(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "ihya ulumiddin - Imam Gazali"

Hticcetu'l-Islam, Zeynii'd-Din, Mticeddid-i Kebir, 
Altm-i Rabbani, Mtir§id-i K&mil, Hadim-i 
§eriat-i Mutahhara, Ehl-i Siinnetin Gbzbebegi 

imam Ebu Hamid Muhammed 

el-GAZALi 

(Rahmetullahi aleyh) 




iHYAU 'ULOmI'D-DIN 

TERCUMESi 

(BlRiNCi ClLD) 

(Mtielllfin mukaddimesi ve on «Kitab»dan miitegekkildir) 

www.ihya.org 



ASLINA SADIK kabnar&k — gikartma ve ilave yapiJraaksizin — 

hiarlanan bu Ihy&u 'Uiumi'd-Din Tercflmesl, escrin ARAPQA 

ASLI GlBl dort cilt halinde negr edilmektedir. 



Terciime eden : 

Ahmed SERDARO&LU 

Diyanet Jgleri Reisligi Mufettiglerinden 

ISTEME ADRESI: 

HUZUR 
YAYIN-DAfilTIM 
FaruksaGlam BEDIR YAYINEVI 

Calalfegme Sok. Yacer Han. p,K. 1060 - Istanbul 

No:46 / Kac 2 Cagaloglu-tST. 
Tel: 513 50 57 

" — — — . ■■ .'.-'-■'_■■ _ ■ — ■— ■■-■ — — « ■■■■■■■■ ■ i ■■■ ■ i — 

www. ihya.org 
Web Sitesi Sunar 

www.yakup.info & www.hanci.org 



ihyau 'UlOmi'd - Din (Gilt: 1) 

Rub'u'l-ibadat 

SEKIZlNCt KlTAB 

KiTABU ADABI TiLAVETi'L -KUR'AN 

(KUR'AN OKUMANIN ADABI) 
(BU KlTAB DORT BABTAN MUTE§EKKtLDtR) 



MUKADDIME: 

1 inci BAB : KUR'ANIN VE KUR'AN EHLININ FAZlLETLERIY- 
LE GAFLETLE KUR'AN OKUYANLARIN ZEMMI BEYANINDADIR. 

2 nci BAB : KUR'AN OKUMANIN ZAHIRl ADABI BEYANIN- 
DADIR. 

3 uncu BAB : KUR'AN OKURKEN RlAYET EDtLECEK BATINl 
AMELLER BEYANINDADIR. 

4 uncu BAB : KUR'ANI ANLAMAK VE NAKLE MURACAAT 
ETMEDEN KENDI ANLAYI§INA GORE TEFSlR ETMEK BEYA- 
NINDADIR. 

C. I - F. 4» 




KUR'AN OKUMANIN ADAB! 

MUKADDlME 



Hamd o Allah'a ki, Resul-i Ekrem (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)*j 
Peygamber olarak gondermek ve tamamen muhafazasi altina aldigi 
ve iginde asla sek ve §ubhe bulunmayan: «Ona ne dniinden, ne ar- 
dindan batil yaklagamaz. Biitun kainatm ogdiigii hamid bir hakim- 
den indirilme bir tenziln (41 - Fussilet: 42) Kitab-i Keriminden, dogru 
du§iinenler, icindeki kissa ve haberlerden ibret ve ogiit almasim bil- 
diler. Hak Teala orada tafsilen beyan ettigi ahkam ve ayirdigi helal 
ve haram sayesinde gidilecek dogru yolu agikladi. Onunla sirat-i mus- 
takime, hak yoluna hidayet olundu. O, isik veren bir ziya, aydinlik sa- 
can bir nurdur. insani aldatan, magrur eden her geyden kurtulug 
onunla olur. Gonuilere sifa ondadir. Ona muhalefet eden cebbarlann 
belini Allah kirar. Onu birakip ilmi ba§ka yerde arayanlan AUah, da- 
lalette birakir. Kur'an Allahii Teala'nin saglam bir ipi ve parlak bir 
nfirudur. O kopmayan bir halka, koruyucu bir siginaktir. Az-gok, 
kiiguk - biiyuk, her ne varsa her §eyi igine almistir. Acaibatma niha- 
yet ve garibelerine son yoktur. Anlayanlar igin onun faydalarmi hie 
bir gergeve ku§atamaz. Okuyanlar ne kadar tekrarlarsa onu eskite- 
mez. Gegmis. ve geleceklere i§ik tutup, onlari dogru yola hidayet et- 
mis. ve edecek olan O'dur. 

Cinler onu duyar duymaz hemen kendi kavimlerini haberdar et- 
mege ko§tular ve aDogruya hidayet eden acaib bir Kur'an duyduk, 
ona iman ettikn (72-Cin: 1, 2) dediler. Ona inanan muvaffak oldu. 
Onunla hukmeden hiikmunde sadik oldu. Ona sarilan hidayete erdi. 
Onunla amel eden kurtuldu. 

Onun hakkinda : «0 zikri [Kur'an'i] biz indirdik vc biz onu ko- 
ruyacagiz.n (15-Hicr: 9) buyuruldu. 

Onu mushaflarda ve hafizlarm goguslerinde muhafaza etmenln 
sebeblerinden birisi de §erait ve adabina riayet edilerek okunmasma 



772 IHYAU 'ULOMl'D DIN — Cilt: 1 — RUB'UX - iBADAT 

devam etmek, okuyup okutmak ve kar§ihkh dinlemek ve adab-i zahi- 
re ve amal-i batmasma riayet etmektir. Biitiin bu adab ve gartlan 
beyan ve tefsir iktiza eder ki, bunlar dort babda hiilasa edilebilir : 

Birinci Bali : Kur'an'm ve Kur'an ehlinin fazileti. 

Ikinci Bab : Kur'&n okumamn adab-i zahiresi. 

ti^uncu Bab : Kur'an okumamn amal-i b&tinesi. 

Dordiincu Bab : Kur'an'in manasim anlamak, re'y ile ve ba§ka 
suretle tefsir etmek. 



BiRlNCl BAB 

KUR'AN'IN VE KUB'AN EHLINtN FAZtLETLERIYLE, 

GAFLETLE KUB'AN OKUYANLARIN ZEMMt 

BEYANINOADIR 



KUR'AN'IN FAZlLETt 
Bu husfistakl hadisler : 

OJV^ £*i 3> v&lf Jb$ SizJ&fJ i? 

«Kim Kur'an-i Kerim'i ohudu, soma da ba§kasina verileni ondan 
daha tistun gordii ise; AUahu Teala'nm buytiltmii§ oldugunu kii^iilt- 
mii§ oldu.n (856) 

aAllah katinda Kur'an'dan daha iistiin gefaal^i yoktur. Ne Pey- 
gamber, ne melek ve ne de ba$kalari.» (857) 

«Eger Kur'an-t Kerim dabaklanmamig deri iizerinde olsa da ate§ 
onti yakamazdi.n (858) 



(856) Taberfinl. Abdullah b. Amr'dan. 

(857) AbdtUmelik b. Habib ve Taberani. 

(858) Taberflnt ve tbn Hibban «Zna£a» da. 



774 lHYAU "ULOMl'D - DIN - Cilt: 1 - RUB'UX - tBADAT 

tiUmmetimin en faziletli ibadeti, Kur'an okumaktir.» (859) 

nAlIalm Teaia mahlukali yaratmadan bin sene once Taha ve Ya- 
sin'i okumugtiir. Meickler Kur'an' i duyduklarnida: "Miijde bu Kur'an 
kendilerine in en iimmete, miijde bu Kur'an'i icine alan bo$Iuklara, ya- 
ni czberleyen hafizlara, miijde bu Kur'an'i okuyan diilere" demigler- 
dir.». (860) 

nEn hayirlmiz Kur'an'i tfgrenip 6greteninizdir.» (861) 

oAllahu Teala buyuruyor: Kimi Kur'an okumak, bana dua etmek 
ve benden bir sey istemek meggftl ederse, ona §iikredenlerden daha 50k 
sevab veririm.n (862) 



(859) EbQ Nuaym .Feiailtt'l - Kur'aiw da. 

(860) Darimi, EbO Hiireyre'den. 

(861) Buhari. Osman b. Af fan' dan. 

(862) Tirmizi, EM Satd'den. 



« inci KlTAB — 1 inri BAB — KUR'ANIN FAZILETt 775 

— ** • ,. J JW 1 ^ £* >— * ~> Uy *» ^* I J-^-j 

«Kiyamet giinii, insanlarm hesabi gdriiliinceye kadar iig taife, iyi 
kokulu misktcn mamul bir tepe uzerindc oturur. Onlar igin hcsab, hi- 
tab vc mahger korkusu yoktur. (Bunlar) : Yalniz Allah nzasi 1510 Kur- 
an okuyanlar, ceniaaii kendisinden meinnun oldugu halde imamhk 
edenlerdir.n (863) 

iiEhl-i Kur'an, AUah'in ayali vc havas kullandir.» (864) 

\^ Jju i u^X\ fl^ life-, Vii 4, j&t l\ 

. — Resul-i Ekrem; «Demir paslandigi gibi §11 kalbler de paslamm 
buyurdu. Ash&b : 

— Cil&si nedir ya Resulallah? diye sorunca, Resul-i Ekrem : 

— «Kur'an okumak ve oliimu hatirlamaktii'» (865) buyurdu. Yi- 
ne Resul-i Ekrem buyuruyor : 

«Teganrii eden cariyesini dinleyen kimsenin dinleyi$inden daha 
ziyade, Allahu Teala Kur'an okuyam dinler.n (866) 



(863) Namfiz bahsinde gegmigtir. Bak. sf: 395'e. 

(864) tbn Mfice ve Hfikim, Enes'ten. 

(865) BeyhakI; tbn Omer'den. 

(866) tbn Mftce, tbn Hibban. 



?76 iHYXU ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L- IBADAT 

KURAN IN FAZlLETl HAKKINDA SELEF-t SALlHlNtN 

BEYANLARI 

Ebu Umame BJUiili: «Kur'an'i okuyun, bu ko$eIerde asili mushaf- 
lar sizi magrur ctmesin; Kur'an'i icme alan (ezberleyen) kalbe, Allah 
azap etmez.n 

ibn Mes'ud : «llim isterseniz Kur'an-i Keritu'i kangtinn. Ciinkii 
ewelin ve ahirin ilmi oradadir.» 

Yine ibn Mes'ud : nKur'an okuyun, zJra her harfine Allah on se- 
vab verecektir. Ben "Elif - lam - mim" bir harfiir demera, "elif" "lam" 
"mim" in her biri ayn ayri birer harftir.n 

Yine ibn Mes'ud : «Ki§inin kendi vaziyetini yoklamasina liizum 
yok. Eger Kur'an'i seviyor ve oradaki hukumler ho§una gldiyorsa, Al- 
lah'i ve Resulimii seviyor demektir. Eger Kur'an-i Kerim hoguna git- 
miyoisa, Allah'i ve Peygamberi sevmiyor demektir.» 

Arm tbnii'1-As : «Kur'&n-i Kerim'den her ayete, Cennette Mr de- 
rece verilir ve Kur'an evinizde nurdur. Yam mii'min Kur'an'dan ez- 
berledlgi her ayet kar§ihgi Cennette bir dercce ahr.n 

Yine Amr : «Kui'an okuyan, niibiivveti ko!tuklami$ sayilir. An- 
cak kendisine vahy cdilmiyor.» demi§tir. 

Ebu Hiireyre : «Hangi evde Kur'an-i Kerim okunursa, orada bol- 
Iuk, bereket c.ogahr, $eytanlar uzaklagir ve melekler oraya, hiicum 
eder. Hangi evde Kur'an okunmazsa, o evde darlik, sikinti, huzursuz- 
luk basjgosterir: rahmet melekleri oradan uzaklagir ve §eytanlar orayi 
istila eder.» 

Ahmed bin Hanbel : «AlIahu Teala'yi riiyamda gordiim ve: "Sana 
en cok ne ile yakla^tlabtlir?" diye sordum. Allahu Teala: "Kur'an oku- 
makla" buyurdu. Ben: "Anlayarak mi, yoksa anlamiyarak da olur 
mu?" diye sorunca Allahu Teala: "Hem anlayarak hem anlamiyarak" 
buyurdu.n 

Muhammed ibn Ka'b el - Kurzl : «Kiyamet gunii insanlar Kur'- 
an-i Kertm'i Allahu Teala'dan dinledikleri zaman, adeta yeniden duyu- 
yormu§ gibi kendilerine hagyet verecektir.u 

Fudayl b. iyad : ccHamil-i Kur'an olanlara yakigan, buyuklerin 
ayagina giderek zillete dii^mek degii, herkesi kendi ayagina getirecek 
gekllde miistagni davranmaktir.» 



8 inci KtTAB — 1 inci BAB — GAFLETLE OKUNAN KUR'AN 777 



Yine Fudayl: wHamil-i Kur'an, ordunun bayraktan gibidir. Kur- 
iin-i Kerim'in hakkim eda cimck i^in, hcrkcs gibi liiubaH hareketlerde 
bulunmamasi Iazimdir.» 

Sufyan-i Sevri : «Ki$i (Allah nzasi icin) Kur'an-i Kerim'i oku- 
dugu zaman, melck onnn almndan oper.» 

Amr bin Meymun :«Sabah namazmi muteakib Kur'an'i acip ytiz 
ayet okuyan kimscyc, yeryiiziindcki insan latin sevabi kadar sevab vc- 
rilir.» 

Rivayet olundu ki, Halid bin Ukbe, Resul-i Ekrem'e gelerek : 

— Ya Resiilallah, bana Kur'an ayetlerinden oku, dedi. Resul-i 
Ekrem : 

«§iibhesiz ki Allah adalcti, iyiligi, akrabaya vcrmcyi emredcr.» 

(16-Nahl: 90) ayet-i celilesini okudu. 

Ukbe : 

— «Vallahi bunda biiyuk bir halavet ve taravet yani buyuk bir 
zevk ve gtizellik vardir. Bunun derunu gok §eyleri ihtiva ediyor, alasi 
ise gok faydalidir. Eu, asla be§er kelami degildim dedi. 

Hasan-i Basri : «Kur au'a sahip olmaktan daha iisUin zcnginlik ve 
Kur'an'i kaybctmektcn daha agagi fakirlik olamaz.» 

Fudayl : «Sabah namazmi iniiteakib Sure-i Ha$r'in sonunu (Hii- 
vcllahullezi) okuyanlar o gun olursc §ehid olarak oliirler. Akgam vakti 
okuyan da sabaha kadar oliirse yine §ehid olur.n 

Kasim bin Abdurrahman: nAbidin biiisine burada oturup konu- 
gacagin kimsc yok; bu yalmzhkta ne yaparsin? diye sordugumda, bana, 
Kur'an-i Kerim'i gosterdi ve bundan daha iyi arkada§ olur mu? dedi?.» 

Hazret-i All : «t)c §ey insamn zckasim arttmr ve balgami yok 
eder: Onlar da misvak kullaninak, Oruc tutmak ve Kur'an-i Kerim'i 
okumaktir.n 

GAFLETLE KUR'AN OKUYANLARIN ZEMMlNE DAlR 

Enes bin Malik : «£ok Kur'an okuyuculan vardir ki, Kur'an on- 
lara lanet eder.» 

Meysere : «AsiI garib, zalimin ezberinde bulunan Kur'an'dtr.» 

Ebu Siileyman Daranl : «Zebaniler, putperestlerden ewel, Allah'a 
Isyan eden hafizlara azab ederler.n 



778 1HYAU LLOMI-D-DIN - Cilt: 1 — RUB'UX - iBADAT 

_ ■ 

Bazi Slimier: Ademoglu Kur'an-i Kerlm'i okurken bagka bir §ey 
kan§tinr, sonra tekrar okumaga doner ve boylece kan§tinp durursa, 
Allah tarafmdan kendisine «Ne oliiyorsun, neden benlni kclamniu lii- 
zumsuz siizlei'lc kanstii'iyorsunn denir. 

tbn Rimah : «Kui T "an-i Kerim'i czberledigime pieman oluyor gibi- 
yini. Ciinkti ogrcndim ki kiyamct giimi liafizlar da Peygamberlerin so- 
rulacaklanndan mcs*uldurler.» 

ibn Mes'ud : »Hafizlara yaki§an, insanlar-uykuya daldiklari zaman 
gecesini, lafa daldiklari zaman gundtizunii bilmeli (Bu sirada Kur'- 
an okumali). insanlar ne§elendlkleri zaman, Kur'an'in huztin ayetle- 
rini, guldiikleri zaman da aglatici ayetlerini, lafa daldiklari zaman, sii- 
kut ve tefekkiiru emreden ayetlerini, kibirlenip kendilerini begendik- 
leri zaman, tevazuu emreden ayetlerini hatirlamalidirlar. Yine hafiz- 
lara yakigan vakur ve halim olmaktir. Kotu huylu, kavgaci, baginp- 
qaginci ve hiddet sahibi olmamaktir.» 

II a tl i s 1 e r : 

«Bu uilimt'lin mimafiklarmui c<»gu, Kur'an okuyucuIandir.» (867) 

iiScni Xenaliklan men'eltigi miiddetce Kur'an'i oku. Eger kotfi- 
liiklen ahkoymuyovsa Kur'an okumu§ sayilmazsin.n (868) 




ji^u jiiu 



((Kur'an'in haram ettigi §eyleri helal tauiyan, Kur'an'a iman et- 
meml§tir» (869) 

Seleften bazilan: «Bazi kimseler Kur'an okumaga ba§lar, bitirin- 
ceye kadar melekler onlara rahmet okur. Buna raukabil bazi kimse- 



<867) ImAm Ahmed. Ukbe b. Amir'den. 
(B68) Tabeiani, Abdullah b. Amr'dan. 
(869) Tirmizi, Suheyb'den. 



8 Inci KlTAB — 1 inci BAB — GAFLETLE OKUNAN KUR'AN 779 

ler Kur'an okumaga ba§Iar, bitirinceye kadar melekler onlara lanet 
eder» buyurmuglardir. «Nic,in boyler olur?» diye sorulan suale cevaben 
de: «Helalini helal ve harammi haram tamrsa, melekler ona rahmet 
okur; bdyle olmaz yani helali helal ve harami haram tanimazsa, me- 
lekler ona lanet ederler» diye cevab vermislerdir. 

Alimlerden biri : «Bazi kimseler Kur'an okur ve hig farkinda ol- 
madan kendi kendine lanet ederler; §oyle ki: Kendisi zalim oldugu 
halde, «tyi biliniz ki, AHah'in laneti zalimlcrin iizerincdir» ayetini 
okur. Yine kendisi onlardan oldugu halde, «lyi biliniz ki, AHah'in la- 
neti yalancilann uzcrinedirn ayetini okur.a 

Hasan-i Basri: «Siz Kur'an'i merhale, geceyi de binek kabul etti- 
niz. Geceye biner, onunla Kur'an merhalelerini a^arsmiz. Halbuki 
sizden ewelkiler Kur'an'i AHah'in emri telakki eder-, gece uzerinde 
dii§unur, giindiiz tatbikatma giri§irlerdi.» 

Ibn Mes'ud : «Kur*an-i Kerini, hiikmuyle amel cdilmek icm nazil 
olmus. iken, onlar yalmz okumasini amel olarak kabul etmi^Ierdir. Ba- 
sel kimseler Fatihadan ba§layaiak hi? yamlmamak §artiyle Kur'an-i 
sonuna kadar okudiiklan halde hiikmii ile amel ctmezler.n 

ibn Omer ve Ciindub'ten naklen: «TJzun zaman yasadik, bazila- 
rtmiz Kur'an tamamen nazil olmadan iman etti. Hz. Muhammed Aley- 
hi's-selama, her sure nazil olduk^a, helal ve harammi, emir ve neh- 
yini ogretir, hepsini tatbik eder ve herkes Kur'an'dan kendini alaka- 
landiracak olan kismim bilirdi. gimdi bir takim insanlar var ki, Kur'- 
an-i KerSm nazil olduktan sonra iman ettiler, Kur'an-i Kerim'i basm- 
dan sonuna kadar okuduklari halde ne emrini bilir, ne yasagmi ve 
ne de kendi indinde kalacak olani. Hurmanm yaramayani gibi onu 
etrafa sagar.» 

