WEWYOBK '$"
Sismmrni
'Vl
jf^
lOH. FRIDER. FISCHERl
PROLVSrONES
DE VITIIS LEXICORVM
NOVI TESTAMENTI
SEPARATIM ANTEA
N V N C C O N I V N C T I M
E D " r T A E
MVLTIS PARTIBVS AVGTAE
MVLTISQVE INLOCISEMENDATAE
LlPStAE
SVMTV CASPAHI f RITSCH£1
A, C Cl^ I3CC i.XXX^JF\,
V I R O
MAGNIFICO ILLVSTRI
EXCE"LLENTISSIMO
lOH. FRIDER. ACQfERMANO
MEDIC. DOCTORI ET PRO F. ORDIN AR. IN
A C A D. K I L O N. li I V S (^V E (^V A E S T; E T. tt. T
PROR. POTENTIS. QV E R E G, DANORVM
IN REBVS AD REMP. PER T I N£N T IB VS
eONSILIARlO ET ARCaiATRO
S. P. D
10 H. FRIDER. FISCHERFS
7iiim tii:, mr illujiris^ vere anni
Jiiperioris\, traditurus mihi in dijci-
pUnam , projtngulari tua eiusfiducia^
JUios ttios diiO) praedari ingeniiy at-
que Jpei optimae^ adolefcentes ^ vna
Cim iis ipje in vrbem nojiram ita ve-
nijjes^ vt etiam mectm de rehus ma'-
a s^ xime
Illl ' " "
xme ad Utems honas pertinentihis
fermone.sinjiitneres: ex iis^ nonfine
maximaqiiadam voliiptdte^ cognoiii^et
perfpexiyplane^ ciim qiianti abs te fie-
rent ftiidia Graecarim^ Latinanm-
qiie y. literariim , qiiarim cognitione
graiii acciiratafcientia maionm difci"
plinanm omnino omniim continere-
tiirytum qiia?n praecipuo tu fauore
projequerere antiquam infi:itutorum
fcholae Tbomanae feueritatem. Huius
vero amoris tui rerum ludi nofi:ri ma-
gnititdinem^ iudiciique de vtilitate do-
Etrinae Graecae^ et Latinae ^ grdui-
tatemj e difciplina^ quae pueritiae
tuaje^ ei adolefcentiaey contigerit^ ef-
floruijfe yfacile intellego. Neque enim
ignoro^ te ante hos quatuor^ et qua-
dragintd^ amos e difciplina praecepto-
rum
nimfcholae Thomanae non Jine magna
laude difcejjiffe ^ hoc eji^ aiiHum co-
piis Graecarumy Ltttinanimque\, lite-
rariim iis^ qiiae diligentiae pofiea^ at-
qiie exercitationis ^ affidiiitate tan-
tim collegerint robur^ tantamqiie fir-
[mitatem^ vt eius maxime artis^ qiiam
tu nunc in Academia Kilonienfi fiim-
ma cum admiratione fapientiffimi cu-
iufqiie profiteris ^ eam confequutus fis
fcientiam^ cuius fplendor ita iUufirarit
nomen tiiiim^ vt niiUum vnquam tem-
pus Memoriam iUius obfcuratiinim ef
fe^ nedum extin^iirum\ vjlo modo vi-
deretur. In hoc igitur tanto tiia rei
Thomanae amore^ in hac tanta tua
do&rinae antiquaefacultate ^ jperani^
liheUos de vitiis Lexicorum, Noui Te-
fiamentiy quos ego feparatim antea^
a 3 mmc
VI
ntinc cmiiMim ; edidijfem ^ re&e a
me poffeyetdta^ mitti ad te^ exceh
lentiffime vir ^ vt hocconfiliummenmy
non modo tibimet ipfi^ jed etiam aliis
bonis omnihus^ probaretiir. Vides
enimy eos a me confcriptos ejfe inipfi
ludo Thomanoj vt fi:iidia alumnorum
difciplinae eius opera mea qualicimqiie
adiuuafm^ meque in iis componendis
vnice hoc^eStaffe^ vt iuberem, atqiie
adeo mejo ipfius exefnplo docerem^ ado-
le/cm^es^ iimenefque^ ingenuos com"
farare fibifummo fiudio , atque dili-
gentia^ luculentasliterarum Graeca-
rum^ et Latinarum), etiam orienta-^
iiumy copias^ quarimi vfira legrti-
ma vias fibi^ atqueaditus^ ad fubti"
lemUbrorumy et EMngeUfiarum^ et
Apofiokrmn^ inteUegentiam\ inter^
pre-
fretationemqtie ^ patefacerent ^ atqiie
miinirent. His vero maxime in vohi-^
minibus expojita contineri omnia, quO"
rum cognitio grauis pertineat ddaffe-^
quendamfinem^ qiiam vMinfihipro^
pofitam hahere vita tota^ vt Cbrifiia-
nonm omnino omniiim y ita inprimis
eorum^ qtiiinfiudiis ingemarum do--
Brinarum verjentur^ deheat^ boc efi^
felicitatem aeternam\ quis ^efi:it?
EtprofeBOy non tam gaudehiSf; quam
laetaberiSy mecumy vir Jitmme., deum^
pro incredibilifuabenignitatey voluif
Je euentum buic confilio meo^ atque
pietati^ etiam cumulatiffimerejponde-
re. Neque enim modo exifiere iujfit
ingentem iuuemm liberalium multitu-
dinem^ qui bos Jibellos meosfiudiofe^
atque ita ^ le&:itarmty vt^ adiumen^
a 4 tis.
VUl
tis^ ornamenttfqiie ^ interpretationis
librorum Noui Teftamenti acmratae
eognitis^ ^a CQnqiiirere ^ et coUegerey
Uteris Qraecis ^ et Hebraicis^ et La^
tiniSy diligentius tra&andis^ infii-
tuerent^ fed etiam praeceptis meis
conciliauit approbationem virorum:, et
doBrinae copia \ et iiidicii grauitate^
exCeUentiffimorum haudpaucormn, qui
ea^ cmn laudarent in fcriptis fuis^
tum in expUcanda EuangeUftanm^ et
Apoftolorum , oratione fquerentiir.
Atqiie boc quidem in numero eft is^
qui CbriftL Schoetgenii Lexicon No-
vi Teftamentiy poft loh. Tob.Carci-
mmy niiper denuo edidit multis co-
fiis locupktatmn^ et loco non vnO
^mendatum^ neque tamen ita adorna-
' tumj vtnoftris^ aUorumque^ opta-
tis.
vnu
tis 3 et defideriis , fatiffecerit. Inter*
pretatus enm in eo efi vocahnhnim^
etfingulormn, et iun&ormn^ nume-
rmnnon mediocrem^ nofiro maxime
admonitu^ multo reSiiis ^ et diligen'
tius^ fed ita^ vt nofiris fere verbis,
rationibusnofiriSy vfusfit*^ omnino-
qiie rmihis idem omamentis necefia-
riiSj quibus Lexica buiusgen&is ad-
huc ad vnum omnia varuiffent^ in-
firuere^ auBoritate potifiimum mftra^
conatus eft. Quum igitur fciremus^
' hd:ionem trium iUorum^ et triginta^
libellorum^ qitibus ea\ qiiae adquae"
ftionem de vitiis Lexicorum Noui Te-
aj fta-
* Vid. Vi dyo^di om-, Sj??, ^lexovfag, ijcavsTJf?,
^w, ci7eaqvsofJt>o^ -i Pcihv^ K,&.Bi^(a-, 'Kod^ccvTTj^y Ksys"
STO«o?, ev^oxi(», 'Hgw- t«A,
/imnenti pertinere viderentur^ com-
pkxi effemns^ haud inutileln repertam
ejje miiltis^ qiii nattiram^ etvirtutesj
orationisjcriptorum diuinorim Grae-
cae cognojcere veHent: non dubitaui'
miis parere voluntati fautorum dijci-
plinae nofiraey quieos anohis coniun-
Eiim ediy atque adeo in pluriim ma-
nus venire^ propterea cuperent^ qiiod
Jperarenty praeceptis noftris^ et vo-
cihisy gubernari y adiuuarique^ pojfe
Qperammaxime eorum^ quipofthac ef-
fent himjinodi Lexica condituri ido-
neay bmnibujque nu?neris , ac parti-
bus 5 abjoluta. RecQgnouimus autem
hasprolufiones noftras diligenter y at-
quefic^ vt mMltisipfasmodiSy et ad-
auxerimus ^ et emendarimus : fed epi-
logos earum retinendos effe^ neqite re-
mo-
xr
mouend6s\, cenfidmiis^ etvtmemoria
graiiitatis^ atque conjiantiae^ alih
mnorum dijciplinae nojirae excellen-
tium , etiajn nojiri tejhimonii Jidej
conferiiaretur : quod quidem officium
amagijiris Jidelibus deberi probis dijci-
puliS:, quis neget? et vt pojieritas
erudita haberet , vnde iudicare re6te
pojfet^ nonfolum quis j qualifque ^ fu-
iffet hac aetate ncjira rei Thomanae
Jiatus^ fed etiam qtio^ quantoque^
amore compkxus ejfet redtor fchplae
coUegas Jiios^ et di/cipulos^, omnim
omnes ^ quaque\ et quanta^ admiratio-
ne^atque caritate^PhiLMelanthmis,
Georgii Fabricii^ Claudii Sahnajii^
laniCornarii, Cunn Riterfbujiiy loh.
Gerbardi , Setbi Caluifii^ Chrijto. Ceh
lariij aliorumquefimmrum homimm^
in-
Xll =
inflammatiis animiis eiiis fiagraffet.
Et omnem himcce lahorem a mefiifce-
ptiim ejjfe hoc potijjimiim tempore^ fa*
cile inteUeges^ vir fapientiffime ^ qm
fiimiiU doloriSy qiiem mihi attulijfet
quamuis placida ^ tamen praematuray
morsfilii mei vniciy cordique meo^pro-
pter re£H£imam^ et optimam^ indo-
lem^ egregiamque in deum^ et paren-
teS:, etjorores^ et praeceptores ^ o?mi-
noque necejfarios omnes^ pietatemy et
mirificam probitate?n , carijpmi , Erd-
mani Friderici Rudolphi^ quindecim
annorum adolefcentis ^ quemfperaram^
qiium incredibili quodam^ vt omnino
jiterarum bonarum omnium^ ita in
primis linguae Graecae , et Latinae^
et Hebraicae^ ftudio captus tm^retur^
^ffe aliquando veftigia mea etiam hoc
in
== xui
ingenere acerrime perJeqimiMrmn^ he-
hetarentiir quodammodo y nonfrange-
rentiir *. Hoc enim fiert non pojfe^
nifi ipfiiis dei aiixiliO:, omnes^ qniciin-
qiiefe affeStatores fapientiae Chrifiia-
nae prqfitentiir ^ Jciitnt. Is igitiirme
qiiidem vfque cogitare diligenter iiibe-
at:, animiimfilii mei iam in caelogaih
diis
* Quindil. prooem. lib. me, quod aeqtmm, et
6,1. f. : Haec , Marcetle optabile , fuit , fata inter-
Pl&ori, ex tiia voluntate cepijfent^ praeceptore ta-
maxime ingrejjns , tum Ji men patre vteretur. At
qiia ex nobis ad imienes mefortuna id agentem die-
bonos periienire pojjet vti- bus , ac noffibuSt fejli-
Utasy nouijfme pem^ et mntemqiie , metu meag
necejjitate qiiadam officii mortaUtatis , ita fubito
detegati mihi^ fedulo la- proflrauit, vt taboris mez
borabam, refpiciens tamen frudtns ad neminemtnimis,
ittam curam meae volupta- quam ad me^ pertineret.
tis, qulftio, cuius emi- Tttmnenim^ de quofumma
mns ingenium foiicitam conceperam, etinquofpem
quoque pareniis ditigen- vnicam fsne^niis meae re-
tiam 9nerebatur, lianc opti- ponebam , repetito vutnere
mampariemreliSiiirus he- orhitatis , amif.
reditatis videbar: vt, Jl
xim ■ '■ ■ ■ ".
Ms UqiiMiSy et incredihilihis ^ ciimih
latum verfari , meiimqtie animum ejfe
breui in eafdem fedes^ vhi eademperci'
pat gaiidia^ migratiirum, Tibi au-
tefUy vir iUufiriS:, idem numen diuinum
contingere finat eam. laetitiam^ "^tji-
liostuos^ quosyet UterarMm cupidita-
te^ et virtutis fiudio^ incenfbs fiagrare
videoj Uteratiffimos aUquandO:, et ho-
noratiffimos ^ quam diutiffhne fpeBes.
Sic enim^ et Academia vefira^ cuius tu
rebus niinc tanta cum hude praees^
doElrinae tuae luce vebementer illu-
firabitur porro, etmihi Ucebit te^fau-^
torem fiudiormn meorum certiffimum^
etiam pofihac quam diUgentiffime co-
lere. Fale: Scripfi LipfiaCy infcbo-
la Thomanay a. d. vnn. Kalendas
UeS A, C G I O I 3 C C L X X X X I
ARGV
!!gsi!^ g?iPift*aL
T!»*
ARGYMENTA
P R O L V S I O N V M T R IV M E t
TRIGlisrTA
■V,. - ■■■■•> ■ ■ . - ■ ^z-- .: '-.1 ,:
X De notionibus falfisy quae in Lextcis N*
T. verbis eius fingulis fubieBae kguntur,
iT De notionibus falfis i quae in iJexicis N.
T. verbisiun^is^ et dicendiforjmlis^fub'
ieBae leguntur, p^SS-^^SS^*
ilL Denotionibus incertis, etmibiguisy qua^
171 Lex^: N. T, verbis eius fingulisfub'
ie^ae leguntury p,6o.~s^.
iuT. t)e notionibus incertis» quae in Lexicis
N, X* 'verbis iun^is , et dicendi formulisi
fubieBae kguntur^ p, pj, — z/7.
V, De notionibus iufto mnplioribus y quaem
Lexicis N: T. verbis e praepofitionibus
coTHpofitis fubieSiae leguntur, p'U8. — • 146!
Vi, De
XVI
Vl. Uenotionihus iufio afnpliorihus , quae in
Lexicis N. T. pominihus rermn plurali-
husfuhie^iaekgunturs p.i^. — rji,
Vn. Be notionihus iufio ainpliofihus, qude in
Lexicis N. T. mminihus perfonarum plu-
ralihusfuhie^ae leguntur, p, rj^, — 1^2,
VIII. De notionihus iufto ampliorihus, quae
in\Lexicisr N. T, verhis rerum tralatis^
atque immutatis ^ fubieSiae leguntur:,
p. Zpj, — 227,
VUS, Denotionihus iufto ampliorihus, quae
. in Lexicis N. T^.verhis im^is fuhieBae
leguntur» ^,222.-20.
X. De notionihus iufto angu/Iiorihus , quae
in Lexicis N, T, vocahulis de7i^utiuisy et
compTehenfiuis y fuhie^ae leguntur^
XL De notionihus iuflo anguftimhusy quae
in Lexicis N. T. verhis generiimfuhiedae
legimtur, ^»274. — ^2^7^
5cli. De mtionihusiuftQ anguftiorihus , quae
in Lexicis N, T verhis partium reriim^
. .-- .Ivii
quibus restotne fignificmiur , fuhieHae le-
guntur^ p,2p8'^320.
XIII. De notionihusiufio angujiiorihus, quae
in Lexicis N, T. verhis iunBis^ et dicendi
formuBs ^ fuhieBae leguntur\ ^.527.-5-^2.
XIIII. T)e vitio Lexicorum N, Zl , quod cer-
nitur in negkgejitia fnunditiei y elegantiae'
que, Latinae in explicandis verhis Graecis
.JingiiliSy ^ P*W* ~ ^<^«
XV. De vitio Lexicorum N T.) quodaerni'
tur in incuria ?nunditiei, ekgantiaeque^
Latinae in explicandis verhis Graecis iun-
BiSy />i.j(^.— j^r.
XVi. De vitio Lexicormn N T. , quod cerni'
tur in praetermijjis caujjis notionum noua*
rum verhorufn fingularmn^ p, jS^ -^ ^SfS»
5[vii. De vitio Lexicormn N T., quodcwni-
tur in praetermijfis caujfis infokntiae pote-
fiatis formukrum dicendi^ et confiruBio-
nis verhorum, p, 3^$, — ^/7.
XVIII. De vitio Lexicorum N T.> qmdcer"
nitur in negkgentia in expiicandis perfo-
b nartinh
mmim^ mmiqm 4^gm0k, tt fm0Mis,
WliUh Djsmtio Lemcoruffi iV. T>> quoi ceP-
nitur in negkgentiainewplicmdis kcortm,
-. m^nfurarmny nunmumi vQcahuUSy et-
iani prQuerhiis ^ paraholis^ allegoriisy ^t in
praetermttmdis cauffis inJiitutoru?n vete^'
l, De vitio Lexicorum N- T. , quod cerni-
tur in praeter?mjjis i atquenegkitisy ver-
Ms i U forfnulis dkmdi y reconditis,
p, 4(}^. — ^83-
JCX!' Devitio Lexicorufn N- T., quod cerni-
- tw i?i fi^iijjicatibus verhormn praepojiere
ki p. ^s^-, —^02^
SXII» De vitio Lexicorum N- T., quodcer-
nitur in r^ceptis kHionihus faljis pro veris,
' ^ gkjfetuafis pro gloffisi^ P- PS* -^ pz.
^ffil. D^vitiQ texicorufn N T*% quod cer^
. nitur in rcceptis verbis aliems ^ atque ad-'
vmticiisy et mendofefmptisr p^S^^- '^Hh
^^M* D^ ^itiG hxicQrmn N T, quodcer-'
fmmiUmpiismriamiUMk3:iQnuf
tefa-»
s^^^i^"^'^''- ■ ., xvSii
tefmmddm ormM^^ firiptofum diuim'
rtim MturM) in primifqm ^d expiicafi-
dam mominum fiibjic(nthmu?n mmy mn
XXV. De vitio Lexicorum N, T,-, quodcer-
nttur m copnsvarta?2ttiM lectionum m ex-
piicandam noniinum adieBiuorumy prQm^
ininum^ eiverhoruin> vim non adhihitis,
XXVI. De vitio Lexicorim N, T. , quod cer-
nitt^r in copiis variantium ied^ionum ad ex-
plicandam participiorufH , aduerhforumy
praepojitionufn ^ verhorumque imBoru?ny
vim non adhihitis, p. ^84* — ^oz, ^
xXvli. De vitia Lexicorum N T. , quod cer*
nitur i?i copiis verfionis F. T AiexaTidri-
naey et lihroru?n doMoru?n. ecclefiae dnti-
quae^ et Giojjariorum Hefychii, ?mxime^
it Suidae, ad expikandam N T. oratio'-
nem no?i adhihitisy ^. 6o%. — ^20,
XXVm, D^ '^itio Lexicoru?H N T*% quoi
cernitur in copiis GioJJhrii Uefychiani ad
explkandatn N T oratione?n non adbihiJ
tis^ ^.d2/,— <r^o,
^ 2 xxviiff.
■^, . 9SSSSSSSSSSS -
XXVim. ^Be mtm Lemcomm N, T., quoi
cernitur in copiis Lexici Suidae ad expHcan'
dafii N. T. orationem non adhibitis,
p.^^.-^^^S'
XXX. Ve vkiQ Lexicoru?n N T.y quod cer-
. nitur in praeceptis graimnaticorum vete-
rum ad indQlem orationis N T. Graecae
omnino patefaciundam non adhibitis,
p'^59' — ^88'
XXXI. De vitio Lexicorum N T, qudd cer-
nitur in auEioritate grammaticorum vete-
rum ad patefaciunda verha N T*^ forfnu-
iafque, Macedonicas, et Akxandrinas,
probQrtmique verborum Jtgnijicatus nouosy
?ion adhibita^ p* (%. — 7/^.
50003. Defontibus, etcmffiSy vitiorumLe-
xicorum N T. p, 7/5. — 729.
XXXffi. De retnediis vitiorum Lexicorum
NT, \ ^.750.-7^,
PROLV
iiii»iBftr gfito *— . m.
PROLFSIO PRIMA
DE NOTIONIBVS FALSIS QVAE: IM
LEXICIS N. T. VERBIS EIVS SINGy
LIS SVBIECTAE LEGVNTVR
q. B. V
tfi pueros vulgo ita inftitui literis' Graeds
i folere fcimuS) vt initia inftitutionis ab le-
dione librorum diiiinorum Noui Teftamenti ca-
pianturj etiinon ignoramus; multos fcholarum
magiilros in ea verfari fententia) vt credant,
Euangeliftarum commentarios , et epiftolas
Apollolorum, longecitius, etfaciliuS) inteliegr
a tironibus polTe, quam Homeri carmina,
quam Aefchyli , et Euripidis , et Sophoclis , fa-
bulas: tamen certiffimum cuique debet, explq-
ratiffimumque, videri , nulium inueniri librum
humanum , quaittuis intellecftu difficillirtium,
quemnon prius, quem non facilius, interpre-
taripoffis, atque explicare, quam librosNouiTe-
ftamenti diuinos. Nam:primum quidem rerum,
quae in iis expofitae inueniuntur, is Iplendor
eft, ea magnificentia, ea fublimitas, quam ne-
minis mens caperC) quam neminis ingenium af«
A fequl,
a - >R0LVSI0 PRIMA DE NotlONlBVS
-i,
fequi, valeat, nifi perfpieieridiv iudicandique
lacultate fumma polleat, nifi haec ipfa perfpi-
cientiae, iudiciique, visregatur, atque guber-
netur, numine, afflatuque, diuino: deinde ipfius
orationis ea indoles eil, ea natura, vtintellegi
nullo^odo poflit fme iulla Hebraicarum, Grae-
carum , Latinarumque , literarum fcientia , fine
j)erfe<fta hiftoriae, morum, inftitutorum, Ro-
manae.inprimis, ludaicae, et Graecarum, ci-
vitatum cognitiotie, fme abfoluta notitia fato-
rum, ffcudiorumque, familiae Chriftianae illorum
temporum. Harum vero difficultatum eam effe
magnitudinem , quae riec ab folertiffimis , eru-
ditiffimifque, hominibus vinciplane, et fuperari,
poffit, memoria omnium aetatum fatis docet.
Confulti enim funt, et infpedi, inde a tribus fer-
me faeculis, Ubrorum Noui Teftamenti, vel (in-
gulorum, velvniuerforum, optimi? antiquiffi-
mique, codices magna diligentia a dodiffimis
hominibus: congefta eft, noftra maxime, pa-
trumque noftrorum, memoria, fummo lludio,
ihcredibiliqi-ie, et induftria, etcura, aMilUoin
primis., et Neocoro, et BengeUo, et Vetftenio,
ea le^ionum variantium copia e codicibus, et
Graecis, et Latinis, e verfionibus antiquis
omnis generis , aUifque Ubris paene innumer^-
biUbus, quae vix augeri poife videretur *: et
tamen nemo adhuc inuentus eft, qui auderet *
hoG
" I. Sed vid; Prolnf. 55. f. 4. terum recenfitos emifit Halis
2. Aufi vero Cimt hoc fa- A. C. 1 775-. et 1777. Voll. 2.
cere nnpec Grifbaiehius , et o£i:onis: Hariiodii exempUim
Haruodius, etMatthaeius. Et N. T. exiit Londini A. C»,
Grifbachius quidem Jibros N. 1776. Voll.S. oftonis: Mat-^
T. a fe ad fidiem codicum ve- thaeius iride ab A. C. 1 782.'
^ vixjne
FALSiS VEO0iR?VM'SlNGV£t 5
V - »
libC tarito, tarhque copiofo , apparatu ita vti, vt
recenferet libros ditiinos diligenter, et 'textuin
Graecum , e jegibus criticis , cohftitueret, ex*
emplo criticorum aliorum, qui in edendis libri^
barbaris, et GraCcis, etLatinis, hoc in primis
agendum fibi vident,, vt orationi fcriptorum,
cbdicum veterurii ope , integritatem reftituant.
Cuiusquidemneglegentiae, atque incuriae, cauf-
farn maximam opinamur hanc fuiffe, quod vere-
rentur, vt fatiiTacerent hoc ih genere doQrinaej
et iudicio, omniurrij quod viderent, quam dif-
iicile efl[et, veras ledlibnes , genuina verba, lo-
cis omnibus, diiudicare, et diftinguere, a verljis
fuppofititiiis, a ledionibus falfis. Sed iidem li-
bri diuini maghos femper na6li funt, etin. pri-
mis dodlbs , interpretes , vt Erafmum , Bezam,
Grotium, etiam Camerarium, et Strigelium,
^tque alios: et tamen nulius adhucextitit, qui
omhes locos ita illuftraret do61rinae fuae lucej
vt hihil tenebraruih, et obfcuritatis, reUnquere-
turj qui omnia ita explicaret foleirtiae fuae auxi-
lio, vt non magnus interpretationuin numerus •
vanitatis conuinci ab aliis jpofTet.- immo, vt
quifque eft dcdlifiimus, ita fatetui* .iibentilGirie,
atque etiam profitetur, nullurh extaf e librum, in
quo maior reftet obfcuf orurriv neq plane expedi«^, ,
tbf um, locofum cbpia,- quarh iri libris Nbui
Teftamentididinis. Et.ex eq noii eluceat rna-
xime, ex eohoh plahillime intellCgatur, quan-
'•■■ - ^'=2 '- ' ''tis,^
vfque ad A. C. I^^g.ador- yenuna, fed fentnti, corum-
nace inftituit npuam eorim- que optiniorum ^ et 'grauifli-
demlibroruii» editionem, Ki- moruni, et Hebraice, Graece-
gae yoU. 12. o6:pnis, ■■ At. que, dod^iffinipriim. vid. Pro-
hoe non vnius hominis opus lof. 23. f. 2. extf^
eft, fed plurium, nequt iu-
4 PRGLVSIp PRIMA DE NO.TIONIBVS
tis, et quam multis, difficultatibus coniun^alit
horum librorum interpretatio ? Sed harum ipfa-
rum difficultatum praecipua, et fingularis, magni-
tudo cognofcitur etiam ex iis libris, quibus
xompledliinftitueruntmulti, ex quo Chriiliana
retigio fplendorem recepit priftihum, Lutheri
maxime, eiufque.amicorum, opera, et Jftudiis,
interpretationem fingulorum verborum, et di-
cendi formularum: quos libros vulgaris confue-
tudo Lexica appellat. Nam, noftro quidem iu-
dicio, nemini adhue contigit, vt Lexicon Noui
Teftamenti conderet omni ex parte perfedum^
in quo non aliorum do^^rina, et fcientia^plurima
defideraret, errorefque aUcftoris haud paucos de-
prehenderet. Hoc vero iudicium noftrum ne
cui vanum forte , cupidumue, videatur 5 cuius
reprehenfionis iniuriam eo magis timendam effe
videmusj quumreperiantur multi, qui aetatem
noftram glotientur, et iadent, adfcendiffe etiam
hoc in genere in fummum faftigium, ipforum
fcilicet dodlrinae, folertiaeque , gradibus: age,
exponemus paulo copiofms, fi non de omnibus,
tamen de praecipuis, et maximis, vitiis Lexicoruna
Noui Teftamenti, quae noftra, patru^mque noftro-
rum, aetas vidit. Quae quidem difputatio defcri-
ptaerit, etdiftributa, in tres partes. Primum -
enim varia ipforum vitiorum genera afferentur.
a nobis, et notabuntur : deinde origines eorum,
et fontes^ e quibus fluxiiTe reperiantur^ aperien-
tur, et demonftrabuntur : poftremo, quae re- '
media paranda iftis vitiis , quomodo fontes eo-
rum obftruendi, videantur, docebitur. .
11. Vt autem iudicari eo verius a quoque, et
ftatui, de ingeniohorumvitiorum, atqueii^d©-
le, poflit j vtappareat, intellegaturque, ep ma- ;
FAtSIS VERBORVM SINGVLI. 5
gis, ea, quaenotaturifumus, et caftigaturi, vi-
tia elTe hoQ nomine digna, atque adeo re£tea
nobis in numero vitiorum poni: videbimus bre-
viterante, quamordiamur de ipfis vitiis quae-
vere , quid fequi audlores Lexicorum Noui Te-
ftamenti , quid fpe<^are , in componendis buiuf-
modi. iibris oporteatj quibus dotibus hi libri
praeilare , quibus virtutibus eminere, debeant,
vt fuo in genere vtiles , perfe6lique, cenfeantur.
