah pasiboh, ug ang ikaduha aktiboh. Pulus
usab silah imperpekto nga "giisip nga gihimoh pa".
Samah sa "ga....", ang "gi...." nagpailah nga ang su-
heto maoy hitungnan sa kalihokang inanam-anam sa du-
UL, XVI IMPERPEKTO 153
gukang gilanggikitan, sa walay paghisgut ug kanus-ah
kinih mahitabo. Busah ang "gi... " mahimong gamiton
alang sa panahong niah karon ug alang sa miagih na.
Ug sa pagkatinuud, gigamit siyah nato alang ning duha
ka panahon. Ex. gr.: "Ayaw una paghilabtih, giinit pa
gani siyah (presente) ; gibad-aybad-ay ni Tomas ang mga
Iipak, kagahapon (miagih na) ; gihapnig niyah sa doming-
gong miagih ang mga papel (miagih na) ; gibangkong ka
diha (presente)".
Walay kabilinggang atong ikabatok ning paggamitah
sa mga tawoh, kay ang "gi.~ ." ugud wala man lagih
magpasabut sa panahon sa pagbuhat, kongdili sa kahi-
moan lamang inanam-anam. Busah ang maong panahon
sa paghimoh anha lamang nato mailah sa mga pulung
kakuyug, sa nanag-unah o nanagsuntid.
Ang "na....", sumala sa Uluhan XI, nagpailah nga
ang usah ka kalihokan o kahimtang sa pagkamaoh nga
gipahayag sa dugukang gilanggikitan, niah na, tipon sa
ubang mga butang o kamaohan, niah nagalihok na. Bu-
sah samah sa "naga....", ang "gina...." nagkahulugan nga
ang suheto maoy hitungnan sa gisugdan nang kalihokan
sa dugukang gilanggikitan, ug ang kalainan sa "gi— ." ug
sa "gina...." maoh nga dinha o suhd sa ilang kaugali-
ngon, ang "gina...." naghisgut sa panahong nahitaboan
sa gihimoh, apan ang "gi.... " wala maghisgut niana.
Busah ang "gina...." alang lamang sa panahong gii-
sip nga presente o niah karon. Apan diha sa paggamit,
hapit walay kalainan ang duruha, ang "gi.— " ug ang
"gina...."; kay angayang hinumduman sa magbabasah nga
ang mga panahon sa atong dila maoh man ang "giisip"
sa naghisgut o gihisgutan. Busah kanang pagkakaronah
sa "gina.— " mahimong tugbang sa presente, ug sa mia-
gih na sa mga gramatikang Oropanhon; ug sa ingon nia-
na, natumbas siya sa "gi....".
Mga panig-ingnan: "Maoy ginahisgutan karong mga
adlawah ang maayong lakat sa patigayon; sa kanhiay,
ginatoohan nilah nga ang kalibutan maorag kinuhb nga
154 IMPERPEKTO UL. XVI
paya; ginahatudhatud nilah sa mga Apostoles ang ma-
ayong balita sa atong kaluwasan ngadtoh sa tanang ka-
suukan sa yuta; nakita ko ang sakayan nga daw dahon,
ginalambalambah sa dagat". Kinih silah igo na kaayong
makapakita sa kamatuuran nga ang "gina...." mahimong
tugbang sa presente ug sa miagih na sa mga Oropanhon;
ug hangtud gani sa ilang umaabut. Ex. gr.: "Huna-hunaon
ta nga tuah na kitah sa laing kalibutan, ug didtoh na-
kabaton kitag higayon pagsakayg sakayang bulawan nga
ginatuya-tuya sa usah ka tubig nga ingog kristal."
Sa ubus ko hinoong pagsabut, sa kasagaran, labing
maayong gamiton ang "gi.— " kay sa "gina....", sanglit?
kadtoh labing mubu. Ug ang mubu labing may kusug sa
paghatag tig tin-awng larawan. Ug kon ang tuyu maoh;
ang pagpalutaw sa mga ang-ang sa kalihokang inanam-
anam pagkatibuuk, maoy labing maayoh ang "gina....". '
Sanglit dunah may nagtooh nga ang "gina..." sakup;
gayud sa laing panahon ug dakug kalainan kay sa "gi... .",
usbon ta siyah pagtoon ubus sa laing panan-aw. Gikan
sa "na...." ug sa "gi...." makabaton kitah ning mga lang-:
kubon nga upat ka dagway: "gigi...., nana...., nagi,.... ug
gina....".
Ang "gigi.„." wala gamitah sa mga Sugbuanon, ug
makatarunganon, kay wala siyay tin-aw nga kahulugan.
Palandongah ang kalihokang binahin nga gipailah sa:
"gi....", nga gibahin pa gayud pag-usab tungud sa pag-
subli sa maong iglalanggikit. Ug kana maoh ang buut;
ipasabut sa naasoy nang "gigi....". Apan ^unsay buut!
ipasabut nianang pagbinahin sa kalihokan sa binahin nga
kalihokan, nianang pag-anam-anam sa gianam-anam pagli-
hok? Walay hinungdanon ug tin-aw nga kahulugan, kong-
dili pagsubli lamang nga binata. Busah makatarunganon
ang wala paggamit kaniyah.
Ang "nana...." gihisgutan na didtoh sa Uluhan XI,
ug busah dili na usbon dinhih. Labut pa; tataw ang
iyang kahulugan.
UL. XVI IMPERPEKTO 155
Ang "nagi....", hapit wala gamitah; pinasubay hinoon
sa nasayran nang kahulugan sa "na.... ug gi..„", siyah
nagpasabut nga ang kalihokang gihisgutan naah na, gisug-
dan na paghimoh sa inanam-ariam o binahin. Busah ang
''nagisulat" nagpasabut nga sa panahong gihisgutan ang
pagsulat gisugdan na ug nagpadayon pa; daw "na-gisulat".
Ang "gina...." upud, subay sa maong lagda sa pagpa-
nabut, nagkahulugan nga ang kahimtang sa kalihokang
natibuuk o nahuman na diha sa kaisipan, gisugdan na
pagpatungha sa paaging inanam-anam dinha sa katilingban
sa mga maoh. Busah ang "ginasulat" nagpasabut nga
suhd sa panahong gihisgutan ang kalihokang nahuman na
sa pagsulat diha sa kaisipan, gisugdan na pagpatungha
sa inanam-anam dinha sa katilingban sa mga maoh.
Kining kahuluganah matataw kon ingnon niinih pagsulat:
"gi-nasulat".
Ug ^unsay kalainan nianang duha ka kahulugan nga #
gihisgutan sa itaas? Wala, nga mahinungdanon. Kay kon
palampuson ta ang atong pag-usisah kanilah, silah mosangko
sa maorah nga kahulugan; nagkalain lamang ang paagih sa
pagtan-aw ug pagpahayag kanilah. Kay ang nahaunah, ang
''nagi..." nagpahayag nga ang gihisgutang kalihokan naah
na dinha sa katilingban sa mga maoh, gisugdan na ug
nagpadayon pa sa paaging inang-ang o binahin, suhd sa
panahon nga gihi^guian. Sa laing pagkasultih, naah na,
apan wala pa matapus o mahuman. Ug samah man ang sa
"gina ...", kay alang niinih, wala pa usab matapus kun
mahuman ang maong kalihokan: Kay ^unsah may kahu-
lugan nianang: gisugdan ug gipadayon sa paaging bina-
hin ang pagpatungha sa tibuuk nga kalihokan, kongdili
nga wala pa ang maong kalihokan mahuman?
Busah managsamah, kay pulus wala pa mahuman
ang duha. Busah usab makatarunganon ang giingon ko
didtoh sa may sinugdan ning pag-asoy bahin sa kahulu-
gan sa "gina....", ug nga kinih siyah hapit walay ka-
lainan sa "gi.— " lamang.
156 IMPERPEKTO UL. XVI
Tapus ko kinih. masulat, nabasah ko ang laing say-
say ni G. Francisco Morelos, "The BWP....", p. 101, b«-
hin sa paagih sa pagtagik sa "gina....". Niah ang iyang
mga pulung:
"Diha sa mga berbong pasiboh, imong mahimatik-
dan nga ang "....in.._." gigamit nga igkakal-ang diha sa
pulung 'glNasulat', panahong presente; ang 'gi.-', giga-
mit nga iglalanggikit sa pulung ' Glsulat', panahong
miagih".
Sa laing pagkasultih, ang dugukan konoh nga "ga-
sulat" gikal-angan sa "....in...." ug busah nahimong "gina-
sulat", nga maoy gigamit alang sa presente; ug ang
dugukang "sulat" gilanggikitan sa "gi.— " ug nahimong
"gisulat" nga konoh maoy alang sa pasado kun miagih.
Kining iyang pahayag dunay mga upat ka apan:
(1) Duha ka dugukang iyang gigamit: "gasulat" ug
• "sulat". Kana makalibog. Maayong usaray dugukang ga-
miton, kay kinih may tinuud; ang "sulat".
(2) Bakikaw kanang iyang pagsip-ak sa "ga...." diha
sa "gasulat", aron mamahimong "glNa....". Ang "....in...."
ugud lagmit mang ikal-ang sa mga pulung; ug lahi sa
"ga....", wala magpailag lihok inanam-anam. Ingon pa-
nanglit sa: "pangita — pinangita, kabuhi — kinabuhi, luto —
linuto, padalah — pinadalah". Kanang mga pulungah diha
sa ilang panagway wala magpailag lihok nga inanam-
anam.
(3) Kon kanang "gina...." presente man ugaling,
^nganong napasado man ang "gi...."? ^Unsah may naka-
pasado niinih kaniyah? ^,ang "...i...." tingalih? Ug kon
kiniy tinuud nga katarungan, ^nganong dili man usab
pasado ang "gina...."? — sanglit dunah man upud siyah
nianang "....i..-", ug labaw pa dunah siyah sa "na..."
nga lagmit nagpailah sa miagih.
(4) Apan ang labing dakung apan maoh kinih:Ang
"ga....", sumala sa hisayran na nato, nagpailag kalihokang
inanam-anam; siyah aktiboh ug dili pasiboh. Ang "... in...."
UL. XVI IMPERPEKTO 157
upiid, sumala sa giasoy didtoh sa Ul. XXI, nagpailah
sa kahumanan kun katapusan sa usah ka kalihokan.
Ex. gr.: "INasal, LINuto" (roasted, eooked), — nagpasabut
sa naasal na, sa naluto na.
Busah ang "gina....", kon linangkub man ugaling sa
"ga...." ug sa "....in....",— siyah ang "gina.„." magkahulu-
gan untag usah ka kalihokang aktiboh ug inanam-anam
nga nahuman na sa panahong miagih; kay kana may
kahulugan sa "ga...." ug sa "....in....". Dili kaayoh
sibo ang Iningles nga: has, had roasted; has, had eooked;
kay wala man magpasuwabih sa lihok nga inanam-anam
apan silah samah diha sa ilang pagkamiagih ug pagka-
aktiboh. Sa laing pagkasultih, sumala nianang pagpang-
dugtongah, pasado unta, apan nga aktiboh ang "gina....";
ug dili gayud presente nga pasiboh, ingon sa buut niyah
ipasabtit.
Kining katarunganah igo nang makapakita nga sa-
yup ang saysay ni G. Morelos bahin sa kagikanan ug
kahulugan sa "gina....". Sa ingon niana ug kay wala na
may laing paagih sa pagtagik sa "gina....", sa pagka-
karon, mapilit kitah sa pagsagup niadtong giingon ko sa
sinugdan bahin sa paagih sa paglangkub ug sa kahulu-
gan nianang iglalanggikitah. Ug padayonon ta ang pag-
tuki sa mga kauban niyah.
"GIPA...., GIKA...., GIPAKA..."
Pinasikad sa mga unang sinulat, maingon ta nga ang
"gipa...." nagpasabut nga ang suheto maoy hitungnan
nianang kahiligan o kabubut-on ngadtoh sa binahing ka-
tunghaan dinha kaniyah sa kalihokan nga iyah sa dugu-
kang gilanggikitan. Ex. gr.: "ang bata gipalakat; ang
sangah gipaanud; ang makinah gipaayoh." Dinhih mailah
kaayoh nga dunay kabubut-on ug kahiligan sa ubang
tawoh, nga dinha mahipuntah sa "bata, sangah, makinah",
mga suheto, aron kinih silah maoy tunghaan sa kaliho-
kan sa mga dugukang gilanggikitan (iakat, anud, ayoh).
Dili lamang nga ang bata gitugtan paglakat, kongdili
158 IMPERPEKTO UL. XVI
may pag-agdah gayud, pagdanih, hangtud gani usahay
pagpiug aron siyah molakat. Maoh usab, may daw kusug
nga mahiligon ngadtoh sa kaanuran sa sangah, ug kaayu-
han sa makinah.
Ang "gika...." nagkahulugan nga ang suheto maoy
hitungnan sa binahing kalihokan, inisip nga "butang" nga
iyah sa dugukang gilanggikitan. Pananglitan: "Gikabaligya
ko ang basahon; gikatimba niyah ang balde; ang ilang
gikasabut pagdalah sa putus si Tomas." Sa ato pa, ang
basahon maoy hitungnan nianang "butang" gitawag ba-
ligya; ang balde, sa kalihokang imsip nga "butang" nga
gitawag timba; ug si Tomas, sa "butang" gitawag sabut.
Ug lainlaig kahulugan ang: nabaligya - gibaligya - gi-
kabaligya; natimba - gitimba - gikatimba; nasabut - gisa-
but - gikasabut." Ang "nabaligya, natimba, nasabut," nag-
pasabut sa tiningub, tinibuuk nga katunghaan diha sa
suheto, sa kalihokan o kahimtang sa pagbaligya, pagtim-
ba ug pagsabut. Ug sanglit ang "natimba" dili man la-
mang lumalabay nga buhat, kongdili butang man usab
nga malungtaron, ang "natimba" sibo usab sa nahimong
timba. Silah sa pagkatinuud, paaging tunga-tunga.
Ang "gibaligya, gitimba ug gisabut" buut magpasa-
but sa binahing kahihokan, sa inanam-anam nga pag-
himoh, sa mga lakang sa pagbaligya, pagtimba, pagsabut.
Daw makita nato ang mga lihok sa tawoh sa iyang pag-
baligya, sa pagtimba ginamit ang balde; ug ingon man
ang paghimog mga kondisyon sa sabut. Ang nahaunah,
pasiboh direkto; ug ang ikaduha ug ikatoloh, pasiboh
indirekto. Ug sanglit ang kahimoang tiningub o tinibuuk
sa kalihokan o kahimtang duha may tonong: ang kahana-
wan o katunghaan, ang pagkawala o pagkamaoh, - ang
dagwayng "na...." may pagkamalungtaron nga ingon ka-
malungtaron sa pagkawala o pagkamaoh. Ex. gr.: natimba,
nabalay, nahanaw. Apan ang "gi....", sanglit mahitungud
man sa mga lakang sa buhat, may pagkalumalabay. Ex.
gr.: giluto, gisuntok, gidagan.
UL. XVI IMPERPEKTO 159
Ang "gika...." nakaambit sa "gi....", ug busah sa pag-
kalumalabay; ug sa "na..._", tungud sa kahulugang "bu-
tang" sa "ka....", ug busah duul sa "kahimtang" sa "na....".
Sa ingon niana, ang "gika...." nagpasabut sa usah ka lu-
malabayng "kahimtang" nga gipadayag sa dugukang gi-
langgikitan, ug nga didtoh mahipuntah sa suheto. Ex. gr. :
gikatimba, gikahatag, gikasultih, - diin ang "kahimtang"
sa pagkagitimba, pagkagihatag, ug pagkagisultih gipasa-
but sa paaging inanam-anam ug lumalabay.
Ang "gipaka...." nagpasabut nga ang suheto maoy hi-
tungnan sa kahiligan o kabubut-on ngadtoh sa binahing
katunghaan diha kaniyah sa kalihokang inisip nga "butang"
nga iyah sa dugukang gilanggikitan. Panig-ingnan: "Ang
tawoh gipakasantos, gipakamahal; ang salapi gipakadyos sa
dagban." Sa ato pa, dunay pagbuut o kahiligan aron'ang
tawoh mahimoh o ilhong "butang" santos o mahal; ang
salapi aron ilhon o isipong "butang" nga dyos.
"GI....AN, GIPA....AN, GIKA....AN, GIPAKA....AN"
Kining mga iglalanggikitah gihisgutan na sa unang
bahin ning uluhanah; ug gipanuntan lamang sa "....an"
nga nagpasabut nga ang suheto maoy usah ka "natad"
suhd kang kansah mahitabo o nahitabo ang kalihokan nga
iyah sa dugukang gilanggikitan ; "natad" nga malagmit
dapit nga lawasnon, apan usahay espirituhanon.
Busah masayon nang sabton ang mga kahulugan ni-
anang mga porma sa itaas. Aniay mga panig-ingnan:
''Si Pedro gikuhaan sa kalo; ang balay gipuy-an ug mga
iring; ang salabutan niyang mahait gikuyugan ug kabu-
but-ong malomo." Gipasabut nga ang mga suheto: Pedro,
balay, ug salabutan, - maoy mga "natad", diin nahitabo
sa inanam-anam ang kalihokan sa pagkuha sa kalo, sa
pagpuyu sa mga iring, ug sa pagkuyug sa iyang kaubang
kabubuton. Dili na lang kinahanglang iasoy dinhih ang
kalainan nilah ug ning mosuntid: nakuhaan sa kalo, na-
puy-an ug mga iring, nakuyugan ug kabubut-ong malomo;
160 IMPERPEKTO I_U. XVI
- kay giasoy na silah sa itaas.
"Si Pedro gipakuhaan sa kalo; ang balay gipapuy-an
ug mga iring; ang iyang mahait nga salabutan gipakuyu-
gan ug kabubut-ong malomo." Gipalutaw dinhih ang ka-
hiligan o kabubut-ong madulungon nga nagsugu sa pag-
pakuha sa kalo gikan kang Pedro; aron magpuyu dinha
sa balay ang mga iring; ug aron kanuntag kabubut-ong
malomo ang salabutan. Maoh gihapon : si Pedro, ang balay
ug ang salabutan ; - mga "natad" sa kalihokan.
"Si Pedro gikakuhaan sa kalo; ang balay gikapuy-an
ug mga iring; ang iyang mahait nga salabutan gikaku-
yugan tig malomong kabubut-on." Ang nahadugang dinhih
maoh ang pag-isip nga "butang" sa kalihokang gitawag
pagkuha, pagpuyu ug pagkuyug, nga gipahitabo dinha
suhd sa "natad": Pedro, balay, ug salabutan.
"Si Pedro gipakakuhaan sa kalo; ang balay gipaka-
puy-an ug mga iring; ang mahait niyang salabutan gi-
pakakuyugan ug kabubut-ong malomo." Dinhih gipadayag
ang kahiligan o kabubut-ong nagbuut nga ang mga gi-
ilang "butang" (pagkuha, pagpuyu, pagkuyug) isipong
nahitabo dinha sa mga "natad": Pedro, balay ug saia-
butan. Usahay kanang "kahiliganah" tinomo-tomo lamang;
ug busah minaut, kay dili man tinuud kanang pag-isipah nga
kadtong gihisgutan nang mga kalihokan nahitabo sa ma-
ong mga suheto.
ULUHAN XVII
LAING MGA PASIBONG IMPERPEKTO
"Gipanag...., Gipang..."
Sumala sa Uluhan XV ang iglalanggikit "pang..."
alang sa plural o daghan; apan daghan dili sa suheto,
kongdili sa maong kalihokan o sa nagbuhat sa maong
kalihokan. Aron kinih madayag, aniay mga panig-ingnan:
"Gipanglantaw ko ang akong kaugmaon" — dinhlh ang
suheto usarah (akong kaugmaon), ug ang naglantaw usa-
rah (akoh), apan daghaa o ginabalikbalik ang kalihokan
sa pagtan-aw sa unahan. Dili hinoon sagad gamiton alang
niinih ang porma "gipanag ....", kay siyah giisip nga nag-
pailah sa kadaghan sa nagbuhat. Busah ingnon: "Gi-
panaglantaw nilah ang akong kaugmaon". Mahimoh usab
nga ingnon: "Gipanglantaw nilah ang akong kaugmaon".
"Gipanagsunug nilah ang mga balay; gipangsunug
nilah ang mga balay; gipangsunug ni Tomas ang mga
balay". Apan ingog bakikaw ang pag-ingon nga: "gipa-
nagsunug ni Tomas ang mga balay"; — kay ang "gipa-
nag..." giisip man nga nagkmahanglag daghang nagbuhat,
ug dinhih usarah (si Tomas). Ang dagway "gipang.— "
mahimong gamiton bisag usarah ang nagbuhat, bastah
lamang daghan o ginabalikbalik ang pagbuhat.
Busah wala kinahanglanah nga daghan ang suheto; ma-
himoh nga siyah usarah samah sa itaas (ang akong ka-
ugmaon). Ang gikinahanglan ra sa "gipang...." maoh ang
kadaghan sa kalihokan 'suhd sa usah ka matang; ma*
himoh nga ang nagbuhat usah o daghan. Ug ang <"gi-
panag...." daw nagkinahanglan nga daghan ang nagbuhat,
sumala sa kagamitan nato karon. Kining paagihah sa
atong sinultihan gipasikad tingalih sa katarungang giasoy
na didtoh sa Uluhan XIV bahin sa "manag....", nanag.—".
162 tMPERPEKTO UL. XVII
"Gipanag....an, Gipang....an"
Ang "gipanag....an" ug ang "gipang....an" nagkahu-
lugan nga ang suheto giisip nga "natad" nga hitungnan
sa kahiligan o kabubut-ong nagbuut nga dinha kaniyah
ipahitabo ang kalihokan sa dugukang gilanggikitan. Ex.
gr.: "Ang kombirah gipanaghugpaan sa mga tawoh; ang
pag-andam, gipanghuna-hunaan sa tanan; gipanagkuhaan
nilag dalunggan ang mga kanding." Dinhih makita nato
nga ang mga suheto: kombirab, pag-andam, ug mga kan-
ding, — giisip nga mga "natad" dinha kang kansah gi-
but-an ang pagpahitabo sa hugpa, huna-huna, ug kuha
sa dahmggan. Ang ilang kalainan samah gihapon sa nag-
unang bahin.
"Gipapa.—, Gipapa....an; Gipanagpa...., Gipanagpa....an"
Sanglit ang pagsubli sa iglalanggikit nagpailah man
sa kalihokang gisubli-subli pag-usisah sa panumduman,
sumala sa Uluhan XI, kanang' mga iglalanggikitah sa itaas
nagpasabut nga ahg suheto maoy hitungnan sa kahili-
gan o kabubut-ong sinubli na pagpalandong, nga madu-
lungon ug maagdahon sa maong suheto sa pagpabuhat
sa kalihokang iyah sa dugukang gilanggikitan.
"Si Tomas iyang gipapaadtoh sa dagat; ang mga bata
gipapakawut nilag kanal; ang mga lukton gipanagpaam-
bak nilah sa bung-aw"; — nagpasabut nga tapus ang si-
nubling paghuna-huna iyang giagdah si Tomas aron mo-
adtoh sa dagat; ang mga bata, ar6n mokawut ug kanal;
ug ang mga lukton, aron mangluksoh sa bung-aw.
Ang nanagdalah sa "...„an" nagpalutaw sa laraw sa
"natad*' dinha kang kansah gipahitabo ang kalihokan;
kining natarah maoh ang suheto. "Si Simon gipapaad-
toan ni Lukas ug Iimah ka tawoh; ang mga umah gi-
panagpatamnan nilah ug batong; ang atabay gipapabu-
buan ni Teryo ug lanah; ang mga kolehyo gipanagpa-
pahulayan nilah sa mga magdudula." Gipakita dinhih nga
angmga suheto: Simon, mga umah, atabay, mga kole-
UL. XVII IMPERPEKTO 163
hyo; — giisip nga mga "natad" sa naasoy nang mga ka-
lihokan.
"GIPAPAKA...., GIPANAGPAKA...."
Kanang mga iglalanggikitah nagpailah nga ang suheto
maoy gipahitungnan sa kahiligan o kabubut-on aron
kining suhetohah mamahimoh o isipong "butang o kahim-
tang" nga iyah sa dugukang gilanggikitan. Mga panig-
ingnan: "Si Andres gipapakadatu sa mga saup niyah; ang
mga bata gipanagpakaanhel nilah sa mga ginikanan; ang
mga Pilipino gipanagpakainsik sa mga Amerikano didtoh
sa Tinipong Bansa.
Kining paagihah sa pagsultih usahay nagpailah nga
may tinuud nga kabubut-on sa pag-isip nga kinih kun
kadt6h naghuput gayud sa hiyas sa dugukang gilanggikitan.
Ning higayonah, bisag usahay nasayup kadtong nagbat6n
sa kahiligan o kabubut-on, walay minatit nga gipailah.
Apan usahay kining pag-isipah tuyuon hinoon paghimoh
bisan pa ugud hisayran gaytid nga ang mga hitungnan
wala maghuput sa gihisgutan nang mga hiyas. Ug dinhih
naah na ang minaut.
Ang giasoy nang gramatika ni Dr. Panganiban, sa
Dilang Tagalog, wala gaytid maghisgut nianang mga
iglalanggikit nga nahimutang sukad sa sinugdan sa
Uluhan XVI hangtud dinhih. Wala usab tingalih kanilah
ang Tinagalog.
"7G.„, iga...:\
Ato nang hisayran nga ang "i.„." nagpailah nga ang
suheto galamiton alang sa' pagbuhat sa kalihokang iyah
sa dugukang gilanggikitan; ug ang "ga„..", sa kalihokang
inanam-anam pagkahimoh. Busah ang "ig„." o ang "iga.„."
nagkahulugan nga ang suheto maoy himoong galamiton
alang sa inanam-anam nga kahimoan sa kalihokan nga
iyah sa dugukang gilanggikitan. Malagmit nga mahinabo
nga ang unang silaba ning mga dugukanah, sinubli.
Ex. gr.: "ang saput nga ig-aadtoh sa buhatan; ang balde,
164 IMPERPEKTO UL. XVII
igtitimba sa atabay; ang butang igsasagang sa pinuti
gitawag taming". Apan usahay ingnon: "ang saping
igabayad; ang igaablih sa botelya; ang igakalis sa mais."
Labih hinoong maayoh ang unang paagih.
Kanang pagsubli sa unang silaba sa dugukan nagpa-
ilah nga ang suheto dili lamang kay galamiton, kongdili
usab naandan gayud nga galamiton. Busah ang saptit
nga gihisgutan na, maoy naandan o kasagarang iadtoh
niyah sa buhatan; ang balde, naandang timba; ang taming
maoy malagmit isagang batok sa pinuti. Ug kanang dag-
way sa pagkanaandan o malagmit gamiton wala ipasabut
sa "iga....". Busah may kalainan ang: igabayad — igbabayad;
igaablih— ig-aablih; igakalis — igkakal is.
"PAGA....AN, PAGA...ON"
Human na nato hisgutih ang kahulugan sa tagsatagsah
ka bahin ning mga iglalangg ikitah, ug busah masayon
nang bana-banaon ang ilang kahulugan. Ang "... an" :
nagpasabut sa "natad" nga dapitnon, lawasnon, kalagnon
o espirituhanon, suhd kang kansah mahitabo o nahitabo
ang kalihokan sa dugukan, ug nga kanang natarah maoh
ang suheto. Ang "— .on" upud nagpailah nga ang suheto
maoy hitungnan sa paag ng pinintok sa kalihokan sa
maong dugukan.
Sa ing6n niana, managlain ug kahulugan ang: buhatan
— buhaton; sulatan — sulaton; lutuan — lutuon; ug uban pa.
Ang "buhatan" nagpasabut sa dapit suhd kang kansah
mahitabo ang pagbuhat; apan ang "buhaton", sa butang
himoon nianang pagbuhatah. Ang "sulatan", butang dinha
kang kansah anha himoah ang sulat ug ang "sulaton",
mga hunahunang himoon nga sinulat. "Lutuan", dapit
nga mahitaboan sa pagluto; ug ang "lutuon", butang
(isda, mais) nga himoong^ linuto.
"Pagakalutan ko ang bungtud ug atabay; pagakaluton
ko ang usah ka atabay diha sa bungtud." Ang atabay
maoy patungnan sa pinintok sa buhat sa pagkalut; ug
ang bungtud, sa paaging pinaduyas sa maong kalihokan.
UL. XVII IMPERPEKTO 165
"Pagapundukan niyah ang kamalig, sa mga ubih;
pagapundukon niyah ang mga ubih didtoh sa kamalig."
Ang mga ubih maoy patungnan gayud sa paaging
pinintok sa kalihokan sa pagpunduk; ug ang kamalig,
sa pinaduyas.
Tan-awah pag-usab kadtong mga paning-ingnan ug
makita mo nga diha sa porma "paga....on", ang pahitung-
nan gayud sa pinintok maoh ang suheto; ug sa paaging
pinaduyas 6 indirekto, ang natad dinha kang kansah ang
kalihokan sa pulung dugukan anha ipahitabo, ug busah
lagmit pasiunhan sa "dinhih, didtoh, diha, dinha" ug uban
pang nagpailah sa dapit. Ang sa dagway "paga... .an",
ang giduyasan maoh ang suheto. Ug angayng hinumdu-
man usab nga tungud sa "pa...." kinih gamiton alang sa
umaabut, ug tungud sa "ga...." gipasabiit nga dili sa tini-
buuk; hinonoah sa binahin o inanam-anam ipahitab6 ang
kalihokan sa dugukan.
"PAGAPAKA....AN, PAGAPAKA....ON"
Nasayran na nato nga ang "paka...." nagpasabut sa
kahiligan o kabubut-on ngadtoh sa pag-isip o pag-ilah nga
ang suheto dunah sa kahimtang nga iyah sa dugukang
gilanggikitan. Ang "paga...." nagpariah sa kahiligan ngad-
toh sa inanam-anam nga kahimoan sa kalihokang iyah sa
dugukang hitungnan; ug ang "....an" sa natad dinha kang
kansah ipahitabo ang gihisgutan nang kalihokan. Maoh
kiniy hinungdan nganong naah siyah sa ling-on sa himoon
pa ug sa panahong imperpekto. Ug ang iyang tiningub
nga kahulugan maoh nga ang suheto isipon, ilhon (bisan
ugud ug dili tukma sa kamatuuran) nga maoy natad dinha
kang kansah ipahitabo sa inanam-anam ang kahimtang
o kalihokan nga iyah sa dugukang gilanggikitan.
"Ang tunghaan maoy pagapakabuhatan sa ilang panga-
wat; ang pagapakabug-atan sa buhis maoh ang mga magpa-
patigayon, bisag sa pagkatinuud ang mga pumapalit maoy
mag-antus; bisan pag dili-matarung, ang mga nanagpuyu
sa lungsud maoy ilang pagapakahimungtan sa kaligutgut".
166 IMPERPEKTO UL, XVJI
Sa ato pa, ang tunghaan maoy ilang gipili o giisip nga
dapit nga ilang buhatan sa pangawat; ang mga magpa-
patigayon maoy giilang makadawat sa kabug-at sa buhis,
bisan ugud ang mga pumapalit ma6y mag-antus ga-
ytid sa kabug-at; ug ang mga nanagpuyu sa lungsud
maoy ilang padawaton sa kapait sa ilang kaligutgut.
Ang kalainan sa "pagapaka an" ug sa "pagapaka—
on" sama sa "....an" ug sa " on", Samtang ang " an"
nagpailah nga ang suheto ma6y dapit nga hitaboan sa
kalihokan o kahimtang nga iyah sa dugukang gigamit,
ang "„..on" nagkahulugan nga ang suheto maoy hitung-
nan gayud sa maong kalihokan o kahimtang, pagtonong
nga naghimog kausaban dinha sa suheto.
"Pagapakabuhaton kong puy-anan ang tunghaan; pa-
gapakapangolohon nilah sa ilang kokapunungan si Basyo;
pagapakamahalon sa mga anak ang singsing sa ilang hi-
„ nidlaw nga inahan". Gipahayag dinhih nga ang tunghaan
maoy akong himoon ug isipon nga puy-anan; maoy ilang
himoong tinomo-tomong pangoloh si Basyo aron siyay
magmomando kanilah; ug ang singsing sa ilang inahan,
bisan pag dyutay ra gud ug bilih diha sa iyang kauga-
lingon, ilang giisip ug isipon nga mahal gayud.
ULUHAN XVIII
MGA BERBONG MAY PAGKANOMBRE
Ang mga "Verbal Nouns"
Gitawag mga Verbal Nouns kadtong mga nouns, nom-
bres o ngalan nga gikan sa berbo, ug sa ingon niana
nakaambit silah' sa mga hiyas sa usag usah. Sa Iningles,
may duha ka mga vtrbal nouns : herundyo ug inpinitibo.
Ex. gr.: running (herundyo) ug to run (inpinitibo)
Sanglit lagih ang mga pulung dugukan sa Binisaya
mahimoh mang gamitong nombre, adhetibo, berbo ug ad-
berbyo, kon pakuyugan sa angayng iglalanggikit, sa tinu-
uray wala gyuy hugut nga kalainan diha sa giisip sa
atong mga magsusulat nga ato konong berbo, nombre,
ug uerbal nouns. Hapit ang tanan nga giisip nga atong
mga berbo, mga uerbal nouns sumala nianang saysay sa
sinugdan. Aniay mga inilang nombre: taweh, mais; adhetibo:
puti, bug-at; berbo: dagan, himoh.
Silang tanan mahimong pakuyugag mga iglalanggikit
nga nagpailab sa mga lainlaing kaso sa nombre, ingon
pananglit sa: "ang" — nga ilhanan sa nominatibo o ma-
pangalanon, ug "sa" nga nagpailah sa panagway mapang-
labuton.
Mahimoh usab nga pakuyugan silang tanag mga pu-
ligrgalan nga mapanag-iyahon kanilah; ex. gr., "niyah,
nilah, nato, namo, nako, nimoh, ninyoh". Sa ingon ni-
ana, may pagkanombre silang tanan.
Mahimoh upud nga gamiton silah ing6g berbo. Niah:
"nagatinawoh, nagmais, nagputi, nagbug-at, midagan, mo-
himoh." Magamit usab silah ingog adhetibo, adberbyo,
ug uban pa.
Wala silay dakung kalainan. Ang tinuud ugtid ma-
6h: silang tanan mga dugukan o thought-forms, sumala
sa giingon na didtoh sa Uluhan VIII.
168 IMPERPEKTO UL. XVIII
Niah silah, akong gipakuyugan sa mga iglalanggikit,
"sa, ang"; ug sa puligngalan, "niyah":
Moingon kitah: sa tawoh, sa mais; — sa puti, sa bug-
at; — sa nagdagan, sa naghimoh; sa midagan, sa mihi-
moh; sa gidagan, sa gihimoh; sa idagan sa ihimoh.
Moingon usab kitah: Ang tawoh, ang mais; — ang
puti, ang bug-at; ang nagdagan, ang naghimoh; ang mi-
dagan, ang mihimoh; ang gidagan, ang gihimoh; ang ida-
gan, ang ihimoh.
Ingnon uptid: tawoh niyah, mais niyahi— puti niyah,
bug-at niyah; — nagdagan niyah, naghimoh niyah; mida-
gan niyah, mihimoh niyah; gidagan niyah, gihimoh niyah;
idagan niyab, ihimoh niyah.
Busah dayag nga may pag-ambitay sa mga hiyas sa
usag usah; ug sa ingon niana matuud gayud nga walay
hugut nga kalainan diha kanilah. Susihon ta lang giha-
pon kanang mga porma nga buut ipadawat nga verbal
nouns konoh.
Ang dagway "pag.„." giilah sa uban nga inpinitibo,
apan gipakita ko na didtoh sa Uluhan XV nga dili siyah
inpinitibo sa mga Oropanhon, ug nga ang iyang kahu-
lugan maoh: "ngadtoh sa, diha sa binahing katunghaan
sa kalihokang gipailah sa dugukang gilanggikitan". Kiniy
matuud niyah nga kahulugan diha sa nagkalainlain niyang
kagamitan. Sublion ko lang dinhih kadtoh silah aron pag-
pakita nga ang "pag...." dili tumbas sa inpinitibo sa mga
Oropanhon; hinonoah labing duul sa herundyo.
Ang uerbal nouns may pagkanombre o ngalan, ug may
pagkaberbo, ug busah may panahon, may aktiboh ug pa-
siboh, ete. Ang "pag_._." dunah kanilah nga tanan, ug
labaw pa gani kay siyah mahimoh mang adberbyo. Aniah:
(1) Ngalan o nombre "Ang pagbuhat, maayoh,"
(2) Berbo: "Sa pagbuhat niyag balay, nakautang siyag
daku." Berbo nga Imperatibo: "Pagbuhat diha."
(3) Adberbyo: "Dali pagbuhat."
UL. XVIII "VERBAL NOUNS" 169
Gikan ning mga panig-ingnanah dayag nga ang
"pag...." dili inpinitibo sa mga Oropanhon, kay naghu-
put man siyag mga hiyas nga lahi niadtong sa gihisgu-
tan nang mga inpinitibo. Agid-agid hinoon siyah sa gi-
tawag usab ug inpinitibo sa mga Ebreyo, kay mattid pa
ni Pari Zapletal, o. c, p. 60, kining naulahih, labut pa
sa pagkanombre, magamit man upud nga: adberbyo, ber-
bong "pinito" nga samah sa No. 2 sa itaas, ug impe-
ratibo; — busah tama gayud tig kagamitan sa atoah.
Agid-agid usab siyah sa herundyo sa Latin, nga dunah
nianang tanang panig-ingnan sa itaas, gawas sa pagka-
imperatibo. Sa ingon niana labing maayoh nga dili siyah
ingnon inpinitibo ni herundyo; nga atimanon ta lang ang
ato, ug pasagdan ta ang mga Oropanhon, kay dili ga-
3'ud silah mahitukma' sa ato, ni kitah sa ilah. Dunah
silay ilang kaugalingong paagih sa pagsultih, ug dunah
usab kitah.
Niay laing mga samah gihapon sa herbal nouns sa
mga Oropanhon:
(1) "PagkagL..". Ang pagkagibuhat niyah sa kadag-
hanan, dili igong katarungan nga siyah matarung. Sa ato
pa, ang dinha o bahin sa kahimoan sa kahimtang nga
siyah gibuhat sa kadaghanan, dili igong katarung nga
siyah matarung na.