Halbuki Tevrat'da soyle yazar : «Ey kulum! Benden utanmiyor 
musun? Yolda giderken dostlarindan bir mektup alsan hemen kenara 
cekilir, inceden inceye onu okur ve ne demek istedigine dikkat eder, 
bir kelimesini anlamadan gecmezsin. Halbuki ben sana kitab gonder- 
dim. Ve orada sana enine boyuna dusuniip geregiyle amel edesin diye 
tekrar ettigim bir 50k emirlerim var. Sen onlardan yiiz c,evirir, aldir- 
mazsm. Yoksa senin yaninda o arkada§m kadar da mi degerim yok- 
tur? Ey kulum! Bazi ahbablarin ile sohbet ettigin zaman onlan can 
kulagi ile dinlersin, onlara yonelir ve yanlanna iyice sokulursun. Hatta 
bir giiriiltu eden olsa ona darilirsin. Ben sana yonelip seninle konu§- 
tugum halde sen g8nlunu bana vermiyorsun? Yoksa senin nazannda 1 
beno arkadasjlanndan daha mi degersizim?». 



tKINCt BAB 



KUR'AN OKUMANIN ZAHIRl ADABI 
BEYANINDADIR 



Kur'an okumamn zahiri adabi on maddede toplamr : 

1 — Okuyacak olanin takinacagi tavir ' 

Abdestli olmak, saygili bulunraak, oturuvken Kibleye donmek, 
bagdas. kumiamak ve sallanmamak, ba§mi egmek, kibirli bulunma- 
mak. En efdali mescidde nam'azm kiyammda okumaktir. Bu, amelle- 
rin en makbuliidur. Bununla beraber abdeslsiz oldugu halde yatagma 
yaslanmis. iken okusa da yine sevabi vardir. Fakat ec'ri azdir. Nitekim 
Kur'an-i Kerim'de buyurulmu^tur: 

«Onlar kl Allah'i, ayakla, otururken ve van tislu yataiken zikrc- 
<Jer; yer ve goklcrin yaradiligini du§uniirlcr.» (3 - Al-i imran : 191) 

AUaliu Teala hepsini ogmu§, fakat ayakta durmayi, oturmak ve 
oturmagi da yaslanmak uzerine tercih etmi§tir. 

Hazret-i Ali buyuruyor : «Namazm kiyammda okunan Kur'an'm 
her harfine yiiz sevab, namazin ka'desinde okuyana elli sevab (Hane- 
filere gore namazda otururken Kur'an okunmaz), namaz haricinde 
abdestli olarak okuyana yirmibe§ sevab, abdestsiz olarak okuyana da 
on sevab verilir. Gece namazlarmda okumak, daha fazlletlidir. Cunkii 
daha huzur ile okunur.» 

Ebu Zer-i Gilari : «Gunduzleri ?ok secde, geceleri ise tftl-i kiy&m 
daha makbHldur.» 



782 1HYAU 'ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 - RUB'UX - iBADAT 

2 — Kur'an'dan okunacak miktar : 

Okuyanlarm her birinin kendine mahsus adetleri vardir. Kimisi 
birden cok Kur'an okur, kimisi de az. Yirmidort saatte bir, iki ve hatta 
tic kere Kur'an'i hatmedenler olmu§tur. Bazilan da ayda bir kere hat- 
mederler. Riayet edilecek en giizel dtistur, Peygamberimizin diistiiru- 
dur. Resul-i Ekrero : 

— «t)g giindcn daha az bir miiddette Kur'an'i halmedcn, ondan 
bir ?ey anlamami$tir.» (870) buyurdu. 

Qiinkti uc giinden evvel hatim yapilirsa Kur'an'in tertili kaybolur. 

Hazret-i Aise validemiz, bir adami boyle siir'atle okurken gordugii 
zaman: «Bu adam ne Kur'an okuyor, ne de stikut ediyom demi§tir. 
Resul-i Ekrem, Abdullah ibn Omer'e haftada bir defa hatmetmesini 
emretmi§ti. Hz. Osman, Zeyd ibn Sabit, Ubeyy ibn Ka'b gibi Sahabe- 
nln bir coklan boyle yapar, cumadan cumaya hatmederlerdi. Hatim- 
de ddrt derece vardir: 

a — Yirmidort saatte bir hatim. Ekseriyet bunu mekruh kabul 
etmi§tir. 

b — Giinde bir ciiz'ii okumak suretiyle ayda bir hatim. Bu da 50k. 
azdir. Bunlann arasinda mutedil iki derece vardir. Onlar : 

c — Haftada bir defa hatim. 

d — Haftada iki hatim yapmaktir. 

Haftada iki kere hatmederse, bunun en giizel tertibi; gecenin ilk 
vakti ile gunduzun ilk vaktini hatim ile kar§ilamasi icin, hatmin bi- 
rini pazartesi gecesi ak§am namazmda veya namazi miiteakib, dige- 
rini de cuma giinii sabah namazinda veya. namazi miiteakib tamamla- 
mahdir. Boyle yapmakla hem gece ve hem de gunduz meleklerinin ken- 
dlsi ichi is tig far etmesi temin edilmis. olur. 

Kur'an-i Kerim'i okumanm miktanm tayindeki tafsilat §6yledir: 

1 — Eger amel yolunu tercih elmis abidlerden ise, haftada iki 
hatim yapmahdir. 

2 — §ayet kalbini cali§tinyor, tefekkar ile ugra§iyor veya ilim 
yaymakla me§gul oluyorsa, haftada bir hatim kifayet eder. 

3 — Yok eger Kur'an-i Kerim'in manalan iizerinde du§iinuyor- 
sa, fazla tekrara ihtiyaci oldugundan ayda bir hatim kifayet eder. 



(070) Siinen Sahibleri, Abdullah bin Amr'dsa. 



8 inci KtTAB - 2 nci BAB - KUR'AN-I KERlMlN YAZILMASI 783 



3 — Kur'an'in ciizlere ayrilarak okunmasi : 

Haftada bir defa hatmedecek olan kimse, Kur'an'i yedi ciiz'e bol- 
melidir. Sahabe-i kiram boyle yaparlardi. Rivayet olunduguna g&re, 
Hazret-i Osman (R.A.) Cuma gecesi baslar ve «Bakaraudan «Maide»ye 
kadar okurdu. Cumartesi «En'am»dan «Hud» suresine, pazar gecesi 
de «Yusuf" dan «Meryem» e, Pazartesi gecesi «Taha» dan <.Ta sin 
mim» e, Sail geeesi «Arikebut)> dan «Sad» a, Qar§amba gecesi, «Ten- 
zil» den «Rahman» a kadar okur ve Persembe gecesi de hatmini bitl- 
rirdi. ibn Mes'ud'un da ayn bir tertibi vardi. Denildi ki, Kur'an'in 
yedi cuz'ii vardir: Birinci hizb uc sure, ikinci hizb bes sure, iiguncu 
hizb yedi sure, dorduncii hizb dokuz sure, beginci hizb onbir sure, al- 
tinci hizb ontig sure, yedinci hizb de «Kaf» suresinden sonuna kadar- 
dir. i§te Sahabe-i Kiram, Kur'an-i Kerim'i boylece yediye bolerek okur- 
lardi. Bu hususta Resul-i Ekrem'den de rivayetler vardir. Bu tertible- 
Tin gayrisi sonradan ihdas edilmistir. 

4 — Kur'an-i Kcrim'in yazilmasi : 

Kur'an-i Kerim'i giizel ve acik yazmak rmistehabtir. Noktalar ve 
kirmizi i^arelJer koyraakta beis yoktur. Qunkii bbyle yapmakla Kur'- 
an-i Kerim'i, suslemis, aciklamis. ve yanlis. okunmaktan korumus olur. 
Hasan ve ibn Sjrin, Kur'an-i Kerim'i bes,e, ona ve ciiz'lere bolmegi ka- 
bul etmezlerdi. 

ibrahim-i Nahai'den, kirmizi noktalar vurmanm ve buna licret 
almanin mekruh oldugu rivayet edilmigtir. "Kur'an'i tecrid edin, bir 
§ey katmayin, safiyetini muhafaza edin: ve oldugu gibi kalsinn der- 
lerdi. Bunlarin bu kadar titiz ve hassas davranmalanna sebeb, bu ka- 
pinin acilmasiyle Kur'an-i Kerim'e ba§ka bir §eyih kan^masi tehli- 
kesi oldugundandir diye tahmin edilmektedir. Boyle bir tehlike olma- 
digi zaman, herkesin Kur'an-i Kerim'i kolayhkla okuyabilecegi bu gibi 
i§aretleri koymakta beis yoktur. Artik bunlarin sonradan icat olmasi 
bir zarar vermez. Daha nice giizel icadlar vardir. Nitekim Teravihi ce- 
maat ile kilmak Hazret-i Omer'in icadidir. «0 en giizel bir bid'attir» 
denildigi gibi. 

Mezmum olan bid'at, Sunnefc-i kadimeye muariz olan veya siin- 
netin bozulmasina sebeb olan bid'attir. Birisi de «noktali Kur'an'i oku- 
rum, fakat kendim nokta vurmara™ demistir. 

Evza'l; Yahya tbn Ebu Kesir'den §byle rivayet ediyor : 

nKur'an-i Kerim, sade bir gekilde mushallarda yazili idi. Onceleri 
«B&u ve «Ta» mn noktalarim ilave ettiler ve «bunun zaran yok, bu 
Kur'an'a bir nflrdur, okunmasina i§ik tular» dediler. Sonralan ayet 
«onlarma noktalar koydular ve «bunda da beis. yok, gunku ayetlerin 



784 iHYAU 'ULOMi'D - DIN — Cilt: 1 — RUB OX - 1BADAT 

bittigini bildiriru dediler. Daha sonralari da hatime ve fatihalar ihdas 
ettiler. Ebu Bekr Huzeli buyuruyor ki: «Hasan-i Basrl'ye mushafin kir- 
mizi noktalar ile noktalanmasindan sordum. Hasan, nKur'an'a i'rab 
koymakta beis yok» diye cevap verdi.u 

Halld-i Hiza buyuruyor: «ibn Sirin'in huzuruna girdim, gordiim. 
ki noktali Kur'an-i Kerim'den okuyor. Halbuk-i nokta vurulmasina ta- 
raftar degildi.» 

Denildi ki, bunu ilk ihdas eden Haccac ibn Yusuf-i Sakafi (Hac- 
cac-i Zalim)'dir. Basra ve Kufe kurralarmi topladi. Kur'an'm, harf f 
kelime ve ayetlerini saydi, Kur'an'i otuz ciiz'e ve diger kisimlara (hi- 
zib gibi) boldu. 

5 — Kur'an 'da tertil (Kur'an'i agir agir okumak): 

Kur'an'm heyetinde tertil mustehabtir. Zira yakmda anlatacagi- 
miz gibi Kur'an-i Kerim'i okumaktan gaye diisunmektir. Bu da an 
cak agir agir okumakla miimkundur. Bunun igin tJmmu Seleme, Re- 
suM Ekrem'in kiraati gibi harf harf, agir agir ve kelime kelime okurdu. 

Ibn Abbas : «Kur'an'dan Bakara veya Al-i imran gibi bir sureyi 
dusjtinerek ve agir agir okumak, siir'atli okuyup Kur'an'i hatmetmek- 
ten benim i$in daha sevimlidir» buyurdu. 

Yine ibn Abbas «Agir agir ve manasim du§iinerek "iza zulzilet'" 
He "el-Kari'a"yi okumak, du§unmeden ve siir'atli olarak "Bakara" ve 
"Al-i imran" surelerini okumaktan benim ic,in daha makbuldurn dedi. 

Mucahid'e : «Ayri ayn namaz kilan iki kismin kiyamda kaldiklari 
muddet aym oldugu halde, birisi Kur'an'i ba§tan sonuna kaddar hat- 
metti, digeri de yalniz Bakara'yi okuyabildi. Bunlann hangisi fazla 
miikafat alir?» diye sordular. Miicahid de «Her ikisinin sevabi birdirw 
diye cevab verdi. 

Tertil, yani agir agir okumak mutlak surette mustehabtir. ister 
Kur'an'm manasim anlasin, isterse anlamasm, Arap<;ayi bilmeyenin 
dahi agir okumasi Iazimdir. Qiinkii agir okumakla, hem Kur'an'a saygi 
gosterilmis, olur ve hem de Kur'an okuyana tesir eder. 

6 — Aglamak : 

Kur'an okurken aglamak mustehabtir. Zira Resul-i Ekrem Efen- 
dimiz sSyle buyuruyor : 



^i£-es ijj^jjf ij^iiiotJfl^ 



8 ingi KtTAB — 2 nci BAB — SECDE AYETLERlNE RlAYET 785 



«Kur*an okurken ajjlaym, eger aglayamazsaniz aglar gibi ya- 
pin.n (871) 

Diger bir hadiste : 

uKur'airi giizel sesle okumayan bizden degUdir.» (872) buyurul- 
mu§tur. 

Salih Merri diyor ki: «Ruyamda Kur'an-i Kerim'i Resul-i Ek- 
rem'in huzurunda hatmettim, Resul-i Ekrem: Ya Salih! Kur'an'i oku- 
dun, fakat gozyasm hani diye buyurdular.» 

ibn Abbas : «Sttbhanellezi'nin secde ayetini okudugunuz zaman 
aglamadan secde etmeyin. Eger goziinuz aglamiyorsa, buna iizulerek 
kalbiniz aglasm, sonra secde edin» buyurmu§tur. Kendini aglamaga 
zorlamanin yolu, iginden huziin duymaktir. insan bu sayede kolaylik- 
la aglar. Resul-i Ekrem bir hadis-i serifinde : 

«Kur'an-i Kerim, hiiseun He iamifjtir. Onu okurken kusurlarini- 
za ve ilerideki tehlikelere kar§i iizunttinuzu gosteriniz.» (873) buyur- 
du. 

tizuntiisiinu acjklamamn yolu, bradaki korkutucu azab verici Mi- 
sak ve Muahede ayetlerinl, sonra da nehiy ve emirlerine karsi kusur- 
lanni dti§iinmekle olur. Subhesiz bunlan geregi gibl diisunen insan 
hem mahzun olur, hem de aglar. £Jayet temiz kalbli insanlar gibi ag- 
layamiyorsa, aglayamadigma mahzun olmalidir. gUnkii Kur'an'in bu 
glbi ayetlerinden uziintii duymamak biiyuk bir musibettir. 

7 — Secde ayetlerine riayet : 

Ayetlerin hakkina riayet etmelidir. Secde ayeti okundugu zaman, 
hemen secdeye kapanmah, baskasindan secde ayetini duydugu zaman 
onunla secde etmeli, abdestsiz secde etmemelidir. 

Kur'an-i Kerlm'de 14 adet secde ayeti vardir. Bunlarm ikisi "Hac" 
suresindedir. "Sad" suresinde secde ayeti yoktur. Secdenin en kisasi 



(871) tbn Mfice, Sa'd b. Ebi Vakkas'tan. 

(872) Buhari. EbO Hiireyre'den. 

(873) Ebft Ya'la, ibn Omer'den. 

C. I - F. 50 



786 1HYAU 'ULC'Mi'D - DIN — Cilt: 1 — RUBUX - 1BADAT 

alnini yere koymaktir. En mukemmel §ekli, alnini yere koyduktan son- 
ra okudugu secde ayetine munasib sekilde dua etmektir. Mesela: 

«AIIah korkusimdan secdeye kapaniv vc Rablerine hamdedcrek 
0*n« noksan sifatlardan tenzili cderler ve oniar kibr eli«ezlcr.» (32 - 
Secde: 15) 

Ayet-i celilesini okuyup secdeye vardigi zaman : 

«AUahiin! Beni Seniu nzan icin secde edenlcrden, Sana hamd cdip 
Scni noksan sifatlarclan tenzih edenlerden kil, scnin emirlerinc vcya 
dostlarma kanji kibirli ohnaktan sana sigimrun» mealindeki duayi 
okur. 

«Ve yiizleri iizere secde cdip aglarlar ve Kur'an'i is/itmeklc onla- 
rin huju'ii ai-tardi.» (17 - tsra: 109) 

Ayet-i celilesini okuyup secdeye vardigi zaman : 

((Allahim! Beni nzan ugrunda gbzyasi dbken ve Sana karsi husii 
gosteren kullarindan eylc.w mealindeki duayi okur ve her secdede boy- 
le yapar. Namazda aranan §artlar, tilavet secdesinde de aramr. Hades 
ve necasetten taharet, setr-i avret ve istikbaM kible gibi sartlan haiz 
olmiyan secde ayetini duydugu zaman, bu sartlan tamamladiktan son- 
ra secdesini yapar. 

Tilavet secdesinin daha mukemmel olmasi igin §6yle denilmi§tir: 
«Ayakta tekbir ahr, sonra secdeye gitmek igin ikinci tekbiri ahr. Sec- 
dede okuyacaklarmi okuduktan sonra kalkmak igin tekrar tekbir ahr 
ve sonra da selam verir.n Bazilan te§ehhude oturmagi Have ettilerse 
de bunun ash yoktur. Qunku emredilen yalmz secdedir. inerken de 



8 inci KlTAB — 2 nci BAB — KUR*AN OKUMAGA BA§LABKEN 787 



tekbir almir, digerleri fazladir. Imama uyan namazda secde ayetini 
okursa bir §ey lazim gelmez (Zu hal, §afi'iler icm variddir.), fakat 
imam okursa imam ile secde eder. 

8 — Kiir'an'i okumaga basjarkcn istiaze etmek : 

Kur'an okumaga ba§layacak olan : 

■A ojj^^i jl cjj ii^\j 5£»£JLs\ Cj^y^'tf 

okur. 

Bundan sonra nNas» suresini ve «Fatihai> suresini okur. Kur'an 
okumagi bitirdigi zaman : 



duasini okur. 

Kur'an-i Kerim'i okurken tesbih ayetleri geldigi vakit, «Siibha- 
nallahn ve «AUahu Ekber» der. Dua ve istigfar ayetleri geldigi vakit, 
dua ve istigfar. eder. limit ve dilek ayetleri geldigi vakit, Allah'tan iyi- 
lik diler, azab ayetleri geldigi vakit, Allah'a sigmir, bunlan diliyle ya- 
par veya kalbinden geijirir. nSubhanaIIah», «Neuzti billah», uAllahum- 
me'rzukna» ve «Allahumme'rhamna» gibi. 

Huzeyfe (R.A.) anlatryor: «Restil-i Ekrem (S.A.) ile namaz kili- 
yordum. "Bakara" suresinden baslamijjti. Rahmet ayeti geldigi vakit, 
Allah'tan rahmet diler, azab ayeti geldigi vakit Allah'a siginirdi. Ten- 
zih ayeti geldigi vakit Allahu Teala'yi tesbih ve takdis ederdi. Kur*an'i 
bitirdigi zaman Resul-i Ekrem'in okudugu dua : 



788 iHYAU ULOMi'D-DIN — Cilt: 1 — RUBU'L - l.BADAT 

«Allahim! kur'an-i Kerim liiirmeline bana ralimct eyle, Kui'an'i 
bana iman, nur, hidayet ve rahmet kil. Allahim, Kur'an-i Kerim'den 
unuttugum oldu ise bana Imtirlat, anlamadigim oidu isc anlat, gece ve 
gimdiizde Kur'an okumayi bana nasib et, Kur'an-i Kecim'i lehimde 
buccet kil. Ey alemlerhi Babbi!» 