Sed Noui quoque TeiVamenti Lexica propterea
eomponi, et edi, omnes norunt, vt oratio fcri-
ptorum diuinorum ab tironibus, caeterifque con-
fultoribus , intellegatur : et quum.intellegi verba
alterius dicamus ab eo, cuius-menti earundem
rerum fpecies, et formae, occurrant, quae obuer-
fentur, obuerfataeuer fuerint, menti audloris
. verborumij fponte apparere putamus, afiferri de^-
feereinhis libris, et explicari,, opines omnium
verborum., formularum^ue , fignificatus , ita
quidem, vt ab hac eorum. explicatione abfit
omnis obfcuritas, ambiguitas, vanitis. Obfcu-
ritas autem in explicandis verbiS, et fingutis, et
lun^tis, quum fere nafcatur, fi verba annume-
res in interpretatione^, fi origines*eorUm confe-
<0:ere, fi ducem fequare confuetudinem alienae
finguae >, neque eius> qua in explicando vt^re ;
quum conditores Lexicorum Noui- Teilamenti
in explanandis-verbis , fbrmulifque , Graecis re-
de vtantur lingua Latina , quam tenere quifque
eorum confultor debere videatur, qua aceurate
omnia, et perfpieue,, explicari pofle reperian-
tur: in conuertendis , interpretandifque-, ver-
bis, pt formulis, diuinorum fcriptorum vnice
hocfpe^bndum erit, vt ratio habeatur vfus to--
quendi Latini. Neque tamen figniiicationes-
A ^ tan*'
p PROLVSI.P PRIMA DE KQTIOl^IBVS
.tantum verborum rmgulorumomnesafen.de-
bent, non tantum vis formularumexprimi-deSet
.peripicue , et ad rationem Latinam accqmmpda-
te: fed rationes etiam poni in medio oportet>
quibusinterpretatio verbi, et formutae, cuiuf-
que confirmetul-, ita^ vt lciftores videant, \^t
reperiant,, eur verba, cur formulae, multae vim
nouamhabeant, Graecifque inauditamj yt in-
tellegant, vnde acceperint tptformulae, et ver-
ba, Jignificationes infolentes, et inufitatas. QiJa-
rum quidem rationum, et cauffarum, copiofifli-
mum promtuarium habetur vfus Ipquendi He-
braicus. Et quum ftrudura verborum in libris
Npui Teflamenti fit yalde impedita multis locis,
et npuaj quum longe abhorreat non raro ab
,cohfuetudine Graeca, yt, nifi expedita diligen-
terfuerit, perj,culum fit, ne yerba ipfa, intellegi
aledoribusnon ppffint: horum cupiditati, et
dodirinae, confulendum erithoc qupque in ge-
liere, linguae in primis Hebraicae auxilio, ita,
vt etiam Alexandrinae verfionis audtoritas ^dhir
beatur. 0mnino ex hiftoriae, geographiaeque,
veteris, et antiquitatis vniuerfae, fontibus, ea
crunt haurienda, et petenda, quae valeant ad
de.clsirandam , patefaciendamque, et fingulorum
yqrborum, etformularum, ppteftatem. Atque
haec quidein apparet ornamenta eiTe Lexicorum
NduiTeftamentiprorfusneceffaria, quibus ca-
rere hi libri nullo modo pollint, fi idpnei de-
beant, vtilefque, cehferi. Sed quum multi ti-
rOnes attingcre iubeantur librps NpuiTeftamen-
ti a magiftris, qui vix initiaGraeci fermonis per-^
ceperint; etfi ea ratip, vt fuprat demonftrauU
mus, nullo modo probanda videtur , tamen
^uum yjx mutari poffit in hac tanta multorum
/' magU
FJi.LSIS VERBORYM SINGVLL 7
magiflrorum infcitia, et ilultitia, in hacincredi-
bili muitorum difcipulorum leuitate, et pigritia,
in hac non ferenda aliorum fapientiaC) et fandi-
tatis, nefcio cuius, fimulatione : ^ erit diligenter
yidendum in condendis -Noui Tej(tamenti Lexi-
cis, vt nulium verbum omittjatur, vt nulla for-
mula intaifta relinquatur 5 vt omnes omnium ver-
bqrum, formularumque, loci, et fedes, indicen-
turj vt verba maxime ea, qu.ae caeteri Lexico-
jgraphi recentipres, aut omnino praeterierint,
aut certe audoritatibus fcriptorum veterum non
.munierint, et annotentur, et illuftrentur; vt
fignificatus verborum, formularumque, omnes
ita afferantur,vtprimi, et proprii, anteeant, alier
,ni, et tralati, fequantur, quo coniunftio eorum,
.^tque necellitudo, plane.appareat Deinde quum
in Gloirariis antiquis , maximeque Hefychiano,
multa verba Noui Teftamenti explicata legan-
.tur 'j quum haec interpretamenta nOn minus ido^
Aea fint, et perfpicua, quarni ea, quae extant
in ipfis Noui Teilamenti Gloitariis, qualeab
Albertio ed jtum habemus ; quum horum glofTe-.
,matum cognitio .tironum exercitatiorum libera?-
lem mduilriain, et diligentiam, non parui;a
acuere, et incitare, pofEf : his quoque interpre-
tamentis Lexica Noui Teftamenti augeiida, et
ornanda, effe arbitramur. • Et vt nefCeffe effe
mtellegitur , vt au6I:ores Lexicorum oftendant,
H, guam recenfionem Gr aeci textus in iis compo-
nendis fequutl fmt, quum Compiutenfe exem-
p.lum a.b exempUs Erafmi, e.t ahhis Bezae exemr
j)Ia , et aUa ab aliis , non vno ^oco difcrepent;
ita non parum proderit commemorare varie^f
tem jec^ipnis Qqdicum veterum, qua appareat,
^ut atou^ipoije^ ejt confirmari, im
ji 4 nem.
8 rROLVSIO PRIMA DE N0TI0NIBV5
/
nem, intellegentiamquej ledlionum receptarum,
aiit demonftrari, et doceri, earundem leuita-
tem, et vanitat^m. Denique quum iudicia, et
praeeepta, grammaticorum veterum de bonitate,
et elegantia, etiam vfu redo, et forma proba,
verborum multum facere poiTe videaritur ad co-
gnofcendum ingenium orationis Graecae Noui
Teftamentij quumtirones eo adducere pofiint,
Vt,libros, etdiuinos, et humanos, attentiusle^
gant, et orationem vtriufque Ubrorum generis
comparent inter fe diligentius: neque ea prae-
termittendaelTeiniis, de quibus quaerimus, ii-
brisputamus. Etquumjn libris dodorum ve-
teris ecclefiae, Origenis maxime, et Chryfo-
ftomi, et Theodoreti, multae multorum verbo-
rum, multarum formularum, praeclarae, elegan-
tefque, interpretationes reperiantur; quum hae
Interpretationes coa<ftaei quafi, et colledae, ex-
tentiniis libris, quos Catenas appellamus; ho-
irum quoque iihrorum ratio habenda yidetur ab
au(ft,oribus Lexicorum Noui Teftamentij prae-
lertim (juum incendi ea re poffit, atque adeo iri-
Eammari, in tironum animis lludium infpicien-
di,. atque confulendi, ipfos theologorumlveterum
liBros , quod extindlum paene nunc , et dele-
tum, elTe, dolet optimus quifqUe. Atquehaec
iunt ornamentaLexicorum Noui Teftamenti, fi
nonneceffaria, attamen vtilia, quae animos le-
^orum liberales, doftrinaeque grauis cupidos>.
^tcapere, et teneire, facile poftint: et Lexicis,
(quae vtroque virtutum genere emineant, iis
Ijonitatis , perfedtionifque, laudem tribuendarri
effe cenfemus.
] III. Sed in Lexicis, quae adhuc quidem edi-
fa fuiit, magnus horum ornamentorum nume-^
rus
FAtSIS VERBORVM SlNGVLt, ^
rus defiijeratur, immo multa etiam vitia illis vip-
tutibus contraria deprehenduntiir, vt nemo, qul
horum librorum ^dminiculis innitatur, affequi
featentiam oraculorum diuinorum vllo modo
pblEt> vt potius non parum verendum vide^tmv
neii, qui hos duces fequantur ," aberrent inde,
et auferantur ad alia omnia. Poffunt autem vi-
tia ifta rede defcribi, ac redigi, in claffes dtias.
Alia enim funt eiufmodi, quae, quum vitari,,
ob imbecillitatem humanam, facile nequeant>.
nihilqueadmodum, certeparum, tironum dili-
gentiae obfint, non magnopere reprehendenda
videantur: alia vehementer tardant) et impe-^
diunt, progrefium led:orum in ftudiis Graeca-
rum literarum, diuinorumque Ubrorum intelle-
gentia, adeo, vtinprimis notanda, et caftigan-
3a, effe appareat. Ordiemur a pofteriori genq-
re: inde ad id,. quod primo loco pofuimus, prq--
licifcemur.,
Illt. Vidi igitur 5. et reperi , m omnibus Nq-
vi Teftamenti Lexicis primum multis verbis,
multis formulis, notiones, et fignificatus, aut
omnino falfos , aut certe yehementer vagos , vt
ita dicam, etambiguos, et ancipites, aut iufto
ampliores, anguftiorefue , effe attributos : dein-
de in explicanda vi, et poteftate, cum verborum
fmgulorum, tum integrarum formularum, ea
vtuntur oratione Latina» quae a nemine, qui
quidem Latina munditie, atque elegantia, aifue-
fa(ftus fit , inteliegi vllo modo poftit : denique
nulias fere interpretationis verborum, fbrmula-
rumque, rationes afferunt, et, nequefontes de-
monftrant, ^quibusmanarit noua, infolenfque^
poteftas huius , illiufue, verbi, huius, illiufue,,
formulaej neque vUam ftrudurae orationis ra-
4 5 tionem
■■-IQ-^ PROLVSIO PRIMA DE KQTIONIBVS
tipnem habentj quae tamen quam longerece-
jdat iaterdum ab Graeca elegantia, neminem fu- .
gere poteft , qui vel ieuiter volumina .Graeca at-
.tigerit, etiam multa praetereunt, multa pec-
cant, in iis, quae ex hiiloria,,et ^geographia, ve-
tere, omninoque ex inftitutis, atque moribus, aii-
tiquis, depromta proponunt ad illuilrandos li-
brorum 4iuinorum iocos. .Quorum quidem vi-
tiorum exempla cuiufque generis nonnulla, age,
afferemus, vt non folum de iudicii noftri verita-
ttyQt gTauitate, conifet omnibus, fed vt le6i;ores
quoque Noui Tellamenti liberales, et cupidi, ve-
rum non fatis periti, et exercitati, admonitu no-
ilro, cayendum fibi diligenter videant, ne teme-
xe fequantur au6i:oritatem huiufmodi librorum,
neque acquiefGaiit, vt fit, in eorum p^aeceptis,
ac decretis. Quaeremus autem, et difputabi-
Hius, de ynp, 3et itemjiltero, yerhp, de vna,
et item altera, formula, paulo vberius, et diligen-
tius, cum vttirones, et alii, intdiegant, quot,
yquantifque, doftri^ae barbarae,cppiis opus fit ad
Intellegendam, explicandamque, librorum No-
m Tellameiiti prationem, tum vt appareat eo
inagis , quam formam rios , quam fpeciem , bp-
ni eorum Lexici qpnceptam mente teneamus.
y . Atque primi quidem generis, hoc ti\ falr
fcrum, notipnum yerborum {ingulorum exem-
|jla haec Jfunto. '0T/pi; Pafor, .Stpcquius, et,
-~.quod mirarifatis.nQn:poirum, ipfe Suartius, dp-'
cent eiTe, apud Mattliaeum 5, caeterofqiie
Euangeliiias, flMnz:M/flm,,quum tameneo, vt vo-
c.abulo 8? , tota auris figniiicetur* Nam etfi La-
,tinu3 interpres yetus idem vocabiilum Gfraecuni
hoG
, ,3« C,26, 51. Marc. 1^% 47, Lucas, 51. loh. ig, 10. 26^
,]ioc ipfo verbo Latino reddidit, quo iii .geneire
hominis autioritatem Sedulius "^ , aliique \fcri-
. ptores . Ghriftiani veteres 5 Jequuti reperiuntur:
tamen ab : ep declaratam effe jifto nomine ipfam
anreni , exemplo pnfcorurn Latinitatis audlorum,
fatis apparet ex eo, quod idem nomen pofuit;^
pro ipfo vocabuip f§-* fed hoc.ab iliisLexicdrurA
conditoribus factum elTe non yicjetur, quum vo-
cabulo Is" aurem fignificari tradapt j immo certif-
iimum putamus , eos aMnVw/a??? deminutiue dixif-
fe, neque nefcimus, multos reperiri, quos no-
ininarenon eftneceffe, qui, hac Lexicorum in-
fcitia fpeciofa decepti , fibi perfuafer^^ A" , feryo
pontificis maximi ablatam ferro fuiiTe infam (ZU"
mdextY2ie pariem, quam medici veteres KoI^qv f^
GloiTarioruiti yeterum audlores lamnam 7, vp-
Cant, non totam^^zira dextram. At primum
qiiidem
4. Carm. pafchal. 5, 70. cQntinepi omnino multasi ie-
ff. pueroque veuulfam Enje Fe- fliones e verbis verfionis La-
m — ■ Reddidit zuficuhm. tinae veteris effidlas.
Sed luuencus hift euang. 4, g. Hefychius: Ao^oCrd
525. ff. Tunc e dtfitpuhsvnus tnpocydvro^' Hvpi<^^lkr^v
usfamulo, Jublmis jnxrmn, ^^^ y. Ao^or Etymol. M. v.
rempore et excifmn rapmtvt XoiSo^v et EuftathiuS ad IL
^«Waurem. - 1', iga.p. 976. 32. Epm.,'
^' a'^' .^\\.1?' ^ T^ cliius verba fuum in LexicQii
cnimaflentiorMaiio,etahis, tratiftulit Vhauorinus v."Xo-
qui hominem putantpro -ro oV
a 5 legiffe To ftjr/ov, (juae eft ^ '
codicis Bezae Cantabrigienfis 7, Gloff. vQ.tt. Ao/3(Jc wr/k
lefVio. Nam rnlerpres ille Lamna. . His verbis Graecis
Latinus etiam alibi ro «5 di- feptuaginta jnterpretes ex-
xit auriculajn: vid. Ex. 29, prefferunt Hebraica verba
20, Leuit. 8,32.23. 14, 14. iiM tiiiiFJ. vid. Ex. 29, 20.
17. 25. 28. I. Parall. 17, Leuit. 8i 22, 23. 14,14. 17^
35.". et libro Bezae conftat 35. 28 '-''■
t2 PROLVSIO PRIMA PE NOTlbNIBVS
quidem exploratifiimijm eft, nomen wt/ov, vt in
verfiQne Veteriis Tellamenti Alexandriria , ita
etiam in libris Noiii Teftamenti, refpondere no-
mini Hebraico )ik : quo ipfo voeabulo Syrus
interpres verbum Graecum reddidit, vertit enim
UA* tTK? autem auris eft^ non auricuta. Dein-
de tradunt grammatici veteres Graeci? «f, et
wT/bv, effe verba idem declarantia , neque differ-
re inter fe? nifi ita, vt deminutiua quidem for-
ma omnes omnino Graeci, -atque adeo Macedo-
nes, et Alexandrini , vft legantur,, alteram for-
mam frequentifiime vfurparit integer Atticorum
fermo. Etenim Moeris, Ovf, inquit, ^AttiA*
(aTiov, 'EAyivikZ^*. ab quo hominis praecepto fane
rion abhorretThomae Magiftri obferuatio, quae
Iri Eclogis eius legitur, haec,, Ou? 'ArTixol, hx
oniov. Ita enim defcripta extant verba gramma-
tici in exemplo Leidenii , codicum veterum, in
his Boerneriani , au^toritate : quam eorum le-
ftionem confirmant etiam Phauorini libri, qui
Lexicon fuum hac ipfa Qbferuatione Thomae
auxit. Nam Vafcofanus , etalii, ediderant ' Att;-
s£of, quod Blancardus in 'Att^jcov mutauit. Haec
autem ohferuatio quam elegans lit, quam gra-
vis , vt nihil habere iniqui videantur, quod con-
tra afferant, etiam ex eo intellegitur, quod in
gloffario Hefychiano, ornatifHmo illo Graeci-
tatis omnis promtuario, nomen «j nomine miov
explicatum legitur ^. Denique, quod maxi-
mum eft, ex ipfa locorum EuangeHftarum com-
paratione, cot/cv fignificare aurem^ demonftrari,
^ . : et
%. Hefychiiis: Ovc' w- GlofT. yett Q^^., ro wV/oy>
^/ev it^m:'Sl(jiv' (aTiois. Aurii, y
Swidas; Qv5* To e?r/ey.
VALSIS VERBORVM SIKGVLt l?
et doceri, planiffime poteil:. Lucas 9 enim^
c4(P«\fv., inquit, ccvtS ro «g- to ^s^iov fed Mdt-
thaeus ^° cum Marco " eandem rem fic nar-^ .
rat, ci^PeiKev avT^ to wt/ov, vt lohannes ** his,
verbis, CiTrsKo^pev tiVTB ro caTiov tc> h^^iov , eta «'tts-
%o\ps UsTqocTo mkv atque Lucas ipfe ita fcribe-
re pergit ^?^ j^gc/ d\pcifA.svog tS wt/8 «vt«, idc-a.To
avTov. Omninoque teneri oportet 3 qua de re
nos alio iam loco *+ admonuimus tirones, mul-
ta verba apud Graecos habere formam quidemt
deniinutiuorum 5 non item vim, et poteftatem,
certe non femper, et vbiquej in primis apud
Atticos^quos vrbanitatis, et modeftiae, ftudiofif-
fimos fuiife conftat, quarum virtutum ea eil; nas-
tura, ealenitas, vt linguam, et orationem, etiam
hoc in genere coerceant, ac cohibeant: vt apud
Ariftophanem in fabula *J, quae infcribitur
Piutus, ^-u^iov idem declarat, quod '&u^c&> etiam
fcholiaftis docentibus, et bv&tlicv-f atque -S-veiot ^S
vt verba idem valentia, leguntur» Sed de yo-
cabulo wt/ov fatis didum eft. Veniamus ad alia-
'E'?^w//w£vov viri quidam dodli, nominatim Schoet-
genius, apud Marcum '7, et Lucam ^^) prae-
cipiunt eite /apWi^M/, imQfaxis^ Jlratum^ Ver-
"baenimChrifti, feruatoris optimi, apudEuan-
geliftas haec funt, if^g^ &.vTog Vja.IV §«J« dvcaysov
jM-s7« fi^r^wjt/t/vov» Sed ' «v&j^eov gVfWjUsvov, in hac
oratio-
9.0,22,^0. 15. V. 1099.: vhi fchol,
•10. C. 26, $1, Leid. 70 •d-vpiov tj ^vptz
tt. C. 14, 47. civ T7}' et fchol. Dohiil. ro
12. C. 18, 10. 26* ^vpioV 3/ ^vpoif 'AtTtHUg»
13. C. 22, 51. colU V. X098.
14. Anim!3dwerff.ad(jrafn. i6. v. 710. coU. v.719.
Vuelleri p. 192. C a.dd. Pro- 17. C. 14» 15.
luC 10. C 2. Ig. Cs 22, 12.
I^^ ^ PROlVSiO PRIMX W KOtlOi^iBVS'
orMoihe, eifly id qubd, praefer klioiSv Erafmus-
iam, et Capierarius, viri fummi, videre", ^ri-
ctinmm, diaefa, kdtis firatum:,yi au6lor libro-
rum adiHerenmum *9 dixit tiiclini^m Jlratimy
fed MaCrobiius ,*° trictinia- leMs eburneis Jlrat'a'i
Quotl quidem fatis apparere arbitramur, cum'
ex ipfiius orationis complexu, et ferie, vfuque lo--
quendi Graeco, tum etiam evOcabuIo hciiiovy
quod apud Marcum, vt ih multis codicibus ari-
tiquis , ita iri libris editis , quod fciam , omni-
biiS:i Participio gTf^jWffVai' adiunduni legitur, ve-
rum haud dubie eiia librariis e margine in ordi-
iiem temere tfaiiflatum j vt Beza ^^ iam , et
Millius '^ , noflro certe iudicio , veriflime fta-
tuerunt. Etenim primum nec apud Lucam ^5
vllo iri libro reperitur , nec in multis bonae no-
tiae Godicibus Marci , vt Alexandrino ', Laudia-
rio feGundo , aliifque ,\ habetur j afuit etiami ab
eO codice, quo vfus eft interpres vetus Latinus,
qui iocum, de quo quaerimus, ita vertit, et'
ipjjs vobis demdiifi7'abit coenacutum ingens Jlratum.
Beiricle non igriorant periti artis criticae, libra-
rios in defcriberidis libris vtriufque liriguae pec-;
€affe, locis irinumerabilibus , fic, vt verba, vel;
inmarginibus codicum polita, vel inter verfiis
fcripta, hue interpretamenta effent, fiue difcrei^
pariteslediiones, contuleriht in ipfa tgxta, vel
ita, vt ea verbis, ad quae pertinere viderentur,
aut praeponerent, aut poftponerent, nunc nude,
et ftmpliciter, nunc additis partieulis i^^ Y{TOh
et
. 19. 4, 5f. 26. 4, IS'.
20. Saturnn. 2, Q. 1 vbi 21. ad Marc. 14, 15^,
tamen mclinia funt ipfae 22. Prolegg. ad N.T. n,
menfae, circa quas \t€d po- IO78.
fiti erant. add. Cic, Ver. 3, 23. C. 22, I2.
et^^iriilibus , vel fie, vt ea inde Mungerent, alie-^
nifque lociis cdllocarent ^''•. lam vera^quid
dvMym eTOifiov aliud poteft effe, niii tricliniumi
{\UQ cbendculum , ie&is firatum? Veruin ne hkiic
Bezae, Milliique, fententiam, credo, impiam
fequi, neque tameridare, cogerentur, Marcum
dixiiTe eandem rem, fine caufta, bis : videntur,
vt fit, interpretatiohem verborum illius alienam''
a mente Chrifti, et ab linguae Graecae ingenip
abhorrentem , ampledli maluilTe , quam in fufpi-
cionemimpietatis, nefcio cuius, adduci. Et-
enim vt ^m/fwmw gV^WjPteVciv, qua tficlinium, hoc
eit, conclaue, in quo difcumbitur, per legesj
vfusloquendi communis, nihil poteft aliud fignifi-
care, qmrr\t7icliniMm leUis inftruSiiim^iic^ vt ipfi le-'
fticulcitis, et periftromatis, etiampuluinis,ftra-^
tifint, atque adeop^r^^z^m: ita (^^oofdCf reperitut'
effe Verbum hoc in genere proprium, qubd di-
catur deiiis, qui triclinia, hoc eil;, coenaeuia,
Veletiam menfas, ledlis, iediofque tricliriiaresi' ,
qui ipfi non raro triclinium vocantur, toris, et peri-
ft:romatis,et puluinisjfternunt. id quod vel vfuin
verbi/^rw^/"^ in lingua Latiria ^^, quem Latirii
acceperunt, vt fere omnia fui fermonis orna-
menta, aGraecis, docere quem^ue poffe puta-
iilus. Ferri igitur a;pud Marctirh- per ft; le^lo
B<7^a)fAsvov koifAGVy quae eft iri libfis editis, poffet^
£i ante vocabulum sTcifjt^ov infereretur particuli,
%^, exemplo, et audoritate, interpretis Syri,
cuius in verfione eft l^i^i^ Uo^^?, ita, vtha-"
beret vim explicandi. Hoc enim ab optimis, et
dili-:
•24, Vid.DefenfioIokdojrum T. p. 194. ef infra Ptoluf^
quorundam Platonicc; f ,9v 26. f; 5. /■
Prolufi; de verfl; Graecii^ V. fijr Vld. Gic. p.Miir, 35.'
l6 PROLVSIO PRIMA DE NOTIONIBVS
diligentiffimis, fcriptoribus fieri folet, vt cohiun-
gant, particularum vinculis, duo verba idem
declarantia ,. quorum vnum interpretetur alte-
rum, fed ita tamen, vt reni ledlpri ab diuerfis
lateribus o/tendant f^ : quam rationem Mat-
thaeus quoque alicubi ^^ eft fequutus. Et
quanquam non ignoro, coniund:iones ab au-
Aoribus barbaris hoc in genere interdum elTe
omilTas ^^: tamen idem ab Euangeliftis faftum
eiTe non reperio ^^. NamChriftus mandarat
difcipulis^ vt pararent coenam pafchalem. - huc
enim pertinent eius verba i%ei iroiyAa-ecTe ti^av'
quod ftmpUciter dic^um eft pro gxei £tc;jt{,«a«T8
Tji/M ToITcjo-^a, vt Lucas 3° Chriftum loquen-
tem fecit. Nam Hebraei quoque fic de eo,
qui aliquem conuiuium inftruere) ac parare, iu-
bet, verbum psh abfolute ponunt, vtlofephus
apud Mofen 3» legitur, fratres accepturus epu-»
lis, magiftrumdomusiufiiiTepDn, hoc eft, m-
Jlrmre conumum, vt reddidit, eleganter fane, La-
tinus interpres vetus. Id autem intellegitur
commode fieri potuiiTe, fi triclinium eiTet le^lis
ihratumj etparatum: fed quid opus fuerit coe-
nam
fi6. Sophocles Elear, ifi. ''ypcavos e<sitxv €t2,l^$.r.
Upog (T^g oixcuiAn 'ng^Kix.ai' Tpo^cig oc/xuxov Ci<^p»^^
'yv^f^g ' vhi khohvttus: in u/ovu.
wApATiKs. 29. Vid. Ptoluf. 26. f. 5;
2?-. C. 23,4. (popr/« j8«^ ^ r' * „ ,j
^ici-Ti^ lvc^^<su^ru. Ne. ^ 3°- ^^ ^^, 8 add.v.ij.
que enim aflentior^ iis. qui ^^«^^* ^^' ^^- Marc. 14, i6,
arbitrantur,. bva-^oi^aKrx e 31. Gen, 45, 16. add. i.
L»c. II, 46. illuc venifle. Parall. 12,39. Aftt. 10, 10.
28. Vid. ad Platon. Phac- Sic Luc. g, 52. sroifioiaciu
__ ri- TT t_ •» .~ J;n ^n e r
narft parantibus coenadulo faMs potiffiniiifh ftra-
to , non apparet Caeterum pauio longius a ve-
Htate abeiTe videtur Bengelii 5^ fejitentia, ;cui
ipfi vocabulum sToifjLo^ alienum , neque a Marcp
pr6fefl:um 5 vifum erat. Gredebat enim^ manu^
librariorum nimis feftinantes, etftiidiofas, abPar-
ticipio i^^oofjLsvov aberraffe ad verbum irofjuaVciT^*'
quod quum fcribere coepiiTent, neque tamen^
animaduerfo errore, ne fcripturae deformita^
oculos ledorum faftidiofos offenderet, liturarrt
facere voluiffent, eas primis fyllabis verbi sto/-
fjLcca-ciTs fufpicabatur adicGiffe fyllabam ov^ qtiod
praecedens vefbum EV^ct)/i/-£Vov iimiliter defm^^
Vidiflent.^ At primum nDftrae ratioriis exempb
funt, vti demonftrauimtjs, in omnis generisli-
brorum vtriufque iinguae codicibus antiquislon-
ge frequentiflima: deinde non credibile eft^ ne*
que veri fimile, oculoSj et mahus , tot librarioTf
rum , qui codices defGripferunt j quos fatis conv
flet, non ex vnO , verum e diuerfis , fontibuS
manaffe, ita lapfas effe: fed gloffema hf^ifjLov, -a
vero non abhorret^ pofitum extitiiTe ih rnulto-
fum, eorundemque diuerfiffimorumj codicum
Jnarginibus, atque adeo potuiffe in multis exem-
plaribus, librariorum imperita neglegentiaj et le-
vitate, e fuis fedibus in alienas migrare.' 0y-
fjnc^Tyjqiov Pafor in Lexico maiore tradit figniiiGa^
ie altare fujfitioms. Hoc fl dixiff^^t in Lexico
PhiloniSj aut lofephi^ nbn eitet^ quod repre-
henderetur. lofephus 33 certej atque Fhilo 54-^
Vocabulum BvfjLio/tVi^it^^ deillo ipfo altari non mS-
/ le
32. Appar. Critad Mat^c* 94* 4eViM6fisJvp.66gi
J4, 15. € P
93. Archaeol, 5, 6« S»
18 : PROLVSIO PUIMA DE NOTIONIBVS
ie pofueruntj' quum omnia huius generis verba
dicantur de loco quouis, quo quid eft, autfit.
Sedin epiftola Pauli Apoftoli ad Hebraeos 55 le-
gitur M thuribulo^ quo verbo Latino Graecum
interpretantur vetera GlolTaria. Etenim pri-
mum&vfiiccTio^iov Apoftolus adytis templi Mofai-
ci attrijbuit : fed altare fuffitus in altera illius par-
te, vulgo Sanda vocant, vel eLucae euange-
iio 5<5 conftat ftetiffe. Deinde non debet dubium
cuiquam videri, quin Paulus verbo illo Graeco
reddiderit Hebraicum nomen h")T^|5^5 quum
etiam in verfione VeteriS Teftameriti Aiexandri-
na 57 pro eo extet idem nomen Graecum. lam
vero m^nwp^q eft thuribulum , non alta7'e fuffitus^
quodMofes 5.8 Trjp^^ ^^j?y^. n^l^? et fT^tofprt nini^,
et mbpS in-fn nkib. Alexaridrini ludaei to h-o-
ciOL^vi^iOV To XQvcr^v etg ro &vfA,iav, et B^vcrici^rri^iov
B'VfJACx,iA.0(>rog9 ,et ro S-vcrici^yi^iov t8 '&vy.ia.fjM^rogy vt
Lucas, vocant. Aeque perperam docentmul-
ti, in his Pafor in Lexico minore, et Suice-
rus in GiolTario, /3«iov apud lohannem 39 efte
ramum palmae. Nam hemo quidem facile , fa-
teor, reperietur, quin hoc vocabulo fpadkem
pro-
' ' .^- ' ■ -'
3^. C. q, 4» Gbnf. Pbl- jtzcctog, vindicancla effe vi»
]x\K lO, 6$. dentur.
36.C.1, ii. 39. C. 12, 191.: quem lo-
37. 2. Chronn. 26, 1$. cum pecuHari diflertaduncii-
Ezech. 8,U. la explicauit Alb. Mend Ver-
38. Ex. 30, 1. 27. 40, 5. : pprtenius, quae eft eius dif-
quo loco interpres ine. ha- iertationum ad theologiam
bet d^vju.iaiTTJpiov to xpv~ maxime exegeticam, et phi-
<f^v eig ro d^Vfilotfix' cui lologiam facrani, pertinen-
etiam verba .^-y^war^f^/oy .^-y" . tium, vicefinia, p. 521. — ^
fH^f^otroQ, quae Ex. 30, i. 333. Editae fnnt Coburgi A.
in cod. Oxon. toov legun. C. 1739. 8.j ^^^^ parentis
<ur gro 'd'vcrioi?^piov ^vfiiu.' mei.