(2) "Pagkana....". Ang pagkanabuhat na sa balay
nakapilit kang Pedro pagbalhin ngadtoh kaniyah; — kun;
ang dinha o bahin sa kahimoan sa kahimtang nga ang
balay human na, nakaaghat kang Pedro pagbalhin ngadtoh
sa bag-ong balay:
(3) Ang mga porma usab nga: "pagpa...., pagka.... ,
pagpaka„„, pagpakanaga...., ug pagpang ", nga gihisgutan
na didtoh sa Uluhan XV.
Ang mga "Abstrad Nouns"
Sanglit ang atong "pagka...." gitoohan man sa uban
nga maoy atong tugbang sa mga "abstraet nouns",
.susihon ta dinhig makadyut ug unsay kamatuuran niinih
170 ■VERBAL NOUNS'* ui_. XVIII 1
kanilah. Gitawag "abstraet nouns" ang mga ngalan ng»
nagpailah sa mga hiyas lamang hawa sa ilang suheto
o gisandigan. Ex.gr.: "goodness, greatness, abiliiy".
^Ang atong "pagkamaayoh, pagkadaku, pagkamaka-
himoh" sibo ba gayud kanilah? Bisan tinuud duul kaayoh
silah. dili silah tukma gayud; kay ang "goodness, greatness,
ability" sa Iningles dili magamit nga berbo; ug ang atong
"pagkamaayoh, pagkadaku, pagkamakahimoh" mahimong
gamiton sa ingon. Ex.gr.: "Sa pagkamaayoh na sa bata,
gidalah siyah sa iyang inahan ngadtoh sa Simbahan; sa
pagkadaku na sa kalayoh, mibutoh aug hudnoh; ang
masakiton, sa pagkamakahimoh na paglakat, mipasalamat
sa Dios."
Tinuud hinoon nga ang atong ."pagka...." duul gayud
sa abstrad nouns sa mga Oropanhon. Ang kahulugan ugud
sa "pagka...." ma6h ang: dinha sa binahing kahimoan o
tatunghaan sa "butang o kahimtang" nga iyah sa dugu-
kang gilanggikitan. Ug gikan dinhih masayon kaayoh ang
pagluksoh ngadtoh sa "dinha sa kahimtang sa ....", ug;
unya ngadtoh sa "bahin o ang kahimtang sa — ", - nga
ma6y kahulugan sa abstrad nouns. Basahah pag-usab ang
Uluhan XV.
Bunt ang uban mogamit sa porma "ka...." ug "ka.__.
an" alang sa abstrad nouns; ug busah ilang ingnon: "ka-
ayoh, kadakti, kamakahimoh; - katawhan, kabulahanan„
kaambong, kaambungan." Silah gihisgutan na didtoh sa
Uluhan XIL
Tinuud ang "ka...." nagkahulugag "butang" ubus sa
panan-awng labing lapad; apan dinhih, ang "butang" gi-
pasabut, dili man ang abstrakto sa mga Oropanhon, kong-
dili ang ilang konkreto, kun buhi o naah diha sa lawas
o gisandigan. Maoh kiniy katarungan, nganoh ang "ka..."
mahimong gamiton ingon sa ilang konkreto sa mga Oro-
panhon. Ex. gr.: "kaayoh nimoh no; kadaku mo gyung
kwanggol; gipakamakahimoh siyah nilah pagtukud ug
balay." Sulayih paggamit sa ingon ang abstraeta sa Ki-
natsila ug sa Iningles, kon makahimoh ba ikaw. Dinha
UL. XVIII "VERBAL. NOUNS" 171
sa mga panig-ingnan pulus gayud silah konkreto. Dili ta
lubugon, ingnon, ug ilhon ang agid-agid lamang, nga sibo
o tukma na gayud,
Apan &ang "katawhan ug kaigsoonan" dili ba gud
sibo sa "humanity ug fraternity", sa ato pa, mga ab-
strakto? Dili, kay ang porma "ka.... an" nagpailah lamang
nga ang suheto © gihisgutan, ma6y usah ka butang nga
"natad" sa kahimtang o kalihokan nga iyah sa dugukang
gilanggikitan. Sa ingon niana, ang "kamaisan, kakognan,
katuhhan" nagpasabtit lamang sa dapit diin naah ang
"butang": mais, kogon, tuboh. Ug tungud kay kinih silah
lagmit man nga daghan, nagtipun-og, o nagpunduk, ang
^3....^^" misangput nga nagkahulugag "punduk sa mais,
kogon, tuboh", ug uban pa. Ug sa ing6n niana, ang "ka-
tawhan ug kaigsoonan", sibo ra sa punduk sa mga tawoh
ug sa mga igsoon. Busah konkreto silah gihapon.
Ang abstrakto ugtid, sanglit nagpailah man sa hiyas
lamang hawa sa gisandigan, mahimoh nga ikadapat sa
tagsatagsah o sa tanang mga butang nga nagdalah sa
gihisgutan nga hiyas. Ug busah alang kanato nga mga
tagah Sidlakan, ang mga abstrakto sarnah sa humanity
ug /raternity malagmit nga atong sud-ongon ingog pun-
duk niadtong mga gisandigan o nagdalah sa mga hiyas
nga iyah lamang sa tawoh ug sa igsoon ; ug busah pun-
duk sa mga tawoh ug punduk sa mga igsoon. Nga ang
abstrakto wala magpailah ug punduk, makita nLng m^a
pulungah: beauty, goodness, justice; - diin tataw nga dili
silah punduk sa mga tahum, sa mga maayoh ug sa mga
matarung.
Dunah kitay laing dagway nga lagmit atong gamiton
tugbang sa usah ka punduk sa mga abstrakto sa mga
Oropanhon. Angayan kining tun-an sa hinay kay matu<-
lun-anon gayud.
Sa Uluhan XIII, gihisgutan ang usah ka higayon diin
ang duha ka pasiboh misangko sa pagkaaktiboh; dinhih
4unah kitay laing higayon diin ang duha ka pasibob
176 "VERBAL NOUNS" UL. XVIII'
misangput sa pagkanombre ug nombre abstrakto pa ga-
yud. Kinih maoh ang atong "gi....on". Aniah:
"Gibag-on, gibas-on, gibug-aton, gidaghanon, gidak-on,
gidugayon, gidyutayon, giladmon, gilapdon, gilay-on, gi-
tas-on".
Sa way duhaduhah silah mga nombre ug tugbang sa
mga nombre abstrakto sa Linatin: longitudo, latitudo,
profunditas, diuturnitas, multitudo, ete. ^Nganoh man ki-
nih? i,May igo ba kitang katarungan sa paggamit sa ingon?
O, ^usah ba kinih ka pagpataka lang natog sultih? - Apan
ang pagkagigamit niyah sa tanang Sugbuanon sa dugay na
uyamut nga panahon, makapaturuk gayud sa dakung pag-
tahud; pagtahud nga nag-agdah kanato sa pagtoon ug pag-
susih pag-ayoh sa iyang tinagoang katarungan. Ang tibuuk
nga nasud ugtid suhd sa dili maihap nga katuigan, dili man
lagmit mohuput sa usah ka sayup kun binuang. Busah
ang katahap nga dunah siyay igong katarungan. Kon dili
kinih nato makab-ut, ang pagtahud ug paghilum maoy
angay tang buhaton. Busah tun-an ta.
Usa pa nato sugdih paghatag ug katin-awan,
kinahanglan matngonan nato nga kanang mga pulungah
pulus nagpailah sa gidaghanon ug kadaku; sa laing pag-
kasultih, silah sakup sa matang nga gitawag "kantidad."
Lain pa gayud nga matngonan, maoh nga dunah kitay :
"kadaku, kalawum, kadugayon, kalapad" nga samag ka-
hulugan sa "gidak-on, 'giladmon, gidugayon, gilapdon."
Wala ba silay kalainan? Ug kon dunah, ^unsah?
Lain pa gayud, may mga hiyas nga dili sakup sa
"kantidad", apan nga usahay magdalah sa iglalanggikit
"gi....on"; ingon pananglit sa: "gipution, gilunhawon, gi-
tarungon, gibaskugon." ^Unsah may kaiainan nilah ug sa :
"kaputi, kalunhaw, katarung, kabaskug"? ^Tinuud ba nga
kadtong nag-unang punduk dili sakup sa "kantidad?"
Abaniron ta silag sulbad, kon mahimoh man ugaling.
Sumala sa Utuhan XVI, ang "gi ....*' nagpailah nga ang
UL. XVIH "VERBAL NOUNS" 173
suheto o gihisgutan maoy hitungnan sa kalihokang bina-
hin sa pulung dugukan; siyah maoy ilhanan sa pasiboh
imperpekto kun wala pa mahnman. Ang "....on"; sumala
sa Uluhan XII, maoy ilhanan sa pasiboh direkto nga hi-
moon pa; sa ato pa, ang sulieto maoy mahitungnan sa pa-
aging pinintok sa kalihokan sa dugukang gilanggikitan.
Pananglitan: ang "sunugon" aron mahimong "sinunug",
ang "dugmukon" aron "madinugmok."
Busah ang kahulugan sa "gL.on" maoh kanang na-
kapahimoh sa gihisgutan, nbus sa paaging inanam-anam,
sa paghuput sa kahimtang gipailah sa dugukang gilang-
gikitan. Sa ingon niinih, ang "gidak-on" sa basahon, maoh
kahang nakapahimoh sa basahon (ang butang gihisgutan),
paghuput sa kahimtang sa "pagkadaku" sa paaging ma-
nam-anam; kun nagpahimoh sa basahon nga "daku". Ang
"gibug-aton" sa puthaw, kanang "nakapabug-at" sa puthaw.
Nan, ^unsah man kanang nakapatungha sa "kadaku,
kabug-at" sa paaging binahin? - Dili lain kondili ang
hiyas sa usah ka butang nga nagapahimoh kaniyah nga
"daku, bug-at." Kanang hiyasah nga gisud-ong sa atong
salabutan maoh ang iyang "gidak-on, gibug-aton." Busah
giilah ta silang tugbang sa nombre abstrakto pa gayud.
<,Sibo ba gayud silah sa Iningles: size, weight, thieknessl-
May pagkaagid-agid apan dili nato maingon nga sibo
gayud. Kay kanang mga pulungah nagpasabut sa sarig-
putanan sa kalihokan niadtong hiyas o mga hiyas, apan
ang atong "gidak-on, gibug-aton, gibag-on" nagsud-ong
niadtong maong mga hiyas dinha gayud sa ilang kaliho-
kan nga nagpatungha nianang giasoy nang mga sangpu-
tanan. Sa sinultihan pa sa mga Eskolastiko, kadtong mga
Iningles naah na sa /aeto esse, ug ang atoah naah pa sa
fiere. Maorah usab ang ikasultih ta niadtong mga pulung
Linatin: longitudo, latitudo; silah naah na upud sa /aeto esse.
Kinih nagadalah kanato ngadtoh niadtong mga pulung
giingon ko sa itaas: "ubus sa paaging inanam-anam"; mga
pulung silang naghatag sa larawan suhd sa atong salabu-
174 "VERBAL NOUNS'* UL. XVIII
tan, nga kadtong mga hiyasah sa kanunay daw nagdusu
o nagtukmud ngadtoh sa katunghaan sa "kabaga, kadaku,
kalapad", - sa paaging inanam-anam.
Maoh kiniy hinungdan, nganoh nga kadtong mga
pulungah nga tanan sakup sa "kantidad", kay ang
kantidad man lamang ang motugut sa pagbahinbahin, sa
anam-anam, sa mga ang-ang. Ang mga hiyas nga tinuud
sakup sa "kwalidad", dili mahimong bahinbahinon, dili
maanam-anam; kay ang usah ka maoh o puti o dili puti,
matarung o dili matarung, ligdong o dili ligdong; walay
tung-tunga dinha kanilah, walay inanam-anam.
Nan, ^nganong dunah man kitay "gipution, gilun-
haw,6n, gitarungon, gibaskugon", nga wala man kahay
pagkabahin silah? - Tinuud, ang matuud nga kwalidad
walay pagkabahin, dili maanam-anam; ingon pananglit sa:
whiteness, goodness sa Iningles; bonitas, puritas sa Linatin.
Dili silah mabahin, kay silah nagpadayag sa usah ka
hiyas hawa sa gisukaran (express a quality apart from any
object), matud pa ni Webster. Sa ingon niana, dili maba-
hin, kay kadtong wala magsukad sa usah butang {sine:
subjecto) dili mapahatpahat ; ang butang man ugud subjectum
ang nagdalah ning mga bahin. Ug sanglit kining subjectum
wala man diha sa panan-aw sa salubutan, - diha sa ma-
6ng panan-aw, walay kahimoan ang pagbahinbahin; kay
walay magdalah sa mga bahin.
Apan lagih, ^nganong dunah man kitay "gipution"?-
Kay sa panan-aw lagih natong mga Bisaya, ang hiyas
naah man gayud sa suheto (subjectum) ; gitutuk nato ang
atong salabutan diha sa hiyas nga naah sa suheto. Sa
laing pagkasultih, gipataptan natog kantidad. Ug busah
mahimoh ang paghatag ug bahin, grado kun ang-ang.
Ang "kaputi" nga naah sa suheto may labaw mag ubusir
sa ingon niana, makaingon kitah nga ang iyang "gipu- ;
4ion" labaw kay sa niadtoh. Paagih kinih sa pagsultih;
nga dili magamit diha sa: whiteness, goodness; bonitas,
piiritas; - nga mga abstrakto. Mahimoh hinoon diha sa
UL. XVU "VERBAL NOUNS" 175
mga "konkreto": white, good; bonum, purum.
Kining pangatarunganah makadason gayud sa kadag-
han na hisgutih, nga ang atong abstrakto lahi sa abstrakto
sa mga Oropanhon.
Sa katapusan, ^unsay kalainan sa "gidak-on - kadaku;,
giladmon - kalawum"? - Giasoy na didtoh sa paghisgut
sa Iningles: size, weight, ihiekness; - nga ang in fiere ug
ang in facto esse. Sa ato pa, ang "gidak-on" nagpasabut
sa "buhi" nga hiyas nga nagalihok, nagpatungha sa ina-
nam-anam nianang gitawag tag "daku" diha sa usah ka
butang; ug ang "kadakii" nagpasahut nianang sangputanan
ning makanunayong lihok sa pagpatungha sa maoh giha-
pong kahimtang nga "daku".
Agig rematsih ning pinobreng pagtandi sa abstrakto
sa mga Oropanhon ug sa gitawag nga atong abstrakto,
hugpongon ko dinhih suhd sa pilah lamang ka pulung
ang punuang kalainan sa ato ug sa Uahah. Aniah:
Ang ilah nagpailag hiyas hawa sa suheto o gisandigan,
Ang ato nagpailag hiyas diha suhi sa suheto.
ULUHAN XIX
ANG MGA IMPERATIBO
Ilang mga Matang
Ang mga paagih sa pagsultih o pagsulat nga mag-
pailah sa usah ka sugu, pagdasig o hangyo gitawag ug
mga imperatibo. Malagmit natong hibasahan nga sa
Iningles may imperatibong aktiboh ug pasiboh. Dili kinih
igo alang sa atong pagtoon sa mga imperatibo natong
mga Bisaya. Nagkinahanglan kitag bag-ong pagbahin.
Ang niga imperatibo nato mahimoh nga bahinon
sa duha ka dakung punduk, nga matawag: Imperatibo
Direkto ug Imperatibo Indirekto. Ug gitawag kog Impera-
iibo Direkto kanang paagih sa pagsugu, diin gipasabtit
nga ang gisugu maorah usab ang magtuman sa sugu
o ang mahitungnan sa naasoy na nga kalihokan. Ug
gitawag 'kog Imperatibo Indirekto ang paagih sa pagsugu.
diin gipasabut nga ang gisugu lain sa pahimoon sa
kalihokan nga gipailah sa pulung dugukan.
Ang Imperatibo Direkto dunay upat ka matang. (1)
Ang aktiboh, kon ang gisugu maorah usab ang magtuman
sa sugu. Ex.gr.: Pagtoon dihd sa Tinagalbg. (2) Ang
pasiboh, kon ang gisugu maoh ang matungnan sa kali-
hokan nga iyah sa dugukang gUanggikitan. Ex.gr. : Makayoh
ka; dad-on ka sa suwad. (3) Ang tunga-tunga, kon ang
gisugu maoy mttghimoh ug maorah usab ang mahitungnan
sa kalihokang gipaiiah sa dugukang gilanggikitan. Ex.gr.:
Tindug karon dayon. (4) Ug ang aktiboh-pasiboh, kon
diha sa dagway pasiboh kay ang suheto sa orasyon maoh
may gisangkoan sa buhat, apan sa pagkatinuud aktiboh
kay ang gisugu maoh man ang maghimoh sa buhat.
Ex.gr.: Sulatdh ang honih.
Ang Imperatibo Indirekto may totoloh ka matang.
UL. XIX IMPERATIBO 177
(l) Ang aktiboh, kon ang dagway ug ang huna-huna
aktiboh, sa ato pa, kon ang gisangputan sa buhat maoh
gayud ang obhetd sa orasyon. Ex.gr.: Magpatahika ganig
bag-ong senina. (2) Ang tunga-tunga, kon kanang tawoh
nga lain sa gisugu maorah gayud ang magbuhat ug
ang mahitungnan sa maong buhat. Ex.gr.: Patindugah
king si Pedro. (3) Ug ang aktiboh-pasiboh, kor» sa
pagkatinuud siyah aktiboh, apan diha sa dagway pasiboh,
sa ato pa, kon ang gisangputan sa buhat maoh ang
suheto sa orasyon. Ex.gr.: Ipaayoh ni Tomds ang akong
aaptn.
Ug busah may pitoh ka matang ang atong mga
imperatibo.
Aniay laraw sa atong mga imperatibo, sumala sa
ilang mga matang; ug ang ilang mga ilhanan.
Aniah ang mga ilhanan:
Ang "d" nagpailah nga kanang dagwayah imperatibo
direkto ;
Ang "i." nagpailah nga kanang dagwayah imperatibo
indirekto ;
Ang "a." nagpailah nga kanang dagwayah impera-
tibo aktiboh;
Ang "p." nagpailah nga kanang dagwayah impera-
tibo pasiboh;
Ang "t." nagpailah nga kanang dagwayah impera-
tibo nga tunga-tunga:
ug ang "a.p." nagpailah nga kanang dagwayah
imperatibo aktiboh-pasiboh.
MGA DAGWAY SA IMPERATIBO
Isip Matang Dagwaj' Panig-ingnan
1 d.a.&t, buhat karon dayon. Hilum.
2 d a.p ah buhatah ang bukag.
3 d.a.p an buhatan mo ang balay iig pantaw.
4 d.a.p. i.... ibuhat mo siyag sapin.
5 d.a.p. ig— . ig-ampo mo kamih.
6 d.a.p. iga.... igatimba mo ang balde.
7 d.a.p ih buhatih ug pantaw ang balay.
8-37 - ipa.— (30) ipabuhat ang balay.
38 d.a. mahi.... mahigugmah ka sa Di6s.
T78
IMPERATIBO
LUi XIX
Isip Matang Dagway
Panig-ingnan
39
40-43
44-46
47-50
51-54
55-62
63-65
66-73
74
75-77
78-80
81-83
84-87
88-91
92-93
94
95
96
97
98-103
104-110
111
112
113-115
116-122
123-127
128-132
133
134-139
140-145
146-151
152-157
158-163
164-169
170-175
176-178
179-182
183-186
187-193
194-200
201-208
209
210-213
214-216
217-223
224-233
234-237
238-247
248-257
d.a.p.
i.a.& t.
d.a.p.
d.a.p.
d.a.p.
d.a.p.
d.a.&t.
d.a.&t.
i.a.
d.a.p.
d.a.&t,
d.a.&t.
d.t.
d.t.
... .on buhaton mo ang pantaw sa balay.
pa....(4) pabuhatah siyag balay.
paka....(3) pakabuhatang balay ang langub.
pakapa.... pakapabuhaton mo si Tansyong.
pag.... pagbuhat dg balay.
paga— . pagabuhatan mog pantaw ang balay.
pagapa.... pagapabuhaton mo si Pedro.
pagapaka.... pagapakabuhaton mo ang balay.
pagapaki-an pagapakagibuhatan mo ang balay.
pagapapa.... pagapapabuhatan mo ang balay.
pagapasi.... pagapasibantugah si Rizal.
pagapatig.... pagapatighugan mo ang tubig.
pagapatug.... pagapatugpahan mo ang dagat.
pagapopa.... pagapopabuhatan mo ang balay.
pagasa.... pagasaliringan mo ang bata.
pagatali-an pagataliwad-an ninyo ang bata.
pagatug-an pagatugpahan mo ang dagat.
pag-isig.... pag-isigbuhat kam6h.
pagmasig.... pagmasigbuhat kam6h ug sapin.
pagpa.... pagpabuhatig pantaw ang balay.
pagpaka.... pagpakabuhatah ang pag-init ug tubig.
pagpakama?a--pagpakamagabuhat ka gay u d.
pagpakanaga pagpakanagatindug ka.
pagpakig....; pagpakigbuhat.
pagpaga.... pagpagabuhaton ko ang balay.
pagpanig.... pagpanigso6n kang Tomas.
pagpang.... pagpangbuhat kam6h diha.
pagpanga.... pagpangatulug na kamoh.
pagpapa.... pagpapabuhatah si Pedro.
pagpasi.... pagpasiunhih siyah pagbuhat.
pagpatig.... pagpatighulug ngadtoh sa dagat.
pagpatug.... pagpatugbawah ang lipak.
pagpopa.... pagpopabuhatah ang bata.
pafsa..„ pagsaguyurah ang tiil.
pagtali.... pagtalinghugan mo siyah.
pagtug.... pagtugbong pagdali.
paha.... panalipayih ang hawdd.
pahi.... pahinungdih ang iyang kahago.
panag.... panagbuhatah ninyoh ang balay.
panagpa.... panagpabuhatah ang mga tawoh.
panagpaka.... panagpakabuhaton ninyoh
panagpanga... panagpangatagbaw na kamoh
pakig.... pakig-uli dayon sa imong kaaway.
panig.... panig-ingnih ang matarung.
pang.... panglantawah ang unahan.
pasi.... pasidunggih ang hari.
patali.... pataliwad-ih ang bata.
patig.... patighayaah ang bata.
patug v „. patugpahah ang langgam.
UL. XIX IMPERATIBO 179
Isip Matang Dagway Panig-ingnan
258-262 pasa.... pasatungah ang bata.
263-267 popa.... popabuhatih ang bnlay.
268-277 tug.... tugbongah ang lungsud.
278 d.a.&t um.... tumindug ka/
279-306 Unang silaba lalaktih ang baybayon.
307-335 Unang silaba totindugih ang baybayon.
&.... o .... - *
336-365 tibuuk dugnkan lakatlakatah ang kayoh.
366-392 Pagdili ayaw pag.... Ayaw pagbuhat
393-458 Pagdili ayaw pagpa ayaw pagpalimbong
459- Pagdili (dili ka mag„ dili ka magbuhaC
543 Pagdili (dili ka magpa.. dili ka magpabuhat.
N. B.: ang (5) nagpailah nga may limah kana ka
dagway nga adtoh igkitah sa listah sa mga iglalanggi-
kit. Ul. X., ang (10), napulo. Ang mga hanap nga
Imperatibong "ma...." wala diha mahilakip.
Ilang mga Dagway - Katarungan Niinih
Dunah kitay daghang bolok sa mga imperatibo.
iDunah ba kahay daghang mga pinulungan nga nagba-
ton sa ingong gidaghanon! Pitoh ka matang ang atong
mga imperatibo; ug miabut tig limah ka gatus ka dag-
way ang nahimutang dinha sa laraw. Kana kadugangan
pa, kay ang mga pormang gipaunhan sa "mag...., ma-
ga...." wala man mahilakip diha, ug kinih silah mga ka-
waloan, ug busah mokabat silang tanan sa 600!
Kon itanding nato kining laraw sa itaas niadtong
sa Uluhan X, atong makita nga ang kadaghanan sa mga
iglalanggikit alang sa imperatibo gikuha gikan sa mga
ikaduhang gagmayng ling-on niadtong larawah, ang sa
mga "himoon pa". Kana nagpasabiit nga ang mga im-
peratibo ug ang indikatibo sa laraw samarag porma; ang
nakalain kanilah ma6h ang paningog: ang imperatibo sa
paaging masuguon o binundak, ug ang indikatibo sa
kasarangan.
Dinha usab nianang pagtandiah, atong nakita nga
ang mga imperatibo sakup sa panahong giisip nga uma-
abut pa. Ug kinih makatarunganon gayiid, kay ang ka-
180 IMPERATIBO UL. XIX
lihokang gisugu wala pa man buhatah, hinonoah buha-
ton pa; ug busah, tungud niana, umaabut. Ang Kinat-
sila ug ang Iningles nanggamit sa pormang alang sa
presente, tungud tingalih kay alang kanilah kadtong gi-
sugu nga kalihokan, bisan sa pagkatinuud umaabut pa,
giisip na lang nilah nga presente kay daw ipadali pag-
buhat. Tingalih kaha nga makatarunganon silah; apan,
sa pagkatinuud, labing tul-id ug tataw ang ato.
Apan ang Pinulungang Nasudnon, dunay dagway sa
imperatibo nga tukma sa pasado ug porma. Ex. gr.:
"sumulat, umawit". Sa Tinagalog silah mga imperatibo
ug mga pasado man usab. Dili lang nato tukion dinhih
nga silah mga inpinitibo pa gayud.
i,Nakadung6g ba kamoh, tinahud nga magbabasah,
nga may inpinitibo sa ubang pinulungan nga presenteg
kahulugan, apan miagig pangdagway? Apan dili lang
nato lagih kinih hisgutan karon. Niah kitah sa mga
imperatibo.
Ambut ug unsay ilang katarungan, nganoh nga gipa-
tukma sa ipaawat nga Tinagalog ang iyang imperatibo ug
ang iyang pasado. Ang imperatibo ugud nagalantaw sa
umaabut diin gipaabut ang katumanan sa lihok nga gi-
sugu. Busah masayong sabton, nganong lagmit magka-
tukma ang dagwayng imperatibo, ug ang sa umaabut.
Apan ang "National Language" nagp<stukma ning
higayonah sa imperatibo ug sa miagih. ^Unsaon ta ugud
pagsugu bahin sa lihok nga miagih na? Gibangkong ga-
yud ang usah ka Sugbuanon nga maghimoh ning maka-
palibat nga pagpatukma. Apan gihimoh siyah sa "Natio-
nal Language" nga ipasagup natong tanang mga Pilipinhon.
Tingalig dunah siyay halawum nga katarungan nga wala pa
nato intawon matugkad.
Ilang mga Kahulugan
Ang kahulugan sa kadaghanan kanilah masayong;
sabton gikan sa mga saysay sa nag-unang mga uluhan,
Hisgutan ta lang dinhih ang wala kahisgutih didtoh.|
UL. XV IMPERATIBO 18«
Ang "...ah" (no.2) nagpasabtit nga ang suheto ma6y
mahitungnan sa paaging pinintok sa gisugu nga kaliho-
kan. Ang "....ih" usab (no. 7) nagpailah nga dinha sa
suheto anha ipahitabo sa paaging pinaduyas ang naa-
soyng kalihokan. Kon itanding ta kining duha sa Uh>
han XII, ug labinah sa Uluhan XIII, ang han-ay niadtong
mga pasibohah maoh na kinih: "raa...., ....an, i...„ ,...ih,
„..on, ...ah." Dinha kanilah ang "ma...." labing tukma sa
tunga-tunga; ang "....an," pasibong indirekto kanunay; ang
"i , ih", usahay indirekto, usahay direkto; ug ang "„„on,
....ah", kanunayng pasiboh direkto. Ang "....ah" ma6y la-
bing hingpit, kay ang suheto tungud ning pagtunungah,
makabaton gayud sa kalihokan o kahimtang gipailah sa
dugukang gilanggikitan.
Pinasukad ning dakung kalainan sa ilang kahulugan,
aniay lain: "Kan-ih ang budbud", — nagpasabut nga usah
lamang ka bahin sa budbud ang ipakaon. "Kan-ah ang
budbud", — ang tibuuk budbud na ang ipakaon. Kata-
rungan: ang unang paagih, sanglit pinaduyas man iamang,
dyutay rag kausabang mahimoh dinha sa suheto (budbud),
nga gisud-ong sa salabutan, nga nagalungtad diha, sa
kahimoan sa kalihokang gihisgutan; apan ang ikaduha,
sanglit pinintok, ang tibuuk gayud nga budbud ang
madaut. "Gikan-an nilah ang mga budbud", — usarah ka
bahin ang nakaon. "Gikaon nilah ang mga budbud,
kuhaon nilah ang mga budbud", — sa kasagaran, ang
tanan na gaytid. Ang katarungan maoh gihapon.
Ang "pa....ah" (nos. 40-43) nagpailah nga gawas sa
tawong gisugu may laing tawoh nga dili ipasanta sa
paghimoh sa kalihokang gihisgutan. Ang "pa....ih'\ (diha
sa : pabuhatih ni Pedro ang balay ug pantaw) nagpasabut
nga dinha sa suheto (balay), si Pedro patugtan pagpa-
himoh sa pantaw. Ma6h gihapon ang katarungan, ap4n
dinha sa "pa....ah", ang suheto, siyah, hilabihan pag-
kahitungnan sa kalihokan (buhat) nga "siyah" na hinoon
ang magbubuhat. Itanding sa saysay bahin sa "pa.-.on'
didtoh sa Uluhan XIII.
182 IMPERATIBO UL. XIX
Ang "paka..__ah" (no. 44-46) nagkahulugan nga ang
suheto (ang langub) ipasagup o ipaisip sa tawong gisugu
nga mahitungnan sa paaging pinintok sa iyang kalihokan
nga gipailah sa pulung dugukan. Ex.gr.: "Pakamahalah
ang birtud", — diin ang suheto (birtud) ipaisip sa pagmahal
nga iyah sa gisugu. Ang "paka....on", ex.gr.: pakabuhaton
mong puy-anan ang langub, — nagpasabut nga ang suheto
(langub) maoy pahitungnan sa paaging pinintok, sa tawong
gisugu, niadtong kalihokang gipailah sa dugukang gilang-
gikitan.
Ang naah sa 307-335 nagkahulugan niinih : "paghimoh
dihag mga lihok aron ikaw toohan nga daw nagbuhat,
nagtindug". Gikan kanilah may ubang porma nga mn-
sayong himoon: "pagbobuhatih, pagbobuhatah, pabobuhatih,
ete," nga masayong tan-awon didtoh sa listah sa Ul. X. ■
Samah usab ang mahimoh gikan sa: "popabuhatih"
popatindugih" (263-267); — kansang kahulugan: "ipasabut
nga daw gibuhatan, gitindugan sa lain". Ang sinubli
nga "buhatbuhatih, tindugtindugih" (336-365), nagpasabut
niinih: "balikbalikih sa dinaklit pagbuhat, pagtindug".
Basahah ang Uluhan XXI.
»»
ULUHAN XX
LAING MGA PAAGIH SA PANGLIHOK
Ang Nagpaildg Batasan
Dunay duha ka paagih nga nagpasabut ug batasan,
ang "....anan, ._..an", ug ang "hing " Ang "....anan, .__.an
nagpailah sa "dapit" diin ang gihisgutang kalihokan gi-
nabalikbalik pagpahinabo, o diin nabatasan kinih pagka-
himoh. Pananglitan: "buhatanan, dulaanan, gulaanan, hig-
daanan, likoanan"; - nga maoy mga "dapit" dinha kang
kansah nabatasan ang pagbuhat, dula, gula, higda, ug liko.
Dayag kaayoh nga dinhih ang kahulugang lintunganay sa
"....an" wala mausab. Kon itandi ta ang "....an, ....anan"
sa "na...., nana...., nag... ., nanag ", sa "pag...., panag....",-
atong makita nga ang pagkahulugag daghan sa "....anan"
subay gayud sa atong pangsultih.
Kining "....anan" mahimong mub-on pag-ingon: "....an",
nga inasentohan aron pagpailah ning naasoy nang pag-
mubti. Ug kadtong mga panig-ingnan sa itaas mahimoh
nang: "buhatan, dulaan, gulaan o gul-anan, higdaan, li-
koan." Nag-abutanan o nag-abutan didtoh si Pedro; - nga
nagpasabut nga si Pedro may batasan pagpuyu niadtohg
balayah.
Tingalig nakalupig kitah ning higayonah sa Tinagalog.
Niay pruybah:
Si Dr. Panganiban (o. c, p. 84, 143-156). miilah nga
ang lintunganayng kahulugan diha sa Tinagalog sa: "...an",
maoh ang usah ka dapit nga nahitaboan sa usah ka
kalihokan. Kining kahuluganah tukma sa kahulugan sa ato
nga "„..an." Sibo ang duha ka Dila ning bahinah.
Apan siyah miingon (o. e., p. 143) nga ang "... .an,
...han" nga alang sa mga ngalan o nombre, nagkahulu-
gan usahayg "panahon alang sa pipiiah ka kalihoka»"
184 NAGKALAINLAING KA-LIHOKAN UL. XX
ug mihatag sa panig-ingnan: Anihdn, "harvest season" o
panahon sa pang-anih. Maorag wala na magsubay ka-
nang panahbn sa lintunganayng kahulugan sa " ...an" nga
maoh ang dapit; daw nalubug na kinih diha sa Tinaga-
I6g. Apan ang ato lantip ug panglaraw. Aniah:
"Anihan" — dapit nga naandan pag-anih; pilapilan.
"Anihon" — tanum nga naandang kutloon; humay.
"Ting-anih" — panahong naandan sa Pag-anih.
Busah ingog nakabintaha kitah; wala man gud silah
sa atong "„..on".
Niah pa: Nagkahulugan upud konog: "kapuslanan,
aparato o instrumento; ex. gr., sulatan, desk; orasdn, eloek;
sasakydn, vehicle." Gilubug gihapon niyah ang kahulu-
gang lintunganay sa "....an". Dunah kitah nianang mga
pulungah, ug ang atong kahulugan subay gihapon sa gi-
hisgutan nang lintunganayng panghuna-huna.
"Sulatan" — dapit diin nahinab6 sa kasagaran ang
pagsulat.
"orasan" — dapit diin sa kasagaran nahinabo ang pag-
ilah sa oras.
"sakyanan" — dapit diin naandan ang pagpahitab6 sa
pagsakay.
Nag-ing6n pa siyah (o. e, p. 149) nga alang sa mga
Adhetibo, ang "„..an, ....han" nagpasabut sa: naghinobra
nga gidak-on, gidaghanon, o bolok; ug mihatag ning mga
panig-ingnan :
"butuhan", bony — "bukugon" sa ato.
"pulahan", very reddish — "pulahon, puwah6n" sa ato.
"duguan", very bloody — "duguon" sa ato.
Laing higayon kinih nga ang Tinagalog mitipas sa
lintunganayng kahulugan sa "...an". Sanglit wala man
gud silah sa atong "....on" nga may tin-aw nga kahulu-
gan ug lahi gayud sa "„„an", ilah lang giiahugay dinha
sa ilang pinulungan ang mga gipasabut ning duha ka
iglalanggikit natong mga Sugbuanon.
Lahi sa "bukug6n", ang atong "bukugan, bukuga-
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 185
nan" nagpailah sa dapit nga butanganan sa mga bukug;
lain sa "pulahon, puwah6n", ang atong "pulahan" ma-
6y tawoh o butang nga nagdalah sa saput o tab6n
nga pulah, o "pulahan, pulahanan" — ang dapit nga lag-
mit himoan sa kalihokan sa pagpulah; ug sa katapusan
ang atong "duguan" maoy butang nga nagdalah o gibu-
tangag dugu sumala sa batasan. Busah usah ka klase sa
atong sud-an gitawag "dinuguan", kay sumala sa naan-
dang paagih sa pangluto kanang sud-anah gisagolan ug
nailah tungud sa dugu sa baboy o laing mananap nga
gitempla.
Hisgutan pa unta nako dinhih ang lubug nilang pa-
agih sa pagbutang sa asento diha sa "„..an an". Tin-
aw ang atong paagih, kay ang "....an" ma6h man la-
mang ang "anan" nga gimubu. Apan mataas na kaayoh.
Igo na kanang makamatuud nga ning higayonah naka-
bintaha kitah kanilah.
Bahin ning tin-aw ug lant.ip nga kahulugan sa mga
gagmayng kalainan nga pangbolok sa atong mga huna-
huna, ang Dilang Sugbuanon dili iwit sa Tinagaiog, kon
dili man ugaling labaw gayud niinih.
Laing paagih nga nagpailag batasan maoh ang
"hing..„", apan aron masabiit ta siyah pag-ayoh, tun-an
Lag diin maggikan ang iyang dagway nga lagmit gamiton.
Pipildh ka Kausaban sa Panlitbk
Ang "ng" sa atong mga iglalanggikit (way labut sa
dagwayng "ning...., ting...."), kon hisundag laing konsd-
nante, malagmit nga mausab ug dyutay; mausab ang
pagbungat kaniyah, aron paghatag kasayon sa paglitok.
(1) Kon siyah sundog "b" kun "p'r silah mahimong
4i m". Aniah:
pang-bayad - pamayad, nang-bayad - namayad, hing-
bayad - himayad; pang-pili - pamili, nang-pili - namili
hing-pili - himili.
(2) Kon siyah sundog "d" o "t" kun "&", - silah mahi-
186 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
mong "n".:
pang-duyan - panuyan, nang-duyan - nanuyan, hing-
duy an - hinuyan ; pang-tanum - pananum, nang-ta-r
num - nananum, hing-tanum - hinanum; pang-sulat -
panulat, nang-sulat - nanulat, hing-sulat - hinulat.
(3) Kon siyah sundog "g" o "k", - silah mahimong "ng"
lamang:
pang-gisi - pangisi, nang-gisi - nangisi, hing-gisi - hingisi;
pang-kawat - pangawat, nang-kawat - nangawat, hing-
kawat - hingawat.
(4) Ang "ang'\ kon sundog "h" o "1", - dili mausab.
Busah walay kausaban ang:
panghilak, panghutoy; nanghilak, nanghutoy; pangla-
bay, pangligoy; nanglabay, nangligoy.
(5) Apan ang "ing", kon sundog "ha" o "hi", - usahay'
mahimong "ng" na lamang:
hing-hilak - hingilak, hing-hilot - hingiloit, hing-hiso -
hingiso; hing-hatud - hingatud, hing-hatag - hingatag. ;
(6) Apan ang "ing", kon sundog 'T', usahay mahimoh
na lang nga "....ii":
hihg-lakat - hilakat, hing-ligoy - hiligoy, hing-labay -
hilabay, hing-losot - hilusot, hing-lbsok - hilusok, hing-
iogak - hilugak.
