(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "ihya ulumiddin - Imam Gazali"

Hticcetu'l-Islam, Zeynii'd-Din, Mticeddid-i Kebir, 
Altm-i Rabbani, Mtir§id-i K&mil, Hadim-i 
§eriat-i Mutahhara, Ehl-i Siinnetin Gbzbebegi 

imam Ebu Hamid Muhammed 

el-GAZALi 

(Rahmetullahi aleyh) 




iHYAU 'ULOmI'D-DIN 

TERCUMESi 

(BlRiNCi ClLD) 

(Mtielllfin mukaddimesi ve on «Kitab»dan miitegekkildir) 

www.ihya.org 



ASLINA SADIK kabnar&k — gikartma ve ilave yapiJraaksizin — 

hiarlanan bu Ihy&u 'Uiumi'd-Din Tercflmesl, escrin ARAPQA 

ASLI GlBl dort cilt halinde negr edilmektedir. 



Terciime eden : 

Ahmed SERDARO&LU 

Diyanet Jgleri Reisligi Mufettiglerinden 

ISTEME ADRESI: 

HUZUR 
YAYIN-DAfilTIM 
FaruksaGlam BEDIR YAYINEVI 

Calalfegme Sok. Yacer Han. p,K. 1060 - Istanbul 

No:46 / Kac 2 Cagaloglu-tST. 
Tel: 513 50 57 

" — — — . ■■ .'.-'-■'_■■ _ ■ — ■— ■■-■ — — « ■■■■■■■■ ■ i ■■■ ■ i — 

www. ihya.org 
Web Sitesi Sunar 

www.yakup.info & www.hanci.org 



ihyau -Ulflmi'd - Din (Gift: 1) 

Rub'u'l - ibadat 

ONUNCU KlTAB: 

KiTABU TERTiBI'L-EVRAD ve 
TAFSiL-i iHYAil-LEYL 

(ViRDLEKlN TERTiBi VE GECEYl JlIYA ETMEK) 
(BU KlTAB tKl BABDAN MUTE^EKKlLDlR) 



1 inci BAB : EVRADIN FAZlLETl, TERTiBi VE AHKAMI BE- 
YANINDADIR. 

2 nci BAB : GECELERi iBADETLE GEgiRMENiN KEYPlYETt, 
FAZlLETl VE BUNLARLA ALAKALI H0KUMLER BEYANINDADIR. 



C. I - F, 61 




ViRDLERiN TERTIBi VE GECEYi iHYA ETMEK 

BU KITAB EVRAD'I (YANI YIRMI DGRT SAAT igiNDE YA- 
PILAN NAFtLE iBADETLERI) SIRAYA KOYMANIN VE GECE IbA- 
DETLERiNIN AQIKLANMASI BEYANINDADIR. 

Vermi§ oldugu nihayetsiz nimetlere kar§i Allahu Teala'ya 
hamdederiz. Kalbde kibir ve nefret birakmiyacak en samlmi bir §e- 
kilde O'nu zikrederiz. Nimetlerine §ukretmek ve Sani-i Hakim oldu- 
gunu dii§unmek isteyenler icin, gece ve giinduzii birbiri ardinca ya- 
ratan Allahu Teala'ya sonsuz sukiirler olsun. 

rialat ve selam, iman edenlere mujdeleyici, iman etmeyenlere 
korkutucu olarak gonderdigi hak Peygamberlerine; onun nezih ve ke- 
rem sahlbi olan Al ve Ashabi iizerine olsun. Onlar ki ak§am - sabah, 
gece - gundiiz ibadete devam etmekle, dlnde yol gostermek icin her 
toiri birer yildiz ve karanhgi aydinlatan birer me§'ale olmuglardir. 

Bundan sonra bilmi§ ol ki, Allahu Teala'nin yeryiizunii insan- 
larin ziyaret ve seyahatlerine miisait bir §ekilde yaratmis, olmasi, 
onlann yer kiiresinin bir kenannda veya bir tepesinde saplanip kal- 
malan icin degil, burasmi bir giizergah, bir konaklama yeri kabul 
«derek, onun tuzak ve tehlikelerinden sakinmalari, her tarafindaki 
nimetlerden faydalanmak suretiyle kendilerini asil vatanlan olan 
Cennet'e ve ebedi saadete ula§tiracak azigi tedarik etmeleri, ilim ve 
fazttet gibi iyi vasiflara sahib olmalan ve yolcu ta§iyan gemi misali 
insanlann omurlerinin de kendileri ile beraber seyr etmekte ve akip 
■gitmekte oldugunu bilmeleri icindir. Insanlar bu alemde daimi yol- 
•culuk halindedir. ilk menzilleri be§ik, son ugraklan kabir, daimi 
duraklan ise ya Cennet veya Cehennem'dir. Yolculugun mesafesi, 
■omurleridir. Yillar konak yerleri, aylar fersahlar, giinler kilometre- 
ler, nefesler metrelerdir. Yapmi§ oldugu iyilik, taat ve ibadetler, 
azigidir. Omriinun en kiymetli sermayesi vakitleridir. §ehveti ve §e- 
hevl arzulan yolunu kesen haydutlardir. Kazanci ve kan; Cennet'i 
ve oradaki ebedi nimetleri elde etmekle AJlah'in nz&sina ve Cema- 



964 tHYAU 'ULOMfD-DIN — Cijt: 1 — JIUB'U'L - t BAD AT 

line mazhar olmaktir. Zaran ise, Cehennem'in derekelerinde cegitli 
azablara ma'ruz kalmakla Allah'in rahmet ve cemalinden uzakla§- 
maktir. 

Omtir sermayesinden olan bir nefesini dafai, kendisini Allah'a 
yakla§tiracak iyiliklerde kullanmayip gaf Ietle bo§a gecirenler, kiya- 
met. gttnti sonsuz' hasret ve nedamet cekeeeklerdir. Bu korkunc. ve 
biiyiik tehlikeyi sezenler, pacalari sivadi ve butiin imkanlan ile geri 
kalan omiirlerini Allah nzasi ugrunda gecirmege cah§tilar. Ahirette 
AUah'a yakla§mak icin gece ve gtindtizleri ibadetle ve Allah nzasina 
yarayacak i§lerle gecirmek gayretine sanlarak vakitlerin tekerriiru- 
nii nazar-i itibara aldilar. Evrad ve ibadetlerini ona gore ayarlayip 
vakitlere boldiiler. Bu suretle ibadet ve evradlan vakitlere taksim 
etmek, Ahiret yolculugu ilimlerinin muhimlerinden sayildi. 

Bunun sirn da iki Bab'da atjiklanabilir : 

BtRiNCi BAB; virdlerin fazileti ile gece gunduze bdliinmesi be- 
yamndadir. 

tKtNCI BAB; geceleri ibadetle gegirmenin keyfiyeti, fazileti ve 
bunlarla alakali hiikiimler beyanindadir. 



BIRlNCi BAB 

EVRADIN FAZlLETi, TERTlBi VE AHKAMI 
BEYANINDADIR. 

Evradm fazileti ve evrada devamm Allah'a' gidcn yol oldugu : 

Bilmis, ol ki, basiret nuru ve kalb gbzti ile bakanlar, kurtulu- 
§un ancak Allah'a ula§makta oldugunu ve Allah'a ula§mak igin de, 
Allah'i bilmek, sevmek ve bu marifet ve muhabbet ile clmekten 
ba§ka c&re olmadigmi anlami§lardir. Muhabbet vc iinsiyetin, < sevgi- 
liyi devamh §ekilde zikretmekle k6kle§ecegmi, marifetin ige; O'nun 
zatini, sifat ve ef'alini devamh surette diisunmekle miimkun olabi- 
leeegini bilmisterdir. Hakikatte Allah'tan ve kainatta O'nun efaiin- 
den ba§ka bir.§eyin olmadigmi, devamh surette Allah'i zikir ve fik- 
rin, diinya §ehvetlerine veda edip bunlardan yalniz muhta? oldugu 
kisimlanm almakla miimkun olabilecegini ogrenmis,lerdir. 

Bu anlattiklanmiz, ancak geceli - gundiizlii zikir. ve fikir saye- 
sinde hasil olur. Halbukl insamn nefsi, yaradihg itibariyle tez usan- 
digi ve gabuk yoruldugu ic,in, zikir ve fikirden muayyen olan bir nev'i 
iizerinde fazla dayanamaz. Muayyen bir nokta iizerinde devam eder- 
se usamr ve tembelle§ir. Kullar usanmadan, Allah usanmaz. Bina- 
enaleyh, amelinden zevk almasi, bu zevk ile hevesin artmasi ve bu 
sayede daha fazla devam edebilmesi igin vakitlere gore amelini ki- 
3imlara ayirmak suretiyle nefsini dinlendirmek ve ne§'esini arttir- 
mak zarureti hasil olmustur. Bu sebebtenrtir ki, evradi, muhtelif ki- 
simlara boliinmeli. Nefis yaradilis. itibariyle diinyaya meylettigin- 
den onu yenebilmek igin, insanoglu omrunun tamammi veya cogunu 
zikir ve fikir ile gecirmelidir. §ayet vakitlerini yariya boler, bir kis- 
mmi zikir ve fikir ile gegirir, diger kisrmni da nefsinin arzulanna 
uyarak dunyahgi pesmde gegirirse, dunyahgi tereih etmi§ sayihr. 
Qunku vakitler musavi oldugu igin birbirine galebe ealamaz. Hal- 
bukl bte yandan insan tabiati diinyaligi tereih etmektedir. Bunun 
i$in giinlerinin gogunu zikir ve fikirle geyirmesi zaruridir. Zira insamn 



966 1HYAU 'ULOMt'D-DIN - Cilt; 1 - RUB'UX - 1BADAT 

zahir ve batim diiny&hga elveri§Iidir. Goniil diinyaya meylederek ona 
son derece ehemmiyet verir. Bununla beraber insan igin gonliinu ta- 
mamen taat ve i'oadcte baglamak devamh ibadette bulunmak ve hu- 
zuru saglamak da zordur. Huzur ile ibadet, devamh syrette degil, bazi 
vakitlerde yapihr. 

Sorgusuz sualsiz Cennet'e girmek isteyenler butiin vakitlerini; te- 
razi basmda sevabimn giinahlar iizerine agir gelmesini isteyenler de 
vakitlerinin cogunu ibadetle ge§irsinler. Omriinun yarisini ibadet ve 
diger kismim da isyan ile gecfrenlerin vaziyeti tehlikelidir. Bununla 
beraber, AUah'tan umid kesilmez. Allahu Teala'nin af ve magfiret et- 
mesi beklenir. Kendi fazl u keremiyle Allahu Teala'nin onu bagi§la- 
masi umulur. 

t§te bu anlattiklanm basiret nfiiru ile gorebilenlere agiklanan ha- 
kikatlerdir. Sen basiret erbabindan degilsen, Allahu Teala'nin sevgili 
Peygamberine olan hitabina bak ve onu Iman nuru ile al. Allahu Te- 
al&, kendisine en yakin ve kendi katinda en ustiin dereceyi haiz olan 
Resul-i Ekrem'e Kur'an-i Kerim'de soyle buyurmu§tur: 

1 — 



«Gimdiiz seni uzun uzun ahkoyacak i§ler vardir. Rabbimn admi 
an, hergeyi birakip yalniz O'na tevecciih et.» (73 - Muzzemmil: 7, 8) 
. 2 — 

«Rabbinin adim sabali ak§am an, geceleyin O'na secde et. O'mi 
gcceleri uzun uzun tcsbih et.» (76-Ed-Dehr: 25, 26) 
3 — 



aRabbim giinegin dogugundan cwel ve batigmdan once hamd ile 
tcsbih et. Geceleyin ve seedelcrinin ardmdan O'nu tesbih et» (50- 
Kaaf : 39, 40) 



10 uncu KlTAB — 1 iuci BAB — EVRADIN FAZILETt VE EVRADA DEVAM 967 



«Kalkarken Rabbmi hamd ile tesbih et. Gcccmii bir kisminda ve 
yildizlar sonerken de ohu tesbih et.» (52-Tur: 48, 49) 
5 — 



M"' *', '-*'\ 






, i 



«gubhesiz gece kalkifj tiaha tesirli ve o zaman okumak dalia clvc- 
rislidir.» (73 - Muzzemmil: 6) 

6 — 

«Gune§in doginasindan evvel de, batmasmdan evvel de Rabbini 
hamd ile tesbih et. Gece saatlerinde ve giinduzlcri dahi tesbih et, ki 
Rabbinin rizasina eresin.» (20-Ta-ha: 130) 

7 — 

*& r &k±\^% $yt &S j& i> -'iU-ii ^1 

«Gundiizun iki ve iicunde ve gecenin giindiizc yakin zamanlarm- 
da namaz kil, dogrusu iyilikler kotiiliikleri gidcrir. Bu ogiit, kabiil 
edenlerebirogiittiiF.il (11 -Hud: 114) 

8 — 

tcGeceleyin sccde etlcrek ve ayakta tiurarak hoyun biiken ahiret 
(azabin) dan cekinen, Rabbinin rahmetini dileyen kinise, inkar eden 
gibi olur mu? (Ya Muhammed) De ki: Hie. bUenlcr ile bilmeyenlef bir 
olur mu? Dogrusu ancak akil sahibleri ogtit ahrlar.» (39-Ziimer : 9) 



968 tHYAU *ULOMTD-DIN - Ci!t: 1 - BUBUX - IBADAT 

9 — 



. ^a U*J* j ^_*»- ^-j J>^ -^ j?fr Uai 1 j* ^^-t J V^ - 

«$ok ibadet etmekten viicfidlan yataktan uzakta kabr, korkarak 
ve umarak Rablanna yalvanrlar.n (32 - Secde: 16) 

10 — 

a c'cjs te A^j jjj^: ^i»j 



nOnlar g^celerini Rablerinin onunde secde ederek ve dinlenerek 
ge?irirler.» (25 - Furkan : 64) 

11 — 

«OnIar, geceleri az az uyuyanlardir. Ve onlar seher vaktinde istig- 
iar ederler.» (51-Zariyat: 17, 18) 

12 — 



«Ak§aralarken ve sabahlarken Allah'i tesbih edin.» (30-BOm: 17) 
13— 



uSabah akgara Rabbinin nzasint isteyerek O'na yalvaranlah kog- 
ma.» (6 - En'am : 52) 

Btitiin bu ayet-i celileler, Allah'a giden yolun, vakitleri murakabe 
ederek dev&mh §ekilde ibadetle mtimkftn olacagini gbstermektedir. Re- 
sfll-I Ekrem de hadls-i §er!finde §6yle buyuruyor : 



10 uncu Kt". ,B — i inci BAB — EVRADIN FAZlLETt VE EVRADA DEVAM g69* 



li&Jttpii&'i^sjhjj^ S.J 1 <*& i * c* i 



«Allah katinda en sevimli kullar, Allah'i zikretmek i$in, giine§, ay 
ve golgeyi tarassut edenlerdir.n (1066). Nitekim Allahu Teala bir 
ayette : 



^ jL^U, i^iis Jj>h\ 

«Giine§ ve ay hesali Hcdir.n (55 -Rahman: 5) 
Diger ayette : 

■£t>' fcc. '£a ^lL -'js $v i; ^ ^'j Jj^ #. 

ttRabbinin golgeyi nasil uzattigim gormez misin ? tsteseydi onit 
durdunirdu. Sonra biz giinegi ona delil kihp yava§ yava§ kendimize 
Gekmi$izdir.» (25 - Furkan : 45, 46) 

Ba§ka bir ayette : 

A dj>L^° objjj >JJ'S 

«Ay i$in de menziller tayin etmi§izdir.» (36 - Yasin : 39) 
Diger Ayet-i celHede : 

<tO, yildizlan, kara ve denizin karanliklannda yol bulasuuz diye 
sizin i?in yaratmi§tir.» (6 - En'am : 97) buyurmu§tur. 

Gtine§ ve ayin boyle muntazam §ekilde seyir ve harekette bulun- 
malan, karanlik - aydmlik -ye yildizlann yaratilraasi sirf dtinya i§le- 



(1066) Taber&n! ve Hakim, tbn Ebi Evfa'dan sahih senedle rivayet etmiglerdir. 



970 1HYAU -ULOMlD-DtN - Cilt: 1 — RUB'U'L - 1BADAT 

rini ayarlamak vo nizama sokmak i<;in oldugunu sanma. Asil gaye. 
vakitleri tesbit ederek ahiret kazancini saglamaktir. 

Nitekim : 



ntbret almak vcya sjtikretmek isteyen kimseler igin gece ile giin- 
duzu bhbiri ardmca gondercn O'dur.M (25-Furkan : 62) 

Ayet-i celilesi bunu agikija beyan buyurmakta ve asil gayenin zi- 
kir ve §iikur oldugunu sarahaten bildirmektedir. Diger ayet-i celilede 






nGece ve giindiizii hirer delil kildik. Bir delil olan gcceyi kaldinp, 
yeriue bir delil olan giindiizii, Rabbiniziti bol nimetlerinl aramamz, 
ytllarin sayisini ve hesabmi bilmeniz igin aydinlik kildik.» {17-lsra: 
12) 

§ubhesiz istekle beklenen fazilet, sevab ve magfirettir. Razi ol- 
dugu §eyleri bize yaptirmasmi Allah'tan dilerlz. 

FVBADIN SAYILARI VE TERTlBt 

Bilmi§ ol ki, giindiizlcrin evradi (virdlcri) ycdidir : 

I — Tan yerinin agarmasindan gune§in dogu§una kadar bir vird 
(ibadet) vardir. 

H- in — Giine§in dogu§undan zevale kadar iki vird vardir. Biri- 
ai ku§luga kadar, digeri de ku§Iuktan zevale kadar. 

IV - v — Zevalden ikindi vaktine kadar iki vird vardir. 
VI - VII — ikindiden ak§ama kadar da iki vird vardir. 



10 uncu KlTAB — 1 inci BAB — CONDfJZON BlRtNCI ViRDl 971 

Gecenin evradi (virdleri) da ddrtlur : (1067) 

I-n — Ak§amdan uyku zamanma kadar iki vird. 
Ill -IV — Yan geceye ve sonra sabahm ilk vaktine kadar da iki 
vird vardir. 

§imdi biz virdin faziletini, yapilacak vazifeyi ve bunlarla ala- 
kah kisimlari anlatahm. 

gCndDzun evradi 

GDNDtJZttN BiRINCi VtRDi : §afaktan gune§ dogusuna kadar 
olan vaktin virdidir. 

Bu vakit gok kiymetli bir vakittir, bizzat Allahu Teala'nin, 



nAgarmaga ba§layan sabaha and o1sun» (81 -Tckvir : 18) diye bu 
vakte kasem etmesi ve 



«Tan yerini agartann (6-En'am : 96) ve 



U.^ o 



f T M 



U ^ & 



«De ki: Sabahm Rabb.iue sigiuirim.» (113-Felak: 1) 
buyurulmasiyle 6gulmesi, 



V 



*_-> u-u. uj\ : \^^s 



* ■ 



((Sonra onu [uzanan golgeyi nasi!] azar azar alip kendimize ?ek- 
dik.M (25 - Furkan : 48) 



(1067) lleride si: (WO) da «Gecenw Err&dt> bahsinde beg olaralt gegnwktedir. 
Burada aayilao 4 virdin h&ricinde orad» 3. olarak flylcu Have edilmlgtir. Ashndalri ter- 
libc riayet etmek igiii biz de syne* terrilme ettik. 



972 tHYlU 'ULCMfD-DlN ~ Cilt: 1 — RUB'rj'L - IBADAT 

buyurmakla geceyi tutup aydmhgi getirmek suretiyle bii vakitte kud- 
retini goslermesi, yine : 

uSabahlaikcn vc ak§anilaiken Allah'i tesbih cdin.n (30 -Rum : 17) 
ve 

«Gtinc§iii dogmasmdan evvel de, batmasmdan evvel de Rabbini 
hamd i!c tesbih ct.» (20-Ta-ha: 130) 



Yine: 



^s=j-> c» — ■; _> 



l^V C^S jyr~> yJ 



dJLl! ,W ; o»>*j j^L-J J4JUU uiJ 



iiGecenin bir kisim saatlerinde ve guild tiztin etrafmda dahi tesbih 
ct, ki Rahbinin nzasina ercsin.n (20-Ta-ha: 130) 
Ve vine : 



- r s >*->'* 

«Rabbinin adini sabah ve ak§am an.» (76-Dehr: 25) 
buyurmasiyle insanlan bu vakitte tesbihe davet ettiginden bu vaktin, 
faziletli vakit oldugu anla§ilmi§ olur. 

Bu vaktin fazileti boylece anla§ildiktan sonra, yapilacak ibadetin 
tertibine gelince : 

Uykudan uyanir uyanmaz Allah'i anmali ve evvelce Dua Kitfi- 
bmda anlattigimiz gibi uykudan uyanmca, «Bizi 61ft gibi uyuttuktan 
sonra uyandiran Allah'a hamdederiz.n mealindeki duayi ve yine orada 
anlattigimiz ayetleri okumali. Dili ile bu dualan okurken bir taraftan 
da elbisesini giymeli. Kalbinden de Allah'in emrine uyarak setr-i av- 
ret etmek suretiyle riya ve ucubsuz ibadet edecegine niyet etmelidir. 
Sonra icab ediyorsa hela'ya gider ve Taharet Kifabmda anlattigimiz 
gibi sol ayagi ile girer, sag ayagi He §ikar ve mahalUnde icab eden 
dualan okur. Sonra mahallinde anlattigimiz gibi misvak kullamr, dig- 



10 uncu KtTAB - 1 inci BAB - GONDOzON BIRlNCl VlRDl 973 

lerini temizler. Yine Taharcl Kitabinda anlattigimiz s.ekilde siinnetine 
riayet ederek duatarmi da okumak suretiyle abdestini alir. Biz burada 
yalmz tertib ve terklb ile mes.gul olalim diye teferruati onceden anlat- 
mi§tik. Abdestini aldiktan sonra evinde iki rekat sabahin siinnetini 
kilar. (Resul-i Ekrem'in boyle yaptigmi imam Buhari ile Miislim, Haz- 
ret-i Hafsa'dan rivayet etmi§lerdir.) ister evinde ister mescitte olsun 
bu iki rekati kildiktan sonra Ibn Abbas'm rivayet ettigi duayi okur. 
Bu dua : 

lie ba§layan duadir. (Dua Kitabinda vardir.) Sonra mescide gider. 
Fakat evden cikis. duasmi unutmaz ve hadisde varid oldugu gibi ko§a 
ko§a gitmez, vekar iginde agir adimlarla gider. Parmaklarim crtlat- 
maz. Sag ayagi ile mescide girer ve giris. duasini okur. Sonra birinci 
&afta bo§luk varsa oraya gider. Yo>ksa insanlan. siki§tirmaz ve kimse- 
nin boyunlanna basmaz. Musait buldugu yerde oturur. Cum'a bahsin- 
de anlattigimiz gibi, eger sunneti evde kilmadi ise sunneti kilar ve 
■dualan okur. Eger sunneti kilmissa Tahiyyctu'l - Mescid namazim ki- 
lar (1068) ve oturup cemaati bekler. Sabah fcaranhgmda yam" ilk saat- 
lerde kilmak daha makbuldur. Zira Resul-i Ekrem boyle yapardi (1069). 
Be§ vakitte ve hassaten daha cok fazileti olan sabah ve yatsi namaz- ■ 
larinda cemaati terketmek dogru degildir. Enes Bin Malik (R.A.), Re- 
sul-i Ekrem'in §oyle buyurdugunu haber veriyor : 



(1068) Hanefilerde sabah vaktinde nafiie ibadet olarak sabalun sunnetinden bas- 
ka namaz kilinmaz. Fakat kaza kilinir, yani burada nafiie namaz yoktur, 

(1069) Hanefilerde gunei dogmayacak kadar tetiiri daha makbfildur. 



974 1HYAU 'ULOMl'D - DIN — Cilt: 1 - RUB'U'L - IBADAT 

«Kim ki abdestini alir, soiira namaz kilmak icin mescide yonelirse 
her adimina bir hasene yazihr ki bir hasene on mislidir. Ve bir giinabi 
mahvolur. Namaz kilar, giinegin dogusu esnasinda geri donerken, 
vucudundaki tiiylerin sayisi kadar hasene alir ve makbul bir Hac se- 
vabi kazanir. Kusluk namazim kilincaya kadar camide beklerse, her 
rekatina bir milyon hasene yazihr. Yatsi namazim cemaatle camide 
ktlarsa, yine bu kadar miikafat alir ve iistelik bir de makbul bir umre 
sevabi kazamr.» (1070) 

Mescide erken gitmekte eskilerin miisabakasi : 

Eskiler sabahin ilk vakti girmeden mescide kosarlardi. Tabiinden 
bir zat §6yle anlatiyor : Sabahin erken saatlerinde mescide" gittim, bir 
de baktim ki Ebu Hureyre orada, beni gegti. Ebu Hureyre bana : 

— Boyle erken saatlerde niye ciktm? Dedi. 
Ben : 

— Namaz icin ciktim, dedim. Ebu Hureyre : 

— Sana miijde olsun, biz bu saatlerde camiye gelmeyi, Allah n- 
zasi ugrunda ve Resul-i Ekrem ile yapilmis, bir gaza sayardik, dedi. 