BALSIS VERBORVM SIN<3VLL -ig
proprie, id eft, palmae.rammt 4©, fignificiri
fciatr Hefychio, dodliffimo grammatico , Ety-
mologoque magno, audioribus- quorum hic,
Bcciovj inquit, lea^d tq I3ia TiAecr^GCf , a-yjy.isciyei 701/
%Kcihv T8 Cpoivmog^ quae eius verba Phauorinus
in fuum Lexicon tranftulit: ille, 'Bocig' ^ci(3dog
(poivixog' i^ Bciiov, Sic enim pro jGoiwv , vt in
exemplo Aldino , et Hagenoenfi , etiam Screue-
iiano, atque Albertiano, et.in libris Phauorin*
editis omnibus, legitur, refcribendum effe, diui-
nus iam Salmaiius in notis ad Achillen Tatium 4«
cenfuit: nifi quis exiilimare malit, librariuni
verba ^^ j3ouoov^ in margine Lexici Hefychiani
e libris Maccabaeorum "•■- ab alio quodam grani-
matico adfcripta, inde in ipfum ordinem migra-
re iuffiiTel Accedit autloritas grammatici cu-
iufdam incerti, cuius locum Cangius ia GloiTa-
rio 43 protulit e codice Parifienfi regio, qui, tov
KKcihv TMv ,(poivi7iCtiv, inquit, 'E(3(^ouoi 44 (3a.ici 'k^oo-'*
ayo^svaaiv — cy.oi(ag ds.Ttgif '^fJi^g i^ iKeivoov <iva^ci''
Ka(3ovTeg "KocXSfisv tj^ «-uTJii (poovTj Tug •nKdioiig .Ta)v (poi"
vinoov (3aU' neque repiignat vfus loquendi pofte-
rioris aetatis, cuius fcriptores 45 Dominicam Pal"
B 2 marum
40. Pollux 7, 147. rS et 3, 9., quoniam paJmae ter-.
(po^viueg [nKoidoQ], (nroiSi^. mes ex arbore cum frticlu
Plutarchus SyinpofT. 6, 5* amlfus fpadix dicitur.
|). 724. A To. 2. Vechel. 41. p. 621. f. et exerci-
Kcaroi hoHoS fiot fivii^o- - ta tt/ iii Solm. p. 291. D.
vstieiv iv roTg *Arr<Ke~$ uvs- 42. I.Macc. 13, 51.
'yviaHcag svoiyxoQt ori 'tt^cS-. 43. v. Ba}'^ p. 16S» ;
rogiv Aiika,@.7]<Tsv4 dyivua. . ^^ , j^^^ Aegyptii. vid.
vojm,^ocirdaxx(re hUSov gochartus Hieroz. r, 2. r.
78 ispH (^oivim- l m p. ,15. To. 1. et Salmafiua'
ZlfH wvoAt«^;/. belluis j^^i ^^j^ij^ ^^j^ ^2 1 .
NN. AA. 2, 26., Spadica . .
enitn Dorici vocattt auulfum 9 45- Vid* Gangius QloflaF,
f)alma tirmifm cum frucin:. p? lo/*
20 PROLVSiO 3?RIMA t)E NOTIONIBVS
marum vocant }iv^ia.%Yiv Tcav fioLim, etiam Tcavl^cihv
sdf^TYiv, Sed in lohannis euangelib qiium lega-*
tur T<» fiatoi.Tcav (pcmyMV facile apparet, priori
verbo auferri' alteram notionis partem pofteriori
nomine , vt in formulis vTcoivcdiov Tm nto^oiv t^, o/-
Tio^scnroTrig Tr,s ohi'cx,g '*'', p.s(70Toixov (p^ayf/'^ ^^i
Tg%WT^g" Tsx^Jyi? ''^» 13'dyJKioi jSom ^° , Troiuvia 't^^O"
0>%Tm> ^\ piuribufque aiiis, ita, vtfioitc^, fmt rim-
pliciter m^iLatque adeb verbis Tct Qata twv CBo;-
j-Zjiwv fignificentur rmni palmarum 5=^ IJo?? Isaio^
vt vertit Syrus.interpres: qui rami ab Heliodo-
xo\^.(pQivi%m liTo^^oi appellantur, ab Alexandri-
nis ludaeis 5 in Leuitico J''-, yAd^vvT^a. .^oivhm*
et quum ilio. ipfo Leuitici loco pro verbis He-
braicisp-j-^^ori rii&^^ in reliquiis ignoti cuiufdam
interpretis legantur verba fiata. (Pcmzmj qua6
Latinus interpres vevhis fpathiilae palmarum red-
didilTe videtur : non dubitandum putamus, quin
lohannes iifdem verbi.s. Graecis exprefferit ea-
dem verba Hebraica. Quo minus etiam miran-
dum arbitramur, fa(5tum eife, vt recentioris
Grae-
46. Matth. 5, 35. 22,44. tisr yS^/fa ^oivUav, fed a
Marc. 12, 36. Luc. 20, 43. Tkeodoro Metochita hift.
A6\t. 2, 35. 7*49. Hebrr. I, Roni. p. 26. b Meiirf. fim-
13. 10, 13. pliciter /3cita * vt apiid Por-
4-7.^110.22^11. V phyrinm A.AA. 4,7. p, 152.
48. Eph. 2, 14. Cantabrig. legitur, Ko/t;>; S^
4g.. Apoc. ig, 22. ocvToiQ i}t Tooy otteSihcov [l.
50. 0/ Deut. 7, 13. Sic cTTraS/jtiov] tS ^oivmoQt ^g
«tiam apud Theocrit. Idyl. KakSdi ^ccl);, iiri^rrXEtiTo. "
25» 95. cft jdovov (daxoKix, 53,. 10. p. 457. Comelini
ijuae V. r22. vocanturfiiripli- 54. C. 23, 40.: vbi in
citer ^«KoX/a. pler-ifque libris Jegitur kojA-
51. Dcnt. d.-l. kvvd-^ot' fed iirjptura jt«A-
-52. Sic.inteftam. Xll.pa- Afvr/ja vnice vera efle vide--
triarcharum n. 8. f. 5.^.214. tur., Hefychius: Kclhvvrpot'
Grab. rami palmarum dicun- ffjrdd^oi^ Cpotv/nKii,
tALSIS VERBOJ^VM SINGVLL 21
Graecitatis auilores arborum omnis generis ra4<
mos dixerint /3ai'« , quum ipfi veteres fcriptores
Graeci coafueuerint verbis, quae duas quaft no-
tionis haberent partes, alteram, acUundis fere
verbis aliis, detrahere, atque adeo verba forma-
rum vfurpare, vt verba generis: velut Tmsvper
fe liberof gignere rigniRcRt-y fed Euripides alicu-
bi 55 in PhoenifTis rszvSv ircSx dixit^ vt rwgv
idem valeret, quod ysw^v et verbo/SgxcXacr^av,
quod proprie de bubiis pafceniibus dicituVx Ho-
merlis 5^ nomen iitTfog ita addidit comitem^ vt
declararet fimpliciter pnfcere, Vnde iTrTro/SsxcXot.
Polybi, Corinthiorum regis, qui puerum Lail
expofitumfuftulilTeleguntur,' in eadem EuHpi-
dis fabula ^ ^ funt equarii , equorum pajlores , iTt-
TFovofjLeig , yTTo^Po^fici' cuius ipflus rationis vefti^
gia in Baroccianis fcholiis ad eum iQCum 5? exta-
55. V. 19, V quidem e«empla ems obfer-i'
56. II. y, 221, vaiieramus adhuc inter legcii-
57. V. 28- ' dum haec. Herodo. 3, 32.
58. Verba fcholiaftae haec ffHv/nvou XiovroQy ,vt apuct
funt: i^TrTofisHokag dvrav- Sophoclem Aiac. 1053; o-Ky»
•9"« Koikei , 7[ riic fisyocXoi fivov XeoiU-fic 9 et apud LH'-
^HHoXiot. vdfiovroiQ — ?; /tt- cret. 5, lo^^f^. fcjimnileQnmn:
voJi^xoXgQy/r^QriSi/iTrTCcov Herodo. 9,67. olrshti'hjV'
^ocn^C, dvr} T^ /3o(Tjt8c Jtijt- tsparT^tTjQ ii^dpops' 4, 203.
■rDi^pij<iiKoo-i;, wffTTsp ^ct^ sre- a rS voivrmS ^pxrS ^ffoeri;»
p« roixvroi svpTfr&i xupoi yog, et 7, 191. 0! ^poifijyot
rofg TroiTjroirG , wc «%« Jcg^ r« voivrniS <;poirS x 6^5,64»
ro !O(^>tjpiiC0Vi.'Nsk7 0ip icv- gparTjyov rTJg [^.poiri^t;* 3»,
v'o%6ei. Notarunthanc for- 66. OiTCaiioi — oyr« e^crff*
mam loquendi fcriptorum ve- vo5 /(5'^ d'^\so.i; yovs' add.
teram diligeriter etiam alii i, 109. 7, 61. 205. Xen».
graramatici: vt Euttathui& Cyrop. 4,6.2.: Herodo. 6,
ad II. oi, 598«.P' j6o. i^V 46. vay^ rs vciVTrrjyevjLLavot
HZ?- p« 1^545 n. Rom., et jLioi7t^d<;' 7> 181. 182. t^; 5:
fchol. Venet. ad II. §',3. Nos [««ff/fj ^i^S^^^^X^^i j?* ^*
^a PHOLVSIO PI^iMA DENOTIONIBVS
re video. Atque hic, quem ha6lenus coargue-
re conati fumus, error eft nonnullis tantum Le-
Kicorum Noui ■■ Teftamenti conditoribus pro-
prius: fed quem nunc notabimusj eum omni-
bus nuper communem fuiffe reperio. TfXwv^jv
enim hatine publkanum vocant, qui a .Graecis fe-
re dyif^o<^i(avYig dicitur , et clex^TeKodvviv 59 docent ef-
fe pubUcanorum princifem, At multi do^liffimi vi-
ri, in his Camerarius ^°5 Burmanus maior ^^,
in primifque Salmaiius ^-5 dudum viderunt, ec
demonftrarunt, TgAwvae-, qui ih libris diuinis
commemorantur , eKe portitores.y publicanorum
operasv quae portorium ejiigunt; ab SyriSj
^J^^ appellanturj ct <>i^x^rshctivyiv dici portiio^
rum , fiue oper&nim , magijirum. Quanquam enim
TffKwwfS' etiam a veterum GlolTariofum audori-
bus, et pubiicanur^ et conduStor ve&igalium^ noh
modo por0or, appellatur, origine fcilicet vo»
eabuU deceptis: tamen vfum loquendi nouimus
■■ ^ multis
^pXs Jbid, 180. ! 7, 1^4* temiufto anguftiorem tribu-
wdffijQ rvjs h-Trs &vcif IV- tam eft« yidebiraus: fed not
^«p5(50c ' A^^\. 9, 2D. Ari- luimus tamen ea ex his fedi'«
ftoph. Plut^ 8 20. f. pnd^uret hus fuis eiicere, ne foilicet
*Tv, H5i/ rpoiyov,^ ^gjj jtpfoV, augeremus nobis taedia labo--
Anacreon fragui, 19, 011/0- ris, quo ipfis Ie£torikis ni,
%oet — 'ju,sKtxp6v ofvQV, hil raagnopere vtilitatis af'»
Theoeritu^lrfyl. 36,98. tX^- ferr^tur.
^cuQ pte^vooy ' 5, 64. £ 05 59, Luc, 19, 2,
^ett; spm»oig T^vciQ rdg vo<>- (So. ad Matth. ^, 46.
pdriv |^yA,o%/(r5gro£/. Cae- 61. de veftigall. P. R, e,
terum non nefcimus, nomen 9. p, 140. f.
Bcuo^v non roimis , : quam vo* 62. de foen. frapezit. p,
cabutum (fvsctjixov ^ et vecr 243. (T. Gbferuationem Sal,
bunj dv.«<sixupSv , rediius po- niafii in Thefauro eccleflafti,
^uiife referri in nuraeruroeo- co Suicerus, v. rsXavrjQ, it^,
rum verhorum, quibus ah fequiUus eft, vt n?c verba
|^?xi<;ogr9phi8 N, T. j^ot^ftav ym fummi irarautpdf,
' FALSIS VERBORVM SINGVLL 23
multis verbis tribuifTe vim ab notatione prorfus
alienam. Difcere yero illud poterant boni viri
vei iex vno Tiieophrafti libello , qui de vitiorum
defcriptionibus eft. Ibi ^3 enim in numero oe-
cupationum, et quaeftuum, hominis perditi, ac
vecordis, ponitur, vt Tro^vcjSoyjtjjca/ » ita etiam
TsKmw'^-! ■) hoc el^ , TfXjj Tv^oiTreiv^ ctTratTeiv, esc^g-
yetv ^^ • iicut a Matthaeo alicubi ^^ 'tso^vous focii
adiundti TgAwv^ji/ leguntur. lam vero publicano-
rum quiderri apud Romanos veteres maximam
' dignitatem, fplendoremque, fuiffe, accepimus:
erant enim equites Romani, . quihus folis pzf^/iVcr,
hocell, veBigalia populi Romani , redimere, et
Gonducere, licebat ^^: fed portitores, quorum
opera publicani in excutiendismercibus, porto-
rioque exigendo> vtebantur , humiies, et leues>
et omnibus maxime exofos, obfummam acerbi-
tatem, iniquitatemque , fuiffe homines, quis
ignorat?^ Certe a Cxcerone ^7 in quaeftibus iis,
J5 4 qui
63. C 6, 2» cianum [Ntcyoni. pi 532.
64. Vid. PoHux 9,' gr. To. I. Graeu.] indiculu»
Lnc. ^^ 12. f. rsXMvai — ,«;/• peffimorum hominum extat
Mv irkdov irocpa, ro hiocra- hic, jMoi%o2, 7ropvoj3oar»olt.
roiyiAivov vfxTv Trpoicrffere. 7[Cf^ reXmojj; ^c^ Ko'XaK£C»
Vnde rsXoSvof , quos Graeci xg^f ffvttoi^ixvra^. Qua qui-
ettam £KAoy«^, et sy^ifis- dem ex reiudicari poteft,cux
Vi<fOiQ , vocant [v. PoUux g,. npmen fAfH ab ludaeis nonii-
29.] , ab Auguftino C. D. 2, ne vvh explicatum legatur
IQ. dicuntur exaeiores, [v. Buxtorfius Lex. Talmud,
65. C. 21, 31. f. Coiif. V. 051»]: vt Matth. 5, 46.
Theodoretus 0. IT. 4. p. 56. 0/ r£^wy<xf , fed Luc. 63 32.
Sylb. Sk Matth. 9, 10. f. 01' cc^oiprooKol, iaudantnr.
II, 19. Marc. 2, 15. f. Luc. 66. V. Cic. p.Planc.9. et
5> 30« 7) 34* '5» I. e/ rs- Appianus B. C. 2. p; 719«
Kcovo} numerantur in homi- To» 2. Tol.
nibus fcelerofis et flagitiofis 67. Off. i.. 42. addwOmni-
[«^«f rwAo/*?] : ct apud Lu- no RoUux 6, 122*
?4 PROLVSia FRIM4-Djfe NOTIONIBVS
qui in odia Jiominum incurrant, portitorum qua-.
que (juaeftus numerantur : et aPoliuce ^^ eacon-
viciorum vocabula , quae ait in TfXwvas- fundj
poiTe, congefta funt, vt fatis appareat, eos fuif-.
kportitores^ hocefl, obfcuros, leues, iniquof-^
que ip primis, et afperos, homines; etii non
ignorD, etiaru publicanos ipfos , qui in exigcn-
dis ve&igalibus effent non ieniffimi ^9 , fuiiTe
prouiflcialibus odio 7°. Aeque vero facilepotell
goafguierror is, qucia Reza, vt videtur, im«
buti Lexicographi, opinantur, o-vtTo-TifAov m
euaugelio MarcF ^''j bic enim folus vfus eft eo
vocabulo^ dechvave Jigmm communey hoc eft,
Jtgfium, quod comenity vt vocatur a Curtio ?*.
lam etfinon negauerim, arv<f<7ny,oy faepenumero
dXciJtgnum, de; quo inter duo , plurefue ^ comenity
vt Gafaubor^us in nptis ad Aeneae Tadica 7?
praeclare doeuit: tamen apudMarcum eo figni-'
flcari perfuaiifSmum habeo iimpUciter figmmjj
quo verbo vfus eft antiquus interpres Latinus,
ficut Syrus nomine U), Etehim primum He-»
fychiusj et ex eo Suidas cum PhauoriAO, iftam
gloffam interpretati funt fimpliciter nomine cryi-
'fjLeiovi' et verbo crvcr(rnfA-oi^vecr$ci^ iiihil declarari,
^iCiJignare^ objignare 74, conftat: deinde. ipfe
Matthaeus 75, eadem de re cum Marco loquens,^
pomen ctyjpl^-ov vfurpat: denique res ipfa loquin
tur, eouiieniffe proditori Chrifti de illo figna
cum,
68, g, 52. 72, 7, XI. 19.
69. Vid. CJc. ad Q..fp.I^
?p. I, II. 75. p. 1721; Gronou.
70.. Vi4. Cic. Ver. 2,3. ^' -itjj o 1 /» j »*
71. C. 14, 44. : vbi V. , 74. Vid. SalnjafiusdpMQ.
Ioh,Boifiusretconf.S.dwi^4 4o Vfurr. p.449.
SALSIS VERBORVM SINGVLL 3f'
cum eiufdem hoilibus. Sed (Tv-ja-tif/.ov verbuiri
minus elegans effe, ab cuios vfu abilinei^ l^u-
diofos fermoriis integri, neque vitioli, opoif-»
teat, Phrynichus, grammaticus fane haud in^*
do6lus, docet t^". cuius piaecepti veritas de-
bet eo firmior videri, quum nec acerrimi purl-
tatis , elegantiaeque , orationis Noui Teftamen^
tiGraecae propugnatores reperire quidquampo-
tuerint, quo eam labefadarent. Neque veroe
ct^ct-TTjjTc?? in libris diuinis, quum de filio dei d:l-
citur *,, ert dikUns^ vt.interpretantur vulgOj ve-
mnwmciiT 77, NameJ:fiChriftusaPauIo ^^ voea-
tur.o wos' Tr,g ayciifvig t8 irciT.^og^ hoc Q^^fifms vni-
ce amatus 79 .. tamen,' vt his verbis fignificari
fimm vnicumj exiis, quae deiuceps dieentur,
apparebit, ita primum certiflimum eft, reddi-,
tum eiTe vocabulo os.yciTiviTog ab au^fioribus libro-
rum Noui Teftamenti, vt ab interpretibus Te-
ftamenti Veteris Alexrandrinis, nomen Hebrai-
cum "i*>n^, quofilmm declarari, etiamin Syriaca
lingua, omnei norunt vnicumj non dikStum. Ifaa-
cus quidem a Mofe ^° vocatur dn^n^j i-jm jin:
hunc ludaei Alexandrini npminant mov (y.ycf.TtYr
Tcv* fed Symmachus fj.cvQv ^^, Aquila //.ovo^fvj^ ^-,
vt in epiftola ad Hebraeos ^5 Paulus Apoltolus.
Deinde affentitur ipfa confuetudo Qraeca. . Grae-
ci enim yocabulum «7^7717x0? , nune addunt vo-
J? 5 .' cabu-
'^6. Eelogg. p. 1S4. Pau. 35-2yo. Xen. Cyrop. 4, 6. 2.
* Vid. Matth. 3, 17. 12, Herodo. 7, 224.
18. 17, f. Marc. ,,tj. 9,7, ga. Aeflrhyl Agamemn.
77. Vid.Cic.9.. ep. 20,9. ^^/. .Herodo.7, ^21. roV U
78. Coi. T, 12. , _, «S ' i'
79. Vid.. Gellius 7, 5. • ^^«.^f <^^^/'«^,^,^o/«r''^ ^f^--
gi. Vid. Ariftoph, Plm. 83- C. ir, 17,
fl6 PROtVSIO PRIMA DE NpTIONlBVS
cabulo jttcvcg- ^'^, ita, vtidem declaret, quod:(pA
hogy nunc fimplieiter pdrumt, iic, vt figniiicet"
idem, quod jaovo? ^^. Vndd Pollux ^\ xciKoiTo
' ^' «v, inquit, viog ayantTjTcgj ^ fjLcvog wv TrciT^i, ^^ //.Jj-
»r§/* ab quo nec alii gramm^tici vfeteresdiffen-
tiunt, in his JHefychius, qui gloffam dycinviroVf
quam, aut ex Homero ^^ ^ aut e Marco ^^, fum-
tam credimus, explicat vocabulo jiovoysvyij vt
audor Etymologici magni: quo vocabulo ipfe
lohannes ^^ de Chrillo vtitur. Neque vero haec
exquifita vocabuli v.yo(,ntY}Tog poteftas luuencum
fugit , prefbyterum , qui verba Matthael bTog
i^Tiv vicg [JL^ a^a-TT^Tcf ita vertit 9°, J^nicus hic
■ meus eji natus, Accedit, quod verbis nroff stj v
o viog jXii dywTtYiTog ab Euangeliftis-^', et Pe-
tro 9^, adie.6i:a">funt verba ev ^ guSoJojo-a, eig cv
s^w svdoHYiarci, et eig cv svdcxw^v ^ipvx^ i^-« ' quae
faneidem valent, quod verba ov sf^w cp;Xw apud
Ariftophanem93, etverba •i^ii^inN ^"ii/m apudMo-
Ibn 94. ' Verbum «va^^awsv apud' Pauliim 9s non
eft
§4. Hamer.OHyf.yS', 3<?5. etiam iftis verbis fignificari
MSvoi; ewv dywrtriTOQ' fed j^liumvnicutn , ipatet.
Xen. Gyrop. 4, 6. 2. roVjtto- 86. Onom, 3, 19. Vcrba
vpv /itoi " HS'/ (pOi.ov Tecuhoi. Pollucis defcripfit Phauori*
Philo V. Moiis I. p, 604. p ix\x% s. d^^ofTcyjroQ.
Parif. S^vyoiTijp ^v tm ^ucrt- 87. 11. f, 4^1. : vbiv. Er*
A« T^g XoopccQ ciyoiTtrjTTJ ^ neftius.
ftovrj. Conf. Kypquiiis ad 88» C. 12, 6.
Luc. 20, 13, 89. C. I, 18. 3, 16. 1 8.
1. ep. 4, 9.
8^. Vid, Xen. Cyrop. 4, 6. 90. hift. Euang. 3, 334.
%. 4. Ariftophan. Thefino- 91. Matth.3, 17. 12, ig.
phorr. 768. coll. v. 704. f. 17,5. Marc. i, II.
Atque fic legitur <p/Xoc t//ofi 92. 2. Pe. i, 17»
ap.Hotner. Odyf. ^', 2.: (p/- 93. Plut. 251.
Xtj 'ffotTQ. Odyf. «', 278. Cae- 94. Gen. 22, 22. Vid. Pro.
(crum quum q vioq t^q Kyd- hifff. quinque in V. et N, T.
TTJ/c Col. 1, 13. idem fit, p^ I3.
quod tt/o; .ciyKirTjroQ' 95. Hebrr.,6, (L
rALSlS VERBORVM SINGVLL 2?
^ftnirfus cruci affigere ■) quam ei notionem, prae^
eunte Syro interprete, qui habet\^^^^-«-»^?>:^5
Stocquius, aliique, tribuerunt: immo idem va-
let, quod verbum fimplex tcsv^Sv, vt, poll:Lamb.
Bofium 96, et loh. Albertium 97, fcite ollendit
in .Commentariis Suartius. Nam primum parti-
cuia avci in plerifque verbis compofjtis vi carere
omni reperitur, vt particula r^ apud Latinos:
quod genus av£'^eo-'9-a/ apud Homeruril 9», apud
Xenophontem 99 av^ewTavj MTnetv apud Ana-
creontem *°° , apud Zofimum *°* C6vg7«^«v, ava-
wAclv apud Ariftophanem '°^ , et apud Herodo-
f;um '°? ccvacA.oKoTri^etv' remifcere apud Hora^
tium ^^^?-, apud Florum *°5 repbfcere, et redire
apud Sallufl:ium *°<^. Deinde neminem humani-
tatisftudiofum ignorare putamus, Alexandrinos,
reliquofque, Veteris Teftamenti interpretes fe-
quutos elTe cum ipfis Noui Teflamenti fcripto-
ribus etiam hoc in genere Graecam rationem.
Certe dvsv^ia-Ketv in Lucae Euangelio ^^'^ vim fim*
plicis verbi iv^ia-xetv habet: et vti Aquila in
hymno Dauidis feptimo '°^ ava^Ttcl^^v pofuit,pra
d^Ticl^eiv^' ita in verfiorie edrundem hymnorum
Alexandrina «vt^as-^^jy legitur *°9 pro i^aa-Brafy.
et in Exodo *'^ iidem ludaei v6 funt compofita
verbo
q6. Exercitatt, Philologg. Peregrin. p. 566. To. 2..
ad Hebrr. 6^ 6. Graeu.
97. Obfernatt. ad Hebrr. 104. A. P. 15-1.
6, 6. add. Mimthius ad h. K 105. 2» 15. 12.: vbi v»
98. Gdyf. a, 231. Ducquenis.
99. Cyropaed. r, 4, 5. 106. lugurth. 4, 9: vbl
100. Odar. 3, 15* V. Cortius.
lOT. 3, 34. 9. 107. C.2, l4 C0K.Y.I2a
102. Plttt.302..eoll. Homi 108. v. 5.
Odyf./, 235. 109. Pf. I, 5»
103. I» 128. coU. Lwci^ir^ HO^C.4,2Qi
2§
PROLVSIO PRIMA DE NOTIONIBVS
verbo ccvcAcf.jM,/3civ«v pro fimpliciA.aja/3otv6«v. Ne-
que vero in minore errore idem' Stocquius, alii-
<iyej, verfantur, ,quod doeent, zylvcrov in libris
Nqui Tellamenti "' eile Qejiimationem facMltatiimy
et bgnorum. Immo declaratur iilo vocabulo , id
qudd iam Vinc, Gontarenus, et Salmafius , vi-'.
dere ^'-5 tributum in /ingula capita iniperatimiy fme
mpofitum , quod pofterioris Latihitatis au6;ores
capitationem vocmty^ Theophanes Ifaurus jtecpa-
hiy.ov
'viil.Matth. 17, 25. 22,
•j[>7. 19. Marc. 12, 14. Scili-
cetqmim luciaea A. V. 7^9.,
hoceft, A. C..7., fafta eflet
prouincia Romana : Iiuiaei,
qui eflent tribntariij et ftipen-
niarii, Romanorum , debe>
bant imperatdri pcndere co-
tannis tributum, et ftipen-
diuin, id efi, {rertatn pecii-
niae fommam, quae a Luca
c. 30, a.2. , vta Paulo Romm.
13, 7., vocatur (popoi; , fed
c. 23, 2. , yt a Paulo Rbmra.
13, 6., (popo/, et ab lofe-
pho 5 cum (pof 05 ivioi/vaiOQ,
tum,. (popoc, cuius loeos
laudauit Carcinus ad Matth.
22, 17., etiam ScKO-^os, vid.
Saui. Petidis Le^t. Varr. 2,
I. p. g"!. Haec pecuniae fum-
ma itci' confecia eft, vt lu-
daeo cuique , e cenfti , hoc
eft, e «defcriptione pa'trimo.
nii, et rortunarum, tributum,
qviod foJjiierct , imponeretur.
Vhde a Mafthaeo c. 22, ,17«
1 9. et a Ivjarcp c. 12, 14. no-
niinatur h.w<^os ' quod nomen
Latihum ludaei illorum tem-
porum !!> linguam fuam ita
recepifle videntur, vt (igni-
ficaret tribuium capitulare,
V. Buxtorfius Lex. Talmud.
V.' «z:?iD|;j , et Sam. Petitusd,
I. Munfteri interpres euan-
gelit Matthaei Hebraeus vo*
cat c». Sed ludaei finguli^
inde a viccflmo aetatis anno,
debebant cotannis etiam bi»
nas drachm,as, hoc eft, fiu-
gulos femifidos , foluere in
vfus templj. V. EX..30, 13. f.
Atque de hoc.tributo loqui-
tur Matthaeus c. 17, 25. : ad
quem locum v. omnirioGro-
tius. Idem ille interpres
commentaifiorum Matthaei
Hebraeus vocat n»-l"^r} : quod
vocabuium fuuitum eft ex Ex^
30, 14. f., et ab feptuaginta
interpretibus explicatuiu no-
nnn,e &<j^opx,
112. Contarenus Le<51:t.
Varr. c. ig. et Salmafius ad
fcriptt. hift. Aug. p. 215. C
Parif.