Ingon sa hibantayan sa magbabasah, kining katapu-
sang mga dugukan (lakat, ligoy) inasentohan sa katapu-
sang silaba, apan nga sa dinugtong na, ang asento gidas-
ug ug usah ka silaba.
Tun-an ta silah, kay makalingaw ug mapuslanon.
Ang ''B" ug "P" managsoon; pulus "labyal" (gikah
sa ngabil), kay ang mga ngabil man ang gamiton sa pag-
litok kanilah. Ang "B" may mailang paningog nga na-
kalit pagkaputol; ang "P" pinutol usab, apan walay ma-
ilang paningog. Ang "M" nga may mailang paningog ug
pinadugay, tugbang nilang duha. Kinih, sumala sa Dik-
syonaryo-Webster: A Guide to Pronuneiation, Nos. 17 & 64.
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 187
Ang atong lagda No. 1 tama o subay kaniyah. Ang
"m" diha sa "pamayad", sanglit pinadugay man, daw
nakatapal sa "ng" nga nawala.
Ang "D" ug "T" laing managsoon; gitawag mga
"dental" gikan sa puhng "ngipon" sa Linatin. Ang "D"
may mailang paningog ug pinutol; samtang ang "T" wa-
lay mailang paningog ug pinutol upud. Vg tugbang ka-
nilah ang "N" nga may mailang paningog ug pinadugay.
O. c, nos. 25 ug 66.
Ang ato usab nga No. 2 subay niinih. Ang "n" dibi.
sa "panuyan", sanglit pinadugay man upud, daw naka-
puno sa "ng" nga nahanaw. Ang "S" sa atong linitokan,
sa Linatin ug sa Kinatsila, silingan sa "D, T." Panig-
ingnan: "verdad - verdath, verdas; bondad - bondath, bon-
das; eaedo - eaesum; eedo - eessum; - tambag - sambag,
totoy - sosoh, sula - tola, suruk - tprok."
Ang "G" ug "R", mga gutural, - gikan sa totonlan
o lingagngag. Ang "G" may mailah nga paningog ug
pinutol; ang "K" way mailah nga paningog ug pinut61
usab. Ang ilang tugbang "Ng" nga may mailahnga pa-
ningog ug pinadugay. O. e, Nos. 44 & 68.
Ang atong lagda No. 3 subay niinih. Ang "ng" naka-
tapal sa "g, "o "k" nga nawala diha sa "hingisi, hingawat."
Bahin sa mga lagda 5 ug 6, wala kitay tin-aw nga
sumbanan sa Ponetika nga atong kasandigan, gawas sa
kasayon lang sa paglitok; bisan ugud ang mga saysay ni
Propesor ]Vleiklejohn (The English Language, p. 6), ma»
kahatag unta ug kahayag. Igo na kanang "kasayon sa pag-
litok", kay sa pagkatinuud siyah mah ang sangkoan wto
ning mga kausaban sa paglitok.
Magpulus silah diha sa pagtandi sa ato ug sa ubang
mga pinulungan sa Pilipinas ug sa mga sikbit aga na-
sud. Niay mga pulung nga Tinagalog nga akong gihag-
daw gikan sa gramatika ni Dr. Panganiban, akong gi-
paatbangan sa mga Binisaya nga sibo-sibo diha sa pahi-
ngog ug sa kahulugan; ug makita nga dakug "pap61" ka^-
188
NAGKALAINLAING KALIHOKAN
UL. XX
nang mga giasoy nang lagda sa panglit6k.
agak
hanib
aslum
mubu
bug-at
bugay
pilah
bughat
bong6I
kilasan
kidhat
hupas
dalan
dagamih
duwaw
kat61
gama
kilid
tupih&n
higda
singkit
ibog
piyak
lakat
25. lamig
26. ilapat
27. lapit
28. libingan
29. ligaw
30. liiok
31. lupa
32. maluwag
33. ngitian
34. sahig
35. sikap
36. siHd
37. sugat
II. suklayin
39. sulok
40. tabih
41. tapat
42. tigas
43. tulot
44. matulugin
45. tungkod
46. natupad
47. tur6
48. yungib
— kamig
— idapat
— hapit
— lobongan
— lingaw
— lalik
— yuta
— maluag
— ngisihan
— sawtig
— sikad
— sulud
— sunggal
— sudiayon
— suuk
— tabi
— tapad
— tig-ah, tugas
— tugut
— - matulugon
— <, sungkod
— natuman
— tudlo
— lungib
1. akay
2. anib
3. asim
4. mababa
5. bigat
6. bigay
7. bilang
8. binat
9. bingih
10. kilusan
11. kindat
12. kupas
13. daan
14. dayamih
15. dilaw
16. gat61
17. gawa
18. gilid
19. gupitan
20. higa
21. hingkit
22. ibig
23. iyak
24. lakad
Kon ato silang susihon, makita nato nga kanang
nakalain sa Tinagalog ug sa Binisaya diha sa listah,
lagmit nga nagsubay niadtong mga lagda sa itaas. Ingon
pananglit sa:
lakad - lakat; tapat -tapad;-mga dental ang "D" ug "T" ..
gilid - kilid, gatol -katol;-mga gutural ang "G*' ug "K".
natupad -natuman;-mga tugbang man ang "p-m"ug ang "d-n".
tungkod - sungkud, ngitian-ngisihan; - ang "t-s" mga kakuyug
upud.
Ug kon atong hinumduman nga ang: "b, p; d, t; g, k",-
mga silingan, kay silang tanan mga naputol man diha sa
paglit6k, makita nato nga sakup kanilah ang:
suklayin - sudlay6n sikap - sikad
lupa - yuta gupitan - tupihan
Labut pa nga kanang listahanah makapakita nga ang
Tinagal6g nahilig ngadtoh sa mga konsonanteng may ma-
ilah nga paningog; apan diha sa Sinugbuanon, hapit ma-
angay pagkabahin ang may mailah nga pan ingog ug ang
UL. XX
NAGKALAINLAJNG KALIHOKAN
189
walay mailah nga paningog. ,
Labaw ang minubu o may paghanda ngadtoh sa pag-
kaminubu nga Tinagalog kay sa ingog kahimtang nga
Sinugbuanon. May napulog duha ang Tinagalog (nos. 2,
3, 8, 9, 13, 14, 20, 23, 33, 37, 47, 48); ug ang Sinugbuanon
upat (nos. 4, 15, 3.1, 39.)
"o, u"
Diha may 15 ka "i" ang Tinagalog nga tugbang sa
nga Sinugbuanon, ug laing usah ka "i" nga pulih
sa usah ka "a" sa Binisaya; wala ilakip dibaang22ka
'i" nga naah sa usag usah. Ang mga ginikanan tingalih nato
kaniadtoh may kalibugang paglitok sa 'V nga daw may
"o" ug may "i" diha sa iyang paningog. Kon wala akoh
masayup ang mga Aklananon may samang paningog. Gikan
ning lubiig nga "u" ang mga Tagalog mihilig ngadtoh
sa "i'" ug ang mga Sugbuanon ngadtoh sa k'laro nga "o".
Ug maoh nga midagsang ang mahait nga "i" diha sa
Tinagalog, samtang naangay-angay ang "i" ug ang "o, u"
sa Sinugbuanon.
Sanglit diriyut ra man ang mga pulung ngai nasu-
lud sa listah, dili kitah makapaniguroh nga eksakto ka-
nang pag-ihap nga matandion diha sa tibuuk tang kapu-
lungnan: apan makaablig dalan alang sa mga kugihang
mahigugmaon sa atong mga pinulungan.
Niay laing listah sa samang mga pulung, apan nga
nanaglain diha sa kahulugan. Giunah ang Tinagal6g ug
sa atbang ang atong tugbang.
1.
bangan
— kamalig
bangan
6.
suway
— sukul
suway
2.
bukid
— baul
bukid
7.
itapon
— ilabay
itapon
3.
gamot
— tambal
gamot
8.
tugon
— tubag
tugon
4.
hapag
— mesa
hapag
9.
iurong
— isibog
iurong
5.
inggit
— sinah
inggit.
10.
wilih
— pangga
wilih
Dili malisud sabton ang ilang kalainan; ingon pa-
nanglit sa "bukid", kay ang mga umah lagmit adtoh
190 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
man sa gowa sa lungsud, ug busah sa may "bukid";
ang "gam6t" nga sa masabug gamiton sa pagtambal
Ihisahgko sa p'agkahulugan niinih. Ug masayon asoyon
'ang ubah. l ;
Niay ubang lisud asoyon:
1.
bakod
— siklat
bakud
4,
kalaban
- kaaway
laban
2.
bulag
— butah
bulag
5.
napagod -
- nabudlay
napaaod
— kukon
3.
iiog
— suba
6.
pako
■ ' . :
ilog
pako
"Sa 1 pihobre kong pagsabut, ang atong "tugkaran";;
nga- gikan sa '"tukud" makalakbit sa ilang "bakod", — kay
lagrhit man siyang kinoral o siniklat. Ang "bulag"
daw T ' layo ra sa atong "butah", apan may "bulhog'*'
kitah nga silingan sa ilang "bulag", buihag. Ang ilang;
"ilog" daw haggikan sa lintunganay sa "sulug". HinunV
duman ta ang paghilig nilah ngadtoh sa "i". Ang ilang
"kalaban" niaorag duul ra sa "kaluiban". Ang "napagod"|
upud sa kainit sa adlaw lagmit man "lapuy, naluyah"
Ug ang "pako — kukoh" tingalig gikan sa lintunganayng
"kpth"; kinih tingaliy gigikanan sa "kutkut, kuskus, kas>
kas" nga lagmit himoon sa "kukoh."
Ug tapuson ta kining pagduki-duki dinha sa pagtandi
sa duha ka pulung Tinagalog ug ato. Ang ilang "baba,
ug paah".
Ang "baba" nilah, "suwang" sa ato. Ning higayonah
hibintahaan silah nato gihapon, kay ang atong "ba-ba"
samah mag kahulugan sa karaang Persah "bab" nga^
nagpasabut sa usah ka "ganghaan, ba-ba". Ang "vocal,
vowel" sa Kinatsila ug Iningles, naggikan sa Linatin nga
"vox" — "tingog". Ug kinih gikan sa "ba-ba"; ug may
pagkaagid-agid ang ilang paningog.
Ang ilang "paah", "tiil" sa ato. Lain usab kining
higayon nga nakabintaha kitah kanilah. Ang "pajama".
sumala sa Diksyonaryo-Webster, gikan sa Industani "pai-
jama" nga upud naggikan sa Persah nga "paijamah";
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 191
ang "pa(i)" nagkahulugag "paah, leg", ug ang "jamah"-
saput. Sa ingon niana, daw duulduul kitah sa mga
karaan.
"HING....", "Hl'...r
Hisayran na nato nga ang "pang, nang" nagpailah
nga daghan ang suheto o ang kalihokan. Busah sa
maagid-agid nga pangatarungan kitah makaingon usab
nga ang "hing" nagpasabut sa ksdaghan sa kalihokan
sa mga pulung nga nagdalah sa lintunganay: "hi". Kay
sanglit ang "pang...., nang..." maoy plurgl o sa daghan
sa "pag...., nag....", ang "hing...." usab maoy sa daghan
sa "hi... .". Nan, kon ang "hi,— " nagpailah sa usah ka
buul nga mapatunghaon sa kalihokan; ang "hing...."
usab, sa daghan o kusug nga tinguha sa pagpatungha
sa kalihpkan suhd sa maong dagway o bolok; ug busah
misangput diha sa pagpasabut ug kahulugan sa usah ka
batasan nga nakab-ut gikan sa "daghang kalihokan suhd
sa maong bolok".
Gikan niinih masaydn narig sabton ang kahulugan
sa mga panig-ingnan: "himayad, himili» hinuyan, hinanum,
hinulat, hingisi,, hingawat, hingatud, hiligoy, hingiso, ete."
Sa ato pa, may buhing buut nga mapatunghaon o
batasan sa pag: "bayad, piii, duyan, tanum, sulat, gisi,
kawat, hatud, ligoy, hiso, etc>" Ang minugbu maoy
masabug nato nga gamiton.
Busah masayon na usab ang pag-ilah sa kalainan
sa "hing ...", ug sa "hi....", kay kining naul ahih (ang
lintunganay), sanglit nagkahulugan sa usah o panagsang
katunghaan o buut sa pagpatungha sa butang o hiyas,
nagdalah usab sa hiyas nga daw wala paabutah-Ex.gr.:
"nahiadtoh, mahidungan, hiokban, hitungnan, hibug-atan",
diin gipasabut nga daw wala paabutah ang: "pag-adtoh,
pagdungan, pagkanaokab, pagkanatonong, pagkanabug-a :
tan" kay tagsaon ra man ug daw tumaw. Bisan lagih kining
pagbuutah wala gayud mahanaw sa hingpit dinha kaniyah-
Dinhih usab mailah nato ang kalainan sa "hinabo"
192 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
ug sa "hitabo". Ang nahiunah gikan sa "hing-tabo", sa
samang pagkaagih nga gikan sa "pang-tabo, pang-taral
ug pang-tugon" nahimoh ang: "panabo, panaral ug
panugon". Busah ang "hinabo', nagpailah nga siyah daw
naandan na ug gipaabut sa mga hitungdan. Maoh kiniy
katarungan, nganoh nga diha sa Biblya gigamit ko
kanunay ang pulung "hinabo"; kay ang Biblya Pulung
man sa Dios, ug alang sa Dios walay tumaw o wala
paabutah. Sayud man ugud ang Di6s sa tanan.
Basahah ang Uluhan XIII.
Kustig nga MapiUton
Ang iglalanggikit "....onon, ....6n", nagpasabut sa usah
ka kusug kun katungdanan nga mapiliton sa paghimoh
sa kalihokang gipailah sa dugukan. Ex.gr.; "buhatonon
ko ang husay sa matagbulan; sulatonon ni Tasyo ang
sugilanon; sulbaronon sa mga pangoloh ang kalinaw sa
lungsud." Kinih silah nagpasabut nga dinhih kanako
may katungdanang mapiliton aron akong himoon ang
husay sa matagbulan; diriha kang Tasyo, ang sugilanon;
ug dinha sa mga pangoloh, ang kalinaw sa lungsud.
Kon hinumduman ta nga ang "....on" maoy usah sa
mga atong pasiboh nga labing hingpit, kay iyah mang
gipasabut nga ang suheto dili lamang nga matungnan
gayud sa paaging pinintok sa kalihokan sa dugukang gi-
langgikitan, kongdili hangtud gani nga ang maong suheto
makabaton o mahimoh usahay nga kalihokan o kahimtang
nga gipailah sa dugkang gilanggikitan; ug nga ang "„..onon",
subay sa kasamahan sa "....an, ....anan; nag, nanag; pag,
panag", - nagpasabM man sa daghan o binalikbalik nga
pagpatonong sa gihisgutang kalihokan diha sa maong su-
heto; - masabut ta usab nga siyah ang "....onon" nag-
dalah upud sa kahulugan nga dinha naay kusug o katung-
danang mapiliton sa pagpahimoh sa kalihokan sa dugukan
dinha sa suheto. Ug samah gihapon nga ang "....anan"
mahimong mub-on ngadtoh sa "...an" nga inasentohan,
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 193
ang "....onon" usab mahimong mub-on ngadtoh sa "....6n"
nga inasentohan. Ug kadtong mga panig-ingnanah mahi-
mong sulaton nga: "buhaton, sulaton, sulbaron."
Gikan niana gihapon masabut ta dayon ang kahu-
Iugan sa "ka....6n", ingon pananglit sa: "katubagon, ka-
sultihon, kadaganon, kasumbag6n, kahilakon". Daw ma-
tan-aw ta ang kusug nga nagtukmud sa hitungdan, ug
busah siyah daw hapit na gayud motubag, mosultih, mo-
dagan, mosumbag, mohilak. Usah lamang siyah ka dag-
way sa "....onon."
Daw wala usab ning mga paagihah ang mga Dilang
Iningles ug Tinagalog.
Duul nang Mobuhat
Ang "ka 6n" nakadalah sa atong hunahuna ngadtoh
sa usah ka ,paagih sa atong sinultihan nga nagpasabut
sa hapit na mobuhat. Kining dagwayah maoh arig "....um....".
Dinhih ang unang silaba sa dugukan gibuak sa "um", ug
unya gisubli. Kon ugaling ang dugukan nagsugud ug bo-
kal, kinih gisubli ug gipaunhan sa "um". Ex. gr.: "lu-
malakat. dumadagan, umaadtoh, umaanhih"; - nagkahu-
lugag: "hapit na molakat, hapit na modagan, hapit na
moadtoh, hapit na moanhih". Sa akong ubus nga pag-
tooh, usarag kagikan ang "um" ug ang "mo", ug nag-
pasabiit sa himoon pa: ug nga kining pagkauinaabutah
gipailah nga "dyutay" o duul, diha sa pagsubli sa unang
silaba sa dugukan. Itandi sa Uluhan XXI.
Dunay "....um...." nga Imperatibo. V. Uluhan XIX.'
May Paghilig Ngadtoh
Dunah kitay iglalanggikit, ang '*maki...." 5 nga nagpa-
ilag usah ka paghilig ngadtoh, usah ka p^gdapig ngadtoh
sa kahimtang iyah sa dugukang gilanggikitan. Ex. gr.:
"si Pedro makisapi; si Tomas makidyos; si Hantoy ma-
kihudiyo; ang mga bata makikamay". Gipailah nilah nga
si Pedro may pagbating mahiligon ngadtoh sa sapi; ma-
higugmaog salapi; si Tomas mahigugmaon sa Dios; si
194 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
Hantoy madapigon sa mga hudiyo; ug ang mga bala
gustog kamay.
May kalainan ang "hing...." ug ang "maki....". Ang
nahaunah nagpasabiit nga may batasan na, busah sa
makadaghan nakahimoh na sa kalihokan o kahimtang nga
iyah sa dugukan; samtang ang ikaduha nagpailah unah
sa tanan sa paghilig, pagdapig o paghigugmah sa kahim-
tang nga iyah sa dugukan, ug unya usahay sa maong
mga kalihokan. Sa ingon niana, ang "hinapi" dunay ba-
tasan sa. pagpanapi, ug ang "makisapi" dunay mahiligong
pagbati ngadtoh sa sapi; ang "hingomedya" may batasan
sa pagkomedya, ug ang "makikomedya" gusto sa kome-
dya. Ang "hing...." naglantaw sa miagih, sa mga buhat
nga nakahimoh sa batasan; ug ang "maki...." sa uma-
abut, sa mga malagmit buhaton sa tawong may gugmah
o gusto sa paghimoh.
Makapangutanah ka tingalih, magbabasah, ^diin man
gikan kanang iglalanggikitah, ang "maki....", nga nagka-
hulugan man siyah sa ingon?
Akong ipakita didtoh sa Uluhan XXI, ubus sa:
"Tag...., Tig....", nga diha sa Dilang Ebreyo ang "....tah,
....kah" maorag kahulugan, ug nga silang duha minubu la-
mang sa usah ka pulung, ang "attah", nga maoh ang
atong "ikah, ikaw". Ako usab nga ipakita nga ang atong
"tag...." linangkub gikan nianang "tah" ug sa "ga....",
nga mahimong "tagah...., tag....". Ug hisgutan ko upud
nga ang atong "tig...." dagway nga matawag tag "hiph'il"
sa atong "tag....", kay siyah ang "tig...." nagpailah mag
kusug nga mapatunghaon.
Nan, kon ang "tag.._." igsoon sa "....kah", maingon
ta upud nga ang "tig...." igsoon sa "....kih". Ug kon ang
"tig...." nagpadayag ug "buut nga mapatunghaon", su-
bay sa kahulugan sa dagwayng "hiph'il", ang ato usab
nga....kih" nagpasabut ning "buut nga mapatunghaon".
Sa ingon niana, ang atong "....kih" nagkahulugag: kana
o kadtong may buut sa pagpatungha, o may buut nga
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 195
mapatunghaon.
Ug ang "ma...." nagpailah nga ang suheto o gihis-
gutan tunghaan sa kahimtang gipailah sa dugukang gi-
kuyugan.
Kon langkubon ta silang duha, hibatonan ta ang ma-
tuud nga kahulugan sa "maki ", nga maoh: kanao kad-
tong suheto nga may buut nga mapatunghaon sa ka-
himtang gipailah sa dugukang gilanggikitan. Ug kadtong
may buut nga mapatunghaon sa usah ka kahimtang, may
gusto usab nianang kahimtangah, may paghilig siyah ngad-
toh niadtong kahimtangah.
Kining dyutayng katin-awan makadason niadtong gi-
ingoii ko didtoh sa Uluhan XI bahin sa "maka...."; kay
kon ang "maki.._." matawag tag "hiph'il" o mapatung-
haon, ang "maka...." dagwayng "kal" lamang sa Ebreyo
kun indikatibo sa Kinatsila. Nagpailah lamang siyah sa
katunghaan sa kahimtang, ug sa ingon niana nagkahu-
lugag: kana o kadtong suhetohah tunghaan sa kahim-
tang nga iyah sa dugukan. Itandi sa gisaysay babin sa
"hiyeh, haysih" didtoh sa Uluhan XIII, ubiis sa: "Ang
I....".
Katin-awan siyang naglig-on sa kahulugang "butang"
sa atong "ka....", ug sa pagkadili potensyal sa "maka....".
Dunah kitay mga iglalanggikit nga agid-agid sa "ma-
kL__" diha sa dagway ug kahulugan, ang: "makig...., na-
kig...., pakig...., magpakig...., nagpakig...., mipakig....". Ang
"kig„_." tugbang sa atong "tig", maingon nga ang "ki_..."
tugbang upud sa "ti....;" kadtoh silah, imperpekto (tungud
sa "ga"); ug kinih silah, perpekto.
Sanglit sayud na kitah sa tagsatagsah kanilah sa li-
nain, ato lang karon dayong ihatag ang lintunganayng
kahulugan sa "makig....", ug gikan kaniyah masayon nang
pu-puon ang kahulugan sa uban. Ang "mak ; g...." nag-
pailah nga ang suheto tunghaan sa paaging inanam-anam
sa buut nga mapatunghaon o mahiligon sa pagbuhat sa
kalihokang iyah sa dugukang gipataptan. Niay mga pa-
196 nAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
nig-ingnan:
"Si Tinoy makig-adtoh ugma sa Sangat." — Sa ato pa,
si Tinoy nag-agdah, nagdapit sa iyang mga ka-
uban aron silah mangadtoh ugma sa Sangat.
"Si Kolas nakiglumba kang Hantoy." — Si Kolas mida-
pit, mihagit kang Hantoy aron managlumba si-
lang. duha.
"Ang pakig-indigay lagmit dautag spngputanan".
— Ang pagdaldal aron magpalabwanay ang usag
usah sa masabug mosangput sa dautan.
"Si Dabid nagpakigbugno kang Goliyat". — Si Dabid
mihagit kang Goliyat aron silang duha magsuk-
danay sa kusug.
Dunah pa gyuy laing iglalanggikit nga maagid-agid
gihapon sa "maki...." diha sa dagway ug kahulugan, kay
nagpailah man usab sa "kahiligan ngadtoh sa". Siyah
maoh ang atong: "pasi...., magpasi...., nagpasi...., mipasi....;
gipasi....an, pasi....dy."
Dili Iisud subayon ang iyang gigikanan. Sayud na
lagih kitah nga ang "ki...." tugbang sa "ti...."; ug nga su-
mala sa usah ka lagda nga gihisgutan na, bahin sa ka-
usaban sa atong paningog ug panglitok, ang "t" ug ang
"s" mahimoh usahayng ilis-ilison.
Kon kinih tinuud, silingan gayud ang atong "pasi...."
sa "maki , patig....". Busah siyah ang "pasi ", subay
ug sumala sa natingban nilang lintunganay nga kahulu-
gan, nagpasabut sa usah ka "mabuutong paghilig diha
sa hitungdan ngadtoh sa katunghaan sa kalihokan o ka-
himtang nga iyah sa dugukang gilanggikitan. Niay mga
panig-ingnan :
"Si Abing mipasiunah pagsultih." — Si Abing dunah
nay mabuutong paghilig sa pag-unah pagsultih, ug
siyah mihimoh niinih.
"Gipasibantug nilah ang kalig-on s^ balay".— Silah
gusto mosangyaw ug nagbantug gayud sa kalig-
on niadtong balay.
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 197
"Gipasidan-an ni Lukas ang mga tawoh."— Si Lukas
may gusto ug mihimoh nga daan na ang usah
ka hitabo diha sa mga tawoh; sa ato pa, mi-
unah pagbalita sa wala pa mahitabo.
Himatikdan tingalih nimoh, magbabasah, nga ang
hitungnan dili lamang kay nagbaton sa buut nga mapa-
tunghaon, kongdili usab nga iyah gayud nga gihimoh.
Kining dagwayah samah sa atong "tig...." nga nagpa-
hayag diii lamang sa kahiligan sa pagpatungha, kong-
dili usab sa nagbuhat gayud.
Busah ang hingpit nga kahulugan sa atong "pasi...."
maoh ang pagtudlo niadtong tawoh, nga tapus maka-
baton sa buut nga mapatunghaon, mipatungha o mo-
patungha gayui sa kahimtang o kalihokan nga gipailah
sa nahimutangang dugukan.
Sulayan tag susih, nganoh nga ang "maki...."
nagpasabut man sa kahihgan lamahg sa kabubut-on,
samtang ang "makig...., tig...., pasi...." nagpailah man dili
lamang sa kabubut-ong mahiligon, kongdili hangtud usab
sa buhat; ug nga ang "makig... ." nagdanih sa pagbuhat,
ang "tig...., pasi...." nagpailah sa nagbuhat. ^Unsay hi-
nungdan nin^ kalainan? Way duhaduhah, silang tanan
nagdalah sa lintunganayng kabubut-ong mahiligon. Apan
«inganoh man nga ang uban mipalampus man hangtud;
sa buhat?
Dili lisM sabton ang naingnan sa "makig...., tig...."
ang laraw sa buhat gipailah sa minubu nga "ga.... ",
kansang kahulugan maoh ang kalihokang inanam-anam.
Busah ang "makig...." nagpiasabut sa kahiligang buut
ipaabut hangtud sa buhat, ug ang "tig..." nagtudlo
ngadtoh sa nagbuhat.
Apan iunsay atong isultih mahitungud sa "pasi...."?
Sa akong ubus nga pangapas, ang atong salabutan ning
higayonah daw nabutad ngadtoh sa igkukuyug nga "si",
ug busah atong gidapat dinha sa "pasi...." " ang naandan
tang pangiaraw bahin sa "si, si(yah)"; maorag atong
198 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
giisip ang kahimtang gipasabut sa dugukang gikuyugan
nga usah ka tawoh. Maoh kiniy hinungdan, nganoh nga
alang kanato ang "pasi...." nagkahulugan dili lamang sa
kahiligan ngadtoh sa gihisgutang kahimtang, dili lamang
sa iyang pagkanabuhat, kongdili hangtud gayud sa ka-
lungtaran ning kahimtangah ingog tawoh. Niay mga panig-
ingnan :
"Gipasiunah" - giisip nga si(yah) unah.
"Gipasibantug" - gipadawat nga si(yah) bantug.
"Gipasiugdah" - gipadawat nga si(yah) agdah.
"ISIG....", "MASIG...."
Ang "isig...." ilhanan sa kakaubanan suhd sa usah ug
maong matang. Busah ang "isigkatawoh, isigkaulipon, isig-
kabata" - nagpailah sa kakaubanan suhd diha sa mga
tawoh, sa mga ulipon, sa mga bata. Dinhih niinih ma-
kapu-pu kitah nga ang kahulugan sa: "isigdagan, isigka-
tawah, isiglugnut, isigkawut" - maoh nga suhd sa kaka-;
ubanan sa usah ka punduk ang tagsatagsah nanagan, na-
ngatawah, nanglugnut ug nangawut.
Ang "masig..." daw gikan sa "maisig....", ug sa ingon
niana siyah nagkahulugan nga dili lamang ang tagsatagsah
sa kakaubanan nanghimoh sa gihisgutan nga kalihokan,
kongdili usab nga nagpadayon dinha sa maong kalihokan.
Kinih nagsandig sa kahulugan sa iglalanggikit "ma ...".
Bu»ah ang "masig...." nagpasabut sa kadaghan nga na-
daghan dili lamang tungtid sa iyang pagkanaah diha sa
tanan suhd sa usah ka punduk, kongdili usab tungud sa
pagkaginabalikbalik o sa pagkaginasubli-subli niyah.
"Ang mga nanan-aw nagmasigkatawah; ang mga hu-
diyo nagmasigbiaybiay sa atong Ginooh nga gipadupah
didtoh sa krus; ang mga kabus nagmasigpangandoy sa
kahamugaway; ang mga kaaway nagmasiglibak. sa ilang
gidumtan." Dinha gipasabut ang ginabalikbalik nga buhat
sa "patkatawah, biaybiay, pangandoy, ug libak" nga gi-
himoh sa ilang mga suheto.
Wala kinahanglanah dinhih nga ang tanan gayud o
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 199
ang tagsatagsah gayud ka sakup sa punduk, naghimoh
sa gihisgutang kalihokan; igo na ang tanan o ang tag-
satagsah nga "moral", — sa ato pa, ang kadaghanan.
, "HINAY", "PUNAY"
Maingon nga ang "may" gilangkub gikan sa "ma ing
(ay)"; ang "dunay", sa "dunah ing (ay)"; ang "maoy",
sa "maoh ing (ay)"; ug ang "lamay", sa "lamang ing (ay)";
— sa ingon usab katoohan ta nga ang "hinay" gikan sa
"hing ing (ay)". Sa ato pa, ang "hingay" nahimong
"hinay" sa samang pagkaagih nga ang "kang-ako" na-
himong "kanako", "kang-iyah — kaniyah". Daw katoohan
ta, kay sa pagkakaron ang "hinay" agid-agid man sa
"hing....".
Ang "hing..." ugud nagkahulugan mag usah ka ba-
tasan nga misangput gikan sa daghan ug ginabalikbalik
nga buhat suhd sa usah ka matang. Ang himatid naanad
sa pagpatid; ang himalit, sa pagpalit; ang hingutang, sa
pag-utang. Kana bahin sa "hing...."; ug ang "hinay...."
upud samasamarah. Aniah: Ang hinayg patid nagpasa-
but sa nakadaghan, ' nagbalikbalik, nagmasubsub tig patid;
ang hinayg «palit, nagmasubsub ug palit; ug ang hinayg
utang, nagbalikbalik pag-utang.
Nga dili kanunay. magpasabut ang "hinay...." sa
buhat nga walay bugtu, atong makita ning malagmit
hidunggan: "Hinay ka lag anhih sa amo; naghinay si-
yag hangyo nga..._". Silah nagpahayag lamang ■ sa buhat
nga subsul}, dili sa way bugtu. Katugutan hinoon nga
dunah silay paglungtad nga "moral" suhd sa panahong
gihisgutan.
Samah sa ''hinay ... ", katoohan usab nato nga ang "pu-
nay.._." gikan sa "puno ing (ay)"; kay gikan sa "punoay"
masayon na ang pagluksoh ngadtoh sa "punay....". Ug
busah siyah nagkahulugag : daw puno sa, ingog nagpun-
sisuk ang kalihokang gihisgutan. Siyah ug ang "hinay.—"
samah gayud ug kahulugan. Apan makaingon kaha ki-
tah nga iabaw pa gayud ang "punay....", kon atimanon
200 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX
ta ang ilang lintunganayng kahulugan. Sa pagkakaron
sibo silah.
"Punay ka lag kanta; si Tasyo nagpunayg katulug;
nagpunay siyag tan-aw sa sahmin; ang pobre nga ina-
han nagpunayg hilak tungud sa kamatayon sa iyang
pinangga nga anak."
May lain pa kitang igkukuyug nga maagid-agid gi-
hapon sa "hinay ug punay", usah ka pulung pinu-pu
gikan sa Kinatsilang "oficio", nga nahimoh na lang nga
"pisyo" ug, pisyog".
"Pisyo ka lag higda diha; si Hantoy nagpisyog su-
lat ug mga sugilanon; si Tikoy nagpisyog hapyud sa
manok." — Maorah ang kahulugan sa: hinay, punay, ka-
nunayg higda, sulat, hapyud.
Ang Sinumbalikdy
Hisayran na nato nga ang " — an" nagpailah nga ang
suheto o butang gihisgutan maoy himoong "natad" sa
kalihokan nga iyah sa dugukang gilanggikitan; ug ang
".— anan", nga dinha nianang natarah ginabalikbalik kad-
tong kalihokanah; ug busah daw naanad niinih kaniyah.
Ang "....anay" tingalig gikan sa "....anan ing (ay)". Kon
kinih matinuud, ang kahulugan sa "....onoy" nagpasabut
sa daghang buhat; ug kinih dili supak sa kahulugan ka-,
rong mga adiawah sa "....anay". Kay ang ginabalikbalik
pagbuhat suhd sa usah ka natad malagmit mahitonong
didtoh sa mga tawoh nga tuah niadtong da-pitah; ug
gikan niinih misangput siyah sa kahulugan karon: Ang
usah misumbalik sa usah sa maong buhat suhd. sa
maong natad.
"Si Pedro ug si Tomas nagsumbaganay", — nga si Pedro
misumbag kang Tomas ug si Tomas mibalus pagsumbag
kang Pedro; ug nga kining buhatah ginabalikbalik. Maoh
kinih ang pagsabut karon sa kadaghanan Tiahitungud
nianang "....anay". Aniay laing panig-ingnan: Nagsulti-
hanay, nagpangomostahanay, nagtan-awanay, nagkupta-
nanay."
UL. XX NAGKALAINLAING KALIHOKAN 201
Apan dili kanang pormahah ang lagmit gamiton; su-
bay sa atong batasan, ang minugbu maoy masabtig ga
miton. Sa laing pagkasultih, ang "....dy" nga inasentohan
maoy lagmit igkita. Ug kadtong mga panig-ingnan ing-
non na niinih: "nagsumbagay, nagsultihay, nagpangomos-
tahay, nagtan-away, nagkuptanay."
ULUHAN XX J
MGA LAING PAAGIH GIHAPON
Ang Nahitakdo
Mahitab6 usahay nga ang usah ka buhat anha nato
himoah o sugdih paghimoh sa panahon sa paghitabo sa
laing butang. Ex. gr.: "sa panahon unya sa pagkasunug
sa balay, panagan kamoh." Kining huna-hunaah malagmit
atong ipahayag pag-ingon: "Inigkasunug unya sa balay,
panagan kamoh. Aniay lain: "Maghikay kamih, inigkahu-
man sa among balay; inigkatapus ni Tinoy pagtoon sa
pagkamananambal, mobalhin silah pagpuyu ngadtoh sa
Sugbu." Maoh gihapon ang kahulugan: "Sa panahon unya
nga mahuman na ang among balay, niana gayud nga
panahonah maghikay kamih; dinha gayud sa pagkatapus
ni Tinoyg toon, mobalhin silah ngadtoh sa Sugbu."
Ang pagtoon ta nianang mga panig-ingnan makapa-
kita kanato nga ang "inig...." alang sa umaabut nga pa-
nahon; nga ang laing kalihokan nga umaabut anha ipa-
tukma sa pagkahimoh sa kalihokang gikuyugan sa "inig — ".
Ang Laraw didtoh sa Uluhan X nagpakita nga ang
"ig._„" alang sa umaabut nga panahon sa pasiboh nga im-
perpekto. Sa laing bahin ang "in...." nagpailah sa kahu-
manan, sa gisangputan sa usah ka buhat. Ex. gf.: "inampo,
pinangita, inadtoh." Mga pulung silang magmatuud nianang
kahuluganah. Kon atong langkubon ang "in...." ug ang
''ig....", mosangput ang "inig...."; ug gikan usab sa mga
kahulugan sa "in...." ug "ig....", mapu-pu nato ang kahu-
lugan sa "ini§„..". Siyah nagpailah nga unya sa panahong
umaabut, sa pagkahuman, sa mosangput na ang usah ka
ibuhat o kalihokan, niana gayud nga panahonah maoy
hitabo sa iaing kalihokan o buhat.
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 203
"INAY"
Maing6n nga ang "hinay" gilangkub tingal^h gikan sa
"hing ing(ay)" ang "inay" usab daw gikan sa "in ing(ay)"-
kay kinih raakapakita sa porma ug sa kahulugan sa "inay."
"Inay moadtoh sa ilah, naglaroylaroy na hinoon; inay
motabang sa mga kabus, nanlupig siyah kanilah; inay
magtoon, nagdula-dula."
Silah nagpasabtit nga ang panahong gihisgutan miagih
na o nagaagih pa, samtang ang sa "inig" umaabut. Sam-
tang usab ang "inay" nagpailag kasumpakian sa duha ka
bahin sa orasyon o sultih, ang "inig" wala.
Sayud kitah nga ang "in.„." nagpailah sa sangputa-
nan sa usah ka lihok, ug busah may pagkamiagih na; ug
ang "ay..._" nga inasentohan sanglit maorag gigikanan sa
"ay — " nga nagpailag pagsumbalik, nagpasabut usab ning
maong pagsupak. Busah ang "inay...." nagpadayag sa pa-
nagkasungi sa duha ka lihok nga may pagkamiagih na.
Ug kinih maoy tinuud nga kahulugan sa "inay" ta karon,
nga midugang Iamang sa hiyas nga ang lihok nga giku-
yugan sa "inay" wala hinoah, ug nga ang gihimoh ang
wala kuyugih.
Ang katarungan sa paggamit nianang "mo..„, mag..."
diha sa mga panig-ingnan igkita didtoh sa Uluhan XII.
Lain kining higayon sa paggamit kanilah alang sa pana-
hong miagih.
Dinhih atong makita nga ang "inig" ug ang "inay"
managsamah niinih: nga silah naghisgut sa katakdoan
bahin sa panahon sa duha ka hitab6ng gitandi. Apan
ang "inig" sa umaabut, bahin sa duha ka hitabo nga
wala managkasupak, ug nga puliis manaah sa kamaohan
kun giisip nga mahitipon sa katilingban sa mga butang
ning kalibutan. Ang "inay", hinonoah, sa kar6n o sa
niagih na, bahin sa usah ka kalihokang wala himoah
(ang gipasiunhan sa "inay"), ug sa laing gihimoh nga
kasupak ug kahulugan sa nag-unah.
204 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
Ang mga Sinubli
Ang mga pulung nato nga sinubli, ingon pananglit
sa "tolo-tolo, tawotawoh", mapunduk sa duha sumala
sa ilah karong mga kahulugan. (1) Ang mga nagpasa-
but sa binalik nga lihok, ug (2) ang nanagkahulugag
may pagkasamah, apan nga dyutay ra ug dili gayud
maoh ang butang gipailah sa lunsay nga dugukan.