Hazret-i Ali §oyle anlatiyor: Hazret-i Fatima ile uyuyorduk, Re- 
sul-i Ekrem geldi, hafifce bana dokundu ve : 

— Kilmayacak misiniz? Buyurdu. Ben : 

— Ya Resulallah! Bizim nefsimiz Allah'in Kabza-i kudretinde- 
dir, ne zaman dilerse bizi kaldirir ve kilariz, dedim. 

Resul-i Ekrem dbniip giderken elini dizine vurup hayiflanarak : 

«tnsan, en cok mucadelecidir.» (1071) buyurdu. 

Sonra sabahin farzina ba§layincaya kadar, dua, istigfar ve tesbiti 
ile me§gul olmali, 70 kere : 



(1070) Bcyhaki'nin «§uabfi'l - Iman» kit&bintia Enes'den. 

(1071) Buhfiri ve Muslim, Hazret-i Ali'den rivfiyet «tniislerdir. 



10 uncu KlTAB — 1 inri BAB — SABAHTAN YAPILACAK VAZIFELER 975 

Yuz kere de : 



•demeli, sonra da Namiiz Kitabinda anlattigimiz gibi, zahiri ve batinl 
butiin adablanna riayet etmek suretiyle larsa kilmah ve namazdan 
sonra giine§ doguncaya kadar, §imdi verecegimiz tertlb iizerine, zik- 
rederek mescitte durmahdir. Nitekim Resul-i Ekrem : 



«Sabah naniazmi kiltligun ycide gune^ doguncaya kadar oturup 
Allah'i zikretmeni, tloit kole azad etmcktcu, benim itjin daha sevimli- 
«Ur.» (1072) 

Bazi rivayetlerde giines. dogduktan sonra iki rekat namaz kilardi. 
Bunun pek cok fazilelini ifade eden rivayetler vardir. 

Hasan-i Basri mursel olarak bu hususta Resul-i Ekrem'den Al- 
lah'in rahmetine ait §u kudsl hadisi rivayet etmi§tir : 

«Ademoglu: Sabali ve ikindi namazlanndan sonra birer saat Be- 
ni zikreyle, bu iki vakil arasma ben kefilim.» (1073) 

Sabahtan Giin dogu$una kadar yapilacak vazifelcr : 

Sabah vaktinin faziletini boylece kavramis. olan kimseye yakigan, 
gun doguncaya kadar liizumsuz sozlerden cekinerek dort ge§it i§le 
me§gul olmaktir : 

X — Dualar, 2 — Zikirler, 3 — Kur'an okumak, 4 — Tefekkur. 



(1072) EbO D&vOd, Ene&'den rivayel elims ve «ilim» balisinde gesmigtir. 

(1073) tbn Mubarek. «Ziilwbunde miirsel olarak rivayet etmistir. 



976 IKYaU 'OLOMfD-DIN - CUt: 1 - RUB'U'L-tBADA/ 

1 — Dualar : 

Selam verdikten sonra : 

_^& £-j j^_~ M^3 j~l~ > J-^ i&\ 

dedikten sonra, 

demeli, sonra ResuH Ekrem'in §u duasim okumahdir : 

:£■■ .-c, 1,^'v > ^s ^'j^ ^ tJ j ^* 4 J 

sonra Dua Kitabmm ugiincu ve dorduncu bablarmda anlattigimiK 
duaJan okumahdir. Hepsini ezberleyip okuyabilirse, ne ala, ezberle- 
yemezse, ho§una gidenleri, kolaylikla ezberleyip okuyabilecegi ve kal- 
bini yumu§atacak kisimlarim okumahdir. 

Z — Zi kirler : 

Bunlar da tekrar edilmesinde fazilet beyan edilen bazi kelimeler- 
dir. Onlan tekrar tekrar burada saymakla sozii uzatmak istemiyoruz. 
Bunlar 3 den, 7 den, yuz yetmi§e kadar tekrar edilir. Ortalamasi onar 
onardir. Az tekrarda az sevab, gok tekrarda ise daha gok sevab var- 
dir. Bununla beraber devamli olup on kere tekrarlaraak, arasira 170 
kere tekrarlamaktan daha makbuldtir. gunku devamli zikir, kalbe da- 
ha 50k tesir eder. Devamli olarak yapilan az zikir, devamli surette ye- 
re akan su damlasina benzer. Ta§ iizerine bile damlasa, oraya iz bi- 
rakir. Bir defa veya 50k seyrek aralar ile tekerrur eden zikir de aynr 
gekilde bir yere dokiilen suya benzer; yani orada big bir tesir icra ede- 
mez. 



10 uhcu KtTAB — 1 inci BSB - ZttttBLER ON CUMLEDlR 



977 



Bunlar da on cumledlr : 
1 — 



2 — 



3 — 



-a zr/:V 



Er 






4 — 

5 — 

A 

* — 



— •* • j-Z_s^-j _j > ,-UJ\ _<iil j U^ — ■ ' 



&\ il*S ^3SiV^ affi*'^ 



J&Xs&i ^.s.&b&h<e&b 'g* & 



7 — 



i --• i 



>>!l» "*X ( Itf^^^ ^ 



C. I - F. 62 




978 IHYAU 'LLuMi'D-DIN - Citt: I - R'.'ii ::'!.■ IiUEJ \T 

8 — 



'f><fj*: >V £* ^ ^ j j 2t^5 '•} j£ , jiU ^ Ji ii 

10 — 

(Biitiin bunlarin, Dua Kitabinda terciimeleri yapilmi§ti.) 

4§te su anlattigimiz on ciimledir* Bunlan onar kere okursa tam 
yiiz eder. Her birini onar kere tekrarlamak, bir tanesini ytiz kere oku- 
maktan daha makbuldur. Qunkii bunlarin her birinde ayn ayri fazi- 
letler oldugu gibi, gonuller her birinden ayn ayn zevk alir. Aym za- 
manda bir ciimleden diger cumleye gecmekle, nefsini usanctan kur- 
tarmis. ve bir. nevi nefsine istirahat vermis olur. 

3 — Kui'an Okiimak (Kiraat) : 

Okunmalannda fazilet oldugu bildirilen bazi ayelleri vird edinip 
okumak da mustehabdir. 

Bunlar: Fatiha, Ayetii'l - Kiirsl (2-Bakara: 285), Bakara suresi- 
nin son iki ayeti (Amenerresulu) , Al-i imran suresinin 18, Tevbc su- 
resinin 228, Fetih suresinin 27, isra suresinin 101, Hadid suresinin ev- 
velinden be? ve Hasfr suresinin sonundan da iic iiyet (Huvallahiillezi) . 

Hizir aleyhisselam'in, Ibrahim Teymi'ye ogrettigi ve ak^am sa- 
bah okunmasim tavsiye ettigi nMusebbiat-i asere» yi okursa butiin bu 
dualarm faziletlerini bir araya toplamis, olur. Kerz b. Vebere'den 
-r Allah rahmet etsin — (1074) diyor ki : 

SJam'da bulunan bir kardesligim beni ziyarete geierek, getirmis. 
oldugu hediyeyl kabul etmemi benden rica etmisM. Ben de kendisine: 

— Bu hediyeyi sana kim verdi? Diye sordum. O da": 



(1074) Kflteli bir abiddir. Bir ay yemek yemeden durmugtur. Kendisinden bir 
(oklari hadis rivfiyet etmislerdir, Daha kirlt yasrna vaimadan Hicri 9! tarihinde 61- 
miigtur. 



10 uncu KlTAB - 1 inci BAB — KUH'AN OKUMAK (TtLAVET) 979 



— Ibrahim Teymi verdi, dedi. Ben : 

— Bunu sana kim verdi diye sormadin mi? Dedim. Kerz : 

— Evet sordum ve o da bana §6yle dedi: Bir gun Kabe'nin bir ko- 
§esinde zikir ve tesbih ile me^gul iken bir zat yamma gelerek bana 
selam verdi ve sag tarafima oturdu. Omrumde boyle giizel yuzlii, te- 
miz giyinmi§, beyaz tenli ve giizel kokulu bir insan gormemistim. "Ken- 
disinden, kim oldugunu ve nereden geldigini sordugumda, Hizir ol- 
dugunu soyledi. Bunun iizerine yamma nic,in geldigini sordugumda, 
beni Allah icm sevdigini ve selam vermek itjin bana verilmek uzere 
bir hediyesi oldugunu soyledi. Hediyenin ne oldugunu kendisinden 
sordugumda, §oyle dedi : 

— Her sabah giines. dogup yeryuziine yayilmadan ve ak§am gii- 
ne§ batmadan once, Fatiha, Muawezeteyn, ihlas, Kafirun sureleri ile 
AyetU'l - Kursi'yi yediser kere aku, sonra yedi kere : 

de ve Resul-i Ekrem iizerine yedi salavat getir. Yedi kere de kendin, 
ebeveynin ve butun mii'minler ifin AHah'tan magfiret dile, sonunda 
da yine yedi kere oAUahim! Bana, anne ve babama ve butun mii'min- 
lere pe§in, veresiye, diinya ve ahirette Senin lutfuna layik §ekilde 
muamele et. Bize, bizim layik oldugumuz muameleyi yapma. Sen ba- 
gis^ayicisin, comertsin, ilim sahibisin, kerim, rauf ve rahimsin.» de. 
i§te akgam sabah, bunlara devam et, dedi. 

Ben merak ettim ve : 

— Bu hediyeyi klmden aldigini bgrenmek isterim, dedim. O : 

— Hazret-1 Muhammed aleyhisselam'dan aldim, dedi. Ben : 

— Bunlari okuyamn sevabi nedir? Dedim. O : 

— Hz. Muhammed'i (S.A.V.) gordiigtin zaman sevabim ondan 
sor, dedi. 

Ibrahim Teymi bunun devammi soyle anlatiyor: Bir gun riiya- 
sinda melekler kendisini ahp Cennet'e gbttirdtiler. Oradaki nimetleri 
gordu ve gordiigii §eyleri anlatti. Sonra diyor ki: Bu buyuk nimetle- 
rin kimlere ait oldugunu meleklerden sordum. Onlar da: «Senin ame- 
lin gibi amel edenlere aittir.n dediler. Meyvelerinden yedirip, serbetle- 
rinden igirdiklerini anlatti. Sonra devamla diyor ki : Resul-i 
Ekrem, yamnda §arki garbi dolduracak genishkte yetmi§ saf melaike 
ve yetmis, Peygamber oldugu halde yanimiza gelerek bana selam ver- 
di ve elimden tuttu. Ben : 



880 lHYAU 'ULOMl'D - DIN — CM: 1 — HUB'U'L- fBADAT 

— Ya Resulallah! Hizir bana bunlari Ogretti ve sizden. duydugu- 
nu soyledi, ne buyurursunuz, dedim. Resul-i Ekrem Efendimiz : 

— Hizir, dogru s6yledi, onun soyledikleri hakikattir. O, yeryu- 
zuniin en alimi ve efidallerinden birisi olup, yeryiiziinde AUahu Tea- 
la'nin askerlerinden birisidir, buyurdu. Bunun uzerine ben : 

— Ya Resulallah! Bunlari benim gibi devam ettigi halde riiyam- 
da oldugu gibi sizi goremiyerfle're de bu nimetler var mi? Dedim. Re- 
sul-i Ekrem : 

. — Beni hak Peygamber oiarak gonderen Allaha yemin ederim ki, 
bunlari okuyan kimse boyle bir riiya ister gorsun ister gormesin, Al- 
lah ona bu mukafatlan verlr. Buturi giinahlanni bagi§lar. Gadab ve 
kin hastaliklanm ondan kaldinr. Gtinah meleklerine bir sene kadar 
gunahlanni yazmamalarim emreder. Beni hak Peygamber gonderen 
Allaha yemin ederim ki, bunlari ancak said olanlar yapar, §aki olan- 
lar terkeder, buyurdu. Ibrahim Teymi, bir ara dort ay yemedi ve ig- 
medi. Belki de bu hali, bu ruyayi gordukten sonra idi. 

I§te bunlar kiraat (Kur'an okuma) vazilesidir. Kur'an'dan daha 
baska ayetleri de bunlara katarsa daha gtizel, bunlarla da iktifa edsr- 
se, yine giizeldir. Kur'an okumamn fazileti babinda anlattigimiz gibi, 
manasi dugunulerek okunursa; Kur'an, zikir, fikir ve duamn fazilet- 
leri miindemic olur. 

4 — Tefekkur: 

Vazifelerinin birisi de tefekkur [du§unmek] olmahdir. Neyi ve 
ne sekilde diisunecegin mufassal oiarak Rub'u'l Miinciyat'in (4. Cild) 
Tefekkur (9 uncu) kitabinda gelecektir. Ancak hulasasi iki esasta top- 
Janir : 

A — Muamele kismmdan kendisine faydasi olanlari diigunmek. 
Mesela gegmis. kusurlannm muhasebesini yapmak, oniinde olan i§leri 
ve gunliik vazlfelerini siralamak, iyiliklerine mani olacak engelleri or- 
tadan kaldirma carelerini ara§tinp bu hatalarmi, amellerine mani olan 
halleri htitirlamaktir. Bu sayede insan, gerek §ahsi i§lerinde ve gerek 
muslumanlar arasmdaki muamelelerinde iyi niyete sahip olmakla va- 
ziyetini diizeltmis. olur. 

B — Miikasefe ilminde, kendisine faydah olanlari du§unmektir. 
Bu da §ukur ve marifetinin sogalmasi ve kuvvetlenmesi i£in, Allahu 
Teala'nin, kendisine verdigi nlmetlerin, zahiri ve batinl delilleri iize- 
rinde dusunmekle; Allahu Teala'nin kudret ve azametini ve hersey- 
den miistagni oldugunu; marifetinin kuwetle§mesi, korku ve hasje- 
tinin cogalmasi i<;in ise, azab ve belalan iizerinde du§unmekle olur. 



10 uncu KtTAB — 1 inei BAB — TEFEKKOR (DOgONMEK) 981 

Bunlarm her birinin pek 50k kollan vardir. Bazilan iizerinde te- 
fekkiir kifayet eder. Teferruatini Tefekkiir Kitabinda te,fsilatiyle a?ik- 
layacagiz. Kime bu cins tefekkiir miiyesser olursa bilsin ki ibadetlerin 
en §ereflisi budur. Zlra tefekkiirde; zikir bulundugu gibi iistelik iki §ey 
daha vardir : 

Birincisi, marifetin kuvvetlenmesidir. Qunkii tefekkiir, ke§if ve 
marifetin anahtaridir. 

tkincisi, muhabbetin artmasidir. Zira kalb saygi gostermege layik 
gordugu ki§iyi sever. Allahu Teala'nin azameti; O'nun sifatlarim, kud- 
retini ve akillan hayrete garkeden mahlukatini tefekkurle bilinir. 

Demek ki tefekkiir ve dii§iinceden, marifet dogar. Marifetten ta'- 
zim, ta'zimden de muhabbet dogar. Zikir de muhabbetin bir nev'i olan 
iinsiyeti dogurur. Fakat marifetten dogan muhabbet, zikirden mey- 
dana gelen muhabbetten daha farkh, daha saglam ve daha biiyuk- 
tur. Arifin (yani marifete nail olmu§ kiginin) muhabbetini, zakirle- 
rin (marifetsiz muhabbet peyda edenirr) unsiyetine nisbet etmek; bir 
insanin guzelligini gozu ile goriip ahlakini, iglerini, farfletlerini, tec- 
rube ile bilen kimseyi; mahbubunun biitun evsafini bilmeyen, giizel- 
Ilk ve ahlakmi gozii ile gormeyip, tecriibe etmeden kulaktan duymak 
suretiyle ona iinsiyet peyda eden kimseye benzetmek gibidir. §ubhe- 
siz bunlann muhabbetleri bir degildir. Birincisinin muhabbeti daha 
?oktur. Zira bir seyi haberle bilmek, gozle gorup bilmekle bir olmaz. 
O halde Resulullah (S.A.V.)'in Allah'tan getirdiklerini taklld suretiyle 
tasdik eden kullar, kalb ve lisanlari ile Allah'i zikre devam eden kul- 
larla bir olamaz. Birincilerin sermayeleri, kendilerine icmalen anlatil- 
mis, olan Allahu Teala'nin sifat ve faziletlerini tasdikten ibarettir. 
Fakat Arifler, Allahu Teala'nin Celal ve Cemalini, basiret gozu ve ma- 
rifet nuru ile mugahede ederler ki, bu bag gGziinden 50k daha kuwet- 
Hdir. Ger$i O (Allah C.C.)'nun Celal ve Cemalini biitun kunhu ile 
idrak etmek beger kudretinin fevfcindedir. Ona kimsenin giicii yetmez. 
Ancak herkes, gozunden kaldinlan perdeler nisbetinde mu§ahede-i 
ilahiye mazhaf olur. Allahu Teala'nin Celal ve Cemalinin nihayeti ol- 
madigi gibi, bu perdelerin de sonu yoktur. Yalniz «Nur» diye anilan 
ve bu perdelere ulagmakla askna vasil oldum zannedilen perdeler yet- 
mi§tir. Nitekim Resul-i Ekrem Efendimiz bir hadls-i §erifinde soyte 
buyurmugtur : 



*£&y^f &l^ &A<&'} £'* 



882 IHYAU 'ULCMI'D - DiN ■■■■ CiJt: 1 - KUB'U'L- IBADAT 

«AIlahu Teala'mn nurdan yetmis perdesi vardir. Eger bu perdcleri 
kaldirsa, O'nun Cemalinin nuru hcr^eyi yakardi.a (1075) 

Bu perdeler de mertebe merfcebedir. Ferdelerdeki nur; gune§, ay 
ve yildizlarm nurlari gibi derecelerine gore farkhdirlar. Nurun en azi 
birinci perdededir. Gittiktje nur da gogalir. ibrahim aleyhi's ~ selam'm 
terakkiyatinda kendisine gdriiJen deixceieri. bazi sofiye bu &ureMe 
tevil ettile'r ve «Vakta ki i§ler karavdi vc giipheye dii§iildii. nur perde- 
lerindcn birinci perdeyc yiikscku.n Birinci perdenin nuru azdir. Yildi- 
zm da gune§ ve aya msbetlc nucn as oidugu i?in kevkep ['yildiz'l ' 
diye tabir etti. "Yoksa bu yiidizdan gaye lierkesin giiriip bildigi yiidiz- 
lar degildir. Zira bunlan herkes goriir ve ayni zamanda aieiadc in- 
sanlar bile rububiyeti yildiziara reva gormezler. Avami bile sapita- 
mayan yildiziarm, ibrahim aleyhisselami sapittiramayacagi meydan- 
dadar. Ayni zamanda «Nur» diye ifade cdilen perdelerden muradi goz 
ile gbriilen 151k ve aydmliklar degil, bclki AUahu Teala'nin : 

^C^"^^ 2^1~£*~ . Jyfa J?V^j ^\'J>h\ }y Ml 

ffiAllah giiklerin ve yerin nurudur. O'nun nuru, icinde i§ik buiunait 
bir kandil yuvasina benzcr.» (24 - Nur : 35) buyurdugu nurdur. 

Biz bu ince manalan burada birakahm. Qiinkii bunlar muamele 
ilmi'nin haricindedir. Bu manalara tmcuk iemiz tefekkiira sahib olan 
kimse ke§f yolu ile erebilir. Bu kapi az kimseiere acilrni§tir. insanlarm 
ekseriyetine nasib olan, muamele ilminde fayda saglayan tefekkuruur 
ki bimun da kan 50k ve faydasi biiyuktur. 

l§te §u anlattigirmz, Dua, Zikir, Kur'an okuma ve Tefekkiir gibi 
vazifeler, saban namazindan sonra e'dret yolcusunun virdi oimalidir. 
Namazdan soma §u dort. Sjeyden ba§ka vazife yoktur. Bunlar silahtir. 
Kalkam almakla da takviye edilirler. Kalkan ise oracttu*. Or«c, insam 
dogru yoidan sapitan §eytamn yollarini daraltir. 

Sabahm ilk vaktinden gune§ doguncaya kadar sabahm sunnetiyle 
farzmdan ba§ka namaz yoktur. ResuH Ekrem Efendimis ve ashabi 
bu vakitte zikir ile me§gm ohirlardi. Evla olan da budur. Ancak fsrzi 
kilmadan t.vel uykusu gelirse, uykusunu dagitmak i$in namaz ki- 
labUir. 



(1075) KavaidQ'l - Akaid Kit&biMk sahit'e 255*de gey,.,, 'iic .:.:;>.,. . .^ .. ..Ui u\* 
tMisWrtti'l-EnvBH kit&bmda ?crh cfiitarisUr. Teala mSftra.1 :&z :>.;. „-.„.: w- 

cumesi sahife 60. Negredea, Bedir "iayiHesi i!'aUs«bul iSiK afiiv~.'Sm. 



10 uncu KlTAB — 1 inci BAB — GONDOzON iKlNCt VlRDt 983 

GtTNDtlZCN iKlNCt VtRDi : Ikinci vird gtine§in dogu§u ile ku$- 
luk arasmdadir. Guriduz 12 saat kabul edilirse bu kisim ilk iic. saati- 
dir ki dortte biri eder. Burada da fazla olarak iki vazife vardir. 

Bunlardan biri ku§luk namazidir. Bunu nKitabu's - Salat» da an- 
lattik. Evla olan, gtine§ bir nuzrak boyu yiikseldikten, yani kerahat 
vakti ciktiktan sonra iki rekat i§rak namazi, deve yavrusu sicaktan 
bunalarak annesinin gdlgesinde yattigi veya giine§in ayaklan kizdir- 
digi vakitte de o iki rekattan ba§ka 4, 6 veya 8 rekat kilmaktir. Al- 
lahu Teala'nm : 



«Ak$amleyin ve ku§Iuk vakti tesbih ederler.» (38 - Saad : 18) bu- 
yurmasi, giine§in i§raki yani yerden kalkan buharlardan ve tozlardan 
yukselmesiyle nurunun yeryiizunde parlamasi demektir. Fakat tmnla- 
fin araya girmesiyle yine nuru tamamen parlak degil, nisbeten do- 
nuktur. Diger dort rekatm vakti de, yine Allahu Teala'nm: 

->» ^ ^ ^ J j-i»0 

«Kusluk vaktine ve katardigi vakit de gcccye kascm olsuu.n (93 - 
Duhi, : 1, 2) buyurmasi ile §anina kasem buyurdugu vakit, ku§luk vak- 
tidir. Yine bunun gibi Resul-i Ekrem, sahabe-i kiramim i§rak vakti na- 
maz kilarken gorunce, yiiksek sesle : 

I .. -■ - - ', * 

nDikkat edin! iyi kimselerin namazi deve yaviulnnnin giinc§ten 
buiiahp yattiklari ku§luk vaktidir.» (1076) buyurmu§tur. 

Bunun icin §ayet bir defa kiiacaksa namazi bu vakte tehir etme- 
sinin daha makbul oldugunu soyleyebiliriz. Bununla berabcr iki vakt-i 
kerahat arasinda yani gune§ dogu§u ile zeval arasmda hangi saatte 
kilarsa yine fazilet hasil olur. Butiin aradaki zamana ku§luk vakti de- 
nir. i§rak namazi ilk musaade edilen vakte tesaduf eder. Zlra Resui-i 
Ekrem : 



(1076) Taberani, Zeyd b. Erkamdan rivayet etmigtir. 



984 1HYAU 'ULCMt'D-DIN — Ciltr 1 — RUB'U'L- IBADAT 



ttGiines. seytamn boynnzlari ile dogar yiikseldigi vakit, scytaiidan 
aynlir.D (1077) Giinegin en az yiikselmesi, arzin buhar ve tozlanndan. 
yiikselmesiyle baslar. Yakla§ik olarak buna riayet edilir. 