9 — Agikare okumak : 

Namaz kilarken kendisi i§itecek kadar okumasi mecburidir. Qiin- 
kii kiraat, okumak ve konu§mak demek, seslerle harfleri birbirinden 
ayirmak demektir. Bflyle olmazsa kiraat olmaz. Kiraat olmadigi gibi 
namaz da caiz olmaz. Binaenaleyh kendisine i§ittirecek ses ile oku- 
maga mecburdur. Ba§kasina i§ittirmege gelince, bazan mahbub, ba- 
zan da mekruhtur. 

a — Kiraatin gizli olmasinm faziletini ifade eden hadisler : 

«Kur'an-i Kerim i gizli okumanin asikarc okumak iizerine i'azHeli, 
sadakayi gizli vcrinenin, a§ikare verniek iizerine olan fazileti gibidir.» 
(874) 

Diger bir ifade tarzmda : 

idiur'aii'i asjikare okuyan, sadakayi agikarc vcrcn gibidir; gizli 
okuyan da sadakayi gizli veren gibidir.» buyurulmu§tur. 

(874) Ebii Davud. Nesei ve TirmizI, Ukbe b. Amir 'den! 



8 inci KiTAB — 2 nci BAB — AglKARE KUR'AN OKUMAK 789 

Umumi olarak, bir hadiste de §6yle buyurulmustur : 

«GizIi yapilan aineller, asikarc yapilan amellerden yelmig derecc 
jistundiir.n (875) 

Diger bir hadiste deniliyor ki: 

«Rizkin hayirhsi, kifayel eden miktan, zikrin hayirhsi da gizli 
olamdir.n (876) 

Baska bir haberde : 

«Ak§ain ile yatsi arasinda birbirinize a$ikare Kur'an okumayi- 
mz» (877) buyurulmugtur. 

Said bin Museyyeb Mescid-i Resul'de Omer bin AbdiU'aziz'in gece 
vakti yuksek ve giizel sesle Kur'an okuyarak namaz kildigini gordii. 
Hizmetgisine: Git §u adama soyle, sesini kissin dedi. Hizmet^i, raescid 
yalniz bize ait degil, onun da orada hakki var, ben ona bir sey diye- 
mem deyince, Said yuksek sesle, «Ey namaz kilan! Eger bu namazm 
ile Allah nzasini murad ediyorsan sesini biraz al§alt, yok sayet insan- 
lara gosteri§ ediyorsan, bilmis. ol ki insanlar sana bir fayda saglaya- 
maz.» dedi. 

Bunun uzerine Omer b. Abdul'aziz sesini kisti, namazim bitirdik- 
ten sonra pabuglarim aldigi gibi dogru evin yolunu tuttu. Halbuki 
Omer bin Abdul'aziz o sirada Medine Emiri idi. 



(875) Beyhaki, «SuabQ'l - Iman» da Hz. Ai§e'den. 

(876) Ahmed ve tbn Hlbban. 

(877) Ebfi D&vfld. 



790 IHYAU 'ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L - iBADAT 

b — Asjikare okumanin mustehab olduguna delalet eden hadisler: 

g* &\ ;5c* 4 lj& 



«Rivayet olundu ki: Resul-i Ekrem, gece namazlannda a§ikare 
okuyanlan duydu ve onlan tasvib etti.n 

i*JK±\ UtirJk j%&& $■&$&&$ 

«Sizden biriniz gece namazina kalktigi vakit a§ikare okusun; zira 
melekler ve evde buhman diger yaratiklar, Kur'an'ini dinler ve onun- 
la namaz kdarlar.n 

Bir defa Resul-i Ekrem Efendimiz Sahabe'den ug ki§inin evine 
ugradi ve Kur'an okumak hususunda her birini ayri ayn hallerde 
buldu. 

Hz. Ebu Bekr (R.A.)'e ugradi; Kur'an'i gayet agir ve hafif sesle 
okudugunu gordu. Sebeblni sorunca Hz. Ebu Bekr: «Ben kime muna- 
catta bulunuyorsam a§ikareyi duydugu gibi gizliyi de duyar; onun 
icin gizli okuyorum» dedi. Hazret-i 5mer'e ugrayinca onun yiiksek 
sesle Kur'an okudugunu gordu ve sebebini sordugunda «Uykuda olan- 
lan uyandirmak ve seytam uzaklas,tirmak icin boyle yiiksek sesle 
okuyorumw dedi. Bilal-i Habe§i'ye ugradiginda onu da ayn ayri su- 
relerden ayetler toplayarak okudugunu gordu. Ona da niein boyle 
yaptigmi sordu. Bilal verdigi cevabta: «Giizel ayetleri yani rahmeL 
ayetlerini bir araya toplamak icin boyle okuyorumn dedi. Resul-i Ek- 
rem: «Octinuz de isabet ettiniz ve guzel yaptimz» buyurdu. 

Birbirini bozar gibi gorulen bu hadisleri soyle telif edebiliriz: 
Gizli okumak,' riya ve gosteri§ten, yapmacik hareketlerden- daha 
uzak oldugundan bu hallerden korkusu olanlar icin daha makbuldur. 
Boyle bir mahzur olmadigi gibi, ba§ka bir namaz kilam sa§irtacak 
vaziyet yoksa, agikare okumak daha efdaldir. Qtinkii a§ikare okumakta 
daha fazla yoruhnak ve ba§kalanna faydah olmak vardir. Baskasina 
faydasi dokunan hayir, §ahsa munhasir olan hayirlardan daha mak- 
buldur. Bununla beraber as,ikare kiraat, okuyamn kalbini de yumu§a- 



a inci KlTAB — 2 nci BAB - GGZEL SESLE KUR'aN OKUMAK 791 



tir, aklmi ba§ma aldinr ve okudugunu dinlemis. olur. Aynca uykusu- 
nu ka?irn\ hevesini artlinr, tembelligi izale eder. A§ikare okumakla, 
uykuda olan kimseyi uyandinp, onun da ibadetine sebebiyet verir. 
Gafil bir tembel, onu gortir ve sayesinde o da ibadete heves eder. t§te 
assikare okumarim bu gibi faydalan vardir. Bu iyiliklerin bazilarim 
niyet edenler icm a§ikare okumak daha makbuldiir. Hepsini birden 
niyet ederse daha fazla miikafat alir. Hayir niyetlerinin soklugu ile 
iyilerin mukafatlan (jogalmis. olur. Bir amelde on iyi niyet bulunursa 
on ecir kazanihr. 

Bunun icin deriz ki, Kur'an'i mushaftan okumak daha sevabtir. 
Qiinku mushaftan okumakta, mushafi du§unmek, mushafi tutmak, 
mushafa bakmak gibi bir 50k ameller vardir. Butun bunlar Kur'an 
okumanm sevabmi artirirlar. Bunun icin, nmushaftan okumamn se- 
vabi yedi misli fazladir» denilmi§tir. Hz. Osman (R.A.) Kur'an-i Ke- 
rlm'i yuziinden cok okudugu igin iki mushaf eskitmisjtir. Sahabenin 
ekserisi Kur'an-i Kerim'i yuziinden okurlardi. Hatta. bir gun geese de 
mushafa bakmasalar canlari sikilir ve iizuntu duyarlardi. 

Misir'in bazi fakihleri gece vakti imam EJafi'i Hazretlerinin huzfi- 
runa girdiler ve mushafi onunde acik buldular. imam §afi'i onlara hi- 
taben «Fikih ile ine§gul olmak sizi Kur'andan ahkoydu. Ilalbuki ben, 
yatsi namazim kildiktan soma Kur'an'i oniime alir, sabaha kadar 
okurumn dedi. 

10 — Kur'an'i giizel sesle okumak : 

Kur'an'i tegannisiz giizel sesle (tecvidle) okumak siinnettir. Bu 
husustaki hadisler : 

! • >* n i * 



^ ^y\ilL Sl^JMiij 



((Kur'an'i aesinizle siisleyiniz.» (878) 



«Allahu Teala, hie '«* §cyi, giizel ses ile okunan Kur'an gibi dinle- 
memi§tir.» (879) 



(878) EbO DSvfid. Nesei. tbn Mace ve Hakim, Bera b. Azib'den. 

(879) Buharl ile Muslim, Ebfl Hureyre'den. 



792 1HYAU 'ULCMI'D-DIN.- Cilt: I - RUB'UX - 1BADAT 



aKur'an ile teganni etmeyen, bizden degildir.n (-880) 

Buradaki teganni'nin bir manasi istignadir. Yani "Kur'an saye- 
sinde ba§kalanndan mustagni olmayanlar bizden degildir» demektir. 
Bu manaca ses ile alakasi yoktur. Bazilarma gore tereniriim ve lahn 
etmeyenler manasmdadir. Legate muvafik olan da budur. Riv&yet. 
olunur ki, bir ak§am Resul-i Ekrem Efendimiz Hazrel-i Ai§e'yi bekli- 
yordu. Hazret-i Ai§e gecikmisli. Resul-i Ekrem nerede kaldigim ken- 
disinden sorunca, Hazret-i Ai§e: «Ey Allah'in Resulii! Yoldan gecer- 
ken bir Kur'an sesi duydum, onu dinledim. Oyle guzel Kur'an okuyu$ 
daha duymarm§tim'» dedi. Bunu irierak eden Resul-i Ekrem kalkti ve 
adamcagizm Kur'an'ini uzun muddet dinledi ve dondiigunde §6yle 
buyurdu : 

«Bu, Ebu Huzayfe'nin azadh kolesi Salim'dir. t)mmetimde boyle 
Kur'an okuyanlan bulunduran AUah'a hamdederim.n 

Yine bir ak§am Resul-i Ekrem, Hazret-i Ebu Bekr ve Hazret-i 
Omer ile birlikte uzun muddet Abdullah Ibn Mes'ud'un Kur'an oku- 
yusunu dinledikten sonra : 

«Kim Kur'an-i Kerim'i eu giizei §ekilde ve nazil oldugu gibi oku- 
mak istiyorsa, Ibn Cram Abd — Abdullah tbn Mes'ud gibi okusun.» 

buyurmu§tur. 

Hazret-i Peygamber, ibn Mes'iid'a hitaben : 

— Bana Kur'an oku! buyurdu. ibn Mes'ud : 

— Ya ResCtlallah! Kur'an-i Kerim size nazil oldu. Ben size uasil 
okuyabilirim? dedi. Resul-i Ekrem : 

— Ben onu, baskasindan duymak isterim, buyurdu. 



(880) Yukarida gesnustir. 



* inci KlTAB — 2 nci BAB — GOZEL SESLE KUR'AN OKUMAK 793 



tbn Mes'ud okurken Resul-i Ekrem'in gozyasten akardi. 
Yine bir gun Resul-i Ekrem, Ebu Musa'l - Es/ari'nin Kur'an oku- 
masim dinledi ve : 

— Buna Davud'un mizmarlaruidan verilmistir. buyurdu. 

Ebu Musa, Resul-i Ekrem'in boyle "buyurdugunu duyunca: «Eger 
sizin dinlediginizi bilseydim onu daha 50k suslerdim» dedi. 

Haysem'ul-Kari, Resul-i Ekrem'i ruyasinda gordii; Resul-i Ekrem 
kendisine : 

— uKur'an'i sesiyle siisleyen Haysem sen misin?» buyurdu. Hay- 
■sem : 

— Evet benim ya Resulallah, dedi. Resul-i Ekrem : 

— Allah sana hayirh miikafatlar versin, buyurdu. 

Yine haberde spyle varid oldu: Sahabe-i Kirarii bir yerde toplan- 
diklan zaman i<jlerinden birisine bir sure okumayi emrederlerdi. Haz- 
ret-i Cimer, Ebu Musa'! - E§'ari'ye «Rabbimizi bize hatirlatn derdi ve 
Ebu Musa da Kur'an-i Kerim okurdu; dinleyenler mest olduklan igin 
vakit gegerdi. Hazret-i 5mer'e «namaz ya Emiru'l-Mu'minin» diye ses- 
lenirlerdi. Hazret-i Omer nnamazda degil miyiz» derdi. Bununla «Ve 
lezikru'Jlahi ekber» ayet-i celilesine ve Resul-i Ekrem'in : 

«Kur'an'dan bir ayet dinleyene, kiyamel giiniinde nur olacaktir.» 

(881) hadis-i serifine isaret etmek istemistir. 

Yine haberde «Kur'an-i Kerim dinleyene on sevab verilim buyurul- 
mustur. Dinleyicinin ecri cogaldigi ve buna sebebiyet verdigi icin oku- 
yucu da bu sevabta ortaktir. Ancak maksadi riya ise o zaman bir kari 
joktur. 



(BBl) Ahmed, EbO Hiireyre'den. 



CgtJNCtJ BAB 

KUR'AN OKURKEN RlAYET EDILECEK BATINi 
AMELLER BEYANINDADIR 



Bunlar da on tanedir: 

1 — Kelamin aslim anlamak. 

2 — Ta'zlmde bulunmak. 

3 — Huzur-i kalb. 

4 — Tedbir. 

5 — Tefehhum. 

6 — Anlamasina engel olacak manileri atmak. 

7 — Tahsis, yani kendisine hitab edildigini bilmek. 

8 — Teesstir. 

9 — Terakki. 
10 — Teberrt. 

1 — Kelamin aslim anlamak : 

Allah kelaminm azamet ve ulviyetini anlamak ve O'nu celalinin 
ar§indan insanlann anlayacagi dereceye indirmekle mahlukatina olan 
fazl u keremini diisjunmek demektir. Zati ile kaim sifat-i kadimesi olan 
kelammm manasim liituf ve keremiyle halkm anlayi§ina nasil arzet- 
tigini ve bu sifat-i kadlmesini, be§er sifati olan harf ve ses olarak in- 
sanlara nasil ulasjtirmig oMuguna taak. 

Zira doijrudan dogruya Allahu Teala'nm sifatlarmi anlamaga be- 
§erin gticii yetroez. Ancak kendi sifati He onlan anlayabilir. §ayet ke- 
laminm azametini harf kisvesl altmda gizlemeseydl yerler ve gokler 
ve hatta ar§ dahi Allahu Teala'nm kelamina tahammul edemez ve 
yer ile ar§ arasinda bulunan her§ey saltanat ve nurunun azametin- 
den helak oliirdu. Eger Allahu Teala, Musa Aleyhi's-selama kuvvet 
bah§etmeseydi, daha ilk tecellisine tahammiil edemeyerek, yer ile bir 
olan dag gibi, Allah kelamina tahammul edemezdi. ilahi kelamin aza- 
metini ancak kalkin anlayigi nisbetinde mlsallerle anlatmak miim- 
kundiir 



796 tHYAU ULOMlD-DIN - Cilt: 1 - RUB'U'L -iBADAT 

Bunu bazi arifler §6yle temsil etmi§lerdir: Allahu Teala'mn ke- 
laminin yazili bulundugu levh-i mahfuzundaki her harfi «Kaf» dagin- 
dan daha buyuktiir. Biitun melekler bir araya gelse bir harfini kipir- 
datamazlar. Ancak israfil aleyhi's-selam onu kolaylikla kaldinr ki bu, 
kendi kuvvet ve kudretiyle degil, Allahu Teala'mn kendisine verdigi 
kuvvet ve kudret sayesindedir. 

Derecesi 50k yiiksek olan kelamimn manalanm, derecelerinin 
kusurlan ile beraber insan anlayisma ulasUrmakta Allahu Teala'mn 
buytik lutfuna dikkat ederek, hakimin biri bu hususta 50k giizel mi- 
saller vererek dedi ki : 

Hilkemadan birisi hukumdarlardan birisini Peygamberinin dini- 
ne davet etti. Hiikumdar kendisinden bazi §eyler sordu. Hakim de 
hukumdarin anlayabilecegi gekilde a?ik cevaplar verdi. Bunun \izeri- 
ne hukumdar : 

— nPeygamberlerin getirdikleri kitablarin bes.er kelami olmayip 
Allah kelami oldugu iddia cdiliyor. Allah kelami olduguna gore bunu 
anlamaga insaniann giicii yetiyor mu?» diye sordu. Hakim : 

— itinsanlar, yurutmek, durdurmak ve saga sola dondiirmek gibi 
bazi maksadlanni kuslara ve hayvanlara anlatmak istedikleri zaman r 
kendilerinin akil nuru ile bulduklan diizgiin, giizel ve edebi ifadele- 
rini hayvanlann anlayabilecegi ve kendi seslerine uygun bir sekilde 
bir takim lalettayin ve bos. sozlerle ohlara hitab ederek maksadlanni 
anlatmiyorlar mi? i§te bunun gibi Allahu Teala da, kelamim kiinhiyle 
ve tau sifatimn kemali ile insaniann anlayamayacagmi bildigi icin, on- 
lara da ayni muameleyi icra eder ve anlayabilecekleri ses ve harfler 
ile ^onlara hitab eder. Boyle olmasi, kelamin §erefiyle §ereflendigi ve 
azametiyle ta'zim edildigi kelam sifatmda sakh bulunan hikmet rria- 
nalanni men'etmez. Sesler, hikmetin evi ve cesedidir. Hikmet, sesin 
cam ve ruhudur. Cisimler, ruhun mekani oldugu icin saygi gordiikleri 
gibi, soz ve sesler de kendilerinde sakh olan hikmet ile sereflenirler.n 

flKelamin mevkii all, derecesi yiiksek, hak ile batilda hukmu nafiz, 
sultasi galibtir. Adil, hakim ve dogru sahit odur. Emreder. Nehyeden 
giineshi su'lesinde golgenin duramadigi gibi, hikmet-i kelamin kar§i- 
smda da batil ayakta duramaz. Hikmetin derinliglne tamamen nufiiz 
etmeye beser giic. yetiremez.» ' 

«Giine§in §u'lesi kar§ismda gblge'dayanamadigi gibi, hikmet ke- 
lamimn kar§isinda da batil ayakta duramaz. Insanlar, gozleri ile gii- 
ne§e bakamadiklan gibi, hikmetin derinligine tamamen v&sil olmaga 
da gug yetiremezler. Onlar ancak giine§ lgiklarmdan gozlerinin gore- 
bildigine ula§ir ve bundan da ancak kendi ihtiya?lanna delil bulabi- 
lirler. Kejam, yiizunu gizleyip hukmunii yiiriiten sakh bir melik gibi- 



S inci KlTAB - 3 iincu BAB - KELAMIN SAHlBINE SAYGI 797 

dir. A$ik ve meydanda oldugu lialde asil maddesi sakli olan gune§, 
seyrini ve hareket §eklini bilmeyen ki§inin kendisinuen istifade etti- 
gi parlak yildiz gibidir.» 

«Kelam kiymetli hazdnelerin anahtan, icenlerin oliimden kur- 
tulacagi ab-i hayat, hastalarm |ifa bulacagi ve igenlerin hasta olma- 
yacagi bir ilactir,» 

Hakimin buraya kadar anlattiklan kelamin manalannm azicik 
bir kismidir. Muamelat bahislerinde kelam hakkinda bundan fazla 
malumat vermek dogru degildir. 

2 — Miitekelliine ta'zim, kelamin sahibine saygi gostermek : 

Kur'an okumaga ba§Iayan kimse, en evvel bunun be§er kelami o!- 
madigim dii§unerek rmitekellimi olan Allahu Teala'nm azametini gon- 
liinde hatirlamasi ve onun kelamini okumanin ehemmiyetini anlaya- 
rak okumasi lazimdir. Kur'an-i Kerim'de : 

«Otia temizlerclen ba§kasi dokunamaz.» (56-Vaki'a: 79) buyu- 
rulmustur. 