1PALSIS VERBORVM SINGVLL 29
KtKov ^(3^«v dixit "5. Nam in Gloffariis aiitiquis
verba tributnm capitulare explieata inueniuntur
verbis sTriKsCpciKipv, Tcviva-cc' quorum illud, quod
etiam in Giceronis epiftolis ad Atticum '''^ legi-
tur, tanquam interpretamentum vocabulr^jc35^v<7Cf,
in codice Cantabrigienli Bezae apud Marcum "^
extabat: neque fane aliter accep^t nomen yS^va-c^
Syrus interpres, qui id eleganter' explicatJit
verbis l^j^ s^ms* Omnino Syri, et ludaei^
illOrum temporum multa verba barbara, et pere-
grina, ii} linguam fuam, tahquam k^ Giuitatem,
recepiffe reperiuntiir, fed ita, vtllla, pofita
quafi perfona domeftiea, alienas fulcipere partes
iufferint: cuius generis eft, praeter vpcabuluni
jc^vo-or, riomeh Ag^fftjj/, quo a Marco "^, et Lii-
ca "7^ ^ppelhtUYduXjprincepJqiie-ygehionimmiiilO'
rum. Inepte enim hoc Vocabulum vulgo inter-
pretantur kgio, multaque fruftra di/putant ad il-
,lud illuflrandum de numero militiim, quo lefgid
conlliterit tempore quoque apud R^manos. Im-
mo reddi Latine debet dux, princeps^ atqiie acci-
pi, vti oftendimus, de, principe geniorimimalorum^
qni aliis Vocab«lis2:«T«v^f "^ et BeeK^s{3^K, hoc
113. Vid. Canghis Glof- mutatimi fit. I<lein Hefy-
far. Vi ji8<pecKciioy* . chius: Ktua-og' — STrjKeipd^
114. 5* ^P- l6t A(a«ov vbi Y. interpp.p.$;69f.
115. C. 12, 14.^ Hefy. f. T0.2. Conf.Salmi.itus ad,
chius: KTjyd-o^ ' fioroiv7j tiq' fcriptt. hifl. Aug. <1. }. etCa-
ro hk rdXoi; Ktvcrog hid rS T' faubonUs Exercitatt. Anti^r
fic enim^ et re6ie quidem, barr. t6, 6.
lcgitur in excmplo Gloffarii Hfi. C. -?, 9. jc,
HefychianiAldino, etinLe- 117. C. g, qo.
xico Phaudfini, qiuan in edU tlS- TerUiniarius Apolog.
tione^ Hefychii Scrcueliana 22. Satanam^ prittcipem /juiuf
Hivaoi perperam iil 'itt}iog- mali gemrii [daemoniorinh].
30 PROLVSIO PRiMA DE NOTIONIBVS
eft, a^%wv Twv ^«jwiaowlyv "9, appellatur. Certe
^ii:^, quod eft Latinum nbmen kgio yin libris
fcriptorum Talmudicorum, hon vno loco? vt
Buxtorfius "° docuit, vfurpatum extat de Vno
homine, ita, vt ducem^ magijirum, principem^
lignificet, Verbum sTna-yjd^eiv, quod apiidEuan-
geiiftas *^* ^e nube fulgida, qtiae a Matthaeo ^^^
v£(psKvi (pmc-iv^i et ab" lohanne ^^5 ye^sKT} 'KsvxY,y
hoc eft, AajttTT^a, vbcatur, vfurpatum extat, iii
omnibus Lexicis ihepte verbis Latinis obumbra'^
re^ et iwMm^rar^j' explicatum eft. Quomodo
enim nubes ignea homines obfeuret vndique
vmbra? Immo Lexicographi debebant hoc ver-
bum interpretari verhis cingere , circumdarey cir-
cumfundere. Huiiis vero riotiOnis verbi parens
fuiiTe videtur vfus loquendi, aut Ghaldaicus, qui
verbum nVtsM , quod primam notionem haberet
cum verbo Graeco sTnarxioi^eiv cbinmunem^ ita
pofuerit, vtidem valeret, quod verba TTf^^^aAu-
ntreiv, dfi^pixciKuTfTeiv^Tfs-^io-zsTfci^etv* nam obum-
brandi notioni inefte notiOnem circumifundendi,
quisnoriintellegit? aut Alexandrinus , quiver-
ho ^7ri(7Xid^6iv tribuerit poteftatem cingendi, et
circuiTitegehdi. Certe feptuaginta interpretes
V. T. verbum T]iD , quod proprie refpondet ver-
bis o-KeTid^eiV , et ire^iKCiKvTtTeiVj Verbo eTtia-Kici^eiV
reddidere"'^, quippe quum notione obumbran-
di viderent circurntegendi, et circumfundendi, no-
' :■: tio*
tl^. Matth. 12, 24. Ltic» 126. LejT. Talm. m h] v.
H, 15. Trifmegiftus eum iar. Mktth. 17^ 5. Mare.
AcuixtviDipxrjv vocauit: v. 9^ 7. Liic. 9, 34.
Lataant. 2, 14. 6.: et ab lu- ^^^ ^ ^ -,
ftino Martyrc Apol. 1,36. * * ''
dicitur ^pxrjf^iTTig T^v nc6' I23. Apoc. I^j 14.
tiuv Sou/Aomy»., I24. Pf. ^Oj 4* 159, 7»
FALSIS VERBORVM SINGVLL 3!^
tionem contineri. lam e Matthaei commenta-
riis '2^ conftat, hominem alieni appetentem ab
ludaeisj Chrilii aetate, in vita communi diifluin
eKe Se^i^cvTUi ctt» «jc' sWei^e, s^gr^ (rvvoiyovrcii
o&sv 8 hs<T%cqTvifT?, Sed in hac voce. prouerbiali
fatis apertum effe arbitramur) verbum^;ao-Ko^Tr/-
^«v idem fignificare , quod verbum KmiJLa.v , vefi"
tilare, vannare^^^ : dummodo teneatur , crvvd;yov^
T« o^ev didum elTe pro a^vvdyovTOi iKei&£v, §y vel
oW. Etenim refertur ad' yerbum (7vvdyeiVy>
quod eft coilegere^ congerere^ frumenta ventilata,
grana, .in faccos , et condere in granarium : quod
a Matthaeo '^7 dicitur cwar^etv tov atTov etg TVi^f
diroByiKTiv, Et quis dubitet, quin ab Euangelifta
verbo dioi.&xo^Tri^eiv redditum fit verbuni Hebrai-
cumni")7, vel Chaldaicum, etSyriacum, n*tt3?
Vtrumqiie hoc verbum de ventilatoribus maxir
me ponitur '^^ : fed quia, quum aceruus, paleis
granifquemiftus, ellcongeftus, paulatimexeo
ventilabris in longius fpatium iadantur grana,
vt a paleis fecernantur , atque adeo difpergun-
tur: illis ipfis verbis notio difpergendi ab Hcr-
braeis, et Chaldaeis, fubied:a eft, vt verbo Atxjtta»
ab Alexandrinis ludaeis ^=^9 , et fcriptores Grae-
ci recentiores, et verbum Siac-jto^Tr/^eiv, et no^
men diOi<x7,o^Tfi<?rtg^ ita vfurpare coeperunt *3%
■vt
1S5. C. 25, 24. 26. 128. Ruth. g, 2.
126. CAoff. \ctt. Aut/ncica 129. Eiech. 29, 12, ^O,
'*
VentilOf vamo, as. Schol. 23.26. 36, 19. ler. 31,10.:
min. ad II. e, 499. Ainfi^v vbi ad verbum nlnt, Xm-
ydp ii;i To xoop/^eiv oItto rS ^av, refertur verbum yajs»
> 3/
ciTH Ti) uxvpoi/ TOiq ittvoig. (fvvxf^eiv.
Hefychiuss A/K^wi/rfi^'— 130. Mefychius, etexeo
Ta axvpx «Vo TSi ciT* bfdc^ Phauorinus: hmfJi-TjTtHj, 5<a-
Xapl^ovTsQ, ffHop^ffi^ccj: Suidas: AiKf^a}'
127. C. 3, 12,/ 79
53 PROLVSIO PRIMA BB NOtiOKiBVS
^-^t hob quidem idem declararet, quod nomen Xt-
56^'/jf5^S'5 _ illud valeret idem, quod verbum Ki^aijLav^
Itaque <7vvciysiv^- c&ev ^. 8ieo-Kcg7r;o-«r facile appa-
mt eEc coUegerej congQYQYGj frumentd^ grana,
in faccoSy ct condefe in granarkim ^ ex areis ^ hp
quibus tu eanon ventiluflijhocei^iexafeu aiienis^
Nam Lexicographi, Gaeterique interpretes, No-
xn Teftamenti 3 qui verbum ha&iio^Tvi^siv hac in
Voce praecipiunt effe feminare , fpargere femina^
Videntur non cogitafife, hune verbi fignificatum
effe ab vfu loquendi communi alienum, neque
sd fementim referri foier"C cOngeftum frumenti,
et conditiim, Hebraeos denique * confueiiifte
vnam, eandemque, rembisexprimereverbis aien«
tibiis, ita, vt ipfa verba effent a rebus diuerfis
petita '5T, Sed huc pertinent quoque multa ver-
fca'Media-5 Vt jc^^ac-^o/, (kTvcKH&CA^j^tx^ , ivdva-oi'-
G^oji huyja2^'^i(7^<M ^ et alia, qUae in muitis Nout
Teft^menti Lexicis perperam, vt Paffiua ^ expli*
cantur. Qubniam autem Drefigii , viri dod:if-*
iimi, Com-mentarius de hoc verborum genere
extat, cura noftra editus , vt quifque fponte re-
perire, atque effugere facile, errores huius ge^
Heris polTe videatur: plura nunc ea de rediflere-
te nihil attinet; etfi non ignoramus, magnum
num_erum verborum praetermilfum elTe, neque
<explicatum, in illoopufculo, audoremquemul-
to melius , et felicius, verfaturum fuifte in pote-
ftate verborum Mfediorum Noui Teftamenti,
fi nori omnium, at certe iiiultorum, et inueiti-
^ ■ gaii-
*ro KbffvAvBvoo , iioi&itopv/r /jim' ir^va^ mutauit iii ver*
gw, -TrTya^ft). Phauorimis; b"a, Amfioo* Trryft;, iifquei
AfK,«« ' TfTvca • ro Siocq-Kop- e Suidae Lexicp addidit ver-
*4a). Scilicet errafle vidc- ba , ro SmtTuopTrt^ai»
tiir grammatiGus. nani ver-
ba GlolfariiHefychiaiii, A/k- 131. Virf. Luci 19* 21.
f ALSiS VERBORVM SINGVLL " 33
ganda, et demonftranda, fi duces fecjuutus eftet
. interpretes Graecos Veteris Teftamenti, maxi-
'rncque Alexandrinos. Sed hac tarnen de re alio
fortallis tempore dabitur dicendi locus: et ex
iis , quae hadtenus a nobis difputata funt , fatis
exiftimari pofl^ a quoque {]3eramus , veriffime.a
nobis fupra di<fium effe, multis vocabulis lingu-
iis falfas notiones fubiecftas e^Te ab conditoribus
Lexicorum Noui Teftamenti.
VI. Nunc igitur veniemus ad id, cuius
cauiTa a nobis fuperiora fcripta funt. Namquum
nonnulli difciplinae Thomanae alumni, adu-
lefcentes humaniflimi, conllituiffent , emenfo
fcholae curriculo, non prius illuftria Acadeitiiae
fpatiaingredi, quam gratias egilTent ordini ciui-
tatis Lipfienfis ampliffimo, magiftrifque, pro ac-
ceptis beneficiis publice, ita, vt etiam facultatis
dicendi qualifcunque fuae documenta darent:
iufiimus eos Latine dicere de mgenio Salmajii, c&-
.^iariim doMnae lihralis onmis promtuafio ornatijjl-
mo , vt appareret ftultiflima peruerfitas eorum,
qui vincula artium ingenuarum difcindenda ita
eenfent, vt clament, anguftias mentis, ingenii-
que, humani maiores eife , quam vt capere, e(r
continere , tot, tantafque, copias valeant. Ad
quas quidem yoces confutandas nihil melius, ni-
hil efiicacius , repeririputamus, ^quam exempla
eorum , quos in confefTo fit difciplinas liberales
omnes diligenter perceptas habuiffe : fed hanc
ipfam horum clamorum confutationem eo magis
necefTariam ducimus , quum potentiam eorum
cotidieaugeri videamus, qui cauponentur lite-
ras, qui in iis difcendis omnia ad quaefhjm, lu-
crumque, reudcent, atque adeo eam tantum dif-
ciplinam, eam artem, attingant, qua tradanda,
quamuis leuiter, qua exereendaj quamuis ne
C ^ gle
3 4 PE.OL. PR. DE NOTIONN. FALSIS VERBB. SINGdf
glegenter , quaefticulos aureos , et argenteos,
fponte venire fciant j reliquas difciplinas , et ar-
tes,'Omnes neglegant failidiori: yt vehementer
timen^umvideatur, ne, vt Ceres nuper teda,
ata Minerua, hoc infolenti artium optimarum
faftidio commota, fcholas tandem, etterras,
cum omnibus fuis copiis deferat. Dicent autem
hocordine: GASPER EIpHLERVS, Xi-
jpjienfis^ qui Sa!m.a/ium puerum^et adulefcentukivhjlu^
diolijfnu }ioc feqimtum c^e oftendet, vt mente coni'
pleEhretur omncm artiurn liberaiiim orbem: CAR
THA]^RHOTHEVS RITTERVS, Ori^
baco Narijcus, qui Salniajium Jummum grammati-'
am^ critkumque , etiam philofofjhum magmim , fi^iff^
docebit: CHRISTL AVG. KAESTNE
R V Sj Ikburgenjis^ qui Salmafium magni, et iurecofi-
Jidtiy et medici^ laude condecorandum ejje contendet:
_ lOH. CHRIS TI. HENR. SEIFARTVS,
Vida NarifcUs^ qui Salmafum vincet dignijfirtiiim
effe magni theotoqi nomine : cuius tamen aegrotan-
tis partes fufcepit lOH. HENR. SARCAN
DER, Neapoli Narifcus. Ad has igitur difcipulo-
rum noftrorum oratiunculas audiendas quin pa-
troni, fautOrefque, fcholae Thomanae, etbo-
liarum literarum, frequentes confluxuri fmt, eo
minus dubitamus, quoliquidius confirmare pof-
fumus , aduiefcentes illos omnes, fed maxime ta-
men Seifartumj et Eichterum^ ob vtriufque fapien-
tiae cupiditatem, ob vitae fanditati&, et in magi-
Ilros pietatis, fludium, Eichlerum etiam ob inge-
tiiibonitatem, digniflimos eflfe huius beneficii hp-
nore: quo quidem beneficio nofmet ipfos affe-
^os efTe, atque brnatos, putabimus. Scripfimus
iir^liola Thomana a. d. IIII. Nonas Maias A. C
C I Q I C C L X X 1 1
pRotr
35
PROJLP^SIO SECfNDA .
pE NOTIONIBVS FALSIS QVAE IN
LEXICIS N. T. VERBIS IVNCTIS ET
DICENDI FORMVLIS S VBIB
CTAE LEGVNTVR
q. B. V
^upefiore libello, quo de vitiis Lexicorum
Noui Teftamenti vulgarium quaerere, atque
difputare, inftituimus, videmUr fatis docuiire^
verbis fingulis multis falfas tribui his in libris
iignificationes 5 et a mente fcriptorum diuino-
rum alieniilimas. Eadem vero illa Jeuitate, etva-
nitate, eorundem librorum audores muito etiam
magis vfi deprehenduntur in explanandis verbis
iundiisj dicendique formuliSi Quae quidem ne-
glegens , indodlaque, Vanitas eo diligentius no-
tanda ef};, eoque acrius reprehendendaj quo plu-
tes femper, quo grauiores, et maiores, opinio-
num errores in theologia peperit vis, et natura,
formularum vtriufque Tellamenti perperam ex-
plicata, et quo magis pendet ab re(5a earum in-
terpretatione vera ratio ipforum dogmatum fa-
mihae Chriftianae. Sed huius qUoque generis
Vitiorum exempla quaedam^ ^ge? afferemus.
IL In ea cnim oratione, quamLucas ' nar-
rat a P^ulo habitam eilTe Athenis in Areopago^
C 3 ofien*
I. Aat. 17, 32.
^6 PROLVSIO SECVNDA DE NOTIONIBVS
oftendk, praeter plura alia, Apoftdlus, et do-
cuit, Chriilum a deo conftitutum elTe iudicem
omnium omnino hominum, qui fententiam ali-
quando aequam, neque vllo modo cupidam, la-
turus effet de vita cuiufque, et fadiis : cuius qui-
dem rei fidem feciffet ipfe deus cundis eo , qndd
mortuum, etfepultum, redire ab inferis iuffif-
fet. Yerba enim Pauli haec funt ', hoTt s<?v!(tsv
vil/J^ciV , iv ^ fJLsl^ei K^ivetv t^v ch^^sr/iv iv diicxiocrvvi^^
sv (/Ai^^U ca ■&^i<TSy Tti^iv 7ra^ctcr%wy ira.cnv, a^vw^YjaoiS
avTov ejc vsy.^(av. lam formulam_ 7rr<r<v iru^oia-x^^v
itcla-iv plerique Lexicographi , vt Stocquius, et
alii, Latipe vcYtunt Jidm exhibens ommbus, ita,
vt per tt/^/v intellegi velint, veljldemj quae iredi^
tixr-, vt vocant vulgares libeili , hoc eil, formu-
lam difciplinae Ghriiiianae, dodlrinam Chriftia-
nam ?, voifidemiiffiificmn^tt/aiuijicam; his enim
verborum monilris vtuntur boni ilii virij hoc
GR^Jiduciam Chrijiiy feruatoris hominum; adeo,
vt ^/Viv 7ra^5%f(v Trao-iv fit, de eorum fententia,
copiam facere omnihus^ vel doBrinae Chrijlianae^
vdfiduciae Chrijli. Hanc vero verborum Apo-
^pli interpretationem eiTe fairiilimam, quae, cum
confilio, et feriei, orationis, tum ipii vfui loquen-
di Graeco, plane aduerfetur, et repugnet, .quan-
quamBezaiam, loh. Boiiius, aliique, praecla-
re viderarit, tamen Raphelius + omnium primus
ita copidfe, et diligenter, docuit, vt nihil con-
tra dici poiTe videatur. Idemque vir fummus,
pro iinguiari -fua Graecarum literarum fcientia,
interpretandique facultate , quam vtinani ^ifequi
ftuderent omnes ante , quam libros diuinos at-
tingere auderent! veriilime demonil:rauit, et
V ' ' con-
2. Aat.'i7, 31. 4. Nott. Polybb, ad Aat.
3. Vid. Heumanus ad h. K d. J.
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 3t
confuetudinem loquendi Graecam, etipfamver-
boruni llrudluram, difputationifque Pauli feriemy
accipi iubere formulam Ttx^sx^iv iti^tv Ttcla-iv ita,.
vt eiiet Jldtin facere omnibus^ perfuadere, proba"
#•<?*, confirmare^ et declarare^ ommbus: quem ei
inteliedum tribuendum elTe , Beza ^ quoque, et
Boifius ^, eruditilTimi viri, animaduerterunt,
quorum libros faepius dpleo a pauciffimis legi
hodie, quum ex iis vera,et iegitima, inteliegendi,
enarrandique, iibros diuinos Noui Tellamentt
ratio cogriofci omhium optime poffit, fed maxi^
me tamen ex Bezae animaduerfionibus y , qui pri-
mus cum magno illo Erafmo re6^am interpretan-
di Noui Tellamenti viam , et vidit praeclare, et
feliciter ingreiTus eft. Nam primum verbi ita,-
e=p^(av hoc ingenium efl, vt Accufatiuo perfonae
iund:um, comitemque liabens Adiediuum ali-
quod, figniiieetidem, quod Trmeivy 9'eddere, /fl-
cere, praejiare. Apud Xenophontem 7 quidenx
formulae Tgg- iroudoig l3shTf<?:iis dTtohiwvvoii, hoc eft^^
ntoiiiVy et T85" e(pj}/3g? (3sKTk'6? tvk^sx^v-, leguntur,.
vt idem declarantes. Deindelioc ipfum verbum
faepenumero additur Accufatiuo .nominum, af-
fediOnem, vt corporis, ita etiam animi, qu^n- .
dam indicantium, ita, vt Datiuus perfonaej vel
C 3 fe-
* Vid. CIc, 7. ep. 2(5, I. fidem facere, et quiiem pa-
5, Verba cius in notis ad lani ac publke y ^vt baec com<-
h. 1. haec funt, Pmo potius, probatio/n exhibita ejnnibus.
Paulum diceref Qbriflum pa^ 6. In Goilatione veteri»
latnjnundi iudicetn adeo decta- interpretis cum Beza, aliil^
yatum ejje per refmrectionem que recentioribus, vcrtifr ver*
a. mortuis, vt idem teftatur l>a Pauli fic, Fer viruiN) quem
Rom, I, 4. Ideo Trtxpixsiv conjiituit [definiitl^f. proitt R'
vi^tu hoc loco nafi - deilarat Azm i^cit omn\b\\i, fuftifan>- -
fiiiem praebere, id-eji, cre- d& eum a mcrtuis,
dendi poteftafem facere, yei 7. Cyrop, i, 2, 5.
38 PIIOLVSIO SECVNDA DE NOTIONIBVS
fequatur, vel certe intellegatur ^ : quibusinfor-
naulis verbo Latinorurriv/ijf^^ refpondet, atque
adeo idem valet, quod verba Graeca 7rc;^v, i^-
^aeiv, et £joti3a/^«v* et ipfae hae forinuiae redigi
facile, etconuerti, in formulas fuperioris gene-
ris fic polTunt, vt vocabula abllradla, quae di-
cunt, mutentur.iii verba concreta, atque adeo
Datiui peribnarum in Accufatiuos. Nam. iKTtt-
ZoigTta^ixeiVi qua formula Xenophon 9^ aliique
fcriptores , frequenter vtuntur , eft fpem facerey
fperare iw^^rf, quod ipfum zkTii^Hv Kotm *°5 item-
que iKKi^pvTci nvcipx^^h ^i^i poteft : et re^ypiv Tra-'
^ix^iv apud eundemXenophontem inConuiuio " .
lignificat voluptatemfacevfi^ deleSlare^ idemj quod
Ts^TTs^r&oif rreoieiv-, velre^itciuisvov ita^sxsiv* quoipfo .
loco idem ille fcriptor tpc^&ou ifiiioieiv eodem mo-
do dixit, hoc eft, deftdermn facere^ 'Atque ex
his,
8. Xen. Cyrop. 2, i, 14, et VTJv dd^iikeiQiVitot^^xeiVt
..■i^pufx ocvtofQ Tcoipei^sv -^ idem declarant, Hippocratea
«y, IbpwTCi' sfie^ov vcipd-' <,le jnedic. vet» 22. p. 26.
5^«V; I, 3, 8. o^^e r^ firj- To. i, Lind. p-T^«/ -ya^ eVw'
Tpi, HS^ TM 'Ai^vcly^y ■fro-> ys Tfo^jfv d^s-opjjju ipu^rift
iKvv ye)>.caroi vocpxa-X^^V 2^^ i^ivTi Trotguax^V-, Plato
2.5. Ttspi tSv rov yikcar^ Phaedqn. 57, dTri?txv irxn
vroipoiffxovrm* fedibid. ^.4. pnxaiv idein,eft, quod oiTrt-
tfi yiXcaroii Troieiv *^ 1,3,11. ^^v iromv , vel iosir/srs^j/ri»
roioiurag /isv ctvroTg eud^v- •ffxpdxeiVt wtc. ^6. d^i^foiv
/st/a^Tflsp^^fiy 4j.i.3>:a3^y^ ^%«v idem valet, qwod «V<-
lilocy.hsTr^tyiirX&^STjV TCOip^r i^v.
Xev £e^ l,$. 12^ agavZvr 9. Memorr. I, d. g, Con*
TJc^i^rjU ^pxria irpo^rvfxHjoiv viu. 4, 25,
ififiocKav» ex f. i6,r<?"^fO' lO- Xen. Cyrop. 1,6. 19,
S'Vf(,,/oiv €f.i,^,yAei:V. <sp.o!,rm-, •S^otpp^ffocf.TrQi^aKVToi.i;' 2,2,
rcfiCr et- iX-T/B.aK; cly(^.^,a<i. 6. jiKoci^v- iTretpifi/J^sd^d ffs
ilJ.Troi&:v dvdpMTroii}' 4, 5:, ■jroietv' 4,, 5. I^. ftolk» hh
15, •roAyw fi&v (p6.l3ov ^iuTv cdqxuv^c^oil 7lfit^4, 67rci<3f<T«''
irccpeixsrs' et 4,. 5, i2..-for* . rfi.
sixuta.e T^v (iM<^cl},mv -K^m»^ 1 1. 4,- 2>z^
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 39
his, aliifque eius generis formulis, innumeris,
fatis liquQYQ ^uto y Tfkiv vcctpsxsiv itclciv iilo loco
Lucae, ex vfu loquencU Graeco, valere iclem,
quod Tr/g-gugiv TTavTciS" TrcieTv, ttTii^^svovTCrig iscivxcf^g
'T^cx.^iyjiv, Jidemfacere Qmnibus\ Iioc eft,/(im*^, vt
omtus intellegant^ videant^ credant^ plane., verum
putmt^ certe crederey videre^ inteltegere^ plane pof'
f.fit^ fcilicet verum effe id, quod Paulus docuit,
Chrillum a deo conftitutum effe iudicem omnium
omnino hominum , ita, vt 7r<V<? hac in formula
fit, non argumentiim ^ probatio '=, fed firma dpi-
nio^^^j affediio mentis, quum quis aliquid verum,
certumque, eife putat, neque de»eo vllo modo
dubitat, vt/fi^f informulayiWfm/tt{:<?r^ ^'^. Cuius
quideminterpretationis elegantia, et veritas, etiam
magis eognofci ex eo poteft, quod lic omnia
membra, omnespartes, orationis Apolloii prae-
clareinter/fe, aptiilimeque, cohaerent, . Paii-
lus enim Chrifto ait datum elTe a deo iuSj et po-
teftatem", ftatuendi de omnibus hominiblis:
cuius decreti fui de conftantia, et grauitate, vt
cunftis conftaret, deum addit Chriftum iuffift"e
redire ab inferis. Ita vero neminem futurum
fperamus, 'quin vicleat fponte, libenterque cori-
cedat, verba illa Apoftoli nullo modo pertinere
ad eam dei erga homines liberalitatem, qua co-
piam faciat ad vnum omnibus doiflrinae fuae, et
iidueiae Chrifti. Sed aequc perperam interpre-
tanturplerique Lexicographi, praeeuntibus theo-
iogis dogmaticis 5 quorum paucilEmi funt, fue-
runtque, boni gramm^atici, verba eiufdem Pau-
C4 U
13. Vid. QntniSiil. 5, 10. 8. orator. 3. •
et Valquenarius ad Eurip.-
Hippolyt. 1321. p. 306. f. 14. Vid. Nepos 17, g. ^-
13. Vid. Cic. de parfiit. et Cic, d. l.
4«> PROlVSIp SECVNDA DE NOTIONIBVS
!i/^ . haec 5 jia.Tff^/Bi? tt^Stov etg Toi Kctrrd^Te^ci, ^fis^vj
Ti??7i??, dQ defcenfuChniii adinferos. Etenim
haec interpretatio primum rei ipli repiignare vi-
detur, quum CKrilltus in iibris diuinis Noui Te-
ftam^enti nuftjuam legatur ad inferos, hoc ert, in
tartara, etfedes fceleratas, defcendiffe. Igno-
rant enim eam rem Euano^eiiftarum commenta-
rii, neque in epiftolis Apoilolorum vUa eiufdem
velUgia;comparent5 quippe quum Beza, aliique
furrimi interpretes, dudum vicerint, verba Pe-
1^1 *^ ApoftoU, quae iaudantur ab huius dogma-
tis inuehtoribusj et.patronis, iv w '^Jj to7s ev (pu-
XaK-J itvsvfiacri 'Ko^svS-eig .i%Yiqv^s, debere ita intei-
legi, vt Chriftus diceretur, pro poteftate fua di-
yina, hominibus improbis, et fceleftis, Noachj
faecuio, imminentes tempeftates, impendentis
exitii,interitufque, periculum, denuntiaffe. Ne-
que vero in fymbolis eccleCiae antiquae quid-
•quamreperitur, quod eauftam propugnatorum
, huius fententiaeiuuet, autaduerfarios vanitatis
cuiufdam , et impietatis , conuincat. Nam Nf-
caeni quidem, et Conftantinopolitani, fymboli
conditores foiam mortem Chrifti nobis memo-
rant '7, quam confequuta/it fepultura primo, de*
inde redittis eius in yitam : et in fymbolo Atha-
nafiano leguntur verba defcendii ad inferos : quae
formula quum fumta fit e verfione Latina vetere
akerius Teftamenti^^ 5 ei facile apparet eandem
fubiicipoteftatem oportere^ quam eideih au6lor
huius
l 15'. Ephi 4, 9. 115, 17. : vbi efl: ^efcendam
' l&. I. ep. 5, 19. i« inferttumf et qui defcendunt
17. Verba fymboU fimt, in infernum: (ed veKha ndin'
pnffiti f et fepuhus, efi, et re- ferps, et in infernum, inteu
/urrexit tertia die» fenondifferunt, vid, I.Eegg.
lSfVid.Gca. 37,55. Pf; 3,6.9.