Bu vakitteki ikinci vazife, ilasi miitad olan cemtyet ile alakali; 
hasta ziyareti, cenaze tesyii, yardimlasjma, ilim meclislerine i§tirak ve 
muhtaglara yardim gibi iyi isterde bulunmaktir. Eger bunlardan hie 
birini yapmak mumkun olamiyorsa, dilerse, anlatmis. oldugumuz zikir, 
kiraat, fikir ve nafile namaz gibi ibadetlere yine dbnebilir. Bunlar sa- 
bah namazim kildiktan sonra mekruh iseler de (1078) ku§luk nama- 
Zindan sonra mekruh degiller. Bu vaktin vazifeleri arasinda namaz 
kilmak da be§inci bir kisim olmu§ olur. Sabah namazimn farzindan 
sonra sebebi bulunmayan her namaz mekruhtur. Farzindan evvel de 
yalniz sabamn siinneti ve Tahiyyetii'l-Mescid kihntnah; bunlar hari- 
cinde namazdan maada zikir, fikir, kiraat ve dua gibi ibadetler ile 
me§gul olmahdir. 

GflNDtiZtiN CgtNCtJ ViRDl : tfeiineii vird, kuslugun ortasmdan 
sonra zeval vaktine kadar olan kisimdir. Ku§luk demek, giine§ dogu- 
§undan 119 saat gectikten sonraki vakittir. Esasen bu arada her saat 
basmda bir namaz kilmak daha makbul, fakat u? saat gectikten son- 
ra kusluk namazi kihnir. Giindiizu 12 saat kabul ettigimize gore, bu 
kusluk vaktinden uc saat gectikten sonra da ogle namazi, ondan uc; 
saat gectikten sonra, ikindi, ondan. da ii? saat gectikten sonra aksam 
namazim kilar. Giinesm dogmasiyle ogle arasindaki dkindi namazi gibi- 
dir. §u kadar ki kusluk vakti, insanlann maisetlerini temin i$in is. ara- 
,mak sokaga cikmak ve cahsmak zamani oldugundan burada namaz 
farz olmamistir. 

DordUncu vazife : Dorduncu vazife yukanda saydigimiz dort ki- 
sim ve fazla olarak da iki Istir. 

Birincisi : Carsi pazara gitmek ve gegim ismi tanzim icta kar u 
kesb ile ugrasmak. Alig-veris. ediyorsa, dogruluk ve emanetten ayril- 
mamali. San'at sahibi ise, dogru konusmah ve insaf ile hareket et- 
meli. Her halinde Allahi hatirdan gikarmamali, her gun kazanabilmek 



(1077) Hadis, Namaz bahsinde gegmisUr. Bak Sf: 571. Bu hususta fazla malfl- 
mat ipn MUslim Sofuoglu Terciimesi C. 2, Sf: 474-477. 

(1078) Hanefiler de bu vakitte namaz kilmaz; fakat zikr ve fikir gibi ibadetler 
mekr&h de&ldir. 



10 uncu KlTAB - 1 inci BAB - GONDt)Zt)N OcONCO VtttDl 985 

imkani varsa, gunliik masrafim sikarmakla iktifa etmeli ve camilere 
giderek ahiret azigim tedarik etmelidir. Ciinku ahiret azigina ihtiyaci 
daha $oktur. Ondan istifade daha devamlidir. Ahiret sermayesini te- 
min etmek, giinliik ihtiyacmdan fazlasim kazanmak ile ugrasmaktan 
daHa miihimdir. 

Denildi ki mu'min, ancak uc, yerde bulunur : 

1 — fbadet icjn mescidde, 

2 — Sevmedigi kimseler arasina girmemek iqin evde, 

3 — - ihtiyaci igin kar u kesbde. 

Miibrem ihtiyaglanni tesbit edebilenler pek azdir. Qok kimseler 
luzumsuz |eyler uzerinde dururlar. Ciinku seytan insanlan, yoksul- 
lukla korkutup, daima kotuliige te§vik eder. insanlar da onun vesve- 
seslne aldanarak, fakirlik korkusu ile harcayamayacaklari derecede 
servetler yigmaya sahsirlar. Allahu Teala kendi indinden magfiret ye 
fazl va'dettigi halde, ekserisi buna yaklasjmaz ve bundan i'raz ederler. 

fkincisi : Kaylule, ogleye dogru hafif bir uyku kestirmektir. Bu 
vakitte bir miktar uyku siinnettir. Gece yemegi gundiiz orucuna 
yardimci oldugu gibi, bu gtinduz uykusu da gece ibadetine yardimci- 
dir. Gece ibadetine kalkmayacak olsa bile, bu vakitlerde luzumsuz 
dedi-kodu yapmaktan ise, madem ki ibadete donecek hali yok, uyumak 
daha makbuldilr. Zira uykuda siikut ye selamet vardir. Nitekim §6yle 
denilmistir: «Bir zaman gelecek, o zamanki insanlann en makbul iba- 
detleri, uyku ve sukut o!acaktir.» Bu zaman, insanlann ibadetlerinde 
ihlaslan olmayip, riya ettikleri zamandir. Nice abidler var ki, onlann 
en guzel hali uykudur. Bu gibi abidlerin uykusu daha makbul olursa, 
gafil ve fasiklann uykusunun daha da makbul olacagi meydandadir. 

Siifyan-i Sevrf (Allah rahmet etsin) soyle buyurdu: nSelef-i sali- 
hin isterinden aynldiklan zaman, selametl uykuda bulurlardi.n 

Binaenaleyh bir kimse, gece kalkmak veya selametl aramak mak- 
sadiyle uykuya yatarsa, uykusu da ibadettir. Fakat uyudugu zaman, 
ezandan evvel abdest ahp camiye gidecek sekilde zevalden ewel uyan- 
mahdir. Boyle vaktinden evvel hazirlamp camiye gitmek, faziletli amel- 
lerdendir. §ayet uyumaz, kazanc. lie de ugra§maz, namaz've zikir ile 
me§gul olursa; bu, gundiiz amellerinin en makbuliidur. Ciinkii bu va- 
kitler, herkesin diinya i§i ile me§gul olup gaflete daldiklan vakitlerdh'. 

KuIIarmin, kapisindan uzakla§tigi bir sirada Rabbinin hizmetinde 
bulunanlar Allahu Teal&'nm tezkiyesine ve AUaha yakinliga ve O'nu 
m&rifete hak kazanirlar. Bu vakti ibadetle gegirmek aynen geceyi 



986 iHYAU UL€Mi'D - DIN — Cilt: 1 — RUB'UL - iBADAT 

ibadetle gecirmek gibidir. Gece uyku ve gafletle gectigi gibi, bu 
vakit de gafletle gecen bir vakittir. Allahu Teala'nin §u ayetle muradi: 



il'iL^j '$\fe<si\S£j 



tiO'dur gece He giiudiizu birbiri arduica gonderen; diifjunup ^iik- 
retsinlcr diye.» (25 - Furkan : 62) 

Yani fazilette biri digerini (gece, gunduzu) takib eder. Veyahut 
da birinde yapamadigim diger vakitte yapar, (gece yapamadigim gtin- 
diiz yapar) demektir. 

GUNDUZUN UOKDiJNCU VIRDl : Dorduncu virdi, nev&idcn sonra 
ogle namazini ve son sumielini bitirinceye kadar devam eder. Giindiiz 
evradinin en kisasi ve en faziletlisi budur. Vaktinden ewel abdestini 
alip camiye gelir, bekler. Ezam dinler, buna icabet eder ve ezan bit- 
tikten sonra ezan ile ikamet arasinda bir selam ile dort rekat sunnet. 
kilar. Allahu Teala'nin: 

, * 

■fc-^-JJ j-s--^' ^__jy?- 3 

«Oglc vaktindc de (Allah*: anm;z) » (30 -Rum: 18) buyurdugu 
«izhar» dan muradi bu namazdir. Giindiiz nafilelerinde bir selam ile 
dort rekat kilmdigi rivayet, edilen tek namaz budur. Mamafih bu riva- 
yete de itiraz edilmistir. imam-i §afi'i'ye gore bunu da iki§er rekat ki- 
lar ve sahih rivayet boyledir. Bu rekatlan miimkun oldugu kadar 
uzatmahdir. Cunku bu vakitte sema kapilan a9ilir. Nitekim Nafile na- 
mazlar bahsinde, bu husustaki haber ve rivayetleri anlatmis.tik. Baka- 
re suresini veya yiiz ayetli iki sure veya buna muadil dort sure okur. 
Bu saat, dualann kabfil olacagi icabet vaktidir. ResuluIIah bu caatte 
ibadetinin Allah'a yiikseltilmesini arzu ederdi. Sonra aym s.ekilde dort 
rekat oglenin farzim kilar. Daha sonra iki rekat ve daha sonra da dort 
rekat kilar. Qunkxi bir farzi miiteakib hie. ara vermeden onun kadar 
namaz kilmagi ibn Mes'ud mekruh gormugtur. Bunun icin farzdan 
sonra iki ve daha sonra da dort kilar. Bu rekatlarda «Ayetu'l-Kursi» ve 
Bakare'nin sonu ile birinci virdde anlattigimiz ayetleri okumak miis- 
tehabdir. Boyle yapan, vaktin §erefi ile beraber, dua, zikir, kiraat, sa- 
lat, hamd ve tesbihi bir araya toplamis. olur. 



10 uncu KlTAB — 1 inci B\B — GONDOzGN BEgtNCt VlRDi 987 

GftNDtJZtJN BE§lNCt VlRDi : Besinci vird'i de bundan sonra 
ikindi vaktine kadardir. Bu arada zikir, namaz ve diger ibadetleri yap- 
mak suretiyle mescidde itikaf etmesi miistehabdir. itikafta iken ikindi 
namazim beklemi? olur. Faziletli amellerden birisi de Mr namazdan 
sonra ikinci bir namazi beklemektir. Bu, selefin sunnetindendir. Hatta 
o zamanlarda ogle ile ikindi arasmda mescide girenler, i§eride an 
viziltisi gibi ibadet avazeleri duyarlardi. §ayet evi daha salim ve evin- 
de daha 50k huzur buluyorsa bu ibadetleri evinde yapmasi daha fazi- 
letlldir. Zevalden once uyuyanlar igin bu sirada uyku mekruhtur. 
Cunkii bir giinde iki kere uyumak dogru olmaz. Alimlei'den biri s.oyle 
diyor : nAllahu Teala iic ki§iye kizar: Yerli-yersiz gxilene, acikmadan 
yiyene, gece (ibadet i£in) kalkmadigi halde gundtiz uyuyana.» 

Uykunun derecesi : Gece ve giindviz 24 saat olduguna gore orta 
derece uyku 8 saattir. Gece bu kadar uyuyana artik gundiiz uyku 
hakki yoktur. Geceden eksik kalani gtindiizden tamamlayabilir. Alt- 
mis, senelik omiirden 20 senesinin uyku iie eksilmesi kafidir. Qunkii 
sekiz saatlik uyku ile omrumin ugte biri gitmis. olur. Fakat yemek 
bedenin, ilim ve zikir kalbin gidalari oldugu gibi, uyku da ruhun gi- 
dasidir. Uykuyu tamamen terketmek dogru olmaz. itidali sekiz saat- 
tir. Daha azi bedenin mizacim bozabilir. Ancak- tedriceri azahrsa be- 
den alisjir ve yorulmaz. Bu vird, virdlerin en uzunu ve en faydahsidir. 
Bu, AHahu Teala'nm : 



$J$'j j&J; °&&>± **'& ^> >^ *£^4 * *■& -4 "j 

wGokferdc ve yerlcrde kim vaisa; onlar da, golgeleri de sabah ak- 
5am, ister istcmez Ailah'a secde cderler.11 (13 - Ra'd : 15) 

buyurmus. oldugu «Asal» m birisi de budur. Cansiz varhklar Ailah'a 
secde ederse, insanoglunun ge§itli ibadetlerden gafil kalmasi elbette 
dogru oimaz. 

GUNDtJZtJN ALTINCI ViRDI : ikindi vakti girince altmci virdin 
vakti de gelmi§ olur. Bu da AHahu Teala'nm «Vel'asrl» (103 - Asr: 1) 
diye kasem ettigi vakittir. Ayet-i celilenin bir manasi da bu ikindi 
vaktidir. iki tefsirin birinde de «Asir» dan murad, bu ikindi vaktidir. 
AUahu Teala'mn «Ve a§iyyen» deki A§iy kelimesinden muradi bu ikin- 
di vaktidir. Burada namaz olarak yalniz ezan ile farz arasmda dort 



938 IHYAU 'ULOMl'D - DIN — Cilt: 1 — RUBU'L - IBADAT 

rekat siinnet vardir. Oglenin ilk siinneti gibi kilmir (1079) sonra farzi 
kilar ve gtine§ al^ahp soluncaya kadar yukanda saydigimiz dort ki- 
sim ibadet ile me§gul olur. Giines. iyice al^aldigi vakit, namaz 
men'olundugu igin efdal olan, manasini dii§unup anlamak suretiyle 
Kur'an okumaktir. Boyle yapmakla, zikir, dua ve fikri bir araya top- 
lami§ olur. Diger iig kismin bir 50k gayeleri buraya girmis, olur. 

QttNDtfZtJN YEDtNCt VlRDI : Yedinci virdin vakti, giinegin toz 
ve buhar ile kari§acak sekilde alcaldigi ve renginin soldugu vakit. bai- 
lor. Buradaki vazifesi de sabahin g1ine§ dogu§undan evvelki vazifesi 
gibidir. O, dogu§tan evvel, bu da giine§in batmasindan bncedir. AUahu 
Teala'nin : 



«Ak$ama girerken vc sabaha crerken AUalf] tcsbih edin.» (30 - 

Rum : 17) ayetinden muradi, bu iki vakittir. 

Yine: 

HGunduztin etriitmda dalii Allah'i tcsbih et.» (20 - Ta-ba. : 130) 
ayetindeki etrafin birlsi de budur. 

Hasan-i Basri diyor ki Selef-i salihin, aks.am vaktine, sabah vak- 
tinden daha gok ehemmiyet verirlerdi. Yine bu zat diyor ki: Selef, 
giindiizun ilk vaktini diinya mai§eti ve son vaktini de ahiret i£in ayi- 
nrlardi. Bu vakitte bilhassa miistehab olan tesbih ve istigfar etmektir. 

Birinci vird'de anlattiklanmizi da yapar, mesela : 
der. Bu da AUahu Teal&'nm : 



(1079) Hanefilerde oglenin ilk dort l-ek'at sflnnetinin birinci tesehhtidiinde yalnia 
«EUehiyatii» okunur. Seikm vermeden ayaga kalkip Besmele ile Fatihadan ba§lanir. 
Kahat ikindioin siinnetinde birinci tegehhiitte saluvatlar okunor, ayaga kalkilir <SUb- 
haneke* ile <EQzu Besmele* ckunur. 



10 iineu KlTAB — 1 -r-c: 2A3 — GwNDuZuN YEDtNCl VlRDl 989 

_^a jl^^y- ; Cs^JLj 2JL'J j-li f~j iii jS 1a*^»G 

«Giinahlanna magfiret dile. Ak$am , sabah Rabbini hamd ile tes- 
bih et.u (40 - Mu'min : 55) ayetinden alinmi§tir. Kur'andaki «Esma-i 
Husnan iizerine istigfar daha makbuldtir. - 

demek gibi. (Dua kisminda bunlann terctimeleri gegmigtir.) 

Giines. batmadan evvel «E§-§ems, El-Leyl ile muavvczeteynn siire- 
lerini de okumak miistehabdir. Giines, batarken ki§inin istigfar ile me§- 
gul olmasi daha makbuldtir. Ak§am ezam okundugunda : 

duasmi okur. Sonra fiilen muezzinin davetine icabet ederek ak§amin 
•farzim kilar. Giine§in batmasiyle gundiiziin adablari sona erer. Ki§iye 
layik olan o gunkii halinin muhasebesini yapmaktir. Omrtinden bir 
konak a§mi§tir. Eger bugiinkti, diinku gunii ile miisavi ise aldanmi§tir. 
Zira Jtesfil-i Ekrem (salat ve selam O'na olsun) : 



tttyiligi arttiramadigim jjiin, benim igin miibarek degildir.a (1080> 
buyurmu§tur. 

Eger gunduziinu iyilik, taat ve ibadetle gesirmi§se sevinmeli ve 
Allah'm lutfundan dolayi O'na §ukretmelidir. Eger giindtiz ibadetinde 



(1080) Hadis. «Uim> bahsinde ge$mietir. 



990 IHYAU 'ULCMl'D-DIN — Cilt: 1 - RUB'U'L - 1BADAT 

kusur etti ise, gece onun halefidir, noksamni telafiye cali§mahdir. 
GiindUzki kusurlanna kar§i gece ibadete devam etmelidir. Qiinkii iyi- 
likler kStiiliikteri giderir. Bedenin sihhatine, azalann selametine §iik- 
retmeli, geri kalan omrttnu ganimet bHerek geceleyin giinduziin ek- 
sigini tamamlamalidir. Hayat giindiizunun bir ak§ami geiip giine§in 
batacagim, bir daha dogmayacagiru ve artik noksanlan telafi ile ozur 
dileme zamanmin sona ermi§ olacagini du§unmelidir. Zira ortriir sayili 
gunlerden ibarettir. Giinlerin gecmesiyle topyekun o da tukenir. 

GECENIN EVRADI 

Bunlar da be§ tanedir : 

GECENiN BlRlNCl VtRDl : Bunun vakti giine§in batmasmdan, 
ufuktaki kizilligm kaybolmasina kadar, yani ak§am ile yatsi arasidir. 
Allahu Teala : 



• * 



•' ■* ' . ■* 

«Arrtk kasem edeiim o gafaga.n (84 - in§ikak : 16) buyurmakla bu 
vakte yemin etti. Bu vakit gecenin ilk ba§langici oldugu igin, bu vakit- 
te kilinan namaz, gecenin ilk namazidir. Ayni zamanda Kur'an-i Ke- 
rim'de beyan buyurulan : 



j&'^fl jJsU^^j 



«Gecenhi bir kisim saatlermde tesbih ct.» (20 - Taha : 130) aye- 
tindeki «an» lardan bir eann dir. O, iyilerin «Ewabin» namazidir. 

AUahu Teala'nin : 



~*"jRUno^ UiJ^r jl? 






((Yanlan yataklarmdan uzakla§ir. [Gece namazi kilmak icin ya- 
taklanndan kalkarlar.]« (32-Secde: 16) buyurdugundan muradi bu- 
dur. Bu rivayet, Hasan-i Basri'dendir. ibn Ebl Ziyad bunu Resul-i Ek- 
rem'e isnad etmigtir. Ak§am ile yatsi arasini ibadet ile ihya etmenin 
fazaleti, ikinci babta anlatilacaktir. 



10 unci; KlTAB - 1 ;nci BA.B - GECENlN tKINCI VlRDl 991 



Bu vird'in tertibi §6yledir : Ak§amin farzindan sonra hig konu§- 
madan ifci rekat namaz kilar. Birinci rekatta «Kafirun», ikinci re- 
katta «lhlas» surelerini okur. Sonra daha uzun sureler ile dbrt rekat 
daha kilar. Sonra §afak kayboluncaya kadar kilabildigi kadar kilar. 
Yatsiya kadar, mescidde itikafa niyeti yoksa ve evi de yakm ise bu 
namazlari evinde kilmakta beis yoktur. §ayet yatsiya kadar camide 
kalmagi niyet etmi? riya ve gosteri§ten emin ise itikafa da niyet ede- 
rek camide kilmasi daha efdaldir. 

GECENIN IKiNCi VIRDi : Yatsmin ilk vaktinden yatmak zama- 
nina kadar devam eder. Bu da gece karanliginm ilk bastirdigi zaman- 
dir. Allahu Tealfi bu vakte de kasem ederek : 

«Geceye ve onun (sincsinde) derleyip topladigi §ey(ler)e» (84-In- 
§ikak : 17) buyurmu§tur. Yani bastiran karanliklan demektir. Yine di- 
ger ayette : 

wGccenin karannasina kadan> (17-isra: 78) buyurmu§tur ki bu 
vakitte tamamen gece bastmr ve her tarafi zulmet kaplar. 

Bu vird'in tertibi tig s.eye riayetledir : 

a) Yatsinir. farzindan ba§ka on rekat namaz kilmak. Ezan ile 
farz arasim ihya icin ddrt rekat, yatsmin farzindan sonra da iki rekat 
bir, dbrt rekat da bir olmak iizere alti rekat kilar. Bunlarda da Baka- 
re'nin sonu, Ayetu'l-Kursi, Hadid suresinin evveli ve Hadid suresinin 
sonu gibi bazi muayyen ayetleri okur. 

b) Biitun bunlardan sonra da on uc. rekat namaz kilar. Vitir na- 
mazini en sona birakir. Resul-i Ekrem'in en 50k kildigi gece namazi 
bu kadar oldugu rivayet edilmigtir. Akh basinda olanlar, gece ibadet- 
lerini gecenin ilk vaktinde yaparlar. Kendine giivenenler ise, yattiktan 
sonra kalkar kilarlar. En dogrusu yatmadan bunlari kilmaktir. Ciinku 
belki kalkamaz veya uyanamaz. Ancak itiyat haline getirmi§se gece- 
nin son vakti daha faziletlidir. Sonra bu namazlarda Resul-i Ek- 
rem'in ekseriyetle okudugu Yasln, Lokman, Duhan; Tebareke, Zumer 
ve Vakia sHreleri gibi muayyen stirelerden uc yuz ayet miktan oku- 
maktir. HattS, §ayet kilamiyorsa, bu surelerin hepsini veya bir kis- 
mini okumadan yatmamahdir. Resul-i Ekrem'in gece okudugu sure- 
leri bildiren 115 hadis rivayet edilmi§tir. Bunlann en meshuru, Secde, 
Tebareke, Zumer ve Vakia sureleridir. Bir rivayette Ziimer ve isra sure- 
leri, diger bir rivayette de her gece Hadid, Ha§ir, Sat, Cuma ve Te- 
gabun surelerini okurdu ki, bunlar bes. tanedir. Bunlar igerisinde bin 
ayetten efdal bir ayetin bulundugunu rivayet ettiler. Bazi alimler A'la. 



992 tHYAU -ULOMl'D - DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L - tBADAT 

suresini de bunlara katarak sureleri altiya gikanrlar. Zlra Resul-i Ek- 
rem'in A'la sHresini 50k sevdigini rivayet ettiler. Vitir namazmm tic. 
rekatmda §u sureleri okurdu. Birinci rekatta A'la, ikinci rekatta Ka- 
firfin, ve iiguncu rekatta da ihlas suresini. Selam verince de us kere : 






derdi. 



c) ttguncusii de, vitir namazidir. §ayet gece kalkamiyacaksa yat- 
madan evvel vitir namazmi kilmahdir.. Ebu Hureyre (Allah ondan razi 
olsun) : «Resul-i Ekrem, yatmadan vitir namazi kilmamizi bize tav- 
siye ederdi» demisttr. gayet gece kalkabiliyorsa, geceye tehiri efdal- 
dir. Bir miibarek hadisinde Resul-i Ekrem : 




tiGece nainazlari ikiser rekattir. Sabah vaktinin gireceginden kor- 
fcarsan bir rekatta selam ver.» (1081) buyurmustur. Hazret-i Ai§e de 
gecenin ilk, orta ve son vakitlerinde olmak iizere Resul-i Ekrem'in tig 
kere tek rekath namazkildigim ve son vitrinin tarn sahura denk gel- 
digini haber veriyor. Hazret-i All de vitirin iig §ekilde kilinabilecegini 
bildiriyor. istersen gecenin ilk vaktinde birer rekat kilarsin, sonralan 
iki§er iki§er devam edersin. istersen bir rekat kildiktan sonra yatar ve 
gece kalktiginda ikiser ikiser kilarsm. istersen bu tek namazi en sona 
birakirsm. Hangisini yaparsan beis yoktur. Fakat vitri terketmek dog- 
ru degildir. (1082) Yine Resul-i Ekrem'den : 

«Bir gecede iki vitir yoktur.n (1083) 'dive rivayet edilmi§tir. 

Gece uyanamiyacagindan korkan kimsenin, kildigi tek rekattan 
sonra yatagmda otururken iki rekat kilmasini uygun gQrenler de ol- 
mu§tur. Qiinkii Resul-i Ekrem'in boyle yaptigi da vakidir. Ve birinci 
Tekatinda Zilzal, ikinci rekatmda da Tckasur surelerini okur. Zlra bun- 



(1081) Buhuri He Muslim, Ibn Omer'den rivayet ctmiglerdir. Tecrid-i Sarih 
Tercemesi Cilt 3 Sahife: 210. 

(1082) Hanefilerde yaliuz ba§ma bir rek'&t namaz yoktur. Ancak, ak;amin farzi 
lie yatsidan sonraki vitir, ii$ rek'at olarak kdimr. 

(10K) Ebfl Davfld ve Tirmizi rivayet etmislerdir. Tirmizi «Hasen» oldugunu 
soy lemi ftir. Tirmizt'de 468 No.Iu Hadis. 