Mushafin zahiri sayilan kapak ve yapraklan temiz olmayan eller- 
den korundugu, yikanmi§ ve abdest almis. kimselerin ancak onu tuta- 
bilecegi gibi, batml olan manasim. da, her turlukbtu hastaliklardan 
temizlenmi§ ta'zim ve saygi nuru ile parlamig olan kalbler anlaya- 
bilir. Her el mushafa yapi§amadigi gibi, her dil de Kur'an'i okuyamaz 
ve her kalb onun manasim anlayamaz. I§te bu gibi ta'zSmden dolayi- 
dir ki Ebu Cehl bin ikrime, Kur'an'i a§ip okuyacagi sirada «Bu Eab- 
bimin kelamidir, bu Rabbimin kelamidin> 'diyerek du§vip bayilirdi. §iib- 
hesiz kelama ta'zim, miitekellime ta'zimdir. Ki§i mutekellimin sifat, 
ef'al ve celalini dusunmeden azametini anlayamaz. Yerleri, gokleri, 
arij ve kursisini, bunlarda bulunan ins ii cinni, butiin canli varhklan, 
bitkileri ve diger maddeleri du§undugii ve biitiin bunlari yaratip nzik- 
lanni veren ve ya§atamn bir (Allah) oldugunu, her §eyin kabza-i kud- 
retinde fazl ve rahmetiyle, suht u gadabi arasmda bulundugunu, in'- 
am ederse, faziiyle in'am ettigini, ukubeti adl ile oldugunu, azamet 
ve celalin en yiiksek derecesini ve «Bunlar Cennete, bunlar da hemen 
Cehennemen diyecek olanm, ancak O oldugunu bildikten sonradir ki, 
ustiinlugunun azametini anlamis, olur. t§te bunlari du§unmekle mu- 
tekellimin azametini anlar ve boylece kelamina da en biiyuk ta'zimi 
gosterir. 



798 iHYAU ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 — RUB'UL- JBADAT 

3 — Huzur-i kalb ve haUralan tcrketmck : 



«-Ey Yahya kilabi kuvvet ile al.» (19-Meryem: 13) ayet-i celile- 
sinin tefsirinde «cehd ve gayret» okudugu vakit, gonliinden her seyi 
atarak akil ve fikrini ona vererek okumak demektir. 

Birisine «Kur*an okudugun zaman hatirma baska seyler gelir 
mi?» diye sorduklannda, «Benim iqin Kur'an'dan daha sevithli bir sey 
yok ki hatinma gelsinn diye cevab vermisUr. 

3elefden bazilan, akli baska yerde iken bir ayet okusa, onu iade 
eder ve tekrar huzur ile okurdu. Bu hal, yukanda anlattigimiz ta'zim- 
den dogar. Qunku kelama ta'zim gosteren, onu okudugu zaman on- 
dan zevk alir. Onunla unsiyet eder ve ondan gafil olmaz. Okuyan an- 
layabilirse, Kur'an-i Kerlm bagtan sonuna kadar kalbin unsiyet ed&- 
cegi ayetlerle doludur. B6yle olduguna gore Kur'an okurken kalb daha 
baska §ey ile me§gul olur mu? Kur'an okuyan, bahgelerde, kirlarda 
teferriice gikmi§tir. Boyle zevk, safa yerlerinde dolagan, bagka yerleri 
du§unmez; zaten son arzusu odur. 

Denildi ki: Kur'an-i Kerim'in meydanlan, baglan, saraylan, ge- 
lin, giiveyleri, atlas kumasjari, bahge ve parklari, hanlari ve kervan- 
saraylan vardir. 

«Mim»ler yani «EHf, lam, inim» ile ba§layan sureler meydan- 
lan, «Ra» lar bostanlan, «Ha» lar ile baslayan sureler saraylan, «Mu- 
sebbihatn (yani «Sebbcha» ile ba§layan sureler) Kur'an'in gelin gii- 
veyleri, «Ha Mim» ler Kur'an'in atlas kumasjari, mufassal sureler 
bahge ve parklan, diger sfireler de han, kervansaray gibi mlsafirha- 
neleridir. 

Okuyucu bu meydanlara girip, bostanlardan meyveleri toplaya- 
rak saraylara girdigi, oradaki gelin -giiveyi cilvelerini gordukten, ve 
atlas elbiseleri giyerek bahgelerde hava aldiktan sonra k6§ke cikip 
yataginda istirahate gekilince artik ba§ka bir §ey diisunmez. Yalniz 
ya§amakta oldugu bu zevkin heyecam iginde kalir ve hatinna baska 
bir sey gelmez. 

4 — Tcdcbbur : 

Yani okudugunu dugiinmek. Bu, huziir-i kalbten sonra gelir. £iin- 
kti cok kere baska bir §ey diisunmedigi gibi Kur'an-i Kerim'i de tizerin- 
de diisunmeden okuyabilir. Halbuki okumaktan maksad, O'nun ayet- 



S inci KITaB — 3 iincii BAB — TEDEBBOR YANl OKUNANI TEFEKKOR 799 

leri iizerinde "dti§unmektir. Bunun igin Kur'an'i agir okumak, siinnet- 
tir. Zahiren agir okumak sayesinde, iginden manasini diigunebilir. 

Hazret-i Ali (Radiyallahu anh) ; «AnJainayarak yapilan ibadette, 
tedebbiirsiiz (diisuncesiz) kiraatte hayir yoktur» buyurdu. Hatta eger 
agir okumakla da iizerinde du§unemiyorsa, tekrar etmesinde beis yok- 
tur. Ancak imamin ardinda ise bir ayeti yeniden diisunemez. Qiinkii 
onu du§uniirken imam diger ayete gesmis. olur. Bu suretle de gunah- 
kar olur. Bu, tipki bir adam sana: «§u soylediklerimi dinle» derken, 
senin hosuna giden yalniz bir kelimesiyle me§gul olmana benzer. Rti- 
kua gittigi halde, hala kiyamda imamin okudugu ayet ile me§gul ol- 
makta da hiikiim boyledir ve esasinda bu bir vesvesedir. 

Amir bin Abd-i Kays: «Bana da namazda vesvese geliyoru, dedi. 

— wDUnya meggalesi mi hatirina geliyor?» dediklerinde : 

— «Her taraftan oklann bana gevrilmesi benim icm ondan daha 
sevimlidir. Bana gelen vesvese oyle degil. Namazda gonlumii me§- 
gul eden, Allah huzurunda bulunacagim giinii ve o giinde kendimi 
nasil kurtaracagimi hatirlamamdun* dedi. 

Bu diisunce, dim bir dusunce oldugu halde, bunu da vesveseden 
saymis, ve isabet etmistir. $unkii bu dii§unce, kisjyi iginde bulundugu 
ibadeti anlamaktan ahkoyar. §ubhesiz §eytan bu gibileri dtinya mes- 
galesiyle aldatamaz. Onlari da boyle diger dlni bir mes'ele ile me§gul 
ederek aldatmaga cahs,ir. Velhasil, diistinmesi daha miihim olan gey- 
den kendisini ahkoyar. i§te bu da sjeytanin insanlan aldatmak i?in kul- 
Iandigi bir desisedir. 

Bu hikaye, Hasan-i Basri'ye anlatihnca: «Eger bu hikayenizde 
sadik iseniz, ya bizim gibilere Allah ne muamele edecektir?)> dedi. 

Resul-i Ekrem'in <iBesmele» yi yirmi defa tekrarladigi Ebu Zerr-I 
Hirevi'nin Mucem'inde, Ebu Hiireyre'den zayif bir sened ile rivayet 
edilmi§tir. Boyle tekrar etmesi, manasi iizerinde durulmasi i^indir. 
Nesei ve ibn Mace sahih sened ile Ebu Zerr'den §6yle naklediyorlar : 

(a-a^-^oJ-* ^Ve *■*-;> >*>:*-* j] >j»j» V*j^ 

«ResuI-i Ekrem yantmizda kildigi bir gece namazmda "Eger on* 
lara azab edersen, onlar senin kullanndir, eger onlan magfiret eder- 
sen.." (5 - Maide; 118} ayet-i celilesini sabaha kadar tekrarlami;- 
tir.» (882) 



(SB2) Nesci ve tbn Mace sahih bir senetle. 



800 tHYAU 'ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 ~ RUB'U'L - tBADAT 

Temim-i Darl de bir gece : 




- .1 



«K6tii ameller i§leycnler zannederler nii ki, onlan iyi ameller i$- 
leyenler gibi yapacagi2.» (45 - Casiye : 21) ayetini okumakla sabah- 
lamigtir. 

Said ibn Ciibeyr de bir gece namazmda : 



uEy giinahkarlar, bugiin siz (bir tarafa) ayrilinln (36- Yasin: 59) 
ayetiyle sabahlarrtigtir. 

Bazilan da; Kur'an'dan bir sure okumaga ba§larim; orada g6r- 
dugum bazi ayetler sabah oluncaya kadar beni diigundurur, dediler. 
Diger bazilan: «Anlamadigim ve huzur-i kalb ile okumadigim ayet- 
ten sevap alacagimi tahmin etmem» demisjerdir. 

Suleyman-i Darani: «Ben bir ayet okurum, dort be§ gece onunla 
me§gul olurum, onu iyice anlamadan ba§kasina gecmem» demigtir. 

Seleften bir zat, manasmi anlamak icjn alti ay «Hud» suresini 
tekrar ile ugra§mi§tir. Ariflerden bir zat: «Haftalik, ayhk ve senelik 
hatimlerim vardir; fakat bir hatmim de var ki otuz senedir henuz bi- 
tiremedimn dedi. Bu, Kur'an uzerinde du§iincesi ve tetkikati nisbe- 
tindedir. Yine bu zat §6yle diyor: «Beii kendimi, giindelikgi, haftahk- 
51, aylikgi ve yilhksi, yerine koydum.n 

5 — Tetehhiim: 

Kur'an-i Kerim'den okudugu her ayet'i, kendi imkanlan nisbetin- 
de anlamaga gahqmaktir. Zlra Kur'an-i Kerlm, Allahu Teala'nin sifa- 
timn, ef'alinin zikrini ichie ahr. Peygamberlerin ahvalinl, onlan ya- 
lanlayanlann halleiini ve nasil helak olduklarim, Allahu Teala'nm 
emir ve yasaklanm, cenhet ve cehennemin zikrini igine ahr. 

Allahu Teala'nin sifatlanni zikreden bazi ayetler: 

ttO'nun benzeri yoklur, O goriicu vc i§iticidir.» (42-§ilra: 11) 



8 inci KITAB - 3 uncu BAB - TEFEHH0M OKUDUCUNU ANLAMAK 801 



js. >jyeJci\ i &i >jjS\ ^ ^ j>&\ j.J&\ >&\ 

«Meliktir, inulkii zail olmaz. Her turlii noksanhktan inunezzeh ve 
Tier turlii ayiblardan beri, selam ve selamctin ta kendisidir. Mu'mindir, 
inu'minleri azaptan cmin eder. Miihcymindir, her §eyin sahibi, tnura- 
kib ve muhafizidir. Azizdir, hiikmiindc galibtir, ccbbardir. Kibir vc 
azamet ancak O'na mahsustur.» (59-Ha§r: 23) 

Kur'an okuyan, bu esma ve sifatlann manalan uzerinde diisun- 
melidir ki, buradaki sirlari anlasin. Bunlar ancak iglerinde kapah bu- 
lunan gizli manalan acar, bu man,alar da ancak AUahu Teala'mn tev- 
fik ettigi kimselere ke§folur. 

Hazret-i All buna isaret etmek uzere soyle buyurmu§tur : 

uResul-I Ekrem'in, insanlardan gizleyip de bana ogrettigi bir 
§ey yoktur. Ancak Kur'an'i anlamakta Allah'm kullanna bah§ettigi 
fehm ve idrak mustesna.n 

i§te herkes bu anlayi§a sahib olmaya cali§malidir. 

tbn Mes'ild (Radiyallahu anh) : wGecmis, ve gelecek iliraleri iste- 
yen Kur'an'i ara§tirsin, Kur'an'i incelesin. Kur'an'm en buyuk ilimleri, 
AUahu Teala'mn isim ve sifatlannm tahtmdadir. Zira insanlarin co- 
gu ondan bir §ey anlayamaz, anlayanlann anlayi§lanna da giivenil- 
mez ve onlar onun derinliklerine inemezler.» buyurmu§tur. 

AUah'in ef'aline gelincc : Yerleri, gokleri ve diger varhklarm ya- 
radih§im zikretmesi gibi.' Kur'an okuyucusu bunlardan Allaxm Tea- 
la'mn sifatlarim anlamalidir. Zira, fiil faile delalet eder. Fiiller ne ka- 
dar mtikemmel olursa, faiUn azametine delildir. Binaenaleyh fiilde 
fiil degil, fiilde fail aranmahdir. Hakki bilen, her §eyde O'nu goriir. 
Ciinkii her §ey O'ndan, O'nunla ve O'nun igindir. Haklkatte «Ktil». 
olan O'dur. 

GiJrdiigu her zerrede O'nu roiisahede edemeyen, O'nu bilmemis 
sayilir. {Bu ifade hulul manasinda degil, eserden muessire istid- 
lal yoludur.) O'nu bilen, O'ndan ba§ka hergeyin batil oldugunu ve 
O'nun zatindan baska hergeyin helakte bulundugunu bllir. Bunun 
manasi gelecekte helak olacak demek degildir. Belki zati itibariyle 
du§uniilurse Allah'tan ba§ka hergey helaktedir. Yalniz Allahu Teala- 
mn yaratmasi itibariyle dugiinulurse, mevcuddur denebUir. Yoksa is- 
tiklal ve asalet yolu ile hergey ademdedir. 

l§te bu, Miika§efc Hmi'nin bir ba§langicidir. Bunun icin Kur'an 
•okuyana layik olan : 

C. I - F. 51 



802 tHYAU 'ULCMlD-DIN — Citt: 1 — RUB'U'L - tBADAT 



vitiu.iiifiyi 



nBana haber verin ektiginiz tohumu siz mi bitiriyorsunuz, yoksai 
biz mi?» (56-Vakia: 63) 



nBana haber 1 vcrin, rahme ilka edilen meniyi siz mi yaratiyorsu- 
nuz?» (56-Vakia : 58) 

«lctiginiz tath suyu ak buluttan siz mi indirdiniz, biz mi?» (56- 
Vakia: 68) 



>'- a\ -rt \\ > K 



MO I 



«Yaktigimz ate§i goriiyorsimuz; oiiun agacim siz mi halkettiniz, 
yoksa biz mi? Bana haber verin .» (56 - Vakia : 71) ■ 
ayetlerini okudugu vakit, aklmi yalniz ate§e, suya, ziraate ve meniye 
vermemeli, belki bunlar uzerinde ayn ayri ve inceden inceye du§un- 
melidir. 

Mesela, su halinde bir meniden et, kemik, damar ve sinir gibi §ey- 
ler nasil viicud bulup, ba§, el, ayak, ciger, kalb ve diger azalar mey- 
dana gelir? Sonra bu viicudda, gormek, i§itmek, anlamak ve benzeri iyi 
vasiflar, ofke, hiddet, §ehvet, kibir, cehil, yalan ve mucadele gibi fir- 
kin vasiflar nasil meydana geldigi uzerinde du§unmelldir. Nitekim 
Kur'4n-i Kerim'de §6yle buyurulmus,tur. 

tttnsan kendisini nutfeden nasil yaxattigimra gormez mi ki $imdi 
o, bize apacik bir du§man kesilmektedir.n (36 - Yasin : 77) 



S inci KtTAB - 3 tinea BAB - TEFEHHCM - OKUDUCUNU ANLAMAK 803 

§ayan-i hayret olan bu sifat uzerinde du§unmeli ve bundan daha 
.azlmine, yani akillara durgunluk veren bu muazzam san'atm kendi- 
sinden sadir olani, tefekkiire yiikselmelidir. Binaenaleyh esere bakip 
sani'ini mii§ahede etmelidir. , 

i§te Allahu Teala'nin zat ve sifatmdan bahseden bazi ayetler 
■verdik. 

Peygamberlerio hallerine gellnce : Bunlann nastl yalanlandikla- 
nm, dovulerek oldurulduklerini okudugu zaman, Allahu Teala'mn ge- 
rek Resulunden ve gerek Resuller gbnderdigi kimselerden ne derece 
miistagni oldugunu, neticede Resullerin nusratim okudugu zaman, Al- 
lahu Teala'mn kudretini ve hakka yarcbmi irade ettigini du§iinmeli ve 
.anlamalidir. 

Peygamberleri tekzib edenlerin hallerine gelince : Peygamberlere 
inanmayan ve yalanlayan, Ad, Semud- ve benzeri kavimlerin ugradik- 
lan akibetleri okudugu zaman, Allahu Teala'mn kahr ve gadabindan 
korkmali ve hatali hareketinden dolayi kendlsinin de aym akibete ug- 
rayarak kahr ve peri§an olacagindan ve aym hukmiin kendi hakkinda 
-da infaz edileceginden korkarak bunlardan ibret almahdir. Yine bu- 
nun gibi, Cennet ve Cehennem vasiflanni ve Kur'an'daki diger hu- 
kumleri okudugu zaman, bunlardan o kadar 50k §eyler anla§ilir ki, 
bunlan saymaga imkan yoktur. Herkes kendi kabiliyetine gore bun- 
lardan da hissesini almalidir. Qiinku ya§tan, kurudan her ne varsa 
hepsi Kitab-i MUbinde (Kur'anda) dir. Ayet-i celilede : 

-* -* — ■*■ I* 

«De ki biitiin denizler Rabbimin kelimelerinin (manalanm yaz- 
mak) igin miirekkep olsa hatta o kadar daha gonderilse bile, Rabbimin 
kelimelerinin manalan tiikenmeden o deryalar ttikenirdi.u (18-Kehf: 
109) buyurulmugtur. 

Bunun igin Hazret-i Ali (R.A.) : nisteseydim yalmz Fatiha sure- 
sinin tefsirinden yetml§ deve yukii kitab yazardim.» buyurmu^tur. Bu 
anlattiklanmizdan maksadimiz kapisi acilsin diye du^unceleri bu ta- 
rafa cevirmektlr. Yoksa Kur'an'i kunhii lie btitun derinligine niifuz 
ederek anlasm demek degildlr. Qiinku buna klmsenin gticu yetmez. 
En kisa derecede olsun Kur'an'dan bir §ey anlamayan, Allahu Tealft.'- 
nin : 



804 1HYAU 'ULl.'Mi'D - DiN - Ciil: 1 — RUB'U'L - IfUDAT 

«Onlardan (Miiuafiklardan) ' bazilari seni dhilci'lcr, yaumdan 91- 
kmca Sahabenm alimlcrhic (istihza yoluyla) demin nc dcdi? derler. 
Allah, onlarm (nifaklan scbcbiylc) kalbicrini muhurlemi§tir.» (47 - 
Muhammed : 16) 

Muhurlenme keyfiyetini altinci maddede aQiklayacagiz. 
Denildi ki : 

— Murid, biitiin isteklerini Kur'an'da hulan kimseye denir. 

Demek ki her aradigim Kur'an'da bulmadikga, noksani ziyadeden 
ayirt etmedikce, Mcvlasi ile oiup kullardan miistagni kalmadikca, 
murid; miirid olamaz. 

6 — Anlayisa mani olacak halleiden siviilmak lazimdir. 

Zira bir goklarmin Kur'an-i Kerim'in manalanni anlamamalan, 
$eytanm kalbleri uzerine ortttigii perde ve sebeblerdendir. Eu yiizden 
insanlar Kur'an'in manasini anlayamaz hale gelmi§lerdir. Nitekim 
Resul-i Ekrera Efendimiz : ■ 

«Egcr gcytanlar adcmogtuiiun kalblcrindc dulasmasaydi, onlar mc- 
lekut aleminc bakarlardi. Yani gyriilmcycn alciulcri goriii'errii.n (883) 
buyurdu. 

Kur'an'in manasini anlamaga mani olan perdelcr dtirttui : 

Birincisi: Butun gayretlerini maharic-i hurufa sarietmek, harfleri 
mahrecterinden sikarmaga ugra§maktir. Bu hususu idare icin kurra- 
lara Kur'an okuyuculara musallat olmus. bir seytan vardir. Kur'an-i 
Kerim'in manasini onlara duijundiirmcmek igin, daima onlan harfleri 
mahreclerinden cikarmak ile megpcul cder. i§leri giifleri dus.iinup ta- 
smdiklan maharic-i hurufa dikkaUcn ba§ka bir §ey degildir. Bu gibi- 
lere Kur'an'in manasi nasil kejjfulur? Bu gibi teibisata riayet etmek 
§eyt&mn elinde guliinc; ulmaktan b;qka bir §ey degiidir. 