Sa nahaunab nahisakup ang : lihoklihok, luksoluksoh,
dagandagan, lutawlutaw, hata-hata, waldaswaldas. Sa ika-
duha kinih silah: balay-balay o baybayeh, tiiltiil, tadyaw-
tadyaw, hagdanhagdan, kawo-kawo, tawotawoh.
&Haiy unang kahulugan nianang duha? Sa akong
bahin, ang nanagpasabiit sa binalikbalik nga paglihok.
Kay maoh may unang mahimatngonan sa tawoh ang
nagalihok, ug awahih na ang mga butang tara o wala
maglihok. Kinih subay sa atong kinaiyah. Labut pa,
ang kadaghan subliah ug kana sa masubsub, malagmit
nga ginagmay ang iyang pagkahimoh; ug gikan niana o
pinasukad niana mahimong hatagan natog katin-awan
ang ikaduhang kahulugan.
Palandongah ang usah ka "luksoh" nga daku ug
ang "luksoluksoh", ang taas nga "huyad" ug ang "hu-
yadhuyad", ang naggantoong nga "bawud" ug ang "ba-
wudbawud";— ug imoh dayon nga makita nga kadtong
gibalikbalik pagbuhat, ginagmay da usab nga pagkabuhat.
Ug kinih subay sa katarungan, kay ang sagonson hi-
moah, malagmit nga gagmay ra, tungud sa kamaluyahon sa
atong kusug; gagmay bahin sa buntaog ug sa bilih; kay
ang daghan ra kaayoh Iagtnit usab nga barato.
Ug kay gamay ra sa buntaog ug sa bilih, ato usab
nga giisip nga dili tumbas sa dagku; ug kay dili tumbas,
labing barut; ug busah lagmit isipon nga dili tinuud,
hinonoah maagid-agid lamang. Ug sanglit ang mga bu-
tang tara ug walay lihok wala man maghuput sa hiyas
sa pagkasinublian sa paglihok, kay kana supak gayud sa
ilang kinaiyah,— silah nagbaton lamang sa ikaduha: ang
UL. XXI
NAGKALAINLAING KALIHOKAN
205
pagkasosamag dyutay, apan nga dili gayud matuud.
Busah ang "baybayeh" maoy agid-agid, dyutay ug
dili tinuud nga balay; "tadyawtadyaw", agid-agid, dyutay
ug dili tinuud nga tadyaw ; "tiiltiil", agid-agid, dyutay ug
dili tinuud nga tiii; "hagdanhagdan", agid-agid, dyutay
ug diii tinuud nga hagdan; "kawo-kawo", agid-agid, dyu-
tay ug dili tinuud nga kawo; ug "tawotawoh", agid^agid,
dyutay ug dili tinuud nga tawoh.
Apan moingon ka tingalih ^nganoh man nga ang
atong "kasingkasing" daku man sa "kasing"? Ang tubag
sayon; kay dili man ang atong kasingkasing ang malag-
mit nato tan-awon, kongdili ang sa mga manok, isda
ug uban pang masabtig nato kan-on; ug ang kasingkasing
ning mga mananapah gagmay ra kay sa tinuud nga kasing.
Ug maoh kiniy hinungdan sa maong ngalan, nga unya ato
nga gigamit alang sa ubang "kasingkasing", bisan pa silag
dagku.
Dunah pa gayud kitay dili hingpit nga pagkasubli.
Ex.gr.: "bubuhatih, dadaganih, tataralah, bubutarah".
Ang ilang mga kahulugan: "tinagidyut nga pagbuhat,
dagan, taral, ug butad."
Agig paghugpong sa atong mga paagih sa pagsubli,
hisgutan ta dinhih sa dinaklit silang tanan sa tiningub.
Aniah: —
I Sa mga Iglalanggikit II Sa mga Dugukan
l.mama— ,nana— ,papa— 1. Tibuuk dugukan
gisubli
2. Unang silaba gi-
subli
maki )
3. Katapusang silaba
gisubli
Sumala sa makita sa itaas, kining mga pa,gsubliah
mapunduk sa toloh: ang pagsubli sa mga iglalanggikit,
ang sa mga dugukan, ug ang sinagol ning duha nga
2. — anan, — onon
3. manag, nanag, panag;
manga, nanga, panga
4. popa
III. Sinagol
1. L(um>alakat
2. L(o)lakat.
206 NAGKALAINLAING KAL1HOKAN UL. XXI
nag-unah.
Ang punuang hiyas sa unang punduk maoh ang pag-
palutaw sa huna-huna sa naghisgut, o sa kahimtang sa gihis-
guidn o nagbuhat bahin sa dili hingpit pagkasubli. Ang
"mamabuhat" nagpasabut nga ang usah ka butang hu-
man subli-subliah pagpalandong sa naghisgut, giilah nga
mabuhat. Ang "....anan" usab nagpasabut nga gisud-ong
sa naghisgut nga ang suheto gibalikbalikan pagpatungha
sa kalihokan sa dugukan. Ang "manag" naghatag nianang
sinubli, binulag ug pinalutaw nga panglaraw diha sa naghis-
gut sa kalihokan sa dugukan; ug samah usab ang nahitabo
sa "manga"; ug pinasikad nga ang "ma....", sanglit Tunga-
tunga, nagpalutaw man gayud sa laraw sa "butang o
kahimtang", siyah ang "manag,....; manga,...." nisangko sa
pagkahulugag "daghang butang".Basahah ang UluhanXIV*
bahin: "naga— maga". Sa katapusan, ang "popa" nagpalu-
taw dinha. sa huna-huna sa naghisgut sa sinubli-subli
nga paghandag buhat sa kalihokan sa dugukan, apan
nga wala mahinayon. Busah dinhih ning upat ka matang sa
unang punduk, ang gipalutaw maoh ang sinubbng huna-huna
sa naghisgut, ug ang kahimtang sa suheto o sa nagbuhat.
Lain ang sa ikaduhang punduk. Dinhih ang gitan-
aw pag-unah ug ang gipaibabaw maoh gayud ang kali-
hokan sa dugukan nga gisubli; ang panghuna-huna sa nag-
hisgut ug ang kahimtang sa suheto gibutang lamang sa
Ukud. Niah dinhih ang dakung kalainan sa duha ka pun-
duk. Sanglit ang pagsubli sa unang punduk naah man
sa mga iglalanggikit, sa ato pa, gawas sa dugukan, - ang
gipasuwabih usab ma6h kadtong gawas sa dugukan: huna-
huna sa naghisgut, kahimtang sa nagbuhat o sa hitung-
nan sa buhat. ' Ug sanglit ang gisubli sa ikaduhang punduk
maoh man ang dugukan, - ang gipasuwabih usab niyah
maoh gayud ang kalihokan sa maong dugukan.
Bag-oh pa lang gisaysay ang kahulugan ning ikadu-
hang punduk, busah dili lang nato usbon. Kanang pag-
subli sa unang silaba tahtim gayud ug larawan nga gi-
UL, XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 207
pukaw diha sa atong handurawan. Daw makita nato ang
nagpusutpusut nga pagbalikbalik sa nagauylap-uylap nga
kahhokan. Sud-ongah diha sa imong salabutan ang na?
hihfh^ aing f a K h u^ gan SS: "WM*»* magbibihag, maka^
S. ma S lb ^ lha ^ *»"ft maglilisang, makalilisang,
makihhsang." Daw nag-ulpotulpot, nagpunsisuk, nag-aLU
nopong ang mga masubsub nga pag-usab-usab sa kaliho-
kang iyah sa dugukan. Matahum nga hulagway.
m«I f ^f«' Pa8S ? > i ^? Sa kata P usan § silaba sa dugukan
makalmgaw. Agid-agid gihapon ang kahulugan niyang lin-
W a gnan: nianang ^" Sa Unan§ ^' Niay m ^ a
bah?S S Uk > ki takingking
buas-as i buS1 " S1 tikangkang
E I limogmog tikoko
<n - u A "ngagngag tukiki
snn,vi ,£ na S laraw nianang sagonson ug nagsunud-
T^Lwlll 1 ^'' kmIng kahimt angah lutaw kaayoh diha
&a bahikhik, hmogmog, takingking."
si dn^ S ^ 1 ^ 011 .^ an ^yang ilakip nato ang paghisgut
f h^S ka ,. paa ^ lh sa P^ubli nga naah suhd sa maong
T kan; dlh f mah sa ita as diin ang dugukan kun ang
intnnoo 8 , m ^ y gisubli ' hinon ° a h dinhih ang mga
o- v U ,h n Y / a hln ° 0n ma6y §isubli aron Paggama sa maoh
W n ^' T kaa - Sa akong Pag^but silah mga pu-
mnl ng Uaa lpasandi S kun ipaawat sa nagkalainlaing
pamngog nga nunut sa pipilah ka matang sa kalihokan.
may mga pamg-mgnan sa unang paagih:
gatbat pakpak sadsad
011011 pongpong silsil
mthit pukpuk taktak
aakdak puspus tiltil
Makita nato dinha sa mga pulung sa itaas nga gi-
duha lamang ang mga silabang lintunganay; ug nga daw
mabati nato ang hinagtok sa "pong, pong; dak, dak; til,
tH." Ang ilang lintunganayng kahulugan wala gihapon
mausab: ang sinagonson ug nagpiti-piti nga kalihokan.
208 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
Niay mga panig-ingnan sa ikaduhang paagih:
agak-ak bagutbut sagutsut
agap-ap dagayday tagaktak
agip-ip dagukduk tagantan
agay-ay pagakpak tagawtaw
agik-ik pagukpuk tagiktik
aguk-uk pagutput tagingting
agup-up sagitsit taguntun
agus-us sagudsud taguktuk
Silah gigama ning paagihah: kon ang dugukan nag#|
sugud ug konsonante, ipasunud niinih ang igkakal-an||
nga "~~ ag....". Pananglitan: pukpuk - p(ag)ukpuk, tantaft|
t(ag)antan". Ug busah nahimoh na silang "pagukpufel
tagantan". Kon ang dugukan nagsugud ug bokal, pauni
han lang siyah sa "....ag....". Pananglitan: "us-us, (ag)us-usl
ap-ap, (ag)ap-ap". Ug busah ang atong: "agus-us, agap-ap"|
Maorah gihapon ang lintunganayng kahulugan; wal||
siyah mabalhin. Kinih hinoong ikaduhang paagih davi|
nagpasabtit tig labawng gidaghanori sa ginabalikbalik ngi|
kalihokan kay sa niadtong unah nga paagih. Timbang|
timbangah ra gud ang kalainan sa gidaghanon sa lihok|
ning duha ka punduk:
(1) (2)
taktak tagaktak
pukpuk pagukpuk
dakdak dagakdak
Kon ang sa unang punduk nagpasabut ug toloh kun|
upat ka nagsunud nga "pak, pak; puk, puk; dak, dak",-^;
ang sa ikaduha daw nagpalutaw sa tinagpulo kun tinagH
kawhaan ka nagsunud sa maong kalihokan. ^Nganoh marii;?
kinih? Sa akong ubus nga pangisip, siyah naah magf|
sandig sa igkakal-ang nga "~..ag....".
Samah nga ang mga igkakal-ang "...in..., .~.um.~.'|
mga metatesis kun binalih lamang sa mga iglalanggikili
"ni...., mo (mu) ....", ug nga kadtoh silah wala mag-usabj
sa kahulugang Hntunganay niinih kanilah; — ang ato usabl
nga "... .ag...." metatesis lamang sa iglalanggikit "ga~..''^f
ug wala mag-usab sa lintunganayng kahulugan niinih. Ug
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 209
sanglit ang "ga...." nagpasabut mag nagsunudsunud nga
mga "ang-ang" sa usah ka matang sa kalihokan (ex.gr.
gagaling, gasulat, galobo), ang "...ag.„." usab samarag
gipailah. Busah kanang daghan ug nag-alinopong nga
sinunudsunud nga lihok nga iyang gipasabut diha sa
mga panig-ingnan.
Timan-ih. Wala mausab ang mga lintunganayng kahu-
lugan ning mga pinares:
"ni...., ....in....; mo (mu)...., ....um..„; ga...., ....ag....".
Busah upat ang atong mga igkakal-ang: "..,.ag„„,
...in...., „..o...., „..ura....".
Padayonon tag makadyut ang atong pagto6n bahin
ning makalingaw nga mga igkakal-ang. Unah sa tanan
mga igkakal-ang gayud silah; bisan ugud dinha sa da-
yag, dinha sa titik karon, usahay naay atong makita
nga daw makapatooh nga silah usab mga iglalanggikit.
Sayud akoh nga may mga magsusulat nga nagtawag ka-
nilag mga iglalanggikit (preiixes) ning mosunud nga mga
kagamitan kanilah:
inamut (amut) oagih (agih)
inato (ato) oalih (afih) ,
umabut (abut) agup-up (up-up)
umawit (awit) agak-ak (ak-ak)
Nagtooh akoh nga kana naah ra sa ibabaw, wala
dinha sa sulud; kay sa pagkatinuud mga igkakal-ang
ra gayud silah.
Dinhih ning atong dyutayng pagpangusisah, maayoh
lang pasagdan usa nato ang Tinagalog, kay sumala sa
himatikdan na tingalih sa makugihong mga magbabasah,
ang mga igkakal-ang "in, um" daw nalubug dinha sa
Tinagalog. Nagkasumpaki man gud usahay ang ilang mga
kahulugan; usahay gamiton alang sa miagih na, unya
alang sa umaabut; usahay alang sa pagsugu, unya alang
sa miagih. Maorag nalahugay ang ilang paggamit ug
ingon man ang ilah usab nga kahulugan. Ang Sinugbu-
anon, hinonoah, lunsayg kahulugan ug kagamitan ning
mga igkakal-angah. Ug busah ang Sinugbuanon rang pang-
210 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XX»
gamit kanilah maoy sulayan ko paghatag katin-awan ug
katarungan. Aniah:
Alang sa mga Ebreyo, ug ingon man alang sa atong
mga katigulangan, ang mga konsonante maoy bahing la-
bing mahinungdanon diha sa ilah ug atong pinulungan.
Silah lamang gani ang gisulat nilah kaniadtoh, biniyaan
ang mga bokal. Silah lamang ang mga konsonante maoy
nagpailah sa mga lintunganayng mga kahulugan sa mga
pulung.
Kadtong mga Ebreyo ug ingon man ang atong mga
ginikanan kaniadtoh diha sa ilang pagbasah sa mga si-
nulat nga pulus mga konsonante, nangsunud ug usah
ka dakting lagda: ilang pasundan kanunayg mga bokal
kadtong mga konsonante. Maoh kiniy hinungdan nganoh
nga hangtud ang atong mga iglalanggikit nagsugud usab
ug mga konsonante, kay kana gipangayo man sa kinai-
yah sa atong pinulungan.
Apan ^unsah may naah niana? ^Unsah may labut
niyah sa gihisgutan nato karon nga sulbaronon 1 ? Niah. Sa
ato pa diay, ang tanan natong mga pulung kaniadtoh
sa kakaraanan nagsugud ug konsonante; ug busah ka-
nang mga panig-ingnan dinha sa itaas ug ingon man ang
mga kauban nilag pangbolok nagsugud usab diay tig kon-
sonante. Sa ingon niana, kanang "....in , ..._um...., ...o....,
...,ag " dinha kanilah mga matuud gayud kaniadtoh nga
mga igkakal-ang dili lamang bahin sa kahulugan ug ka-
gamitan, kongdili hangtud dinha sa dagway. Dunah ga-
yuy konsonanteng nag-unah kanilah.
Ug diha sa Dilang Ebreyo, ang tanan gayud nga
mga pulung nagsugud usab ug mga konsonante. Diha
kaniyah walay pulung nga nagsugud ug bokal. Niah ang
gipahayag ni Pari Zapletal (o. c., p. 25) mahitungud sa
Ebreyo: "Ang tanang pulung ug silab^ nagsugud ug usah
ka konsonante, sa ato pa, way nagsugud ug bokal ni
may nagsugud ug duha ka konsonante."
Apan sa nagalakat na ang panahon ang pipilah ning
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 211
mga unang konsonante nawagtang diha sa atong linito-
kan, ug maoh siyay hinungdan ning ato karon nga mga
pulung nga nagsugud na lamang ug bokal. Ang mga kon^
sonante nga lagmit mawagtang diha sa atong linitokan
maoh kadtong gitawag mga "aspirates". Ang "aleph, ayin,
he" sa mga Ebreyo; ang "h" dinhih sa ato.
Bisan karon dunah pay mga tawoh nga nanglitok sa
"aron, aron ingnon" ug "haron, haron ingnon". Ug sa suhi
nga paagih, ang "hora" sa mga Griyego gilitok na lang
nato hinoog "ora, oras". Itandi usab ang: "anib — hanib".
Kining mga panig-ingnanah makatabang paghatag ug
katin-awan ning atong gihisgutan karon. Busah makatooh
kitah nga kanang mga "in, um, o, ag" dinha sa mga
panig-ingnan sa itaas mga igkakal-ang gayud dihA sa ilang
kinaiyah, paggamit ug kahulugan. Wala man ugud ma-
usab ang ilang tagsatagsah ka kahulugan ug kinaiyah
dinha sa nagkalainlaing higayon sa paggamit ta kani-
lah. — Ug kinih naglusad kanato ngadtoh sa suud kaayoh
nga ikatolong ling-on.
Ang ikatolong punduk nagdalah sa mga punuang hi-
yas sa unang duha; - kay gisagol man dinha sa unang
silabang gisubli ang mga iglalanggikit "....um.._, „..o "
Sa unang dagway, nahingpit pagsubli ang unang sila-
ba: "lalakat, dadagan, susulat, gigikan"; unya gikal-angan
sa "...um....", ug nisangput sa: "lumalakat, dumadagan,
sumusulat, gumigikan." Ang ilang kahulugan: hapit na
"mogikan, molakat, modagan, mosulat." Kanang "pagkaha-
pit na" naggikan sa iglalanggikit nga imperatibo "...um....",
ug sa ingon niana, daw "nagdali"; ug ingon man, sa
pagsubli sa unang silaba, nga nagpailah sa sagonsen ug
tagidyut nga buhat. Ug busah, nagdalah sa hiyas sa duha
ka nag-unang punduk: ang sa iglalanggikit ug ang sa
dugukan.
Ang wala mahingpit pagsubli nga unang silaba sa
ikaduMng porma maorag buhing larawan sa sinubli-subli
nga kalihokan, nga gihanda-handaan apan nga wala ma-
212 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
hingpit kay wala man palampusah ngadtoh sa kahimoan.
Tandiah ang:
lalakat — lolakat»
dadagan — dodagan,
susulat — sosulat,
gigikan — gogikan;-ug makita nga
ang ikaduha daw naahat, wala makaabut sa pagkahing-
pit nga: "aa, uu, ii"; kongdili nisango diha sa: "oa, ou,
01 .
Ug ^diin man gikan kanang "....o...." sa dili hingpit
nga pagkasubli? — Gitoohan ko nga siyah giputol o gihu-
laman gikan sa iglalanggikit sa umaabut: "mo....". Ug
maingon ta usab nga daw "naputol" kanang pagkauma-
abutah, kay wala man siyah mahinayon.
Busah, kining ikaduhang porma ning ikatolong pun-
duk nagdalah upud sa hiyas sa unang duha ka punduk.
Ug nieh na kitih sa sirugdan sa sunud nga bahin:
ang sa buhat nga minaut.
Nagpaildg Buhat nga Minaut
Ang mga pulung nga sinubli nagdalah kanato ngad-
toh sa pagtoon sa laing paagih sa pagsultih nga nagpa-
sabut nga daw nagbuhat kitah sa usah ka butang, nga
sa pagkatinuud wala nato buhatah. Kinih atong gihimoh
pinaagih sa pagbutang unah sa dugukan sa bokal "o"
nga usab gipasiunhan sa unang konsonante sa maong
dugukan, kon kinih nagsugud man ugaling ug konsonante.
Ex.gr.: oadtoh, oawat, oabug, oilug, outang; bobuhat,
bobihag, dodagan, lolakat, lolnkat, sosusih." Sa ato pa,
may pagka-dili-tinuud nga miadtoh gayud, apan pinaagih
sa gipadayag nga lihok nagpasabut nga nagaadtoh; dili
tinuud nga miawat gayud, apan pinaagih sa gipadayag
nga lihok nagpasnbut nga nagaawat; dili tinuud nga
miabug gayud, apan nga daw nagaabug; nga daw naga-
ilug; nga daw nagautang; daw nagabuhat; daw nagabihag;
daw nagadagan, nagalakat, nagalukat, nagasusih.
Kon atong susihon ug unsay hinungdan niinih, anha
UL. XXI NAGKALANLAING KALIHOKAN 213
tingalih nato igkita ang tubag sa iglalanggikit nga "mo...."
nga nagpailah sa giisip nga himoon pa. Busah kwnang ka-
hulugan nga: dili gayud tinuud nga moadtoh, may paghanda
lamang, apan nga wala matibawas. Ang "o" dinha sa o
gikan sa "mo...." nagpailah ning gihandaan ,nga lihok.
Labut pa, sa pinobre kong pagsabut, ang Hntunganayng
kahulugan sa mga bokal "a, o", kon ituwaw, maoh ang:
"ngadtoh sa, nagtudlo ngadtoh sa." Busah sa pag-ingon
tag: 6 tawoh, a bata", - atong buut ipatan-aw ang tawoh
ug ang bata, o patan-awon ngadtoh sa tawoh ug sa bata.
Ug alang ning kahuluganah ug panggamitah maayoh
nga "o" lamang ang gawion, aron dili magkasagolsagol.
Kay ato nang hisayran nga dunah kitay pagsubli sa
unang silaba sa pulung dugukan; ex.gr.: dadagan, baba-
ngonah, bubuhatih, tutuy-urah. Ug dunah usab kitah ning
paagihah: ex.gr.: oadtoah, dodaganah, bobangonah, bubu-
hatih, totuy-urah. Busah aron may kalainan ang "bubuha-
tih" sa "bobuhatih", ug ang "tutuy-urah" sa "totuy-urah",
maayoh nga ang "o" lamang maoy atong gamiton ubus
ning kahuluganah.
Didtoh sa Uluhan XIX may usah ka dagway sa
imperatibo nga samah niinih pagkagama, ang "popabu-
hatih, popabuhatah; popaadtoah, popaadtoih" — nga nag-
pailah nga may paghilig o pagbuut nga pinaagih sa mga
lihok ipasabut nga nagbuhat o gibuhatan sa gisugu, nag-
adtoh o giadtoan sa maong gisugu; apan nga sa pagka-
tinuud wala silah himoah. Ang iyang dagway o iglalang-
gikit: "popa...".
Sa katapusan, angayng hinumduman nga ang pag-
pangulipas sa labing gamay, malagmit nga maoy la-
bing daku o kusug nga paglimud. Pananglitan: "Sa way
kokahadlok, misuhd siyah sa hudnoh sa kalayoh; sa way
pagpopanaganah, gikasab-an niyah ang hari; sa way pagko-
kataha, ang makililimos miadtoh sa presidente." - Silah
nagpasabut nga way bisag dyutayng kahadlok, hawa sa
tanang panaganah bisan sa labing dyutay, sinalikway ang
214 nAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
tanang kataha hangtud ang aninoh, - ilang gibuhat kadtong
giasoy nga mga kalihokan.
Ang Igkakal-ang nga "....in...j"
Ang Iabing duul sa "past partieiple" sa Iningles ug ■
sa "supino" sa Linatin maoh ang atong mga pulung nga
kinal-angan sa "....in....". Siyah anha ibutang unah sa dugu-
kang nagsugud ug bokal, suntid sa unang konsonante kon
ugaling ang dugukan nagsugud ug konsonante. Ex. gr.:
"inadtoh, inampo, inurug, inuyug; binuhat, dinapat,
tinugon".
Ang ".._.in...." nagpailah sa kahumanan, sa gisangpu-
tan sa usah ka lihok. Busah ang "inadtoh" nagpasabut
sa kahumanan sa pag-adtoh; "inampo", sa kahimoan sa
pag-ampo; "inurug", sa kahimoan sa pag-urug; "inuyug",
sa humanah mauyug; "binuhat", sa gisangputan sa pag-
buhat; "dinapat", sa gisangputan sa pagdapat; ug "tinu-
gon", sa gisangputan sa pagtugon.
Maingon nga ang "past partieiple" may pagkaadheti-
bo, ingon usab ang atong "....in ". Busah makaingon
kitah: "saput nga tinina; balay nga inuyug; papel nga
ginisi; ug butang tinugon." Ug sanglit ang "...in...." sa-
mah man sa supino sa Linatin, mahimoh usab siyang ga-
miton ingog nombre o sustantibo. Ex.gr.: "Ang binuhat
kinahanglang mosugut sa Magbubuhat; ang inadtoh na,
dili na usbon pagpahibaloh; ang tinugon nimoh niah ha
dinhih sa ato."
May lain pa gaytid nga dagway ang "...in....", nga
sibo gihapon sa supino sa Linatin. Niay mga panig-
ingnan: pinangitaan, binuhatan, tinawgan, tinindugan, ti-
nukuran. Silah nagpailah sa natad o sa butang dinha kang
kansah makita ang sangputanan sa pagpangita, sa pag-
buhat, sa pagtawag, sa pagtindug, sa pagtukud; o sa da-
pit diin humanah himoah ang pagpangita, ang pagbuhat,
ang pagtawag, ang pagtindug, ug ang pagtukud. Ug kon
butangag asento ang katapusang silaba, silah nagpasabut
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 215
sa paagih diha sa paghimoh sa gihisgutang kalihokan.
Busah ang "pinangitaan", sa paagih sa pagpangita; ang
"binuhatan", sa paagih sa pagbuhat; ang "tinawgan", sa
paagih sa pagtawag; ang "tinindugan", sa paagih sa pag-
tindug; ug ang "tinukuran" sa paagih sa pagtukud. Ti-
man-ih: "....in....an; ..in....dri\
Sumala sa giasoy na didtoh sa Uluhan XX, ang
"...an" nga inasentohan ma6y minubu sa "„..anan"; ug
nga siyah nagpallah sa batasan sa pagbuhat, sa daghang
mga lihok nga usaray matang suhd sa usah ka dapit.
Gikan nianang "batasanah" masayon na ang pagtapon
ngadtoh sa "paagih" nianang batasanah; ug kinih ma6h
nay kahulugan sa "binuhatan, dinaganan, iinumbaan"; -
nga nagpailah ug giunsah pagtapus o paghimoh kanang
mga buh«tah, daganah, lumbaah.
Sa dinaklit totoloy kahulugan sa "....in.... an":
(1) Ang sangputanan o bungah sa kalihokang gihis-
gutan: pinangitaan, hinagoan, binudlayan.
(2) Ang dap'tt dinha kang kansah nahimoh, misang-
put ang kalihokang gihisgutan: binuhatan, dinarohar»
sinilhigan.
(3) Ang paagih nga nakapahimoh o nakapasangput
sa maong kalihokan: binuhatan, sinilhigan, binunalan.
"TAG, TAGAH, TIG, TING, TUG"
Makapahibulung nga daghan sa atong mga iglalang-
gikit ug sa mga Ebreyo managsamah. Ato nang gi-
hisgutan nga ang atong "ni...., na„„" sibo gayud sa
"ni...." sa mga 'Ebreyo diha sa dagway, kahulugan ug
kagamitan. Ang ilah upud nga "ha— , hi — " ing6n sa
atog kahulugan: kay silah daw nagpail&h nianang gahum
o pagbuut nga nagaagdah sa kalihokan sa dugukang
gipanuntan. Samah sa Binisaya, silah dunah puy "ma .„,
mi...., mo,..., mu..." * ug ingon usab, sa "....ah, ....ih".
Ug dunah pa gayud silah sa mga imperpekto nga "tL..,
ta...., to....", nga nagpahinumdum sa atong "tag„.., tagah,
tig..... tug.„".
216 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
Ang atong "tag — " daw gikan sa "ta....ga" nga gi-
nrnbu. Siyah nagpailah sa naghimoh sa usah ka kaliho-
kan ubus sa panahong imperpekto; sa ingon nga karong
mga adlawah gipakasibo siyah sa "tag-iyah". Sa pag-
ingon nato: "ang tagbalay, ang tagsala, ang tagsulat, ang
tagbuhat, ang taggaling", — atong gipasabut, matud pa
sa kadaghanan, nga silah maoh ang "tag-iyah" sa ba-
lay, sala, sulat, buhat, galing.
Dili siyah maoy sinugdanan ug lintungaiiay nga ka-
hulugan; anha hinoon kaniyah mosangko. Niah ang ubus
kong katarungan:
Ang atong "ta...., tah", ingon man ang atong "„..ka,
— kah", pinu-pu gikan sa "ikaw, "ikah" — kansang lintu-
nganayng kahulugan maoh ang: "pagtudlo ngadto sa"
tawoh nga gikasultih; kay kana may kahulugan sa pu-
ligngalan "ikah, ikaw", nga daw nagsangpit ug nagtud-
lo sa gisultihan. Kinih siyah ma6y nahitabo bisan sa
"you" sa Iningles, ug sa "tu" sa Linatin ug Kinatsila.
Ug ayaw ikahibulung nga nagkalain kanang "ta.— ,
-tah" ug ang "„..ka, ....kah", kay kon ayuhon ta pagsud-
ong, ang "t" ug ang "k", managsilingan bahin sa ilang pani-
n gog ug diha usab sa maong paglitok kanilah. Hinayah
paglitok ug makita mo ang ilang kasamahan. Sa Ponetika,
sakup sa maorang matang ang "p, b, t, d, k, g". Tungud
niinih dili lisud ang pagbalhin gikan sa 'V ngadtoh sa "t",
o gikan sa "t" ngadtoh sa "k".
Apan moingon ka tingalih, ^maoh ba gyud kiniy nahita-
bo? Dili akoh moingon nga maoh gayud^ apan moingon
akoh nga kanay nahitabo diha sa Dilang Ebreyo. Aniah:
Ning pinulunganah ang atong "ikah, ikaw" tugbang sa
ilang "attah". Kon siyah mub-on ug himoong iglalanggikit
sa mga berbo, magbaton na siyah sa dagway nga ''....kah".
Basahah: Zapletal, o.e.p. 100, 104; 5^, 41, b. Kon kana na-
hitabo sa Ebreyo, ^nganoh man dili mahitabo dinhih sa
ato? Ang nindot ra ba nga tarna gayud ang ilang "ta.-,
....tah, ....kah" sa atong "ta...., ....tah, ....ka, .-kah",
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 217
hangtud ang ilang kahulugan. Ug tinagad kanang lagda
sa Ponetika nga gipalakbitan sa itaas, ang ilang "attah"
ug ang atong "ikah, ikaw" dyutay rag kalainan. Ug dili
kaulangan ning kasamahanah ang atong "ta" diha sa
"adtoh na ta". Ang katin-awan ning daw makapalibog
nga kaso igkita didtoh sa Uluhan IX, ubus sa bahin :
ilang kahulugan.
Na, balikon na nato ang atong gisagubang nga sul-
baronon: ang kahulugan sa "tag....", sumala sa pagsa-
but ta karong mga adlawah. Ang "ta....", subay sa gi-
asoy diha sa itaas, nagpasabut sa lintunganayng kahu-
lugan Sa: "nagtudlo ngadtoh sa" butang gihisgutan; ug_„
ang "ga... ." nagpailah upud sa kalihokang imperpekto
o inanam-anam ning naasoyng butang. Busah ang "tag-
balay" maoh ang tawong naah nagpuyu sa balay; ang
"tagsala", kana o kadtong nagahimoh sa sala; ang "tag-
sulat", kana o kadtong nagahimoh sa sulat; ang "tag-
buhat", kana o kadtong nagabuhat; ug ang "taggaling",
kana o kadtong nagagaling. Gikan sa: "kana o kadtong
nagabuhat", dili malisud ang pagluksoh ngadtoh sa: kana
o kadtong tag-iyah sa buhat." Kining pagluksoah kada-
sonan niadtong giingon didtoh sa Uluhan IX bahin sa
hinungdan nganoh ang nagabuhat naah man nato ibu-
tang sa kaso posesibo o mapanag-iyahon.
Ang "pag, paga" sibo ug kalabutan sa "tag, tagah";
kay sanglit ang "paga" maoh may sa pasiboh nga tug-
bang sa "pag", ingon ra usab ang "tagah" ngadtoh sa
"tag". Busah ang "tagah" nagtudlo niana o niadtong
nagikan sa, kun natumitindug sa Ex. gr.: ang "tagah
Sugbu" maoh kadtong nagikan o natumitindug sa Sug-
bu; ang "tagah Roma", kadtong nagikan o natumitindug
sa Roma. Gituyu pagbulag ug sulat ang "tagah", aron
paglikay nianang sambol nga sulaton: "tagaRoma, Ta-
garoma".
Ang "tig....", sanglit nagdalah sa bokal "i" nga usa-
hay ilhanan sa miaging panahon (mi, ni), usahay sa ku-
218 NAGKALAINLAtNG KALIHOKAN UL. XXI
sug nga mapatunghaon (hi) ug usahay sa galamiton sa
pagpatungha (L..), ug sa "ga„..";— nagtudlo niadtong na-
gabuhat sa miaging panahon sa kalihokan nga iyah sa
dugukang gilanggikitan, Ug sanglit pa gayud sa kasaga-
ran gitimbangan man siyah sa "_...an" ang ilhanan sa
batasan o kadaghan balikah, ang "tig...., tig....dn" nag-
tudlo niadtong may batasan pagbuhat kaniadtoh sa usah
ka kalihokan. Busah ang "tigpalit" maoh kadtdng may
batasan pagpalit; ang "tig-adtoan sa Sugbu," kadtong
sa nakadaghan niadtoh sa syudad; ug ang "tigsimbahan
sa Katedral", niadtong sa masubsub nagtambungan sa
Misa didtoh sa Katedral.
Subay sa mga katarungan nga igkita didtoh sa mga
Uluhan XIV ug XV bahin sa "pang " nga nagpailah sa
kadaghan masubli nga mga kalihokan nga sakup sa usah
ka matang (panglantaw, pangsabut), ang ato usab nga
"ting... ." nagtudlo niadtong panahon o higayon diin kining
kadaghan subli-subliah nga kalihokan naah mahitabo; sa
laing pagkasultih, nagtudlo siyah sa panahong pagabimoan
ning naandang paagih sa paglihok o pagbuhat. Niay mga
panig-ingnan:
"Ting-anih" — panahong naandan sa pag-anih.
"Tingsanggi" — panabong naandan sa pagsanggi.
"Tingtungha" — panah6ng naandan sa pagtungha.
"Ting-uwan" — panahong naandan sa pag-ulan.
"Tingtugnaw" — panahong naandan sa pagtugnaw.
"Ting-init" — panahong naandan sa pag-init.
Ang "tug„..", samah sa mapatunghaong "to...." sa mga
Ebreyo, ang pasiboh sa porma "Hoph'al", - nagtudlo niad-
tong Itatunghaan ngadtoh sa kahimtang o sa kalihokan
sa dugukang gipanuntan. Busah ang "tugbaw" nagtudlo
ngadtoh sa ibabdw; ang "tugpo", ngadtoh sa upd; ang
"tugnaw", ngadtoh sa kahimtang sa tanaw o linaw nga
lagmit bugnaw; ang "tugpah", ngadtoh sa lupd o yuta; ang
"tugdon", daw ngadtoh sa kahimtang J sa mga duhn nga
nanghugpa sa mga sangah; "tugbong", nagtudlo sa ka-
himtang sa daw mihagbong ngadtoh sa ubiis; ug ang
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 219
"tugsuk", ngadtoh sa pagkausuk o gitisuk.
TAG, TAGAH, TIG, TING, TUG
Atong hugpongon ang mga giasoy dinhd sa unahan
bahin ning mga iglalanggikitah.
Ang "tag....", kansang kahulugang lintunganay "kana
o kadtong nagabuhat sa" kahimtang o kalihokan sa du-
gukan, misangput sa pagkahulugag:
(1) "Tag-iyah sa'\ ex. gr.: "tagsala, tagsulat";
(2) Gikan sa "tag-iyah" ngadtoh sa "may, dunay",
ex. gr.: "tag — P.40 ang usah, tag 1*2.00 ang gatus"— sa
ato pa, ang butang ibaligya may bilih nga i*.40 ang usah,
^2.00 ang gatus.
"Pundukah silah tig tagkalim-an",--'Sa ato pa, ang
tagsah ka punduk may suhd nga kalim-an ka tawoh.
"Tinagutlo, tinagilmah" — sa pinunduk nga may "toloh,
limah" ang usah.
Ang "tagah" nagpailah niadtong "nagikan sa o natu-
mitindug sa". Ex. gr : "Tagah Argaw, tagah Sogod" — kad-
tong nagikan sa o tumitindug sa Argaw, sa Sogod.
Ang "tig...." nagpahayag sa "mihimoh sa buhat".
Ex. gr.: "Tig-anhih, tiggaud, tigsuhul".
Eagmit nagpailag batasan sa pagbuhat, labinah ang
"tig....an". Ex. gr.: "Tighulaman, tig-adtoan, tigkaligo4n."
Ang "ting...." nagtudlo sa "panahong naandan pag-
buhat o sa kahimtang. Ex. gr.: "tinglobo, 1ing-adlaw;
tingkaligo."
Ang "tug...." nagpasabut sa "katunghaan kun gi-
tunghaan sa kahimtang o buhat". Ex. gr.: "Tugway" —
ngadtoh sa pagkagilugwayan o pagkagihiktag taas nga pisi
aron makasibsib; "tugbang" — ngadtoh sa butang gipa-
atbang; "tugkad" -— ngadtoh sa butang gisukaran, sukad.
Ang Tinagalog, kon ugaling wala na siyay lain kay
sa nianang gihisgutan ni Dr., Pang«niban didtoh sa iyang
gramatika, p. 147, wala sa atong "tig...., ting...., tug--"-
Ang ilang "tag...., tag....an" samag kahulugan sa atong
220 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
"ting — ".Pananglitan: tag-ulan, — ting-ulan; tagginaw — ting-
tugnaw ; tagtanini an — tingtanum.
Ang ilang "tagah" samah sa atong "'tagah" diha sa
"tagah Bantayan"; usahay ilang gipasabtit ang "tawoh
nga may buhat sa....". Ex. gr.: tagaluto— tigluto, tigluto-
an; tagalinis — tiglinis, tiglinisan.