10 uncu KtTAB — 1 inci BAB — GECENlN 1KINC1 VlRDl 993 

da tahzir, veid, korkutmak ve gekindirmek vardir. Bir rivayette Ka- 
firun suresini okurdu. giinku burada kufurden uzakla§mak ve yalniz 
AUaha baglanmak vardir. Bazilan da §ayet gece uyanirsa, yatakta otu- 
rurken kildigi iki rekat, bir rekat yerine geger dediler. Bunun icin so- 
nunda tek rekat kilar. Qunku otururken kildigi iki rekat, bir rekat 
yerine gectigine gore, namazlan gift olmus. gibidir. Yani daha evvel 
vitri tek olarak kildi, otururken kildigi iki rekat da bir sayilinca re- 
kittlargift oldu. Buna gore sonunda da bir rekat kilar. 

Ebu Talib-i Mekki bunu hasen- gordii ve dedi ki burada lie amel 
vardir. Bunlar; Emelini yenmck, vitri kilmak, vitri sona tehir etmek- 
tir. Dogrusu, Ebu Talib'in dedigi gibidir. 

Fakat, Ǥayet uyansm uyanmasin otururken kildigi iki rekat sa- 
yildigi igin gegmis, rekatlan ciftie§tirir» dersen, bu kabul ve o zaman 
birinci vitri kaybolmus, olur. Yok eger, «uyamrsa tek, uyanmazsa gift 
rekat olurlarn dersen, bu da kabul edilmez. Ancak Restil-i Ekrem'den 
tu hususta sahih bir rivayet varsa, yani evvela tek rekat kilmi§, son- 
ra otururken iki rekat kiiip uykuya yatmis, ve uyandiktan sonra da 
tek rekat kilmi§sa; o zaman otururken kildigi bu iki rekatin sureten 
•cift ve manen tek oldugunu ve uyanirsa tek, uyanmazsa cift rekat 
•olarak hesab edildigi anlagilmis. olur. 

Vitirden selam verdikten sonra : 

duasini okur. Resul-i Ekrem son zamanlannda nafile namazlannin 
■ekserisini otururken kilardi. Ve §oy!e buyurmugtur : 

«Otururken kilana, ayakta kilamn yari mukafati, yatarken kila- 
na da otururken kilamn yari mukafati vardir.» (1084) 

Bu hadis, yatarken de nafilenin kilinabileceginin sihhatine de- 
lildir. 



(1084) BuMri, Imran b. Huseyn'den rivayet etmistir. Tecrld-i Sarih Tercemesi 
■Cilt: 3. Sahlfe: 397. 

C. I - F. 63 



994 IHYAU 'ULOMl'D-DtN — Cilt: 1 — RUB'U'L ■ IBADAT 

GECENlN OgtJNCt) VlRDt : Ufiincu virdi de uyku uyumaktir. 
Uykuyu da eyrad arasina katmakta beis yoktur. Adabina riayetle uyka 
uyumak da bir ibadettir. Denildi ki: «Kul abdesti oldugu halde Allah'i 
zikrederek uykuya yattigi takdirde, uyamncaya kadar namaz kilmis- 
sevabi kendisine verilir. Elbisesi arasma bir melek girer, uyku arasin- 
da saga sola donerken Allahi zikrederse, o melek onun i$in dua ve 
istigfar eder.» Hadiste : 



«Abdestli olarak nyuyan kisinin ruhu ar§a yukseltilir.» (1085) 
diye varid olmu§tur. Bu anlattigimiz, avam hakkmdadir. Havvas,. 
alimler ve temiz kalb sahibleri ise daha ondedir. Onlara riiya aleminde- 
bftzi esrar ke§folunur. Bunun igin Resul-i Ekrem : 

_j& %r-^ > <zlj \ : lu j.q*i yj, 

«Alimin uykusu ibadet ve nefesi tesbihtir.n (1086) buyurmu§tur. 
Muaz, Ebu Musa'ya : 

— Gece ibadetlerini nasil yaparsin, diye sordu. Ebu Musa : 

— Hit; ya'tmam, btitiin geceyi ibadetle gesiririm. Kur'am ba§tart 
sonuna kadar hatmederim, dedi. Muaz : 

— Fakat ben uyur ve sonra kalkarim, bununla beraber uykumu. 
da ibadetten sayarim, dedi. Ebu Musa bu vaziyeti Resul-i Ekrem'e an- 
latinca Resul-i Ekrem : 

<(Muaz senden daha fakih ve anlayishdir.» buyurdu. (1087) 

UYKUNUN AcABI : 

Uykunun on adabi vardir. Onlar da : 

1 — Taharef, temizlik ve misvak kullanmaktir. Resul-i Ekrem : 



(1085) Ibn MGbarek «Ziihcbunde Ebfi'd-Derda'ya mevkflf olarak; Beybaki «§fr- 
abtt'l - tmfinsda Abdullah b. Amr b. As"dan mevkflf olarak ve Taberani *EvsaUinda Hz. 
Ali (R.A.)'den rivayet etmijlerdir. 

(1086) Orus bahsinde geymistir. 

(1087) Buh&li lie Muslim, Ebu MGsa'dan rivayet etmislerdir. 



10 uncu KlTAB — 1 inci BAB — UYKUNUN ADABI 995 

nKul teiniz olarak uykuya yatligi vakit ruhu ar§a yukselir ve gor- 
diigii ruyalar dogru olur. Abdcstsiz yatarsa, ruhu yukselmez, gdrdiigii 
ruyalar, adgas u ahlam yani karma kan^ik ruyalar olup, dogru $ik- 
mazlar.» (1088) buyurmustur. 

Buradaki taharetten maksad zahir ve batin temizligidir. Esasen 
gayb perdelerinln kaldirilmasina asil miiessir olan batm temizligidir. 

2 — ' Misvakini ve abdest suyunu hazirlayip uyandigi zaman iba- 
•det edecegim diye niyet ederek yatmak ve uyandigi vakit misvakini 
kullanmaktir. Bazi sclef boyle yaparlardi. Resul-i Ekrem'in de bir ge- 
cede her uykuya yatra- kalktikca bir ka$ defa misvak kullandigi riva- 
yet edilmis,tir. §ayet tarn manasiyle temizlik yapamiyorsa abdest 
azalanni su ile mesheder. Eger su da yoksa, kibleye kar§i oturmak 
zikir, dua ve Allah'in varligina delalet eden delilleri tefekkiir etmekle 
mesjgul olur. I§te bu da gece ibadeti yerine geger, Resul-i Ekrem bir 
miibarek hadisinde : 

^ CjJ ^\ .. ^y> 4lAi <J Jj> iij j^J &J>^> ^ v? f£» 

«Gece kalkip kilmagi niyet ettigi rialde uykuya yattiktan soma sa- 
baha kadar uyananuyan kimseye, Allahu Teala namaz kilmi§ gibi mii- 
kafat verir. Uykusu da Allah'tan ona sadaka olur.» (1089) buyurmug- 
tur. 

3 — Vasiyetini yazip ba§ucunda bulundurmak. Qunku sabaha 51- 
kacagini kimse kestjremez. Halbuki vasiyetsiz olenler .kiyamete kadar 
kimse ile konu§amaz. Oltiler kendisini ziyaret eder onunla konusurlar, 
fakat arada o kar§ilik veremez. O zaman onlar, yazik bu insan yasi- 



(1088) Daba ewel gecmlgtir. 

(1089) NesSi ve Ibn MSce Sahlh sened ile Ebfl'd-Derd&'dan rivSyet etmiglerdlr. 



896 IlIYAU -ULOMfD - DIN - Cilt: 1 — RUB'U'L - 1BADAT 

yetsiz olmiiijtur, derler. Ancak oliimu icin hazirlikh bulunmak baki- 
mindan vasiyet daima miistehabdir. Ani oliim, hazirlikh olanlar igin 
bir lutuf, ama hazirlikh olmayanlar 15m de bir azabtir. 

4 __ Giinahlardan tevbe ederek herkese iyilik yapacagim, uyana- 
cagi zaman kimseye zulum ve bir fenalik yapmayacagim du§unerek 
uykuya yatrnaklir. Resul-i , Ekrem Efendimiz : 

«i$indc kimseye kargi zulum ve kin hissi olmadan uykuya yatan 
kimsenin biitiin ciiruinleri liagi§Ianir.» (1090) buyurmustur. 

5 — Mumkun oldugu kadar mukellef karyola ve dogekleri ter- 
ketmek veya daha miitevazi bir yatak segmektir. Hatta bazr selef uza- 
nip yatmak icin yatak sermeyi miinasip gormez, bunu bir kulfet sa- 
yarlardi. Nitekim Ehl-i Sulfa toprak iizerihde yatarlardi. Qiinkii top- 
raktan yaratildik, topraga dcinecegiz derlerdi. Ve bunu gontil yumu- 
gakligi ve tevazu bakimindan daha dogru bulurlardi. Boyle yapama- 
yanlar hi? olmazsa fazla ihti§amdan katjinmahdirlar. 

6 — iyice uykusu gelmeden yatip kendisini uykuya zorlama- 
maktir. Ancak gece kalkmak gayesiyle olursa muvafiktir. Onlarm (Se- 
lef-i Salihinin) uykuya yatmalan, uykunun tamamen galebe caldigi, 
yemekleri, tamamen aciktiklan; sbzleri de zaruret hasil oldugu za- 
manlarda idi. Bunun icin «Onlar, geceleri az uyurlardi.n diye vasiflan- 
miglardir. Namaz ve zikir esnasmda yaptigim bilmeyecek ve dedigini 
anlamayacak §ekilde uykusu galebe 9almis,sa, dedigini anlaymcaya 
kadar yatip uyumahdir. ibn Abbas otururken uyuklamaktan ho§Ian- 
mazdi. Nitekim haberde : 



«Geceleri fazla yorulmayin, zahmet ?ekmeyin.» (1091) varid ol- 
mugtur. 



(1090) tbn Ebi'd-DiinyS <KUnbu r n - Niyyco fle Enes'den rivSyet elmisUr. 

(1091) Kbit Mansta Deylemi <Mttsncd-i Firdevss inde Enes'den rivSyet etmistir. 



10 uncu KlTAB - 1 inci BAB — UYKUNUN ADABI 997 

Resfil-i Ekrem'e falan kadin geceleri 50k ibadet eder. Hatta uy- 
kusu geldigi zaraan kendisini iple baglar, diye anlattiklannda, Resul-i 
Ekrem : 



wMumkiin oldugu kadar gece namazi kilin, uykunuz geldigi zaman 
da uyuyun.» (1092) buyurmu§tur. 

Diger hadiste : 

«Guciiniizun yettigi kadar ibadete gayrct edin vc biliniz ki, siz 
yorgunluk sebebiyle amelden aynlusamz Allah sizin ccrinizi kcsmez, 
siz amele ragbet edince Allah miikaiatinizi verir, yuni yoruldugunuz 
vakit istirataat edinizn (1093) 

Ba§ka bir hadisinde de : . 

^ > >^\ ^ v±j> >j±~ 

«Bu dinin hayn, kolay olugudur.n (1094) buyurmu§tur. Yine Re- 
sul-i Ekrem'e falanca uyumadan namaza ve arasini kesmeden de oru- 
ca devam eder, denildi. Bunun uzerine Resul-i Ekrem : 

i-4^^j -r> Sr % x+ #15 J.^3 -^ jf>* j$ 

«Fakat ben, hem kUar hem de uyurum. Hem oruc, tutar, hem de 
arasira yerim. l§te bcnim siinnetim budiir. Siiniietinidcn aynlan, ben- 
den degildir.» (1095) buyurrnu§tur. 

Yine Resul-i Ekrem : 



(10B2) BuhSri ile Mlislim, Enes'den rivayet etmislerdir 

(1093) BuMri ile. Muslim, Hz. Aise'den rivayet etmi§!erdir. 

(1094) Ahmed b. Hanbel C. 4, sahife; 338'de, Miheen b. Edra hadisinden rivayet 
etti. Aynca bakuuz «flim kitabii Sf: 21. 

(1095) Nesai. Abdullah b. Amr'dan; Buharl ile Muslim tie Enes'den rivayet i;t- 
miglerdir. 



998 1HYAU 'ULOMt'D-DIN — CUt: 1 - RUB'U'L - tBADAT 

«Bu dini (ctinle§tirtneyin o kuvvetlidir. Kirn ki onu zorla§tirmaga 
kalknu$sa, din ona galebe galar. Allah'a kulluk ve ibadeti nefsine net- 
ret ettirmen (1096) buyurmugtur. 

7 — Kibleye yonelerek yatmak. Bu da iki §ekildedir. Birisi 61iim 
halinde oldugu gibi, sirtustu yatip ayaklanm kibleye uzatarak biitiin 
bedeni ile kibleye donmek, digeri de mezarda oldugu gibi sag omuz 
tizerinde kibleye donerek yatmaktir. 

8 — Yatarken dua etmek : 

gibi dua bahsinde anlattigimiz eserde varid olan dualan okumaktir. 
Muayyen bazi ayetleri de okumak miistehabdir. Bunlar da : Ayetu'l- 
Kursi, Bakare'nin sonu : 

ne kadardir. Denildi ki, bunlari yatarken okuyan kimse, Kur'an'i ez- 
berler ve unutmaz. Afmt suresinin 54. ayetinden 

ayetine kadar, tsra suresinin sonu olan 

iki ayetini okur. Bunlan okuyamn sinesine bir melek girer, onun icin 
istigfar eder ve onu tehiikelerden korur. Aynca «Muavvezeteyn»iokur, 
ellerine iifurerek yiizune ve diger azalanna surer. Resul-i Ekrem'in 

(1096) Buhari. Ebu Hureyre'den bagka ifadelerle riv&yet etti. 



10 uncu KITAB — 1 inci BAB — UYKUNUN ADABI '999 

boyle yaptigi rivayet edilmi§tir. (1097) Gece uyumamasi igin, Kehf 
suresinin evvelinden on, ahirinden de on ayet okur. Aynca Hazret-i 
All (R.A.) de §5yle buyuruyor: «Bakare'nin son iki ayetini.okumadan 
uykuya yatan kimse tarn akilh degildir.» Yirmi be§ kere de : 

«jSc> .'Lpji.; Oji; CC& £&v J i^J ^ — ^ ^ 

demeli ki bunlarin yekunu yiiz eder. Yani yirmi be§ kere Siibhanallah, 
25 kere Elhamdulillah, 25 kere de Allahu Ekber demekle hepsi yiiz 
olur. 

9 — Uykunun, bir nevi dliim, uyanmanin da dirilmek oldugunu 
dufiinmektir. Nitekim. Kur'an-i Kerimde : 

«Allah, olecekletin oliimii amnda, olmeyeceklerin de uykulan es- 
nasinda ruhlaiim abr.n (39 - Ziimer : 42) 

Diger ayette : 



«Gece de sizi olduren (uyutan) O'dur.n (6 - En'am : 59) buyurul- 
mugtur. Allahu Teala bu ayetlerde uykuya «olum» adini vermi§tir. 
Uykudan uyanan uyku ile hi? miinasebeti oltnayan bazi §eyler gordii- 
gu gibi, oldiikten sonra dirilenler de hayatta gdrmedigi, duymadigi ve 
hatmna bile gelmeyen birgok §eyler mti§ahede edecektir. Hayat ile 
olum arasindaki uyku da diinya ile ahiret arasindaki berzah yani ka- 
bir hayati gibidir. 



(1097) BuhSri ve Muslim, Hz. Aise'den. 



10.00 1HYAU 'ULOMl'D-DIN — Cilt: X — RUB'UX - tBADAT 

Lokman, ogluna tavsiyelerinde : 

— Oglum! Oliimden subhe ediyorsan uyku uyuma. Uyudugun ve 
uyumak mecburiyetinde kaldigin gibi, oliime de mahkumsun. Diril- 
mekte de §ubhe ediyorsan, uykudan uyanma. Uykudan uyandigin gibi, 
oldukten sonra da dirileceksin. 

Ka'abii'l-Ahbar : 

Uyuyacagin zaman, sag omuz uzerine kibleye donmiis, vaziyette 
yat. Ciinkii uykun bir nevi olum halidir. Resul-i Ekrem'in uyuyacagi 
zaman son olarak elini sag yanagi altma koyup yattiginda : 

duasini sonuna kadar okudugunu Hazret-i Ai§e (R.A.) haber vermek- 
tedir. Bu dua, Dua Kitabi'nda gecmi§ti. 

insan uykuya yatarken nicin ve ne maksatla uyudugunu, ijinde 
Allah ve diinya sevgisinden hangisinin daha cok oldugunu du§unmeli. 
Belki de uyanamayip olecegini ve insanlarin oldukleri hal iizerinde 
dirileceklerini hatirlamali. Ki§inin, sevdigi kimselerle ha§ir olacagmi 
hesaba katmali ve kendisini buna gore ayarlamahdir. 

10 — Gerek uyku arasinda uyandigi ve gerek uykudan kalktigi 
zaman dua etmeli. Bilhassa uyku arasmda Resul-i Ekrem'in §u dua- 
sini tercih etmelidir: (1098) 



jfoi^ii l£>'; j»5y-j ^^ & < ■:& Lty tii %'v n 

Uykuya yatarken en son ve uykudan uyanmca ilk olarak kalbin- 
de ve lisamnda zikrullah bulunmasma gayret etmeli ve buna alisma- 
lidir. Qunku bu hal, sevgi ni§anesidir. Kalbi Allah'a baglamak icin 
boyle yapmak lazimdir. Uyamp kalktigi zaman, Dua Kitabi'nda an- 
lattigimiz gibi 

duasini sonuna kadar okur. I§te uykunun on ad&bi bunlardir. 

^111 ■■■■! ,|.,— , 

(1098) tbn Seni ve Ebu Nuaym. 



10 uncu KlTAB — 1 iuci BAB — GECENlN DORDONCD VIRDl 1001 

GECENtN DORDCNCU VIRDl : Dorduncii vird, gecenin ilk yan- . 
sinda baglar ve altida bin kalmcaya kadar devam eder. Bu vakitte Te- 
hecctid igin kalkar. Buna Teheccud denmesi, uykudan sonraya kaldigi 
igindir. Bu vakit tarn gece yansidir. Aynen gundiizun tam yansi olan 
zevalden sonrasina kar§ilik oldugu icki buradaki evrad da pna ben- 
zer. Allahu Teala buna da kasem ederek, 



«KaranIik bastigi vakit geceye ycmin cderim.u (93 - Duha : 2) 

buyurmu§tur. Yani gecenin tam yerleijip durakladigi zaman demcktir. 
ki, Allah'tan ba§ka herkes uykudacUr. Resul-i Ekrem'e : 

— Gecenin hangi vakti duaya daha musaittir? Diye sordular. Re- 
sul-i Ekrem Efendimiz : 

(tGecenin tam ortasi» (1099) buyurdu. 

Davud Aleyhisselam : 

— Allahim! Sana ibadet etmek isterira. Bunun igin hangi vakit 
daha makbuldur? Dedi. Allahu Teala : 

— Ya Davud! Gecenin ilk ve son vakitlerinde kalkma. Qiinku ilk 
vakitte kalkan, sonunda kalkamaz, sonunda kalkan, ilk vakitte kalka- 
maz. Bunun icfri gece yansinda kalk ki, ikimiz basba§a kalalim ve bii- 
tun dileklerini kabfll edeyim, buyurdu. Yine bir defa Resul-i Ekrem'e: 

— Gecenin hangi vakti daha makbuldur? Diye sorduklannda, 
Resul-i Ekrem : 

«Yan geceden sonraki vakittir.» (1100) buyurdular. Hatta bu va- 
kitte Ar§'in titremesi, Adn Cenneti'nden rahmet ruzgarlarmin esmesi, 
Allahu Teala'mn Cemal sifatiyle birinci kat goge tecelli etmesi gibi 
haberler varid olmugtur. 

Bu evradm tertibi : Uyandigi zaman icab eden dualari okuduktan 
sonra adabina ve duasma riayet ederek abdestini ahr, sonra namaz ki- 
lacagi yere gider Kibleye doner ve : 



(1099) EbG. Davfld v« Tirmizi, Amr b. Anbese'den riviyet etmiglerdir. Ebtl Dft- 
vud sahih oldugunu soylemigtir. 

(1100) Ahmed b. Hanbel ve Ibn Hibban. EbQ Zer'den rivSyet etmi§lerdir. 



1002 iHYAU ULOMt'D-DIN — CM: 1 - RUB'U'L - IbAdAT 

der. Sonra onar kere; Subhanellah, on kere Elhamdtilillah, on kere 
de Lailahe illallah, der, 
Daha sonra : 

jsjS'^j J 5fty iii" 1 i ;£-J?fc ' 4>x$j o^Hiji^fi'^ 

soyler. 

Aynca Tehecciid igin kalktiginda, Res^l-i Ekrem'in okudugu ri- 
vayet edilen §u duayi da okur. 

•>;*J *£Ei» is ill ^ djfj ^i3 iii!a\ J£ 

i^Irj Z^: °u^5> ^X oi^iiijiii ilf ^ ii^ 

. VJ^G ^oy ^^ *>^uo ^i5 

i&iqii lut 2a, ; £ft ^ £jgf ai'j ^ 

^c^c i;^\i;s ljS\Cj £.!*& j^ii 
fe^ # V^ -^ £^i «*^i< jCi-'S' ^2i 



10 uncu KtTAB -~ 1 inci BAB — GECENtN dORDONCO VlRDi 1003 

oAUahim! Hamd sana mahsustux. Yer ve goblerin Nuru Sensin. 
Hamd, Sana mansustur. Yer ve goblerin zinet ve izzetl, yer ve gtik- 
lerin Rabbi Sensin, Sana hamd ederim, yer ve gbkler He onlarda bulu- 
nanlar Senin Jtudretinle duruyorlar. Hak Sensin, hak Sendendir. 
6liim hak, Cennet hak, Cehennem hak, bldiikten sonra dirilmek hak, 
Peygamberler hak ve Muhammed aleyhi's - selam da hak peygamber- 
dir. Allahim! Sana teslim oldum, Sana inandim, Sana giivendim, Sa- 
na yoneldlm ve Sana baglandim, ge^mis. geleeek, gizli ve agikare va- 
ki kusur ve israflanmi Sen bagisja. tlk de Sen, son da Sensin, Senden 
baska Tann yoktur. Allahim! Takvayi bana nasib et ve nefsimi tez- 
kiye et. Tezkiye edenlerin en hayirlisi Sensin. Koruyucu ve yardim- 
cim Sensin. Allahim! Beni en giizel amellere hidayet eyle. £iinku gii- 
zel amellere Senden baskasi hidayet edentez. Kotii iglerden beni uzak- 
la§tir. Senden baska beni kotiiliiklerden kimse uzaklagtiramaz. Aciz 
mahrum ve fakir bir insan olarak huzuruna geldim. Muhtac ve zelffin 
Uticasi gibi sana yalvanyorum. Beni mahrum etme! Bana aci, dilek- 
lerimi kabul et. Ey kendisinden istenenlerin en hayirlisi ve verenle- 
rin en keremlisi olan Allahim.» (1101) 

Hazret-i Aise, Resfil-i Ekrem Efendimiz tehecciide kalktigi zaman 
§oyle du& ederdi diyor: «Ey Mik&il, Cebrail ve tsrafil'in Rabbi olan, 
gokleri ve yeri yaratan, gizli ve a§ikare herseyi bilen Allahiml Kulla- 
rmin arasindaki aynhklan duzeltecek olan Hakim Sensin. Sen beni 
hakka hidayet eyle. gunkil Sen diledigini Sirat-i Miistakime hidayet 
edersin.n 

Bu dualardan sonra namaza ba§lar ve hafifce Iki rekat kilar. On- 
dan sonra iki§er rekat olmak uzere diledigi kadar kilar ve daha Once 
tek rekat kUmamisjsa sonunda tek rekat «vitir» kilar. Kildigi her iki 
rekatin arasini, yiiz tesbih getirmek suretiyle, ayirmak miistehabtir. 
Bu sayede namaza hevesi artar. Resal-i Ekrem Efendimiz once hafif 
iki rekat kilar, sonra da uzun iki rekat, daha sonra biraz hafif tedri- 
ci gekilde haflfleterek ontic rekat gece namazi kilardi: Hazretl Ai§e- 
ye, "Resul-l Ekrem gece namazlarim aglkare veya gizli olarak nasil 
kilardi?" Diye soruldu. Hazreti Aise de; "Bazan gizli ve bazan da Ȥi- 
kare okurdu" buyurdular. ResoM Ekrem Efendimiz : 

* "• - •. *\f '.>.* -'-- -f-v \;- , ;- t &\*~(\- 



-. (1101) Buh»rf, Mfelim, Imftm Ahmed, Tftberftnl, Tecrtd-i Sarib Terceraesi Cilt: 4, 
Sahife: 11. 