(883) Imam AhniL'ii, Kbii Hiireyrts'clcii. Ayrica shf: W9'a bak. 



8 inci KlTAB — 3 uncii BAB — ANLAYI§A MANi HALLER 805 

Ikincisi : Taklid yolu ile bir mezhebe baglanarak, inceleme yap- 
madan yalniz duyduguna inanmak suretiyle korii kbriine orada donup 
kalmaktir. Taklid ile edindigi inanci, ba§ka bir §ey dusjiinmesine mani 
oldugu icin mu§ahedesi, hissine baglanmi§ olur. Ve §ayet kendisine 
bir i§ik dellgi a^ilir da inancimn hilafina bir hakikate muttali olursa, 
hemen taklid §eytam ona saldirarak «Ecdadmm inancina uymayan 
bu gibi §eyleri hatinna nasil getiriyorsun?» der. Bu bigare adam da 
muttali oldugu bu hakikati, §eytanm vesvesesi sayarak ondan uzak- 
Ia§ir ve bu gibi §eylere du§mekten kacinir. 

i§te bu gibi ilimlere Soflyye : «ilim perdedir.» dedi ve bu sozleri 
ile yalniz taklidle bir cok insanlann baglandiklan, yahut mezheb mu- 
taassiblarinm cedel yolu ile yazip biraktikiari ilikat ilimlerini kasdet- 
mislerdir. Yoksa basiret nuru ile ke§if ve mii§ahedeye dayanan ilim; 
hicap ve perde olamaz. Hatta asil ozlenen, bu ilimdir. 

Bu gibi taklidi itikadlarin bazisi batil oldugu i(;in, hakikatleri an- 
lamaga mani olur. «istiva» kelimesinden, ar§ uzerinde oturup yerle§me 
manasmi anlamak gibi. «Kuddus» ism-i gerifinden, yaratiklar igin caiz 
olan her §eyden miinezzeh oldugunu anlayabilen kimsede, bu §ekil- 
de bir taklid itikadimn yerlegmesine imkan yoktur. Bu anlayi§ ile ha- 
kikate ula§abilirdi. Fakat batih taklidi bu gibi du§uncelerine mani 
olur ve onlari atmaga gahsirsa da hakikatlere muttali olamaz. 

Bu taklidlerin bazisi hak oldugu balde yine ke^fe ve hakikatleri 
anlamaga mani olur. Zira inamlmasi insanlara tekiif edilen hakikat- 
lerin; mertebeleri, dereceleri, zahiri banian gi^Iari vc batini durinlikleri 
vardir. Tabiatlann zahire, gorunuge baglanmalan; batini derinlik- 
lere inmege mani olur. Nitekim <(Kavaid-iiI Akaid» kitabmin ilm-j za- 
hir ve ilm-i batin kisimlannda bunlari izah etmiijttk. (Bakimz: shf: 
250 - 260) 

C^iincusu : Bir gunaha devam etmek veya kibirii olmak veya 
dunyahk hususunda nefsinin herhangi bir arzusu pe§inden gitmek. 
I§te biitun bunlar kalbin kararmasina ve paslanmasma sebeb olurlar. 
Ayna uzerlndeki perdenin, gbstermege mani olmasi gibi, bu gibi isyan- 
lar kalbe perde ve hakikatin tecellisine mani olurlar. Bu gibi sebebler- 
le, ekseri insanlar Kur'an'm manasmi anlamaktan raahrum kalmi§- 
lardir. Bu gibi §ehevi arzulann pe§inden gitmek ne kadar gogahrsa 
Kur'an-i Kerlm'in manalan o nisbetLe kapah kahr. Kalbden diinya 
du§unceleri azaldigi nisbette de, Kur'an-i Kerim'in manalan tecelli 
eder. Kalb, ayna, §ehvetler ayna uzerindeki toz ve kir gibidir. Kur'an-i 
Kerlm'in manalan da aynada gorulecek suretler gibidir. §ehvetlerden 
kalbi temizlemek, aynanin yiizunden perdeyi kaldirip tozunu silmek 
gibidir. Burmn i^in Resul-i Ekrem : 



806 1HYAU 'ULOMt'D-DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L- tBADAT 

a £j '■&. ^j-P-^^j 4*2). jfifl ( i5 to 

«t)mmetim altin ve giimuse fazla deger verdikleri zaman, onlar- 
dan fmanm heybeti kalfear. Emri maruf, nehy-i miinkeri terkettikleri 
zaman vahyin bereketinden mahrnni olurlar.n (884) buyurmu§tur. 
Bu hadise, Fudayl bin iyad, «Kur'an-i anlamaktan mahrum olur!ar» 
manasmi venni§tir. 

Allahu Teala, anlayis. ve hatirlamakta giinahlardan riicuu ve ne- 
dameti sart ko§arak §6yle buyuruyor : 



uTaatimize dimen her kulun kalli gdziinti agmak vc ona ibret ver- 
mek igin yaptik.» (50 - Kaf : 8) 



nAncak Allah'a donerler iyi hatirlarlar.n (40-^u'tnin: 13) 

' «Ancak olgun aval sahipleti iylce du$unurler.» (39 - Zumer : 9) 

Dtlny&nm aldatici ve gegici metalarini, ahiret_nimetlerine tercih 
edenler, hakiki akil sahibleri degillerdir. Bunun igin kltabin (Kur'&n- 
m) esran kendilerine asiklanmaz. 

Dordunciisu : Zahirl tefsir kitablanni okuyarak Kur'an'daki ke- 
limelerin, ancak Ibn Abbas, Miicahid ve benzerlerinin rivayet yolu ile 
yaptiklan tefsirlerden baska manalan olmadigina ve baskasinin tef- 
sirlerinin, kendi reyleri ile tefsir olduguna ve kendi reyleri ile tefsir 
edenlerin cehennemdeki yerlerine hazirlanmalanna inanmak. igte bu 



(884) Ibn Ebi'd-DUnya riv&yet etmigtir. 



8 inci KlTAB — 3 iincfl BAB — TAHSIS YANt OKUYANA HlTAB 807 

da Kur'an-i Kerim'in esraririi anlamaga mani olan biiyiik bir perde- 
dir. Biz, rey ile tefsiri, dorduncti babda izah edecek ve bu tefsirin, 
Hazret-i Ali'nin: «Ancak Allahu Teala'nin, Kur'an'i anlamakta kulu- 
na bahgettigi anlayi§ ve idrak mustesnan soziinii nakzetmedigini ve 
eger, yalniz nakledilen zahirl mana muteber olsaydi, insanlann Kur'- 
an'in manalannda ihtilaf etmemeleri lazim gelecegi anlatilacaktir. 

7 — Talisla : 

Yard Kur'an'i okuyan zatm, Kur'an-i Kerim'in bilhassa kendisine 
hitab ettigini kabul etmesidir. Emir, nehiy ayetlerini okudugu zaman, 
yine aym seyi anlamak, yani miijdelenen ve korkutulamn, bizzat 
kendisi olduguna inanmak, gecmis, insanlara ve peygamberlere ait 
kissalan okudugu zaman, maksadin, kissa ile halki oyalamak olma- 
yip, ondan ibret almak oldugunu bilmek ve ondan icab eden dersi ai- 
maktir; cunkii Kur'an-i Kerim'deki her kissa peygamber ve ummctine 
bir fayda temin etmek icin zikredilmi§tir. Bunun icin Allahu Teala : 

«Kalbini tatmin ve tesbit edecek liergeyi vei'dik.n (11 -Hud: 120) 
buyurmu§tur. 

Okuyan ki§i, Allahu Teala'nin haber verdigi, peygamberlerin muh- 
telif iskencelere katlanmalan, dini yaymakta AUah'tan yardim bek- 
lemek iizere sebat ve metanet gostermeleri gibi halleri ile, bizzat 
kendisine (okuyana) sebat ve metanet telkin ettigini ve Kur'an'in 
yalmz resQliine degil, biitun alemlere §ifa, hidayet, rahmet ve nur ola- 
rak gonderildigini bilmelidir. Bunun i?in Allahu Teala herkese, bii- 
yiik nimet olarak g6ndermi§ oldugu kitabm (Kur'an'in) sukriinii ifa 
ile emrederek §6yle buyurmu§tur : 

'$££&>&* '& '& * *& & ^ ^ l ' J 

«Allah'in iizerinizdeki nimetini ve size ogiid vermek ism indirdig' 
Kur'fin'i ve ondaki hikmeti du§uniin.» (2-Bakara: 231) 



808 1HYAU 'ULCMt'D-DIN — Cilt: 1 ~ RUBUX - IBADAT 

«And olsun size oyle bir kitab indirmisizdir ki biitiin zikriniz on- 
dadir. Hala akillanmiyacak imsimz?» (21 - Enbiya : 10) 



*+&} — 'J'3 1 ^IJ^H 5k~'$\i6\ u'j\j 



«Biz sana da kur an'i indirdik. Ta ki insanlara kcndilerinc ne in- 
dirildigini agik?a nn\atar,in.» (16-Nahl: 44) 



uAIIah Insanlara misallerini bSylccc aciklar.n (47 -Muhammed: 3) 

itRabbinizden size indirilenin en giizeline (Kur'an'a) tabi olunuz.n 
(39-Zumer: 55) 

Ǥu Kur'an insanlarm kalb gozlcrini acacak bir nfir, saglam bilgi 
etHnmek i?in bir hidayet ve rahmettir.n (45 - Casiye : 20) 

«Bu Kur'an insanlar iqm bir bejandir. Miittakiler igtn de bir hida- 
yet ve rahmeUir.n (3-Al-i imran : 138) 

AUahu Teala'mn bu hitabi ile bubtin. insanlari kasdetmekle ayn 
ayn fertleri de kasdettigine §tibhe yoktur. Aralannda bir fark olma- 
digi i?in digerJeri gibi okuyan sahis da maksuddur. Yard Kur'an-i Ke- 
rim bizzat kendisine hitab etmektedir. 



8 inci KtTAB — 3 unett BAB — TEESSCR YANt MOTEESSlR OLMAK 809 
Allahu Teala'nm : 



U ^^3z&y±\^$\\^$\^J\ 



_* 



Ǥu Kur'an, sizi ve kimc eri$irse onlan inzar (sakiiidmnam) 15m 
bana vahyolundu.n (6 -En 'am: 19) 

ayet-i celilesinden maksaclin bizzat kendisi oldugunu takdir etme- 
lidir. 

Muhammed ibn Ka'b el-Kiirzi diyor ki : «Kur"an-i Kcrlm kime 
okunuyorsa, Allahu Teala kendisiyle konu§uyor gibidir.» Bunu boyls 
kabul eden kimse, Kur'a.11-1 Kerim'i efendisinden kolesine yazilmiEj 
bir mektup veya amirden raemuruna yazilnu§ bir emir gibi okur. Yani 
yalniz diizgiin okumagi bir vazife saymaz, belki ne emrettigini, neler 
istedigini ve nelerden menettigini anlamak i?in du§tincrek okur ve 
mucibini yapar. Bunun i<;in bazi alimler : Ǥu Kur'an Aliah'in emirle- 
rini havi olarak Allah'tan bize gonderilmig risalelerdir. Namazda oku- 
dugumuz ayetleri du§iinecek, tenha yerlerde iizerlerinde duracak, iba- 
detlerimizle onlan yerine getirecegiz« demi§lerdir. Malik bin Dinar : 
nEy Kur'an okuyanlar! Kur'an-i Kerim kalblerinize neler ekmi?tir? 
Bahar yagmurlan yeryiizunii ye§iilendirdigi gibi Kur'an-i Kerim de 
kalbin yagmurudur onu canlandirir.n demi§tir. Katade de §oyle diyor: 
nKur'an-i Kerim'i okuyan, ya kar ile kalkar veya zarar ile.n Nitekim 
ayet-i celilede §6yle buyurulmu§tur : 

nO, (Kur'an) mii'minlere $ife ve rahmcttir, aalimiere hiisrandan, 
zarardan ba§ka birgey arttirmu.» (17-isra: 82) 

8 — Teessiir : 

Yani okudugu ayetlerden kalbinin muteessir olmasi deraektir. Hu- 
zun, korku, limit verici ve benzeri ayetleri okudukga farkli bir hal 
almah ve kalbinde bir vecd meydana gelmelidir. Kur'an'i anlayigi nis- 
betinde korku hali artar. giinlcu Kur'an ayetlerinde tazyik galibdir. 
Rahmet ve magfiret ayetlerini ancak okuyucunun zorlukla erigebile- 
cegi gartlara bagh bulursun. Nitekim Allahu Teala : 



810 1HYAU 'ULOMl'D - DIN — Cilt: 1 — HUB'UL - tBADAT 



iiBununla bcsabcr §iilihesiz ki ben, tevbe ve iman edenleri, iyi 
aitiel ve liacekctte bulunanlari, som-a da dogru yolda oliinceye kadar 
sebat gbsterenleii elbette cols magfiret cdiciyim.» (20 - Tana : 82) 
buyurmu§ ve magfireti dort §arta baglami§tir. Yine : 

-4 ^LSJL ]^\Jj 'g\ \ii\Jj J4UJI 

«Asra yemin olstin ki muhakkak insan ziyandadir. Ancak iman 
edenlcr ile giizel harekct ve amellerdc bulunanlar, bir de birbirine 
hakki tavsiye ve sabri tavsiye edenler boyle degillerdir.n (103-El-Asr: 
1, 2, 3) 

buyurmakla hiisrandan kurtulmagi yine dort §arta baglami§tir. thti- 
sar ettigi ayetlerde de butiin bunlan ic,ine alan tek bir kelime zikre- 
derek : 

ifAlIali'm lahmeti ilisan cdenlere yakmdir.» (7-A'raf; 56) 

buyurmu§tur ki, bu a-yetteki ihsana butiin iyilikler dahildir. Kur'an-i 
tedebbu edenler, evvelinden sonuna kadar boyle oldugunu goriirler. 
O halde bunu anlayanlara yaki§an, korku ve ha§yet iginde olmaktir. 
Bunun i?in Hasan-i Basri : nKur'an'a inanarak okuyanlann huznii 
artar, sevinci azalir, aglamasi gogalir, giilmesi azahr, me§galesi cogahr, 
tembellik ve huzuru azalir. » buyurmu§tur. 

Vuheyb Ibn Verd : «Butiin hadis ve mev'izalan gozden gec,ir- 
dik, higbiri du§unup anlamak §artiyle okunan Kur'an-i Kerim kadar 
kalbleri yumu§atip htiznu celbedemez.» demi§tir. 

Kur'an'dan miiteessir olmak demek, okunan ayetlerin manasina 
g6re okuyucunun bir hal alraasi demektir. Mesela veid, korkutucu, ve- 
ya §arta bagli magfiret ayetlerini okudugu zaman, azabindan ve bu 
gartlan yerine getiremiyeceginden korkarak, adeta helafc oluyormug 



S inci KtTAB - 3 tfnctt BAB - TEESSOR YANt MCTEESSIR OLMAK 811 

gibi bir tavir takmmali, ferahhk veren ve magfiret va'deden ayetleri 
okudugu zaman, sevincinden ufacakmi§ gibi bir vaziyet almah, Al- 
lah'in sifatlan ve Esma-i hiisnasi anildigi zaman Azamet-i ilahiye kar- 
sismda ta'zim He egilmeli, Allahu Teala hakkinda muhal olan ve kafir- 
lerin (yahudi ve hiristiyanlann) AUah'a evlad ve zevce isnad eden 
ayetlerini okudugu zaman, onlann bu girkin isnadlanndan utanarak 
sesini kismak sftretiyle iginden muteessir olmalidir. Cenneti vasiflan- 
diran ayetleri okudugu zaman, iginden oraya bir arzu ve i§tiyak uyan- 
mail, cehennem anlatildigi zaman, onun korkusundan tuyleri iirper- 
melidir. Resul-i Ekrem (Sallallahu aleyhi ve sellem) Ibn Mes'ud haz- 
retlerine: «Oku da dinleyelimw buyurdugu zaman, ibn Mes'ud (R.A.): 
sNisa» suresinin, 

aXx^X *il>^ &&£ &&jfi 'f'Jc &J$ ^ 

«Her iimmetten bir §ahid, onlann iizerine de seni §ahid olarak ge- 
tirdigimiz zaman nice olur?» (4 - Nisa : 41) 

ayetine geldigim zaman, Resul-i Ekrem'in gozlerinin ya§ ile doldugu- 
nu gordiim. Resul-i Ekrem, Ǥimdilik yetero diye buyurdu. giinku o 
halin mus.ahedesi kalbini istila etmis. ve tahammulu kalmami§ti» de- 
mi§tir. 

Allah'tan korkanlar arasinda, veid ayetleri okundugu zaman, ba- 
yilip diisenleri, hatta olenleri de olmustur. Bu nailer, hatim sahibini, 
kur'an'i hikaye okur gibi okumaktan alikor. ^ 

ttDe ki, eger ben Rabbime isyam edersem, O, biiyiik giintin aza- 
bindan elbette korkanm.» (6 - En'am : IS) 

ayetini okudugu halde, tuyleri urpermeyen, korku igini sarmayan Jcim- 
se Kur'an'i diisunerek degil, hikaye yolu ile (hikaye gibi) okumustur. 

«Ey Rabbimiz, ancak sana giivenip dayandik ve Sana yoneldik, son 
udntt$ de ancak sanadir.» (60 - Miimtehine : 4) 



812 1HYAU 'ULOMi'D-DIN ~ Cilt: 1 - EUB'U'L lBADVF 

ayetini okudugu zaman, AUah'a tevekkiil etmi;} ve O'na yciiiclrai§ va- 
ziyette degilse, bunu hikaye yolu ile okumu§tur. 

«Sizin bizc olan eziyetlei'inize elbette sabrederiz.» (14 - Ibrahim : 
12) 

ayetini okudugu zaman, sabir veya sabra azimet i§tiyakinda olmah 
ki, Kui'an'm zevldne erebllmeli. §ayet bciyle degil ve bunun uzerinde- 
dusiinmiiyorsa Kur'ati'dan nasibi, ancak dilini hareket ettirmek ola- 
caktir. Aynca zu ayetlerle de acikca kendi kendini tel'in etmi§ olur. 

«iyi hiliniz ki, Allah'm lancti zalimler iizcriiiedir.n (11 -Hud: 18) 



(lYapiniyacagmtzi soyleineniz, en ^iddetli bir bugz ve adavet olmak 
bakimmdan Allah indinde buyiiktiif-n (21 - Saff : 3) 



.. >. . * 



«OnIar gaflet i^erishidedhler. Burni du§unmeklen yiiz cevirici- 
Ierdh\» (21 - Enbiya : 1) 

*\^ft\ i\z£\% Sj^'h G>-iJ^ «i> £* >y^ 



((Biziiti zikriinize arka ccviren, diinya hayatindan bagkdsini arzu 
etmeyen kimselcrden yiiz cevir.n (53 - Necm : 29) 

«Kim icvbe etmezse i§te onlar xatimlerin ta kendileridir.n (49-Hti- 
ctirat: 11) 



8 inci KiTAB - li unci] BAB - TEESSOlt YANl MfjTEESSiR OLMAK 813 

i§te butiin bu aye.lleri okudukca sarahaten kendi kendini la.net- 
lemi§ olur. Aym zamanda ; 

dOnlariii icfride umniilcr (It vardir. Kilabi bilmczlcr; ancak bildik- 
leri uinniyyclcr, yani kurunlti ve lios s»zlcrdir.» (2 - Bakara : 78) 

uGoklefde ve ycrde nice ayetler vardir ki, luinlardan yiiz cevirici 
olarak ibret almazlar.M (12-Yusuf: 105) 

ayetlerinin §umulune de girmis. olur. Ztra Kur'an-i Kerim yer ve gok- 
lerdeki o ayetleri agiklamaktadir. Bu ayetleri okudugu halde bundan 
nasib almayanlar bunlardan yiiz cevirmis. sayihrlar. Bunun icin de- 
nildi ki : 

nKur'an ahlaki ile vasiflanmiyan kimse, Kur'an okudugu zaman, 
Allahu Teala : "Kendin benden i'raz etmis. iken soziim ile ne ugras.ip 
duruyorsun? Eger bana donmiyeceksen, kelamimi terket"» buyurur. 