Sa ingon niana, ang tanang kagamitan sa ilang "tag..„,"
tag....an, tagah" sibo ra sa atong "tig...., tig....an, ting...."^
Wala silah sa matuud nato nga kagamitan sa atong|
"tag...., tug". Labut pa, maorag wala silay tin-aw ng«$
kasaysayan, nganoh nga kanang ilang mga iglalanggikitl
nagkahulugan man sa ingon.
Kon ang lintunganayng kahulugan sa "tag.._." maohi
pa ang "naandang panahon sa pagbuhat", ^unsaon man|
nilah pag-eksplikar kanang atong "tag ^2.00, tagkap-l
atan"? ^Korupsyon na ba lang mtawon kining ato? Ug
<,unsaon man nilah pagpatungha sa kahulugan sa ilang
"tagah" (Manila) gikan nianang "naandang panahon sa
pagbuhat"?
Busah, ingog may pagkalubug ang ilahah. Ang ato,
hinonoah, may tin-aw nga kasaysayan gikan sa "tag....'*
hangtud sa "tug.„.", ug tataw gayud ang ilang pagsan-
dig sa usarah ka lintunganayng kahulugan.
Ug ang maanindot maoh nga kanang mga kahulu-
gan sa Tinagalog mahimoh nga hatagag katin-awan gi-
kan ug sumaLa sa atong lintunganayng kahulugan, bas-
tah lamang tagdon kanunay ang mga lagda bahin sa
paningog nga nahimutang didtoh sa Uluhan XX; ug ang
mahitungud sa atong mga dagway alang sa daghang ka-
lihokan (mang...., nang...., pang....) ug ang alang sa pag-
pailag batasan (....anan, an).
Ang gramatika sa Tinagalog ni Dr. Panganiban nag_
butang sa usah ka iglalanggikit, ang "magpati...." (o. c,
p. 151), nga gitoohan kong sibo sa atong "magpatig....,
nagpatig...., mipatig....", ug busah gikan sa "tig....". Ang
ilang kahulugan masayon pu-puon gikan sa tagsatagsah
UL. XXI NAGKALAINLAING KALIHOKAN 221
ka iglalanggikit nga gidugtong, ug siyah maingon-ingon
niinih: "magbuhat, nagbuhat" sa kalihokang mahiligon
ngadtoh niinih o nianang kahimtangah. Pananglitan:
"Nagpatighulug" — naghimoh sa kalihokang nagdalah
ngadtoh sa kahimtang sa pagkanahulug.
"Nagpanighawak" gikan sa "nagpangtighawak (pang-
tugway — panugway) — naghimoh sa kalihokan nga
nagdalah ngadtoh sa kahimtang sa pagkagibu-
tang sa hawak ang mga kamut.
"Napanig-ingnan" gikan sa "napangtig-ingnan" — ka-
lihokan o butang nahimoh, nga nagtudlo ngad-
toh sa kahimtang sa pagkasun-onon.
"Nanigsoon, panigsoon" gikan sa "nangtigsoon, pang-
tigso6n" — nanghimog kalihokang mahiligon ngad-
toh sa kahimtang sa pagkamaawaton; nagsunud-
sunud, nag-awat-awat.
"Nagpatidlum", sa laing dagway, "nagpatiglaum" —
naghimoh sa kalihokang madulungon ngadtoh sa
kahimtang sa pagkalaum.
Ug tapuson ta kining daw taas na nga paghisgut ba-
bin sa lintunganayng "ta", pinaagih sa pag-asoy sa ka-
hulugan sa diriyut nato nga mga pulung nagdalah sa
iglalanggikit: "tati...., taling....". Ug ang kahulugan niinih:
"kana o kadtong dyutay nga....". Niay mga panig-ing-
nan:
"talinupsan" — daw dyutay nga tuhiip; tuphan, tupsan.
"taligatos" — dyutay nga ilaga,
"taliundok" — dyutay nga punduk.
"talisik" — ulan nga dyutayg pinisik.
"talithi" — ginagmayng tuhih, luwa.
"taliuwan" — daw ginagmayng uwan.
"talinugu" — ^ginagmayng pag-agas sa dugu.
Apan, ^unsah may kahulugan sa "taligama"? — Subay
sa maoh gihapon nga saysay, siyah daw dyutay nga ga-
ma o buhat. Ug maorag dili kaayoh tama sa kahulu-
gan karon, ug ang nakaingon niinih maoh tingalih ang
"sama" nga nitipas o nasayup. Sa laing pagkasultih, daw
222 NAGKALAINLAING KALIHOKAN UL. XXI
naduhigan ang kahulugan sa atpng "taligama" sa ato ra
usab nga "sama".
Ug ang ^taliwala? — Daw nawala diha sa tunga-tunga.
Niah ang iyang larawan: Hugig dyutayng batoh ang
usah ka linaw, ug dinha sa tubig may motunghang mga
bawudbawud nga nagliyokay. Ang ilang kinatung-an,
maorag nawala, busah "taliwala".
Subay upud sa kadaghan na hisguting lagda sa pa-
ningog, ang "sali...., saling...." maorag kahulugan sa "ta-
1L.., taling....". Sa ingon niana, ang "gisalimoang" daw
dyutayng buang; ang "salingkapaw", daw hapit na ma-
ibabaw, mahapaw; ug ang "salimbagon" may pagkaba-
gon; "salikwaut" — may dyutayng kadaut, kay ang pag-
gamit sa piilung wala man kaayoh magsubay sa tul-id
nga lagda sa sinultihan, apan nga kinih dyutay rag pag-
tipas kay dili man dayag nga sayup.
Dunah pa kitay laing paagih sa pagsultih, ingon pa-
nanglit niadtong gipakuyugan o gipasiunhan sa mga pu-
lung: "apan, gani, bitaw, hinoon, hinonoah, lagih, sam-
tang, sanglit, kon, ugaling, basin, bisan, bisan ug,
bisan pag, bisan ugud". Apan gitoohan ko nga angayng
hisgutan ang ilang kagamitan didtoh sa matuud nga gra-
matika, ug dili dinhih.
Maayoh hinoong hisayran nato nga kitah dunah ni-
adtong gitawag sa mga G.G. Villa, Pauganiban ug Re-
yes (National Language Grammar, p. 98), ug "sub-ordi-
nate eorrelatwes" , nga matud pa nilah dili igkita diha sa
Tinagalog. Aniah: "kon wala pa.... , dili unta....; bisan
pa ug , gihapon". Ex. gr.: "Kon wala pa ikaw
motabang, dih unta si Tasyo makagawas; bisan madugta
na kining akong kaunuran suhd sa lubnganan, higugma-
on ko gihapon ang akong inahan."
ULUHAN XXII
UNSAY ILANG KAHULUGAN
Ang "Maoh"
Ang "maoh" maoy giisip nga tugbang sa berbo ser
kun to be; apan siyah ug ang to be dili sibo ug
gidaghanon sa ilang kagamitan. Busah susihon ta una ang
mga kagamitan sa "maoh" aron mailah ta ang iyang
matuud nga kahulugan.
Anah: "Siyah ma6h si Pedro; namaoh niyah pagtu-
bag; dili akoh makamaoh mosultig Iningles; dili kana
maoh ang tubag; gimaomaohan lamang niyah pag-ingon;
ang maoh ug ang dili maoh; ilang gipakama6h ang iyang
hubad; ang maong tawoh."
Sa akong ubus nga pagsabut, ang matuud nga ka-
hulugan sa "maoh": tukma, identiko, identikal. Daw gi-
kan man gud siyah sa "ma ooh'^ Sa ato pa, dili sa ser
lamang, kongdili sa katakma, o kaidentiko sa duha nga
gitanding. Kinih maoy hinungdan, nganong dili siyah ug
ang ser sibo tig kagamitan. Kay sanglit ang "maoh"
nagpailah sa katukmaan, sa kanunay ang pagtandinaah
uban kaniyah. Busah daw salikwaut siyang gamiton di-
ha sa pagpailah sa eksistensya o pagkaniah lamang sa
butang. Ex. gr. : He is; God is. Kay kining paagihah
sa pagsultih wal& may pagtandi. Maoh kana usab ang
katarungan, nganong malistid uyamut nga hubaron ang:
Sum qui sum. Am who am. Kay wala man gihapoy
pagtandi.
Aron makita nga ang "tukma" maoy lintunganayng
kahulugan sa "maoh", ato siyang gamitong igsasaysay
niadtong mga panig-ingnan. Aniah:
"Siyah maoh si Pedro";— sa ato pa, siyah ug si Pedro
tukma o identiko.
224 ILANG KAHULUGAN UL. XXII
"Nama6h niyah pagtubag"; — ang iyang pagtubag tuk-
ma kun identiko sa matuud nga tubag.
"Dili akoh makamaoh mosultig Iningles" ;— ang akong
sinultihan dili mamahimong tukma o identiko sa Iningles.
"Dili kana maoh ang tubag"; — kana ug ang matuud
nga tubag dili tukma o identiko.
"Gimaomaohan lamang niyah pag-ingon"; — kana. iyang
gitaghap lamang pagpatukma sa matuud nga pag-ingon.
"Ang maoh ug ang dili maoh";— ang tukma ug ang
dili tukma.
"Ilang gipakamaoh ang iyang hubad" — ang iyang hu-
bad ilang giisip nga tukma sa sumbanan.
"Ang maong tawoh";— ang tukma kun identiko nga
tawoh.
Bisan pag makatagbaw sa magbabasah kanang ka-
tin-awan sa itaas, siyah tingalih makaingpn : Nan, 6°y° n
ka ba nga ang "maoh" gamiton, ingon riga sa pagka-
tinuud gigamit siyah sa daghan, nga hubad sa berbo
ser niadtong mga higayon nga silang duha mahimoh
paggamit? — Way duhaduhah; kay ang "identiko" nagsan-
dig man sa ser; ang iyah ugud nga kahulugan: el
mismo ser kun ang "ser" gayud. Busah kon siyah
"ser gayud", tataw kaayob nga ang "maoh" mahimong
hubad sa ser alang niadtong mga higayon diin silang
duha mahimoh paggamit." Ang tanan ugud nga ser
tukma o identiko sa iyang kaugalingon; ug walay kala-
inang "real" o butangnon nianang mga huna-hunaah.
Aron pagdason nianang mga katin-awan sa itaas,
isuhud ko dinhih pagbutang sa tiningub ang matuud nga
kahulugan sa "maoh" pinaagih sa pinulungan sa mga
Kskolastiko. Ang "maoh" est esse materialiter, /ormaliter
autem "maoh" idem est ac identieum esse; vel "maoh"
significdt identitatem in direeio, essein obliquo. — Sa ato pa,
ang "maoh" tugbang sa "ser" sa paaging dumpol, apan
sa paaging lantip ang "maoh" tugbang sa "natukma";
o ang "maoh" nagpailah sa "katukmaan" sa pinintok, sa
UL. XXII [LANG KAHULUGAN 225
ser sa pinaduyas.
Ug ingon sa hibaloan na tingalih sa magbabasah,
dunay duha ka matang sa katukmaan: ang gitawag
"numerika" ug ang "espisipika". Alang dinhih, igo na
ang naulahih diha sa paggamit sa "maoh". Ex. gr.: "Dili
siyah makamaoh mobuhat ug balay ; kanang iyang tubag,
maob."
"AYAW\ «DILI"
Ang atong mga porma sa pagdili ug paglimud nag-
kinahanglag dyutay nga katin-awan. Duhay alang sa
pagdili, ang: ayaw ug dili; ug usab duhay alang sa pag-
Iimud, ang: dili ug wala. Unahon ta ang pagdili.
Ang "dili" nagpahayag nga ang hitungdan gikuhaan
kun buut kuhaan sa gahum nga "moral" kun pamatasanon
sa paghimoh sa kalihokang gihisgutan. Pananglitan: "Dili
ka magsaba; dili mo tugawon ang masakiton; dili mo
ipanumpa ang ngalan sa Di6s sa pasipala." Silah nag-
kuha o buut magkuha gikan sa gisugu, sa kagawasan
niyah nga "moral" sa pagsaba, pagtugaw, pagpanumpa
sa pasipala. Gitawag nga "moral", kay ang gahum nga
lawasnon nahibilin gihapon diha sa gisugu, ug busah ma-
kahimoh siyah sa pagsaba, pagtugaw, pagpanumpa sa pasi-
pala, sumala sa iyang kusug nga lawasnon, ug busah ussb
may kagawasan siyang lawasnon sa paghimoh nianang
mga butangah. Apan kon kana iyang buhaton, mahisupak
siyah sa balaod, sa maayong pamatasan, o sa kabubut-on
niadtong may katungud o nagtooh nga may katungiid
pagsugu kaniyah. Ug kinih ma6y kahulugan nianang pag-
kuha gikan kaniyah sa gahum ug kagawasan nga gitawag
"moral". Ang atong "dili" nagwagtang ning gahum nga
moral dinha sa gisugu.
Ang "ayaw" wala magpasabtit ning kawagtangan sa
gahum nga moral, bisan katugutan nga sa labing daghang
higay6n, kuyug kinib silang duha. Ang huna-hunang lin-
tunganay sa "ayaw" maoh ang pagsanta. Daw matan-aw
ta ang usah ka amahang napungut batok sa iyang anak;
226 ILANG KAHULUGAN UL. XXII
mihuyad na aron pagbunal niinih; apan, nahitungha ang
ihahan, nagadagan ngadtoh kanilah, nagasinggit: "ayaw
intawon", ug mikawhat aron pagsanta sa bunal.' — Ug sayud
kitah nga ang amahan may katungdanan sa paaging
makasaranganon pagkastigoh sa anak nga masupilon. Busah
ang amahan may gahum nga moral sa pagsilot. Ang inahan,
tungud sa hilabihang pagpangga, buut lamang mosanta.
Aniah ang kalainan sa imperatibong "ayaw" ug "dili".
Apan giingon ko nga sa labing daghang higayon nagku-
yug silang duha, diha sa pagwagtang dinha sa gisugu,
sa gahum nga moral paghimoh sa kalihokang gihisgutan.
Kay sa makadaghan ang magsanta may katungud usab
sa pagdili. Ug dinha sa Dios ang "ayaw'" sibo gayud sa
«'dili'*.
Ang Kalainan sa "Dili" , ug "Wald"
Mga porma silah alang sa paglimud, sa pagpanguli-
pas. Sumala sa uban ang "dili" alang konoh sa uma-
abut nga panah6n lamang, ug ang "wala" sa miagih na.
Kinih tingaling mga tawhanah daw naiimut nga lain man
ang pagdili ug lain ang paglimud. Ang nagkatimbang
dinha sa pagdili maoh ang: ayaw ug dili, dili gayud
ang: dili ug wala. Ug ang atong mga imperatibo naglan-
taw sa unahan, sa umaabut.
Apan dili kana ang atong gihisgutan karon. Siyah
maoh: ^unsay kalainan sa mga iglilimud: dili ug wala?
Ug dili na ang panahon ang nakalain kanilah, kay silah
ning higayonah mahimong gamiton alang sa miagih ug
sa karon. Ex. gr.: "Siyah dili maoh ang tawoh
nga mianhih kagahapon; dili kana maoy tuyu nako; si-
yah dili sinati sa kalihokan; kon wala pa ang unus, dili
unta maguba ang payag". Silah nagmatuud gayud nga
bahin sa panah6n ang iglilimud nga "dili", samah sa
"wala", magamit usab alang sa panahong miagih na ug
sa karon. Lahi hinoon sa "wala", ang "dili" mahimong
gamiton usab alang sa umaabut. Ex. gr. : "Unya sa su-
nud tuig, dili akoh moadtoh sa amo; dili ko ikaw tug-
UL. XXII ILANG KAHULUGAN 227
tan hangtud sa kahangturan."
Apan ang panahon dili maoy daku nilang kalainan;
hinonoah nagkalain usahay silah diha sa panahon, tu-
ngud kay naglain man ang ilang mga kahulugan. Ug
^unsah man kining kalainanah sa ilang mga kahulugan?
Sa akong bahin ang nagbuntaog nga kahulugan sa
^dili", maiglilimud siyah kun maigdidili, maoh ang pag-
wagtang sa katukmaan o identiddd diha sa suheto ug sa
obheto. Ang pagwagtang sa gahum moral dinha sa gi-
sugu, sa paaging imperatibo, usah lamang ka dagway
ning pagwagtang sa katukmaan. Pananglitan diha sa su-
gu: "Dili ka magpatay:" — atong makita kun masabut nga
giwagtang ang gahum moral sa pagpatay", diha sa gidid-
an. Sa laing pagkasultih, "ikaw" ug ang "gahum moral
pagpatay", dili tukma; o "ikaw walay "gahum moral
pagpatay". — "Dili ka magsultih karon"; — sa ato pa, wa-
lay katukmaan dinha "kanimoh" ug sa "gahum
moral pagsultih karon". Maoh kiniy hinungdan, nganoh
nga ang "dili" nga iglilimud mahimong gamiton alang
sa miagih, sa karon, ug sa umaabut; kay kanang Katuk-
maanah mahimoh mang sud-ongon ubus sa panahong mi-
agih, karon, ug umaabut.
Ang lintunganayng kahulugan sa "wala" ma6h ang
paglimud nga nahitabo o nahimoh ang usah ka kahim-
tang o kalihokan dinha o pinaagih sa suheto. Tungud
niinih ang "wala" gamiton lamang suhd sa panahong mi-
agih ug karon. Dili siyah mahimong gamiton alang sa
umaabut, kay nianang panahonah ang nahitabo o ang
nahimoh dili gayud igkita.
Sa laktud nga pagkasultih, ang "dili" batok sa "ma-
6h o katukmaan"; ug ang "wald" batok sa "katung-
haan o kahimoan."
Ikadapat ta kining - mga kahuluganah dinha sa mga
panig-ingnan sa itaas, aron mailah gayud nato ang ilang
kamatuuran. Aniah:
"Siyah dili maoh ang tawoh nga mianhih kagaha-
228 ILANG KAHULUGAN UL. XXII
pon"; — sa ato pa, walay katukmaan kun identidad dinha
kaniyah ug sa tawoh nga mianhih kagahapon.
"Dili kana maoy tuyu nako"; — walay katukmaan o
identidad dinha nianang "kana" ug sa tuyu nako.
"Siyah dili sinati sa kalihokan"; — gipailah nga siyah
ug ang kahimtang: "sinati sa kalihokan", wala mag-
katukma.
"Kon wala pa ang unus, dili unta maguba ang pa-
yag"; — nga nagpasabut nga dinha sa payag ug sa iyang
kaguba, wala untay katukmaan, kon wala pa moabut
ang unus.
Silah bahin sa miagih ug sa karon. Niah ang bahin sa
umaabut:
"Unya sa sunud tuig, dili akoh moadtoh sa amo"; — nga
nagpahayag nga dinhih kanako ug sa pag-adtoh sa amo
sa sunud nga tuig, walay katukmaang mabatonan.
"Dili ko ikaw tugtan hangtud sa kahangturan"; — gipa-
ilah upud nga dinhih kanako ug sa kahimtang: "pagtugut
kanimoh hangtud sa kahangturan", wala gayuy katukmaan
o identidad.
Bahin sa "wala": "Wala akoh didtoh sa tunghaan
kagahapon; wala niyah gisiah ang mga papel; karon, karon
wala akoh magtindug; wala pa karon mapapas ang iyang
sinulat." Sa ato pa, dili igkita o supak sa nahitabo nga
didtoh akoh sa tunghaan kagahapon; nga iyang gigisi ang
papel; nga karon, karon na'gtindug akoh; ug nga karon
napapas na ang iyang sinulat.
"SA, t/G"
Dunah kitay duha ka igkukuyug nga nagkinahanglag
daklit nga katin-awan. Dugay na akong nakadungog, gikan
sa dyutay pa gani akoh, nga ang paggamit sa /tig"
ning higayonah usah ka sayup, ug busah kinahanglang
wagtangon. Pananglitan: "Gidukduk ko ang iyang oloh
ug batoh: nagputol siyah ug kahoy". Kay matud pa
nilah supak sa gramatika sa Iningles. Ang magbabasah
UL. XXII ILANG KAHULUGAN 229
tingalig nasayud na nga kanang pangatarunganah dyutay
rag bilih. Kay ang ato lagih nga gramatika lahi man
sa Kinatsila ug sa Iningles; nga duul siyah hinoon sa
Inebreyo.
Nan, sa Inebreyo, ^supak ba kining paggamitah sa
"ug"? Dili gayud. Kay ang atong "ug" tugbang man sa
"oth, u" sa mga Ebreyo. Ang ilang "oth" maoh may
ilhanan sa hitungnan sa kalihokan, ug busrh sibo sa
atong "ug" dinha sa panig-ingnan sa itaas. Ug ang ilang
"u" maoy tugbang sa "and" sa Iningles ug sa "y" sa
Kinatsila. Ug kining "u" sa mga Ebreyo ynay lain bang
kagamitan kay sa pagkatugbang sa "and, y"? Way duha-
duhah, dunah.
Hangtud karon dinha sa mga hubad sa Bag-ong
Testamento igkita pa nato kining Inebreyong paagih- sa
pagsultih. Ex. gr.: "moadtoh akoh, ug ayuhon ko siyah
(Mt. VIII. 7); Dili man maayoh nga kuhaon ang pan
sa mga anak ug ilawog sa mga iro (Mt. XV, 26); nga
ipabaligya... , ug nga ipabayad." (Mt. XVIII. 25). Stlah
nagkahulugan ning mosunud: "Moadtoh akoh, aron ayu-
hon ko siyah; Dili man maayoh nga kuhaon ang pan
sa mga anak arbn ilawog sa mga iro; nga ipabaligya....,
arbn ibayad". Silah nagpailah nga ang "ug" sa mga Ebre-
yo, usahay tukma sa "aron", kun matuyuon.
Sa akong bahin, ang matuud maoh nga ang atong
"ug", samah sa Ebreyo, dunay pipilah ka kagamitan.
Usahay siyah tugbang sa "y", usahay igdudugtong sa
kalihokan ug sa iyang obheto o hitungnan. Ang "Lung-
suranon" migamit sa asento alang ning ikaduhang kaga-
mitan; ex. gr. : "ug". Sa ingon niana, lahi na siyah sa
way asento nga "ug". Ang "ug" tugbang sa "oth" sa
mga Ebreyo; ug ang "ug", sa ilang "u" ug sa usah ka
bahin sa "y, and" sa Kinatsila ug Ininglt's. Kining pa-
a-gihah sa pagsulat makatabang paghatag ug katin-awan.
Dili maayong wad-on ang "iig" sa atong pinulungan,
kay kon siyah ma\*ala man ugaling, mamahimong ka-
230 ILANG KAHULUGAN UL. XXII
taw-anan ug lubug ang atong sinultih&n. Kadtong mga
panig-ingnan sa itaas mahimoh nang: "Gidukduk ko ang
iyang oloh batoh; nagputol siyah kahoy". - Daw nabinata
ug naininsik na hinoon.
Ang dakung kalainan sa "sa" ug sa "ug" ning ba-
hinah maoh: ang "sa" maoy gamiton kon ang butang
gihisgutan tataw na sa salabutan sa nagsultih ug sa gi-
sultihan; ug kon kining butangah dili tataw, hinonoah
lubug, alang sa maong mga salabutan, ang gamiton maoh
ang "ug". Ang obheto 6 gip akuyugan sa "sa" dayag, ug
ang sa "ug" lubug.
Pananglitan: "Si Tansyong nagtago sa kalo", - sa ato
pa, sa kalong tataw na o. hisayran nang daan sa mga
hitungnan. "Si Tansyong nagtago ug kalo", - sa ato pa,
usah ka kalo nga wala hisayrih sa mga nagsultih; bussh
dili klaro, hinonoah lubtig.
Ug ^diin man maggikan kining katin-aw o kalubug?
Sa sabug, gikan sa kadaghan sa mga butang suhd sa maong
matang. Sa ing6n niana, kon mohisgut kitah sa usah ning
mga butangah, ang atong salabutan bation sa kalubug;
kay daghan man lagih silah. Ex. gr.: usah sa daghang
manggah. Malisud nga sabton ug unsah kadtong mang-
gahah ang gihisgutan. Gikinahanglan nga ato una siyang
ilain pinaagih sa paghisgut pag-unah, o butangag ilhanan
aron dili kitah masayup. Busah masayon nang sabton:
ang manggang giadlipan niinih o niadtong paagihah, ang
manggah nga gihatag ni Iboy kaganinah, ang manggang
akong hipunitan didtoh sa atbang sa bungdo ni . Rizal.
Apan, dili ang gidaghanon lamang ang sinugdan sa
kalubug. Ang usah ka kristyanos nga nagtooh gayud nga
ang Dios bugtong, usarah, sa malagmit moingon: "Wala
siyang kailag Dios; sugug Dios." Dayag nga dili na ang
gidaghanon maoy nagsugu ning paaging lubug sa pagsul-
tih; kay usarah ra man ang Dios, ug sa hugut mitooh
siyah ning kamatuuranah. Nagtooh akoh nga kinih maoy
usah ka paagih sa atong salabutan sa pagtan-aw sa usah
UL. XXII ILANG KAHULUGAN 231
ka butang sa paaging lubug. Ug kinih malagmit igkits
dinhih kanatong mga Oryental. Si San Pablo, laing Oryen-
tal, sa makadaghan nag-ingon: "ulipon tig Dios, kabu-
but-on ug Dios." Ug jsi San Pablo nagtooh gayud nga
usarah ang Dios!
Usahay moingon kitah: "Ug moadtoh ka gani, ipa-
dalah ko ngadtoh kanilah ang sulat; ug niah pa unta
siyah, malipay gayud akoh nga magasud-ong." Ug kining
paagihah sa pagsultih gigamit hangtud sa mga nakatoon.
Busah dili nato maasiasih pagsalikway. Ning bahinah
samah kitah sa mga Ebreyo nga naggamit usab sa ilang
"ug" (ang Vau copulativum) sa daghan paagih;. usahay
aron (1) pagpasabtit sa mga hiyas sa suheto, usahay sa
hinungdan, usahay sa tuyu, sa sangputanan usab ug sa
pagtandi. (Zapletal, o.e, pp. 51-52) Ug £dili ba nato
maing6n riga ang "ug" diha sa duha ka panig-ingnan
nagpailah sa hinungdan sa pagdalah sa sulat ug sa kalipay?
Ang kadaghanan sa atong mga.magsusulat karon mo-
gamit ning higayonah sa "kon" ang tugbang sa if sa
Iningles ug sa si sa Kinatsila. Wala man hinooy da-
lung kadaut nga mahimoh, bahin sa kahulugan, kay ha-
pit man silah masibo. Apan daw dili makatarunganon
ang paghukum nga kining paggamitah sa "ug" sayup,
kay siyah gigamit man sa labing daghan sa mga Bisaya,
ug bahin sa pinulungan ang paggamit sa tibuuk nga lung-
sud ma6y labing daku nga lagda.
Sa katapusan, kinahanglan kitah nga magbantay diha
sa atong pagsulat sa "ug", kay usahay makapalibog.
Aniay mga panig-ingnan:
"Pagdali nag buhat, kay gumigikan na ang sakayan;
Si Tomas nagbuhat pagdali."— Ang nahaunah nag-agdah
nga ipadaii paghuman aron makasakay silah. Dinhih ang
"nag" (na ug) wala itaput sa puiung "buhat", kay la-
gih linangkub man siyah gikan sa "na ug", ug kinih si-
lah mga igkukuyug man, dili iglalanggikit. Busah lahig
kahulugan ang: "Pagdali nag buhat" sa: "Nagbuhat
232
ILANG KAHULUGAN UL. XXII
pagdali,':— kay dinhih ning naulahih ang "nagbuhat"
nagpasabut ug kalihokan sa dagwayng Imperpekto; bu-
sah, berbo. Ug ang "buhat" dinha sa "nagbuhat", nom-
bre man sa mga Oropanhon.
"Pagdali pag buhat diha, masamad ka gayud. Pag-
dali pagbuhat". Ang nahaunah nagbadlong nga dili na
padali-dalion pagbuhat, aron dili siyah madaut pag-usab.
Humanah siyah makadawat ug kadaut tungud sa pag-
dali-dali; busah maayong dili na mag-usab. Kon sulaton
sa tuman ang nahaunah maoh kinih: "Pagdali pa ug
buhat";— busah, gibulag ang "pag" sa "buhat", kay ang
"pag" dinhih igkukuyug, dili iglalanggikit. Samtang ang
sa ikaduha ang "pagbuhat" gitaput pagsul4t, kay siyah
nagpasabut mag paagih sa kalihokan, ug busab iglalang-
gikit ang "pag" ning higayonah.
Lagda: Kon ang "pag, mag, nag" linangkub sa "pa
ug, ma ug, na ug", silah mga igkukuyug, ug sa mgon
niana kinahanglang ibulag pagsulat sa pulung dugukan.
"UNSAH"
Ingog makalibog ang kahulugan sa "unsah". Usahay
maorag sibo siyah sa what diha sa atong pag-ingon
"^unsah kana? iunsah ang tawoh?" Usahay ingon-ingon
siyah sa how, diha pananglit sa: "igiunsah gud nimoh
pagbuhat ang sabon?"
Apan ang dyutay nga pagpalandong makapasabut
kanato nga ang iyang lintunganayng kahulugan sibo sa
what; sa ato pa, ang mahitungud sa kinaiyah sa butang
o kahimtang. "Kinaiyah", sa ato pa, kanang iyah gayud
sa butang, ang naghimoh kaniyah nga kanang butangah
ug dili lain. Ang nakahimoh pananglit sa kabayo nga
kabayo, ug dili iro, kanding" ug bisag unsang lain;— bu-
sah kanang iyah da gayud sa kabayo, ug dili sa ir6 ug
uban pa. Sa pinulungan pa sa Piiosopiya, ang esensya
o substansya.
Igo na kining lintunganayng kahulugan sa "unsah";
ang mahitungud sa esensya o substansya. Busah ang
UL. XXII ILANG KAHULUGAN 233
kahulugan sa "naunsah" maoh: ang pagpakisayud sa ki-
naiyah kun substansya, o sa dagway niyah nea nahi-
tungha diha sa suheto; ang "giunsah", bahin sa kalihokan
nga nag-anam-anam pagpatungha sa maong substansya
o dagway niinih diha sa suheto. Ug maoh kiniy kata-
rungan, nganong gigamit nato ang "giunsah" nga hubad ,
sa how, kay nagpailah man siyah, pinaagih sa "gi ",
nianang kalihokan nga nakaing6n ning katunghaan nga
gihisgutan. Ang "maunsah", bahin sa motungha pa nga
kahimtang. Sa samang paagih, masaysay nato ang kahu-
lugan sa ubang porma sa "unsah". Ex.gr.: "nag-unsah,
mag-unsah, nagpakaunsah, iunsah, ipaunsah, unsaon."
"ILHANAN, TIMAAN, UG TILIMAD-ON"
Tapuson ta kining uluhanah ning totoloh ka pulung.
Silah nagpailah uban kanilah ug iaing butang. Busah
mga hubad silah sa sign sa Iningles. Apan may ka-
lainan silang totoloh. Ug maoy tuyu niinih ang pagsusih
kaniyah.
Ang "ilhanan , \ sumala sa iyang mga gamut, maoh ang
dapit diin mailah nato ang butang. Ug kay dinha sa
iyang kaugalingon wala man siyah magpasabut ug ka-
nus-ah gamaang "ilhanan", siyah mahimong sabton nga
kadungan sa butang iyang gipailah. Ug busah matawag
ta siyag signum eoneomitans kun kadungan sa butang.
Ang mga bilibol nga dalah sa pagkatawoh matawag tag
mga "ilhanan".
Ang "timaan" daw nagpasabut nga siyah gihimoh sa
diha na ang butang nga buut mailhan. Sa ato pa, ang
butang unah, ug unya gisunud ang "timaan". Kinih
matawag tag signum subsequens kun nagsuniid sa bu-
tang. Ang mga patik sa mga hayup, nga gihimoh sa ka-
gamhanan; ang mga pirma sa mga basahon ug kasabutan,
— mga "timaan".
Ang "tUimad-on" nag-unah sa butang iyang ipailah.
Ingon pananglit sa mga "tilimad-on" sa panahon, sa
234 ILANG KAHULUGAN UL. XXI!
bagyo, ug uban pa. Miunah pagtungha ang mga tilimad-
on ug unya mosunud pagtungha ang mga butang ilang
gipailah. Busah mahimong tawgon ang "tilimad-on" ug
signum anteeedens o nag-unah sa butang. Ang mga Sa-
kramento sa Simbahan, mga tilimad-on,— kay nag-unah man
silah sa grasyang espirituhanon nga ilang gipatungha.
ULUHAN XXIII
ANG MGA ADHETIBO
Giingon ko na didtoh sa unahan nga sa pagkatinuud,
diha sa ilang mga kaugalingon, wala kitay nombre, ber-
bo ug adhetibo; nga labing subay sa atong dila ang
pag-ilah lamang sa mga pulung dugukan ; ug nga kanang
mga butangah nga igkita diha sa mga gramatika sa mga
Oropanhon atong mahibatonan pinaagih sa mga igkuku-
yug ug mga iglalanggikit. Gihisgutan ko usab nga ang
labing dakung kalainan sa mga pulung nga giisip nato
nga berbo ug adhetibo dili ang ilang dagway kun porma,
kay naggamit man silah sa maorang iglalanggikit ; dili
ang ilang kalabutan ngadtoh sa nombre o ngalan, kongdili
ang kadugayon ning maong mga kalabutan.
Gawas sa "maoh" ug sa mga tukma kaniyag kahulu-
gan ug kagamitan, ang mga giisip nga berbo nagbaton
ngadtoh sa nombre ug kalabutan nga lumalabay, uma-
agih, dili malungtaron. Kon kinih itandi ta sa gibatonang
kalabutan sa giilang adhetibo ngadtoh sa nombre, labing
malungtaron ang sa mga adhetibo. Wala ipasabut dinhih
nga dili matapus, kining kalabutan sa adhetibo ngadtoh
sa nombre, matapus; apan labaw ang kadugay sa iyang
paglungtad kay sa nianang gibatonan sa berbo.
Pananglitan: "Si Tomas nagdagan; ang bata naghilak;
si Pedro miluksoh". Dinhih makita nato ang pagkalumalabay
gayud sa kalihokan sa berbo. Apan aniah: "Ang bukid
taas; si Tansyong tambok; ang puthaw bug-at; ang dagat
parat ; ang kamay tam-is". Ug makita usab nato nga silah
dili daypn molabay, daw mopilit ug molungtad.
Ug sayon rang ipadayag nga silang giisip nga adhetibo
dili tinuud nga adhetibo sumala sa batakan sa mga
Oropanhon. (1) Kay mahimoh silang berbo. Aniay: "nagtaas
lang nang tanumah, apan way bungah; mitambok ang
236 ADHETIBO UL. XXIII
iro; gipabug-atan niyah si Anoy; giparatan ang masakiton
sa sud-an; motam-is unya kana kon mahinog na."(2)
Kay usab mahimoh man silang tumbas sa nombre sa mga
Oropanhon, o Iabaw ba hinoon; — kay makabaton man silag
mga magbobolok nga nombre usab. Aniah: "ang taas nga
bukid; tambok nga Tansyong; bug-at nga puthaw; ang
parat nga dagat; tam-is nga kamay". (3) Labut pa ma-
himoh silang suheto. Ex.gr.: "Ang taas maoy akong gipili;
ang tambok napayaka; ang gaan kay sa tubig molutaw
kaniyah; ang parat makapasukah; ang tam-is ug ang tami
kauban".
"MA....ON"
Ang adhetibo, samah sa berbo, mapanghiyason sa
nombre. Ang dagway nga lagmit niyah * gamiton maoh
ang: "raa....on". May duha ka matang ang "ma....on" :
(1) ang lunsay ug (2) ang gipaubanan sa " in....", o
"ma....in....on". Ex.gr.: (1) "mabuhaton, matumanon, ma-
lansison, mabudhion; (2) mabinuhatan, matinumanon, ma-
linansison, mabinudhion.
Sayud na ang magbabasah nga ang "ma...." nagpailah
nga ang suheto tunghaan unya sa umaabut, sa kahimtang
nga iyah sa dugukang gilanggikitan. Kining pagtunghaah
gipasabut sa paaging tiningub o tinibutik. Ang "....on"
usab nagkahulugan nga ang suheto unya sa umaabut ma-
hitungnan o mahitaboan sa pinintok, sa kalihokan o ka-
himtang nga gipasabut sa dugukang gilanggikitan. Busah
kon langkubon ta silang duha, masabtit ta nga ang suheto
nga gipanghiyasan sa ingon, mailah ug ilhon nga naghuput
sa gihisgutang hiyas, kahimtang o kalihokan, diha sa pana-
hon nga siyah ang suheto mopakita ning gihisgutang hiyas
pinaagih sa buhat. Kaso gihapon kinih sa duha ka pa-
siboh (ang "ma" ug ang "on") nga misangput sa pagka-
aktibo.
"Si Pedro mabuhaton", - sa ato pa, si Pedro nag-
pakita ug giilah nga siyah naghuput sa kakugih pinaagih
sa mga lihok; ug nga kinih ilhon dili lamang tungud sa
Ul_. XXIII ADHETIBO 237
mga nangagih, kongdili labipah gayud sa umaabut. Agid-
agid usab ang saysay bahin sa "matumanon, malansison,
mabudhion."
Wala dinhih ipasabut nga karon wala dinha ni Pedro
ang hiyas sa kakugih. Kay kanang hiyas sa kakugih naah
gayud kang Pedro kar6n. Nailah na kana nato pinaagih
sa mga miagih niyah nga lihok. Apan atong gipasabut
pinaagih sa pulung "mabuhaton" nga kanang hiyas nga
iyah na karong gihuptan, iyah unyang ipakita gihapon.
Sa ingon niana, may bilih kanang hiyasah alang kanato
ug labinah niadtong naghuna-huna pagsuhul kang Pedro.
Kay ang niagih, niagih na.
Labut pa, ang "ma....on" subay sa usah ka dakiing
kamatuuran sa Pilosopiya ; kasubayan nga nakahimoh ka-
niyah nga labaw gayud ug labipang maayoh kay sa Ining-
les nga: talented, blessed, learned, wieked. Kinih silah por-
ma alang sa nangagih na ug diha sa ilang kaugalingong
dagway wala gayiid maglantaw sa unahan. Apan ang "ma....
on" naglantaw sa unahan , ug kinih gipailah diha sa iyang
kaugalingong porma. Ug giingon ko nga subay sa usah
ka dakung kamatuuran sa Pilosopiya, kay ang mga hiyas,
aktiboh o manggibuhaton; ug busah ang naghuput kani-
lah malagmit mopakita niinih pinaagih sa buhat. Ug usab
ang hiyas nga dili mopakita pinaagih sa buhat, dili mar- ,
ilah. Sa ingon niana, ang hiyas malantawon ngadtoh sa
umaabut. Busah makatarunganon gayud ang paggamit nato
sa "ma....on." Usah kinih sa mga ilhanan nga ang atong
pinulungan, pinulungag mga mabuut ug mga maalam, ug
dili sa mga borong. Ug ayaw kalimtih nga hangtud din-
hih wala pa kitay gitun-an bahin sa atong pinulungan,
nga wala magsubay sa maayong pangatarungan.