1004 tHY.lti -ULOMlD-DIN — CM: 1 — RUBUX 1BADAT 

uGece namazlari iki§er rekattir. Sabah yakla§tigi vakit bit rekat 
kilarsinn (1102) buyurmu§tur. 
Yine §6yle buyurmu§tur : 

«Ak$am namazi giindiiz namazlanm tekle$tirjni§tir. Siz de ge- 
ce nainazlanm tekle§tirin.» (1103) 

Resul-i Ekrem'den ekseriyetle rivayet edilen, geceleri oniic, rekat 
namaz kildigidir. Bu rekatlarda Kur'an-i Kerim'den vird yani okun- 
masini itiyat edindigi muayyen ayetleri veya kiigilk bazi sureleri okur- 
du. Bu sflretle gecenin geride kalan altida bir ciiz'une de baslamis. 
olur. 

BESjtNCl VtRD : Beginci virde, gecenin altida biri kaldiktan 
sonra ba§Iamr ki bu, seher vaktidir. Allahii Teala bu vakitte namaz 
kilanlan ovmek (izere : 

«Ve seherlerde onlar istigfar ederler.n (51-Zariyat: 18) buyur- 
mu§tur. 

Bu istigfardan gayenin namaz oldugunu soyleyenler de vardir. 
QUnku namazda istigfar da mevcuttur. Bu vakit gece meleklerinin 
cekilip, gundiiz meleklerinin vazifeyi devir alacagi sabah vaktine ya- 
kindir. Selman, kardegligi Ebu'd - Derd&'yi ziyarete gittigi gece bu 
virdi kendisine t&vsiye etmistir. Uzun bir hadlsin sonunda §6yle an- 
latiliyor : 

«Herkes yatarken Ebu'd-Derda ibadete hazirlandi. Selman, ona, 
yat ve uyu dedi. Bir daha kalkmak istedi, yine Selman, yat uyu dedi. 
Sabaha yakin oluhca, §imdi kalk dedi ve beraberce kalkip namaz ki- 
Up ibadet ettiler. Bunun iizerine Selman devam ederek §6yle buyur- 
du: "Nefsinin senin uzerinde hakki var, misafirihin sende hakki var, 
ailenin sende hakki var; herkese hakkini ver."» Bu hadise, Ebu/d- 
Derda'nin hamminin, Selman'a, Ebu'd - Derda'mn geceleri nig uyu- 
madigini haber vermes! iizerine vuku bulmus, ve keyfiyet Resul-i Ek- 
rem'e arz edilince, Resul-i Ekrem : 



(1102) BuMri ile Muslim rivayet etmislerdir. Hadls, daha 6nce ge£ti. Bat: Sf: 
2H. 

(1103) Imam Ahmed, tbn Omer'den sahib isnad ile rivayet etmlgtir. 



10 uncu KTTAB — 1 inci BaB — GECENtN BEStNCt VlRDl 1005 

«Selman dogrudur.» (1104) buyurdu. i§te bu beijinci virddir. 
Oruc tutacak olanlann bu vakitte gece yemegini (sahur) yemesi de 
mustehabtir. 

Bu vakitlerde yapilacak ibadet, namaz kilmaktir. Sabahin Ilk 

vakti girince, gece evradi biter ve giindiiz evradi ba§lar. Kalkar, sa- 
sah namazimn siinnetini kilar ki Allahu Teala'mn : 

«GeceIeyin ve yildizlar sonerken de oiiu tesbih et.» (52-Tfir: 
49) kavlinden muradi budur. Sonra : 



(3 - Al-i tmran : 18) 

ayetini sonuna kadar oku. Daha sonra da «AUah, melekler ve ilim 
sahiblerinin bizzat Allah hakkinda §ehadet ettiklerine ben de sjeha- 
det ederim, bu §ehadeti Allah'a emanet eder ve bu §ehadet iizerine 
Slmemi Allah'tan dilerlm. Allahim! Bu §ehadet sayesinde giinahla- 
ram mahvet ve hi? bir degi^iklige ugramadan bu §ehadet ile ruhumu 
kabzeyle.n der. 

i§te kullarin ibadetteki terttbleri bu anlattigimiz §ekildedir. Se- 
lef-I salihin; oruc, sadaka, hasta ziyareti ve cenaze te§yii gibi adet- 
leri de bunlara katmagi severlerdi. Hadis-i §erif te : 



m '• '- • ' ■ ' "J 1 •• -- • -" -' 

«Son saydigimiz, oruc, sadaka, hasta ziyareti ve cenaze tegyiin- 
de §u dort ibadeti bir araya toplayan, magfiret olunuf. Cenncte gi- 
rer.n (1105) buyurmugtur. 

Bunlann bazismi yapip digerlerini yapma firsatini bulamazsa, 
yine niyetine gore mlikafatim tarn olarak ahr. Selef-i salihin bir hur- 
ma, bir parca ekmek sadaka verraek veya kuciik bir sila-i rahim yap- 



(11M) Buhfirt, Ebfl Cuhayfe'den rivsyct ptmijtir. 
(1105) MtislJm, Ebft Htireyre'den rivay«t etmigtir. 



1006 tHYAU 'ULOMi'D-DIN — Ciit: 1 — KUB'U'L - 1BADAT 

male gibi ciiz'I bir hayirda bulunmadan gunlerinin bo§ ge$mesini hos 
kar§ilamazlardi. Qiinkii Res&M Ekrem : 

-J* ut^ ^iC J^' j^ *&x^ Jj; j *£-j\ 

«[Kryamet Gunii] Hcsap bitinceye kadar herkes sadakasmin gol- 
gesindedir.n (1106) 

Ve yine : 

«Bir hurmamn yansi ile de olsa ategten korunun.» (1107) buyur- 
mugtur. 

Hazreti Ai§e kapisma gelen saile* ya§ bir iiziim tanesi verince: 
oradakiler birbirine bakti. Hazreti Ai§e, «Ne bakiyorsunuz, o bir 
fiziim tanesinde bir 50k hassalar var» demi§tir. Sail! bo§ sevirmeyi 
katiyyen sevmezlerdi. Qunkii Restil-i Ekrem'in adeti biiyle idi. «Yok« 
dedigi varid degildir. Bir §ey veremiyecegi zaman stik&t ederdi. Ha- 
berde : 

tiinsanin her gun, her ek yeri igin, bir sadaka vermes! lazim- 
dir, Halbuki cesedinde 360 mafsal vardir.u 

«Erar-i maruf sadaka, nehy-i miinker sadaka, dii§kune yardim 
sadakadir, eziyet veren §eyi atmak da sadakadir.n buyurdu. Hatta. 
tesbth ve tehlili de sadaka meyanmda saydi. Sonra da : 



(U06J Bakuuz; Sahife 6M'ya. 

(1107) Zek&t bahsinde gegmigtir. Bak: 636. sahife. 



10 uncu KtTAB — 1 inci BAB — HALLERE GORE EVRAD 1007 

«lki rekat ku$Iuk namazi biitun bu sadakalan yerine getirir.n bu- 

yurdu. (1108) 

HALLERE GOKE EVRADIN DEGlfjMESi 

Bilmis. ol ki, Ahiret yolcusu olup Ahiret igin gahijan kirase, §u 
alti ahvalden hali degildir. 

Ya abid, ya alim, ya talebe, ya san'atkar, ya vazife sahibi veya 
bunlarin hepsinden sarf-i nazarla Allah'a miiteveccih bir muvahhid 
•olur. 

1 — Abid. Bunun ba§ka bir me§galesi yoktur, vazifesi ancak 
ibadettir. Eger ibadeti terkederse bog ve tenbel oturmus, olur. ts.tc bu, 
yukanda anlattigimiz sekilde ibadetini ayarlar ve evradmi siraya ko- 
yar. Maamafih bunun da vazlfeleri degi§ebilir. Biittin saatlerini na- 
maz lie Kur'an okumak veya tesbih ile geeirebilir. Mesela Sahabe-i 
Klram icerisinde giinde oniki bin ve otuz bin tesbih cekenleri oldugu 
gibi, u?yiiz rekattan altiyuz rekata ve hatta bin rekata kadar namaz 
kilanlan da vardi. Asgart kendilerinden rivayet edilen, yirmi dort 
saat zarfinda yiiz rekat namazdir. Diger bir kismi ekseriyetle Kur'an 
okur, hatta giinde bir veya iki hatim edenleri olurdu. Diger bir kis- 
mintn giinlerinin cogu, bir ayeti tekrar ederek manasini diistinmekle 
gecerdi. 

Kerz bin Vebere, Mekke-de ikamet ederdi. Her gun ve her gece 
yediger kere olmak uzere yiiz kirk defa tavaf ederdi. Bununla bera- 
ber yirmi d6rt saatte Kur'am iki kere hatmederdi. Bu tavaf, on fer- 
sah mesafe ediyor. Bununla yiiz kirk kere de iki rekat tavaf namazi 
kilardi ki, yekunu 280 rekat eder. Demek ki, bu zat her yirmi dort 
saatte on fersah yol yiiriiyor, ikiytiz seksen rekat namaz kiliyor ve iki 
kere de Kur*an-i Kerlm'i hatmediyordu. 

Bu ibadetlerin hangisi daha makbuldur ve hangisini tercih et~ 
meli, diye sorarsan. Bilmi§ ol ki, namazin kiyaminda manasini du§ti- 
nerek Kur'an okumak butiin bu ibadetleri miindemictir. Fakat ba- 
zan insan yorulur ve devamh kilamaz hale gelir. Bunun icin efdali- 
yet, sahsiyet itlban lie degisfr. Biitiin bu ibadetlerden gaye, kalbi te- 
mizlemek paklamaktir. ZikruIIah ile kalbini cilalandirmak ve Allah 
ile tinsiyet peyda etmektir. O halde Ahiret yolcusu kendisini yokla- 
mah, kalbine hangi ibadet daha 50k te'sir ediyorsa onu yapmahdir. 
Ondan usandigim anlayinca da diger bir ibadete donmelidir. Bunun 



(1108) MMim. Eb6 Zer'iien rivayet etmijtir. 



1008 1HYAU 'ULOMfD - DIN — Cilt: 1 — RUB'U'L - tBADAT 

icin biitiin bu ibadetleri muhtelif vakitlere tevzl ederek birinden di- 
gerine gecmeyi uygun bulduk. Qunkii tenbellik ve usanmak insan ta- 
biatina galibtir. Hatta bir ki§inin hali de zamanma gore degi§ir. Bu- 
nunla beraber yaptigi bir ibadetin, zevkini almaga ba§Iadigi zaman,. 
ondan aynlmamahdir. Mesela. devam ettigi tesbihin, kalbine te'sir et- 
tigini anlayinca, o te'siri duydugu muddet^e ona devam elmelidir. 
Ibrahim bin Ethem, bir ebdaldan soyle hikaye ediyor: Ebdal gecenin 
birinde denizin kenannda namaz kihyordu. Bu sirada tesbih eden bir 
ses duydu. Etrafma bakti kimseyi goremedi : 

— Kimsin, sesini duyuyor, kendini goremiyorum? Deyince : 

— Ben bu deryaya miivekkel bir melegim, yaratilahdanberi Allahi 
bu s,ekilde tesbih ederim, dedi. Kendisine : 

— Adin nedir? Diye sordugumda : 

— Mehyehail, dedi. Kendisine : 

— Bu tesbihin sevabi nedir? Diye sordugumda. 

— «Yiiz kere bu tesbihi okuyan kimse, Cennetteki yeiini gorme- 
den 61mez» dedi. Tesbih §udur : 

$'■& &£* £ 5C£ ^qgii, j^s jit &% -y 

Ahiret yolcusu bu ve benzeri dualan okuyup kendisinde bir neves 
uyandigi zaman, devam etsin; kalbi nereden zevk aliyor ve gonliine- 
hayir ilham oluyorsa ondan ayrilmasirt. 

2 — Alim. Fetvasi, okutmasi ve eser yazmasiyle insanlara hiz- 
meti dokunan ve kendisinden istifade edilen bir kimse ise, bunun ev- 
radindaki tertib, abidin tertibine uymaz. Qtinkii bu zat kitab miita- 
laa etmek, anlatmak ve yazmak igin zamana muhtagtir. Hatta butun- 
vakitlerini bu ugurda sarfedebilirse, o daha makbuldtir. Ancak farz- 
lar ve farzlar ile kihnan siinnetleri yerine getirir. ilim kitabinda, 
okumak ve okutroanin faziletinde anlattiklanmiz • buna del&let et- 
mektedir. Nasil boyle olmasm ki, ciinku ilimde AUah'in zikrine de- 
vam ile AUah'in ve Resulii'niin buyurduklan iizerinde diisunmek var-;- 
dir. Bunda da amme menfaati ve insanlan Allah'a giden yola ir§ad 
var'dir. Bir mes'ele ogrenmek sayesinde omiir boyunca yapacagi hata- 
sini diizeltmek vardir. Eger bu mes'eleyi ogrenmese o hat& iginde de- 
v&m edecek ve biitiin emegi zayi olacakti. «ibadetten daha ehemmi- 



10 uncu KlTAB — 1 inci BAB — HALLERE GORE EVRAD 1009 

yetlidim dedigimiz zaman bu ilimden, insanlan diinyadan (jevirip 
Ahirete yonelten veyahut da Ahiret yoluna girmekte kendilerine yar- 
dimci olan ilmi kasdediyoruz. Bu maksadla okurlarsa, i§te o ilim iba- 
detten daha ehemmiyetUdir. Yoksa kasdettigimiz diinyaliga ve mevki 
sahibi olmaga te§vik eden ilim degildir. Alimde de evla. olan zaman- 
Jarini bblmektir. §oyle ki : 

Giinduz : Boydan boya butiin gun insan ilim ile ugra§amaz. Sa- 
bah namazindan gune§in dogmasina kadar birinci virdde anlattigi- 
miz gibi, zikir ve evrad ile , me§gul olmah, gun dogusundan ku§luga 
kadar da okuyup okutmak ile mesgul olmalidir. Fakat talebeierin ga- 
yesi Ahiret kazanci olmalidir. Boyle talebe bulmazsa, fikir ile mesgul 
olmah, halledemedigi mes'eleler iizerinde du§unmelidir. giinktt iba- 
detten ayrildiktan sonra ve diinya i§Ieri ile meggul olmadan evvel bu 
anda zeka berraktir. insan kolaylikla mes'eleleri halledebilir. Ku§- 
luktan ikindiye kadar da kitab yazmak ve mutalaa ile mesgul olma- 
hdir. Bu arada ancak taharet, namaz ve yemek gibl mazeretleri, 
ve ogle uykusu icin, fasila vermeli, ba§ka surette bu i§inden ayrilma- 
mahdir. ikindiden aksama kadar da tefsir kar§ismda okunan hadis 
ve benzeri faydah ilimleri dinlemeli, gfinesm sararmasmdan ak§ama 
kadar da zikir, tesbih ve istigfar lie me§gul olmalidir: Boyle yapmak- 
Ia gun dogmadan evvel olan birinci virdi lisan ile zikir, ikinci virdi 
de ku§Iuga kadar kalb ile zikir, u^iincii virdi ikindiye kadar gozii ile 
mutalaa vc eli ile yazmak, dorduncu virdi ikindiden sonra kulagi ile 
dinlemek olur. ikindiden sonra kitab miitalaasi ve yazmak yorar. Boy- 
le yapmakla gozunu ve elini dinlendirmis. olur. Giines, battigi zaman 
tekrar lisanen zikre doner. Boylece biitun gun kalbin huzuru ile bera- 
ber his bir azasi ibadetten hali fcalmaz. 

Gece : Bu hususta en giizel taksim, §afii'nin taksimatidir. imam 
§afli geceyi use bolerdi: Birinci cuz'iinu mutalaa ve ilim tertibi ile, 
ikinci cUz'iinii namaz ile, ucUncii eiiz'unu de uyku ile gegirirdi. Bu 
takstmat, ki§ gecelerinde tatbik edildigi gibi yaz gecelerinde de tat- 
blk edilebilir. Ancak yazin, ogle uykusuna yatmazsa, bazan bu ter- 
tibte muvaffak olmayabilir. iste ilmin evradmdan mahbub ve mak- 
bul buldugumuz tarz bu s,ekildir. 

3 — Talebe. Bir talebe icm ilim bgrenmek, zikir ve nafilelerle 
ugrasmaktan daha makbuldiir. Evradi siralamakta talebe de aynen 
hoca gibidir. Fakat talebe, daha ziyade, hocasinin ifadesinden, yazi- 
sindan ve ilminden istifade ile me§gul olur. Hiilasa, alimde anlattigi- 
miz gibi talebe de ayni gekilde vakitlerini tanzim eder. ilim kitabinda 
lzah edildigi uzere bunun daha efdal oldugunu gosterir. Hatta hoca 

C. I - F. 64 



1010 tHYAU 'ULCMi'D-DIN — Cill: 1 — IIUB'U'L - IBADAT 

olmayacak avam tabakasindan dahi olsa nafitc evrad ile ugra§acagi 
yerde, zikir, vaiz ve ilim meclislerine i§tirak etmesi daha makbuldiir. 
Nitekim Ebu Zer hadisinde, 









nZikir (ilim) inecJisiiide biilumnak, bin rck'at natnazdaii, bin has- 
la ziyareti vc bin ccnaze tegyiindcii cfdaldir.n (1109) buyuiulmu§tur. 

Yine Restilullah Efendimiz : 

«Cennct bahcelerini buldugunuz vakit oradan istifAde cdin.» bu- 

yurdu. Kendisine; 

— Cennet bahgeleri hangileridir? Diye soruldugunda : 

«Zikr meclisleridiri) buyuFdular. (1110) 

Ka'bii'l - Ahbar §oyle anlatiyor: insanlar ilim meclislerindeki se- 
vabi biiselerdl oraya girmek igin yekdigerini oldurmege kalkigirlardi. 
Hatta her memur, memuriyetini ve her esnaf diikkanim terkederek 
oraya ko§ardi. Hz. Omer bin Hattab (R.A.) : «Ki§i evinden Tehame 
dagi gibi giinahi oldugu halde Qtkar, vaiz ve nasihat dinleyip Allah'- 
tan korktugu ve gonlii yumu§adigi anda, gunahlarindan nadim ol- 
makla, gunahsiz olarak evine donmu§ olur. Sakin ilim meclislerin- 
den aynlmayin. Allah katinda en rnakbul yer, ilim meciisidirn bu- 
yurdu. Hasan-i Basri'ye bir ki§i kalh katdigindan §ikayet edince, Ha- 
san-i Basri: «ilim meclisine devam etn buyurdu. Ammar-i Zahidi 
(Tafave kabilesine mensub saliha bir kadm olan) Miskine'yi ruyasin- 
da gordu. Bu kadm daima ilim meclisine devam ederdi. Ammar buna: 

— Merhaba ey Miskine! Deyince, kacun : 

— Miskinlik, yoksulluk gitli yerini zenginlik aldi, dedi. Ammar : 



(1109) Ilim bahsinde gecti. Bak: sf: 28 ve 92'ye. 

(1110) Ilim bahsinde ge^ti. Bak: sf: 90. Bu hadisi Tirmizi. Hz. Enes'den rlva- 

yp' etmigtir. 



10 uncu Kfl'AB ~ 1 inci BAB — HALLERE GORE EVR.SD 101 1 



— Nasil? Diye sordu. Kadin : 

— Sorma, dedi butun mevcudiyetiyle Cennetin kendisine veril- 
digi bir kimse, artik fakir sayilir mi? Dedi. Ammar : 

— Bu, nasil oldu? Diye sorunca, kadin : 

— Elil-i zikrin meclisine devam sayesinde, diye cevab verdi. 

Hulasa: Hiisnii beyana malik diirust, temiz ahlakh bir vaiz'in 

raaz ii nasihatlanyla diinya sevgisinin kalbten cikanlmasi, diinya 

sevgisi dolu bir kalb ile kilman birgok rek'at namazdan daha hayirli- 
dir. 

- 4 — San'atkar. Butun vakitlerini ibadetle gecirmek imkani ol- 
mayip, aile efradimn nafakasmi te'mine mecbur olan san'atkardir.. 
Binaenaleyh bunun devamh ibadet He me§gul olmasi dogru degildir. 
Boylelerinin virdi, i§ zamani car§ida ve tezgahi ba§inda olmak ve ka- 
zanci ile ugras.maktir. Bununla beraber san'atmi ifa ederken Allah'i 
hatinndan cikarmamah, zikir, tesbih ve Kur'an okumaga devam et- 
melidir. San'atiyle beraber bunlan da yapabilir. Ancak nafile namaz 
kilamaz, fakat san'ati bostan bekciligi veya bu gibi bir hizmet ise, 
orada da namaz kilabilir. ihtiyacmi te'min ettikten sonra en dogru- 
su yine ibadete donmektir. Fakat devamh olarak ticaret ile mesgul 
olur da, kazancinin faziasini tasadduk ederse, bu hepsinden mak- 
buldur. Zira, miiteaddi olan, yani baskasina kan dokunan ibadctler, 
§ahsina kalan «Lazun» ibadetlerden daha makbuldiir. Tasadduk 
maksadi ile cahs,mak kendisini Allah'a yaklastiran en makbul bir iba- 
clettir. Ustelik bagkasma da faydasi dokunur. Bu suretle onlann dua- 
si da bu i§e kans,arak ecir ve miikafat kat kat cogahr. 

5 — Vazife sahibi. Devlet Reisligi, valilik, imamhk, kadilik, 
miitevellilik ve benzeri amme hizmeti gorenler. Bunlarin, §eri'ate uy- 
gun amme i§Ierinde ihlas ile ugrasmalan, butun anlattigimiz bu vird- 
lerden daha makbuldiir. Bunun hakki, gtinduzleri yalmz farzlan eda 
etmekle yetinip Smme i§leri ile me§gul olmaktir. Ancak gece vakti, 
hususi evradi ile me§gul olmalidir. NItekim Hazreti Omer tiyle yapar- 
di. Hatta kendisi soyle buyuruyor: «Benim uyku ile bir miinasebetim 
yoktur. Zira gtinduz uyusam amme i§lerini, gece uyusam kendi i§leri- 
mi sekteye ugratmis. olurum.n 

Biitiin bu beyanlanmizdan, ilim ile miisliimanlara hiisnii mua- 
melenin ve acimamn, bedeni ibadetler iizerine tercih edildigi anla§il- 
mi§tir. Zira ilim ile hiisnii muamelenin her birisi tek basma bir iba- 
dettir. Paideleri umfima §aniil oldugu isin digerlerinden daha fazi- 
letlidirler. 



1012 IHYAU -ULOMI'D-DIN — Cill: 1 — RUB'U'L-: iBADAT 



6 — Muvahhid. Gece ve gundiiz Allah ile me§gul olup, Allah'tan 
baska bir §ey dusunmiyen kimsedir. Yalmz Allah'i sever Ve ancak 
O'ndan korkar. Kizkim yalmz Allah'tan btlir, her zerrede Allah'i mu- 
§ahede eder. Bu dereceye ytikselebilenlerin (je§itli virdlere ihtiyaci 
yoktur. Bu gibllerin, farzlardan soma tek virdi Vardir. O da her an 
Allah'in huzurunda, olmaktir. Onlarin gonlune Allah'tan bas.ka bir 
§ey gelmez. Kulaklan Allah'tan ba§ka bir gey duymaz. Gozleri Allah'- 
tan ba§ka bir §ey gormez. Her ne duyar ve ne goriirse ondan ibret 
ahr ve Allah'in azametini du§unerek Allah'a bagliiiklan artar. On- 
lan harekete ge§lren de, durduran da yine AUah'tir. Bunlann her ha- 
li, inki§af ve terakkilerlne vesiledir. Bunlann nazannda ibadetler ara- 
sinda bir 'f ark yoktur. Bunlar, Allah'a yonelmis, kimselerdir. Nitekim 
bu gibiler hakkinda Allahu Te&la : 



iitbret alastmz diye, oyle isc Allah'a ko§un» (51 -Zariyat : 49, 50) 
buyurdugu gibi, haklannda : 



«Onlara: Siz onlardan ve Allah'tan ba§ka taytiklarindan aynldi- 
niz, bunun i$in magaraya girin, ki Rabbiniz size rahmetini yapsm.o 
(18-Kehf: 16) buyurulmu§tur. Ve yine buna i§areten Halil Ibrahim 
Peygamber : 

«Ben §ubhesiz Rabbime gidiyorum. Rabbim beni hidayet eder.»' 