As! oldugu halde, Kur'an-i Kerim'i tekrar tekrar okuyan kimse; 
zulum ile memleketini harabeye geviren kimsenin, adl u salah ile 
memleketinin kalkindinlmasmi emreden hiikumdarin mektubunu 
tekrar tekrar okumasma benzer. Yazilarindaki emirlere muhalefet et- 
tigine gore yaziyi okumasa belki o kadar istihza-edilmez ve o nisbette 
gadaba miistahak olmazdi. Bunun icin Yusuf Bin Asbat : «Kur'an 
okurken hukmiiyle amel edemedigim icin, gadabi mucib ayetlere ge- 
lince korktugum icm onlan birakir, tesbih ve istigfar ile me§gul olu- 
rum.ii demi§tir. Allahu Teala'nm : 

«Onlar ise o sozti sirtlarinin aidma aUiltir. Kar^iiannrta az bir 
menfaati satin akhlar. Miisjlcri olduklun o <jcy ne kul;idiir.» (3 - Al-i 
imran : 187) 

ayetiyle KuTan'in hUkmu ile amelden i'raz edenler murad edilmi^Ur. 
Bunun icin Restil-i Ekrem ; 



814 1HYAU 'ULpMt'D-DIN — Cilt: 1 — EUBUX - tBADAT 






«Kalblcriniz O'na baglandigi vc viicutlariniz O'nun emirlerine 
egildigi muddetc,e Kur'an'i okuyunuz. Kalbiniz aynhr, akhmz ba§ka 
tarafa giderse, okuyucu sayilmazsiniz. Diger rivayctte bu vaziyetle 
okumayimz.* (885) 

Nitekim Allahu Teala Kur'an-i Kerim'de §6yle buyuruyor : 

iiOnlar ki, Allah anildigi zatnan yureklcti tilrer ve onlar iizeriue- 
ayetleri okundugu vakit imanlanni arttinr, Onlar ancak Rablerine 
gttvenirler.» (8 - Enfal : 2) 

Yine Resul-i Ekrem : 

■At m &? \% 4\ j tav & ^ &\ j^ l\ 

«Kur'an'i en giizel sesle okuyan o kimsedir ki, okudugunu duy- 
dugu zaman, Allah'tan korktugunu (simasinda) mugahede edersin.w 

(886) buyurdu. 

Diger bir hadiste §6yle buyuruluyor : 

nKur'an, en zevkli olarak Allah'tan korkan kiniselerden dinle- 
nir.» (887) 



(885) Buhari ile Muslim. 

(886) IbnMace. 

(887) Ebfl Abdullah el - Hakim. 



8 inci KtTAB — 3 iincii BAB — TEESSOR YANt MGTEESSlR OLMAK 815 

Kur'an, korkusunu kalbe yerle§tirmek ve mucibinde amel edilmek 
igin okunur. Yoksa harfleri ile dill hareket ettirmekteki emegin degeri 
yoktur. Nitekim Kurralardan bir tanesi §6yle anlatiyor : Bir defa ho- 
camin huzurunda Kur'an-i Kerim'i hatmettim. ikinci bir defa ylne 
hatmetmek icm huzuruna vardigirada beni tekdir etti ve Kur'an'i be- 
nim iizerime amel ittihaz ettin, git Allahu Teala'nin huzurunda oku 
da bak, sana ne gibi emirler buyuruyor ve nelerden nehyediyor onlari 
yap, dedi. Sahabe-i Kiram, bu hal ve amellerle me§gul olurlardi. Laf 
ile zaman kaybetmezlerdi. 

Resul-i Ekrem'in irtihalinde yirmi bin sahabe mevcuttu (888) 
Bunlardan ancak alti tanesi Kur'an'i ezberlemi§ti ki bunlann ikisi de 
ihtilaflidir (889). Qogu bir veya iki sure ezberlerdi. Bakara ve En'am 
surelerini ezberleyen ulemadan sayihrdi. Bir tanesi Kur'an-i Kerim'i 
ogrenmek igin geldi. Ders : 

«Zerre kadar iyilik igleyen, miikiifalini, zerre kadar fcnalik i§Ieyen 
de cezasim bulur.» (99-Zilzal: 7, 8) 

ayetine geldigi zaman, yeter daha okumaga iiizum yok diyerek ora- 
dan aynldi. Resul-i Ekrem: «Fakih olarak aynlmistim buyurdu. Mak- 
bul olan budur. Allahu Teala'nin lutfu ile okudugu ayeti anlayip kal- 
bine tesir ederek mucibiyle amel etmektir. Yalniz dili tahrik etme- 
nin faydasi azdir. 

((Kim benim zikumtfpn yiiz ^cvivirse omm hakki da dar bit' ge- 
fitndir. Ve biz unu kiyamct gunimdc kiir olaiak hasrcderiz.x (20 -Ta- 
M: 124) 

, • » ^ «. ,- ■ , ^ ^^ .-., > "• ^ • '" ,. ■• 



(888) Bu rakam sadeee Medine'de bulunanlar igin olabilir. Zira Ebu Zaraa Rail 
Resuiullah (S. A. V.) vefat ettiginde yiiz yivmt dort bin sahabist vardi, diyor. Nitekim 
veda hutbesinin de yiiz binden fazla sahabtye irad edildigi mnlQmdor. 

(689) Burada kasdediten ezberleme Kuc'una tarn manasiyle vakif olarak ezberle- 
medir. Sahabe-i kiram arasinda yiizlerce liarixm mevcud oklugu siyerlerde yazihdir. 



816 IHYAU 'ULOMi'D-DiN - Cilt: 1 -- Ul'Bin. - IbADAT 

«6yledir. Sana aycllerimiz geldi. Sen onlan limit tuo. l>j(c bugtin 
de unululujorsun.H (20-Taha: 12G) 

ayetlerinden muradm diii ile okudugu halde mucibiyle amel etmeyen- 
ler olmasi 50k muhtemeldir. 

Yani Kur'an'i terkettin, tarafina bakmadin, hiikumlerine aiding 
etmedin, demektir. Zira emirde kusur eden i<jm, cmri unuttu denir. 

Kur'an-i Kerim'i hakkiyle okumak demek dil, akil ve kalbin mu§- 
tereken okumasi demektir. Dil, maharic-i hurufuna riayet ederek agir 
agir okur; akil, manalanm diisunur; kalb ise, onun emir ve yasakla- 
nndan tesir alarak kendine ?eki - duzen verir. Yani iisan okur, akil 
terciime eder, kalb ders alir. 

9 — Tcrakki : 

Yani Kur'an-i Kerim'i kendi agzmdan degil, A'Jatu Teala'dan 
dinliyormus. gibi okumak. 

Kur'an-i Kerim'i ukuniamn derecclcri tigtiir : 

a — Kur'an okuyan, kendisini Allahu Teala-'mn huzurunda imis 
ve Allahu Teala onu dinliyormus gibi farzederek okumahdir. §ubhe-, 
siz bu vaziyetteki insan, yumu^ak, mulayim ve miitevazi olur. 

b — Bizzat Allahu Tcala'mn kendisini gdrerek lutfiyle hitab 
ettigine, in'am ve ihsaniyle kendisine munadatta bulunduguna inan- 
maktir. Bu anlayis. ile Kur'an-i Kerim'i okuyan kimse, haya ve ta'zim 
ile Kur'an'a egilir ve onu anlamaga caller. 

c — Kelamda miitekellimi, kelimelerde ise mutckellimin sifat- 
lanni mii§ahede etmektir. Yani konu§anin keyfiyetini sozlerinde mii- 
§ahede ile ahlaki vaziyetini sozlerinin manasindan anlamaktir. Bu 
anlayi§ ile okuyamn nazan, kendisine, okumasma veya in'amiri ken- 
disine taalluk etmesine degil, dogrudan miitekellime, konu^ana yo- 
nelmek adeta O'nu goruyormus. gibi biitiin gonlunii ve du§uncesini 
O'na baglamaktir. 

Bu uQiinctt kasim mukarrebler, ikinci ashab-i yemin, yani sag- 
cilardir; birincisi de mtirid ve arifler makamidir. Bu 115 mertebenin 
haricinde kalan Kur'an okumalar gafiller makamidir. 

Cafer ibn Muhammed Sadik (R.A.) : «Vallahi Allabu Teala kcla- 
minda hisanlara tecelli eder. Fakat onlar bunun farkmda olmazlar.n 

demekle bu en iistiin dereceden haber vermig oldu. Yine bu zat, bir 
namazda bayginhk gegirmi§ti. Bunun sebebini kendisinden sordukla- 
rinda : «Bir ayet-i celileyi kalbimde tekrarlayip duruyordum, tarn 
bu sirada onu miitekellimi nden (yani Ailah'tan) duydum; O'hun 
kudretini mu§ahedeye dayanamadim ve bayildim» dedi. l§te bu mer- 



, 8 inci KlTAB - 3 iinctf BAB — AZAMET-t tLAHlYYE KARglSINDA TEBERRt 81? 

tebede okuma zevki artar ve mtinacatin lezzeti cogalir. Bunun i§in 
naklmlerden biri §6yle diyor : oOnceleri Kur'an-i Kerim'i okur fakat 
zevk alamazdim, ta kl adeta ResuM Ekrem ashabma okuyor ve ben 
de ondan dinliyormus. gibi okumaga ba§layinca zevk duymaga ,ba§- 
ladim. Sonra daha ileri makama yiiksel'erek, adeta Cebrail Aleyhi's- 
selam, Resul-i Ekrem'e okuyormu§ gibi okudum, daha 50k zevkini al- 
dim. Sonra daha iistiin makama yukselerek adeta kelamda mutekel- 
limi mti§ahede edercesine okudugumda artik bir an bile ayrilmak is- 
temedigim en yiiksek zevki duymaga ba§ladim» demigtir. Hazret-i Os- 
man ve Hiizeyfe (R.A.) : «Eger gonuller manevi pisliklerden temiz 
olsaydilar, Kur'an'm zevkine doymazlardiw demi§lerdir. Cunku kelam- 
da mtitekellimi mii§ahede, ancak kalb temizligi ile mumkiindur. Bu- 
nun igin Sabit-i Benani : nYirmi sene Kur'an'a emek verdim, yirmi 
sene de ondan faydalandim, ba§kasiyle degil. Ancak kiraatte mtitekel- 
limi mii§ahede ile Allahu Teala'nm : 

«AlIah'a Htica ediniz.» (51 - Zariyat : 50) 

nAJlah'a ortak ko§mayimz.» (51 -Zariyat: 51-) 
emirlerine uyulmu§ olur.o demi§tir. 

Her §eyde O'nu (O'nun kudret ve azametini) mu§ahede etmeyen. 
ba§kasmi gormugtiir. Kul, Allah'tan ba§ka neye iltifat cderse orada 
giali bix §irk vardir. Gergek tevhid, her §eyde Allah'm kudret ve aza- 
metini mu§ahede etmektir. 

1$ — Teberri : 

Yani Azamet-i ilahiyye kar§ismda kendi benlik ve varligindaa 
gegratk ve kendisini hife saymaktir. Salihleri oven ve mtijde veren 
ayetleri okudugu zaman kendisini bu hukiimde gormemeli. Belki bu 
mujdeleri, inanan salih kullara tammali ve kendisinin de onlardan 
olmasini Allah'tan dilemelidir. 

Gadab ayetleri ile asileri yeren ayetleri okudugu zaman, kendisi- 
nin helfik olacagindan korkmali ve bu gibi vaad ayetlerinin muhata- 
bimn kendisi oldugunu kabul etmelidir. Bunun icjn (Abdullah) Ibn 

C. I - F. 52 



£18 1HYAU "lILuMl'D - DIN - Cilt: 1 — RUB'UX - 1BADAT 



Omer: tiAHah*im ! Zulmiinden ve kufriimden sana istigfar edcrim.» 
derdi. Kendisine, had! diyelim ki zulum. olabilir; kiifCir de no deniek? 
dive sorulunea : 



.^fig-J^S SV^-sftSi 



uMuhakkak ki, insan mubalaga ilc nefsine zuliim edici ve kiif 
ran-i nimet edicidir.» (14 - Ibrahim : 34) 

ayetini okurdu. 

Yusuf bin.Asbat'a, Kur'an-i Kerim'i okudugun zaman nasil dua 
edersin ? diye sormusjar. Yusuf bin Asbat: «Ne duasi! Kusurlarima 
yetmi§bin kere istigfar ederim.» demistir. Kiraatte kendisini kusurlu 
kabul etmek, Allah'a yakmliginm sebeblerindendir. Zira yakm iken 
kendisini uzak kabul eden kimseye verilen korku sayesinde o yakin- 
lik mertebesinden daha ustiin . merisebe verilir. Bunun aksine of arak 
uzakta iken kendisini yakm gorenlerdeki emniyet kendilerini daha da 
uzaklara iter. Her ne zaman kendini begenir ve halinden razi olursa 
helak blur. Her ne zaman ki kendisini begenmez ve Kur'an okuma- 
smda Allahu Teala'dan baska hicbir §eyi gormeyecek hale yukselirse, 
melekut aleminin sirlan kendisine acilir. Ebu Suleyman-i Darani ak- 
§am yemegini ibn Sevban adindaki karde§Uginde yemek iizere sbz ver- 
mis, ve fakat gidememi§ti. Sabahleyin bulustuklarmda karde§Iigi : 

— ■ «Hani gelecegim diye sbz vermi§tin? Niye gelmedin?» diye 
kendisinden ^orunca, Suleyman-i Darani : 

— ((Ben bunu kimseye sbylemezdim; fakat sana sbz verip gele- 
medigim icin vaziyeti' aeiklamak zorundayun. §6yle ki: Yatsi nama- 
zmi kilmistim, olumun gelecegi an beili olmadigi i^in, vitir namazim 
kilayim da byle gideyim dedim. Kunut duasmi okurken Cennet bah- 
celerinden yesil bir bahce gbziimiin online geldi. Gozler gormedigi gii- 
zellikleri icine alan bu bahceye hayran hayran bakarken sabahladim. 
i§te gelemeyisimin sebebi budur.» dedi. 

Bu gibi ke§ifler, nefsinin arzu ve isteklerinden aynlip uzaklas- 
tiktan ve nelsine iltifat etmedikten sonra hasil olur. Sonra bu kesif- 
ler, kegfolunan seyin vaziyetine gore hususiyet arzeder. Umid ve Rali- 
met ayetleri okudugu ve iirhidlendigi zaman, Cenrietin sureti ken- 
disine temessui eder, adeta Cenneti gbrmu§ gibi olur. Azab ve §iddet 
ayetlerini okudugu zaman Cehennemi ve oradaki azablan miiisahede 
eder. Zira Allahu Teala'nm kelami, latif ve kolay, zor ve cetin anla§i- 



8 inci KiTAB — 3 iincii BaB — AZAMET I iLAHtYYE KARglSINDA TEBERRl 819 

Ian, timid ve korku veren manalan §amildir. Qunku ayetlerin bir kismi 
iimid verici rahmet ayetleridir. Bir kismi korkutucu azab, intikam ve 
§iddet Ayetleridir. Kelimeleri ve sifatlan mu§ahede nisbetinde kalb 
halden hale intikal eder ve o hale uygun ve ona yakin bir ^ekilde ke§if- 
lere mazhar ol'ur. Zira okuyan, okudugu §eyle hallenir. Aksi muhal- 
dir. Okunan Kur'an'da, razi olanin kelami, gadabli olanin kelami, 
in'am edenin kelami, intikam alanm kelami, Cebbar ve Kibriya sahi- 
binin kelami, muhlet verip ihmal etmeyen §efkat ve merhamet sahibi- 
nin kelami vardir. 



DdBDiJNCU BAB 

KUR'ANI ANLAMAK VB NAKLE MtJRACAAT ETMEDEN KENDI 
ANLAYI§INA GORE TEFSlR ETMEK BEYANINDADIR. 



§ayet «Yukandaki bahiste temizlenmis. kalb s&hiplerine Kur'an'm 
manalan kegfolabilecegi ve bu gibilere Kur'an'in esrarimn cozulecegi 
uzerinde ehemmiyetle durulmusjtur; bu nasil oluyor?» diye sorar ve 
Resul-i Ekrem : 



-• j^U* >>'^u. is$£&$#\ 



J^o- 



«Kur'an't reyi ile tefsir eden cehennemdeki yerine hazirlansin.n 

<890) 

buyurmus. ve zahir miifessirleri (Ebu Abdurrahman-i Ka§ani gibi) 
buna dayanarak tasavvufa mensub bazi mitfessirlerin, ibn Abbas ve 
diger miifessirlerden nakledilenlerin hilafina olarak, Kur'andaki bazi 
kelimeleri tevil etmelerine hiicum etmis. ye bunu kiifur saymi§lardir. 
Eger zahir mufessirlerinin dedikleri dogru ise Kur'an'i anlamanin, 
yapilmis, tefsirini ezberlemekten ba§ka ne kiymeti var? Yok eger bun- 
lann soyledikleri yanlis. ise daha Resul-i Ekrem'in, «Kur'an'i reyi il« 
tefsir eden, cehennemdeki yerine hazu-Iansin.» buyurmasimn ne ma- 
nasi kalir? dersen : 

Bilmis. ol ki, Kur'an-i Kerim'in zahir mufessirlerinin yaptigi ter- 
cemeden ba§ka manasi yok diyen, kendi anlayis. ve kabiliyetine ter- 
cuman oluyor; (cunkii o ancak miifessirlerin dedigini anlayabiliyor) . 
Binaenaleyh kendi anlayismi agiklamasi bakimindan isabet ediyorsa 
da, herkesi kendi seviyesine indirmesinde ve herkese kendi zaviyesin- 
den bakarak hiikum vermek suretiyle de aldamyor. 



(190) Tirmizi, ibn Abbas'dan. Bakiniz shf : M. 



822 1HYAU -tJLOMi'D-DfN - Citt: 1 — RUBTJ'L - iBADAT 

Hakikat sudur ki, anlayanlar icin Kur'an-i Kerim'in manalan ge- 
nis. ve sumulludiir. Hadisler ve haberler bunu vazihan ifade et- 
mektedlrler. Nitekim Hazret-i Ali (Kerremallahu vechehu) : <-Allahu 
Teala Kur'an-: Kerim'den anlayis. kabiliyelini kime bahsederse, onlar, 
mustesnadirw demistir. Eger nakledilen tefsir ve terciimeden baska 
mana olmasaydi bu soziin ne manasi kalirdi. Resul-i Ekrem (Sallalla- 
hu Aleyhi ve sellem) hadis-i serifinde : 

Kur'an'in zahiri, batini, had'di ahkami, gayest vc matlai va'di 
ve ve'ldi vardir.» (891) buyurmu§tur. 

Bu hadis tefsir alimlerinden olan ibn Mes'ud'dan da mevkuf ola- 
rak rivayet edilmistir. Daha zahirin, batinin, haddin ve matlam ne 
manasi kalir? 