Ang "__„in...." nagpailah ' sa kahumanan o sa gisang-
putan sa usah ka kalihokan. Ug makaing6n ka tingalig,
^nganong gikuyug man ang umaabut ug ang miagih? i,Dili
ba kinih supak sa tul-id nga pangatarungan? Tingalih
kaha. Apan sa ublis kong panghuna-huna, nagsubay ki-
238 ADHETIBO UL. XXIII
nih gihapon sa usah ka dakung kamatuuran sa Piloso-
piya. Niay usah ka katin-awan. Dunay daghang mga hi-
yas dinhih kanato nga atong nakab-ut ug nahuptan, ug
ato bang makab-ut ug mahuptan, pinaagih lamang sa
daghang pagbalikbalik sa maong buhat; ug diha sa ato
na silang nahuptan, silah magsugyut kanato sa pagpa-
buhat sa maong kalihokan sa paaging madali, masayon
ug mahusay. Ang hiyas, pananglit, sa pagsulat nga atong
nakab-ut tapus ang hataas nga pagbansay; siyah sa hu-
man na nato kahuptih, makapahimoh kanato sa pagsu-
lat sa paaging madaii, masayon ug mahusay.
Busah ang "mabinuhaton", lahi sa "mabuhaton" nga
wala magpailah diha sa iyang kaugalingong porma sa
miaging mga buhat nga misangko ning hiyas, — nagpailah
ning maong miaging mga lihok; ug samah sa "mabuhaton",
siyah usab naglantaw ngadtoh sa mga umaabut nga bu-
hat nga makapasundayag ning hiyas nga iyah nang na-
kab-ut. Sa usah ka bahin, samah siyah sa wieked, talented,
learned sa Iningles nga nagtudlo sa miaging mga buhat;
apan labaw kanilah, siyah, diha sa iyang kaugalingong
dagway, naglantaw ngadtoh sa unahan, sa umaabut. Bu-
sah, dinha sa ilang porma, ang "mabinuhaton, mabina-
tion" labing subay sa kinaiyah sa mga hiyas kay sa
Iningles nga wieked, talented, learned.
Dunay diriyut nga nagdalah sa iglalanggikit "maki....orf',
ingon sa: "makidaiton, makilalison". Silah nagpasabut
nga may paghilig o gugmah sa kadaitan, sa lalis. Basahah
ang Uluhan XX.
"MANGGI....ON"
Maoy dagway nga alang sa daghang magbubuhat o sa
daghan bang mga buhat sa usah ka naghimoh sa kalihokan
nga gipailah sa dugukang gilanggikitan. Ang "mang...."
nagpasabut niinih. Pananglitan: "mang-adtoh na ta; mang-
gisi siyah sa mga papel." Ang "gi...." nagkahulugan nga
ang nagbaton sa hiyas, sa masubsub naghimoh sa iyang
kalihokan, kay ang "gL- " sakup man sa "gihimoh pa".
Lain kining kaso sa duha ka pasiboh (ang "gi.~." ug
UL. XXIII ADHETIBO 239
ang " on") nga misangko sa pagkaaktiboh.
Ang tawong "manggiluy-on", sa masubsub naghimoh
sa buhat sa kalooy; ang "manggibuhaton", sa kakugih
sa pagbuhat; ang "manggibuligon", tawong naghimoh sa
masubsub sa pagbulig sa uban. Sa maagid-agid nga pa-
agih masaysay ta ang kahulugan sa: "manggiagakon,
manggihatagon, manggialamon, manggilaumon, manggida-
uton, manggidagmalon."
"MA„, MAKA...., MAKAPA...., KA..-AN, PALA...."
May mga adhetibong gipasiunhan sa "ma..„", samah
sa: "matam-is, mapulah, maputi, maanindot". Labih ti-
ngaling maayoh nga ingnon lang silang: "tam-is, pulah,
puti, nindot" — aron kalikayan ang kalibog; may mga
panglihok man gud nga gipasiunhan usab sa "ma....".
Basahah ang Uluhan XI.
Laing mga adhetibo nga nagdalah sa "maka... ." nga
gisumpay sa dugukan kansang unang silaba gisubli. Ex.
gr.: "makalilisang, makalilibog, makabibihag, makabu-
bungog, makabubuhong, makauulaw." Ang mga Tagalog
nanggamit sa "naka.... ning higayonah. Sa akong panan-
aw labing maayoh ang ato; kay sumala gani ni Dr. Pa-
nganiban (o. c, p. 66) ang "naka...." sa Tinagalog ilha-
nan man sa buhat nga nahuman na suhd sa usah ka
panahong miagih na. Uyon akoh nianang pagsabutah;
ug sa ingon daw salikwaut ang "nakatawa" nga nagpa-
sabtit sa usah ka "kataw-anan", kay kinih laging pulu-
ngah malantawon sa umaabut, dili sa miagih.
Busah labing maayoh ang "maka...." ning higayonah.
Ang pagsubli sa unang silaba, T sumala sa Uluhan XXI,
nagpasabut sa nabatasan o sinubli nga kalibokan. Sa
ingon niana, ang "makalilibog" nagpalutaw sa larawan
sa usah ka butang nga daw nag-ulpot-ulpot pagbalik
aron paghatag ug kalibog sa oloh. Samarag saysay ang
ubang mga panig-ingnan.
Ang kahulugan sa "makapa ..." gihisgutan na didtoh
240 ADHETIBO UL. XXI M
sa Uluhan XII; ug busah masayon nang sabton ang:
"makapalimbawut, makapakurug, makapahadlok, maka-
pakuyaw".
Ang kahulugan sa "ka....dn" mapu-pu gikan sa mga
Uluhan XI ug XX, ug sa ing6n niana, siyah nagpailah
sa "butang" patungnan sa makadaghan sa kalihokan o
hiyas nga gipailah sa dugukang gilanggikitan.
Ex. gr.: "kataw-anan, kalibogan, kahadlokan, kalisa-
ngan, kapikalan"; — silah nagpasabut sa "butang" masub-
sub patungnan sa lihok o kahimtang gitawag: "katawah,
libog, hadlok, lisang, pikal."
Gikan sa Uluhan XIII masabut nato ang kahulugan
sa "pala"~~, nga nagpailah nga ang hitungnan niyah may
kahiligan ngadtoh sa Busah ang "palahubog, palaaway
ug palautang" nagpasabtit sa tawong magustoon sa pag-
huboghubog, sa pag-away ug sa pag-utang. Diriyut ra
kining mga pulungah. Silah mahimong sulaton, kinuhaan
sa "la", ning paagihah: "pahubog, paaway, pautang";
— ug maoh gihapog kahulugan. Lahi silah sa: "paliubog,
paaway, pautang"— nga nagkahulugag: "dili mosupak nga"
hubgon, awayon, utangan. Ingon sa himatikdan, nabalhin
ang dapit nga nahimutangan sa ilang mga asento.
ULUHAN XXIV
ANG MGA ADBERBYO
'Gitawag "adberbyo" ang pulung nga maghatag ug
pangbolok sa usah ka berbo; o sa usah ka maghihiyas
ingon sa adhetibo, laing adberbyo, ug mga pulung sibo
kanilah. Siyah gikan sa "ad-verbum", nga sa ato pa,
"ngadtoh sa berbo."
Sanglit ang kalihokan sa usah ka berbo ug ang ka-
himtang gipanghiyas mahitabo man diha (1) sa usah ka
butang o dapit, (2) suhd sa panahon, ug (3) pinaagih
niinih o niadtoh nga pagkahimoh, — ang mga adberbyo
mabahin sa totoloh: (1) ang sa mga dapit, (2) sa panah6n,
ug (3) sa paagih.
Dunah kitay mga adberbyo sa dapit, ex.gr. : "dinhih,
dinha, didtoh; asah, hain, diin". Dunah upud kitay sa
panahon, ingon sar "karon, ugma, damlag, unya." Apan
wala kitay tinuud nga adberbyo &a paagih; ang atong
gigamit nga sibo kanilah, mga dagway sa berbo. Ex.gr.:
"kinalit, dinali, pag-ayoh, kusug. Pag-ayoh dinhag tindug;
pagbuhat pag-ayoh; kustig ug dagan, dagan ug kusug."
Kon atong susihon kining mga panig-ingnanah, atong
mailah nga dunah kitay mga adberbyo nga nakaambit
sa mga pulung dugukan; ingon sa mga adberbyo sa paagih.
Ug may mga nakaambit sa mga igkukuyug; samah sa
mga adberbyo sa dapit ug sa panahon. Apan kinih usab
silah mahimong mga dugukan.Ex.gr.: "Nahadiindiin silag
dagan; iasah kana ninyoh; giugma-ugma lang akoh nimoh;
madinhih kun madidtoh, dili magsapayan kanako." Sulayih
konoh ang where, when sa Iningles,— kon mahimoh ba
silang gamitong berbo. Kining kahimtangah sa atong mga
adberbyo makahatag nato ug laing katarungan, nganoh
nga dili nato sundon ang binahinan sa mga Oropanhon,
dinha sa ilang parts of speeeh. ^Hain man ang adberbyo
242 ADBERBYO UL. XXIV
diha sa "kusiig ug dagan, dagan ug kusug; pag-sultih
pag-ayoh, pag-ayoh pagsultih? ^Ang kusug, o ang dagan?
<,ang pagsultih, o ang pag-ayoh? ^Dili ba labipang ma-
ayoh nga ingnon lang silah nga mga pulung dugukan? Ug
^nga ang mga adberbyong lunsayng igkukuyug, nga mga
igkukuyug?
Ug ^unsah diay itawag sa atong mga magsusulat ni-
anang "lig" sa "kusug ug dagan"? ^Ang "y" ba siyah
sa Kinatsila kun and sa Iningles? ^Sayup ba siyah nga
pagkagamitah? ^Nganong sayup man?
Alang sa pinobre kong pangisip, ang "ug" dinhih ning
higayonah tugbang gayud sa "oth" sa mga Ebreyo, nga
gitawag signum accusativivi kun "timaan sa hitungnan
sa kalihokan." Basahah ang Uluhan XXII. Busah sa pag-
ingon: "kusiig lig dagan", buiit ipasabut nga ang "da-
gan" ma6y patungnan sa "kusug"; ug sa ingon niana,
ang "dagan" ipapalagsik, ipakusug. Sa pag-ingon usab:
"dagan tig kusug", buut ipahayag nga ang "kusug" maoy
pagtungnan sa "dagan"; ug busah nianang pagkasultihah
gipailah nga ang "kusug" ipahiyas sa "dagan." Sa ing6n
niana, ang sangputanan sa duha (dagan ug kusug, kusug
ug dagan) maorah.
"ASAH, HAIN, DIIN"
Silah maoy atong hubad sa where nga iningles, o
sa donde nga kinatsila. Ug may tagsatagsah silah ka
kagamitan dinhih sa mga Sugbuanon. Kinih maoy akong
hisgutan dinhih.
Kon ang kalihokan o kahimtang nga ipahitabo suhd
sa usah ka dapit, umaabut, - ang gamiton aron pagpat
ngutanah bahin sa ma6ng dapit, "asah." Ex. gr.: "^Asah
kinih nako ibutang? ^Asah siyah paingon? ^Asah silah
magdula?"
Kon- ugaling ang kalihokan o kahimtang naah pa sa
usah ka dapit, presente pa, - ang gamiton aron pagpa-
kisayud bahin sa ma6ng dapit, "hain." Ex. gr. : "^Hain
siyah karon? ^Hain ang sunug? ^Hain man ang lumba-
UL. XXIV ADBERBYO 243
anan sa kabayo? ^Hain magpuyu si Tomas?" Ug ayaw
ikahibulung ang "mag...." dinhih, kay kinih pangutanah
aron pagpakisayud; ug busah ang iglalanggikit nga gamiton,
ang sa umaabut, sumala sa saysay didtoh sa Uluhan XII.
Kon ang kalihokan o kahimtang miagih na sa usah
ka dapit, - ang gamiton arewi pagpakisayud bahin sa maoiig
dapit, "diin". Ex. gr.: "<,Diin malunud ang iyang sakayan
kagahapon? &Diin matawoh si Hantoy? ^Diin silah mag-
sinumbagay?"
Magamit usab silah bisag dili sa pagpangutanah-
Aniah: "Asah na siyah mosumbong (sa ato pa, dili mo-
sumbong): hain gani ang kalayoh, tuah usab ang asoh.
ambut lag diin kadtoh nako ibutang." Ug bisag dili pa-
ngutanah, apan kon gipasabut gihapon nga ang nagsultih
wala pa masayud, ang iglalanggikit nga gamiton maoh gih|L-
pon ang sa umaabut, samah diha sa panig-ingnan. Apan kon
gipasabut nga hisayran nang daan ang gihisgutan, ang
iglalanggikit nga gamiton maoh ang sa miagih o sa gihi-
moh pa. Aniah: "Kinih maoh ang dapit diin gisunug ko
ang iyang senina."
"DINMH, DINHA, DIDTOH"
Silah mga adberbyo sa dapit gihapon. Ang "dinhih"
alang sa duul gayud sa nagsultih, ang "dinhd" alang sa
duul sa gisultihan, ug ang "didtoh" alang sa layo kani-
iang duha.
Samarah usab ang bahin sa igtutudlo: "kinih, kana,
kadtoh." Ang "kimh" alang sa pagtudlo sa butang nga
naah duul sa nagsultih o nagtudlo; ang "kand" ngadtoh
sa butang duui sa gitudloan ug ang "kadtoh" sa butang
lay6 kanilang duha.
Aniay lain nga samah gihapon kanilag kalainan ba-
hin sa gilay-on sa usah ka kahimtang ngadtoh sa nagsultih,
ngadtoh sa gisultihan, o kaniiang duha.
(1) nganhih, nganha, ngadtoh;
(2) anhih, anha, adtoh;
(3) niah, naah, tuah; ug
(4) niinih, niana, niadtoh.
ULUHAN XXV
ANG MGA PULUNG LANGYAW
Duhd ka Bahad
Bahin sa pagdawat ug paggamit diha. sa Sinugbua-
non ug mga pulung langyaw, angay gayud likayan ang
duha ka bahad nga nanagkaatbang: (1) ang sa mga tawoh
nga kutub sa mahimoh dili buut modawat ni mogamit
ug mga pulung langyaw, ug (2) ang sa mga tawoh nga
naghingapin ra ang gusto sa paggamit sa maong mga
pulung.
Dili maayong sundon ang nahaunah, kay sayud kitah
nga walay tawoh nga igo gayud suhd sa iyang kauga-
ljfigon, nga dili na lang siyah magkinahanglan sa uban.
Pagbuut sa Magbubuhat nga kitah magtinabangay. Ang
usag usah mokusug pag-uswag, kon kihing pagtinaba-
ngay tagaag igong luna ug pagtagad,
Palandongag pilah ray mahimoh sa tawoh, kon siyah
rang usah ang mag-atiman sa tanan niyang gikinahang-
lan sukad sa pagsugud sa adlaw hangtud sa pagkata-
pus. Nga siyah ang maghabul ug magtahi sa iyang bis-
tihon, siyah ang magtanum ug ang mag-anih sa iyang
kan-onon, siyah ang magluto, magsukad ug magsilbe sa
iyang kaugalingon. Siyay manilhig, mangahoy, magtim-
ba. Siyay maghimoh sa daghan pa kaayong mga bulu-
hatori sa matag-adlaw. Makatuwaw ka tingalih nga kana
dili mahimoh; nga ang tawoh nagkinahanglan gayud sa
panabang sa iyang isigkatawoh. "Walay tawong nagpuyu
alang sa iyang kaugalingon", mattid pa ni San Pablo.
Kon kana tinuud mahitungud sa tagsatagsah ka mga
tawoh, tinuud gihapon siyah mahitungud sa mga nasud.
Ang usah nagkinahanglan sa usah. Ang ilang pag-abagay
makapakusug sa ilang pag-uswag. Ang kaagih sa mga na-
UL. XXV PULUNG LANGYAW 245
sud, karaan ug bag-oh, nagmatuud ning kahimtangah.
Kining duha ka kamatuuran, ang bahin sa tagsatag-
sah ka tawoh ug ang bahin sa mga nasud, maoy naka-
pahimoh sa panaw ug patigayon dinha sa kanasuran. Ug
dinha sa ilang masubsub nga pagbinayloayg mga mang-
gad, nahilakip usab ang pag-inambitay sa mga huna-hu-
na, — pagbinayloay ug pag-inambitay nga misangko ug mo-
sangko diha sa paghinulamayg mga pulung gikan sa usag
usah, mga pulung nga kinahanglang gamiton aron sa
pagpadayag sa ilang tagsatagsah ka mga huna-huna.
Kining binayloay sa mga huna-huna ug sa mga pu-
lung dinha sa mga nasud, maoy matuud nga nakaingon
nga walay bisag usah na lamang ka nasud nga maka-
paare sa tinuuray nga siyah igo na gayud dinha suhd
sa iyang kaugalingon ug nga ang iyang mga pulung lun-
say gayud nga iyah, hawa sa bisag uhsang sag61 nga
langyaw. Wala, walay bisag usah na lamang. Ang Kinat-
sila, Iningl6s, Prans^s, Inaleman, Linatin, Griyego ug uban
pa ♦dunah gayuy sambog nga mga pulung iangyaw.
Busah dili makatarunganon ang paninguha sa bahad
nga dili buut tg langyaw; kay kana supak sa kaagih ug
sa kinaiyah sa mga tawoh ug sa mga nasud, ug busah
supak hangtud sa mga pinulungan.
Ang ikaduha nga bahad nasayup usab; kay ang hi-
labihang kadasig sa paggamit ug mga pulung langyaw,
mosangput man sa paghigugmah dili lamang ,sa pinulungan
nga langyaw, kongdili hangtud gayud sa ilang batasan,
huna-huna, ug sa ma6h pa gayud nga nasud. Ug sa
ingon niana, sa hinayhinay mahibatonan niadtong hila-
bihan ka maawaton, ang gitawag karon sa kabag-ohan
ug inferiority complex bahin sa iyang kaugalingon nga
nasud.
Dili maayoh nga kinih mahitabo dinhih kanato; kay
gikinahanglan nga magbaton kitag matuud nga pagma-
hal sa atong nasud, sa atong nasudnon nga mga batasan
ug pinulungan. U'g kinih mawala gikan sa hilabihang
.246 PULUNG LANGYAW UL. XXV
kadasig ug pagmahal sa langyaw.
Ang Matuud nga Panghuna-huna
Maingon nga ang birtud naah man mahimutang sa
kasarangan, ingon usab ang angay tang buhaton bahin ning
mga pulung langyaw. Dili ang pagpalabig ayad kanilah,
ug dili usab ang pagpalabig agap kanilah. Ang matuud
ug maayoh nga paagih naah sa tunga-tunga.
Sa laing pagkasultih, nga sagupon ug gamiton sa
atong mga magsusulat ug sa atong mga diksyonaryo ang
mga pulung langyaw nga gisagup na ug gigamit na sa
kadaghanan sa atong mga Isigkabisaya. Kay ang dakung
tuyu sa pulung maoh ang pagpadayag ug pagpasabut
sa atong mga huna-huna; ug ang mga pulung langyaw
nga nasabut ug gigamit na sa kadaghanan nakatuman
gayud ning dakung tuyu sa pagsultih. Busah gamiton ta •
silah. Mga panig-ingnan ning mga pulungah: "bangko,
lamisa, Misa, pan, kutsara, trapo, bino, tren, trak, tinta,
papel, sobre, selyo."
Sagupon ta usab ang mga ngalan sa mga butang
nagama o namugna sa nagkalainlaing sangah sa syensya,
kay kining paagihah makatabang paghatag kasay6n dinha
sa pagsabut nato sa sinulat sa mga tawong manggiala-
mon sa laing nasud; ug ingon man kanilah bahin sa
atong mga sinulat. Labut pa, wala kitah nianang mga
pulungah dinhih sa atong kapulungnan, ug ang pagsa-
gup ta kanilah labing masayon kay sa pagmugnag mga
bag-ong pulung. Lagmit ra ba sa mga madasigong mag-
mumugnag mga bag-ong pulung nga dili sinati sa maong
mga syensya; ug ang sangputanan nga hubad lagmit
usab kataw-anan. Ex.gr.: "kondenser, transpormer, dayn,
gramo, eter."
Labut pa gayud, kanang mga pulungah dili iyah sa
usah ka nasud lamang, kongdili sa daghang mga nasud
ug sa mga makinaadmanon sa nagkalainlaing dapit; ug
sa ingon niana, kining pagsagupah maoy usah ka pag-
pakigtipon nato sa katilingban sa mga pinulungang maalam
UL. XXV PULUNG LANGYAW 247
sa tibuuk kalibutan.
Dili kinih sabton nga gidasig ang pagsagup lang dayon
sa mga pulung langyaw nga syentipiko. Dili. Kon dunah
ugaling kitay atong pulung bahin sa gihisgutan nang mga
butang, maayong gamiton ang ato.
Mahitungud sa mga termin6 sa Pilosopiya ug sa pa-
matasan, labinah sa mga labing mahinungdahon, nagtooh
akoh nga dunah kitay ato; kay kanang mga pulungah
nagsandig man sa kinaiyah, ug ang kinaiyah sa tawoh
samah diha sa tanang dapit sa kalibutan. Busah masay6ng
sabton nga dinhih usab kanato niah kanang mga dagku
ug iintunganayng mga huna-huna, ug ingon man ang mga
pulung nga nagpadayag kanilah.
Ang dyutayng kakugih ug paningkamut malagmit ganti-
han sa kakaplagan kanilah; dili hinoon sa mga pulung nga
hingpit nang pagkagama, kongdili sa ilang mga gamut.
Giingon ko kinih kay sanglit wala pa kaayoh molambo
dinhih kanato ang kinaadmang pilosoponhon ug pamata-
sanon suhd sa saput sa atong kaugaiingong Dila,— kanang
mga pulungah igkita dinhih sa atong kapulungnan dinha
sa kahimtang sa binhi o sa gamut; in radiee matud
pa sa mga Eskolastiko.
Ang Paggamdg mga Bag-ong Pulung
Ang paghisgut sa Pilosopiya ug sa Pamatasan naka-
pahinumdum kanako sa batasan sa pipilah sa paggamag
mga bag-ong pulung. Dili ako supak sa makasaranganong
paggamit ning buhatah. Ang laing mga pinulungan dunay
mga pulung ginama lang usab sa mga magsusulat, ug
walay malig-ong katarungan, nganoh nga dinhih kanato
dili siyah angayng himoon. Ang mga diksyonaryo maka-
pakita dayon ug daghang mga pulung dinugtong gikan
sa uban. Niay mga panig-ingnan: "ateyo, pilosopiya, te-
legrama, mikroskopyo, biyograpiya".
Kana bahin sa mga pulung sa mga nasud. Ang ato
usab nga mga ginikanan kaniadtoh nanggama upud ug
mga pulung pina,agih sa agid-agid nga pagpangdug-
248 PULUNG LANGYAW UL. XXV
tong. Niay mga panig-ingnan:
"bugtaw' — nga daw (a)bug (an) taw.
"busaug" — (u)bus sa saw u g.
"butho" — (a)biit (gu)ho.
"butyag" — abiit yagyag.
"lungkab" — lung(ag) (o)kab.
"pusdak" — puspus dakdak.
"pusgay" — puspus kagay.
"sakgaw" — sakut agaw, kun sakmit agaw.
"sagunting" — samag gunting,
"sagabay" — sagad abay.
"saphig" — sap6h kahig.
"sugyut" — sugu dyutay.
Dinha sa itaas makita nato ang lainlaing paagih sa
pagpangdugtong. Dunay mga unang silabang gidugtong,
dunay mga ulahih, dunay unah ug ulahing silaba nga
gisumpay, dunay tibuuk nga pulung nga gipataptag usah
ka silaba sa laing pulung. Pulus silah mga karaan; way
bag-oh dinha kanilah. Busah karaan na diay kanang
urugah.
Ug kon gihimoh na kana siyah sa atong mga kati-
gulangan, ^nganong dili man nato kar6n himoon? 06h,
himoon ta; apan nga ipasubay ta siyah kanunay sa mga
dagkung lagda sa atong pinulungan, ug nga sa kanunay
naah unta siyah sa kasarangan. Kay ang pagpatuyang
ug gama makapailah usahay sa tawong tapulan, nga
dili buiit magbudlay pagpangita sa niah na nato nga daan;
o makapasabut ba hinoon sa kakulang sa inandam nga
kahibaloh alang sa mahan-ayong pagsusih dinha sa atong
kapulungnan niadong matuud nga gamut bahin sa huna-
hunang buut ipadayag.
Ang "tanlag", pananglitan, maoy gigama sa uban nga
tugbang o hubad konoh sa konsyensya. Ug ang konsyensya
sa Kinatsila ug sa Linatin dunay duha ka dakung ka-
hulugan.(l) Ang gahiim dinhih kanato nga makapahimoh
nga kitah mamasayud sa kalihokan sa atong kalag (kon^-
syensya sikolohika) Pananglit, akoh nasayud nga kar6n».
karon akoh nagsulat. (2) Ang hukum sa atong katarungan
bahin sa atong nabuhat na, maayoh ba siyah kun dautan,
UL. XXV PULUNG LANGYAW 249
dalaygon kun talamayon; o bahin sa atong pagabuhaton
kay maayoh, kun pagalikayan kay dautan (konsyensya
moral).
Paminaw ko, ang "tanlag" wala mahatukma sa bisag
usah na lang nianang duha sa itaas, ug busah dili siyah
maayong hubad sa konsyensya. Ang "tanlag" gikan konoh
sa "salabutan sa ka/dp-"' Daghan siyag kahulugan, apan
walay mausang tukma sa konsyensya. Aniah: (1) Salabutan
nga iyah sa kalag, — ug kinih dili konsyensya, intendimyento
tingalih. (2) Salabutan o kasayranan bahin sa kalag, — dili
gihapon konsyensya, sikolohiya kaha. (3) Salabutan alang
sa kalag, — nga dili gihapon konsyensya, daw moral tinga-
lih. (4) Salabutang gikan sa kalag, ug uban pang matagik
sa magbabasah, ug dili rnotungha diha kanilah ang kon-
syensya.
Apan i,nganong magbudlay pa man kitah? Diha sa
atong mga pulung daan naay sibo sa konsyensya. Dunah
kitay: matngon. Malagmit kitang moingon: "Akoh naka-
matngon sa akong gibuhat. (/ am eonseious of what I am
doing.) Busah ang "matngon" sibo ug gamut sa eonseious
nga gikan sa eonseienee ang gipu-puan sa pulung "kon-
syensya". Tungud niinih makaingon kitah nga ang "kamat-
ngonan" — maoy konsyensya sikolohika; ug ang "kapamat-
ngonan" — konsyensya moral. Ug masayong sabton.
Ang Gidaghanbn sa mga Pulung Langyaw
Lisud bana-banaon ang gidaghanon sa mga pulung
langyaw dinhih sa Sinugbuanon. Ang atong mga diksyo-
naryo wala maghatag ug mga ilhanan ug hain niadtong
mga pulung nasulud kanilah ang mga langyaw kun lang-
yaw bag kagikanan. Wala pud akoy hisayrang basahon,
Iningles, Kinatsila kun Sinugbuan6n ba siyah, nga nag-
ihap ning mga pulung atong hinulaman. Ambut lang ka-
ha kon dunah ba ang Tinagalog.
Apan mabana-bana ta ang ilang kamahinungdanon,
kon sud-ongon nato ang nagkalainlaing sangah sa atong
kinabuhing inusah, katilingbanon ug matinuhuanon. Atong
250
PULUNG LANGYAW
UL. XXV
masusih kon midagsang ba silah. Kining dyutay kong
pagtoon maoh lamay pag-ablig' dalan alang sa mga ma-
kugihon tang mga magsusulat aron ilang sugdan pagtoon
ug pag-ihap ang nautang nato nga mga pulung gikan
sa laing mga nasud.
Sa Tsina dunah kitay nahulaman. Ang "mikih, mis-
wah, tanghon, hupya" maoy pipilah kanilah. Sa mga na-
sud nga kasikbit, dunah kitay "gasah, ayah, amah, koprah,
nipah" ug uban pa. Sa mga Amerikano naay mga "bas-
ket, late, sir".
Apan ang buut ko tun-an dinhih ug makadyut
maoh ang atong mga gihulaman gikan sa mga Katsila.
Ang ilang pagpuyu suhd sa PiHpinas ug kapin sa toloh
ka gatus ka tuig makapatooh nga daghan gayud kitag
nahulaman gikan sa Espanya. Aniay diriyut nga akong
nasiksik:
Balay ug iyang mga
bahin:
kalbalyete
bentana
pultahan
sirah
marko
trabisanyo
bigah
koridiso
tabla
bisagra
tomilyo
yawe
trangka
perno
tsapa
punta
kanto
kosina
kwarto
salah
salon
kayda
balk6n
komidor
patyo
pasilyo
alkoba
entreswelo
kasilyas
banyo
paril
haiigih
tisa
pinsa
Kasangkapan sa balay:
plato
kutsara
kutsarita
estante
yelo
martilyo
kutsaron
sopera
bandihado
1 abridor
swelas
triboson
tened6r
kutsilyo
baso
! kopa
serbilyeta
bino
korta
lamisa
bangko
silya, siya
taborete
pasistor
parador
kubiyertos
frutera
tasa
mant^l
kortina
trapo
latah
laton
alhibe
tarro
rigador
balde
singk
alambre
UL, XXV
PULUNG LANGYAW
Kan-onon sa matag-adlaw:
pan
torta
manteka
tsoriso
gisantes
garbansos
atsara
putsero
prito
dulse
konserba
empanada
kaldereta
sopa
kaldo
polboron
presyosa
ohaldres
ensalada
tortilya
ham6n
inasal
mantikilya
kiso
kisiyo
karne
ripolyo
meryenda
biskutso
sorbite
gisado
asado
relyeno
Ang tugkaran may:
lagwerta
koral
mostasa
letsugas
tsilih
tamates
rabanos
siboyas
ahos
iro
baka
karnero
kabayo
rinda
bosal
hinete
suta
pletsa
karwahe
tartana
kotse
engansa
gwarnisyon
asusenas
rosas
girnalda
rosal
estribo
karomata
kwadra
bokado
karitelya
kariton
Mga Saput ug kauban:
biste
karsones
amerikana
trahe
terno
bolsa
manggas
punyos
kamisadentro
bast6n
ligas
tapis
korbata
simpin
tsaliko
inalba
sapin
medyas
hilo
enkahe
puntiyas
torsido
tiras
pliges
kwelyo
panyo
polbos
pintal
brutsa
agwah
ariyos
alahas
bolda
reloh
orasan
oras
minuto
segundo
pulseras
Mga kaipon ug kailah:
papah
mamah
mutsatso
tiyo
tiya
iyo
iya
uyoan
iyaan
lolo
lola
byudo
kosinera
labandera
labah
agwada
agwad6r
barbero
sapatero
sastre
padrino
bangkero
kotsero
masyador
maestro
estudyante
kolehyala
aktor
pyad6r
hepe
251
252
PULUNG LANGYAW
UL. XXV
Hinagiban ug ubang
kasangkapan:
espada
matsite
punyal
balah
pusil
kany6n
pistola
rebolber
tangke
heraminta
porras
kotamayah
eskopeta
barra
pikoh
polbora
atsah
balsah
kitara
alpa
plawta
klarinete
bahoh
bombo
trompeta
bandorya
sista
lira
byolin
pyano
silindron
arko
Koldas
dinamita
asiro
bronse
Ang atong isigkatawoh tawgon ta usahayg:
amigo
kontra
baston
grasyoso
simpatik6
yano
pino
primo
mistiso
bilyako
sensilyo
traid6r
garboso
pilyo
maldito
tonto
lokoh
susyo
gwapo
patsada
pusturawoh
osyoso
asyos
pormal
sekoh
listo
piste
salbahes
punyetiro
sirbisyal
pluho
pugoso
motaon, mota
limpyo
pwerte
husto
kargador
agwador
estapad6r
Sagolsagol:
templa
pusta
kobra
bigote
antiparra
antyohos
seguro
ergo
entonsis
kadena
list6n
medalya
porbida
porbisto
lwego
agwah
gwantes
barbas
ambih
pwes
adyos
debuynas
demalas
swerte
porlotanto
barato
buyno
grado
gradas
eksamen
kobrador
ransyo
pasoh
ahente
presentar
opreser
prenda
interes
ahensya
Sulud sa usah ka bu
hatanan, igkita ang:
opisina
pap e l
lapis
tinta
tintirohan
pluma
sikante
sobre
selyo
kontrato
testamento
areglo
makinilya
almanake
kalendaryo
kwadro
estampa
retrato
plorero
plumero
biido
UL. XXV
PULUNG LANGYAW
253
botaka
sopa
petsa
kwenta
Sa nagkalainlaing
dapit may:
merkado
( limpyabotas
kalye
pasilyo
sine
teyatro
plataporaia
tindah
tindero
parada
kwarta
baleh
Sa kagamhanan:
munisipyo
polis
eskribyente
sekretaryo
presidente
gobernad6r
hwes
tribunal
abogado
enhinyero
probar
pruybas
abiso
multa
permiso
lisensya
preso
resibo
ambulante
sanidad
uniporme
tsapa
kriminal
abswelto
bandera
posas
Iinya
hiro
bista
sentensya
ronda
balota
orden
aresto
syudad
probinsya
agwasil
tinyente
Bahin sa pangyuta
:
seny6r
asyenda
daro
surko
panega
gantang
puntah
kotsetsa
enkargado
pyado
trapitse
trapitsero
semento
depensa
punto
asukar
Sa panakayan:
barko
lantsa
rimo
angkla
timonel
kapitan
boteh .
piloto
kompas
kable
kamarote
makina
prowa
popa
aseyte
pugon
salbabida
kargah
pakete
kargad6r
koreyo
dramahan
tindahan
bola
bilih
hepe
tesorero
piskal
karsel
trabahador
testigos
pina
giya
konseho
konsehal
gorra
puntwal
opisyal
mamamag6h
libre
eleksy6n
aransel
sityo
hunta
asenderp
kamarin
sawpan
abonoh
puntoh
anibai
tangke
sako
biios
gromite
patr6n
mayordomo
paloh
karbon
kubyerta
kaldera
plete
254
PULUNG LANGYAW
UL. XXV
Mga kalingawan:
drama
sarswela
ensayo
kanto
orkesta
serenata
tel6n
alpombra
pinal
hwego
estokada
eskrima
bayle
paseyo
rigodon
pasadoble
Dinha sa mga "
sundawo" 'naay:
ultimo
kaboh
kombate
tiro
tinyente
kapitan
puntablanko
diskargah
heneral
kompaniya
eskwadra
patrolya
rehimento
martsa
atake
retira
kwarUl
kota
largabista
gwardya
espiya
puntiriya
komedya
konsyerto
akto
salida
patinar
bankah
tirote
tresiyete
sarhento
rapido
koronll
bomba
bataly6n
abante
kampo
salbahan
teleskopyo
serbisyo
hwes de kutsilyo
Sanglit ang mga Katsila mga "relihyoso" man, atong
mapaabut nga bahin sa Tinuhuan mikatap gayud ang mga
pulung nga nadawat nato gikan kanilah. Hangtud ang
atong "pangadye" gikan tingalih kanilah. Didtoh sa una-
han ako nang gipakita nga ang "pang-kawat, pang-kusi
pang-kilat", kon dalion paglitok mamahimong "pangawat,
pangusi, pangilat". Busah ang "pangadye" gikan diay sa
"pang-kadye". Sa ingon niana, ang pangadye" maoy
pagpatunung ngadtoh sa "Di6s", nga maorah usab ang
kahulagan sa "oraeion, prayer".
Ang "pangilabah" gikan tingalih sa "pang-alabah", ug
sa ingon niana maoh siyay pag-ampo sa padalayeg (alabar).
Niay mga lining-ong lista :
Mga basah6n ug kalihokang matinuhuanon :
Biblya ritwal Misal
Daang Testamento propisiya pontipikal
Bag.ong Testamento seremonyas kantada
Ebanhelyo Epistola Misa
nobena Trisahyo nobenaryo
solemne resada rito
katesismo doktrina kartilya
pirma kompisal odyo (olyo)
kasal rosaryo orasyon
bendita eksorsismo maldisy6n
UL. XXV
PULUNG LANGYAW
E55
Mga ngalan ug mga
butang:
Dios
pari
arkanhel
serapin
sakristan
akolito
apostol^s
propeta
impyerno
almas
purgatoryo
animas
personas
krus
Santokristo
SantakruS
Santo Papa
Kardenal
koadyutdr
kant6r %
Ubang hiyas, butang
uk. kalihokan :
pasyensya
agwanta
limos
pangurds
perd6n
penitensya
tagasanto
reiiegado
indulhensya
bula
santo
birhen
kwaresma
adbyento
inosente
glorya
introwito
kanon
konsagrasyon
bendisyon
ora santa
bihilya
alba
kalis
kapa
kupon
kapilya
portera
sakripisyo
estampita
sintas
senyal
bodas
arhas
kampana
kampanilya
organo
kandela
kandelabro
kandelero
Santisimo
Seny6r
Reyna
bisper^s
estola
belo
manipulo
palya
aranyas
pantalya
responso
rekiyem
tumulo
tumba
destino
kansy6n
bakulo
mitra
rokete
sobrepely^s
asperhes
asetre
trono
komulga
ekskomuny6n
paks
reltkyas
eskandalo
kampanaryo
sakristiya
baptisteryo
kompesonaryo
prosesy6n
pungsy6n
altar
retablo
anhel
kerubin
dyakon6
arkah
kondenado
espirit^
krusipiho
Obispo
Arsobispo
piskal
soberbya
amen
piyal
byata
indulto
martir
pasy6n
kirye
sekreta
entronisasyon
singgulo
kasulya
ostya
sementeryo
eskapularyo
kantik6
sakramento
armonyon
lampani
tabernakul6
Senyora
amito
partida
palyo
eksorto
parse
nitso
santolon
bonite
agwabendita
isopo
komulgatoryo
Agnus Dey
torre
presbiteryo
patente
tarima
kontrisy6n
.UNG LANGYAW
UL. XXV
repike
ruyda
primera
pinal
monumento
insyenso
atril
estandarte
siryal
pend6n
sotana
batah
kurso
pasko
kandelarya
koro
256 I
imahen
remate
absolbihan
insensaryo
karosa
giyon
bal6r
paraiso
Nakita na nimoh, magbabasah, nga mikatap ang mga
pulung langyaw nga Kinatsila o gikan sa Kinatsila dinhih
sa atong sinultihan, gikan sa mga butang ug kalihokan
suhd sa balay hangtud sa mga labing mahal ug sagrado;
gikan sa kinabuhing tinagsah sa matag-adlaw ngadtoh sa
kinabuhing katilingbanon. Dili lamang nikatap, nakatuhup
gayud hangtud sa atong kalag. Kanang mga pulung nahimu-
tang sa itaas nahipus ko silah sulud sa panah6n sa upat
kun limah ka oras lamang. ^Pilah kaha ang tanan, kon
ayuhon ug kugihan gayud silah pag-ihap? Ang pagpulih
kanilah ug mga lunsayng binisaya maoy buhat nga maka-
paangkah niadtong nang-ayad sa mga pulung langyaw.