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 41-
huius verfionis fubiecerit. lam vq-o eam omnes^
porunt ab eo expreffam eiTe e Graecis formulis
f/,ciT(/^f2cxUsiVElgddid_,QtKaTcf,l2uiV£iv sig 4'S'/;i', quae
leguntur in Alexanclriaa verfione Veteris Telta-
menti non vno loco '^ pr6 Hebraica formula
nV^rJ^W ri'i"5. Haec igiturquum de morientibus'
dicatur : certifTimum dt^ atque euidentillimum,
nec foraiulam «ara/Snva/ e/r a^g, vd si? tx^ovjv, quid-
quam figmficare aliud, quam apud Xenophon-
tem -° Kara, rrjg yr,g' dSvcu-, moritium ^^e^ atque
adeo fepukum, et verba fymboli Atbanariani ac-
Gipienda effe de wwr^^ Chrifti , et fepultura, non
de eius j??'©/? &'oKg in tartara, fedefque fcelerato-
rumj praefertim quum 'audor fymboli non vi-
deatur mortem feruatoris , ab qua fciret pendere
omnem falutis hominum fpem, aut oblitus efTe>
aut commemorare noluifTej atque adeb defcendit
ad infiros idem valere , quod pajjk'j lioc ei% mor-
tuuSj eft in fymbolo Nicaerio, et Conftantinopo-
litano. Sed haec ipfa verba videntur a norinul-
lis pofita fuiffe prope verba fymbpli Apoftolici
mortuus, etfepultus, et paulatim, vtiit:,, in ipfa
fymboli texta illata. Certe Rulinus , Aquileien*
iis prefbyter, in expofitione fymboli Apol^oli-
ci ^* VQrha. defcendit adinfefna; fic enim iegitur
liunc ibi pro defcendit ad inferos^ ; diferte teftatur,
neque in ecclefiae Romanae fymbolo haberi,. ne-
que iu orientis ecclefiis, fibique videri ait iis
C 5 ' idern
19. Gen. 37^ 35. PfjilJ, clefiae Rominae Jymbolo mn
17. habetnr additum defccndit acl
30. Cyrop. 5, 5*. 4. inferna : fed tfque in orien-
2i.fl 20. f. f. 13. Patnel. - tisecdefiis habetur hic feymo;
^.550. ad calcem opp. Cy- vis lamm verbi eademvidemr
priani. Vcrba Riifini fiiiit, ejfi' in eoy qtiod fepultus i/>.
Sciendimfane eftf quodinec' citur, v
42 PROLVSIO SECVNi)A DE NOTIONiBVS
idem declarari, qitod verho fepidous. Caeteriim
quumaucftores Confefiionis Auguftanae, et For-
mulae Concordiae, ifta verba genuina eile pu-
taffentj quum iis fibi perfuafifrent rem fignifica-
ri a morte, fepuituraque, diuerfam ^^ : facile pa-
tet omnibus fons dogmatis de defcenfu ChrilVi ad
inferos , ita , . vt mirandum non videatur , reper-
tos fuiiTe femper eruditiffimos , fandiffimofque,
tlieoiogos ^iy qui de eius veritate dubitare aude-
rent. Et quum Chriftus reditu fuo ad fuperos
deciarauerit, feelTe potentiffimum, atque vni-
Cum, vidtorem, triumphatoremque, hoflium
hominum : fane vehementer velim mihi idoneas ,
dari rationes, quibus vincatur, opus fuiffe, vt
optimus feruator in tartara defcenderet, ibique
fefe geniorum malorum turbae oflentaretj etiam
tempus, quo abierit illuc, ita definiri, vt nar-
rationis Lucae ^^* de moriente fides, atque audo-
ritas, integra maneat. Deinde audlores inter-
pretatibnis verborum Pauli fupra propofitae non
videntur eife Boni ratiocinatores , neque admo-
dum fubtiles, et acuti, dialec^ici. Qiiomodo enim
Apoflolus contendere potuerit, non videmus, e
redituChriiti adfuperos coUegi re^le poiTe, eum
defcendiffe antea in tartara, eum fuiiTe antea in
fedibiis fceieratis, quum caeium-, qua locus mun-
di fumimus, femper referatur ad terras^ locum
muridi infimum, vt, quem adfcendiffe in cae-
lum legamus , eum antea in terris verfatum eife
exiftimemus ? Denique eadem illa interpretatio
aUenijOrirna eft ab vfu loquendi, et Graeco, et
Hev
22. Vid. Conf. Aug. Art. ros literaria, Altorpii A, C
3. ct Fprm. Conc. Art. 9. cidtdcclxii. iteriim 06I:©-
23. Vid. Dietelmaieri, vi- nis cdita.
ri fui^mii, Hiftoria dQgmatis
dc defccnfu Chrifti ad infe- 24. C» 23, 43.
FALSIS VERBB.lVNCtORVM 43,^
Hebraico. Etenim infmiae fedes, et tartara, ne^
que ab Hebraeis vnquam didla reperiuntur ni^^rnnm
Yn^N^n, neque a Graecis r» KccTooTs^a yJ^vi T^g
^yyj^' Quae quidem omnia quum praeclare yide-
rent interpretes iibrorum diuinorum paulo hu-
maniores, qui non putarent-, aud:oritatem do»
gmaticorurh libellorum maiorem effe, potiorem-
que, vQce legum: linguae debere; verbis -ra 5c«-
TMTs^di f/J^Yi TTJg 7JJ5- iignificari docuere t;^fm/2
Mariae, matris Chrifti, ita, vt 'jcarsjSjj -tt^wtov
€lg T« KctTwTg^ci yJ^Y] Tyjgy^^g ^Kctfa^us eji ante ho-
mo, Hanc rationem tueri conatus eft, atque
ornare, in primis Paulus Fagius, eruditiffimus
homo, in praeeiaris aniinaduerlionibus ad On-
queloii Paraphrafin librorum Mofis ^^ eo, quod
vterm
25. ad Gen. 37,35. Liber partes terrae nihi! alittd inteU
Fagii, qui exiit Argentorati ligere, quam Chriftum, etjt
A. C. 1545. fbrm. mai., fupra omnes coehs eKahatum,^
quia eft paulo rarior ; quia venijje tamen amea 1 "s in ter~
Fagio niuiti affenfi funt ; quia ras , veramque naturam huma-.
fententiani dixit hreuiter, fed nam in vtero finci!J}mae Ma-^
cleganter tanieh ; placuit to- riae virsims ajj^mpjiffi. Quamt
tiun locuni apponere : Verifm natiircle humanae fijjumptio'
quia in mentianem jjiius mate- nemy at^ue incQrmtionem, //^-
riae imidimus , placet efiam braijimis in fcripttiris facrii
hic aliquo moda ex veritate be- per infeciora terrae itttelUgit^
Iraica illuftrare heum, qui eft. vt ,Pf. 139. "ipa;!? insa nV
. opud Apoftohm Epb, 4. capit. , •»nMpn inba ^n*»»^!?; im -;»»
vbi dicitur de Ghri/ie , Caete- y^M ni^nnha id efti , Non efV
ruin illud afcendit, quid eft, occultata fubftantia niea a te,
nifi quod etiam defcenderat. qiiando fppnatus fuin in ab-
priiis in infimas partes terrae ? fcpndito , et variis diftindius.
etc. 1 circa quem hcum TheO' luembrisi fui , in. inferipri-
/ogi multum difpmant de ^de- bus terrae;. Vbi Ffahnifia
fcenJiiChrifii ad inferna. ¥<e- maternutn vterum, z«^ao^r«
rum tu noueris, /^oftolum per cit Je mirifice formdtum, infe-
4«fcenfiun Chdfti adlnfimds rioTa Cerra« vocat,. Dicitur
44 PROLVSIO SECVNRA DE NOTIONIByS
vterus etiam a Dauide in hymnis ^^ di^lus ellet
Y"?.^ mi^fnnrn, hocef}:, vtverterunt Alexandrini
ludael, Tcl jjarwmTco Tyjg ^i^f, vel, vt legitur in
codice Alexandrino 5 exemploque Compiutenfi,
et AldinO) rd %mmo.rc.T^q 75??. Csrte cum ae~
qualitas membrorum oratiOnis Dauidis, ^T\^'<ip.^
*))-i&S4 et V'^^'^- ^^^'^^'rjJns-'»^)*^.'?'^, tum maxime
verbum •'^i^oj^n, fatis declaraht,' verbis ni^rinri
*\fyi nihil, ' riifi t/^^re^;?) matris, pn'^? figniii-
cari, de quo ilia ab ipfis ludaeis -'^ acclpi video.
Nam "«t^^qi?"! variegafmfmny iTvciyJhBvjVj vt expli-
cauit elegahter fane Aquila , eilfaEius fum^ for-
matiis fum^ idem , quo.d '^nviiji). Aiexaridrini lu-
daei intei^pretati lunt, ?@c^ ;^ u7rcVc4cr<? jitH, ita, vt,
aut ''n>o'ipJ^ legifTe videantur , vel "•noj^^ , aut feun
fum loci exprimere vtcunque voluiffe. ' Homi-
nem vero in vtero formari, etfigurari, noui-
mus. Vnde nihil elegantius, nihil iucldius, ni-
hil illuflrius,:, excpgitari poffe, atque inueniri,
• - ' " apparet,
autem vtcrus niatris , vhifoe-- interpreeationem loci Pauliani
ms -per/acitur^tefiihuf etiatn- Beza in ■ animaduerfionibus
(toctiffimii /jehr/ieorum , infe- ad eundein , /"/oc ego vcro,
rioraterrae, .proprer humilHa' inquiens , kciori eo^penden'
tem, et calipnem. Quodjicut diim relinr^o eA; cuiurdam /«-
ea, quae Ji*h terrajiint, hu' tcrprttatione , ecquid ■ Paulus
milia^ et cali^nofa, Jiint, jta. his verhis alktdat ad virginis
et vterus maternUs^ humile, vterum, Extat enim locus Ff.
vile quiddoiny et cali§inofum, /jp, v;.j vhiDauid vtsnniiyin
efi. Et tamm non borruit quo,fuerat formatus , tranfla'
C^rifius , aetirnus dci filius, tiiie vocat ynN rrjTinri , i. in-
illuc fe propter hos demittere. ferioraterrae.
Hocfenfu f verba Apolloli ac- /r pr
cipiamus, nonpatet ampliuslo. ^"' "• '^'^9^ ^5-
cus fpinofis ifiis quaeftionibus 2*7. Iai*chiu8 aclji. 1. n^Tinna
Je defcenfu Chrifti ad inferos, '•s^eaty^^innnn "Ynoa / y^M
.iqme circa hunc locum tractari' •»»». Sal. Melechicles ad h. 1.
tur^ Refpexiit ad Uanc Fagii Dmn t^in / yiu nvnnna.
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 45
apparet verbis 5 quibus loctim illuni Dauidis ex-
planauit Chaldaeus interpres. , ^J^-f^^s^ ri*>n^:9iih|
^J^SN^I, hoc eft, formatm fiim jn viero matris,
Atque de vtero Mariae Pauli orationem, poft
Fagium , etiam Vi<ftorinus Strigelius explican-
damcenfuit, interpres librorum diuinorum db?
(ftus in primis.' Nobis vero locus Apoftoli io-
co Prophetae non omnino fimilis, immo difli-
millimus, elTe videtur, adeo, vt nihll ibi Tepe-
riri credamus, quod vevha. rdi •KocTms^a (jls^tj r^g
7'^f accipi de vtero matris Chrilli iubeat. Et-"
enim, ne.c vteriis opponi vUo modo, per rerum
naturam, caelo poteft, nec verbum K^ralSyivoif
eft eiufmodi, vt ledlores de i?/f ro potifilmiJim co-
gitare cogat. Et quanquam non ignoramus,
V*iNn ni^nnrn ab Hebraeis ^^ etiam de fepulcro
dici, atqueadeo idem valere, quod h^^^: ta-
men verba Pauli, nec de wor^^, et fepulturay
Chriftiintellegi pofTe, eo libentius fatemur, et
concedimus, quo iiiinus fepulcrum ad caelum po-
teft, et folet in vita communi ^9, referri. Reftat
igitur , vt verbis t« KarcaTs^a ijls^vj r^g yyjg, cum
Caluino 30, Beza, etaliis, ab Apoftolo fignifi-
cari
28. PI". 63, 10.: vbi libri 50. Caluinus Commcntar.
verf. Alex. bnines habent iv ad Ephef. d. 1. , Hoc vero in-
rer? KoirooTciiTotQ r^4 y^i;. epte tor^uent quidani ^ vel ad
Apud Ezechielcm c. 31, 14. Umhtim, vel ad inferos , cunt
hoc fenfii cft nfFinft y*5M. de praefentis tantwn vitae coti'
39. De loco Roni. 10, 5; ditione agat FauUis, Etargu-
f. , vbi a Paulo locus MoSs mentum , quodfumtmt ex yra.
Deut. go, 12. f. ita laudatus du comparatiuo , nimis infir'
cft, vt ad Tov ^puvov rclata mum ejl. Comparatur etiifttf
Rt ^ cifiu<r(rog^ quo vocabu- nonvna pars terraecum alte-
\o nuilti interpretes fignifica- r«, fed tota terra cum caelo:
ri fepulcrum putarunt, legi ac fi' diceret, ex ftde tam cx-
Grotiiis , et Heumanus , pof- celfain^ hpc noftrtim profundum
fiiwt. baratbrwn dejcendijje.
46 PROLVSiO SECVNDA DE NOTIONiBVS
Caridicamus fimpliciter terram^ ita, vt jtfltra^?-
vcx^ eig ra Kctrmi^c^ fjLs^vi ryjg yr,g fit defcendiffein teT"
raSy hoceft, hominemfaciiim,^ in tefris verfatmi^
rnortmm^ humatumque^ effe^ et ab inferis extitiffe:
quod lohannes Euangelifta , et ey. rS BqavS ?t«ra-
■ 0sf^7]x.svoif 3* dixit, et eigrov jcoo-ftov iK'/jKv^svdu 5-,
Quae quidem interpretatio nobis omnes notas,
omnes partes, et numeros, veritatis habere vide-
tur'. Nam primum terra- referri ad caelum^ qua
regionem mundi altiflimam, in omnibus linguis
folet : deinde Eaulus circumloquutione vfus eft,
quo Oratio fieret elegantior, et concinnior , et
ornatior, ita, vt Comparatiuus Karcore^a. habe-
ret vim Pofitiui, non Supertatiui ; quum caelum
appellaiTet 33 vocabulo ^''tI^cs-, praeeunte Dauide,
qui illud ai^i^srt nominauit 34 5 et re<fte vtt ifto
loquendi circuitu potuit, quum, non modo Ale-
xandrini ludaei ffl/?/MW2, eadem ratione, dixiflc
reperiantur, in Efaiae oraculis 35, rh vxpog- fS
«^aVa, fed nomen />i/^»7 etiam in aliis eiufmodi for^
mis loquendi 3^ ita vfurpatum legatur : denique
addi-
31» C. 6, 38. aclJ. c. 5, vt apud Gellium 9, 1. hifima
15, Sed c. 16, 27. fic eft, Sid Jitperna.
*jrapoi rS «S^fi» s^ekd^etv ' ct
V. 28» eieXd^etv voi^d rS %6. Vt Mattti. 2j 22.'«Vfi-
■frarffi^. ■ %iiop]aBv ezc tdc /^aptf r^jg
' 32. C. I2j 46. t6i :S8»i ra.Xi}icuci(;f h. e. «5 i-j^V r«-
La6iantius fic dixit dejccndere XiXcaav. Iiiterpres Hebraeits
in tevram, v. Inftitutt. 4» 10. Miinfteri rette vertit tjSrr»
I. epit. Inftitutt. 43^ g. lu;. b^ba VjN"^^^.. Nara ,£i«^;^ fuilt
ftinus Martyr Apol. i , 5. fines , vt Marc. 8» 10. : vbi
/aoplpcad^^vcif t 7(£f^ ocvd^pdS' r« o/j/a , quod in codd. qui-
^ov ysvscBocf. bufdam legitur pro ra fiiptj,
33. Ephef. 4j 8* haud dubie irrepfit e Matth.
34. Pf. 68j 19. I?>39« Sie Gic. p. Arch. 3.
35v ^' 38> 14. SlcLue. 2, tn caeteris AJiae partibtts, cun*
14. &-\^noi^ refertur ad yy * ctneqiie Graeciae^
. FAtSIS VERBB. IVNCTORVM 47
acldicere videmus ipfam cojQfiietudinem fermonis
-Hebraici. ■ Efaias enim vates iubet alicubi 37
gaudere, et laetari^ de falute ciuitatis Ifraelita-
rum, ^Yimum caeiimi [L^^mj], deinde y^^iM ni^rnntn,
porro montes [ti^t^ji]^ deniquQ fijluas ["^^^lr^^
flr/'07TX vniuerfas [yv*-'?:^]. lam vero per n^i^rinrn
Y"iN inteilegi debere ipfam terram^ non folum e%
eo patere putamus, quod diftinguuntur diferte
ab caeby verum etiam ihde, quia poft ni^t^nrj
Y^^J memorantur a vate, et appellantur, par-
tes terrae, et ea, quaein terris funt, .montes
fcilicet, etfyluae, et arbores, ita, vt ab eo ne-
ceffe fit ante nominatam eiTe ipfam illam muiidi
partem, quae tumens montibus, fyiuifque, etar-
boribus, veftita , fuperbit, hoc ell, terram. Ac-
cedit, quod aliis quoque in locis librorum poe-
ticorum 58, quibus mundus, eiufque partes, lae-
tari, et exultare, iubentur, vt caelum, ita finipli-
citerterra, cumoceano, et agris, et arboribus,
commemoratur. Caeterum nihilrefert, vtrum
cum Miiiio 39 arbitrere, Paulum fcripfilTe «? ra.
%.^.r(Lre^c(. Tiig yh, vt nomen fjJ^ri', explendae-
orationis cauiTa,' ab alieria manu adieclum iit,
vt Aquila "^^ fimpliciter dixit rd h«twt«t« ryj^
'yj5'g' cum Alexandrinis ludaeis 'f;', an vocabulum
/>t4"/7 cum aliis genuinum iudices, quod ab ipfo
audlore epiftolae profedum fit "t^. Neque enim
fenfus
57. c. 44, 25. 40. Pr. i^9j i^
38. Vt Pf. 96, II. f. Sic 41. Pr.63, lo.SicAxioch,
in Jiymno Cleatithis in loii. 19. riz f^eonx rfe KQO^y.n.
15. f. nuindus vniucifiis ita 42. SicMattli. Ii,8. codcl.
fignificatur, vt paites eius p.onniilli hahent ev fiKJiaxoig,
laudentnr liae, X^^^> cu&e- quum tameh lej&io vera haud
piOQ -d^eio^ TToXoC) vovroQ, dubie fjt iu fiotXxKoTg ly.St-
39, Pa)legg.N, T, f.485, riing.
i|8 PROtX^SlO SECVND A DE 'NOTIGNIBVS
fenfus verbof um ApoftoH mutatur , vtrarncun-
que rationem fequare: fed meliortamen, ^utior-
que 5 videtur ratio poPterior , quum f/J^.yj lega-^
tur, non modo in plurimis, fed etiam in opti-
inis, codicibus : quo e numero.eximendus non
ell;, id quod Millii, Bengelii, aliorumque, cauf-
fa commGnendum duximus, ille -codex, quem
interpres Syrus inipexerat. Hic enim quum
vfus fit in fua verfione ipfis illis verbis Hebrai-
cis, quae vidimus apud Efaiam extarej vertit
cnim i^5|? enZuA^Aji»; quum ni^hnh abfolute
jdicatur: fane nomen ,ws'^'^ COmmode reddere non
potuit. Sedfatis multa dixiffe videmur de for-
piula aciTcil^yjvaa el^ tcI KCirrJyTs^ci fJLB^Vj tJys* 7^f' ve-
niamus ad alias. Etenim formulam ttiv avTVjv h-
ycici-v oTrKia-a(xSoi/y*qusLe legitur in Petri Apoftoli
epiitolis ''•3, ab Stocquio, et aUiSj perperam, et
inepte, expiicatam video ita, eandim cogitatio-.,
mm^ vehtt annaturamfpiritiiatem^ induere. Nam
vt cTvKcc dicuntur ^'^ omnis generis injiriimentd.,
quibus ad aliquid vtimur; omniay quibus irjlrxd
aliquid, etornari, folet, ac debet, fi vti eore-
d:e velisj non tmtumarma bellica: ita etiam ver-
bum oTfKi'^siv vfurpatur de iis, qui aliis aliquid
parant j qui dXios injiruunt YQ aliqua, fed oT^Kl^e-^
c-Bocf de iis legitur, qui Jtbimet aliquid paranty qui
femet re-aliqua inflnmnt: quod Matthaeus "^^ jtTCfi*
oioi/dixit. Minerua quidem , form^amMentoris,.
faciemque, induta, cohortans Teiemachumj vt
perfequatur, quaeratque, parentem, "0^Ky(7-
CQV fe, inquit "2-^, hoc t% paraviatica y para res
tibi,
43. r.ep,4, 1. 4S:- C. 10, <).
46. Odyf. ^', 289. t vbi
44. Vid. Intlex Palaeplia- v. Euftathius p. 1445;. 35,
teus iii h. v. Roin,
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 49
tibi> atque fociis, in via, et in itinerej neceita-
rias: s7Di{j.ci^ov s<p6hot^ vt interpretatus eftfcho-
iiaftes minor> eleganter fane, ac fcite* Et quia
Polyphemus Cyclops, deuorato Antipho, mox
ipfe interiit, vel quia.Antiphum comitum Vlyf-
(is poftremum deuorauit, eidem Homero 47 di-
citur 'jiv^a.rov oith^^a-acrBcii lc^itov-) hoc eft, vltu
mam Jibi parajje' coenmn. Hefy chius certe gloftam
w7rAtV(7«To , ex illo ipfo poetae loco fumtam, ex-
plicauit verbo ita^stjy.^.vK.ca.ro. Itaque certifti-'
mum efte arbitramur, formulam t.^v «vtj)v hvoia.v
oTiKi^oia-doii apud Petrum valere eandem, mentemy
eundem animim , Jibi parare , hoceft, eandemmen"
tem^ eundem animum ^ ftifcipere ; praefertim quum
Syri quoque tum verbo ci-a-»?Uo eodemrnodo vfi
videantur ''•^ Neque vero magis aft"equutos efl"e
reperio multos viros do6tos vim formulae. «tto
lisT^? eo locoMatthaei '^^^ quo Herodes magnus,
rex Iiidaeae , occidi iufliffe refertur pueros lu-
daeorum omnes, quicunque, vel duo annos ha-
berent,^vel etiam intra bimatum effent 5°. Nam
a plerifque, et interpretibus Noui Teftamenti>
in his ab ipfo Raphelio ^\ et Lexicographis, no-
minatim ab Schoetgenio ^"^, verba illa accipiun-*
tur de tempore.^ de ipfo duorum annorum fpatio,
ita, vt M dmS^. abfolute didum effe praeci-
piant
47. OclyC /3% 20* §f. Nam iii notis Hero.
4^, Conf. Rapheliiis «d dofeis ad h, i, * ^Apud Hero^
I» Pe. 4, I. , doTUtn , inquit, f/? Sistijg
49. C. 2, l6* Suidasi %ptiVog Hh. 2. p. joh init.
AterSi;' aVo SisrSi^yn^Kx- 53. Vid. eius Lexicon JSfi
Ttatdpu ' EvotyysKfiric. T, h. v. et notae ad Bo/ii lU
50. Vid. Macrobius Sa- belkim de elJipii <5raeca in V,
iurnn. 2, 4. p, 332. GronGii. xpovoi»
D
50 PROLVSIO SEGVN1>A DE NOTIONIBVS
piantpro elTro 5igT?g"%^ov8* qua eadem in fenten-
tia video fuiiTe , praeter verfionis Vulgatae au-
«ftorem % Hebraeum euangelii Matthaei inter-
pretem ilium, cuius verfio a Sebafliano Munfte-
ro edita eft. Hic enim verba Graeca «ttp disrU?
reddidit Hebraice a-^fii^" - 1» , hoc eft, vt Mun-
fterus Latine vertit, a biennio. lam etii inter-
pres Hebraeus ipfe fcripfiffe videri polTit -{nb
D^inD^ir, ita, vt |>D neglegentiae librariorum de-
beretur : tamendeprehendimushominis infcitiae
veftigia manifefta pluribus aliis in locis ^*'^; quenii
fcimus omnino interpretem Latinumfere fequu-
tum eife ducem, cum in exprimendis textus
Gtaeei le(5tionibus, tum in poteftate verborum
Graecorum reddenda. Neque eriim dubitari.vl-
io modo polTe putamus, quin verba, quorum,
de poteftate quaerimus, accipienda ftnt de ipfis
inf antibus biennibus , ita, vt hsT^g fit Genitiuus
neutrius generis "^^, non mafculini. Nam, Pto-
lemaeo Afcalonita,. aUifque grammaticis anti-
quis, au^loribus, disryjg de aetate, fed de tem-
porb hiTr,g^^^ dicitur: et quanquam Herodo-
tus,
53. Vtriit f.ahmam. fzxHdpng S vfus eft verbis
54. Matth. 10, II. "jasa nn« •«"niuM.
habdtpro ^|^«e* c. 5, 46. f. 55. Pollux 2-, 8., «yVee»
9, 10. l8>I7-j aliifquein|lo. r^^, , Irg/oj/, hsfhf, K9^ Tc^
cis, noineii rsXwvj/^interpre- i<ps^^t;. '
tatus eft verbis n-jsv, b^aj 5^,^ Pollux i, 54, ng^Sls*
c. iji, 1 1 . et c. 1 8, 1 2. V ver,- tEQls ^ jc^i/ hUr-tjq , • gcu^ - ^g»
ha Trpq.^jx.fCTJ sv ^ .tt.sHu.rpV KoisrT}!;^ r^^ i(p£§^r,^^ Tspl
-jrpo^oiToc , explicauit [ yeirbis , 'ffa.vr.av ' ^c/ij, TpiirTjQ., ngif
nnM ]N^ , et |Ws nNe : c.j[<5, fis%pi hHocirgQ, 'Eiti /nh
7. verba biEkoy/^ovro iv _%po'v8 votpo^vvsrcij ' sTTi Bk
eawro?"? reddidit verbis siai^ft .^-TrcnUH ,ngif oha, ^gij (pvrSi
ansjia: ibid. 17. pro verbis 7(SM rav TodTosv ^ o^uvs"
tus ^^ Strabo^S lofephus 59^ Longus ^^, au«£lor
iibti Maccabaeorum fecundi ^*5 aiiiquej dixiffe
leguntur hhvjs %^cv6?' tamen iiullus fcriptor ido-
neus reperietur A^ocabulum dihyi? iimpliGiter hoo
fenfu vfquam pofuifie. Sed omnium maxime
confirmatrationemnoilramj et totius orationis
feries, et vfus loquendi Hebraicus* Eteniin
quum verba ciTto §/gT»$- cum verbis 'jTdvTeig t8$
'xrfjwSa? cohaereant^ quum «ttc ^fgrar , e confue-
tudine fermonis Hebraei,, pro airohsTMv didium
fit: leges, et praeceptaj grammatices ppinamur
fatis oftendere, verba illa non de tempQre^ nori
de bimatu j intellegi polTe) immo debere de ipfis
wi/JjJii/te biennibus accipi. Et Hebraei quidem
quum dicere volunt, verbi cauiTa, omnes^ et.vu
ginti annos mtos^ et maioi-es., minorefuB^ feciije
aliquidj dicere folent nV2)>5^ n:W* Diit^:j-]:a)D h%
vel nt3»V^ njxy Di*^"^i?^lii>3V^: cuius seneris lo-'
ci quanquam permulti habentur in libris Veteris
Tei^amenti diuinis , hiiloricis maxirne : _ tamen
ex ingenti eorum numero delegeffius potillifflum
eos, qui fontem formae loquendi, qua Mat-
thaeus vfus eiij demoniirent, atque adeo viain
patefaciant ad veram eius interpretationem*
Apud Mofen enim eo loco ^^^ quo perfequitur
D 2 ' nume-
fOj/* Ammonitis v. irptst&Q* mol. M. v. fpfifij^i tt Sut»
TpisrkQO^iitovco^ibtctCps^ 57* 2, 2.
petl^ (Ptjg-I Jlt.oksficuoc 6 S8« 5» P' 34** ^ AlmtJ»
Ji.(rH6cXBovttij4i.'BoiV fiky^oc^ loiU
fiupv/tqv^(t6i^tsv i, ^?(XJi: ifrf 59. Archaeol. S, 5. p.3^»
%fJoVa ■''—*• e«V ^h.o^utovi^'^ iJar. 2, ^.4» Hauert.
asafievTpiEtsii (aQex)^veQi 60» l* p* 4» Mol» Jpk 23.
'a^tsui iiri ^Xm/xi;. -^ %p7} Bod^
' iv KVOif/ti/cti&iieiV^: (aQ d^ioT 61* C. tdj ^*
« WHafXwy/T-jyi?» Adtl. Ety- 62. Numerr, i/ao. 6x
53 MOLySIO: SEGVNDA DE NQTJOmBVS
numerum Rubenitarum ^ reliqUQrumqqe Ifraeli-
tarum, qui amios viginti haberent, vel etiam
plures, ieffiintur haec verba, di'^'»:;!? - p>D *^D"? - ^\
n7i^)ov n^ur" j iioc eltj omnes mares, et annos vigtn-
ti liatiy et maiores: ab quibus verbis non difcre-
pant ea, . quae in libro Efrae ^3 extant , V^^"'>2y ■^i
riih^^D^ n:i:; Di^iu/i? - p^o D^ii^n-nN. Et eo loco
iipforum Chronicorum:^'^, quoDauides rex per-
hibetur,numerari vetuifTe Ifraelitas, qui viginti
annos vitae compleffent, et qui annum aetatis
vigefimum nondum attigiffent, Jegitur nu?: - nb')^
nm^h;^ nyo/ Di-nu^i) - i^nS tD':j^'?^ 'T^'3'ij : quae verba
Alexandrini interpretes ita verteruntj Tt^ h%
iKaj3s A«viS rov d^!,Bf/,QV oivrw UTto eiK0'crasT8S , y^cf^,
y-«Ta). Ex his igitur locis quis non intellegit, M^^-
thaeum fequutum effe eonfuetudinem loquendi
Hebraicam? quis non videt, et animadueftit,
verbis aTPo hiiU? ab eo expreiTa eiTe verba He-
braica.a.iJi^^ii;' - i[:a)D ? qqis eft, qui non iam fponte
fentiat , vltfoque fateatur , vocabulo ^fgi-eg- , ^ rion
hienmum fignificari, verum ipfos infantes bien-,
nes ? Atque de his dudum viderat verba Euan-
geliftae ?!xplicanda eiTe Syrus interpres cum yer-
, fionis Af abicae audiore. vertit enim ea fic,
TT^ ^z^z jo -^: aeque aliter reddidit interpres
Arabs, ^^^wjjCam/ (^ 0jc . Et profedlo in his ver*
fionibus plures Idci libroruin diuihof iim vtriuf-
que Teftamenti longe melius, atque elegahtiu^
etiam apertius, explanati leguntur , quam In li^
bris recentiorum interpretum omnium) ita, v£
vel hac de cauiTa di%entiflime conlmendandam
eile appareat induftriaC, atque fttidii^j Uberalium
■ ' "■ - - •■ ■ - .■.■■■'•■■>'•■.', ^ . ,■
.:■;••,.. .■ •. --::■'■:■ .' lUUC-
*^3« C. 3, 8. C^^i.OaxQm.^^fiZi.'