Hazret-i Ali'nin (Kerremaiiahu vechehu) de : «istcseydim yalniz 
Fatiha suresinin tefsirinden yetmi§ devc yiikii kitab yazardim.» buyur- 
masmm manasi ne olabilirdi ? Qunkii Kur'an'in zahir manasi kisadir. 
Yine Ebu'd-Derda: uKiir'an'da birgok tevcihlcr oldugunu kabul ctmc- 
yen fakih olamaz.it demi§tir. Bazi alimler her ayetin altmis.bin manasi 
oldugunu, acjklanmayan manalann daha 50k oldugunu, digerleri 
daha ileri giderek Kur'an, yetmis. yedi bin iki yiiz ilmi ihtiva eder. 
Zira her kelimesi bir ilimdir. Sonra bu da dort misline yiikselir; cunkii 
her kelimenin zahiri, batini, haddi ve matlai vardir. Resul-i Ekrem'in, 
«Besmele» yi yirmi defa tekrarlamasi batini manasmi dusimmek i<;in- 
dir, yoksa zahiri manasi icm onu o kadar tekrara Itizum yoktu. Ibn 
Mes'ud (R.A.) : iiGegmis. ye geleceklerin ilimlerini murad eden, Kur'an 
uzerinde tncelemesine devam etsim> buyurmustur. Bunun yalniz za- 
hiri manasi ile mumkiin olamiyacagi agikardir. 

Hiilasa : Butiin ilimler, aziz ve celil olan Allahu Teala 'mn ef 'al 
ve sifatina dahildir. Kur'an-i Kerim'de onun zat, sifat ve efalinin 
§erhi vardir. Nihayeti olmayan bu ilimlerin hepsine Kur'an-i Kerim'- 
de i§aret vardir. Yalniz zahiri tefsir kafi degil, bunlan tafsilatiyle de- 
rinligine inceleyebilmek, Kur'an'i anlamaga baghdir. 

Hatta insanlann ihtilafa dtistugu, akil sahiplerinin §a§irdigi na- 
zariyat ve ma'kulata da Kur'an-i Kerim'de i§aret ve delaletler vardir. 
Buna yalmz zahiri tefsir ve tercume nasil kifayet eder ? Bunlan btfl- 
mak, ancak Kur'an-i Kerim'in hakikatini anlayabilenlere mahsustur.. 
Bunun igin Resul-i Ekrem (Sallallahu Aleyhi ve sellem) : 



(891) tbn Hibban, ibn Mes'fld'dao. Bakiniz shf : 251. 



8 tnci KtTAB — 4 iincu BAB — KUR'ANI KENDi REYlYLE TEFSIR 823 

«Kur'an'i okuyun ve ince inanalaiim aia^lirm.n (892) buyurraug- 
tur. 

Hazret-i Ali'nin rivayet ettigi hadiste, Hazret-i Peygamber : 

* ■*— * Ot <—vtf* *-^L-ll «jLft-.j ,^J.v • ^j.jcil 

«Beni hak peygambei' olarak gondereii Allah's yemin cderim ki, 
benim limine lim mensub olduluan asil din ve cemaaUen aynlarak 
yetmi§ iki firkaya bolimeccktir. Bunlarm hcpsi sapik ve insanlan co- 
henneme davet He sapttacaklarrtir. Uu zamana tesadiif cdorseniz, aziz 
ve celil olan Allahu Teala'nm Kitabina sartJin. Zira sizden evvelkilerin 
haberi, sizden sonra geleceklcrm halicii vc aramzda nc sckil hiikmede- 
ccginiz orada mevcuttur. Ona muhalefet edcn zalimlerin belini, aziz 
ve celil olan Allah kirar. (Onu bnakip da) ilmi ba?ka taraflarda ara- 
yanlan Allah sapitir. O Allalun sag! am ipi, acik nuru vc (insanlar 
icin) nafi olan stfasidir. Ona sanlanlar icin koruyucu ve ona uyanlar 



(892) Ibn Ebi geybe. 



824 1HYAU 'ULOMi'D-DIN - Cilt: 1 - RUBUX - IBADAT 

iQin kurtaricidir. §a§maz ki diizeltilsin, egrilmez ki dogrultulsun, jn- 
celikleri ve fevkaladeliklcri tiikennicz, tekrar tekrar okumak onu eskit- 
inez.n (893) buyurmustur. 

Huzeyfe hadisinde ise soyle naklediliyor : Bu gibi aynliklann vu- 
kubulacagim Resul-i Ekrem kendisine haber verdigi zaman (cO za- 
mana yetis,irsem ne yapayim ya Resulallah!» diye sorunca, Resul-i 
Ekrem Efendimiz : 

uAllah'in kitabim ogren ve onun hukmiyle amel et. Qikar yol 
odur.» buyurmu§tur. 

Huzeyfe: «Bu suali Resul-i Ekrem'e ug kerre sordum. Her defasm- 
da: «AIlah'in kitiibini oku vc onunla ainel ct, kurtulu<i oradadir.n bu- 
yurdu.n dedi. ■ 

Hazret-i AH (Kerremallahu vechehu) : «Kur'an-i Kerim'i anlayan- 
lar, ondan gok ilimler meydana gikanrlar.» buyurmus.tur. Bu ifade- 
siyle Kur'&n-i Kerim'in biitiin ilimlere i§aret ettigini anlatmak iste- 
misUr. ibn Abbas (R.A.) «Allahu Teala : 



«Onu biz Siileyman'a anlattik, her ikisme de hukiim ve ilim ver- 
dik.» (21 - Enbiya : 79) 

ayetinde mii§terek olarak her ikisine de verdiginde, hukiim ve ilim de- 
mi§tir. Suleyman Aleyhi's-selama hususi olarak verdigi zekaya da fe- 
him ve idrak ismini vermi§tir. Ayni zamanda bu anlayi§i, hukiim ve 
ilim iizerine takdim etmi§tir.» buyurdu. 

Biitiin bu anlattiklanmiz, erbabi i$in Kur'an'in manalarim anla- 
makta biiyiik viis'at ve geni§lik oldugunu ve yalniz zahiri tefsirin 
buna kifayet edemeyecegine delalet etmektedir. 

Resul-i Ekrem'in Kur'an'i kendi rey ve goriigune gore tefsirden 
menetmesi, Bbu Bekr'in : «Kur'an'i kendi reyim ile tefsire kalkistigim 
zaman, beni hangi yer ta§ir ve hangi sema gblgeler?» buyurmasi ve 
Kur'an'i kendi re'yi ile tefsirden men'eden diger rivayetlere gelince, 
bunlar iki cihetten du§iinulebilir : 



(893) Ibn Mace, Tirmizt. 



8 inci KlTAB — 4 uncii BSB — KUR'ANI KENDI REYlYLE TEFSIR 82.1 

Birincisi, tamaraen menkul ve mesmu ile yetlnerek kendi anlayi- 
§ina gore Kur'an'dan hiikiim. cikarmagi terketmektir. 

Ikincisi ise, baska bir mana murad olmaktir. Birinci manarun, 
murad olmasi, yani Kur'an'm manasma yalniz Resulullahtan duyu- 
Ian ile kifayet edilersk Kur'an'i kimsenin tefsir etmemesi ' birkac ci- 
hetten kat'l olarak batildir : 

1 — Buna gore Kur'an-i Kerim'in butiin manasimn ResuH Ek- 
rem'den duyulmasi ve ona Jstinad etmesi lazimdir. Halbuki Resul-i 
Ekrem'den Kur'an'm bazi ayetlerinin tefsiri duyulmus, baalan da 
dttyulmamistir. O halde ibn Abbas ve Ibn Mes'ud'un tefsirlerinin de 
kabul olunmamasi icab eder. Qiinku onlar da coklanni Resulullahtan 
duymamis, ve kendi anlayi§lanna gore tefsir etmisterdir. Diger Saha- 
bede de hUkiim aynidir. 

2 — Sahabe ve miifessirter bazi ayetlerin tefsirinde cem'i miim- 
kun olmayacak §ekilde ihtilafa du§tiiler ve muhtelif fikirler ortaya 
attilar. Bunlann hepsini Resulullahin fem-i saadetlerinden duymak 
muhaldir. §ayet yalniz bir tanesi duyulmussa digerlerinin reddi lazim- 
dir. (Halbuki hicbiri reddedilmemi§tir) . Anlasrtdi ki, herkes, kendi 
cehd ve gayreti ve kabiliyetine gore Kur'an-i Kerim'in tefsirine cahs,- 
rrngtir. Hatta surelerin bastermdaki huruf-i mukatta'aya (nun, kaf, 
sad, elif, lam, mim) telifi mumkiin. olmayacak §ekilde ayri ayri yedi 
mana vermiglerdir. c<EHf-lam-ra»nm tefsirinde telifi mumkiin olma- 
yacak s,ekilde «er-rahman» harflerindendir, aynca «elif» Allah, «lam» 
Rahman, «latif» Er-rahtm remzidir dlyenler oldu. Daha ba§ka suret- 
lerde tevillerde bulunanlar olmusUir.. Boyle telifi miimkun olmayan 
tefsirler, Resul-1 Ekrem'den nasil duyulmus, olabilir? 

3 — Resul-i Ekrem, ibn Abbas icin : 

-« jy fUi ii' J j.311 4 J^ii Oil 

«AIIah'im, bunu dinde fakih, anlayigh kil ve (Kur'an'm) tevilini 
kendislne t»gret.» (894) 

diye du& etmisUr. Eger tevil de tenzil gibi, yani mana da Kur'an gibi 
Resul-i Ekrem'den duyulmus. ve oylece ezberlenmi§ olsaydi, bu duanm 
ne kiymeti kahrdi ? 



(KM) Tecrid - i Sarih Tercemesi C. 1, Sahtfe : 79 ve 134. Aynca bu kitabin 88. sahi- 
fesine bakin. 



826 1HYAU -ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 - RUBU'L • iBADAT 



Allahu Teala Kur'an-i Kerlm'de : 
-^3 



W '.Oil 



«Onu, onlardan istinbat edenlcr bilirlerdi.n (4 - Nisa : 83) 

buyurmakla, ilira sahipleri igin, istinbati, hukum ve mana gikarmagi 
isbat etmi§tir. istinbatin, duyduklarmdan baska kendi istihraci ol- 
dugu malumdur. 

Kur'&n'in anla§ilmasmda anlattigimiz bu deliller, o hayali ciiriit- 
mus. oldugundan, te'vilde sima' yani nakil yolu ile duyulmu? olmasi- 
nin §art olmasi batil olmus. ve herkesin akil, kabiliyet ve anlayi§ma 
gore (tslamin esasina muhalif olmamasi kayd u §artiyle) Kur'an'dan 
mana ^lkarmasi caiz g6rulmii§tur. 

KUR'AN'I KENDI REY'l ILE TEFSlRDEN MEN'ETMEK 

Re'yile tefsiri men'eden hadise gelince; iki tevcihi vardir : 
1 — Adamm bir maksad ve bir gayesi var, gonlu de ona meyl 
edlyor. Eger gonliinun bu meyli olmasa Kur'an-i Kerim'de boyle bir 
mana hatinna bile gelmezdi. i§te bu arzusunu yerlegtirmek icin key- 
fine gore Kur'an'i tefsire kalki$anlar hakkmdadir. Bu gibi tefsir bazan 
ilim ile olur, bid'atcilerin kendi fasid garazlanna Kur'an ayetlerinden. 
delil cekmege kalkis,malan gibi. Bunlar Kur'an" ayetinin bu manada 
olmadigim biidikleri halde hasma galebe calmak icin boyle yapar- 
lar. Bazan da cehalet ile bilmeyerek olur. Ayet-i celilenin birkac. ma- 
naya ihtimali oldugu zaman, kendi arzusuna uygun geleni tercih eder 
ve-onu kabul eder. Bu suretle Kur'an'i rey'i ile tefsir etmis. olur. Qiin- 
kii bu manayi tercih ettiren kendi arzu ve istegidir. Eger arzusu boyle 
olmasa, bu manayi tercih etmezdi. Bazan, ki§inin sahih bir maksadi 
olur, buna Kur'an'dan delil aramaga galigir, mana ve muradin o ol- 
madigini bildigi halde onu davasina delil tutar. Bu, insanlan gece 
ibadetine, dua ve istigfara davet eden kimsenin, Resul-i Ekrem'in : 



«Gece kalkin zira sahurda yani gece yemeginde bereket vardir.» 

(895) 

hadisi ile davasina delil eekmege kalki§an gibidlr. Tesahhurdan mak- 



(B95) Buharl ile Muslim, Enes'den. Baluniz shf : 97. Aynca Teerid-i Sarih Terce- 
ntesi C. 6. shf : 269. 



G inci KiTAB - 4 iincii BAB — KUR'AN'I KENDt REYlVLE TEFSIR 827 

sadin orucjuyu alakadar eden gece yemegi oldugunu bildigi halde ona 
zikir manasi vermesi gibidir. 

yine nefis mucahedesine davet eden kimsenin : 






«I''ir'avii'a git. Ziia o, hakikatcn azim§Lir.» (20 -Tana : 24) 
ayet-i celilesiyle davasma delil gekmesine benzer. Fir'avn'dan maksa- 
din nefis oldugunu iddia eder. Soziinii yaldizlayip siislemekle ve sby- 
lenene nazan celbetmekle dinleyic'ilerin hevesini arttirmak icin sahih 
maksadlan ugrunda bazi vaizler bbyle yaparlar. Fakat bu teviller 
memriudur. Qunkii bazi Batmiler ciiruk olan maksadlanni tervic He 
insanlan batil olan mezheblerine cekmek icin, murad olunan mana-. 
nin, o olmadigmi kat'i olarak bildikleri halde bazi ayetleri kendi ke- 
yiflerine gore tevile kalki^irlar. Halbuki ayet-i celile Mus& Aleyhi's- 
selam ile Misir Fir'avn'lan arasinda gecen bir hakikati, tarihi bir ha- 
diseyi ifade etmektedir. i§te bu anlattiklanm, Kur'an'i rey ile tefsirden 
men'etmenin sebeblerindendir. Buradaki «Rey» den murad. sahih igti- 
hada dayanmayan ve nefsine uygun olan fasid reydir. nRey» kelimesi, 
sahih ve faside samil oldugu gibi. bazan arzusuna uygun olan §ey<? 
de rey denir. 

2 — Kur'an'm incelikleri ile alakah Resulullahtan igitilen nakil 
ve rivayete vakif olmadan, oradaki miibhem ve degi^ik lafizlan, ihti- 
sar, hazf, izmar, takdim ve tehirleri bilmeden yalniz Arap lugatma 
vakif olmakla kendiliginden Kur'an tefsirme kalkisan kimseler mu- 
raddir. Zahiri tefsirini bilmeden yalniz Arap lisamna vakif olmakla 
Kur'an tefsirine kalki^anlar elbette yamlirlar ve Kur'an'i rey'i ile tefsir 
edenlei- meyamna girerler. Zahir tefsirde hatadan korunmak igin ilk 
lazim olan nakil ve sima'dir. Nakil ve sima'dan sonra ancak isiinbat 
ve anlayi§ genisteyebilir. 

Ancak, sima' [duymak] yolu ile bilinecek olan garaib-i Kur'aniye 
pek coktur. Bunlarm bir kismina burada i§aret edelim ki digerleri de 
buna kiyas edilsin ve evvela, tefsirin zahirinl ezberlemegi ihmalin caiz 
olmadigi, sonra da ahkam-i zahiresini bilmeden b&tini manasini btl- 
mege imkan olmadigi anla§ilsm. Zahiri tefsirini iyice bilmeden Kur'- 
an'm esranni anladigim iddia eden; igeri girmeden evin ortasma gir- 
digini iddia edene, yahut Turkgeden bir kelime bilmedigi halde, Turk- 
lerin sSzlerini anhyorum diye iddia edene benzer. Qtinku, Kur'&n'i an- 
layabilmek icin zahiri tefsir, herhangi bir dili anlayabilmek icjn la- 
zim olan lugati ogrenmek gibidir. 



828 1HYAU ULOMlD - DIN — Cilt: 1 - RUB'UX - IBADAT 

MtiFESSIR IgiN BlLiNMESl ZARUBl 01 AN $EYLER 

Bir mtifessirin sima' (i§itmek) yolu ile bilmesi elzem olan pek 50k 
fenler vardir. Bunlardan birisi hazf ve izmar yolu lie yapilan i'caz ve 
kisaltmadir. 

Allahu Teala'nin : 



^ ^i>iil 



«Ve Semud (kavminc) nakayi (agik bir) alamet olarak verdik, 
onun sebebiylc (nefislerine) zuliim uttiJer.w (17 - isra : 59) 
ayet-i celilesinde oldugu gibi. Metinde goruldugii §ekilde ayetin ma- 
nasi: «Biz Semud'a, goriir oldugu halde bir naka (di§i deve) verdik,. 
onun sebebiyle zuliim ettiler» §eklindedir. Bunu oldugu gibi goren ve 
burada «ayeten» kaydinin mahzuf ve «enfusihim» kelimesinin de 
muzmar oldugunu bilemeyenler, devenin kor olmayip gorur oidugunu 
zanneder ve kendilerine mi, baskalanna mi zuliim ettiklerini anlaya- 
mazlar. 

Yine Allahu Teala'mn : 

«Ve kiifurlcti sebebiyle kalblcrine buzagi sevgisi kari$mi§ti.» (2- 

Bakara : 93) 

ayetinde «el-hiibb = sevgi» kelimesi mahzuftur. (Hazfedilmi§tir.) 

Yine : 

-« ^ liii dijf J i ^ ^g . a Hi V? fii 

«Eger onlara meyyal isen sana hayattakilerin (azabinm) iki misli 
ve oltilerin (azabinm) iki katmi tattinrdik.u (17 -isra : 75) 
ayetinde «azab» kelimesi hazfedilmi§, «ihya» ve «mevta» yerine de 
«hayat» ve «mevt» denilmigtir. ibarenin takdiri §oyledir :■ 

^ 'J 5l'v LVxS C^^ .iii^i l>\% z£i 



S inci KtTAB — 4 lineu BAB - MOFESSttttN BlLMESl GEREKEN SEYLER 829 

Butiin bunlar fasih lugatlarda caizdir. Yine bunun gibi §u ayeti 
gorelim : 

«Bulundugumuz kiiy (halkmdan) ve bizim kafile (halkindan) 
sor.» (12-Yusuf: 82) 

Burada da mahzuf vardir. O da «el-karyc» ile «el-'iyr» den evvel 
gelen «ehl» kelimesidir. Takdiri §byledir : 



« ^j-iij }fji\ iS\ 



dJl )> 



«Kiyamelin kopacagi yer ve gok halktna gizlcndi.n (7-A'raf: 187) 
ayet-i celllesinin gbriinu§teki manasi «yerde ve gdkte agir oIdu» §ek- 
lindedir. Bir §ey gizlendigi zaman agir olur bunun igin «hufiyet» ye- 
rine «sakulet» buyurulmu§, «ala» yerinde «fi» kullanilmi§ ve «EhI» 
kelimesi de hazfedilmigtir. Takdir soyledir : 



Yine: 



» -* ^i- ^ *J 



«Ve Kin andan nasibinize §ukrunuz, Allafau Teala'dan oldugunu 
tekzibe mi kalki$irsiniz.» (56 - Vaki'a : 82) 

Burada da «§iikr» kelimesi mahzuftur. u§ukre nzkikiimn takdi- 
rindedir. 



Yine: 



.^iti-i^tSiSc;iii 



830 iHYAU 'ULOMt'D-DIN — Ci!t: 1 — ROB'U'L - 1BADAT 

«ResulIerin (dilinde) bize va'dettigini bize ver.» (3 - Al-i imran : 
194) 

ayetinde de «elsine» kelimesi mahzuftur. 



^ y^\ g^ j/.\is^\\L\ 



uMuliukkak biz onu (Kur'an'i) kadir gecesinde indirdik.n (97 - 

Kadr : 1) 

Burada da, ismi gecmedigi halde igaret zamiri ile Kur'an'i murad 
etmistir. Yine : 

«Perde ile orttilunceye kadar.n (38 - Saad : 32) 

Burada da ismi gecmedigi halde i§aret zamiri ile giine§i murad 
etmi§tir. 