May usah ka inilang magsusulat, Leigh Hunt, nga
dili buut mogamit sa mga pulung Linatin o gikan sa
Linatin diha sa Iningles; apan diha sa mubung sinulat
niyah mahitungud ning tuyuah, sa wala lang niyah paabu-
tah napilit siyah paggamit ug daghan gayud nga mga
pulung gikan sa Latin. ^Dili ba kaha kinih usab maoy
mahitab6 sa atong mga magsusulat nga samag gusto ni
Mr. Hunt?
ULUHAN XXVI
MGA KATAPUSANG HUNA-HUNA
Mga Hiyas ug mga Apdn
Ang atong Dilang Bisaya takus ikatanding ug ika-
parang sa ubang mga pinulungan, hangtud gani sa mga
Oropanhon. Walay kutih ang atong mga lagda; nakaba-
tog mga lantip nga kalainan dinha sa nagkalainlaing
pangbolok sa iyang mga ighihiyas; nagasubay sa tul-id
nga pangatarungan sukad sa sinugdan hangtud sa kata-
pusan.
Dunay daghang paagih sa pagsultih nga walay tug-
bang diha sa Iningles, Kinatsila, ug hangtud sa Linatin.
Pananglitan, dili mahubad sa sibo kining mosunud: "Ang
hawan tukurag balay; ang mga budbud kan-ih; ang mga
budbud kan-ah; ang mga budbud gikan-an; ang mga bud-
bud gikaon, kan-on". Himoah gayud nga suheto sa imong
hubad ang "hawan, ug ang mga budbud;" ug way du-
haduhah, abuton ka ug hilabihang kalistid. Ug dunah
pay daghan nga igkita didtoh sa unahang mga uluhan,
nga walay tugbang dinha sa mga Oropanhon. Ug kitah
dunah ganiy tugbang sa paaging "tunga-tunga" sa mga
Griyego, ug sa tanang modos sa mga Ebreyo.
Ang Tinagalog, ang gipasibantug nga maoy labing
hingpit sa mga pinulungan dinhih sa Pilipinas, wala ma-
kabintaha sa Binisaya. Ang basahong National Language
Grammar ni ViUa — Panganiban — Reyes, makapakita niinih.
Hapit ang tanan nilang paagih sa pagsultih dunay tug-
bang dinhih sa ato.
Ang Binisaya hinoon nakabintaha gayud sa Tinaga-
log. Dunah kitay 3,700 ka iglalanggikit, ug ang basahon
ni Dr. Panganiban naglista lamag 57. Katugutan ta nga
may uban kaha nga wala ikalistah; tingalig dunah silay
200, apan malisud nga apason kanang biya nga kapin
258 KATAPUSANG HUNA-HUNA UL. XXVI
sa toloh ka liboh. Ang National Language nanganawka-
naw gayud sa likud sa pobre tang Dilang Bisaya. Du-
nah kitay mokabat sa 600 ka dagway sa imperatibo nga
napunduk sa 7 ka matang; ug dayag nga ang Tinaga-
log wala niana. 57 kun 200 ra man gani ang ilang mga
iglalanggikit; labut pa ang ilang imperatibo paribas ko-
nog porma sa inpinitibo sumala ni Dr. Panganiban, o.
c, p. 102, ug busah labing diriyut.
Wala silah, pananglitan, sa atong: "mo...., mi...., ni....,
gi.— , gina...., ....anay, .... ay, ....anan onon, ....6n, ...on,
— ah", ug uban pang daghan nga makita didtoh sa La-
raw sa Uluhan X. Busah wala silay linaing mga dag-
way nga nagpailag batasan, kahiligan, kusug mapiliton»
lihok nga minaut, ete. .
Sa laktud nga pagkasultih, ang atong pinulungan
nagpailah nga ang unah tang mga ginikanan may igong
kaalam, ug dili mga loog, kay ang loog dili makahi-
moh paggama ning hapsay, tin-aw ug lantip nga mga
lagda.
Agig paghatag usah ka dinaklit ug hinugpong nga
saysay bahin sa mga hiyas ug apan sa atong Dila, ibutang
ko dinhih ang m^a gihisgutan na sa unahan, aron ma-
laraw ubus sa usah ka pagtan-aw sa buut masayud ka-
nilah sa ingon:
1. Ang Dilang Bisaya sakup sa mga Madinugtong-
dugtongon, ug sa sangah nga Drauidian niinih.
2. Ang atong Alpabeto atong nahulaman gikan sa
mga Arabe pinaagih sa mga banayng silingan nga tagah
Sumatra, Haba ug Selebes.
3. Ang ato kaniadtoh nga paagih sa pagsulat samah
sa mga Ebreyo; mga konsonante lamang sa sinugdan,
u g sa ulahih nang panahon ang pagga mit sa mga bokal.
4. May mga konsonante kitah, nga may pagkabo-
kal;— ang "w" ug ang "y"; tingalih usab ang "h"; ug
tingalih pa gayud nga dunah kitay daw kabilin sa aleph
sa mga Ebreyo, ug Arabe. Kon matinuud kinih, matug-
UL. XXV! KATAPUSANG HUNA-HUNA 259
bang gayud ang ato sa mga semibokal nga Ebreyo: yod,
vau, he, aleph.
5. Samah gihapon sa mga Ebreyo, kitah may toloh
lamang ka bokal nga sinugdanan: a, i, u.
6. Ingon usab, ang atong mga dugukan tagutloh ka
konsonante ang kadaghanan; usahay tagup-at.
7. Samah upud sa mga Ebreyo, ang atong mga du-
gukan, kon dili man ugaling mga berbo, mahimong ga-
miton ingog mga berbo.
8. Ang atong "ug" tugbang sa Ebreyo nga
"oth, u"; ug. hangtud gani nga may ubay-ubayng mga
iglalanggikit nga nagkasibo.
9. Apan ang labing importante maoh ang pagka*
tukma sa mga panahon sa atong mga berbo ug sa Eb-
reyo; duha ra, ang: Perpekto ug Imperpekto. Tingalig
tinuud usab kinih diha sa laing Dila sa Pilipinas.
10. Tumbas sa pagkamahinungdanon maoh ang pagka-
tukma sa ilang pangatarungan nianang pagbahin sa mga
panahon. Lahi sa mga Oropanhon nga naah ipasukad sa
butang gayud (obhetibo), ang ato naah sa panghuna-huna
sa naghisgut (subhetibo).
11. Human masabut ang kahulugan ug ang paagih
sa atong pagpangdugtongdugtong, masayon na Jiaayong
sabton ang tibuuk tang gramatika.
12. Gusto kitang mogamit sa pasiboh. Ang lista sa
Uluhah X nagmatuud niinih. Daghag dagway silah ug
katingad-an tungud sa gagmayng kalainan sa pangbolok
nga ilang gipailah.
Kana silah sa punduk sa mga hiyas, ug diha sa pun-
duk sa mga apan, atong mailah kining mosunud:
1. Wala kitay tinuud nga abstrakto. Samah sa Eb-
reyo ang gitawag natog abstrakto, mga eolleetiue nouns
sa pagkatinuud ang kadaghanan ug ang tanan mga konkreto.
Kinih nagpailah nga wala pa kaayoh molambo dinhih ka-
nato ang kinaadmang gitawag Pilosopiya, ug ingon man
ang ubang sangah sa kahibalob. Kay silah malagmit gayud
260 KATAPUSANG HUNA-HUNA Ul_. XXVI
manggamit ug mga pulung nga abstrakto.
2. Lahi sa Latin, dunah lamang kitay totoloh ka kaso;
samah kitah sa mga Ebreyo ug mga Arabe. Ug gitoohan
ko nga, sa pagkatinuud, ang Tinagalog usab may toloh
ra ka kaso.
3. Nihit ra ang mga igkukuyug.
4. May pagkakulang sa kaeksakto, ubus sa pipilah
ka panan-aw, ang atong pinulungan kon itandi sa mga
Dilang Oropanhon. Kinih naggikan tingalih sa hilabihan
rang paghari sa bahing subhetibo dinha sa mga panahon
sa atong berbo, sa kanihit sa mga igkukuyug, ug ning
mosunud:
5. Hapit walay deklenasyon ug konhugasyon.
Mga Sugyut
Ang mga sinulat sa unahan nakapakita kanato nga
ang atong pinulungan nagbatog mga lagda sa pagtagik
sa atong mga pulung. Mga lagda silah nga takus ikatandi
sa ubang mga pinulungan, hangtud gani sa mga Oropan-
hon. Mga lagda nga hapit mga walay eksepsyon. Ning
bahinah layo ra ang Kinatsila, Iningles, ug Linatin. Kay
^kinsay wala kapuyig toon sa ilang mga eksepsyon o sa
mga wala magsubay sa lagda?
Nagkinahanglan lang siyag igong pagtoon; ug ang ma-
kugihon nga may katakus makahimog sulat ug gramatika
nga hapsay ug sayon mahitungtid kaniyah. Ipasidaan ko
hinoon pag-usab nga dili maayoh ang pagpalabig sunud
sa mga gramatikang Oropanhon; kay lahi lagih ang ato
sa ilahah. Lain ang atong mga parts of speeeh kay sa
ilahah. Lahi ang atong mga kaso kay sa ilahah. Lahi
ang atong mga panahon kay sa ilahah. Lain ang atong
mga panglantaw kay sa ilahah. Sa laktud nga pagkasul-
tih, iain ang ilang punduk ug lain ang ato. Nan, 6 n § a "
nong sundon ta man gayud ang ilang gramatika?
Dili kinih sabton nga ipasalikway ko ang tanan sa
ilang gramatika. Layo ra kana; kay sayud akoh nga ang
mga pinulungan sa tibuuk kalibutan dunay mga dagkung
UL. XXVI KATAPUSANG HUNA-HUNA 261
kasamahan nga naah maggikan sa suud gayud nga pa-
agih sa atong mga panghuna-huma. Niadtong mga bahin
nga ang ilah ug ang ato managsamah, mahimoh nga
awaton ang ilah. Ug ^nganong dili? Apan sanglit may
mga pinulungan man nga labipang duul sa ato, - kinih
silah angayan gayud nga labipang tun-an nato kay ni-
adtong ilahah sa mga Oropanhon.
^Unsah kining mga dilaah nga labing duul sa ato?-
Ang Ebreyo, ang Arabe, ug ang nagkalainlaing mga sangah
sa Malayo. Kinih silah angayan gayud nga tun-an sa atong
mga makinaadmanon. Ang pipilah ka kasamahan dinha sa
Ebreyo ug sa atoah, nga gisulayan ko paghisgut didtoh
sa nag-unang mga uluhan makatabang paghatag dyutayng
kahayag alang sa buut mosulat sa atong gramatika ug
diksyonaryo.
Alang ning buhatah kinahanglang dili kalimtan kad-
tong duha ka dakung lagda sa Dilang Ebreyo ug sa
ato; - nga maoh ang mahitungud sa duha ka panahon ug sa
matawag tang prineipio subjetivo bahin sa pag-ilah nato
nianang gihisgutan nang Perpekto ug Imperpekto. Ug usab
nagkinahanglag maayong pagtoon ang gisugyut ko mahi-
tungud sa totoloh nato ka parts of speeeh ug sa totoloh
ka mga kaso nato.
Sanglit ang atong Dila Madinugtongdugtong man, ang
hingpit nga kasayuran mahitungud sa matuud nga ka-
hulugan sa atong mga iglalanggikit, gikinahaaglan gayud
alang sa tuman nga pagsabut kaniyah. Busah may daku
unta nga lunang igahin alang sa mga iglalanggikit dinha
sa atong mga gramatika ug diksyonaryo; luna diin his-
gulan ang lintunganayng kahulugan sa tagsatagsah kanilah,
ug ingon man ang paagih sa pagdugtong kanilah.
Mapuslanon usab alang 'ning buhatah, labinah sa gra-
matika ang mga gihisgutan didtoh sa:
Uluhan II - bahin sa kasamahan sa Ebreyo ug Bisaya;
Ul. IV - bahin sa Asento ug sa katapusan "H";
Ul. VII - bahin sa atong paaggamit sa "UO";
262 KATAPUSANG HUNA-HUNA UL. XXVI
Ul. XI - bahin sa mga sinubli: "nana...., nanga....";
bahin 'sa pagkapotensyal sa "maka....";
Ul. XII - bahin usab sa pagkapotensyal sa "ka...
an";
UL. XIII - ang mahinungdanong kalainan sa: "ma....,
....an, i..„, ....ih, ....on, ....ah";
UL. XVIII - ang Inpinitibo ug ang Abstrakto;
UL. XX - bahin sa ,mga kabalhinan sa paningog.
Mga bungah silah sa hinay nga pagtoon, apan sang-
lit kitah mahuyang ug masalaypon mag salabutan, nag-
pabilin gihapon ang usah ka mapaubsanong duhaduhah.
Kinih maoy hinungdan, nganoh nga silah kinahanglang -
usisahon.
Silah nag-a-blig dalan alang sa uban, ug nag-agdah
sa lain nga nasayud na kanilah, sa pagdason pagtoon
ug pagtugkad, kon kinih mahimoh, sa matuud nilang
kahulugan.
Kon tinuud man ugaling kanang akong mga kata-
rungan ug katin-awan, nagkinahanglan kilah sa pag-usab,
sa pagbag-oh sa atong mga gramatika ug hangtud sa
atong mga diksyonaryo: kay silang mga daan tang mga
gramatika ug diksyonaryo makita man unya nga nag-
sandig sa sukaranan sa lain, daw n^gsul-ob sa dili iyang ,
saput. Busah maorag naghalhal.
Salamat sa Ginooh, gitun-an na dinhih ang kadag-
hanan sa atong mga iglalanggikit. Hinaut pa unta nga
kanang bungah sa kabus kong panlimbasug dili maka-
wang ang tanan. Ikalipay ko hinoon nga silah siksikon,
usisahon pag-ayoh sa atong mga manggialamon.
Kadtong kap-atan ka iglalanggikit nga punuan, nga
nahimutang didtoh sa Uluhan X, labinah gayud ang wa-
loh niiah ka dagkung matang, angay sa usah ka mahi-
nay ug makugihong pagtoon. Ang kadaghanan kanilah
igkita usab sa ubang pinulungan natong Pilipinhon. Ang
may igong kahibaloh makahimoh pagtandi sa ilang ka-
hulugan ug kagamitan dinha sa nagkalainlaing pinulu-
UL. XXVI KATAPUSANG HUNA-HUNA 263
ngan, ug sa ingon niana, gantihan unya siyah ug usah
ka tinuud nga kasayuran sa mga matuud nilang kahu-
lugang lintunganay. Kasayuran kinih nga gikinahanglan
gayud alang sa matuud nga kinaadman bahin sa atong
Dila nga Sugbuanon.
Gitun-an ko silang tanan, ug ang sangputanan niinih,
niah igkita suhd sa kaugalingon nilang dapit o uluhan-
Apan silah maoy pagtoon nga gipasikad lamang sa nag-
kalainlain nilang kagamitan dinhih sa atong pmulungan
ug usahay diha sa Tinagalog ug sa Ebreyo.
Tungud lagih kay maoh may ubus kong pagtooh nga
kining sangputanan sa pagtoon ning maluyahon ug ma-
salaypon nga salabutan, makaablih mag dalan alang sa
uban ug makadanih niadtong nasayud nang daan sa pagpa-
dayon ug toon, gihagoan siyah pagpagula ning dyutayng
basahon.
Ang ato usab nga mga igkukuyug naghulat sa mga
makugihong kamut sa atong mga manggialamon. Dunah
nay diriyut nga gisulayan ko pagtoon, ug nga igkita suhd
ning basahonah; ang nanghibilin dili tingalih makahatag
ug daghang kalisdanan niadtong may kadasig sa pagtoon
sa atong Dila,
Gitoohan ko nga makakab-ut kitah paghimog usah ka
gramatika ug diksyonaryo nga angay ug subay gayud sa
kinaiyah sa atong pinulungan. Bahin sa gramatika kining
basahonah igo na kaayong kamatuuran nga siyah ma-
himoh nato pagbuhat. Apan nagkinahanglan siyah nga
pun-an; nga tun-an ug susihon pag-ayoh. Tingalih nga may
daghang nasulud kaniyah nga bungah lamang sa handu-
rawan ug dili sa katarungan. Busah ang pagtoon.
Tugon
Tungud lagih sa hinungdan nga ang pipilah ka butang
gihisgutan dinhih ning basahon, mga wala tingaliy malig-
on nga gisukaran, gihangyo ko sa kinasingkasing ang atong
mga manggialamong magbabasah nga ilah untang ipadayag
dinha sa mga mant.alaan ang ilang mga mahinungdanong
264 KATAPUSANG HUNA-HUNA UL. XXVI
kalarungan, nganoh nga sayiip kinih o kadtoh, ug usab
ang ilang mga ikapun6.
Ug ipahayag ko usab dinhih nga ang mga hukum
nga nahimut&ng suhd ning hasahonah, akong gisulat sa
walay pagtan-aw o pagbatok kang bisan kinsah, kongdili.
diha sa paghan-ay ug pagpasangka sa mga katarungan,
ang matuud lamay buut ug ^itinguha kong palutawon.
Busah nga wala untay mahimangud, Hinonoah mag-abagay
unta kitah alang sa kalamboan sa minahal tang Dilang
Pisaya,
DUGANG I 265
DUGANG— I
Kining mosunud ipuno ko sa listah didtoh sa Uluhan
X, bahin sa mga iglalanggikit nga hibiyaan kun wala
mahilakip niadtong talaanah. Kinih silah mga kagamitan
sa "....in...." nga wala ikabutang didt-oh sa katalogo sa
Uluhan X, ug sa gitaligam-ang igkakal-ang "....ag._."-
Tun-ih ang Uluhan XXI. Unahon ta ang sa "....in....":
1506-1507 ga....in....anay, ay gabinuhatay
1507 ga.-.in gatinonto
1508 - 15 L0 gina....in...., an, an ginatinonto
1511 ginapa....in....an ginapatinontohan
1512- 1513 ginapaka....in...., an, anan, an ginapakatinonto
1514 ginapakama....in....on ginapakamabinuhaton
1515 ginapanag....in....an ginapanagtinontohan
1516 - 1519 ginapanagpaka....in...., an, ginapanagpakatinonto
anan, an
1520 ginapanagpakama....in....on
1521 ginapapa... in....an
1522 - 1524 ginapapaka....in....an, anan, an
1525- 1528 ginapopa .„in...., an, anan, an
1529 - 1519 (21) diinang "gina.-.."gina._.." gihimong "gi...." lamang.
1550 i in itinonto
1551 ika....in.... ikatinonto
1552 - 1554 ipa....in.—, anay, ay ipatinontohay
1555- 1556 ipaka....in ..., anan
1557 _ ipakama....in on ipakamabinuhaton
1558 - 1561 ipanagpaka....in...., an, anan, an
1562 ipanagppkama.... in....on
1563- 1566 ipapa....in...., an, anan, an
1567 - 1570 ipapaka ...in...., an, anan, an
1571 - 1574 ipapanagpaka""'in...., an, anan, an
1575 ipapanagpakariia....in....on
1576- 1579 ipopa....in...., an, anan, an
1580 - 1583 ipopaka....in..~, an, anan, an
1584 - 1587 ipopakama ...in, on, onon, 6n
1588 - 1590 ma....in...., anan, an
1591 makapa....in.. makapabinuang
1592- 1593 mag...in....anay, ay
1594- 1595 maga....in....anay, ay
1596 - 1597 magaisig ...in....anav, ay
1598- 1599 magamakig....in....anay, ay
1600- 1601 magamasig...in ...anay, ay
266 DUGANG l
1602 magapakama....in — on
16^3 - 1604 magapakamaga....in — anay, ay
1605 - 1606 magapakanaga — in..~anay, ay
1607 - 1610 magapopa in , an, anan, an
1611 magapopama....in — on
1612- 1629 (18) diin ang "maga — " gihimong "mag...." lamang
1630 mai....in
1631 maisigka....in — maisigkabinuhat
1632 - 1675 (44) diin gidoble ang mga "ma...." sa itaas
1676 - 1677 mama in , an
1678 - 1679 mamakig in anay, ay
1680 - 1681 mamamag in anay, ay
1682-1883 mamamaga....in....anay, ay
1684 mamakapa— _in._..
1685-1688 mamapakama.__.in.._.an, anan, anon
1689- 1692 manag....in ...anay, ay
1693 - 1695 managpa in...., anay, ay
1696 managpakama....in on
1697 mangai....in
1698 - 1700 mangamag in , anay ay
1701 - 1703 mapa....in....an, anan an
1704 mapaka....in an
1705 - 1708 mapakama in....an, anan, an on
1709 - 1712 mapapa....in , an, anan an
1713- 1716 mopapa....in , an, anan, an
1717-1718 mi....in....anay, ay
1719 - 1720 mipa in....anay, ay
1721 mipaka....in....an
1722 mipakama....in....on
1723 - 1725 mipakagi....in....an, anan, an
1726-1727 mipakig....in_. anay, ay
1728-1731 mipopa....in... , an, anan, ai
1732-1733 mo....in ...anay, ay
1734 - 1735 mopa ...in....anay, ay
1736 mopakama.— in....on
1737 - 1739 mopakagi....in....an, anan, an
1740 - 1741 mopakig....in... anay, ay
1742 - 1745 mopopa....in...., an, anan,- an
1746-1874 (129) diia ang "ma...." sa itaas gipulihag "raa.... '»
1875 - 1876 nama....in....an, on
1877 namakapa... in...
1878-1881 namakapama....in....an, anar, an, on
1882- t883 namakig in....anay, ay
1 884 - 1885 nanaag....in....anay,"ay
DU.GANG I 267
1886 - 2025 (140) diin ang "na ..." sa itaas gihimong "nana...."
2026 - 2027 namamag in....anay, ay
2028 - 2030 namapa....in....an, anan, an
2031-2032 ni... in....anay, ay
2033 - 2031 nipa....in....anay, ay
2035 nipaka....in....an
2036 nipakama....in....on
2037 - 2039 nipakagi....in....an, anan, an
2040-2041 nipakig....in....anay, ay
2042-2044 nipopa _.in... an, anan, an
2045-2017 pa....in___.an, anay. ay
2048 - pakama.__.in....on"
2049 - 2051 pakapa... .in....an, anay, ay
2052 - 2053 pakig ...in....anay, ay
2054- 2055 • pag....in anay, ay
2056 - 2057 paga....in....ah, ih
2058 - 2059 pagapa....in....ah, ih
2060-2062 pagaka.__.in._..an, anan, an
2063 - 2065 pagaka.._.in....on, onon, 6n
2066-2068 pagapaka....in....an, anan, an
2069 - 2070 pagapapa....in....ah, ih
2071-2072 pagapopa....in....ah, ih
2073 - 2078 pagka....in .. , an, anan, 4n, ah, ih
2079 pagkama....in....on
2080 - 2082 pagkamapa.— in an, anan, an
2083 - 2084 pag....isig....in anay, ay
2085-2086 pagmasig....in....anay, ay
2087 -2089 pagpa....in....an, anay, ay
2090 pagpakama....in....on
2091 pagpakagi....in ... an
2092 - 2093 pagpakamagi . . in....anay, ay
2094 - 2095 pagpakanaga... in....anay, ay
2096-2097 pagpakig....in....anay, ay
2098 - 2099 pagpang....in....anay, ay
2100-2101 pagpapa. . in....ah, ih
2102-2103 pagpopa....in....ah, ih
2104 - 2105 panag....in....anay, ay
2106 - 2107 panagka....in....anay, ay
2108 - 2109 panagpa....in....anay, ay
2110-2111 panagpak?...in anay, ay
2112-2113 pakig... in... ansy, ay
2114- 2115 parg... ir... iriy, ay
2116-2117 popa....ir... sh, ih
2118-2120 popaka... in... an, aran, an
2121 - popakama....in....on
2122-2131 ....ag....ah, an, anan, an, anay tagaktakih
ay, ih, on, onon, 6n
2132-2137 ka....ag an, anah, anan, ananah, katagaktakan
ah.
268
DUGANG I
2138 - 2141
2142 - 2144
2145- 2150
2151
2152 - 2153
2151
2155
2156-
2162-
2165
2167 ■
2173
2179-
2186
2187
2190
2197
2204
2207
2210
2213
2161
2165
2172
2178
2185
2189
2196
2203
2206
2209
2212
2215
2216 - 2275
2279
2276
2277
2278
2279 - 2281
2282
2283
2264 - 2290
2291 - 2204
2295 - 2298
2299 - 2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316 - 2319
ka.„.ag„„on, onon, 6r, ononah
ga..„ag„„, anay, ay
gi....ag, an, anan, an, anay, ay
gi„„in.„.ag...
gika....ag...., an
gatagaktakay
gma.„.in.„.ag
ginaka... ag
ginapa„..ag.„ , an, anan, an anay, ay
ginapaka.„.ag„„, an, anan, an
ginapakama....ag.„.on
ginapanag „.ag an, anan, an on, onon, 6n
ginapanagpa....ag....an, anan, an on, onon. 6n
ginapanagpaka.„.ag„.., an, anan, an, on, onon, on
ginapang.„.ag
ginapapa... .ag....an, an, anan, an
ginapapaka.. ag„.., an, anan, anon, onon, 6n
ginapopa....ag...., an, anan, an on, onon, 6n
ginapopamaga....ag...., anay, ay
ginapopanaga....ag,....anay, ay
ginapapamaga„..ag...., anay, ay
ginapapanaga....ag„... anay, ay
(60) diinang "gina.„." sa itaas gihimong "gi — "
na lang.
hi ag..„an
hing—.ag an
i.„.ag
ika..„ag.„. , anay, ay
ig.„.ag
iga..„ag.—
...,in ag.„., an, anan, an
anay, ay, ah
ipa..„ag.„., an anan, an
ipaka.„.ag...., an, anan, an
ipakagi ag...., an, anan an
ipakama.„.in.... ag on
ipakama„..ag on
ipanag....ag.„.
ipanagpaka....ag....
ipanagpakamaga... .ag.._.
ipanagpakanaga....ag.„.
ipapamaga....ag.„.
ipapanaga.„.ag.„.
ipapanag... ag.„.
ipapanagpaka.„.ag....
ipapapanagpakamaga....ag...
ipapapanagpakanaga....ag....
ipapang.„.ag.„.
ipopa.„.ag— ., an, anan an
hitagaktakan
itatagaktak
tinagaktakan
DUGANG l 269
2320 - 2326 ipopaka — ag — , an, anan an on, onon, 6u
2327 ipopakama ag....on
2328 ipopamaga ag
2329 ipopanaga ag
2330 ipopakamaga ag
2331 ipopakanaga....ag
2332 - 2335 ma....ag, an, anan, an
2336 maka....ag. .
2337 makapa ag
2338 makapang ag
2339-2341 maki....ag.„., anay, ay
2342 - 2344 makig-„ag„.., anay, ay
2345 - 2349 mag ag...., anan, an, anay, ay
2350 - 2354 maga....ag...., anan.an.anay, ay
2355 - 2357 magaisig....ag , anay, ay
2358 - 2360 magamakig — ag...., anay, ay
2361 - 2363 magamasig ag...., anay, ay
2364 - 2369 magapa ag...., an,anan,an, anay, ay
2370 - 2378 magapaka.„.ag , an,anan, an, anay, ay,on,onon 6n
2379 magapakama ag....on
2380 - 2384 magapakagi ag....an, anan, an anay, ay
2385 - 2386 magapakig ag....anay, ay
2387 - 2392 magapapa ag , an, anan, an anay, ay
2393 - 2401 magapopa....ag , an.anan, an s anay,ay,on,onon 6n
2402 - 2448 (47) diin ang'"maga...." sa itaas gihimong "mag...."
lamang
2449-2450 maha....ag...., an
2451-2452 mabi....ag...., an
2453 mai ag....
2454 maig ag maigpapagukpuk
2455 maiga....ag....
2456 - 2460 ma....in.. ag.„.an, anan, an anay.ay
2461 ma....in....ag....on
2462 - 2591 (130),— ang naah sa mga nos. 2332 hangtud 2461,
gipaunhag laing "ma...."
2592 - 2596 mamamag.— ag...., anan, an, anay, ay
2597 - 2605 mamiipa.... ag..„, an, anan, an, anay, a, on, onon, 6n
2606 - 2611 mamapaka....ag....an, anan, an, on, onon, 6n
2612 mamapakama.„ ag....on
2613 - 2615 manag....ag.„., anay, ay
2616 - 2618 managka....ag.„., anay, ay
2619-2621 managpa....ag...., anay ay
2622 - 2628 managpaka....ag...., an, anan, an, on, onon, 6n
2629 managpakama..„ag.„.on
2630 managpang.„.ag...
2631 - 2732 mang„„ag.„., anay, ay
2633 - 2636 manga..„ag„„, an, anan, an
270 DUGANG I
2637 mangai — ag —
2638 • mangaig — ag — mangaigpapagakpak
2639 mangaiga — ag —
2640 - 2644 manga....in ag.„.an, anan, an, anay, ay
2645 mangamag....ag.„. mangamagpapagukpuk
2646 - 2651 mangapa ag an,* anan, an, on, onon, 6n
2652 mangama ag....on
2653 - 2658 mangapaka ag....an, anan, an, on, onon, 6n
2659 ma....ag on
2660 - 2665 mapa....ag an, anan, an, on, onon, 6n
2666 - 2669 mapaka....ag...., an, anan, an
2670 - 2673 mapakagi....ag....an, anan, an
2674 mapakama ag....on
2675 mapang....ag an
2676 mapanga ag....anan
2677 - 2684 mapapa ag an, anan, an, anay
ay, on, onon, 6n
2685 - 2692 mapopa.„.ag._.an' anan, an, anay^
ay, on, onon, 6n
2693 matag....ag....
2694 mi....ag
2695 - 2703 mipa ag , an, anan, an, anay
ay, on, onon, 6n
2704 - 2707 mipakagi ag...., an, anan, an
2708 mipakama ag on
2709-2710 mipakig ag anay, ay
2711-2719 mipapa ag , an, anan, an anay
ay, on, onon, 6n
2720-2728 mipopa.ag , an, anan, an, anay
ay, on, onon, 6n
2729 - 2763 (35)— diin ang "mi.-" sa itaas gipulihag "mo....".
2764-3125 (362)— diin ang mga "ma...." sa itaas Tgiilisdag
. "na.„."
3126 - 3132 nagi ag , an, anan, an, on, onon, 6n
3133-3135 nama ag an, anai», an
3136 nama....ag.-...on
3137-3141 nama....in....ag an, anan, an, on
3142 namaka ag....
3143 namakapa ag.._.
3144 namakapang.— ag....
3145-3147 namaki ag...., anay, ay
3148-3150 namakig....ag...., anay, ay
3151 namag....ag.... namagtatagaktak
3152-3320 (169)— angmga naah sa 2462—2591, 2592—2630;
"nana...." nay ilang gidalah
3321-3355 (35) - ang mga'"mi..„" giilisdag "ni...."
DUGANG I 271
3356 - 3363 pa ag....ah, an, anan, an, anay ay, ih, on
3364 - 3371 paka....ag._..ah, an, anan, an, anay, ay, ih, on
3372-3378 pakapa....ag — an, anan, an, ih, on, onon, on
3379 - 3381 pakig....ag...., anay, ay
3382 - 3385 pag ag , an, anay, ay
3386 - 3393 paga ag....ah, an, anan, an, ih, on, onon, 6n
3394 - 3398 pagapa ag ar-, anan, an, anay, ay
3399 - 3406 pagapaka....ag — ah, an, anan, an ih, on, onon, 6n
3407 - 3410 pagapakagi ag , an, anan, an
341 1 pagapakama ag.,..on
3412 - 3414 pagapakamaga ag , anay, ay
3415 - 3417 pagapakanaga....ag , anay, ay
3418 - 3424 pagapapa....ag....an, anan, an anay, ay, ah, ih
3425 - 3431 pagapopa....ag an, anan, an, anay ay, ah, ih
3432-3437 pagka ag, ah, anah, ananah, onah, ononah
3438 - 3439 pagkama....ag an, on
3440 - 3445 pagkamapa ag....an, anan, an, on onon, 6n
3446 - 3448 pag-isig ag...., anay, ay
3449 - 3451 pagmasig ag...., anay, ay
3452 - 3459 pagpa ag... ., ah. an, anan, an, anay, ay, ih
3460 - 3468 pagpaka.„.ag...., ah, an, anan, an ih, on, onon, 6n
3469 - 3472 pagpakagi ag...., an, anan, an
3473 pagpakama ag....on
3474 - 3476 pagpakamaga ag , anay,' ay
3477 - 3479 pagpakanaga ag..„, anay, ay
3480 - 3482 pagpakig ag...., anay, ay
3483 - 3490 pagpaga....ag....ah, an, anan, an, ih, on, onon, 6n
3491 - 3495 pagpang ag , ah, ih, an, on
3496 pagpanga....ag
3497 - 3503 pagpapa....ag— ., ah, ih, an, on, anay, ay
3404-3510 pagpopa.-.ag..-., ah, ih, an, on anay, ay
3511 - 3517 panag ag...., an, anay, ay on, onon, 6n
3518 - 3523 panagka ag , ah, anah, ananah onah, ononah
3524 - 3530 panagpa ag , ah, an, anay, ay ih, on
3521 - 3539 panagpaka ag ah, an, anan, an ih, on, onon, 6n
3540 panagpanga ag
3541 - 3542 pakig ag anay, ay
3543 - 3549 pang ag...., ah, an, anay, ay, ih, on
3550 panga ag an
3551 - 3745 (195) - ang mga anaah sa 3356 - 3550, diin ang
"pa "giilisdag "papa...."
3746 - 3747 pina....ag...., an ,
3748 - 3756 popa....ag ah, an, anan, an anay, ay, ih, on
3757 - 3759 tig....ag...., anan, an
3760 ting....ag.„.
3761 „..um....ag
Dinha sa itaas atong maisip nga ang nadugangnga
nagdalah sa igkakal-ang "....in...." 616 ka dagway, ug ang
272 DUGANG I
mga nagdalah sa igkakal-ang "....ag...." 1640. Ang tanang
napuno 2256 ka dagway. Ug inay 1505 ra kadtoh unta,
nahimoh na hinoong 3761 ka dagway ; ug inay 48 ra kad-
toh ang lintunganay nga mga iglalanggikit nga tagsay
silaba, nahimoh na silang tanan nga 49.
Wala lang nako kining mga gidugang sulayih pag-
bahinbahin ngadtoh sa nagkalainlaing mga matang. Ang
kugihang magbabasah makahimoh pagsulay kon ugaling
ganahan siyah.
DUGANG II 273
DUGANG — II
Si Ginooh Isidro Abad, inilang Sugbuanon nga sakup
sa Instituto sa Pinulungang Nasudnon, diha sa iyang
usah ka sinulat (Curiosidades Linguistieas) nga nahiman-
tala sa "Ang Lungsud", ning syudad, dili pa dugay karon,-
mihisgut nga usah ka lagda sa mga pinulungan sa Oro-
pa, nga wala lamang panumbalingah sa Binisaya maoh
ang mahitungud sa mga intransitiuo, reflexivo ug deponente.
Kinih ugud silang mga berbohah, sa kasagaran dili man
mapasiboh, ug kitang mga Bisaya may pasiboh man ni-
anang mga berbohah.
Gikasubu ko nga ang inilang magsusulat igo man
lamang mipahayag sa hitabo ug mihisgut nga maduha-
duhaon sa usah ka huna-huna ni Dr. Cecilio Lopez ma-
hitungud sa kinaiyah sa mga berbo sa mga pinulungang
pilipinhon ug sa mga tagah Sidlakan. Matud pa konoh
sa bantugang magsusulat nga Tagalog ' nga ang mga
berbo nato sa pagkatinuud mga "euasi herbos" ra lamang.
Apan ang gikasub-an lagih nako maoh nga igo lang
kining gisultih ni G. Abad sa walay pagpopasaBut ug sa
paghataghatag ug katin-awan ug unsah may mga "euasi
berbos" ug unsah may kalabutan niinih ug niadtong mga
pasiboh nato sa mga "intransitivo, reflexivo ug deponen-
te" sa mga Oropanhon. Wala pud mopahayag si G. Abad,
nganong nahitabo man kinih dinhih sa ato.
^Nganoh man nga ang berbong intransitibo dili man
mahimoh nga pasibohon? Sa pag-ingon kog "intransitibo"
lakip na diha ang "deponente ug repleksibo" kay mao-
rah ang ilang katarungan bahin ning aktiboh ug pasi-
boh. Si Propesor Meiklejohn (The English Language, p.
37) miingon; "Ang usah ka Berbong Intransitibo, sang-
lit dili man makabatog obheto direkto, dili mahimong ga-
miton sa paaging pasiboh. Apan, ingon sa ato nang ha-
kita, makahimoh kitah nga ang usah ka intransitibo ma-
274 PUGANG II
ma — transitibo pinaagih sa pagdugang ug preposisyon;
ug tungud niinih makaingon kitah: —
Active Passiue
(i) They laughed at him. (2) He was laughed-at by
them.
(2) The general spoke to (2) He was spoken-to by
him. the general.
Kutub dinhih ang Propesor. Sa iyang mga pulung
naah ang hinungdan nganoh nga dili, sa kasagaran, ma-
pasiboh ang intransitibo; : — kay wala lagiy hitungnan sa
pinintok ang kalihokan sa intransitibo, ug ang suheto sa
pasiboh maoh may hitungnan, sa kalihokan sa berbo. Ka-
na masabut kaayoh bahin sa mga pinulungan sa Oropa.