FALSIS VERBB. IVNCTORVM 53
iuuenum accuratam lihguarum orientis eogni-
tionem. Antiquitas enim ita fequebatur , pro
beata fimplicitate , duritieque, fua, vbertatem,
et grauitatem, dodrinae, vt nullis laboribus,
nullis incommodis 5 nullis moleiliis, moueretur,
eiufque auxilio verum indagare, et reperire, flu-
debat: fed noiira aetas ducitur fola ingenii fcili-
cet elegantis , atque pulchri , fama , laudem do-
d:rinae grauis, et copiofae, neglegitj quippe
quae comparari non pofTit fme fumma induffcria,
fme affiduitate cotidiana ledlionis , exercitatio-
nifque, diligentis, grauiffimis fane inertis, at-
que defidiofae, mollitiei aduerfariis. Vnde non
hoc agit in explicandis ferlptorum veterum li-
bris, vt fententiam eorum, quae dicuntur, ad-
iumentis dodrinae, quibus caret, inu^fliiget^ a<3
inueniat , inuentam tradat ledloribus fimpliciterj
et fme vlla verboxum pompa : iir^mo vanitatem
orationis adhibet, qrnatuqueverborum, etlpe-
cie, ita percellit aiires imperjtorum , atque ani-
mos, more circumforaneorum pharmacppok^
rum, vt, abdudli ab acri, dillgentiquei COn-
templatione orationis au£l:orum veterum^' admi-
rentur attoniti fingularem ingenii magnitudinem
horum clamoforum hiftrionum. §€<! compefce-
^Tius querelas, quamuis iuftas,, et neceiTarias,fty-
iumque euagantem reuocabimus ad propofitum^
Formulam diccxocS-cc^i^^etv r-^v ^Xoov^cc^y qua Mat-
thaeus^^„ ejt Lueas ^^^ vtunter, Stocquius eum
Be?a, aliique, quos nominare hifiil attinet^ ver~
tunt perpurgare aream: irrimo vertere debebant
ventilarefrimentay quod Alciphron in epiftoUs ^?
i) 3 hcf."
65. C.'3, 12.. 67. ^. ep, 26. '^Apti /noi
66. C. 3, 17, tTJy «:k(a bixmdi^pccyriy K£H
54 PROLVSIO SECVNPA DE NOTIONIBVS
dimc^&i^u^eiv 7j5v aK(a dlxit. Namque vt verbum
5i«%«Sa^t'^eiv oftenditj ciKma non effe ipfam
€iream^ £ed frumenta extrita, et in area congefta>
aceruum granis, et paleis, miftum: ita hoc
Ipfum vocabulum clKoov non minus, quam verba,
et ^uae praecedunt, | ro liTvov iv %«^2 cturS, et
quae' fequuntur > vigij (xvvu^ei tov ctTtov uvtS «r tyjv
diioS^ijKyjv i To 8s cixv^cv y,aTaytav(7Si 'jtv^l cccrlSsifCa,
' hoc eft , et grana quidem condet m granarium , fed
paleas crmabit igniinepctinBo , declarant, verbum
tex«.&«^t'^eivxdem valere, quod verbum KtKfjtclvj
qiioi eft verbum hoc in genere proprium, hoc
eft^ ventilare\ vannarej et quo vfos effe yidemus
interpretes narrationis Ruthae, Quae quidem
resnobis perfuafit, a Matthaeo, et Luca, red*
dita effe illa formula, verbaHebraica l^^.^Ti^? ni'^\,
quae ipfa vfurpari de iis, quifrumenta ventijant,
docet loeus hiftoriae Rtithae ^^ is, qiio Naamis,
focrUs, Ruthae, nuriii;; oftertdit,* Boafum no6i:e
'proxima ventilaturum effe hordea. Ibi enim le-
guhttir haec verbaj n-iT-nH' jii^r ^9 j^n)n-mh
tiwrt la'»*!!^'^^, hoc eft, ix ventilaturus ejl Hordea
hac MoSle.i quae verba Alexandrini ludaei ita in^
terpretati funt, /Ss cwTog Ki,'^^^ ^y\v olKmu twv x^t-
' «&<wv'- 'TavTj? T>?' VfXTfl Nam t^v dKma rm k^iBmv
pofoere ex Hebraica rationej quum, per lege|
confuetudinis Graecae, potuiffent limpliciter di*
cere tfisr k^iBd^, Itaque necSyrus interpresver-.
l>um/^i{^».fl^'^fl{it:^etvredderedebuiffetv^^ ^r^>
-. ..' V ^'^ n^Q
■r© tttv^y uifori&sfiiuf , a 69. 1« cod, manu fcriptQ
iaffTf&tTji iiri^if n$^ jitfiv. primo fenatus Lipfienfis,
i<^l)uei ti^v ^{ks^r^hv.^ quen» viuo adbuc Mafcouio,
, fummo viro , cum editis li,
^S" C* 3,51* bdBcontuUmusjlegitiirnii»,
FALSIS VERBB. IVNCTORVM $%
nec Hebraic^e verfionis Matthaei audor verba
^nu, immo verbis ni-^t, et Vi^i ; Matthaeus, au-
tem , et Lucas , recfte' commutarunt verbum Xt-
%y.^v yeYhodia%K3-a^i'^eiVy cum quod ii, qui venti-
iant frumenta, ea purgant, hoc eit, grana a, paleis
fecernunt '°; vnde etiam apudleremiam 7' va-
tem verba }-ii"i7, et ^nn, coniun(^a>'extant: tum:
quoniam illa aetate Hebraei pro verbo r»i")T v(i
videntui- verbo i^n , quod refponderet etiam
verbo 'in.n, hoc eil,. verbo Grraeco hci.ycix.hu0^fiv,
Certe interpres Chaldaeus libelli Ruthae pro nii
poTuit '^'^'yo'. fed hoc ipfumverbumin paraphrafi
Chaldaica lercmiae legitur pro Hebraico. verba
*inn. Haec vero omnia, quae hadenus a no-
bis"difputata funt de vi, et poteftate, formula-
rum quarundam Noui Teitamenti , quem non.
doceant, quam faepe lapfi fint hoc quoque in
genere, atque errarint, receatiores Lejficorumf
conditores, et quanta adeo, quam agri, diiigen-
tia, quanta, quam pertinaci, cautione, opus fit,
ne, audoritate horum libi:orum decepti, eam tri-
buamus multis dicendi formulis poteftatem, quae
iis ab ipfis fcriptoribus diuinis nufquam tributa.
reperiatur, et he ex eiufmodi formulis male in^
telledis dogmata fingamus, et comminifcamur,
familiae Ghriftianae noua,- et inaudita, atque
adeo yana, et inania?
: lil. Sed vt lianc admonitionem non fuperua-
caneam, immo admodum neceifariam, eite ap-
paret, (^uia, non tantum tirones plerique, fed
etiam alii iibrorum Noui Teil:ameriti letores,
70. Suidas Vi XiK)xy<x<iv» rini: legitur r^v crrov. kch^oU--
rci.j ' Amjii^v 5g, To (jTtov ^v.
nsid^cilpesv in librls Pltauo- :■ ^i.vG. 4,. 11..
1 ^-
56 PROLVSIO SECVNDA DE NOTIQNIBVS
fperant , fe poiTe cuiufque formurae vim , indicio
Lexjcorum, reperire facile, adeo, vt car^re
omnibus aliis^auxiliis re^e queant: ita non ib-
ium quaerere paulo diligentius, et differere pau-
io vberius,' vifum eft. de poteftate formularum
antepropofitarum, fedetiam vias.paulo accura-
tius demonftrare, quibus perueniretur ad ido-
neam, certamque, rerumhuius generis cogni"
tionem, quo, vel exeitaremus, vel acuerem.us,
induftriam adulefcentium liberalium, et ingenuo-
rum, omnium? in primifque eorum, qui noftrae
curae funt, fideique^ commifii, vt mature infti-
fuerent ornnes illas dodrinae opes, atque copias,
contrahere, et cpllegere, quibus viderent opus
effe.adre(^e inteliegendam orationem Graecam
J^oui Teftamenti 5 hoceft, vt ftudiofe difcerent
Graecasv^, Hebraicafque, literas non magis,
quam reliquas orientis linguas, eofque libros
omnes diligenter legerent, quibus fcientia ha-
rum linguarum adiuuari, ornari, perfici, poiTet,
vt haec ftudia terminanda cenferent, non breui
curriculi fcholaflici fpatio, verum totius vitae
finibus. Namprofe<iQ, noneminus fpecftandae
funt hae iiterae, fi prodefTe eas nobis velimus,
verum propius adfpiciendae, vt omnem earum
ven^ftatem, omLnia ornamenta, omnes opes, CO'^
gnofca-
72. Alcx. PoHtws praefat. ftathii p. 7. ^ i6. auxit ora-
aid EuQath. conjnientarr. in tione Latina de Graecarum
Jliad, p. 5. ait, eruditioneip, literaruna n^ceflitate , quam
qnae linguae Graecae cpgni- A. C. 1739. in gymnafiQ ar-
tipne fit deftituta, imperfe- tium Pifana habuerat: qnain,
^am efTe '^tque mancani, et, non femel , feJ faepius , legi
qui Graece nefciant, eos fe- yehemcnter velim ab omnibus
inidoi^os potius homincs, ftudiorum harum" iiteraruui
quara 4o<9:ps, cflfe appellan- contemtoribus. Repetita for-
^os. Vndc ctiam eandem naulis ftanneis eft IJpfiae A.
pnrtcm foojmtntariaruiiJL Eu- C. 1737, 4. cura Icnicheni»,
FALSIS VERBB. iVNeTblVM 57^
gnofcamus ; rion qualifciinquc ^ earum amicitia^,
fed familiaritas, appetenda' eft^ quae contrahijniftl
affidua, diuturnaque, confuetudine, non potefl:-
Hanc vero cohortationem eo magis neceiTariam!
eife putamus noftra aetate, quo magis lariguefcen
Te videmus cotidie harum literarun^ ftudia , quo
iatius ferpere cotidie audimus contagia opinio-
nis5 et religioni, et reip.j maxime pelliferae eo-
rum^ qui clamant, qui philofophiam ieiunam
imbiberit, vt decipere imperitos poiTet, qui rhe-
toricen fcilicet, acpoeticen, vernaculam ita de-
vorauerit, vt aures muliercularum , atque ani-
mos, delecHiare, et mouere, valeret fcribendis
fabulis, aliifque libellis nugalibus, eum egregiae,
atque fummae, do^trinae laude folum ponenduni
effe digniffimum. iQuam quidem lluititiam, et
ieuitatem, infigniter humilem non parum' alunt,
prohdolor! etaugentii, quihos clamofos ora-
tores, petulantefque poetas, aequo animopa-
tiuntur maximis , grauiffirhifque , muneribus
vtriufque generis praefici. Sed horum homi-
num numeros fperamus iion auduros effe eos
difcipiinae noftrae alumnos, quos ante difceiTum
e fchola Thomana in Academiam Liplienfem
fuum facultatis Latine dicendi documenta dare
iuffimus pubiice patronis fcholae ampliffimis, et
fautoribus iludiorum noftroruni excellentiffimis.
Nomin^ eoriim fubiecimus : I O H. H E N R
SARCANDER, Neapoli Narifcus: THEO
PHILVS THEODORVS SCHELERVS,
Leucopetnnfis ;IOH.GODOFREDVSGVR
LITIVS, Liffienfis, Horum primus Latinas
maxime , atque Graecas, literas adeo cupide im-
bibit, vt npn mediocriter q>^q% pro aetate fua, in
Us verfatus: fecundus cum Latin^e, Graecae^
D % que>
^g; PROLVSIO SECVNDA DE NOTIONIBVS
que ^ linguae lludiis coriiunxit femper , parentis
^ienerandi 5 eraditiiliml viri , auiloritate , et ex^
cmplq, Hebraicarum , Hterarum cognitionem:
«tiertius denique, praeter Laanas, et Graecas, et
Idebraicas, literas, reliquas quoque orientis lin-
gr.uas y yt Chaldaicam, Syriacam, Arabicam> Sa-
niaritanam, attingere, , admonitu noilroj.ita coe-
p;tt, vt Ceiiarii , , Goiii , Erpenii, aliorumque,
h*;>c in genere libris ducibus vfus fit, eorumque
optimos , maximeque neceffarios , vt Goiii Le-
xicon ArabiQum, et alios, quamuis elTet in re
tenui, et angulla, tamen coemerit Exeunt enim
e difciplina noilra veterani, jion triuncuii. HanG
Vero eorumgrauitatem, non dubium effc, quin
leqiauturi fint pofthac complures aiii, dummodo
perliaaderifibi fiuerint, in difcendis, cognofcen-
£lifc|ue, :literis fequendas eile ipfas literas, non
fpet ilandos. numos , non honores, non' ?,lia ccm-
jnotda, .e^t iudibria fortunae. Haec enim rudi^
feus <]ypqii,e-.hominibus, et ab omni liumanitate
-alie.tais;, cbntTngere faepeiiumero videmus etiam
eiti.us , quam viris omni liberaii dodrina poiitif-
fini;is,- et humaniili.mis. . ..Atque vt inteliegere-
tur, quantum prodeifet d jiigens, et affidua, ieftio
iibrt:>rum, Rqmanorum veterum ad ii^am animi
magmtudinem.gignendam, et alendam, et au-
gendiam^ .quantopere inflammaret animos tene-*
- ros, et ingenuos , literarmti, ardore puro, atque
integfro, qui nunquam.extingui viio modo, op-
primique, poifet: non folum perfequi conrtitue-
runt iuuenes liumaniffimi orationibus fuis aftes
iiberaUs, qiiariim in Jludio Rotnani veteres maxime
. verfaii kguntur^ fed exponere ctmmrationem, qua
in di/cetidisillis^ traciandifqiie^ vji iidem perhibentiiry
^t oiUendere/rt-A/ , quos haec duium fiudia tuUjjh
vni-
yALSIS VERBB. IVNCTORVM. 5^
miuerfae reip,Romanae reperkmtiir.Hislgitut ora-
tiunculis difcipulorum noftrorum , qui nos nul -
ia re vnquam offenderunt, et quos huius ipfius
pietatis, modeftiaeque, cauffa femper amaui-
musnOnparum, vt intereffe velint patroni am-
pliffimi, curator honoribus, do^lrinaque, illu-
ftris, reliquique euergetae, fcholae, et omnes,
quicunque literas, vel diijinas, velhum^nas,
docent, et interpretantur , in ^hac vrbe , ^hocque
fauore fuo, non tam niagiilris fcholae, quam
reipotius, et Chrifiianae , et publicae , hoc be-
neficii tribuere , vt cupiditas 2, ftudiumque, lite-
rarum, vel incendatur , etexcitetur, vei alatur,
et augeatur, in difcipulorum noftrorum omnium
animis, vehementer etiam atque etiam rogamus,
Scripfimus i n Scbo la Thomana a, d. v?. Kal
Maias A. C, cioioccLxxiii
mOLF
6o PROLVSIO TERTIA i)E notionibvs
PROLVSIO TERTIA
r)E NOTIONIBVS INCERTIS ET
AMBIGVIS QVAE IN LEXICIS N. T
VJ5RBIS EIVS SINGVLIS SVBIE
,CXAE LEGVNTVR
q, R V
In iegibus , et pr aeceptis , bonae , iuftaeque,
interpretationis rede ponitur etiam hoc, vt
in explicanda alterius oratione abftineamus ver-
bis incertis, et vagis, et ambiguis, hoc eft, iis,
quae menti legentium offerant,. non certam
quandam rerum formam, fed fpecies varias, qua-
rum quae haeferit in mente fcriptoris , non fatis;
appareat; vt, 11 alter vfus reperiatur vocabulis
formam quandam, etpartem, rei alicuius decla-
rantibus , ea interpretemur certis et fixis , hoc
eft, iis, verbis, quibus eadem reiforma, atque
pars, fignificetur, nongenus rei, nequeres to-
ta, exprimatur, adeo, vtinmente leftoris exi-
ftant fpecies earum rerum , quarum effigies fue-
rint fcriptoris animo obuerfatae. Sic enim fpe-
rare poterunt interpretes, intelle^lum iri oratio-
nem audloris ab omnibus, neque timere debe-
bunt, ne dicantur, non tam illuftraffe eam,
quam obfcuraffe. Atque ad huius praecepti nor-
mam in promtu eft vel maxime dirigere debuiiTe
cperam fuamy vt omnes librorum diuinorum in-
ter-
INGERTIS VERBORVM SINGVLL ^ ^l: '
ferpretes, ita etiam eos, qui yerba, et formag
dicendi fingulas Nbui Tellarnehti explicare co-
nati funt peculiaribus libris , quae vuigaris nunc
confuetudp Lexica vocat. ^fem vero nullorum
facile aiiorum Lexicorum atrdlores magis, etfae^
pius, neglexilTe reperiuntur legis illius praefdri-
pta, quam cdnditdres Lexicopum Noui Teffca-r
menti, iinon omnes, attamen plerique. Quae' '
quidem turpis eorum , atque iners, hoc in gene-
re neglegentia vt pateat omnibusj vt videant
eundi, quam vagls faepe, et ambiguis, verbis
interpretati fmt illi homines, et verba fmgula,
et.integras formulas, librorum Noui Teftamen-
ti, ita, vtfacile appareat, nec ipfos fatis intelie-
jciiTe fcriptorum diuiriorumorationem: age, prb-
ponamus, pro inftitutae difputationis ratione,
huius. quoque vitiorum generis exempla quae-
dam.
n. Ordiemur a verbis fingulis, quorum ma-
gnaie fane multitudini in multisLexicis NouiTe-
ftamenti fubie^am videinus potei^atem adeo in-
certam,/et ambiguam,,vt, quid tradant, quid
pTaecipiant, fcriptores diuini, horum librorum
iadicio, reperire nemo vllo modb poflit. 'Pa-
Tria-jjLix^ vpcabulum , ii veteres grammaticos au-
-dias S vulgate,, parumque elegans, et haud du-
:;;■;;,;;.. , . ■ ' . bi^
I. , PhrynicKiis Eclog|i ^, kii&Satfro iiri t^g yvdd-(f, -
'^il^J^m.j Tp pjiTnff/xot «k o K4yo;xsif iv tw j6/w jditi-
■ dv.XpW^' Xpw «i/ rcoKpar- &fjt,&. TKomas Magifter : 'Ett^
tovi.' 70 yocp TTjv. yvcc^^^op HoppTjg TcaTc&^ctj Xdyaffiv
frXeiTist^li ty X^pt v}.^^(Xji 'ATTiKoi Toti^v yvdd^fv vkxf
ivliHop^Tjq voiTot^Cif 'A.5'3/- t&a. nrK^^dj %eiptf » pdici'^
ycUQi'i^a<st Harpoeratio in fffiot ^Svdj ~, iK^V 6] oiVToi
V. iTTi K6ppijq' •^: ^dKfiov [Lihanius~\ dZLoi%SpdTrt(rpt,ix ■
U vTrok6ifA,Bdv€ivsvhuoffM(i Kiyet «Sojt/^ftjjgii Suidas inv.
63
?RGLVSIO tERtr^ DE NOTiONllSVS
bie MaGeddriicum , et Alexandrinum ^ qiiicquid
etiain yirl quidam dodli - contra di^utent, in
Marci commentariis 3 femel-, et bis apud lohan-
nem ^^, legitur. Id dpcent vulgo i^jmi fignifica-
re , fed qualem , non addunt. Surit ; eriim , id
quod Orbilii plagofi non ignorant, muttaV- et
varia, i6luum genera. Si vero velimus audbri-
tatem grammaticorum veterum fequi^ vt Phry-
nichi,
paTTKTfioi Xiynai to ettI t^q
'^vccd'8 Ti^oifJt^jBdveiV, " aVro-
jeieyov h^ rS HpordipB, . Ita^
iegitiir locus in.Iibris Sviidae
editis omnibus: quae lei^lip
quum laborare' vifa eflet vi"
ris dpdlis : Ncocorus fuccurre-
re ei ita conatus eft, vt re-
pohi iuberet> atit A«ft/3oi-
veiVf txTrrofievs sig:^ fS upo-
r<x(p8i aut Tiicreiv y ctTTTi-
ftsvov j(5«/ rS jiporcc^ps'' Ct
fauus ih ilotis ad Phrynichi
Eclbffas d. 1. vulniis' ita fa-
nandum cenfuit, vt refcribe»
retut %&.fx.^civetv fVTcrojJi.s-
yoy ,H5?/ V* up6roc.(pii, "" At
inbegra funt grammatici vtt-
ba , qui docet , a noniluUis
i5a#icr^a de iis vturpari, qito-
rum matac baedanttif j^almis^i
ita , yt i^us etiam ad tempo*
i-a pertineat. nam Participiuih
dfcrofjtfBvov apertiim eft co:
haerer^ cum verbis iiri rrJQ
*yvdSs KocfAjSKveiV. Sed e-tl
r^i ivcc^n Kotii^&vetv abfo^
lute ditStum cft pro Kufipci'
Vetv Ti STcl TTjg yvad^si > v t
iiXTCi m^uK^g e^siv, et ^v
yU<spi l%£;v. Certe etiaal
in EtymoI.M. V. iTi m§p)Q^
cuius audlor ' fua ex eodem
font? liaufit cum Suida, le-
gitur ro. iTTi rij^ yvccdti
iHKoi^^dveiv. idem Suidas i
'ETTf MppiJQ* &/^6i fcav Dik:
Xⅈ &,xiZoffUv' ^iXrtov 31
eTrl r^i yifdt&8 inXxfi^»:
vetv ««r* sSo:; KiyofisV
pcixmrfXK, . Haec ipfa verba
leguntur in Eiymol.M. v. inrl
HoppTjc» fed pro iHX6cfji,0u*
veiv ibi CKtat iHKccfjtpdvsSotf^
et My6f Uj' pro Kiyoff>ev.
Cdnf, LangbaeniM» ad Lon-
. gitt, c. 20* p. j( 36. Tol.
2. Suartiuis Gonimentarr*
N. T, inli. v.t Abrefchius
Lefiit. Ariftaenn. p» 20. f.s
Rhocritis Ferr. OauentrienflT,
p, X46.t. Nam Luci^ni,
Alciphronis, Ariftaeneti,alib*
rumqiie eius aetatis fcripto-
rumj libri non funt nbrma^
ad quam exigi poflatj et de-
beat , elegantia verborum
Graecoruiij, Conf. Salnialiu*
de HeUenifti, j». 104*
3. C; I4j 65»
4. loh. Igi22. t% %.
' INCERTIS VEUBORVM SINGVLL '■ f)f,
nichi , Harp&crationis 5 Thomae Magiftri , Stii-
dae, et aliorum, quam adi6uari videmus mter-
pretis Latini veteris do<fi:rina , et firmai'! vfu lo«
quendi Alexandrino, atque adeb Macedonico : ver-
tinomenillud debetLatinefl/^/jfl. C^iodquide^m vt
intellegaturplanius; varia poteftasverbi|a7rl^«v>
vnde nomen ^dm^j^a dudum eil, paulo diUgen-.
tius explicanda videtur. SignificalTe igitur pro- .
prie verbutn ^«7ri^«vputamus t;fr^fl:, bacnlo^ cae-
dere, Profe^um enim id elTe apparet a nomine ^ci-
Tsk-y quod declaraiTe fiVgaw, et Iflt^w/Mw^, vel ino-J
men xi^vctoP^cK.TVig docet, quod apud Homerum ^^
aliofque poetas, de Mercurio vfurpatum extat^
qui etiam a Latinis poetis caducifer dicitur. Sed
huius verbi notionis admodum pauca extanl: iri
veterum Graecorum monumentis veftigia. He-
fychius quidem gloiTam ^ciTs^ia-o:^ explicat verbis
: |«/3Sw ttAi^Io/ , quam petierit neceffe eft e loco
quodam fcriptoris alicuius veteris, quo verbum
^dTSi^etv {\gmfiQ.?irit .m-ga caedere j virga excutere.
id quod fatis manifeftum fit eo, quod in eodem
Gloffario adieda leguntur verba, yj dKovica^ /•
quippe quum prifca aetasfrumenta, in primifque
iegumina, baculis, et virgis, extriuerit, quod He-
braei ishn, Alexandrini interpretes'* ^«jSS/o-o/,-
^ ' ' i ' di- ^
'■■"■' ' "*.'';■■■■-'.
y. '^^Herychius j et Suidas :• Sog'- a(p* .^^ o'Epfi^^y^pv-<- .
fdTrlt' polj^boc* ■■■ , 'isc^pciTrig.' ." .
^ 7. Vid. Heitjftcrhufiiis ad
6. Odyf.^^j 85^. k\^^7% .Pt>nuc. ic, !;6q. p. 1146.
^51. fitiam iiiOrphei Argo- g; Iii4d. 6, (i. Ruth. 2,, >
Haiitids V. 135. Mercurius 17. , Vid. Schoetgeflii antii.
^idtuv ■xpv(y6^poiriQ 'A/jyei- (][«itt. tdturae fiS^. Verbo j
(pdvrrjQi \tin Miit&Gi^cnv'- ' pa 13^ /'^etv pro.Hebr. isaH
mine V.' 150. )^pyo-6y^oc7r;5 .etisiii Aquila,;?Symmachus^ >
Epf.(.7JQ> Phaudrimis, nefcie. et Tbeodotipj vfi fiint Efai.
baiu vnde : 'Pxir/g ' ?; pci/3'- 27, 12.
64 PROLVSIp TERTIA DENOTIONIBVS
dicunt; Et apud Herodotum 9) atque Plutar*
Chum ^?^ idem verbum ^ci7rt'^«v inuenitur ita po^
fitum, vt non difcrepet a verbo fjLa.^iy^vj hoc eft,
pirgh, bacuHs^ vitibus^-caedere^ non Jlagris, neque
loro "5 quum vterque fcriptor 5 non de feruis /%
_verumde iiberis hominibus, loquatur, ab quo-
rum odrpore amouerat antiqua humanitas crude-
iitatem flagellorum. Sed confuetudo Ipquendi
recentior, negleda verbi origine, ei hanc tri-
buiffe poteftatem reperitur, audoribus gram-
matieis antiquis, vt valeret os manus palma cde^
dere , et verberare , faclem plana palma contimdere^
quod GiolTaria vetera vrio verbo alapare^ etiam
expalmare^ et depalmare '5, dicunt. EtenimSui-
das praecipit , ^aTria-otj idem declarare , quod -tt»-
5-«!^ T/jv yvdB-ov «91 A>? T>j %«^t'* quae eius verba
Bhauorinus ita defcripfit, yt in libris eius editis
perperam legatur ctTrXetTcj) x^i^* fed nec in Ety-
mologi
9» 7,225» CTr/o^e «yccV 0/ Agonlft. i» 19. p.70. C Ai-
'^ysfioveg rai rsXeoov s%ov- que fic Paff. potTtl^eSovi acci-
»r«5 fxdiSiytiQ i ippciTti^ov piendmn videlur apud Laert.
Vixpfci ciiihpx-^ : et g, $0. 9* I.
Sl ©sjiii^onKesgf iv toTiyt il, Vid. Gfellius ij 26.
dyoiffi oi -Tcpos^uvt^cifisvot 12. Sen. de conliant. fap.
poi^ffi^ovraj' vbi V» Val(jue- c. 4. Skimenies Jeruum, qui
tiarius p. 644. flagellis^ quam colaphis, caedi
10. Themift. p. II7. D malit, luftin. 1, 5. 2. Mox
To. I* Vechel. ''»0, ©fijUfg-oi irex inier ludemes /orte dele*
p.Xei^ySVfQfQolyoScri rHQVpo- 6iuSy cumper lafciuiam conttf'
e^&vii;xfi4vssQ pxTct^g&i ' fed maces fiagellis cecidijjet — ajer*
Apophthi^iatm. p. 135. B Tb. vo ifiegib ingemos bomims fet*^
Z,^Sl &BpmcJtXelgf rs^iv vilibus verberibus ajfecios.
rof^ Kywatirpos^xvi^cnfid' 13» (Seliius io, i. ^.491*
J/KC fioi?iys<ftv ««, Hefjf- Tb. 2. Is pro dele^amento
chius s 'Paw/^« • •** f^oc^i- hahehati es ir&minis liberima-
9^07 -!*. add. Fjterbdb. 7, 35. ««f y««e palma verherare^ —
coll, e, 54, Vid» P«. Fabeif quemcHnqui d^almfiHerat **• *
INCERTIS VERBORVM SINGVLt 6$
mologi libris melius editum eft oiifKylrc^' x^'^l,
quod mendum Sylburgius cenfebat ita effetolkn-
dum, vt reponeretur.axAft-s-Cf) ^ei^/* Quaequi-
dem emendatio fummi viri etli. placere poffe ar-
tis criticae ftudiofis vel^ob facilitatem fuam vi-
deatur : tamen non dubitandum putamus, quin
fcriptura librorum Suidaepraeferenda fit, praeffer-
fertimquum certiflimum effe videatui") vtrumque
grammaticum haufilTe fua e communi fonte , et
arite nomen %Ǥ/ requiri articulum H. Atque vel
illam ipfam ob cauffam repudiandam elTe arbitra-
mur conie^uram loh. Steph. Bernardii, cuiEty-
mologus fcripfiffe aTfKviyic^ t^ xet^l vifus erat '^.