(37 - Saffat : 99) buyurmu§tur. Bu makam, siddiklann son derecesi- 
dir. Buraya ancak virdleri siraya koyup uzun zaman c,ah§makla vasil 
olunur. Sakin Ahiret yolcusu duydugu bazi sbzlere kapihp kendisinln 
de bu makama yiikseldigine aldanmasin ki, kendisine tenbellik gelip 
ibadetteri geri kahr. Bu makamm alameti, kalbine vesvese girmemek, 
gonliinden masiyet gec,irmemek, kendisine hucum edeh mu§kilata 
gijgiis germek ve biiyiik me§galeler kendisini harekete gegirmemektir. 
Bu makam pek nadir kimselere nasib olur. Bunun icin herkesin vazi- 
fesi, yukanda anlattigirmz evrada devam etmekttr. Biituri bu anlat- 
tiklanm Allah'a giden yollardir. Allahu Teala : 



10 uncu K1TAB — 1 inci BAO — HALLERE GORE EVRAD 1013 

«"Herkes yaradih§ina uyam yapar." de, deraek ki.Rabbiniz, dog- 
ru yol tutam 50k iyi bilir.n (17-isra : 84) 

Herkes hidayette. Fakat bir kismi dlgerlerinden daha iistiin hida- 
jrettedir. Nitekim haberde : 



«lman, ii$yiiz otuziic. yoldur. Bu yollardan birine gitip $ehadet 
He Allah'a ula§an kimse, Cennet'e girer.» (1111) buyurulmu§tur. Ba- 
zi alimler, iman, Resuller sayisinca 313 halkadir, Bu halkalardan bi- 
rine yapi§an her mti'min Cennet'e girecektlr. Buna gore insanlann 
her ne kadar ibadet yollari ayn ise de hepsi sevabtadir. Nitekim ayet-i 
celUede : 

M > _ - Vi • ' >- 



•^\ %r'j\^:.ii SiSr i>i; $\ zttf 



(lOnlann tapdiklan da — hangisi Rablerine daha yakin (olacak) 
4iye — (blzzat) vesile ariyorlar.n (17-Isra: 57) buyrulmu§tur. 

Ancak yakinlik derecelerinde aynhrlar. Allah'a en yakin olani da 
Allah'i en cok bilendir. §tibhesiz AUah'i en gokbilen de en c.ok iba- 
det edenidir. Elbette Allah'i bilen, ba§kasina degil, ancak Allah'a iba- 
det eder. 

Her simf ins&n hakkinda aslolan evrada devam, etmektir. Cunkii 
evraddan maksad batindaki hasletleri duzeltmektir. Azar azar yapi- 
lan amellerln te'siri elbette az olur. Hatta te'siri hissedilmez bile. Te'- 
sir, hepsinde birden goriiliir. X a P mi § oldugu bir amelin eseri goriil- 
mez ve onu t&klben ba§ka ameller yapmazsa, hepsinin eseri de kaybo- 
lur. Demek ki devam lazimdir. Bir adam bir ak§am derslerine iyi ca- 
li§ir fakat bir hafta, bir ay hie bakmazsa, sonra bir akgam daha ca- 
Ii§makla eline bir §ey gecmez. Fakat o, bir gecelik gayretini haftaya 



(UU) tbn §ahtn ve Laiikat «Es- S0niie.de, Taberant re Beyhaki «3uabin-lman 
da Mujire b. Abdurrahman b. Ubeyd'den rivSyet etmiglerdir. 



1014 IHYAU UL0M1-D-DIN ~ Citt: 1 - RUBU'L - IBADAT 

boler ve her ak§am azar azar gali§irsa ondan istifade eder. i§te bu sir- 
dan dolayi Resul-i Ekrem : 

iiAllah katinda en sevimli amcl, az da olsa devam iizre yapilam- 
dir.w (1112) buyurmu§tur. 

Hz. Ai§e'ye Resul-i Ekrem'in amelinden sorduklannda : 

« — Onun ameli devl.mli idi, yaptigi ameli yerle§tirir yani ardniL 
kesmezdi» buyurdu. Bunun igin Resul-i Ekrem : 



^ >«i\ *<hi '-iic \&j> "r.Cfr w lyj. '• 



o* 



«AHah kime blr ibadeti itiyad ettirir vc sonra usanarak onu ter- 
kedersc Allahu Teala ona kiiser.n (1113) buyurmustur. 

is.te bu sebebtendir ki, Hazreti Ai§e'nin ve ttmmu Seleme'nin ri- 
vayetlerine gore Resul-i Ekrem'i ziyarete gelenler, kendini oglenin 
son siinnetinden me§gul ettikleri igin, bu siinneti Ikindiden sonra ka- 
za etmis. ve bundan sonra daima bu vakitte bu iki rek'ati kilmi§tir. 
§u kadar ki, baskalan goriip de bu vakt-i kerahatte kilmasinlar diye 
bu namazi Resul-i Ekrem evinde kilmi§tir. 

§ayet bu kerahet vaktinde Resul-i Ekrem namaz kildigina gore," 
baskalan da ona uyarak bu vakitte namaz kilabilirler mi? Diye so- 
rarsan : 

Bilmi§ ol ki, Namaz Kitabimn kerahat bahsinde anlattigimiz- 
uzere; giinege tapanlara benzememek, seytanin boynuzu giktigi vakit 
secde etmemek ve yorgunluk igin ibadetten istirahat etmek gibi uc 
sebeb Resul-i Ekrem hakkmda dusunulemez. Bunun igin baskalan 
bu hususta ona uyamaz. Zaten Resul-i Ekrem de bu maksadla o na- 
mazi nisbeten sakli olarak evinde kilmisjlir. 



(1112) Buhari ile Muslim. Hz. Ai§e'den rivayet etmijlerdir. . Muslim Sofuoglm 
Tercemesi C. 8. Sf: 348'de 78/2818 No.Iu Hadls. 

(1113) Namaz bahsinde gegmigtir. Bakiniz SF: 563. Bu hadis Hz. Aige ve Hz- 
Ali'den mevkdfen rivayet edilmi;tir. 



iKlNCI BAB 

GECE KALKMAGI KOLAYLA§TIRAN SEBEBLER, IHYASI 

MUSTEHAB OLAN GECELER, GECELERI IBADETLE IHYA 

ETMENIN, AK§AM VE YATSI ARASININ VE GECEYi 

BOLMEWN FAZlLETI BEYANINDADIR. 

Ak$ain ile Yatsi aiasini ibadetle ihya etmenin fazileti : 

Hz. Ai?e (RA.) nin ResiiM Ekrem'den rivayetine gore Resulullah 
<S.A.V.) §6yle buyuruyor : 

-* -* ili} j j/^5 i &£ ^ij iiii ji j 6>i*\ j^ 

uAUah katinda en fazilclli namaz, ak§am namazidir. Misafir ve 
mukim hakkinda aymdir, degijinez. Onunla giindiiz namazi sona erer 
ve gece namazi ba§lar. Kim aksjamm farztni kildiktan sonra iki rek'at 
siinnet kilarsa, Allahu Tcala ona Ccnnct'te iki ki>§k in§a ettirir. Diirt 
rek'at kilan kimsenin ise, yinni veyahut kirk senelik giinahi bagi§la- 
mr.» (1114) Ummu Seleme ve Eb& Hureyre (R.A.) Resfll-i Ekrem'in 
^oyle buyurdugunu haber veriyorlar : 



(1114) EbO'l-Veltd Yfinua b. Ubeydullah Saffar «Kitabi's-Salat» da; Taberini 
rauhtasar olarak «£rsat> da rivayet etmislerdir. 



1016 1HYAU 'ULOMlD - DIN — Cilt: 1 — RUB'UX - 1BADAT 

ii ■■■ _ ..■■-■ * 

«Aksamm farzindan sonra alti rek'at namaz kilan kimse, tarn bir 
sene nafile ibadet etmis. sevabim alir veya Kadir gecesini ihya etmi§ 
sayuir.» (1115) 

Said bin Cubeyr'in Sevban'dan rivayetine gore Resul-i Ekrem 
§6yle buyurmu§tur : 



«Ak§am ile yatsi arasinda hi$ konu§madan, namaz kilmak ve 
Knr'an okumak suretiyle camide bekleyen kimse icin, Allahu Teala 
Cennet'te Ud kosk bina eder; her ko§kiin uzunlugu yiiz senelik mesa- 
(edir. Bu Ud kosk arasinda biitiin diinya halktna yetccek genisHkteki 
hahfelerl onun icin meydana getirir.n (1116) 

Vine Resul-i Ekrem : 

«Aksam lie yatsi arasinda on rek'at namaz kilan kimseye Allahu 
Teala Cennet'te bir ko§k insa ettirir.» 

Bunun uzerine Hazreti Omer (R.A.) : 

— O halde blzim ko§klerimiz cogalmiglarihr, deyince, Resul-i Ek- 
rem : 

— Cenab-i Hakk'in nezdinde daha cok vardir. Buyurdu. 

Enes bin Malik ResfiM Ekrem'den §oyle rivayet ediyor : 

«Allah her geyden daha biiyuk, daha ustiin ve daha nezihtir. Ya- 
nl daha cogunu da verir.» (1117) buyurdu. 



(1115) Tinniri ve fon Mice riv&yet etmijlerdJr. 



(1116) Namfiz bahsinde Ibn Omer'den boyle bir rivSyet gecmigtir. 

(1117) Ibtl Mubarek iZtihdwinde Abdulkerlm b. H&ris'den mural olaralt rivt- 
yet etmistir. 



10 uncu KlTAB — 2 nci BAB — AKgAM 1LE YATSI ARASINI 1HYA 1017 

—A i j-* i j — -«• j-»- jui <J>» v> J* j u»^r l 

«Ak§am namazim cemaalle kildiktan soma hie konugmadan iki 
rek'at namaz kjlan, birinci rek'atta, Fatiha, Bakare'nin evvelinden on 
ayet, ortasindan 



den itibaren iki ayet ve onbe§ «lhlas» okuduktan sonra rtikfi ve sec- 
de edip ikinci rek'ata kalkar ve ikinci rek'atta da, Fatiha, Ayetu'l - 
Kiirsi ve ondan sonraki iki fiycti 



-^» Oj-4^- ^ ;J» j&\ L\£\'faJ\ 



ye kadar ve iic ayet de Bakare'nin somindan 
dan ba$lamak iizere, ve yine onbc§ thlas okumak sflretiyle namazim 



.018 1HYAU -ULCMtD-DIN - Cilt: 1 - RUBUX - IBADAT 

bitirirsc, hesaba sigmayacak mukafatlann vadedildigini bildirmi^- 

tir.» (1118) 

Kerz bin Vebere diyor ki, Hizir aleyhi's-selam'a : 

— Her gece yapabilecegim bir ibadeti bana ogret, dedim. Hizir 
aleyhi's-selam da : 

— Aksarm kildiktan sonra kimse ile konu§madan yatsiya kadar 
namaz kil, her iki rek'atta bir selam ver, ve her rek'atta bir Fatiha ile 
tic. ihlas oku, yatsi namazindan sonra evine git, kimse ile konusma- 
dan, her rek'atta bir Fatiha ve yedi ihlas okumak suretiyle iki rek'at 
namaz kil, selam verdikten sonra basini secdeye koy, 7 kere Estagfu- 
rullah ve yedi kere de : 

de. Sonra basini secdeden kaldir otur ve ellerini kaldirarak; 

» - , • ■ - * 

>-ii- ,"i' ,-i- - " \- {-~ * ' -~ " -' . m\ ' \*~\\'^'~ \* 

■ <t'u^ ^^4^ f/'j ^i? fiVS <£'S U> >i.-'*»^ '^'^ 

de. Sonra ayaga kalk, yine bu duayi ayakta oku, soma diledigin yer- 
de sag omuzunun uzerine yat ve uykun gelinceye kadar Resul-i Ek- 
rem uzerine bol bol salavat getir, dedi. Ben de kendisine : 

— Bunu sana kim ogretti bana soyler misin? Dlye sordum. Hi- 
zir : 

— Muhammed aleyhi's-selam'a bu du& vahyedilirken ben yamn- 
da idim. O, kimden Sgrendi ise ben de ondan ogrenmis, oldum, dedi. 



(1118) Ebd'5-fjeyh *Sevab»da Zeyyad b. Meymun'dan rivayet etmi§tir. 



10 uncu KlTAB - 2 nci BAB - AKSAM ILE YATSI AHAS1NI iHYA 1019 

Denildi ki bu anlattigimiz dua ve salavata ihlas ile devam eden 
kimse, mullaka Resul-i Ekrem'i riiyasinda gorur. Adamm biri buna 
devam etti ve riiyasinda Cennet'e girdi orada Peygamberleri ve Re- 
sul-i Ekrem'i gordii, konu§tu ve onu bildi. 

Hulasa, ak§am ile yatsi arasim ihya etmenin faziletini bildiren 
pek cok rivayetler vardir. Hatta Resul-i Ekrem'in azadh kolesi Ubey- 
dullah'a : 

— Resul-i Ekrem farzdan ba§ka bir namazin kilinmasmi emret- 
mi§ midir? Diye sorduklannda, Ubeydullah : 

— Evet ak§am ile yatsi arasmda, diye cevab vermi§Ur. Yine bir 
hadiste Resul-i Ekrem : 

nAk§ani ile yatsi arasmda namaz kilm; o, cvvabin [iyilci] na- 
mazidu.)} (1119) buyurdu. 

Esved-i Nahai anlatiyor : Ak§am ile yatsi arasi her ne zaman ibn 
Mes'ud'a gitlimse, onu namazda buldum. Hikmetini kcndisinden sor- 
dugumda, evet bu vakitte namaza devam etmeli; ciinku bu an gaflet 
vaktidir, dedi. 

Enes (R.A.) bu arada namaza devam ederdi ve i§te : 

Ǥiibliesiz gcce kalki^ daha tc'sirli ve o zaman okumak daha el- 
verislidir.n (73 - Mttzzemmil : 6) Ayetindeki, gece kalkismdan murad, 
bu vakittir derdi. Ve devamla : 

«¥anlan yataklarmdan uzakla§ir» (32 - Secde : 16) ayet-i celilesi 
de bunun icin nazil oldu» dedi. 

Ahmed bin Ebu'l - Havari diyor: Siileyman-i Dar&.ni'ye : 

— Gundiizleri oruc tutup ak§am ile yatsi arasim yemek ile mi 
gecireyim, yoksa gtinduzleri yiyeyim de aksam ile yatsi arasifti mi 
ibadet lie gecireyim? Hangisini tercih edersiniz, diye sordugumda : 

— Her ikisini yapmanm tavsiye ederim, dedi. Ben : 

— ikisini yapmak imkani olmazsa, dedim. O : 

— O zaman oruc tutma da aksam ile yatsi arasim ibadet ile ge- 
gir, dedi. 



(1119) Namaz bahsinde gegmistir. 



1020 1HYAU 'ULCMl'D-DIN — Cilt: 1 — nUB'UX- 1BADAT 

GECE KALKMANIiV FAZlLETt 

, Bu husustaki ayetler : 

«Muhakkak, senin Rabbin, gccenin iictc ikisinden azim kalkip 
Jhadctle gecirdigini bilir.n (73 - Muzzemmil : 20) 

Ǥtibhesiz gece kalkip dalia tc'sirli ve o zanian okumak daha el- 
veri§lidir.» (73 - Muzzemmil : 6) 

«Qok ibadet etraekten viicutlari yataktan uzakta kalir.» (32-Sec- 
de : 16) 

«Yoksa gece secde cderek, ayakta durarak boyun buken, inkar 
edenler gibi olur mu?» (39 - Ztimer : 9) 



j* t.a; tjj-± ^j jj^:. Si 



»j 



flOnlar ki, gecelcrini Rablan icjn kiyama durarak ve sccdeye va- 
rarak gecjrirler.» (25 - Furkan : 64) 

i 

ttSabir ve namaz ile Allah'a sigimn ondan yardira dileyin,» (2 - 

Bakara : 45) . 

Denildi ki bu, gece nam&zadir. Sabir ve salavat ile nefis miica- 
hedesi igin yardun istenir. 



10 uncu KlTAB — 2 nci BAB - GECE KALKMANIN FAZILETl 1021 



Hadisler : 



$• 1* " «1'* ii- « i' s -t • • 1-.*, ■?*-;' i' * -• > . '-'.■ . 



-4 



«Sizden biriniz uyudugu zaman, seytan katasi iizcrinc iic. dugiim 
dugumler ve her dugiim ati§mda ise "daha vakit ^oh, yat uyu" der. 
tnsan onu dinlemeden uyamp Allah'i andigi zaman diigiimlerden bl- 
ri goziilur. Kalkip abdest aldigi zaman ikincisi, namaza ba$ladigi za- 
man iieiincusii de cozulmiifj olur. Bu suretle temiz ve ne§'eli oldugu 
halde sabahlar. gayet gcytsuun bu diigiimlcrine aldanarak sabahlarsa 
tenbel ve habis olarak sabaha cUkmi^ olur.n (1120) 

Yine haberde §6yle varid olmu§tur. Resul-i Ekrem'in huzftrunda 
bir adamin sabaha kadar uyudugundan bahsedilmi§, Resul-i Ekrem : 

«Onun kulagma seytan i§emi§tir.» buyurdu. (1121) 

Yine haberde : 

5&'iU. & Jiii iif X^j Sjjs u.^ ^kh \\ 
^.^i >- 3^ >t :/> ^s ,£h to ^ vLj't Gj i 

«$eytamn buruna cckilecck enfiyesi; agizda yalanacak ilaci ve 
goze suriilccek siirmcsl vardir. Insan o ilaci burnuna cekince ahlaki 
bozulur, dili ile yalayinca kotii sozler konu§ur, goziioe siirunce de sa- 
baha kadar uyanmadan uyur.» (1122) 

(1120) Buhgri ile Miislim, Ebfl Hiireyre'den rivayet etmiglerdir. 

(1121) Buhati ile Miislim. fbn Mes'&d'dan rivayet etmiglerdir. 

(1122) Tabcr&ni. Enes'den. Et>mr da Semure b. Cundub'den rivftyct cimis- 
lerdir. 



1022 IlIVAU 'ULCMjD-DIN — Cilt: 1 - RUB'U'L - iBADAT 

Diger bir hadisde : 



«Ki(ji icin gece yansi kildigi iki rck'at namaz, butun varhgi He 
diinyadan hayirhdir. Egcr umnietime agir gelecegindqn korkmasay- 
dim. bu iki rck'at namitzi onlara borg kilardim.n buyurdu. (1123) 

Buhari'nin Cabir'dcn rivayet ettigi bir hadiste Resul-i Ekrem 
EXendimiz : 

«Gecedc bit vakit var. Hei'bangi bir miisliiman kul, bu vakti 
denk getirir vc o saatte Allah'tan ne gibi hayir isterse, Allah onu ve- 
rir.» 

Diger rivayette : 

dDuiiya vc Ahircl iyiliklerinden her ne isterse Allah onu verir. 
Bu saat her gecede incvcuttur.w buyurmu§tur. 

Mugire b. §u'be anlatiyor : 

Resul-i Ekrem gece kalkti ve ayaklan §i§ip agriymcaya kadar na- 
maz kildi. Kendisine Hz. Aisje tarafmdan ; 

— Ya Resulallah, Allah Senin gecmi§ ve gelecek gunahlanm ba- 
gi§ladigi halde neden bu kadar kendini yoruyorsun? Diye sual edildi- 
ginde : 

«(Ben, bu gufran-i ilahiye kar§i) §ukred'en bir kul olmiyayim 
mi?n (1124) diye cevab vermifjtir. Bu ifade, rutbenin ziyadeliglnden, 
derece ustiinlugiinden kinayedir; gtinki §ukr ziyadeye sebebtir. 



^;i^xvJ^:^3 



(1123) Adem b. Ebi lyas «Sevab» da rivayet etmigtir. 

(1124) Buhari ile Muslim rivayet etmislerdir. Tecrid-i Sarih Tercemesi C. 4, 
SU 51. 5B0 No.lu Hadls. Tirmizi'de 40B No.lu HadJs. 



10 uiicu KlTAB - 2 nci BAB — GECE KALKMANIN FAZlLETl 1023 

«Eger §iikrederseniz elbette size arttmimi.» (14 - Ibrahim : 7) 
buyurulmugtur. 

Res&l-i Ekrem, Ebu Hiireyre'ye hit&ben : 

(iliayatinda, oldiigiinde, kabre kundugunda ve kabhden kalkli- 
ginda Allah'in rahmetinin senin iizerinc olmasim isteisen, Allah n- 
zast lgin geccden bir mikdar kalk ve namaz kil. Ey Ebu. Hiircyre! 
Evinde namaz kil, ki gok yildizlarj yer halkina nasil parlarsa cvin de 
gok halkina oylc parlasm» buyurmu§tur. 

Yine ResuM Ekrem : 

.f^J* -W>J ^A" 1 <J* t^ ejJJa-J *^y'A -"^r^-J ' J^-J^* ^ 

«Gecc kiyannna devatn edin; zira bu, sizden onceki salihlcrin iba- 
dctidir. Qiinku gccc ibadcti, Allali'a yakmlik vc giinahlara kef a ret 
olup insam bedeni hastaliklardan kortir vc gimahlardan uzakla§ti- 
nr.» buyurmu^tur. (1125) 

Yine Resul-i Ekrem : 

«Gecc namaz kilmak itiyadi oldugu haldc uyanamiyan kimscye 
aynen namaz kilnns gibi scvabi verilir. Vc uykusu da keudisine sa- 
daka olur.n (1126) buyurdu. 

Ba§ka bir hadisinde de Ebu Zerr'e nitaben : 

*' - ",'P? '\6 •-". if, *,< *■ m " '"•"< ? -r *■ - * -\ A 

-.56 !^jJ^ ty\ dillLu y^C\ \$ uzl\ f\ '<^^C^ 3>J* 

j <o-3 ! ^ p 1-& t'i ^> j£- ^i j ^ A i, 

g& lii ^ .^ji'i iS^i j-5» tit 4 ££> #. 

•"\ C\ *-"- •-" **'■?■• T <^* V -'-;' '-i-"i- >\.*i 



(1125) Tirmizl, Bilal'den rivayet etmigtir. Taberani ve Beyhaki «hasem sened ile- 
Ebl Umame'den rivayet etmiglerdir. 

(1126) Ebu Davud ile Nesei, Hz. Aige'den rivayet etmiglerdir. 



1024 iHYAU 'ULOMt'D - DIN — (lit: 1 — RUB'U'L - tBADAT 

— «Ya Eba Zer! Yolculuga (lktigin zaman azik alir misin? Bu- 
yurdu. Ebu Zer : 

— Evet alirim, ya Resulallah, dedi. Bunun iizerine Resill-i Ek- 
rem : 

— Diinya yolcnluguna azt&siz $ikmazsin, ya Ahiret yolculugu 
icin ne yaparsin? Kiyamet giinii faydalanacagm azigi sana bUdire- 
yim mi? Buyurdu. Ebu Zer : 

- — Bildir, ya Resulallah, deyince Resul-i Ekrem : 

— «Kiyametin dehseti igin sicak giinlerde Oru$ tut, kabrin vah- 
seti ic,in gece namazi kil, Snumuzdeki buyuk hadiseler icm de Hac et, 
yoksullara yardimda bulun ve kotii soz soyleme.» (1127) buyurdu. » 

Rivayete gore, Resul-i Ekrem'in zamaninda bir zat, herkes yat- 
tiktan sonra kalkar namaz kilar, Kur'&n okur ve ondan sonra da: «Ya 
Rab! Beni Cehennem'den azad et.» diye dua ederdi. Bunu Resul-i Ek- 
rem'e haber verdiler. Resul-i Ekrem de adamin bu sekilde hareket et- 
tigini gdrtince : 

— Nedcn Cennet'i istemiyorsun ve yalniz Cehennem'den korun- 
mak icjn dua ediyorsun? Diye sordu. Adam : 

— Ben kendimi Cennet'e ehil gormuyorum, dedi. Az sonra Ceb- 
rail aleyhi's-selam Resul-i Ekrem'e gelerek, Cenab-i Allah'in bu ada- 
mi Cehennem'den azad ederek Cennet'e koydugunu haber verdi. 

Yine rivayete gore; Cebrail aleyhi's-selam Resul-i Ekrem'e : 

— Abdullah b. Omer ne iyi bir insandir. Fakat gecenin bir kis- 
minda namaz kilmayi- adet edinseydi, dedi. Resul-i Ekrem bunu ibn 
Cmer'e haber verdi ve o da ondan sonra gece namazina devam etti. 
(1128) 

Ibn Omer'in azadlisi Nafi: «ibn Omer, gece namazina devam 
ederdi ve bana: "Sabah oldu mu?" diye sorardi. Ben, sabah olmadi- 
grni soyleyince yine devam ederdi. Sabah olunca, haber verirdim, o 
da oturup sabaha kadar istigfar ederdi.» 