Apan dinhih sa ato, sanglit kitah may duha man
ka pasiboh: ang direkto o pinintok ug ang indirekto o
pinaduyas, ang katarungan nga dili mahimong pasibohon
ang intransitibo kay wala may hitungnan sa paaging pi-
nintok sa kalihokan sa berbo, — dili na magsilbe.
Dunah man ugud kitah sa pinaduyas, diin ang gi-
hisgutan o suheto mahitungnan sa paaging indirekto. Ug
kinih igkita diha sa mga intransitibo usab. Ug kadtong
mga panig-ingnan sa itaas nga gihatag sa Propesor ma-
sayon gayud nga hubaron sa Binisaya. Aniah:
Aktiboh: ' Pasiboh:
(1) Silah mikatawah (1) Siyah ilang gika-
kaniyah. taw-an.
(2) Ang heneral misultih (2) Siyah gisultihan sa
kaniyah. heneral.
Ug makita ninyoh ang iglalanggikit "....an" diha sa
mga pasiboh; siyah ilhanan sa paaging pinaduyas. Niah
pay laing pasiboh indirekto sa Binisaya, nga dili gihapon
mahimoh sa paaging ordinaryo sa mga Oropanhon:
Kataw-ih si Pedro.
Tindugih ang bangko.
Himat-an niyah ang kawatan.
DUGANG 1 1 275
Busah ang atong mga pasibong pinaduyas ning hi-
gayonah nakabintaha sa mga Dilang Oropanhon.
Kadtong giingon ni Propesor Meiklejohn nga usahay
ang intransitibo mahimong transitibo pinaagih sa pagga-
mit sa usah ka preposisy6n, — nakapahiduiil gayud sa
Iningles nganhih Sa atong pinulungan ning bahinah. Ang
ubang mga nasud nga Oropanhon, ^dunah ba kaha
ning gihisgutan nang hiyas sa Iningles?
Dunah pay laing katarungan, nganoh usahay nga kining
gihisgutan ni G. Abad mahitabo. Niah : May mga herbo
nga giisip sa usah ka pinulungan nga intransitibo, nga
wala isipah nga intransitibo sa uban nga dila. Panang-
litan, ang Dilang Ebreyo nag-isip nga transitibo sa ubay-
ubay nga berbong giilah sa mga Ingles nga intransitibo.
Nan kay ang transitibo dunah may pasiboh, kining mga
berbohah may pasibeh diha sa Ebreyo, kay silah giilah
man lagih nga transitibo; apan sa Iningles dili mahimoh.
Apan, ^unsah may kalabutan nianang giingon niyah
ni G. Abad nga "euasi berbo?" ^Makaeksplikar kana sa
pasiboh sa mga intransitibo? Unsah man kining "euasi
berbo", — ^May pagkanombre ba siyah? o ^nay pagkaad-
hetibo ba hinoon?
Malisud sabton, nganoh nga ang may pagkanombre
makabaton diay ug obheto direkto, aron siyah mapasiboh.
Maayoh untang tagaan kitag katin-awan bahin niinih sa
inilang magsusulat.
-0O0-
276 DUGANG FH
MALAYO, HABANIS UG- BISAYA
Nga Pulung Agid-agid
Mga Pahimangno:
1. Ang Iningles diha sa listah sa ubus, hubad s»
Malayo ug Habanis; dili sa Sinugbuanon. Busah, usahay
dili tukma niinih.
2. Kon usahay walay kakuyug nga Malayo kun Ha-
banis diha sa tagsatagsah ka punduk,— kana wala mag-
pailah nga walay Malayo kun Habanis nga katugbang
sa Binisaya; hinonoah wala lamang masayud ang tagsu^
lat sa maong mga pulung.
3. Ang mga pulung nga Malayo ug Habanis, ingon
man arig hubad nga Iningles ug hangtud pa gayud ang;
sinulatan gisuHud sa paagih nga nahimutang diba sa
unang tomo sa:
"A Grammar and Dietionary of the Malay Language
with
A Preliminary Dissertation by John Crawfurd, F.R.S.
author of The History of the Indian Arehipelago
in two volumes".
London
Smith, Elder, and Co., 65, CornhilL
1852
4. Ang ilang "a" (sirkumpleho) - samah sa Iningl'es nga
"Hubhub" ug paningog; ang ilang "w", sanglit duha man ka
"v", may paningog usahay nga samah sa "v". (Tungiid
sa kakulang sa mga bokdl nga nagdaldh sa asento sirkum-
pleho, kining bokalah among gisuldt sa iitik nga pinahandag).
5. Ang kausaban sa paningog sa mga konsonante
samah sa nahimutang didtoh sa Uluhan XX ning basa-
hon. Kining mosunud mga matang sumala sa binahinan
ni Mr. Crawfurd:
"labials": - b, p, m, w.
"dentals":-d, t.
DUGANG III
277
"palatals": - ch, d., j, t-
"gutturals": - g, k.
"liquids": - 1, r, w, y, n.
"nasals": - m, n, ng, n,
"sibilant":-s.
6. Ang dyutayng paggamit sa handurawan ug sala-
butan makapakita sa ilang kasamahan ning mga plung
nga mosunud :
SINUGBUANON HABANIS
MALAYO
ININGLES
anaah
ana-a
apug
kapu
kapur
aslum
asam
masam
alang
marang
pada, akan
anay
ani-ani
anak
anak
anak
atay
ati
ayam
hayam
angkat
angkat
atup
atap
atap
akoh, akcv ko
abuhan
aku
aku, ku
ubuhan
ubuhan ,
ampyon
apyun
apyun
ampo
ampun
ampun
anting-anting
anting
ayaw
ayuwa
andak
andak
buong
boung
bugas
wos
bras
bubiing
uwung
rabung
babahh
gawa
bawa
bukid
gunung
bukit
bungah ?
bunga
binhi
biji
biji
bubuh ?
bubuh
buayah
boya
buwayah
balangbalang
balang
balik
balik
batoh
watu
batu
bansah
bangsa, s
bangsa
baho
bau
basah
baeha
baeha
bati
ati
bayad
bayar
bilih
bali
buwa
buah
b«wan
rambulan
be thou
lime
sour, aeid
tor, for
white ant
ehild
heart
iowl
to lift
thateh
I, my, me
bellows
opium
pardon
to hang
do not
to desire
false, lying
riee husked
ridge of a roof
to bear, to earry
mountain
flower
seed, grain
to lay down
alligator
to throw
to return
stone
raee
odour
to read
heart
to pay
to buy
fruit
the moon
278
DU
IGANG JI1
SINUGBUANON
HABANIS
MALAYO
ININGLES
bunu
bunuh
to kill
banting
banting
to elash
burut
burut
hernia
bubuh
bubu
bubu
fish-trap
baling
jaring
jaling
easting net
balanga
balanga
balanga
earthen pot
batoh balanih
watu-wani
batu-brani
magnet
balwartih
balawarti
malawarti
bastion
bilanggo
balanggu
rantai
ietters, prisons
bunga-bunga
bunga-bunga
very glad
balus
walas
balas
retaliation
balay
dalam
balai
house
bagyo
baya, s
storm
bugkus
bungkus
bungkus
bale, wrapper
bathala
batala
brahala
idol
banwah
banuwa
region
buhat
buwat
to do
buwang
buwang
to throw
balaw
balau
lae
baboy
bawi (babi)
hog
kabaw
kabo
karbau
buiialo
kuy6s
kuru
kurus
lean
kobol
obor
kobor
to burn
kubit
juwit
ehubit
to nip, to pdneh
kamih
kami
we
kinih
kene
sini
here
kana
kono
sana
there
didtoh
situ
there
kitah
kita
we
karon
sakarung
now
kukuh
kuku
kuku
nail
kamoh
kamu
you
kahoy
kayu
kayu
tree
kutuh
kutu
iouse
kinih
iki
ini
this
kapayas
kapayas
papaya
kanding
kambing
goat
kimpit,. kumpit
supit
sapit
nippers
kawali
kuwali
kuwaii
iron pan
kut'a
kuta
kut*a
iortress
kitkit
gigit
to bite
kris
karis
karis, kris
dagger
kamangyan
manan
irankineense
kata-kata
kata
to speak
kupukupuh
gupuh-gupuh
hurriedly
kaba-kaba
laba-laba
spider
dahon
ron
dawum
leaf
dungog
danger
dangar
to hear
duha
loro
duwa
two
dungan
dangan
dangan
with
DUGANG III
279
SINUGBUANON
HABANIS
MALAYO
ININGLES
dapal
dampal
foot
dulang
dulang
salver
dila
lid"ah
lid-ah
tongue
dingding
dengdeng
walls
dagum
dom
jarum
needle
diwah
dewa
dewa
a god
diwatah
dewata
dewata
a god
dalan
dalan
a road
dula
dolan
a play
diarih
dari
dari
from
dados
dad'u
dad - u
diee
datu
datuk
datuk
chieftain
datu
ratu
raja
king
duka
addkan
put to sleep
dapat
dapat
to find
dukut
dakat
near
gowa
luwar
luwar
out
gatds
atus
ratus
100
gawi
gawe
to do
gangsa
gangsa
angsa
goose
gantih
ganti
to ehange
gusuk
rusuk
rib
garas
garis
garis
to serateh
gapas
kapas
kapas
eotton
gunting
gunting
gunting
shears
gitik
gitik ;
to striiie
garing
gad-ing
ivory
hapak, hampak kampak
kapak
axe
hamok
amuk
to run amuk
hangin
angin(g)
wing
hari, hadi
aji, s
king
halin
salin
salin
to ehange
hawak
awak
body
hukum
jaksa
hakim
judge
hawa
jaba, jawi
without
hulmah
jalma
metamorphosis
ilong
irung
id'ung
nose
ihoh
kluyu
iyu.yu
shark
ibut
jabud
shabut
to pluek up
iyah
iya.diya
his
indm
nginum
nginum
to drink
itum
itam
blaek
ibabaw
wawa
just above
itik
itik ?
itik
duek
ibubungan
bubungan
bubungan
roof
itaas
atas
atas
above
ikaw
angkaw
you
ilalum
dalam
dalam
in
ikug
ikur
tail
law&s.bohs
ros
ruwas
artieulation
280
DUGANG II t
SlNUGBUANON
HABANPS
MALAYO
ININGLES
lunga
lunga
to go
lanah
langa
langa
oil
lartit
lorod
lurut
to strip
limah
lima
lima
five
liboh
ewu
ribu
1000
lapi
lapis
fold
liwas
Iawas
long ago
landay
land'ak
land'ak
poreupine
lipat
lerpat
to err
langoy
langi
to swim
lakaw
laku
laku
to go
lawa-lawa
lawa-lawa
spider
lakeh
laki
laki
male
Iusung
lasung
lasung
riee-mortar
Iom6y
lamas
lomah
soft
lub-ang
lubang
hole
luwa
ludah
saliva
landasan
landas
anvil
Iunas
lunas
lunas
keel
layag
layar
layar
sail
lawtid
laut
laut
sea
lalik
. larek
turn on a lathe
lain
layin
other
limut ?
emut
to remember
labang
sabrang
aeross the water
lobo
rubuh
to fall down
liat
liat
to see
giliatan
panggliatan
lumpayat
lompat
to leap
langit
langit
langit
sky
langitlangit
langit-langit
eanopy
lobok
lubuk
deep pool in a
river
matah
mata
eye
manuk
manuk
maruk
domestie fowl
matay
mati
mati
to die
molay6
malayu
to run away
mangga
mangga
mango
maasin
asin
masin
briny
manggustan
manggusta
manggustin
mahal
larang
mahal
dear
mutya
matyara
matyara
pearl
masig
masing
every one
nanouk
riamuk
namuk
mosauito
ngabil
gambe
lip
nipis
nipis
nipis
thin
nana
nanah
nanah
pus
ngantih
nganti
to wait, desire
niyah
na
his
nangka
nangUa
nangka
Jack-fruit
DUGANG III
281
SINUGBUANON
HABANIS
MALAYO
ININGLES
nawih
lawe
thread
nawong ?
nawung
shade or shelter
patalinghug
talinga
talinga
ear
pasi
pari
pad-i
riee in the husk
pusud
pusor
pusat
navel
pandak
ehandak
pendak
short, eurt
pitoh
pitu
tujuh
seven
pulo
puluh
puluh
ten
pardk ?
parak
ampir
near
pugong
pagang
to lay hold up
pilah
pira, wilang
bilang
to eount
palo
palu
palu
to strike
pili
pilih
pilih
to ehoiee
puti
putih
putih
white
patay
mati
mati
dead
puwapuwah
puwa-puwa
puwa-puwa
Papua
pakul
paehul
paehul
hoe
pilak
salaka
perak
silver
pait
pait
bitter
pokot
krakad
pukut
drag net
paraw
prau
prau
boai
padungan
padoman
padoman
mariner's eomp&w
pauhs
paos
rent
pulo
pulu
pulo, pulau
island
papan
papan
a board
pangoloh
pangulu
chieftain
pana
panah
panah
bow
puasah
puwasah
puwasah
fast
panumpa.sumpa
sumpah
oath
pitsipitsih
piehis
small eoin
punuan
po-un
ehieitain*
panday
pand-ay
skillful
parang
prang
war
pangku ?
pangku
lap
puno
panuh
full
sikoh -
sikut
siku
elbow
surusuruh
suruh
betel pepper
silih
sirih
9» »»
salum
silam
to immerge
sosoh
susu
susu
mammae
sangat, samdt
sangat
very
satdng
satunggal
one
salatan
kidul
salatan
south
sakit
sakit
siek
supsup
sasap
to suek
salampatih
marpati
pigeon
sala
salah
salah
wrong, erime
sampan
sampan
sampan
ship
sagii
sagu
sagu
sa §° L u
sisik
sisik-pana
sisik-panu
tortoise shell
282
DU
IGANG III
SINUGBUANON
HABANIS
MALAYO
ININGLES
sulung
sarang
sarang
attaek
sulat
simnah
surat
surat
writing, epistle
sambah
sambah
worship
sipah
sepak-raga
sepak-raga
ioot-ball
sabung
sabung
sabung
cock-fighting
saksih
saksi
saksi
witness
salapang
sarampang
sarau-pang
harpoon
sangki
ehangkeh
clove
sipit
kapit
to earry under
arm
singsing
ehinehin
ring
silaw
sinar
rays of light
sabud
tabur
to sow
suutuk
suduk
to stab
sapoh
sapu
to sweep
sugu
suruh
to order
sandok
send'uk
ladle
samah
sama
equal, same
tilap
dilat
jilat
to liek
toloh
talu
tiga
three
tipon.tupong
tapung
to joint
talaga
talaga
a pond.eistern
timba
timba
bueket
tuboh
tabu
tabu
sugar-eane
tahan
tahan
tahan
to be still
taih sa basih
tasi-basi
iron-rust
tasik
tasik
tasik
the sea
tagum, tinagOm
tom
tarum
indigo
tayhup
tiyup
to blow
tubu
tumbuh
tumbuh
to grow
tunga
tangah
tangah
midle, half
tul-an
tulang
bone
tampoh
tambah
tambah
to add
tanrim
tanam
tanam
to plant
tulon
talan
to swallow
tugal
dry field eulture
Lingga
tagul
timah
tin
tumbagah
timah
tambaga
eopper
tamdih sa law u d
. tambaga
tapi-laut
beach,sea-side
tunggul
tnnggul
tunggul
standard
taming
tameng
tameng
shield
tanda
tand'a
to mark
tulug
tuiu
to sleep
tabaku
tambaku
tambaku
tobaeeo
tahi
jait
jait
to sew
tawah
tawa
laugh
tutup
tutup
to shut.to elose
tari
tari
to danee
usah
sa
sa
one
upat
papat
ampat
iour
DUGANG 1 1 f
283
3II\U(jjBUAIN
CJIM HABANIS
MALAYO
ININGLES
unum
nanam
anam
six
utok
utak
utak
brain
ugat
urat
a root fiber
ulan
udan
ujan
rain
ubih
uwi
ubi
yam
umab
umah
umah
house, dry iield
eulture
utang
utang
utang
debt
umarih
mari
eome
undang
undang
to eall
udyong
ijung
point
waloh
wolu
dalapan
eight
yawa
nawa
nawa
the soul
yugu
§u
yoke
yunyunan
ayun-ayunan
eradle
yun-yunan
Mahukmanong Panghuna-huna
May mga 300 silah ka mga pulung. Tingalih kanag
makaabut ug 600. Sumala kang Mr. Crawfurd ang Ti-
nagalog may mga 400 ka pulung, ug ang Binisaya 240
konoh. Wala tingalih niyah maabanid pag-ihap didtoh
sa diksyonaryo. Ang akong listah nga pinu-pu lamang sa
iyang mga panig-ingnang nakatagkatag diha sa gihisgu-
tan nang basahon niya, mokabat man gani sa 300. Kon
ipasubay pa unta sa usah ka maayong diksyonaryo, may
daghan pa gayud nga mahikaplagan.
Apan kining isipah ubus rag gidaghanon sa mga
pulung Kinatsila kun gikan sa Kinatsila nga atbng na-
hulaman. Katoohan nga dunah kitay 2000, ug ang mga
Tagalog 3000 kun 4000. Basahah ang Uluhan XXV ning
basahonah.
Sa laktud nga pagkasultih ang atong Binisaya du-
nay toloh ka pilo nga mga pulung gikan sa Kinatsila
kay sa gikan sa Malayo. Nan, ^nganong nagtawag man
kitah sa atong kaugalingon nga mga Malayo? ^Nganoh
man nga dili mga Katsila?— kay kining dilaah labih
mang midagsang dinhih sa ato kay sa matuud nga
Malayo.
284 DUGANG III
Sa laing bahin, ang Iningles may samah upud nga
gidaghanon kon dili man gani labaw pa hinoon nga mga
pulung Latin o gikan sa Latin dinha kaniyah kay sa
igkita diha sa Kinatsila. Ug ^nganoh man usab nga ang
Iningles dili man sakup sa mga "Romanee Languages",
samah sa Kinatsila?
Sulayan ta kinih silah pagtoon didtoh sa may ka-
tapusan.
Apan una pa kitah motabok ngadtoh sa sunud ug
katapusang bahin ning uluhanah, akong sangpiton ang
mga magbabasah sa pipilah ka butang mahinungdanon
dinha sa listah sa itaas.
Si Mr. Crawfurd, samah sa "Lungsuranon", migamit
sa katapusang "h". Ug si Mr. Crawfurd tawong maki-
naadmanon, pilologong inilah hangtud sa mga bantugang
magsoon Von Humbolt sa Alemanya. Kining butahgah,
^dili ba kaha makadanih sa atong mga magsusulat sa
paggamit upud sa maong katapusang "h"?
Masabtig igkita dinha sa kamantalaanan dinhih sa
Sugbu kining paagihah sa pagsulat: "siyudad, diyos, di-
yutay, kansiyon". Daw buut nilah ipasabut nga dili mahi-
mong magsunud suhd sa usah ka silaba ang: "sy, dy".
Kon silah pangayoag katarungan bahin niinih, maoy lagmit
nilah itubag nga konoh dili mahimoh nga magsunud ang
duha ka konsonante suhd sa usah ug maorang silaba, gawas
nga kal-angag bokal.
Kana maoh usab ang nahitab6 sa usah ka bahin
didto sa Malayo ug Habanis. Basahah ang no. 5 sa
ubus. Apan kinih silah nagtugut nga kon ang usah
ning duha ka konsonanteng nagkuyug "Iiquid" kun "na-
sal", walay kabilinggan nga silang duha magtaput. Ug
iunsah man ang mga konsonantang "liquid"? Matud pa
ni Webster, maoh kadtong daw tubig diha sa atong
paglitok; motaput o mokanit lang dayon ngadtoh sa
iyang kakuyug. Busah miingon ang maong diksyonaryo
nga kining mga konsonantehah maorag bokal (vowel-like)
DUGANG III 285
Diha sa Iningles ang "1 ug r" mga likido. Diha sa Mala-
yo sumala kang Mr. Crawfurd ang "1, r, w, y, n" mga
likido; ug ang "m, n, ng, n" mga nasal.
Kinih diayng mga konsonantehah diha sa Malayo ug
Habanis mahimong idikit sa laing konsonante, sa walay
pagkal-angkal-ag bokal. Nan, i,nganong dili man uptid ma-
himoh dinhih sa ato? Kon kana walay kaulangan didtoh sa
Malayo, ^nganong may kaulangan man dinhih sn ato? Kon
ang mga Malayo ug Habanis dunay: "kris, prau, braha-
la, brani, ywang (a god), swarga (heaven), brambang ug
kandrang (drum) ; - ^nganong dili man kitah makabaton
ning paagihah sa pagsulat: "syudad, dyos, dyutay, kan-
syon"? i,Dili ba gud ang "y" semibokal man ug likido pa
gayud, ug busah sa ingon niana, mahimoh siyang ipata-
put, ipadikit dayon sa laing konsonante suhd sa usah ug
maorang silaba? Dili kaduhaduhaan nga ang: "syudad,
dyos, dyutay, kansyon" labing dutil sa tinuud nga linito-
kan nato nianang mga pulungah kay sa: "siyudad, diyos,
diyutay, kansiyon".
Sa Bohol may lungsud nga nagdalah ning ngalanah:
"Loboe o Lobok". Dinha sa itaas, naay pulung Malayo
nga "lubuk" kansang kahulugan: "a deep pool in a river".
^Dili ba kaha kining kahuluganah ang hinungdan nianang
ngalan "Lobok" sa maong lungsud? Nahinumdum akoh nga
atbang sa kombento sa maong lungsud, may lawum ka-
ayoh nga daw naglooy nga tubig sa suba.
Dinha sa listah sa ibabaw, ang mga pulung Malayo
atbang sa atong "bathala" : "brahala ug batala". Kining
ulahih gikan sa Sanskrito "avatara", kansang kahulugan:
"a deseent". Nahinumdum tingalih kamoh sa "Avatars
of Vishnu", kansang kahulugan: ang mga pag-anhih kun
pagpakatawoh ni Vishnu. Ang "avatar" pinu-pu gikan sa
"avatara". Kining "avatara" nahimong "batala" diha sa
mga Malayo, ug tingalih nga gikan ning "batala" mi-
tungha ang atong "bathala". Ang "batala" sa mga Malayo
nagkahulugag "dyos nga daku kun prinsipal". Ang "batha-
286 DUGANG III
la" sa mga Tagalog: "ang labaw nga dyos sa mga dyos-
diyos diha sa mga lumulupyo", sumala sa diksyonaryo
ni P. Juan de Noeeda, 1832. Dinha sa mga Bisaya, su-
mala sa diksyonaryo ni Alonzo de Mentrida, 1841: "Ang
Batang Hesus".
Kining kahuluganah maoy nipulih sa karaang kahu-
lugan ning pulungah dinhih sa ato. Matud pa ni Piga-
fetta: ang gitawag "bathala" sa mga Sugbuanon kaniad-
toh, usah ka dyosdiyos nga kahoy, lungagan, pinintalan
sa tibuuk, kansang mga tiil ug mga kamut nagbansi-
wag, ug may nagsiwil nga upat ka tangoh. Kining lara-
wanah gisalikway sa mga bag-ong kristohanon niadtong
panahonah, kinsah gigasahan ni Magalyanes sa larawan sa
"Bata nga Hesus", ang atong "Santo Ninyo" karon. Ug
kinih nay ilang gitawag "Bathala" pulih niadtong ilang
gitalikdan.
Malig-on ang kamatuuran sa pag-ingon nga ang
atong "bathala" ug ang "brahala, batala" sa mga Mala-
yo, - gikan sa "avatara" sa mga Hindu. Ug dili usab si-
yah supak ning daw lain ko nga saysay.
Sa Ebreyo ang pulung "bath" nagkahulugag "anak
nga babayeh"; daw maorah siyag kagikanan sa "aVATa-
ra" diha sa Sanskrito. (Ang naggikan o nanaog o nagpaki-
ta gikan sa langit, usah man ka "deseent"; ug busah:
anak.) Ang "Allah" (litokon "Alah") sa mga Arabe nag-
kahulugag: "Dios". Busah kon dugtongon ang "bath" (sa
walay pagtagadtagad kon siyah babayeh ba kun lakeh,
kay ang atong pinulungan dinhih wala man magtagad
niana),~-kon dugtongon ang "bath" ug ang "Allah", mo-
tungha ang '"bathallah" kun "bathala", - kansang kabu-
lugan "bata o anak ni Allah". Ang atong "bata" gikan
ning "bath" sa mga Ebreyo, kun sa "vat" diha sa
Sanskrito.
Ug mopadayon na kitah ngadtoh sa sunud nga bahin.
Lagdaanong Pagtandi
1. Ang mga titik sa Malayo tagsaray paningog; kinih
DUGANG 111 287
samah sa ato. May dyutay hinoong kalainan bahin sa
"k". Daghan pud silag mga titik kay sa ato. Niah ang
wala sa ato: ch,d", j, t\ n.
2. Unum ang ilang bokal, toloh ang ato. Samah ang
ilah sa Kinatsila, gawas sa "a" nga maagid-agid sa "u".
Apan samah sa ato niarong mga adlawah, lubug ang
kalainan sa ilang "e, i" ug "o, u". Sa Habanis tin-aw si-
lag kalainan.
3. May duha silah ka diptonggo, ang: "ai, au".
Ang "ai" duul kaayoh sa "e", ug busah masabug nga ilis-
dan niinih.
4. Ang kadaghanan sa ilang pulung lintunganay tag
2 ka silaba; may diriyut nga tag 3, ug labih pa gayud
nga diriyiit ang tag 4.
5. Way duha ka konsonanteng magkasunud nga walay
nagkal-ang nga bokal, gawas kon ang usah kanilah likido
o nasal. Lahi sa ato; kay dunah kitay: puspus, pusdak,
lublub.
6. Ang kadaghanan sa ilang mga asento adtoh sa
dayon na sa katapusang silaba. Lahi gihapon sa ato ug
sa Ebreyo nga daw ang katunga kun dili man gani ang
naglabih tuah sa katapusan.
7. Samah sa ato, wala silay tin-aw nga kalainan sa
berbo, ngalan, ug uban pa; ni may "inflexions" silah.
8. Apan bahin sa panahon, may daku gayud nga ka-
lainan ang ato ug ang ilah. Kitah, samah sa Ebreyo,
dunay duha; silah wala. Ang mga adberbyo lamang
maoy magtoltol sa kalainan sa panahon dinha sa ilah;
kitah, hinonoah, eunay mga iglalanggikit nga magpai-
lah niana.
9. Nagkalain usab. Ang ilang mga sinubli nagpailah
nga daghan ang gihisgutan. Ex.gr.: "raja-raja"— mga punu-
an. Ang atong: kawo-kawo, itoy-itoy, hari-hari; - lain gayud
ug kahulugan.
10. Kinih importante. Ang ilang mga "preposisyon"
lain. sa ato ang kadaghanan. Aniah:
di, - on, at, in, sa Iningles - diha, dinhih sa ato ?
288 DUGANG 1 1 1
pada - at, on, in.
ka - to (motion) ??
dari - from, by, of . diarih ?
dalam - in, about, eoneerning.
duwar - out, not in
dangan - with - dungan
atas - above, on - itaas
akan - to, for
dakat - near, among, with - dukut
tuju - towards
ulih - by
bagai - for, to.
antara - between
sama - with, for
sarta - with
sampai (v) - until.
11. Managsamah hinoon ning mosunud nga higayon:
tuwanku - sa ato : ginooh ko
ambamu - " " ulipon mo.
matana - " " matah niyah.
Lahi dinhih niinih:
tanah Jawa - sa ato: yuta sa Haba
juragan prau - " " pangoloh sa sakayan.
12. Lahi silah:
kayin putih - sa ato: panapton nga put.i
bibir merah - " " ngabil nga pulah;-kay
dinha sa ato naay "nga" ug kay ang atong adhetibo ma-
himong ipaunah sa nombre o ngalan. Niah:
puti nga panapton; pulah nga ngabil.
Samah kitah sa Ebreyo ug silah sa Katsila ning bahinah.
13. Dunah pud hinoon silay:
putih kayin - apan ang kahulugan : kaputi sa panapton.
merah bibir - " " " : kapulah sa mga ngabil.
Managlain man ang atong:
kaputi sa panapton; ug ang: puti nga panapton.
kapulah sa ngabil; ug ang: pulah nga ngabil.
14. Ang ilang: "kaduwa" - "ikaduha" sa ato.
"kalima" - "ikalimah" sa ato.
15. Ang kadaghanan sa numero managsamab ug dag-
way; lahi hinoon silag ubang kagamitan sa msong numero.
DUGANG III 289
16. Dunah silay 16 ka puligngalan sa unang persona;
ang limah samah sa ato. Niah: aku, ku, daku, kita, kami.
Busah ang 11 layo ra sa ato.
17. Sa ikaduhang persona may 10 silah; ang limah
kanilah samah sa ato : angkau, kau, dikau, kamu, mu. Ang
nahibiling limah lain sa ato.
Kanang mga kasamah nga naah sa mga no. 16 ug 17
mga puligngalan silah nato; dili Malayo, dili Habanis. Gi-
hulaman konoh sa mga Malayo ug Habanis gikan kanato,
sumala sa huna-huna ni Mr. Crawfurd.
18. Ang sa ikatolong persona nga may 5 silah, ang
upat agid-agid sa ato: iya , diya, ina, na.
19. Gawas sa "nun" (this) nga lahi, ang laing duha ka
igtutudlo nga puligngalan samah sa ato: "ini" - kinih, sa
ato: "itu" - kadtoh, didtoh sa ato.
20. Ang ilang mga igpapangutanah nga puligngalan
lahi ang tanan sa ato; hangtud ang ilang tugbang sa
"whatever, whoever, everyone" ete. lain sa ato.
21. Dunah silay madagwayong kalainan sa pipilah sa
ilang mga berbong transitibo ug intransitibo. Kitah wala.
22. Ang mga iglalanggikit ning higayonah layo gayud
sa ato diha sa dagway, hangtud gani kadtong may-ong-
may-ong sa ato diha sa dagway lahig kahulugan. Niah: -i
(transitibo) ; di — (pasiboh) daw tugbang sa atong "gi.~ .";
ka — (pasiboh); ka - an (verbal noun).
23. Ang iiang sa masubsub buhatah (frequentative),
samah sa ato: sinubli nga lintunganay. Ex.gr.: lakatlakat,
dula-dula, Apan kining ilang pagsubli dunay laing kahulu-
gan nga lain sa ato: ang sa plural, ug ang sa sinumbalikay.
24. Wala silayng tatawng kahulugan sa ilang ".... an";
kitah dunah.
25. Ang ilang "maka" daw samah sa "and, now"
sa Iningles; busah lain gayiid sa ato.
26. Ang ilang hinan-ayan sa mga pulung suhd sa usah
ka orasyon yanoh: suheto, berbo, ug obheto. Walay dag-
hang pagbalhinbalhin sa dapit. Ang ato mahimong bal-
hinbalhinon: "Ang kan-on gikaon sa inng; gikaon sa iring
290 DUGANG lt!
ang kan-on; gikaon ang kan-on sa iring".
27. Samah sa ato, diriyut ra ang ilang atstrakto,
apan naghinobrah ang konkreto.
Matandiong Panghukum
Kon sublion ta pagtoon kadtong ,mga kasamahan sa
Malayo ug Bisaya, nga nahimutang sa itaas, atong makita
nga silah daghan; apan diriyut day mahinungdanon. Aniah
ang may bug-at nga bilih: ang tagurha ka silaba nga
lintunganay, ang pagkawalay tataw nga pagkabahin sa
ilang kapulungnan, ang mga numero, ang pagkawalay
"inflexions", ug ang mga puligngalan nga personal. Apan
bahin ning ulahih, si Mr. Grawfurd (o.c.,p.cxiii) nagtooh
nga ang mga Malayo ug Habanis maoy miulus gikan ka-
nato niadtong mga puligngalanah. Ang ilang "kita ug
kami" dili tukma ug kagamitan sa ato. Kining kasamaha-
nah kadungagan niadtong toloh kun unum ka gatus ka
pulung diha sa listah sa itaas, ug pinasikad kanilah
matimbangtimbang ta ang atong pagkasilingan kanilah.
Dili daghan ug dili kaayoh bug-at. Batok kanilah naay
daghan ug dagku nga kalainan. Niah.'Ang ilang duha ka
konsonante dili mahimoh nga magsunud, gawas kon kal-
angan tig bokal. Ang ato mahimoh. Ang ilang mga berbo
dinha kun suhd sa ilang panagway wala magpailah sa
mga panahon. Kinih lahi gayud sa ato, kay dunah man
kitay ilhanan sa panahon. Sanglit ang berbo importante
kaayong bahin sa mga pinulungan — gitawag ganig "berbo"
kay siyah man ang "pulung" labing mahinungdanon suhd
sa usah ka orasyon, — kining kahimtangah nagpakita sa
kalayo sa distansya sa ilah ug sa ato nga pinulungan.
Ang sinubli sa ilahah lahi diha sa kahulugan ug kaga-
mitan kay sa atoah: Daku usab kining ilhanan nga ang
ilah dili sulud sa atong banay sa kapulungnan.
Ang mga "preposisyon" nga gitagaag dakung bilih
ni Mr. Crawfurd dinha sa paghukum bahin sa kagikanan
sa nagkalainlaing mga dila, — dili managsamah ang kadag-
DUGANG 11 1 291
hanan dinhih sa ato ug sa ilah. Makita sa mga magbaba-
sah didtoh sa itaas ang mga labing masabug nga gamiton.
Hangtud ang mga partikulah managlain: hangtud pa
gaytid kadtong may pagkasamag panagway (ka-, -i, di-,
ka-an) lain ug mga kahulugan kay sa ato.
Tungud niining tanan si Mr.Crawfurd nagtooh nga kitah
ug ang mga Malayo dili sakup sa usah ka dilan-ong banay.
Dili igo, matud pa niyah, nga sanglit dunah man
kitay ubay-ubayng mga pulung nga Malayo, isipon na
kitah nga Malayo ug pinulungan. Ang Iningles bitaw dag-
han mag Latin, apan bisan pa niana dtli siyah sakup sa'*
mga pinulungang Latino: hinonoah sa Sahon. Ang Kinatsila
usab dunay daghang Arabe, apan bisan pa upud niana,
ang Kinatsila dili sakup sa Arabe, hinonoah sa mga Latino.
^Nganoh man? — kay ang mga mahinungdanong lagda
sa paghan-ay ug pagbagay sa mga pulung sa Iningles
nagsubay man sa mga Pinulungang Sahon, ug wala sa
Latin. ^Nganoh man? — kay ang maong mga mahinung-
danong lagda sa Kinatsila tuah man magsunud sa Pinu-
lungang Latin, ug wala sa Arabe.
Kining mga huna-huna ni Mr. Crawfurd mahimong
isalikway nato. May kagawasan kitah sa dili pagsunud
kaniyah. Apan kinahanglan nga dunah kitay bug-at nga
katarungan. Labinah kon atong hinumduman nga ang
maong ginooh misulat ning iyang mga huna-huna tapus
ang kapin sa 40 ka tuig niyang tinoon.
Kanang mga pulung Malayo nga igkita dinhih sa ato,
maeksplikar * ug iyang gieksplikar pinaagih sa patigayon
ug sa pagpuyu sa mga Malayo dinhih sa ato. Dili ika-
hibulung nga kitah midawat gikan kanilah tig daghang
mga pulung: samah ugiid nga kitah misagup tig daghan
pa gayud nga mga pulung gikan sa mga Katsila.
Apan niay dili ikalimud nga kamatuuran. Ang atong
paagih sa paghan-ay ug pagpandugtong sa mga pulung
nga naah magsukad sa lintunganay gayud sa atong pinulu-
ngan — lahi sa paagih sa mga Malayo. Kinih nagpilit kana-
292 DUGANG 111
to sa pagpangita ug laing kagikanan kun tinubdang dilan-on.
Ang mga Ebreyo ingon sa nakita na didtoh sa mga
Uluhan II, X, ug uban pa, — daw duul pa gani nganhih
kanato kay sa mga Malayo. Ang ato ug ang ilang duha
ka panahon, ang ato ug ang ilang mga semibokal, ang
matawag nga panan-awng subhetibo, ang paaging tunga-
tunga, ug uban nga hisayran na sa magbabasah, — nag-
matuud ning kasuud sa naasoy nang duha ka dila.
Apan ang Ebreyo ug ang ato dunah upuy dagkung
kalainan. Dunah ang Ebreyo sa mga "inflexions'\ — busah
sakup gani siyah'sa mga dilang malinubaylubayon. Daghan
kaayoh sa iyang mga pulung nga lahi sa ato. Wala kitah
sa iyang "eonstruet state". Kinih silah nagmatuud nga
kitah ug silah dili sakup sa maong dilan-ong banay.
Apan, tungud lagih niadtong dagkung kasamahan nga
giasoy na didtoh sa itaas, katoohan nga kitah duul pa
tingalih kanilah kay sa mga Malayo. Apan kulang pa
kitah sa mga kamatuuran. Nagkinahanglan pa kitah ug
hataas nga pagtoon. Ang mga sakup sa Instituto sa Pinu-
lungang Nasudnon, sanglit may katungdanan man sa
pagtoon ning atong mga pinulungan, — makahatag tingalih
kanatog katin-awan. Gipaabut ta sa dakung kahinam ang
bungah sa ilang makugihong pagpanduki-duki. Labut pa,
^dili ba kaha maayoh, alang ning katuyuanah, ang pagpa-
dalag mga pensyonado ngadtoh sa Selebes, Sumatra, Indya,
Persya, Babilonya ug uban pa? — ^hangtud gani ngadtoh
sa Madagaskar ug Pormosa? Gikinahanglan ang budlay,
malaay ug makuting pagpang-usisah sa mga'kinaiyah ug
hiyas ning mga dilaah; apan kining tanang mga kahago
baslan ra unyag mga gramatikang hapsay ug tin-aw. Ang
matuud ug tirt-aw nga kasayuran bahin sa kinaiyah sa
atong pinulungan maoy malungtarong bungah ning ma-
hinay, inabanid ug mahan-ayong pagtoon nianang mga
dila nga silingan nato. Sa pagkakaron, antuson ta lang
una ang pipilah ka lagda sa atong dila nga daw may
pagkalubug pa.
ANG TANAN ALANG SA H I MAYA SA DIOS
P STAR PRESS
CEBU C!TY
TT II n nr Q'3SJl B ~T C "5<Ail»i iTil