Deinde Thomas Magifter in Eclogis au<flor eft '^,
for-
14. h\ hac ipfa fertteiuia et fonnula etcI KoppTji rv*
fmffe video Audendorpium nrreiv laudatur a Polluce g,
ad Thd, Mag. V. iir/ Ko/j/Jj/^: 77' Nam.vocabulum ko/)^;;
p. 346. '' iftgniBGat, nunc malam, etiam
15. epp. ad foh. lac.Reif- terapora, nunc capvt. SchoJ,
quium p. 503. Theocrifi ad Idyl. 14, 34.,
16. Verba eius funt haeci Ko/^p;jv ycip ri]v <^voi^ov "ng^
'EttI HoppyjQ •yrxrci^ci}. Ai-ys» oioiyova. 01 hrTntoi. -^Sui-
civ ArrtKOi ro rjjv yvoc^ov das: 'EirlnoppTji;' iTr^jis^oi'
TrKtxT&a Trk^^acjxetpfj 8 pci' X^g, ij yvsiSiSf ^ Kpord^^,
'TTKTficc SSvcq. Suidas: 'P«. Kopprjv yxp, ncf^ KopfjrjVi
vfffc^' TXTu^cij TTjV yvd' oKtjv rrjv %s(pock7iv cvv t&?
S-ov ocTrXy r^Xeip/' $ ^dyn- «y%^v/ Kdyaffi' quae ip(a
fft ^gCf iirl iUfltrjQ. Hefy- verba leguntur in iityraol,
chius: yictroi KoppijQ,' xciTx , M., ita tameh, vt ante ver-
rS xporoi(p8, ij. Hxrci r^s ba gTri «s^a^iya infertum ex-
cistyovoQ, -jrk^^etf. K«ra tet.Partic. rv-irrovrsQi et.pro
3to'p*p57(; Taral^tf/ legitur apud okijv rjjv ««(p.- -^ Xiyn^rt
Lucian. Prometh. p. 178. fcriptum Cit ttjv qXt^v ii.e^o£-
To. 'i.Graeu,: CcdeTrixoppTjt; Xrjv sksyov crvv r^ oivxdvu
^oJay [v. Pollux 2, 40.] di* Euftathiug ad II. v p. 947.
xit Philoftratus Vit, Apollon. 25. , et cx eo Phauorinus v.
Tyan,7, 23. p. 303. Okar.: i^} ii6pp>j(' 1?C bk Kop&f
66 PR6I,VSI0TERTIA DEvNCyTlONlBVS
formulam iii^lM^^Yjg TraTa^o/ ^b AttiGis ita vfur^
pari, -vt idem valeat, qnod tyiv yvd&ov TtrKwmc^-
nnKTJ^OifX'^^^ 5 ^on^ i^^"^ formulam ^aTrtc-jita SSvo/,
Haec vero quum idem fignificet, quod verbum
qeiTrl^eiv ' formulae enim e. verbo diUvot/, et no- -
xirinibus, compofitae in libris Noui Teftamenti^
ex Hebraica ratione, vim habent verborum, a
quibus nomina dudla funt , quod genus (piKyffjLoc
Mova/ '^5 et aliac': fane neceiTeeil,' vt ipfum ver^
bum ^xTt^^eiv di(ftum fit de iis^ qui malam alicuius
palma mams verberant. Quae quidem obferuaw
tio quam vera fit^ et elegans, ipfe vfus loquendi
fcriptorum diuinorum non minus, quam lofe-
phi, dotet. Nam lofephus eo loco commenta-
riorum regum ludaeae ''"^, quoSedekias, quierat
vnus de prophetis falfis , Achabi regis faeculo,
Miehan, vatem diuirium, pali^a percuflifTe legi-
tur, formuJamHebraicap '»n^r|-Vi> ni^n , qua
vfus efl fcriptor diuinus ,^xpfeflit '9 verbo f os-
Tr/^fiV quo ipfo fenfu compofitum verbum ha^-
ort ns^ Ko^p}^ XdyeTeif , Mx- yvclS^og. vid. ibi Politiis p»
vSg syvca^oif ocZLxxS ' «^* io68. "• 4. To. 3. et add«
8 > >C57 K«T« JtoppTjg , ;>(gt/ Etyraol. M. v. nopyj.
iTTl^O^^TJQ UiHOCTX A'l\tOV ' ^ lucT AC
lOVVClOV, rTATjyiJ TVXOVf 7]
^(iiTricyfiK, Kdyeruf , ro etg i8« !• Regg. 22, 24,
fftdtyovcc, J(5c/ HpoTOitpov^ 19.; 8> 10. p. 263. Bafil,
Kopf/jvM, ^tj^tI ^ ■HCfjj %6p' 8, 15« 4.Haiierc,: vbi Pfeii-
GijV , ''ATTtmt t:^v oKtjV hs- dopropheta ita loquens indu-
(puk^ycrvvTrS ctv^^svt, Ato citut, sv-d^vgyccp pairtS&q
^igif iir^povijKaniafiog /'^%y- , vt i/ns , ^Xci-\jyciTco fA8 ttjv
poQ, 0«.ai, X^ fiei^av, T8 %«f«* et paiilo peft legim.
uovdvKS' Idem ad II. 5' p. tur iiaec, oog Sv TrA^^^avrog
492,, Koit To HOiTOi Hop^^g kvtS Tov MiXccioiV , avvd^Tj
hs TVYOif. Tivoi , TO nxToi (xrjhsv Tca^etv , ' A^ot^og
KoptTTjg, ^ro< jcporoj(p8, eV/. ^ccppijaDiQ olysivT7Jv <3poiTtoiV
Tlocpx 'ATTiHoTgleKo^pTj -ij irpQd^vfiog ^v iiri TovEvpov*
IKCERTIS ViiBbRVM SINdVtl. '
€f
ficcTtY^eiVy quod ignoraht vulg^ria Lexica, iri He-
liodori Aetliiopicis '° -extare rrieminimus. Mat-
tiiaeus autem narrat *S ludaeorum alibs Cliri-
ftum 5 optimum feruatorem, %oKci(pt<jaLj^ alios
eundem ^ctivia-oifj hoc eil) vt Sedulius ^^, et Iii-
vencus % poStae non mali, veriffime interpre-
tati funt verba^Euangeliitae, alios caput eius i!:o-'
kphis pulfaje ^' sMos rndlsiS cecidijfe jjalmis. Eteriim
y^ohaiCpi^m eft os pugno caedere y nondepalmare, vt
explicatur in Gloitariis antiquis: quod Attici,
audore Thoma Magiftro ^^^, KovdvKiptv dixere,
fed Apollb^orus ^^ y:cvdvh(a itdueiv , Plutarchus =<»,
et Luciarius ^7, jcoySuAs^r evT^//3f;y , Heliodorus *^
E 2 fjty^
2d. 7. p.312. Comel,
21. C. 26, G'^.
22. 5,g6.C SacriUgaimp'
vijfe manns , non denique paf-
Jt?n , Vet colaphis pulfare ca-
pHtj vd caedere palmis — i^
s 23. 4, 568. Et paimac in
malis, colapiiique invertice
crehri. Atque fic vtrumque
verbum Graecum intellcxit
interpres Matthaei Hebraeus,
qiiem nonnuili cum Saimafio
[de foen. trapezit. p. Sji-I
ipfum Munfterum eflc fufpi-
cdfitnr. vertit enim vcrba
Euangeliftae fic, i^l^ai^a' iinnsitl
;i'>ia - bw
T T «•
24. Verba eiiis fiint, Kov-
Bvk^^ca, 7i,c^ KovhvXicr u^g,
H^ .HovBvKoQ' — ro Z^ no-
Jtgtf ' KeA*~^05^,^ 'AyoirTikx,
Eufiathius ad Ody C p p. i g 17.
52. Rom. 'Arr/xo/ ^e roV^
it'okoc(pov , Kovhvkov (pxa-f
tioc 't3 b': et Poilux 8? 76,'
auflor eft , Hyperiden vfum
efle verbo kov^vX^^&v. He-
fychius: Koj/St/X/^e/ * hoXu»,
(p/^«. KoV^yAoj' antem eile
pygtium\ intelJegi pofeft ex
iis!, quae ab Eiitfathio ad Il^
-v^' p. 1^22. 39. de hoc vd-
cabuio difputantiir, itemque
ab Etymologo M. h. v.: qui
idem conftiJi poteft de verho
iioXoc(p/<^eiVf et nomihe '»(>-
KoiC^og, V. xoKcc(p/^siv.
25. bibl. 3. p. 145-. Fab,
Coiif. Poihix 8, 77,
26. Vit. Brut. p. 987- ^
To. I., Vechel.
27. Prometh. p. i^g.To,
I. Graeu.
2?. I. p. 19. Comeliii,
ConRtoUiufSj^T;
6g PROLVSIO TERTIA DE . NOTIoklBVS
wul Ttousiv^ Achilles Tatius ^9 rv^nrstv rffv^^ciTcc
rm TT^os-ui-Tcavy Theocritus 3° m^ sKcivveiVy Ari-
jftophanes 3« <7n)J 7r«T(%ga/. Et quum fere ?= ca-
put a!terius,atqueverticem,caederefoleamus pu-
gnis, os, et malas, palmis: apertiffimum eil,
maximeque perfpicuum , ^aTti^siv loco illo Mat-
thaei declarare f?a//7zix caedere os, nbn colaphos im-
pngerej vtHenr. Stephanus cum aliis vertit: qui
idem, ne forte Matthaeus videretur eandem rem
bis dixiffe , verbum '^c&ttI^siv ita interpretandum
effe cenfebat; cum Beza, vt effet bacUlis caedere;
quem Bezae errorem iam a Petro Fabro ^5 rede
notatum effe videmus. Perperam enim a multis, ,
in his ab ipfo Gefnero in thefauro linguae Lati-
nae, traditur, colapliim^ et alapam^ effe verba
idem fignificantia, quum tamen colaphi pugnis
ducantur, alapae palmis, colaphis fere caput, et
vertex, percUtiatur, alapis os, etmalae. Cer-
te vt Matthaeus verba KoKot<Pi^siv , et ^ccTtl^siv^ di-
liinxit inter fe : ita Hyperides , vel Philinus , in
oratione contra Dorotheum, formulis ^ov^uAa?
7\.cc,^.l3dveiv y hoe eft, %6kci<pi^s<TBa^ ^ pugnis caediy '
et ^ciiri^s(r&oif rtjv yvddovj id eft, palmis caedi mh-
/am, vtinterfe.difcrepantibus, yfus eil, Harpo-
cratione 54 audore. Atque fic verburn ^aisi^siv
, ~ vfur-
29. 4. p. 261, Salraaf, 4, Tzetzcs ad Lycophron. ggr»
I^, p. 376. Boil p.J5:7vb Sfeph.
go. Iciyl. 14, 5,4. f. 52. Interdtiip enim etiam
31. Ranu. 556. Mperis: nialaepugniscaefae in.ueniuri.
nt/l, 'Arr/Kwe* yfov^oq^ tur. vid. Ariftoph., Ranri. ,
'EAijyiitoQQ. Hefychius : ny|' 555. f. Theocrit. Idyl. 14, '
^ryy^VV yp^^^^o^' iterii:, 34, f. Tererit. Adelphph. 2,
Uvy^^' ypMoQ '", TJyav i. 17.
To^ (TvyKSKKeii&uf r«e 2»«- 53. Agoniift. i, 19.- p. ji,
KTvkiSQ. vid. Euftathius M "^^. v.ivl Hop^Tjg, Sic
II. ■*?' p. 1322/ Rom. tt VQto facile iapparet, quam
"INpERTIS VERBORVM SINGyLt. 69
vfurpatum legitur etiam apud au(^orem libri pri-
mi Efrae 55. Sed vt Hyperides huic verbo no-
men tyjv yvd^cv adiunxit, ita eidem addita repe-
riuntur ab pofteriorum maxime temporum fcri-
ptoribus, tanquam ab AchilleTatio '^^ etaliis^^,
verba iTtl "ko^^w^ et ^ctra y-c^^vig-i vt {\tpalma cae^
dere: quam ipfam rationem feiquutus eft Mat-
thaeus, vfus loquendi Hebraeorum admonitu,
alio loco ^^-, ita, vt yerbo |a7r/"|^fiv fubiun;xerit
verba stiI t-/)v a-iayovci , vt Alexandrini ludaei lo-
co quodam oraculorum Hofeae 59 goLni^^iv i7;l
■Tdg (jiDi,ycva.g dixere. ExprefHt enim formula il-
la Graeca Hebraicam '>n^rt -^ h^' hisn , quae ipfa
vfurpatur de iis, qui of a.\icuius palmis caedmt^%
E 5 fic,
parntu fiibriKter explic&ta le- 'Apol. i, 12, et BafiUus.M.
gar.tut^ nomina KoXic^.tCfxoQ, orat. de legendis.Ubris Grae-
et pocTF Kf^^ g y in catena Eu. cis f. 15. p. 508. Schroecf,
tbymii Zigabeni ad Matth, Et" hic quidem pro verbis
26,67. ap»Matthaeum Le6lt, Mattliaei pxic/^^siv i'^1 r:^i/
MofqnenlT. P. 2. p.46.: hi 5ff|;ixV o-^ay&voj habet verba
is 7iok»(piaixo(; fi&v to THietu rv.irretu y.xrci 'r^s fftmyovog!'
Kuroc rS rpoiXTJKs Ko/k'^ ille Jiaec ipft Enangeliftae
ccCp^', Trpog ro 'jto.i&y "^6- verha cominutauit verbis x«-
{^ov ' pxvi(fy.og hk ro 'jrcdeiv rx xoppT/g irpocr-TrTjkxK/^^siv,
KOitci rSir^oo-coTrg: 39^^. 11, 4. Nampro
55. C. 4, 90. eppdiri^s en-^nV - Sl? Mi? '»»'»*i»5 legif-
rov jSoicrtXdoi r^ upi^epa, fe videntur tsn^tnS^W tJ^^lD^,
36. 2. p. 119. 5. p. 341. oniifTo nomine hW, V. Pi?o-
6. p. 40«r. Uifr. de Verff. Grr. V. T, 5,
37. Phitarch. Sympofl*. 7, 9. p. 155. ct Scharfenber-
8. p. 713. G To. 2. Vechel. gfus ad Capelli Crit. S. 4, 3.
,4^1 KoppTjQ poiTr/^^av, Ariiiac- 5. p. 552« " '
ret.i. ep.4. p. 12. Abrefch» 40. i. R?gg. 22, 24. Pf.
olo(i fjv ETrippoiT/^siv fis jta- 3, g,.: quo loco TiS ^''Sn
.roi Kopp^i;. v. Kypquius ad didlum eft pro •«nW-jSr n^^n,
Matth.^, 3g. p. 28. f. iTrocroiiKQ Hxrci atocyovoif
38. C, 5, 39, Hunc lo- vt vertit Synmiachu»} tT,''na
cuni laudarjiiit Athenagoras t^nriOiS hjf, quae fvmt Chal-
daei
^_ ,P|ipt^S50^EJlTIA OE .NOTIONIBVS
^iic, ,¥t gencris, "verbum habeat yim verbi formae.
. Atque inde cauiTa quoqiie repeti, debet , . cur Lu-
^cas /*' .dixerit TUTTTftv iivl t^v cricc^^iv.ci i, cur Alexan-
.drini.Iudaei ,''■=5 et Symmachus '^^, formulis Trci'
.Tcc^cif Jpti T^v.a-ioiycyfiy et iJ^c^Tci^a^ Ka.Tcl (TictycviXi '
yfifint eoferifu, quo formula oj z;^r^^rfi(rfe' apud
Tacitum,^''- legitur, hocell, ita, yt declararet
os.palipa .permtere '^^. Sed vt verba generis his in
.|brmplis,poiteftateverbj formaegaudent: ita ver-
, bum ^a.3r;f «V; viciflxm reperitur non raro ita pp-
; fitum in libris r ecentiorum fcriptorum , vt fit
omninp cMer.eypercuterey verberare, adep, yt.vo-
^cabulum.rei, qua quis alterum percuiTerit, aut
addituni fit, aijt certe e yicinia verbprum reperi-
ri debeat. Quare in gloltematis eius , et inter-
pretamentis, habetur etiairi verbum TvitTeiv in
HeQrchii GloiTario. Etepim apud Antoninum
lCiberalein '"f^^ Mercurius Battum legitur ^ciTricroif
/r| |cti3S(w , ,et in fabellis Aefopiis 47 aquila fcara-
baeum ^a.TiicTCLj ty, TtTs^vyi, ' vt apud Michan^ ^^, va-
tem , extat foi*mula in^n - h^ nilsr] tonu^n , quum
tamen verbum inisn , ' verbis *'nVn-''?i) hmplici-
Jteriun<p:ym, fit) vt fupra diximus , palmacaede'
re: ct quura idern Hefychius verbum HoAa^/^g-
«r^-ijf/ interpjretatus fit verbo ^oMr/^go-^^o/ ^^^- non
' ' dubi-
^aiei Paraphraftae verba: a 46. Metamprphph. 23. p»
qu6 nec Syriis interpres 15)^, Verheyqm
diflentit. vertit enhn ^I*»iO 47- fab. 2.
* •• 7 T > ' ' 48« C* 4> 14'
i(^oua£) >^ 49. Hefychius, ct ex co
41. C. d^, 29. Phauorinus; KoA.ot{p<<^oV£vo5*
42» i, Regg. 2;i, 24, pciTri^o iiisyoQ, Omniuin di-
43. Pf. .3, 8. ligcntilfimc expjicauit yim
44. Aniir^, 3. yerbi HoKoiCp/^siv Theophy-
45. "Vid. Piiii.^.eg»x4>7» ;I(^^H^ ad JMatth. 26, ^7, p.
INGERTIS \mRBORVM SINGVtL 7I
dubitandum yidetur, <juin inteUegi debeat «okcs-
(pqty iiue 7.ov^vK(t) ,: ne forte erralTe grammaticus>
et verba inter fe diuerfa confudilTe , , putetur :
quem tamen me non fugit nec nomen Kchoi(pos-
diligenter fatis a nomine jcov^uXos" diftinxiffe ^°.
Denique quum yerba rerum faepenumero pro
verbis orationis ponantur: mirandi|pifane nbn
pit, verbum £'jr;^^«7r{'^€ii', et nomen s7r/||a7r/cp/s-5
de iis, qui obiurgant zlios^ pofita inueniri ^^ Ex
hacftenus igitur difputatis fperarhus pmnibus
apertum effeid, quod fupra oftendimus, Voca-
bulo ^xma-f/.o!, fignificari alapamy \€ifalajfMtam:
quo vtroque verbo in antiquis Gloffariis expii-
;catum legitur: etquumformulae^aw/criaao-f /3«A-
X«v, et ^cnria-fjLo.TO!, Movoif y quarum baec apudlo-
hannerri ^% illaHri Marci commentariis ^^,, extat,
idem declarerit, quod verbum (^aiti^ih' quis du-
bitet, quin ipfae quoque reddi Latine debeant
oi patmis' caeHere^ vnp verbo atapare , depalmaref
Quam quidem vocabuli '^diria-fjt.ci interpretatio-
nem mirifice adiuuat , vt ante fignificauimus,
Latini interpretis veteris audloritas. Hicenini,
•non modo formutas ]^a.iti<7iJLmi (B^Aeiv , >et , |^-7r/-
;e-/>taT« SiSovo/, formuiis atapis caedere^ et atapaf
dare , expreflit , fed etiam yerbum |a7ri1jgiv ver-
Mtpalmdsmfaciemrddre ^^ : quam eius audteHta-
E 4 tem>
121. Rom. , jtpKocip/<^£iv 51. Vid. Athenacus lO, 5»
Se, inquieiis, sV/ ro.hioi p. 422. D et i?, g. ^..604.
■r.wuxstpuv/ir.hTJrrsiv^a-vy- C: vbi v. Cafaubonusp.^i^,
iV>oifjtTtrof£dvcov . rwv SxKro- , et p. 883«
X(av\ ii9cf:j.im dCpsk^^spov
■StTttay .Biei>- rS -ypovd^a iUoV' ■ 52. C. 18,. 32. 1%^*.
iyA/^e^v, Vi?fupra;,inot..24.
etsr. 53. €. 14 %.
50.jHeiychius :, J^(3«5y/lo$*
srsp^p^rtrS} xaKii^i S4* Matth. 26^67»
7» PROLVSIO TERTIA DE NOTIONIBVS ._ ,
tem, praeter do(^ores ecclefiae antiquae alios
multos '% fequutus Ladantius, et verbum^aTrf'-
^eiv , et vtramque illam formulam, interpretatus-,
^9i ^^ palmis caedere. Atque haec eorum inter-
pretatio quam vera fit, atque idonea, fatis. de-
clarat vfus loquendi ludaeorum Alexandrino-
r-um, qui verba Efaiae 57 aiw^i^oV "«inV ^njnn ver-
terunt fS&jx« rix.g (^iariow^? /*» «f ^ciKtuiAct^Ta-i hoc
ehy Jinamof meum palmis caedi y vel, \i: apud La-
^antium J^ reddita leguntur, pofui maxtllas meas
ad palmas, %2in.Q\€xh2ird? o-fix^ovas- /tg plane do-
cent r g«7r('(7jUiCtTe6 de alapis accipienda effe , vt
verba XE^crh a,vdyvci? ih verficulo oraculorum Si*
bytlinorum, quem idem Ladantius 59 landat,
i\OQ^y> A(^TH<ri Ss ^■g^ ^cii^icrfACi.rci ^s^cr^v dvdyvois*
Accedit, quod, nonmodo apud Suidan nomen
wc-os" .vocabuio^ct7r;c-jtt^ explicatur, fed etiam
apud Fhauorinum legitur , KcVo-o? • 'Pw|Wai'^;, jua-
yAa.^ T^aunt^^lM^clirKTfjLCi' quae ipfa gloffa cum
iifdem glofrematis.inuenitur in Lexico Cyrilli
nondum edito ^°: quo ex fonte fua Phauorinus
.tlaufiffe videtur. Korrcrog enim , et [jLci^I?Kc(, , in
iibris reeentiorum Graecorum alapam iignifi-
cant^^^. Caeterum quum nomen ^dTdo-fjLcc non
minus, quam verbum ^a7r/^g«/, apud nuUum
fcriptorem Graecum, qui interpretes Veteris
. Tefta-
55r. Via. Suicerus Thef. 58. 4> I8- 13.
ecckf, in v. ^«7r/<fftj. 59« 4» 18« 15.
56, Inftitute. diuiHB. 4, 60. Vid. Cangius Gloflar,
. 18. 8« in V. Moi^iKoi. Particulam
57. C 50, 6.: qni locus aliquam huius Lexici editlit
ab luftino Martyre Apol. 1, e cod. Mofqu. Chrifti, Fri-
48« p. 75* Grab, ita laudatur, der. Matthaeius Anecdd.
rov voSrQV jLiHTsd^^sim ei^ Graecc. Vol. i. p.ji, — 50.
fjici^iy^ot^^ T^c^ roig TmyQmg 61. Vid. Cangius Gloflar..
^8 etQ JoiTfk/icirse, in v. KoVo^^g, efc Ma|-/^p6, -
INCERtlS VERBORVM: SINGVLL 73
--^eliarnenti Alexandrinos aetate antecedat, de
/j/flpfj" fimpliciter pofita ocGurrant: neminem fa-
cile fore fperarrius, qui non libenter aiTentiatur
Salmafio, qui haec verba •Alexandrinis , vel
omnino Macedonicis, vocabulis annumeranda
cenfuit ^^. Sed quod ambiguitatis vitium in ex-
, plicanda vocabuli ^«'7r{<7//.« poteftate notauimus,
idem deprehendent confultores Lexicorum No-
vi Teftamenti diligentes in multorum aliorum
verborum interpretatione. .'A^yv^ia. enim in
Matthaei commentariis ^5 Suartius, aliique, tra-
dunt effe numos argenteos» At quis eft tandemj
qui pollit inde vel'Coniediiraconfequi,quodnam
genus numorum intellegi debeat , et quales adeo
numos acceperit Iudas.a'principibus facerdotuni
ludaeorum? ; Tolli certe omnem ambiguitatem,
et dubitatiQnem, ita oportebat, vt doceretur,
«fyv^icir ap.ud Matthaeum valere tetradrachma
Attica, vel f;/zW??ac/j»ia Alexandrina, r ii numi
ab audore yulgatae ^yerfionis M^ et ficli argentij
et fimpliciter 7^£/?, etiam flrgm^^f, praeeuntibus
Alexandrinis ludaeis, dicerentur ,: ab ipfo Mat-
thaeo ^^, interpretibuique Veteris Teftamenti
caetcris ^^, TaTj^er. Nam, non folum in codi-
ceXlantabrigierifi Bezae pro a^^ugfa legitur ^-cs-
tJ?^ «? % quamie&onem ex interpretamento ex-
titilTe Millius yeriflime iudicauit, fed certiffi-
mum etiam efl:, Matthaeum vocabulo d^^u^M
reddidifle nomen Hebraeorum^D3. Hoc vera
E s \ \ lio^
62*a<lAchil.Tal.p.656.f. 65. C. 17,27. coll. v. 24.
63. C. 26, 15. 37, 3. 5. 66. Aqu. ct Sym. Ex. ^g,
6.9, 24. Numerr. 9, 47. Ictfii. 7,
64. Gen. 23, 16. 2.SaiB. 21. v. Proluf. 24, 5.
18, 1 1. 24, 24. Numerr. 3, 67. C, 26, 15.: vbi cocl.
47, Gcn, ao, l6. Sachar, Bafil. 6. Reuchlinii habet sics-
74 mQLVSlO TERTlA DE NOTIONI^BVS
'.nometr. ab Hebraeis folet vocabulis numeralibus,
.intelle<n:onomine '^J^^i''", aut Qsbjpxz; ^^, ita iungi,
vtfid&s^y hoc eft, numos drachmas Atticas qua-
ituor ^'^5 Alexandrinds duas 7°, valentes ftgnifi-
cet 71. Quare Syrus interpres verba Matthaei
■r^icHTiovjci ci^7ij^i« fcienter vertit 1^^=^? ^^^2^
i^neque minus eleganter Alexandrini Iudaei"no-
men >^ o:d interpretati funt in Genefi ^^ vocabulo
^i^^a^jCjfAci, quo aliis in locis ^3 explicaiTe repe-
riuntuir nomen hpyJ, Aeque vero incertos,
omnej;, dubiofque, redituros effe fcimus, fi con-
.iuluerint Lexica Noui Teftamenti, quam vim
jhabeat vocabulum (TivSwt/ in libris diuinis. Re-
'fpondeht enim , (ignificari eo mdimuntiim-, vejlemy
e findom confeUam, ;Iam eat nobis aliquis, et di-
' ccat , qi ialis veflis illa fuerit. Refpondendum fa-
<ne , o boni , nqn it.a obfcure , et ambigue , ad
■jnodum ApoUinis , confuientibus erat, vt veftra
'refporifa egerent aliorum interpretum opera, at-
que folertia. Quod fi dixiffefcis, c-iv§ov« in com-
'jnentairiis Euangeliftarum effe amiculum^ paliiumy
e fndone , hoc ell, lino , fere xylino , fubtiliter
texix),
5^. A'^id, Zach. II, 12.. 13. ius ncwninis Perfico. vid. He-
Gen,20;, 16. coU. ,c. 23, 16. fychius in v. (r/'yXo$ ". ProluC
Io%7,5JI. vid. Prolu£". a4„ 5. 24, 5. et Proluff. in V. et
N. T. 6, 3. p. 158. n.t,,
"(Jq. lofeph Archaeoil.^, g. / itemque Relandus ' diflertatt.
'2. ^. l-5i9. To. I. Hauerc. mifcell.8rl3i4,p.!2§7.To.2.
. q ifi ctnKoQ vofxiap^ix, %^pcii- 70. Vid. Petauius ad Epi-
tav ^v^ArTmoiG SeXETot^f Spoi- phan. de menfuris et pondd.
^^al^ ri(yaot.^Mi;. Neqiieve- JP..428. To. 2. ; et Proliliff. in
joxepugiiat Xenpphori, qui V. et N. T..6,5. ^il<y%:n,v,
[aniJib. I. 5. 6. p. 202. Le- 71. ludd. 17, 10. 2, Satn.
«cl."J, J de ff/ykoc, Jn^juit, tlgi.IJ.f.
^hvvxroj iTrcc opoKsQ, nsf^ 72.' C. 20, i5,
^j.mpoUov -Arrmiit;, Lo- .73. Gen.23, 15. l6. flo-
^uiuir enimibijdftnumobhu- fu. 7, 21.