All b. Ebi Talib (R.A.) §oyle diyor : «Zekeriya'mn oglu Yahya 
— Salat ve selam iizerlerine olsun — , bir ak§am doyasiya arpa ekme- 
gini yedigi icm gece vakti uyanamadi. Allahu Teala kendisine §oyle 
vahyetti : 

"Ya Yahya! Sana verecegim evden daha iyi ev, civanma yaklag- 
maktan daha iyi muhit mi buldun? tzzet ve Celalim hakki icin, eger 



(1137) Ibn Ebi'd-DiinyA «Kiiabii't-Tehecciid» de Sirn b. Muhallid'den mOrsel ola- 
rak rivayet etti. 

(1128) Buhari ile Muslim, Ibn Omer'den rivayet etmisler, fakat riv3yeuerlnde 
Cebrail'den bahis yoktur. Bakimz: Tecrid-i Sarih Tercemesi Cilt: 4. Sahife 28 ve 130'a 



10 uneu KlTAB - 2 nri BAB — GECE KALKMANIN FAZJLETt 1025 

Cennet'i gorseydin ona olan hevesinden vticudundaki yagin erir ve 
oraya gitmege bayihrdin. Eger Cehennem'i gorseydin, korkundan 
vticudundaki yagin erir, ya§ yerine kan aglar ve tuysiiz deriye burti- 
nurdun."» 

Bir gun bir adam igin Resul-i Ekrem'e : 

— Ya Resiilallah! Bu adam gece namazi kildigi halde, gundiiz 
.sarhosluk ediyor, dediler. Resul-i Ekrem : 

— Kildigi namaz onu yakiiida bu $irk,in harekctinden alikoyar. 
{1129) buyurdu. 

Yine Resul-i Ekrem ; 

«Gecc kalkip namaz kildiktan soma, ailesini dc namaz kilmak 
15m kaldiran Ve kadtn kalkinadigi takdirde. yiiziinc su scrpmek sure- 
tiyle onu uyandiran kimseyc Allah rah met ctsin.» (1130) buyurmus- 
tur. 

Yine Resul-i Ekrem Efendimiz : 

(tAUah o kadina rahniet ctsin ki, gccc nainazina kalkai 1 , kocasim 
da kaldinr. Sjfayet kocasi uyanmazsa yiizune hatif su serper.n (1131) 
buyurmustur. 

Yine Peygambetfy Efendimiz soyle buyurmu^tur : 



(1129) Ibn Hibban, Ebil Hitreyre'den rivayet etmi§tir. . 

(1130) Ebu Davud vu Ibn Hibban, Ebu Hiireyre'cen rivayet etmislerdir. 

(1131) Ebil Davud ve Nesei. Ebu Hiireyre'den ; Ebil Said de sahih sened ile ri- 
vayet etmiglerdir. 

C. 1 - F. 65 



1028 tHYAU "ULOMt'0-DIN — Cilt: 1 - RUB'UX - tBADAT 

tcGece kalkan ve ailesini de kaldirarak beraberce namaz kilanlar, 
kan koca zikredenlerden sayilirlar.n (1132) 

Bir baska hadisinde de ResOM Ekrem-§6yle buyurmu§tur. : 

«Farzlardan soma en faziletli namaz, gece namazidu.» (1133) 

Hz. Omer b. Hattab (R.A.), Resul-i Ekrem'in §6yle buyiirduguhu 
haber veriyor : 






«Uyanmadigi icm gece evradim yerine getiremeyen kimse, sabah 
ile ogle arasinda bunu yerine getirlrse, gece yapmi§ gibi mukafatint 
alir.» (1134) buyurmu§tur. 

BU HUStJSTA ISLAM BUYUKLERININ HALLERI : 

Hz. Omer (R.A.), gece virdinden bir ayet okuyamadigi vaHt, 
gundtizleri bayihrdi, hatta bu yiizden bir hasta ziyareti gibi, giinler- 
ce ziyaret edildigi rivayet edilmistir. 

Ibn Mes'lid (R.A.) insanlar uyudugu zaman, namaza kalkar, sa- 
baha kadar an vmltisi gibi ugultusu duyulurdu. 

Yine rivayete gore; Siifyan-i Sevri, bir akgam doyasiya bir ye- 
mek yedi. Bunun uzerine: «Yemi artan hayvanin i§i de arttinhr.» de- 
di ve o geceyi sabaha kadar ibadetle gegirdi. Tavus b. Keysan (1135), 
yatagina yaslandigi zaman, danenin tavada hareketi gibi yatakta 
kivramrdi, rahat edemezdi, hemen kalkar ve sabaha kadar namaz ki- 
Iardi. Sonra da: nAbidlerin uykusu, Cehennem'i hatirlamaktir.a derdi. 

Hasan {Allah rahmet etsin) : «Gece namazindan ve mal infak et- 



■ (1132) Ebfl Davfld, Nesel, Ebfi Hureyre ve Ebfl Said'den. 

(1133) Miislim, Ebu Hiireyre'den rivSyet etmistir^ ' 

(1134) Hadisi Muslim, Hz. Omer'den rivayet etmistir. 

(1135) Yemen abidlerinden olup,,_TabiInin biiyuklerindendir. Kiraatte emsatt 
gorulmemi^Ur. Bir goklarwdan rivayet ettigi gibi, kendisinden de rivayet etmislerdir. 
Kirk defa Hac etmis ve Hicrt 160 tarihinde vefat elmigtir. 



10 uncu KlTAB - 2 nci BAB - GECE VlRDl VE ISLAM B(J*YCKLERt 1027 



mekten daha makbul bir ibadet bilrniyorum.» derdi. Bir del'a kendi- 
sine : 

— Gece ibadet edenlerin yiizlerinin gtizel ve nurlu olmasinm se- 
bcbi nedir? Diye sorduklannda, §u cevabi vermisjtir ; 

— Ciinku onlar Rahman ile basbas,a kaldi, o da onlara kendi nd- 
rundan lutfetti. 

Salihlerden biri bir seyahatten doniigte kendisine serdikleri ya- 
takta yatinca, sabaha kadar uyuyamayip mutadi olan evradim yeri- 
ne getiremedigi i^in, bir daha yatakta yatmiyacagina yemin etmisti. 
Abdiilaziz b. Ebl Revad, akgam olunca yatagini eli ile yoklar ve: «Q6k 
giizel yumugak bir do§eksin ama Cennet'in dosekleri senden cok daha 
yumusaktir.» diyerek namaza doner ve yatmadan sabaha kadar iba- 
detine devam ederdi. 

Fadl b. Abbas (R.A.), aksam olunca §6yle derdi: «Gece, bana cok 
uzun gelirdi, fakat bir kere Kur'an okumaya bagladim mi ondan he- 
vesimi almadan sabah oIuverirdi.i> 

Hasan-i Basri : «Ki§i isyan sebebiyle gece ibadetinden mahrfim 
olur.n dedi. 

Fudayl : nGiindiiz orucuna ve gece ibadetine giic. yetiremiyenlet, 
hayirdan mahrum ve hatali kimseler oldugunu bilmelidnier.» deml^- 
tir. 

Tabiinden olan Sila. b. E§yem, gecenin tamamini namaz kilmak- 
la gegirirdi. Buna ragmen sabah olunca : 

— Allah'im! Senden Cennet isteyecek halde degilim, beni Cehen- 
nem'den azad eyle, diye dua ederdi. 

Adanun biri Hakimin birisine, gece ibadet edemediginden §ikayet 
edince, Hakim: «Gunduz isyan etme, gece de kalkma.« diye cevab 
vermigtir. 

Hasan b. Sallh (1136) cariyesini bir ki§iye satti. Gece olunca ca- 
riye ev halkina: *«Namaz» diye seslendi. Ev'halki": 

— O ne,- sabah mi oldu? Dediklerinde, cariye : 

— . Siz farzdan baska gece namazi kilmaz misiniz? dedi. Onlar : 

— Hayir, dediler. Sabah olunca cariye Hasan b. Salih'e dSnerek : 

— Beni sattigin kimseler, farzdan ba§ka namaz kilmiyorlar; ben 
bunlann yamnda duramam, sen beni geri al, dedi. Hasan da cariye- 
yi geri aldi. 

Rebii anlatiyor : Bir cok geceler Imam S&fii'nin yaninda bulun- 
dum, gecenin pek azini uyudu. 

Ebu'l - Cuveysiye de soyle diyor: Alti ay imam-i Azam Ebu Hani- 



' (1138) Hemedanti MUsIIm'in ogludur. Faktti Idi. Zaliid idi. Abid idi. Ouim a-.r.- 
digi vaktt, hungiir hiingiir aglardi. Hicrt 167 tarihinde vefat etmigtir. 



1028 IHYAU ULCMl'D-DIN — Cilt: 1 — RUBUX iBrtDAT 

fe'nin yamnda kaldim. Bir gece yatUgmi gormedim. imam Ebu Ha- 
nife daha onceleri gecenin yansini uyku ve diger yansini da ibadetle 
gecirirdi. Bir gun bir cemaatin yamndan gecerken, onlar imami par- 
maklan ile isaret ederek: «Bu adam, sabahlara kadar uyumaz.w de- 
diler. Bunun uzerine imam: «Ben, yapmadigim §ey ile amlmaktan ve 
vasiflandinlmaklan utaninm.n' dedi ve ondan sonra gece uykusunu 
kaldirdi. Hatla gece yatmak icin yatagimn bulunmadigi da soylenir. 
Malik b. Dinar, aksam olunca sabaha kadar : 



itYoksa kotiiliik i§leyen kimseler, oliimlerindc ve diriliklerindc 
kcndilerini; inamp yararli i§ igleyen kiniselerle bir ini tutacagiz san- 

dilar.o (45-Casiye: 21) ayetini tekrarlamak suretiyle sabahlami§ ol- 
dugu rivayet edilir. 

Mugire b. Habib §6yle diyor: Malik b. Dinar'i takib ettim. Yatsi 
namazini kildiktan sonra abdest aldi ve namaz kilacagi yerde sakali- 
m eline alarak: «AUahim! Malik kulunun agaran §u sakalmi Cehen- 
nem ate§inde yakma. Allahim! Kimin Cennetlik, kimin Cehennemlik 
oldugunu sen bilirsin; acaba Malik kulun hangi taraftadir?» diye ni- 
yaz ederek sabahlami§tir. 

Malik b. Dinar anlatiyor: Bir gece uyuya kaldim ve evradirm ye- 
rine getiremedim. Riiyamda gtizel bir cariye kar§ima ?ikti ve : 

— Okur yazarugin var mi? Dedi. Ben de : 
• — Var, dedim. O halde : 

— §u yaziyi okur musunuz dedi ve elime bir kagit parcasi verdi. 
Kagitta : 

(tDunyamn gegici ve aldatici nimetlcri, oliimsuz. olarak ya$ayaca- 
gin Cennet'in zevk vc sefasindan seni alikoymu^tur. Yani gecici ola- 
rak kendisinden zevk aldigtn bu uyku, ebedi saadetini saglayacak iba- 
detine engel olmu§tur.» 

nUyan namaz kil vc Kur'an oku; zira buiilar uykudan hayirttdir.n 
diye yazib idi. 

Rivayete gore, Mesrfik (1137) Hacca gittiginde bir ak§am dahi 
uyumamak uzere biitiin gecelerini ibadetle gecirdi. 

Abidlerden olan Ezher b. Mugis §6yle diyor: Bir gece riiyamda, 
diinya kadinlanna benzemeyecek giizellikte bir kadin gordum. Ona: 
. — KimsinV Diye sordum. O : 



(1137) Ku$uii yogta ko^inlmig ve sonra bulunmujtur. Bundan dolayi kendiaine 
«Mesruk> denilmigtir. Kufe Tabiilerindendir. Hicri 63 yihnda vefat etmiglir. 



10 uncii KtTAB ~ 2 nci BAB - GECE VtRDlNiN KOLAYLA5TIRILMASI 102* 

. ? : 

— Cennet hurilerinden biriyim, dedi. Ben : 

— Benimle evlenir misin? Dedim. O : 

— Beni efendimden iste ve nikah mihrimi hazirla, dedi. Ben: 

— Nikah mihrin nedir? Diye sordum. O : 

— Nikah mihrim, cokca gece ibadetidir, dedi. 

Yilsuf b. Mihran da §6yle demi§tir : Ar§-i A'zam'm altmda horoz 
suretinde bir nielek var. Tirnakian icjndeki mahmuzlan yesU- zeber- 
ceddendir. Gecenin ugte biri gegtigi vakit, kanatlarmi girparak: «Kal- 
kacak olanlar kalksin.o diye baginr. Gecenin iigde ikisi gegince : 
wKalkacak olanlar kalksin.s diye seslenir. Sabah oldugu vakit, yine 
kanat girparak: «GafiIler kalksin.» diye seslenir. 

Rivayete gore, Vehb (1138), otuz sene basmi ycre koymami§tir 
ve: "Evimde serill do§ek gormektense, §eytan'i gormek daha hoguma 
gider. Zira yatak, insani uyumaga davet eder.n demi§tir. Bu zatin de- 
riden bir minderi vardi, uykusu geldigi vakit, gcgsunft ona dayar, 
tizerinde bir iki siiriindukten sonra, tekrar namaza kalkardi. 

Zalm biri de §6yie anlatiyor: Allahu Teala'yi riiyamda gordtim ve 
s.6yle buyurdugunu i§ittim: «izzet ve Celalim hakki igin, elbette Su- 
leyman-i Teymi'ye ikram edecegim. Ciinkii o, kirk sene yatsi abdesti 
ile sabah namazim kiimi^tir.u Denildi ki: Onun kanaatine gore inga- 
mn "hatirina uyku geldigi zaman abdesti bozulur. 

Eski kitablarm bazilarmda Allahu Teala'dan s.6yle hikaye edilir: 

«Benim has kulum, kalkmak icin horozun otmesini beklemeyen- 
dir.» 

GECE IBADETtNE KALKMAYI KOLAYLAfJTIRAN 
ZAHiRl SEBEBLER 

Bilmi§ ol ki, zahiri ve batini, kolayla§tinci sebebler bulunmadik- 
?a, gece uykusundan kalkmak cidden zordur. Bunun zahiri sebeb- 
leri dortttir. 

1 — Fazla yemek yememektir. Qunkii gok yemek, o nisbette de 
gok uykuya sebeb olur. Ve bu suretle kalkmak da zprlasir. §eyhlerden 
bazilan miiridlerin ak§am sofrasina giderek, sakm ?ok yiyip gok igip, 
gok uyumayin; giinku gok yer, 50k iger ve gok uyursaniz sonra oliim 
aninda gok pisman olursunuz, derdi. t§te gece kalkabilmek igin birin- 
ci asil, az yiyip mideyi hafif "tutmaktir. 



(113B) Yemenlidir. Hz. Osman'm Hilafeti zamamnda Hicri 34'de dogmu?, 116'da 
vefat elmis,tir. Sikadandir. Bir goklan kendisinden rivayeile bulunmustur. iijn Sa'd 
cTabakaU inda, 20 sene yatsi abdesti ile sabah namazi kildigim yazmi;tir. 



1030 1HYAU "ULCMl'D-DIN ~ Cilt: 1 — RUB'UX - iBADAT 

2 — Gundiizleri viicudunu haddinden fazla yormamaktir. giin~ 
ku bu sebeble sinirler de zayiflar ve fazla uykuya ihtiyac. hasil olur. 

3 — Ogleden once biraz uyumahdir (buna Kaylule denir). Bu 
uyku gece kiyami icin yardimci bir siinnettir. (1139) 

4 — Gundiizleri isyana dalmamaktir. CUnkii bu hal, kalbi ka- 
rartir ve rahmeti celb edecek sebeblere engel olur. Adamin biri Ha- 
san-i Basri'ye : 

— Ya Eba Said! Ben gece kalkmak igin her careye basvurur 
hatta abdest suyumu da hazirlanm. Boyle iken yine uyanamam, bu- 
nun hikmeti nedir? Diye sordu. Hasan-i Basri : 

— Gunahlann seni baghyor, diye cevab vermi§tir. 

Hasan-i Basri gundiizleri c,ar§ida milletin patirdi ve gurultiilert- 
ni duyunca: «Bunlar giinduz uykusuna yatmiyor, bu gece hayir ge- 
cesi olamaz.)) derdi. 

Siifyan-i Sevri (1140) «Bir giinahtan dolayi be§ ay gece ibade- 
tinden malirOm oldumo dedi. Gunahimn ne oldugunu sorduklarttida: 
«Bir adamin agladjgmi gordiim de bu riya olarak aghyor, dedim. li- 
te giinahim bu idi.u der. 

Zatin biri spyle diyor: Bir gun Kilrz b. Vebre'nin yaruna gittim, 
agliyordu. Kendisine : 

— Ne oldu, bir kara haber mi aldin? Dedim. Kiirz b. Vebre : 

— Yok, kara haberden daha fena, dedi. Ben : 

— Yoksa bir yerin mi sanciyor, dedim. Kiirz b. Vebre : 

— Yok, daha fena, dedi. Ben : 

— O halde nedir derdin, soyle bakahm, dedigimde, o : 

— Kapilanm kapandi, perdelerim indirildi ve uyanip da gece 
virdimi okuyamadim, i$te buna uziiluyorum. §iibhesiz bu, benim ye- 
ni bir giinahimdir, dedi. Qiinkii iyilik, daima iyiligi, kottiluk ise dai- 
ma kotiilUgU ceker. Bunlann azi da netice itibarlyle sogahr gider. 
Bunun Icta Siileyman Darani : «Bir kimse cemaatten mahrum ka- 
Ursa. bu hali, bir isyan neticesidir.» derdi. Yine bu zat: «Gece ihtilam 
olmak ukubettir; ciiniip olmak ise Allah'a uzakliktir.n derdi. 

Alimin biri §oyle diyor: Oruc, tuttugun zaman, kimin yaninda ve 
nasil bir lokma ile iftar ettigini du§iui; ciinku insanin yedigi bir lok- 
ma ile kalbi oyle doner ki, bir daha eski h&line gelemez. Biitun gii- 
nahlar, kalbi katila§tinr ve gece kiyanuna engel olur. Buna en 50k 
miiessir olan da haram lokmadir. Helal lokma ise ba§ka hig bir §eyin 
yapamiyacagi §ekilde kalbe te'slr eder, kalbi cilalandirir ve iyilige, 



(1139) Ibn MSce, tbn Abbas'dan, 

(U40) Silfyan-l Sevri (vefatr. 161 Hicrll KMell, hadlste ve fikitita site sahibi 
buyuk &Um. 



4 
10 uncu KtTAB — 2 nci BAB - GECE VlRDlNtN KOLAYLAST1RILMASI 1031 

ibadete ceker. Kalblerini murakabe altinda bulunduranlar, geriatin 
sehadetinden ba§ka bunu, tecrtibe lie de bilirler. Bu sebebten bazila- 
n: «Nice lokmalar var ki, insa.ni gece kiyammdan; nice baki§lar var 
ki, insani Kur'an okumaktan alikoyarlar. insanoglu bir lokma yemek 
veya bir is, sebebiyle, bir senelik gece ibitdetinden mahrum plur. Na- 
m&z, insani kotiiliikten ahkoydugu gibi, kotUliikler de insani namftz- 
dan ve diger iyiliklerden alikoyarlar.» demi§lerdir. 

Adamin birisl: «Otuz kusur sene gardiyanlik ettim, geceleyin ya- 
kalanip getirilen mahbuslara, yatsi namazmi cemaatle kildiniz mi? 
Diye sorardim, hepsi de menfi cevab verirlerdi.» Bu, cemaat ile kilman 
namazm insani kotiiliikten menedecegine i§arettir. 

Gece ibadetine kalkmagi ko)ayIa§tiran batini sebebler de dorttiir: 

1 — Musliimanlara kin beslemekten, bid'atlerden ve fuzuli diin- 
ya meggalelerinden kalbin salim olmasidir. Kalbi dunya meggalesi ile 
megbu kimse, geceleyin kalkamaz, hatta kalksa yine meggalesiyle ug- 
ragir, huzur ictade ibadet edemez, ibadeti hep vesvese ile gecer. Nite- 
kim §air : 



11 Li C4 ^^\ Ti.1 cil j js ^6 S&'.^vjji 4!^ 

«Kapici bana uykuda oldugunu haber verdi. Halbuki sen uyan- 
san da yine uykudasin.» diyor. Bu gibilerin uyamkhgi da gaf letle 
gecMgi iein, uyku ve uyamkliklan arasinda bir fark yoktur. 

2 — Dugiince azligi ile korkunun galib olmasi. insanoglu, Ahi- 
retin gticluklerini ve Cehennem'in derekelerini diistindugu zaman, 
uykusu kacar ve korkusu cogalir, bu sayede de gece ibadetine devam 
eder. Tavus'un dedigi gibi: «Cehennem'i diisttnmek, ataidlerin uykusu- 
nu kacirmi§tir.» Yine hikaye olundugu gibi, Basra'da Suheyb adinda 
bir kole, biitun geceyi ibadetle gecirdi. Sahibesi hanim : 

— Senin bu gece ibadetin, gundiiz calismana man! oluyor, dedi. 
Bunun uzerine kdle : 

— Cehennem'i hatirladigim zaman, gozlerime artik uyku gelmi- 
yor ne yapayim, dedi. 

Yine biitiin gece ibadet ederi baska bir koleye ayni §ey sorulun- 
ca : 

— Cehennem'i hatirladigim an korkum; Cennet'i hatirladigim 
an ise hevesim artiyor, bu sebebten ujnyamiyorum, diye cevab ver- 
mistir. Ziinnun-i Misri : 



1032 JHYAU ULCMI'D-PIN — Cilt:. 1 — RUB'U'L - IBADAT 

* s ' * * V, * I * 

^* ■ il^ oj jjl t* b'J* ^Ui^jXi' aft ^ \ii 

ctAllahu Tcala'nm dostlanna hazirladigi Cennet'i du§manlar» 
i?in hazirladigi Cehcnncm'i Kur'andan anlayan gozler, O'nun azame- 
ti karsisinda saygi ile egildi vc uykulanni feda ettiler.w 

{jfairin biri de §byle soylemi§lir : 



«Ey uzun uyku ve derm gaflete dalan insan, bilmis ol ki; cok uy- 
kti ve gaflelin sonu ncdfimcttir. Geceleyin Azrail'in gelip de senin ca- 
nini alinayacagmdan emin inisin? Emin olarak uykuya yatan nicele- 
rini Azrail yakalami§tir. Kabre girdigin zaman, iyi veya kotii amelle- 
rini hazir bir do^ek bulacak ve orada uzun uykuya yatacaksm.n 

ibn mubarek de §6yle diyor : 

«Gece karanligt bastigi zaman, onlar riiku ederler, cunkti korktt 
uykulanm kacirmigtir. Kendilerini emniyette hisseden g&filler ise, 
diinyada gaflet uykusuna dalim§ firsati kacirmi§lardir.» 

3 — Gece ibadetinin faziletini, bu husustaki ayet, hadis ve di- 
ger sozlerden ogrenmektir. Bu sayede umitlenir, heveslenir, Cennet- 
teki yiiksek derecelere ragbeli artarak gece ibadetine yonelir. Nitekim 
salihterden biri, muharebeden donu^te yatip istirahat etmesi icin ha- 
mmi yatagim hazirlami§ti, fakat adam, dogru mesclde gidip ibadetle 
me§gul oldu. Sabahleyin hanimi: «D6§egini hazirladik, sen! bekledik 
fakat sen gelmedin» deyince, adam: «Kusura bakma, Cennet'i ve- 
onun zevk u sefasini hatirlayinca oraya ula§abilmek icin evi unuttum 
da ibadet ile me§gul oldumn diye cevab verdi. 

4 — Allah sevgisi ve iman kuvveti. Evet, gece ibadetini kolay- 
la§tiracak amillerin en kuvvetlisi, Allah sevgisi ve iman kuvvetidir; 
cunkii gece namaz kilan insan, okudugu her kelime ile Allah'a muna- 
catta bulundugunu, hatta kalbinden ge^enlere de AHahu Teala'nin 
agah oldugunu, kalbinden gecen hahralarm ilham-i ilahi oldugunu 



10 uncu KiTAB — 2 nci BaB - GECE VtRDlNtN KOLAYLAST1RILMASI 1033 

bilir. Allahu Teala'yi seven kimse, elbette onunla tenhada kalmagi is- 
ter ve sevgUisi lie munacattan da zevk ahr. Bu zevk onu, kiyammi 
uzatmasma ssvkeder. 

Boyle zevk almabilir mi dive irikara kalki§mamali; giinkii akil ve 
nakil buna §ehadet etmektedir. 

Aklm §ehadeti : Bu zevkin akJi delili, guzelliginden veya ikra- 
mmdan dolayi, sevdigi bir kimse ile uykusu gelmeden sabahlara ka- 
dar oturup sohbet etmesidir. 