«Onlar ki, Allah'tan ba§ka tannlar edindiler, biz bunlara, sefaat- 
leri ile bizi Allaliu Teala'ya yakiastarsmlar diye ibadet cdiyoruz der- 
Ier.w (39-Ziimer : 3) 

Burada da «derler» manasina olan «yekulune» mahzuftur. 

^ -^lxS ^i /ill ^ &C\ U3 -al 3> 

«Bu kavme nc oldu ki Kur'an'i anlamaga yaklasmazlar. Hasene- 
den sana ne isabet cderse AHah'dandir. Seyyi'e, kotiiluk ve feiakettcn 
her ne gelirsc scndendir.n (4 - Ifisa : 78) 

Buradaki nlayekaddune yafkahunen «la yatkahune = anlamaz- 
lar» takdirinde oldugu gibi «maesabeke» nin ba§ tarafmda «kavl» ke- 
limesi mahzuftur. «Yakulune ma csabeken derler ki «sana isabet 



8 inci KlTAB — 4 iincii BAB — MOFESStRiN BlLMESi GEREKEN JJEYLER 831 

eder...» takdirindedir. BSyle bir «derler» kelimesi mukadder olma- 
saydi. 



«De ki hepsi (iyiyi ve kotiiyit yaratmak) Allah' tandii.» 

kavl-i kerimi ile miinakaza halinde olurdu. Bundan, Mu'tezili olart 
Kaderiyyenin (896) mezhebi hatinna gelir. 

Cunkti onlar bu inceligevakif olamadiklanndan «ma esabekc» yi 
ibtidai kelam kabul etmiijlerdir. Menkul-i mukalleb, degi§tirilip ba§ka 
§ekle konan da yine bu hukiimdedir. Allahu Teala'nin buyurdugu : 

ayetinde (95 - Tin: 2) «sinin» kelimesi «Sina» mn maklubudur. Yine 

«ilyasa selam olsun.n (37-SaXfat: 130) 
ayetinde «il-yasin» den murad ilyas Aleyhi's-selamdir. Bazilan da, 
tbn Mes'lid'un mushafmda «vc idrasin...» yazili olduguna gore, id- 
ris Aleyhi's-selam oldugunu soylemi§lerdir. Kelami birbirinden ayir- 
mak, izah ve te'kid igin araya giren tekrar da bundandir. Allahu Te- 
ala'nin : 

«AlIairtaij ba§kasma tapanlar dahi (hakikatte) Allah'a kattiklan 
urtaklara tabi olmuyorlar. Onlar (kuru) zandan ba§kasina uymuyor- 
lar.» (10-Yimus: 66) 

ayetinde «in yettebiiinc» mukerrerdir. 



(896) Bunlar sapik mezheblerdir. 



832 1HYAU 'ULOMfD-DlN — CUt: 1 - RUBUL • 1BADAT 

«Salih kavminden (iman etmeyen) kibirliler, aym kavimden zayit 
sandiklan, iman edenlere §6yle dediler:» (7-A'raf : 75} 

Burada da takdir §oyledir : 

Te'kid i^in tekrar vardir. 

Takdim ve tehir de bu hiikumdendir. 

j^-^ &i 6Q s^ a-ji '^ &*& 

«Eger bu iimmete azab, ecel-i miisemma olan kiyamete kadat 
durdurulmasa, gegmi§lere oldugu gibi bunlara da diinyada azab lazim 
olurdu.). (20 -Tana: 129) 

Bunun takdiri §6yledir : 

Metinde goriildiigu gibi takdim .tehir yapilmi§tir. 

Yine bunun gibi 

«Onu iyi bilir gibi scnden sorarlar.n (7-A'raf : 187) 
Takdiri sudur : 

Yine: 

«OnIar igin Rabbileri indinde dereceler vardir, magfiret ve bol ri- 
ziklar vardir. Rabbim seni beytinden gikardjgi gibi.» (8 - Enfal : 4) 

Burada «kema ahreceke» kelamin silasindan degildir. Belki bun- 
dan evvel olan; 



8 inci KtTAB — 4 ttncii BAB — MOFESSlRiN BlLMESl GEREKEN 6EYLER 833 



1 t,^l 



ayetine racidir. Arada takva ile emreden ve benzeri diger ayetler 
«Cumte-i muteriza» olarak gelmi§lerdir. 
Yine AUahu Teala'nm : 

** titi {*&) H\ *z^> ii \& "& 

«Ta ki yalniz Allah'a iman edinceye kadar. Ancak Ibrahim baba- 
sina olan sozii.» (60 - Mumtehine : 4) 

Buradaki «Hla kavle tbrahimen kelami da daha arkadaki criekad 
kane lekiim iisvetiin hasenetiin...» tin silasidir. Yani avellezine ma'ahu 
ilia kavle Ibrahimen takdirindedir. Yine araya ctimle-i muteriza gir- 
mistir. 

Mubhem de bundadir. Mubhem demek, miigterek manalara ge- 
len kelime veya harf demektir. «§ey», «Karin», «ttmmet», «Ruh» ve 
benzerleri kelimeler gibi. 

«§ey» kelimesine misaller : 

«AlIahu Teala bit §eye kadir olmiyan kiilc ile darbimescl etti.x 
<16 - Nahl : 75) 

Buradaki mubhem olan «§ey» kelimesinden murad, nafakadir. 

Yine: 

oAllahu Teala iki ki§i ile de darbimesel etti. Birisi dilsiz ve sagir 
olup bir §eye gucii yetnjez.» (16 - Nahl : 76) 

Buradaki «§ey» kelimesinden murad, istikamet ve adaletle emir- 
dir. Yine : 

C. I - F. 53 



834 iHYAU 'ULOMt'D-DIN — Cilt: 1 - KUB'U'L - 1BADAT 



«Bana tabi olutsan artik bana bit geyden sorma.u (18-Kehf : 70) 

Buradaki «§ey>» kelirfiesinden murad, rububiyyet sifatlanndaa 
olan ve Allahu Teala'nm Hiztr Aleyhi's-selama ogrettigi ilm-i ledunni- 
dir. Arifin, onu a^iklama zamam gelinceye kadar ondan sormasi dog- 
ru olmaz. 

«Yoksa onlar bir §eysiz mi yaratildilar? Yoksa yaraticilan kendi- 
leri midir?» (52 - Tur : 35) 

Buradaki «§ey» kelimesinden murad da «Halik» tir. Bundan, «§ey»- 
ancak «§ey» den yaratilabilir diye de tevehhiim olunabilir. 

«KARIN» (yakindan) kelimesine misaller : 

«Yanindaki melek: "tsjte bu yamndaki haardir" der.» (50-Kaf r 
23) 

Buradaki «karin» den murad, kendisine muvekkel olan melektir. 

«Yanmdaki geytan, Rahbimiz ben onu azdirmadim, fakat (zaten)< 
kendisi derin bir sapiklikta idi.» (50 - Kaf : 27) 

Buradaki «karin» den murad da §eytandir. 

«t?MMET» kelimesi'ne gelince: Bu da sekiz manada kullanilir: 

1 — Cemaat manasinda : 

>•' '&£ oi&\ r> '& *•& iio 



8 inci KtTAB — 4 uncU BAB — MOFESStRlN BlLMESl GEREKEN gEYLER 835 



«Kuyunun baginda bir cemaat buldu ki mallanni suIuyorlardi.» 

<28-Kasas: 23) 

2 — Peygamberin etbai manasinda: «Biz Muhammed Aleyhi's- 
selamin ummetiyiz» dedigimiz gibi. 

3 — Btitun iyilikleri mundemig ornek bir insan. manasma : 

a k £** f & o(i- u*yj& % 

«Hakikaten Ibrahim (ba§h ba§ina) bir iimmetti. Allah'a itaatkar- 
4i.» (16-Nahl: 120) 

4 — Din manasinda olur. Misal : 

«Biz alalarnnm bir iimmet (din) iizerinde bulduk.» (43 - Zuhruf : 
22) 

5 — Muddet ve zaman manasinda olur : : 

nSayih bir ummete (muddete) kadar.» (11 -Hud: 8) 

«Bir iimmetten (miiddetten) sonra hatirladi da dedi ki.» (12 - Yu- 

suf : 45) 

6 — Kiyamet ve boy manasinda. Araplar sSyle derler : 

uFalancamn boyu gtizeldir.» 

7 — Munferit dine sahib manasma gelir. Nitekim hadiste §oyle 
gelmigtir: 



836 IHYAU "ULOMl'D-DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L - tBfd/AT 




«Zeyd tbn Amr tbn Niifcyl, tek ba§ma bir dine sahib olarak hasro- 
lacaktir.» 

8 — Anne manasinda olur. Araplar arasinda : 

«Bu kadin Zeyd'in annesidirn denildigi gibi. 

Bir 50k manalara gelen kelimelerden birisi de «Ruh» kelimesidir. 
Kur'an-i Kerim'de bir 50k manalarda kullanilmi§tir. Fakat uzatma- 
mak icm misal vermiyoruz. (Emir, Kur'an, Melek, Cebrail ve insan ru- 
hu gibi bir 50k manalarda kullamlmigtir. Bunun gibi «huden» kelimesr 
de 17 manada kullanilmi§tir.) 

Miibhemlik kelimede oldugu gibi harflerde de olur : 



«Ve tozu dumana katanlara, hep birden dii§man topluiugunun 
icfae daldiranlara ki.» (100 - Adiyat : 4, 5) 

Birinci «bihi« deki «Ha» «Hafirat^» ve «Miiriyat» tan, du§mana sal- 
dinrken goguslerinden hanlti ve ta§lara degen nallanndan ate§ §ika- 
ran hayvanlardan kinaye edilmistir. ikinci «bibin deki «Ha» dan mu- 
rad da «igare» dir. Yani sabah vaktinde tozu dumana katip dii§man 
topluluguiaa saldiran gaziler demektir. 

«Ona su indirmi§tir.» (7 - A'raf : 57) 
Buradaki «bihi» (ona), buluttan kinayedir. 

icOnunla (sudan) biitiin meyveleri $ikardik.» (7 -A'raf: 57) 



8 inci KtTAB — 4 unctt BAB — MOFESStRiN BlLMESl GEREKEN' gEYLER 83? 

Buradakl «bihi» zamirinden murad da «su» dur. Bunun daha bir- 
cok misalleri vardir. 

Bunlardan birisi de, bey&nda tedric, yani azar azar ac.iklamaktir. 



«Ramazan ayi oyle bir aydir ki, onda Kur'an-i Kerim nazi! oldu.n 

(2-Bakara: 185) ayetinde oldugu gibi. 

Zira burada Kur'an-i Kerim'in Ramazanda indigi bildiriliyorsa da 
gece veya gundiizde oldugu tasrih edilmiyor. Fakat : 

^ i^Cti £j j. >. cJjLl ill 

«Biz onu miibarek gecede indirdik.» (44-Duhan: 3) 

buyurmakla geceleyin indirildigi anlagihr ise de yine hangi gece oldu- 
gu tasrih edilmemistir : 



*^jL2J^jCi5 J/A115LI \Ly 



«Biz onu kadir gecesi indirdik.» <97-Kadr: 1) 

buyurmakla gecesini de tasrih etmis. oldu. ilk baki§ta bu incelikleri 
fark edemeyenler bu ayetler arasinda aykmlik oldugunu zannederler. 
Butiin bunlan agikhyacak olan nakil ve sima'dir. Dirayet yolu ile 
bunlar halledilemez. Ba§ihdan sonuna kadar, Kur'an-i Kerim, bu gibi 
kelime ve harfler iie doludur. Zira Kur'an-i Kerim, Arap §ivesi iizeri- 
ne nazil olmu§tur. Muarazalarda onlan ilzam ve aleyhlerinde hiiccet 
olmak i$in, i'caz, tatvil, izmar, hazf, lbdal, takdim ve tehir gibi, her 
cegit konusma tarzlanm i$ine almi§tir. Kim ki sima' ve nakil ile bu 
inceliklere vakif olmadan yalmz Arap dilini bilmekle, Kur'an'i tefsire 
kalki§irsa, i§te o, Kur'an'i kendi rey'i ile tefsir edenler ziimresindendir. 
Mesela «ummet» kelimesinden, me§hur olan blr peygambere uyanlar 
m&nasini anlar ve gonlii yalmz ona meyleder ve oylece tefsir eder. Ba§- 
ka yerde goriir, yine ayni manayi verir. Bu hususlarda nakledilen di- 
ger manalan ara§tirmaz, i§te yasak olan budur. Yoksa Kur'an'm esra- 
nm anlamaga cali§mak hie, bir zaman yasak degildir. Bu gibi mana- 
lan i^itmekle ogrencUkten spnra tefsirin zahirini anlamis. olur. O ise 



838 tHYAU 'ULOMl'D-DIN - Cilt: 1 - RUB'U'L - tBADAT 

l&fizlan terciime etmekten ibarettir. Manalarin haklkatlerini anlamak 
i£in bu da kafi degildir; hakikl mana lie zahiri tefsiri gu ayet ile izah 
edebiliriz : 

«Attigm zaman da (Habibim) sen atmadm, ancak Allah atti.» 

(8-Enfal: 17) 

Bunun zahiri tefsiri agiktir. Fakat hakiki manasi zor ve kapalidir. 
Qtinkii atmayi bir yandan isbat ederken ote yandan nefy ediyor. At- 
mamn bir yonden, atmamanm da bir yonden oldugunu ve peygambe- 
rin atmadigi yonden, Allahu Teala'nm atnns, oldugunu anlayincaya 
kadar gortinii§te bunlar birbirinin ziddidirlar. Yine bir misal daha : 

oOnlan Sldiiriin Allah onlara sizin clinizle azab eder.» (9 - Tevbe : 
14) 

Kafirleri olduren onlar olduklarina gore, Allahu Teala'nm onlara 
azab etmesi nasil olur? Eger berikilerin ellerini harekete gegirmekle 
onlara azab eden, bizzat Allah ise, «onlari 6iduriin» demenin ma- 
nasi nedir? fste bunun hakikatini anlamak ic,in, zahiri tefsir kifayet 
etmez. Miika§efe ilminin derin deryalanna dalmak ve oradan istimdat 
etmek lazimdir. O da ef'alin, hadis olan kudretlerle alakasim bihnesi 
ve kulun kudretinin Allahu Teala'nm kudretiyle olan alakasim anla- 
masiyiedir. Boylece herkesin anlayamayacagi miika§efe Ilminin kapali 
mes'elelerini anladiktan sonra Allahu Teala'nm «Ma remeyte iz re- 
meyte = Altigin zaman sen atmadm» kelamimn dogrulugunu anla- 
rm§ olur. insan, bUtiin zamamnt bu mananm esranm agiklamakta ve ■ 
bunun mukaddime ve neticeleri ile alakah taraflarmi anlamakta ge- 
§irse, omfir butiin incelikleri anlamaga kafi gelmez. Kur'an'm her keli- 
mesi buyiik tahkika muhtactir. Kur'an-i Kerlm'in esranm, herkes 
ilimdeki derecesi, kalbinin safiyeti, manasim dusiinmekteki imkanlan 
ve sarfettigi gayreti nisbetinde aniar. Herkes itjin bu hustislarda ayri 
ayn dereceler vardir. Herkes kabiliyetine gore aniar. Tarn manasiyle 
anlamaga gahsmak nafiledir. giinkii, eger denizler murekkep; agaclar 
kalem olsa ilahi kelimatin esrarina nihayet olmadigi igin ilahl keli- 
melerin sirlan tiikenmeden o miirekkeb ve o kalemler tukenirdi. Bu- 



8 inci KtTAB — 4 iincii BAB — MOFESSMN BtLMESi GEREKEN gEYLER ' 839 



nun ic,in insanlar zahiri tefsirde anlashktan soma ou hakikatleri an- 
lamakta derecelere aynhrlar. Yalniz zahiri tefsir kif&yet etmez, evvelfi. 
onu, sonra da bu hakikatleri anlamaga sahsrnak lazimcbr. Buhun mi- 
tali: 

Bazi baslret sahibi kimseler, Resul-i Ekrem'in secde esnasinda bu- 
yurdugu : 

'AhS'^ cftfC^-. elf lli <1.C2 ^ "S ^ 

tiAllah'im! Gadabmdan rizana, ukubetinden afiyetinc ve senden 
sana stgininm. Sana layik bir sena He seiii sena eimekten acizim. Sen, 
kendi Zat-i Kibriyam nasil ovdiinse oylesin.x (897) 

sflziinden soyle anlami§lardir: Ona «sccde et ve yakla§» diye emredlldi. 
O da yakmhgi secdede buldu ve once ilahi sifatlara nazar ederek Al- 
lah'in bazi sifatlan ile bazi sifatlardan yine Allah'a sigindi. giinku nza 
ve gadap ayri ayn iki sifattir. Sonra daha iistiin bir yakinhga yiik- 
selerek sifattan zata terakki etti ve «senden sana sigininnw dedi. 

Sonra siginmaktan haya edecek sekilde daha ustun'bir mertebeye 
yiikseldi. Medih ve senaya iltica ederek, Allah'tan ba§ka seyden ayfil- 
digiru, kendisinin de faniligini itiraf ederek «sana layik bir sekilde seni 
scna edemem, bunlan saymaktan acizimn dedi. Sonra tamamen ku- 
surunu itiraf ederek: «Sen kendi zatim nasil sena ettinse oylesinn de- 
di. l§te bunlar, kudsi basiret ve nurlu kalb sahiblerine ke§folunmu§ ha- 
tiralardir. Bundan sonra daha bir 50k derinlikleri vardir. O da yakin- 
ligra manasini ve secdeye ihtisasim, bir sifattan diger sifata ilticanm 
manasini ve ondan ona (Allah'tan Allah'a) ilticanm ne demek oldu- 
gunu ve bunlann esranni anlamaktir ki f yalniz zahiri tefsir bunlara 
delalet edemez. Bununla beraber batini mana, zahiri tefsiri nakzet- 
mez, belki tamamlar. Batini tefsir ile zahirden oze gegilmis, olur. Bati- 
ni manalardan murad ettigimiz budur. Yoksa za;hirini nakzeden 
manalar degildir. Hakikati Allah bilir. 

uKur'an Okumamn Adabi Kitabin burada son a erdi. 

Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdederim. Salat ve selam pey- 
gamberlerin sonuncusu olan Hazret-i Muhammed'e ve Allahu Teaia,'- 



(897) MMim, Hi. Aige'den. 



$40 1HYAU 'ULOMl'D-DIN - Cilt: 1 - RUB'U'L - 1BADAT 

nm butiln hayirli kullanna ve Restil-i Ekrem'in al ve ashabi flzerine 
olsun... 

ingallah bu kitabi, «Zikir ve Dualar Kitabi» takib edecektir. 

Yardimci ancak Allah'tir O'ndan ba§ka yardimci yoktur. 

(ttaya - Cilt: 1 - Kitab: 8' in sonu) 



www. ihya.org Web Sitesi 
Iftihar ile Sunar 

Web Sitemizde 

Online Kurani Kerim Arama Motoru 

Kutubu Sitte, Sahih Buhari 

Ruya Tabirleri Sistemi 

Binlerce Siir ve Sairler 

Kamus Projesi 

Turkce-Almanca-lngilizce-Hollandaca 

Sozlukler 

Fazilet Takvimi Arka Yaprak Konulari 

Mehmed Emre'nin Eserleri 

Muhtasar llmilhal 

Muhtasar Islam Tarihi 

ve nice ekitaplar, islami bilgiler 
yer almaktadir.. 

HIZMET MUVAFFAK OLSUN DA, 

VARSIN BIZIM YERIMIZ 

CAMININ PABUCLU6U OLSUN 

(S. H. Tunahan ks.) 

Eser Hakkinda 

ya da 

web sitemiz hakkindaki gdrus ve fikirlerinizi 

bizimle paylasmak icin mutlaka 

ziyaret ediniz.. 

www. ihya.org 

www.yakup.info & www.hanci.org