§ayet, giizcli, gordugu icin ondan zevk alabiliyor; fakat Allahu 
Teala'yi goremiyor diye itiraz edersen, bilmi$ ol ki, o sevgili giirulme- 
yen karanlik bir yerde veya perde arkasinda da olsa, gormeden ve ba§- 
ka hig bir umit olmadan yalniz onun civannda bulunmaktan yine ay- 
m zevk alimr. 

Eger, o, cevabini bekler ve sesini duymaktan zevk ahr, halbuki 
abid, Allahu Teala'nin sesini duymuyor, ondan nasil zevk ahr? Der- 
sen! 

Bilmi§ ol ki, evet Allahu Teala'nin kendisine cevab vermeyecegi- 
ni biliyor, fakat halini Allah'a arzetmesinde ve sirlarim Allah'a bil- 
dlrmesinde yine zevki bakidir. Allah'a gercekten inanan kimse, mu- 
nacati esnasmda hatirmdan gegen her §eyi AUah'tan duydugunu ka- 
bul eder ve bu suretle ondan zevk ahr. Bu, gecenin karanhgmda pa- 
di§aha ihtiyaeim arzeden kimsenin dilegini yerine getirecek umid ile 
ondan zevk almasi gibidir. Dilegini yerine getirmesi bakimindan Al- 
lah'a olan itimadi daha kuvvetlidir. Allah kattnda olan, baskalannin 
yanmda olandan daha faydali, hayirh ve bakidir. Tenha yerlerde 
Allah'a ihtiyaeim arzetmekten zevk ahnmaz mi? 

Nakli delil : Bunun delili, gece kalkanlarin zevk ile kalkip ibadet 
etmeleridir. iki sevgilinin kavu§tuklan gece — kendilerine kisa gel- 
digi gibi— gece ibadetine kalkanlara da ayni §ekilde gece kisa gel- 
mektedlr. Hatta birisine: «Bu uzun geceleri nasil gecirebiliyorsun» 
diye sorduklannda, «Hig anlamiyorum; bir yuziinu gosterip gegiyor 
ve hemen sabah oluveriycrn diye cevablandirmi§tir. Diger birisi de : 
«Ben ile gece, miisabakaya cikan iki at gibiyiz. Bazan sabaha kadar 
yans, yapanz. Bazan da beni fikrlmden alikor.u demi§tir. Diger birisi- 
ne : 

— Geceyi nastl gegiriyorsun? Diye sorduklannda, 

— Benlm igin gece, gelmesiyle sevindigim ve gitmesi ile uzuldii- 
giim bir saat gibidir; hig bir zaman sevincim kendisiyle tamamlan- 
mis, degildir. 

Ali b. Bekkar: «Kirk aenedir bcni uzcn tek Ejey, aabahin olmaai- 
dir.B dedi. 



1034 1HYAU 'ULOMt'D-DIN — Cilt: 1 - RUBUX - IBaDAT 

Fudayl bin iyad : «Giine§ batarken, Allah ile bagba§a kalacagim 
diye sevlnirim; giine§ dogarken de insanlar ile ugragacagim diye iizu- 
lurum.» demigtir. 

Ebu Suleyman Darani: «Eglence erbabimn eglence yerlerinde 
daldiklan zevkten, ibadet erbabimn gece karanhginda yaptiklari iba- 
detteki zevkleri daha biiyuktiir. Hatta eger geceler olmasaydi ya§a- 
magi dahi arzu etmezdim.» demistir. Yine bu zat: oAbidlerin gece 
ibadetinden aldiklari zevki, ibadetlerinin sevabi ile kar§ila§tiracak 
olsan, o zevk, ibadetlerinin miikafatmdan 50k daha fazla gelirdi.s de- 
migtir. Alimlerden biri: «Diinyada Cennet nlmetlerine benzeyen tek 
bir §ey varsa, da abidlerin gece ibadetinden aldiklari zevktir.» de- 
mistir. Diger bazilan: nMunacatin lezzeti, diinya nlmetlerinden de- 
gildir, Cennet zevklerindendir. Allahu Teala onu, sevdikleri igln ha- 
zirladi, herkes bu zevki alamaz.» demisterdir. 

Ibn Munkedir; «Diinya Iezzetlerinden ug lezzet kalmi§tir. Bunlar: 
1 — Gece kiyami, 2 — Dostlar ile bulu§mak, 3 — * Cemftat ile namaz 
kilmaktiD* dedi. 

Ariflerden bir zat da goyle diyor: « Allahu Teala seher vakti uya- 
nik kimselerin kalbine bakar ve onlarin kalbini nur ile doldurur. Kalb- 
ieri hikmetle dola'r. Sonra onlarin kalblerinden ho§lanmadiklan seyler 
gafillerin kalbine aktarihr.n ■ 

Eski alimlerden birisi de §9yle'anlatryor: Allahu Teala bazi sid- 
diklara soyle ilham etmistir : 

— Benim birtakim kullarim var, ben onlan severim onlar benl 
sever; ben onlan, onlar da beni "arzular. Onlar beni, ben de onlan 
ananm. Onlar bana bakar, ben de pnlara bakanm. Onlann yoluna 
girersen seni de severim, girmezsen sana kiiserim. Siddik : 

— Ya Rab! Onlarin alameti nedir? Dedi. Allahu Teala: 

— Coban, koyununa golge aradigi gibi, bunlar da gSlgeye ria : 
yet eder. Yani gune§ dogu§undan zevale kadar ibadet ederler. Ku§ yu- 
vasma dondiigu gibi, oglederi ak§ama kadar yine ibadete donerler. 
Ak§am olup herkes yataklanna yatip uzandiklari sirada da onlar, 
ayaklanm toplar ve yiizlerlni benim kar§imda yerlere sererler. Benim 
sozumle bana yalvanr, benim in'am ve ihsanim kar§ismda egilir, ba- 
zan aglar, bazari inler ve bazan kendilerinden geger ve bazan da hay- 
retler iginde kalirlar. Benden dolayi cektikleri vehmini gordiigiim ve 
bana olan sevgilerinden Otiiru yaptiklan §ikayetleri duydugum igin, 
onlara ilk ikramim, benim nurumdan onlarin kalbini nurlandirmak- 
tir. Bu sayede ben onlardan haber verdigim gibi, onlar da benden 
haber verirler. Sonra, yer ve gokler ve bunlarda bulunan hersey on- 
lar icin terazinin bir gozune konsa, bunu onlar icin azimsanm ya- 
ni onlara daha gogunu veririm ve nihayet rahmetimle onlara yone- 



10 uncu KlTAB - 2 nri BAB — GECEYl KISIMLARA AYIRMA 1035 

lirim ne sanirsin? Rahmetimle yoneldigim kimseye istedigini vermez 
miyim? Elbette veririm, buyurmu§tur. 

Malik b. Dinar (Allah rahmet etsin) : «Gece ibadetine kalkan 
kimseye, (manen) Allahu Teala yakla§ir, hatta iglerinde duyduklan 
yumugakhgi, zevki ve nfiru Allahu Teala'nin kalbe tecelii etmesinden 
bllirler.» Muhabbet kitabinda bunun sirri ve tafsilatina dair agiklama 
yapilacaktir. 

Haberlerde rivayet edildigine gbre, Allahu Tealil §6yle buyurur : 
«Ey kulum! Kalbine tecelii eden Allah benim, gayb lie niirumu 
mugahede ettin.» Miiridlerinden biri, geyhine gecelerin uzun olmasm- 
dan §ikayet etmi§, gayesi bir kismim uyku ile gecjrmekti. §eyh'i : 

— Oglum! Allahu Teala'nin gece ve gundiizlerde de nefhalan 
var, bunlar uyanik goniillere akttilir, uykuda olanlar bunlardan isti- 
fade edemez, deyince, miirid : 

— Bu beyanatinla, gecede oldugu gibi gundiiz uykusundan da be- 
ni mahrum ettin, dedi. 

Bu nefhalann gecelerde vukuu daha kuwetlidir; cunku gecele- 
yin, gonuller saf ve me§gale azdir. Nitekim Cabir'in (Allah ondan ra- 
zi olsun) Resul-i Ekrem'den rivayet ettigi sahih bir hadiste : 



l) ci ii jL^ ^ : a> <&*{$ *'**^~ ^\j 



> " ■*■ + 

«Gecede bir saat var, Allah'tan hayir dileyen herhangi bir miis- 
liiman duasim bu saate denk getirirse, istedigini Allahu Teala ona 
verlr.n 

Diger rivayet §ekli de sjoyledir : 

uDiinya ve ahiret haynndan her neyi isterse, Allahu Teala onu 
ona vcrir.w (1141) buyurmu§tur. Bu da her gecede mevcuttur. Fakat 
Eamazanda Kadir gecesi, Cumada icabet saati gibi bu da gizlidir. 
l§te o ilahi nefhalar da bu saattedir. Dogrusunu Allah bilir. 

GECEYl KISIMLARA AYIRMA KEYFlYETl 

Bilmi§ ol ki, geceyi ibadetle gecfrmenin miktan bakimmdan yedl 
derecesi vardir : 

1 — Butiin geceyi ibadet He gecjrmek : Bu, yalniz ibadete bag- 



(1141) Hadisi, MUslim rivayet etmigtir. 



1036 ItJVAU ■ULCMiD-DIN — Cill: 1 — RUB'U'L - 1BADAT 



lanan, Allah'a yalvarmaklan zevk alan, ibadet kendileri igin gida ve 
kalbleri igin hayi'.t olan fcuvvelli kimselere mahsuslur. Bunlar, uzun 
zaman ayakta di;rmaktan yoruhnaz, gccelerini, insanlann me§gut ol- 
duklan gundiizlcrine gevirir, yani nyku ihtiyaglarim giindtiz te'min 
eden kimselerdir. Bu vol, gecmi^Ierden bir eoklarmm teamiitu idi. 
Yatsi abdesti lie sabah namazini ktlarlardi. Ebu Talib-i Mekki, i,abiin- 
den kirk ki§iden sbhret ve tevattir yolu ile hikaye edildigini bildir- 
mektedir. Bunlar, Medineli Said b. Miiseyyeb,' Saffan b. Selim, Mek- 
keli olan Fudayl b. Iyad ve Vuheyb b. Vevd, YemenH olan Tavus ile 
Vehb b. Miinebbih, Xiifeli olan Rebi b. Haysem ile Hikem, EJamli olan 
Ebu Siileyman-i Darani ile All b. Bekkar, Basrali olan Malik b. Di- 
nar, Abadanli olan Ebu Abdullah-i Haras ile Ebu Asim, Fars diyarin- 
dan Habib, Ebu Muhammed ve Ebu Cabir-i Selmani, Basra'dan Malik 
b. Dinar ve Siileyman-: Tcymi, Yezid b.' Rakkas ve Habib b. Ebii Sa- 
bit ve Yahya el BukaJ, bir de Hems b. Mihal gibi zatlardir. Hatta bu 
son zat. bir ayda doksan hatim yapardi, anlamadigi ayeti doner tek- 
rar okurdu. Aynca Medineli Ebu Hazim ve Muhammed b. Munkedir 
de bunlardandir. 

2 — Ikinci mertebe, gccenin yarisim ibadetle gecirmektir. Eski- 
lerden boyle yapanlar pek goktur. Bunun en guzel usulii, evvela gece- 
nin iigte birini yatip uyuduktan sonra kalkarak, sonradan altida bi- 
rini uyumaktir. Bu suretle gecenin ortasmi ibadetle gecirmis. olur, ki 
bu daha makbuldur. 

3 — Uciincii mertebe, gecenin ticte birinde kalkmaktir. Bunun 
en guzel s,ekli de, gecenin yansini uyuduktan sonra ibadete kalkip, 
sonradan altida birini uyumaktir. Hulasa, gecenin son cuz'iinu uyku 
ile gegirmek daha uyguhdur. Zira bu uyku, ertesi gun, uykusuzlugu 
hissettirmez. Eskiler, giinduz sayiklamasim hos, kar§ilamazlardi. Ay- 
nca bu, yuzun sararmasim da onler. bu suretle riyadan da kurtarmis. 
olur. Gecenin cogunda kalkip da seher vakti uyursa, yiizu sararmaz, 
giinduz uyuklamaz. Hz. Ai§e §6yle diyor: «Resul-i Ekrem gecenin 
sonuna dogru Vitir Namazmi kildiktan sonra, gerekirse zevcelerinin 
yamna gelir; liizum goriirse kildigi yerde, Bilal gelip ezan icin sesle- 
ninceye kadar yaslanirdi.» Yine Hazret-i Ai§e buyuruyor: «Ben Resul-i 
Ekrem'i daima seherden sonra uyur bulurdum.x Bunun igin bazi se- 
lef, seherden sonra yaslanmagi siinnet saymi§lardir. Ebu Hiireyre 
bunlardan biridir. Bu vakitteki uyku perde arkasinin gayb alemini 
mii§ahedeye ve kes.fetmege vesiledir. Bu da basiret sahibi insanlara 
mahsflstur. Burada, gunduzun-ilk vakLinde yapilacak olan evrad igin 
de istirahat vardir. Ayni zamanda yari geceden sonra gecenin ugte 
birini kalkip daha sonra altida birini uyumak da Davud aleyhi's-se- 
i&m'in kiyamidir. 



10 uncu KlTAB — 2 nci BAB — CECEYt KJSIMLARA AYIRMA 1037 



4 — Dbrduncii mertebe, gecenin be$tc vc hie. olmazsa allida bi- 
rinde kalkmaktir. Bunun en makbulii, gece yansindan sonra kalkrp yi- 
ne sabaha yakm uyumaktir. 

5 — Be§inci mertebe, vakit tayin etnicmek ve vakitlere riayet 
etmcmektir. Ciinkti vakitleri tesbit, ancak vahy lie peygamberlere ve 
ay hesablanni bilmekle mumkiindur. Bu vakitleri gozetlemek, bunla- 
ra riayet edebilen, devam eden ve uyanabilenler icindir. insan ka- 
ranlik ve kapali gecelerde vakitleri §a§irabilir, bunun icin vakitlere 
riayet etmeden, gecenin ilk vakti, uykusu gelinceye kadar ibadet eder, 
sonra uyandigi vakit tekrar kalkar, sonra uykusu gelince tekrar ya- 
tar. Boylelikle bir gecede iki kiyami ve iki de uykusu olur. i§te bu da 
geceyi ibadetle gecirmektir. Ayni zamanda amellerin faziletll ve mak- 
bullerindendir. Resul-i Ekrem'in ibadeti boyle idi. Hazret-1 Omer ve 
sahabenin selefden ileri gelenleri ile labiinin cogu boyle yaparlardi, 
hatta selefden bazilan, uyku birinci uykudur. TJyandiktan sonra bir 
daha tiykuya dbnersem Allah guzlerimi uyutmasm, derlerd:. Resul-i 
Ekrem'in gcce kiyami muayyen degildi, yani her vakitte ayni saat- 
lerde ayni mikdarda kilmazdi. Bazan gece yansi, bazan iicte iklsinde, 
iicte birinde, bazan da altida birinde kalkardi. Velhasil gecelere gore 
('.pgi^iidi. Muzzemmil suresinde : 









«Gcrcektcn, Rabbin biliyor ki sen ii<;tc tkiye yakinim, (bazan) 
yamini, (vcya) ii(;te birini ayakta dump ibadetle gci;iriybr&un.» (73- 
Muzzemmil : 20) buyurulmu'^lur. 

Gecenin iigte ikisinden azi, gecenin yansi ile altida birinin van- 
sidir. Hazreti Aise $oyle anlatiyor: «Resul-i Ekrem, horoz sesini duy- 
dugu zaman kalkardi, ki bu, gecenin allida biri ve daha az miktan- 
■dir.» Digerleri §oyle rivayet ediyor: «Volculuk esnasinda Resul-i Ek- 
rem'in gece namazim takib ettik, yatsi namazindan sonra bir miid- 
det yatti, uyanmca afaka bakti ve v : 

«Ey Rabbimiz! Buiih bos olarak yaralmadiu.w (3-Al-i Imran: 
191) 

«Scn vadinde hiilf etmezsin» (3 - Ai-i imran: 194) ayetine kadar 



1038 1HYAU 'ULOMrD-DtN - Cilt: 1 - RUB'U'L - iBADAT 

okudu. Sonra agzini misvakladi, abdest aldi ve uyudugu kadar da na- 
maz kildi, sonra yihe namaz kildigi kadar uyudu, sonra tekrar uyan- 
di ve ilk okudugu ayeti tekrar okuduktan sonra evvel yaptigi gibi 
yapti.» 

6 — Altinci mertebe, bu da hepsinden azdir. Dbrt rek'at veya iki 
rek'at kilacak kadar zaman kalkmaktir. Yahut herhangi bir mazeret 
dolayisiyle abdest alamazsa bu kadar bir miiddet kibleye donerek, zl- 
kir ve dua ile me§gul olmaktir. Bu da Allah'm lutuf ve keremiyle ge- 
ce kalkanlar meyanma girer. Eserde §6yle varid olmustur. 

«Geceleyin dahi namaz kil, Esterse bir koyun sagacak kadar miid- 
det olsun.n (1142) 

l§te bu anlattiklanmiz taksim yollaridir. Herkes koiayina geleni 
alsin. §ayet gece uyanmazsa, hig olmazsa ak§am ile yatsi arasini ve 
yatsidan sonraki vitr'ini ihmal etmemelidir. Sonra da seher vakti 
uyanmah uykuda iken sabahlamamalidir. Bu suretle yine gecenin iki 
tarafinda da kalkmis, olur ki, bu da ycdinci mcrtebedir. Miktarma ria- 
yet edilmek icin, gecelerin uzayip kisalmalan nazar-i itibara almma- 
hdir. Beginci ve yedinci riitbelerde ise miktara riayet diye bir sey yok- 
tur. Zaten yedincide anlattigimiz alLmcidan, be^incide anlattigimiz da 
dordiincuden eksik degildir. 

FAZILETLi GECE VE GUNDtJZLER : 

A — GECELER : 

ibadetle ihya edilmesi daha kuvvetli mustehab olan faziletli ge- 
celer, sene icersinde onbes. gecedir. Ahiret yolcusunun bu geceleri bos, 
gecirmesi uygun degildir; gtinku bunlar, hayir mevsimleri ve kan bol 
olan gecelerdir. Boyle kazanc. mevsimlerini ihmal eden tacirler, bir 
kar saglayamadigi gibi, faziletli geceleri gafletle geciren ahiret yolcu- 
su da zafere ulasamaz. 

Bu gecelerin altisi Ramazan ayindadir, ki bes, gecesi Ramazan-i 
gerifin son onunda yard yirmisinden sonradir. Kadir gecesi de bura- 
larda aramr. Birisi de Ramazari-i serifin onyedinci gecesidir. Bu ge- 
cenin sabahi «Yevm-i furkan» ve iki ordunun birle§tigi Bedir vak'asi 
guniidiir. fbn Ziibeyr'e gore de Kadir gecesidir. Diger dokuz geceye 
gelince: Muharremin birinci ve Asjure geceleri. Recebin birinci ve on- 
besjnci ve yirmiyedinci geceleri ki, bu son gece Mi'rac gecesidir. Bu 



(1142) Ebfl Ya'ia, Ibn Abbas'dan rivayet etmi^tir. Tecrid-i 5arih Tercemcsi 
C: 4. Sahife: 105'de bu hususta izahat vardir. 



10 uncu KtTAB — 2 nci BAB — FAZILETLl GECELER 1039 

geceye mahsus namaz oldugu eserde varid olmugtur. Nitekim hadis-i 
gerifte Resul-i Ekrem, §6yle buyurmu§tur. 

^ "ij'^jy^ 1 4^^ >^J J^ j,^>^ '*^C '°'J~* U^l 




«Bu gccede iyi amellcrde bulunan kimse igin yiiz scnclik miika- 
fat vardir. Her kim bu gecede on iki rek'at namaz kilar, her rek'atta 
Fatiha-i §erif ile Kur'andan bir sure okur ve her 1 iki rek'at bagmda 
oturur vc sonunda selam verir, sonra yiiz kere 

der, sonra yiiz kerc de salavat getirir ve diledigi kadar kcmlisi icin 
din ve dtinyasi hususunda dua eder ve oruclu olarak sabahlarsa, ko- 
tuliikten ba§ka her ne dilcrse, Allahu Teala diledigini verir.n (1143) 

Bir de §aban-i §erifin onbe§inci gecesidir. Burada da yuz rek'at 
namaz vardir. Her rek'atta Fatiha'dan sonra yirmi ihlas okunur. Se- 
lef-i salihin bu namazi nig terk etmezlerdi. Nitekim bunu nafile na- 
maz bahsinde anlattik. 

Digerleri de, arefe gecesiyle iki bayram geceleridir. Nitekim Re- 
sul-i Ekrem : * 

s* ^ jilfi 1:1 sk ZJ& ±11 ') s*J jly c:> '^ 

«Bayram gecelcrini ibadetle geciren klmsenin kalbi, kalblerin ol- 
dugii giinde olmez.» (1144) buyurmu§tur. 



(1143) Ebft Mfea el-Mcdeni uKltabil Faiaili'l-EyyJim* da, Hakim'den. 

(1144) Ibn Mace Ebli Umame'den rivayet etmigtir. 



1040 tHYAU 'ULCMi'D DIN — Cilt: 1 — RUBUX-lBADAT 

B - - GUNDUZLER : 

Faziletli gunler de 19 gtindur. Bunlan ibadelle gegirmek miiste- 
habtir. Bunlar arefe, A^Qre ve Receb'in yirmiyedinci giinleridir. Bu- 
gun hepsinden miihimdir. Ebu Hiireyis ResuH Ekrem'den §6yle ri- 
vayet ediyor : 




xsO> 



«Reccbin yirmiyedinci giinii 01115 lutan kimseye, Allaliu Teala 
altnn§ ayhk oruc. scvabi verir.n (1145) buyurmu§tur. 

Bugiin Cebrail aleyhi's-selam'in, Allah tarafindan Resul-i Ek- 
rem't gonderildigi giindur. Bir de Ramazanm onyedinci giinu, bu da 
Beclir hadisesi giiniidur. Bir de Ejaban'in onbe§inci gunii, bir de Cum'a 
vc Bayram giinleri lie, cyyam-i malumat olan Zilhicce'nin on giinu 
ve eyyam-i madudat olan te^rik giinleridir. 

Enes, Resul-i Ekrem'den rivayet ettigi bir hadiste : 

(cCuniu gtinu selamcl buldugit zaman, digcr gunler de sclamet 
bulur; Kumazanda stlamcl buldu&u zaman, biitiin sent hoyiinca sc- 
lamettc ulur.it (1146) 

Alimin bin §6yle diyor: -Dunyamn be. 1 } giiniinde mihnet ve rae- 
§akkal ceken Almel giuilerinde mihnet ve me§akkat <;ekmez. Bu be§ 
gun iso Arefe, A§urc, Cuma ve Bayram gunieridir.n 

Haftanin fazlletli giinieri ise, bunlar amellerin refoldugu Pazar- 
tesi ve Fcr^embe giinleridir. Bunlarm faziietini Oruc Kitabinda say- 
mi§tik, tekrara luzum yoktur. 

Muhammed'e Al ve Ashabma ve butun iyiiere (salih kullara) 
salat ve selam olsun. 

IHYAU U L C M 
1 inci Cildin Souu 



rtj.-*- - lrf« 






\\W , Kbii Musii ci-Mi-dini «Kltabii *><!tti)i'l-Lcj ulb de rivayet etmi$tir. 
<1146i Niifii'iz ki tab nun j. bf'ibindn Regti. Eak: sahife 486'ya. 



www. ihya.org Web Sitesi 
Iftihar ile Sunar 

Web Sitemizde 

Online Kurani Kerim Arama Motoru 

Kutubu Sitte, Sahih Buhari 

Ruya Tabirleri Sistemi 

Binlerce Siir ve Sairler 

Kamus Projesi 

Turkce-Almanca-lngilizce-Hollandaca 

Sozlukler 

Fazilet Takvimi Arka Yaprak Konulari 

Mehmed Emre'nin Eserleri 

Muhtasar llmilhal 

Muhtasar Islam Tarihi 

ve nice ekitaplar, islami bilgiler 
yer almaktadir.. 

HIZMET MUVAFFAK OLSUN DA, 

VARSIN BIZIM YERIMIZ 

CAMININ PABUCLU6U OLSUN 

(S. H. Tunahan ks.) 

Eser Hakkinda 

ya da 

web sitemiz hakkindaki gdrus ve fikirlerinizi 

bizimle paylasmak icin mutlaka 

ziyaret ediniz.. 

www. ihya.org 

www.yakup.info & www.hanci.org