WCERTIS VERBORVM SINGVLL 'i^
texto 5 cofife^um ; profedo non; eiTet , qiiod quis
refponfa vellra obfeuritatis et ambiguitatis, vt
^Cicero Apoilinis Pytbii oracula, acGufaret. Et-
, enim quanquam Graeci grammatici, quos in pa-
tefaeienda, tradendaque, .verborum orientalium
origine, oblinguarum infcitiam, fere grauiter
erraiTe, et peccaiTc , conffcat 7+, civUva, di^am
eiTe praecipiunt ab Sidoniis, artis hiiiufmqdi ve-
ftes texendi inuentoribus 75 ; tamen redte dubi-
tari
y^. Huiiis generis vocabii- "OAw? 5s eiV«v, inqiiit, ye-
Ja funt ifta: Zt^diviov' v. fisi diot rocg iTn/iii^iCic f-tv-
Etymol. M. , et ex eo Phano- pfoov id^viHwv ki^souv j; 'EX-
riniis, h, V. : ©w^«$' v.Ety- Kccg ykootxca. Stcphanus By-
moL M. V. Oxvfticcg' 'l5;o-8S* vzantius y,Toiyoiig' *EA;;v/-
V. Etymol. M,, et exeoPha- Saf ^s td Teo^oi roov .^«p'
vorinus , h. v. : 'iarpajjk ' v. j3oiptKoov dvo/AdTUV, w$ N/-
Etyinol. M., etex eo Phauo- noivtiop (Pj^c/. add. Hemfter-
rinus, h. v. j K^/Sa^o • v. Ety- ^ Jiufius ad Ariftopb. Plut. p^
mol. M,, et ex eo Pliauori- 350.
nus, h, V. , ,et Drufius Ob- 75; Etymbl. M. 2;5wV,
feruatt. 6, 20.: Uocpoiietcroj;' [S^vSwv], «Vo '2ih<avog]r^Q
V. Etymol. M. h. v^ , et Re- TtoXscaQ' ol yoip ^ihovsq
landus difTertatt. mifcell. }?, iCpsvpov ivparov xdiJ.V£tv cri"
107. p. 2IJ... To. 2.: TJ- hovDiQ [ffivhovoiQ]. EiSovix,
pKvvoQ' V. Etyraol. M. h. v. noiXvTtrpoi eft apud Aefchy-
et fchol. Sbphociis in argum. lumSuppiicc, isg. 139. Pol-
Oedipi tyramu, cuius yerha hix 7, 172. Siv5i»V l^fv A/-
fuum in Lexicon tranftulit 'yvtcr^oc fjt.sv , TCepi^oKcuov
Suidas V. rvpocvvoQ, vt Neo- S' ai/ «;;, ro vvv hljtpocrao-J
corus iam anihiaduertit. At- KotKifji^svov, Quare^fuere vi-
que eiufdem.notae eft nota- ri dG^iinuilti, qui originerai
tio hominis dS^ovTj in Lexico vocabuli (rtvhtav in lingua
Cyrilii apud Albert. ad He- Aegyptia quaererent. vid.
fych. p.720. To. 2., ^'p-S'^* Braunius deveft, facerdd. He-
rd Xsitrvvia' i^ & i^ dd^d- braeorum 1,7. 103. p. ii^.f,
V57 , rd kevrdrKrov , tficl- Amftel. : Mtmthius ad Matth.
rtov. Nam Euftathius ad 37, 59.: Forfterus de byffo
pdyf. r p. 1854. 35. Rom., antic^uorui» f, ig. p. 85. A" :
76 PROLVSiO tERTIA DE NOTIONiBVS \
^tarinon pofTe.putainus, quin o-^v^iov fit Hebraeo-
rum vocabulum 'f">nD , quo , quum fignificatio
verbi YH interierit, indicatum eiTe fufpicamur
oiams generis Hnum, maximcque xylinim , fubtiliter
textum 76, Qubd quumGraeci viderent exprimi
fuain lingua vno verbo non poffe: retinuerUnt
Hebraicum vocabulum, forma eius ad mgenium,
liaturamqiie, oris fui effida, et inferta litera v,
ita, vt exiileret cr^v^wv' e quo natum ell apudSy-
ros nomen ^ra>, quo interpres Noui Teftamen-
ti vfus inuenitur. Sed verbo Hebraico pn^ ? ^^"
que.aded Graeco (rivlfh-) fignificari arbitramur
textum omnis generis , et quia forma eil Participii
pafliuisj et quia legitur in libris, et Graecoruni,
efHebrai2orum? etiam in verfionibus iibrorum
diuinorum orientalibus, non folum dcpallio 77^
etiMJi^Va 78, fed etiam de velo capitis ??, etjuda^
rio s°, et linteo ^', aliifque textorum generibus.
Declarari autem eodem vocabulo textum lineiim^
•maximeque xylinum^ cum ex eo intellegitur, quod
a Polluce ^^ ' ponitur in nuinero vellium linea-
rum,
qiio loco varia findonum ge- gitur cum cingulo, "^l^n. GloflC
iiera, poft Braunitmi d. 1. f , vett. S/vScoV Tunica limea^ '.
7., diligenter perfeqmitus eft. 79. Efai. g, 23.: vbi Pa-
Conf, loh. lac. Chifletius de raphraftes Chaldaeus habet
llhtcis fepulcralibus Chrifti HsDtfl^^is: ct larchius, Siy
c. 5. " * ^ tan ^nwa, inquit,' |iat3vnn.n
76. Schol. min. ad II. 4 Cn5. Interpres autem Arabicus
194. ■'^i-rlo^ hl Xerrcc vC^u^ ^'•P^"" ^« ^'^"« ^^ P^« Grae-
'^^ '» s ' co nomine s^scr/ot 1. Cor.
II, 10.
77. Laert. 6, 90. go. Luc. 19, 20. in ver-
fionc Syriaca pro Gr. caSa-
78. Proii.3r,24.: vbi in gm,
ParaphrafiChald. eftH5na.In- gi. loh. 13,4. f. in vcr-
tellegi enim puto tunicam nui- fiphe Syriaca pro Gr. kivriov.
'Ikbvemt ftolam, qiiiaconiun. 32. Onein. 7, 72»
11SCERTIS VEPvBORVM SINGVLL
77:
rumV et Crates Cynicus Jegitur ^^ ab Aftyftomis
Athenienfium notatus effe, quod amidus incef*
ferit a-ivUvij quum pallia reliquorum ciuium efr
fentlaneaj tum inde.perfpicitur, quia Lucas, et
/lohannes ^^, crpSova, qua corpusChriftiexanime
ab lofepho inuolutum effe Matthaeus, Marcus,
et ipfe Lucas ^^, tradunt, nomine o&6vigc cam-.
prehendunt, vt Hefychius nomen c-S-ov;? irtter-
pretatur vocabulo (tMv ^^ 'OBmoiSiutem pro-
prie dicuntur lintea^'-, maximeque xylina. Ac-
cedit, quod Alexandrini ludaei loco quodam
Prouerbiorum Salomonis regis ^^ pro p^iD no-
men
83. Vid. Laert. 6,90. Sic
Artapanus in hift. lud. apucl
Eufeb. P. E. 9, 37. p 434.
Colon. tradit, Chenephren,
Aegypti regem, elephantiali
correptum eflej,. hioc ro t^q
'ishcusg "ffpoffToc^ocf civho-
vxQ df^.^iivvvSoij , ipsotv
V iSTJroc fiTj diJt.irixecQciJjf
CTroug ovTSQ iv/crjj/iiot jioXd-
^QOvrof vtt' ocvtS, Strabo
if. p. 1036. A dc Indis,
civhovoiQ re QopS<Tiv evxv-
^eii ' fed Neareiius apud Ar-
riauum Indicc. p, 539. Blanc,
iSrjri 'Ivhoi A/j^^^; , ' inquit,
%piovroij y A/ys rS oiiro tmv
hsvlpitiov. Herodo. 7, 65-
'ivlol le eijnoirot jlisv ivbsbv'
xorsg dico ^vkcav TcsTtoiTj-
ftivoc. Idem 3, 106. ..rd Sl
hivbpx r» clyptx ocvro^i [in
India] i^ipet Kxpitov , «^;«
«x/^ov^.. rs "Trpo^ipovrXf
Hgij (IpsT-^ , riJSv drro roSv.
ci'uv ' . .ii^ iSijTi 0/ 'IvUi
xito THTtav rtov hevtpitav
Xpiavroj.
$4. Lnc. 24, 12. loh. 19,
40. 26, 5. S.';;^.
85. Matth. 27, 59. Marc,
15,46. Luc, 23, 53.
86. Philoitratus V. Apol-
lon. Tyan. 3,5, p. 334,
Olear. r/ ySeA.r/wf ?/ o-d^ovTj
r^ip/a;
g7. Hefychius: 'O^ovix'
%tvK tixxrix' quae glofla
fumta videtur ex Hof. 2, 5.
9. Hofeas ipfe vfuseft no-
niine nntt;£| : de ciiius nomi-
nis origine Aegyptia v. For-
fterus de bylTo antiquorum f.
I4. p. 63. f. Nomen 6d6'
viov ipfum eft Hebr. ymn
Prou. 7, »6. De variis gene-
ribus 6&6vtsav accurate difpti-
tauit idem Forfteriis f. 17, p,
74. r
88. C. 31,24.
fTien |3uV(7o? ^^ pofuere. Atque haec ipfa ver-
ba^ ■oB-ovia et /Suo-^ro?, docent, civSova elTe Uxtiirh'
Imeumy xylinum, fubtile, Nam tenuia lintea fub-
tilitate filorum cenfentur, et Hefychius bmnia
tenuia texta dici bftendit 9° c&cvas.\ 2<v§cvct au-
tem, qua ami(^Us fuiffe legitur adulefcens illey'
qui Chriltum ab hoftibus comprehenfum fequi-
inftituerat 9», fuilTe pallium, cum hoc arguit,
quod fubiiculae iniedla erat, tum vel rriaxime
verbum' Tts-^if^f^KvjyJvog yjv. Nam - verbum Tre^i-
(Sdl^scr^otf^ vt fere ^'^ dfJLCpiswva-Soif , et amiciri
apudLatinos, femper ponitur de vefte exterio-
re, hoc eft, de toga Romanorum, et Graeco-
rum
89. Huiiis nominis [yia] ibi Olearius ,' itemquc Salma-
originem quaerendam effe in fius exercitatt. in Solin. p.
lingua Aegyptia , Hebraeof. 70 1. C
que iliud vfurpare coepiffe 90. Hefychius: '03oi'}/*—^
poft aetatem Saioraonis regis, '^vi/ciiKeiov odoi/iov As-TrroV,
quum antea nomine ttJttj vfi j{^ nrocv ro ta%voVi k^v fxyj
fuiflent, et fignificari eo ge- "kivHV ^. add. Suidas v. o&o-
jius lini, quod in India, et va:/?, ct oS-ovtj. vid. Sahna-
Arabia, et Aegypto, cum ex fius ad Achil. Tat. p. 747. et
arboribus, tum e plantis, exercitatt. irtSolin, p. 824. a,
colle^um fueHt, docere co- atque Olearius ad Philoftrat. "
natus eftloh. Reinoldus For- V. Apollon. Tyan. 1,7. p.g,
llerus libello peculiari, qui Diod. Sic 5. p. 294. To. i.
Lbndini editus eft A. C. 1776. Rhodom. T£%v/Ta5 r s yxp
o£ionis. Certe UvoVs tl s%et \_Mdite infuld] 'TeavrQ'
idvacroQ, diftinguuntur inter hcK.irsQT.cug e^yxffloui;^ h^x-
fe apud Paiifan. 10, 32. p. r/^-s^ hs r^C d^^ovix TrotSvr
Sgo.Kuhn. : qui idem 5, 5. tkq r^ re "Ksvrorrjri, v^^
p. 384. et 6, 26. p.^ig.tra- ry fiixKxKortin^ bixTtpsTr^,
dit, byffum natam efle in gi, Marc. 14, 5I. f.
milia alia Graeciae regione, 92. Apud Xenoph. Cyrop,
quam in Elide. add,. Pollui i, 3. 14. dr.'.(^ii(xcij legitur
7, 75. et Philoftrat. V. Apol- de eo , qui induit alteri tuni-
lon, Tyan. 2, 20, p. 71. et cam, vtidem fitj qUod i»u
INCERTIS VERBQRVH SINGVLL '^Cn
riXmpalMo. Qliare etiam Ferrarius. 93 e verbiS';
' Diogenis Laertii de Gratete liLs , vtto rtov 'As&jjvjj*-
<riv d^vvoficov ■STFirifCTjS-eis' , ort ciydovot ^f^CPie^o , s(pijy
5(gc/ 0go<p^<ji«rov t5jM.iv Jf«|<w cTiv^ova 'jts^ifisfihYifA.evoVi
redliffime coliegit, veftes illas Gratetis, acTheo-
phrafti , fuiffe pallia. Et o--;v^ov« , qua lafephus •
inuoluit Ghrifli mortui corpus, fuiffe /m^^«m te-
Hue maiusy quod ab Homero 94 ictvcg' A?r aippella-
tur, mos Graecorum docefc, qui cadauera iin-
teis tenuibus inuoluebant> ita, vt etiam fafciis
eiufdem generis vincirentur , quas lohannes jc«-
^ictg vocat 9 J. Neque vero ifo^Cpv^a, , quod Vo-
cabulum in Marci commentmriis 9^ legitur, red-
di a Lexicographis debebat vejiis purpiirea , ied.
pallium coccineum^ chlamys coccinea. lohannes 97
enim veitem, qua milites Romani Ghriflum ca-
pitis damnatum illudentes ornaiTe perhibentur,
nominat <jitc4Tfov Tro^(pt;^»v, Matthaeus 9» y^K&.yiV'
la. vLoxvAvviv. 'IfjLoiriov autem tetiam in libris Noui
Teftamenti fignificat pallium „ et x^a.fjLvha, ii, qui
de re veftiaria veterum fcripferunt, iatis docue-
re ' fuifTe ipfum quoque pallii' genus , quo apud
Graecos viri prifxcipaies ami(5li inceiTerint. Pur^
puram
ivffc^. Sic dfxl3l>i&<TUcBai%t' 95. C. 11, 44» Vid. Chi-
TMVUQ de iis, qui fe indiiunt fletiuis de fafciis fepulcralibug
tunicis, extatOdyf. z»^', 13 2. Chriilii c 38. f : Sairaafitisad
93. K. V. 2, 4. 20.p.20I. fcrij3tt.hift.Aug. p. 347. f»
LocusLaertiieft6,9d.: quem Paritf. : Cuperus Obferuatt*
tamen Sahnafius ad Tertul. ^, «p. ct Deylingius Obfer^,
dePailio p. 411. f. interpre- uattj^, 37. 9. Apud Hcro-
tatus eft de/«/>wctt/«, repugnan- doi .2, 86« vocantur oivho-
tibus vetbis ;y^(|>/e5ro i et TTfi- vog ^VfforiVijG rsKoifiwysQ'
pi^e^kTj^ivcv, vti oftendi- add. 7,181.
mus; add. Cafaubonus exer-i i)6. C. i$, 17. 20.
citatt. Amibaronn. 16,65. $17. C. 19, 2. 5. "
94. II, <7', 3 52. 98. e. ; 27, ag. 5 U
8o rROLVSIO TERTIA DE NX3TI0NIBVS
puram vero, f^s^^nN, ab omnibus fere vtriufqu©?
iinguae fcriptoribus faepenumero eonfufam elTe
cum cocco , s>j7irn , qupd purpura maxime Tyria
acceflilTet quam proxime ad ruborem, nitorem-
que, cocci ?9, Salmafius ^°°, aliique plures , et
diuinorum, et humanorum, librorum interpre-
tes , loco non vno commonuerunt. Sed ab ve-
fte exteriore, age, veniamus ad interiorem, hoc
eft, tunicam, ^E^issvlvryig enim, quo verbo lo-
hannes ^°' femel vfus eft, a plerifque ita explica-
tur , vt eo fignificari aiant amiculumy vd., vt in-
fcitiam oGcultent. verbo barbaro, Graecique for-
inam referente, fupeiindumentum, Ergone toga
fuit , aut pallium ? Hae quidem certe veftes Lati-
ne dici poffunt, et vero etiam dicuntuf* *°^, ami-
cula. Huic vero rationi repugnare r eperitur vfus
loquendi Graecorum, qui togam, et pallium,
nunquam iitevlvrviv dixere. Alii iTtsvhvTVjv docent
c{ie indujium : paulo illi quidem melius, fednon
omnino tamen recte, vt a nobis paulo poft de-
monftrabitur. Hieronymus accepit de tunica fu-
periore^ et poft eum Theodoretus '°3: neque aU-
ter intellexere vulgatae verlionis audor, et in-
terpres Syrus. Hic enim vertit lj-»^a3 , quod
€ft ipfum Graecum vocabulum %*twv • ille tunica,
Quam
99. De iiatura efc ingctiio cam v. loS» appellat purptt'
coccl V. Paufaa. lOj 36. p» ream.
ggo. Kuhn. . lOi. C 21, 7.
102. Vid. GiG. Ni DD. 3,
ICO. ad Achil. . Tat. p. 34.: de diu. 2, 6g.i Inftin.
567.: Bochartus Hieroz. 2> 15, 3. 8^ : Corn. Nepos Ci-
5. 10. p. 735» T0.2.: Ga- moh. 4, 2.
taquerus Aduerff. pofthumtii. 105. Hieron. epift. igo. et
40. p.840. f. Sic quam t>e- Theodoret. in Exod, quaeft.
/?effi Horatius 2. fat. 6,io2iC 66. j quos eorum locos iahi
tubro co^co tii0am vocmitf Grotius laudauit ad loh. 21, 7«
INCERTIS VERBORVM SINGVLt. 8«
Quamquidemverbi sTrgv^t^Tjjr interpretationem,
cui omnes veritatis notas ineffe videmusy.fequi
cum Camerario, neque deferere, debebant Le-
xicorum Noui Teftamenti audlores, ita, vt nori
parummiremur, multos fummos viros, et li-
brorum diuinorum interpretes, vt Erafmum, Be-
zam, Ludouicum Deum, etiam Suicerum in
Thefauro ecclefiaftico , e quo loh. Lamius ^°*
omnia excerpfit. ad verbum, haefiiTeln expji-
cando ifto vocabulo : fed multo etiam vehemen-
tius miramur, loh. Boiftum, vindicem dodlri-
nae Latini interpretis veteris acerrimum, et fum-
fnum admiratorem, Nonni Paraphraftae '^^, et
Theophyladli '°^, aud:oritatefe ita decipi paffum
effe , vt iTtsvdvrviv fuiffe crederet vetamentum ea-
tum partium coYporis ^ quae confpici honejle non
jjqjjmt* Graeci enim, Romanique, et, exem-
ploeorum, ludaei, iliiusaetatis *°7 gererefole-
ban.t, fere duas tunicas : quarumvna, quae cu-
tem tangeret, a Latinis interula dicitur, ttfubw
cida^ etid.m indu/ium ^^^ ^ ab Graecis, et quidem
ab Atticis %iTwj'/o-xcf ^°9 , a reiiquis vTrodv-
TVjS'
104. de erndit Apofiolo- tibafontt. 16, 84. Auguftiis
riun p. 86. edit. pr. - autem hyeme quatems tuni-
105. loh. 21. V. 4o.ff. cis , et fubaculae thorace ia-
I05. adloh. 31,7. p.576. neoj munitus eft. v. Sueton,
Romm. V- Aug. 82.
107. Nam viri Romani log. Mafiurius Sabinus a«
primo quidem fine tvmicis to- pud Gellium lO, 15. taitl
ga foja amidti fuerunt : po- vocat tunkam intimam.
ftoa fubftri<SI:as et bmies tu- 109. Vid.Xen.Memorr. 2,
nicas., citra humecmiiVdefi- 7.5. Theophraft.Charr. 25*.
nentes, habebafit. v. Gellius Glofl*. vett. XniavicrHoc In'
5^, 12. : Mamitius Quaefitt. per du/mm^ interula. Etiam mu-
epift. 2, 2. p. 5^. fl^ Venet, Ueres indutac tum erant dua-
ct Cafaubonus exercitatt. An- bus tunicis , quae apud Athe-
82 PROLVSIO TERTIA DE NOTIONIBVS
ryjg "° * ab ludaeis p^Sn : alteram , togae, et pal" ,
liOj propiorem, atque adeo inter fubueulam, et ,
exteriores veftes, mediam, Attici %;t&)v«, caete-
ri Graeci ^TrgvSuTs^v, nominant '" : quod vocabu*
ium, cuius de elegantia Follux "^^ iam, aliiqae
grammatici veteres , dubitaiTe reperiuntur, He*
t^raei fuam in linguam reeeperunt. Scriptores
enim Talmudici hanc tunicam /Tii^iSMsf dicunt,
quae hntine fuperaria ^ faepiffime tunicd abfolu-
te '^5, vocatur: qua qui careret, is ab Atticis
quidem «%iTwv dicebatur , vt Socrates ab Anti-*
phonte apudXenophontem ^^S f^d ablohanne^^^
appellatur ^u/Avcf. lam vero ea, quae de pote-
ftate
inaeiim 13,6. p. 590. E .%;- iii.Vid.SalmafiusaclSim-
fruvlffKDi vocantiir : fed ex- plicii commentar. in Epi£i[C-
terior earum, quam Latini ti Enchir. p. 229. f.
^o/flOT, etiam zK/firfl»/, dicunt ; 112. 7, 45. «7r« ^g^
Cellius 6,10. tmiicath Ibngam iTrsv^vtTjg iisiv iv 7^ rwv
ynuliebrem \ ab Anacreonte iro^oiv xpyjfTei' o^iq pi^oi-
OdM". 20,7., et Aeliano V. H. vo k9V tstu rw ovoficnrt .
12, r.,%<rwV,fedaDemofthe- ^oTjd^etv C^xvKa ovrtp ,kij'
ne p. 182. To. c.Tayl.%/rft>- irrdov oivro ix ruv Xoipo-
y/(7H0c,iiominatur; etabAri. hKssq Ukvvrpiuv. De hoc
ftophanePlut. 985. %/rft;V«V loco Sophoclis, itemque de
interiorem Athenaeus d. I. ap- locis Thefpidis > et Nicocha»
pellat i%d(TxpHov %irmioVi et ris , qui a PoUuce laudantur,
Ariftacnetus l. ep. 7. eV^ot- :vid. Gataquerus Aduerff. poft-
rov xiroiv/GHOV. Sic yero fa- humm. ,c. 9. p. 496. -
cile iudicari poteft, quatenus 115. Vid. Gic. Tufc. 5,
probanda fint praecepta Eu-' 20. Horat. i. cp.r, 95. f,
ftathii ad ll. 0-' p. 1166. 50. 114. Memorr. i, 6. .2.
€t Ammonii y. %/rft)i/;ov, dc add. Laert. 6, 31. et Phitar,-
vfu, et difcrimine, vhorum chus Apophthegram. p. 2lo,
vocabulbnmi. B To. 3. Vechel.
IIO. Euftathius ad Odyf. . »15. C. 2i, 7. Sed apud
*/ p. 146.2. 3. (Aev b' uu Ariftoph.Nubb. 498. lyy ^voi
VTFolvrct/ olrp/gjTrsvhvrcug XnntquicarentpallHs, coi].,.v»
vjcoH&f^^vcif 497.
114CEB.T19 VERfidS.V»4 smGyLt 8
r\
ftatevoGabuIorum vtriufque tunicaeGraeccrijmj
in primifqpe de npmirie e-Tr^vSuTj^f, tradidimus)
9U(S:oritate grdmmatiGorum veterum, age, con^
firmemus. Nam locos ipforu jft fcriptorUm fpon-
te poteritquifque inter legendum attentus obfer-
Vare ^'^* Et in GlolTariis quidem Graecolatinis
haecleguntur, 'EitsvdvTfjs Jnjata, fujjeraria: «S«-
buicula vitohvTvig , o %;t&)1'. Sed vt pro iriftata , eC
fubuicuta, refcribi o^ovtttinjiitay etfubucula: ita
%fri^v omnino de tunica accipi debet *» Apud
Suidan eniiii habentur interpretamenta Vtriufque
voGabuli haec, 'Twp^utjjv * to ia-ms^ov ifA.Gittov "T*
gTTgvSfTjjv Ss , ro iiiavM "^' Qt^t^EitsvdvTvig' tc gV&j-
Tarov IfjLaTiov i o i{^ v^Ttoy.dfiia-ov Ksysrxfi Sed hi$
in verbis, quae Phauoriniis quoque tranftuli€
fuum in Lexicon, et quae iam Fullero "^ vitiofe
fcripta vifa funt, Vetllenius "° vTfodvtijgp Pier-
fonius^^* virsvdvTijS) reponi pro sTtsvdvttig mhQ*
F a bant»
116. Itt verf. rwv <> ^rsi'^ itg. Miffiell. thcologg. 2»
^Jt);? legitiir l. Sam. i8, 4. tl» p. 264/C
2. Sam. 1 5, j 8. > vt ap. Theo*
ciotiontm i. Sara. 2, £9. lob. iSo. In notis ad loh. d. j,
1, 20. j pro JH[ebr. S'»!?»^,
quem 0/0 Efai. 61, 10. %<. 121* In tiotis ad Moeri*
Twm, Vulg. I. Saiii. 2, 19. dem Atticiftam p. 417» Sic
jra«?ca«i, vocant. Conf.Brau- apud Strabonelti 16. p. ip§2»
tiiusd^veftitufacerdd. Hebrf. A, so^j/c V ctvroti; i<?i ^c
f, 4 1 :?. edit. fec. f^tfV hi^Sg Tohjpijgi ^e/i^ ivsv-
*. Glofli Vett. '"tirt^/roiU hvri]QipeH<;, tfjLoltiov XeuxoVj
Sukcula» le^.Suhuculai pro s7rev8yV:/C haud dubie reii
117. Hefychius, et ex eo fcribi oportct vTevbvtifg^i
Phauouiius j 'TTCiJurjys* to vid. not. irg. Sed ap. De-
iiTcor.efov iiiiclrtov* Inophikiftt firtiil. 51. pro
11 8. Strabo 15. p. io6% virsvttJsScq Set r^ fikv ^ctf-
G AlmeloUi ^irosv Ih xStpi- l>x)ii %trwvcx, in libris Anto*
$WT05 htXiici 'itfiQ yoyxrog* nii Meliflae €.240, ^.790«
i/ vTBv^vrT}^^ fj,h Xfit/KoV, Vecbel.. perp£i-am le^ituJJ ^
c^v^mihk i iiroivait it&v$va<&ecf S&M-t.ht
g4 PROLVSIO TERTIA DE NOTIONIBVS
bant. Nobis tamen sTrgvSvTj^r retinendumV fe^
g^wTarov in e^rms^Qv mutandum, videbatuf. Nam
primuthexjis, quae Cangius congeflit de vfu
Vocabuliu7ro»64|a;5-ov, intellegitur , eo a nonnul-
lis etiamyS^p^mnfifm appellatam effe '^^: deinde
dubitari nullo modo poteft, qmnfuperaria, ha-
bita ratione pailii, rede dicatur sacaTs^ov IfAciriov,
hoceft, inttrior vefl.is: denique in Lexico Cyrilli
nondum edito apud Cangium *, e quo Suidas
fuahaud dubie petiit, diferte fcriptum ecrwTg^ov,
non sVcflTaTov, legitur. Sed tum etiam sTrixciiJii^
aov pro uTf 6xa/^ic7ov vbique reponendum elTe cen-
femus. Etfi enim haec tunica inroKcifJitcrov dici-
'tur etiam alibi in libris Suidae ^*^, vt in codice
Traiedtitio Etymologici magni v^^oTidfA.vaov "*•
tamen non folum ab Euftathio "^ et Tzetza '^^,
gTrty.c^nAio-ov appellatur, fed nec ipfa vocabuli origo
aliam eius admittit fcripturam. Nam quum no-^"^
mina %dfA,i(Tov, et %ufxi<jiov, ex Arabica lingua pe-
tita fmt '^7, ita, vt twnicam rignificertt: facile ap--
paret, fuperariam i7civ.y.fJAcrov-, fiibucuiam vTnoxdf/A"
'(7Qv , ab recentioribus Graeeis ita vocatas eile, vt
ab Graecis.vetefibus hanc vTisvlvryiv^) illam iwev-
lvrv\v, didas effe nouimus. De elegantia autem
nominis i^svlvTv\s ? reliquorumque vocabulorum
vtriufque tunicae, eorumque vfu in lingua Atti-
' corum,
. 122. In V. eTtsvhvtTjg, et 125. ,ad II. % p. I2g2,
VTfoHOipiCTOv, add. Nanfiusad ^g. ad Odyf. « p* 1428. 49.
Nomii Paraphr. loh.-d. 1, p, Rom,
232. 125. ad Hefiod. "Epy. p»
* In V. vTojiot/itKTdv. 126. b Heinf.
123. Vid. Suidas v. %/- 127. Vid. Fulleri niifcel!»
Twv, et %Xcuv», theologg. 2, Ii, p.265. At-
124. Vid. Gar. Segarii ep, que inde extitit vocabulura
criticaadValquenariurap.iS» linguae patriae JK«^ii/e/.
' mCERTIS VERBORVM SINGVLL g^
corum, et aliorum Graecorum 5 Moeris Attiei-
ffcaitapraecipit, X<Twvib-jto5-, x;twv, 'ATTixa* uTro-
, ^uTjyg*, j(gc/ g-TTgvSuTj?? , 'E^jjvim. Sic enim Salma-
fms '2^5 et Cangiu? "9, e fuis codicibus edide-
runt, non 'ATTixwg-, et 'E^jjv/kws-, vt legitur in
exemplo Hudfoniano , et Pierfoniano. ' Atque
ex jis , quae hadenus difputata funt de vi ]et po- '
teftate vocabuli eTcsvdvrv!^ -, facile intelJegi poterit
ab omnibus, Sirnonem Petrum, de quo loquitur
lohannes loco fupra laudato, ornatum fuiiTe fo-'
h^fubucula; huc enim fpeiflant verbaEuangeliftae
?v yd^^^vfAvk '5°' fed, cognito Chrifti aduentu,
tum veYofuperutam induiiTe, et cinxifte, hoc eft,
Tov iivsv^vryjv he^u}cr(zro. Nam vel ex hoc verbo
poterant •cognofcere, et vero debebant, ,do(fli
homines , iitsv^vrvjv effe , tunicam , adeo , vt vehe-
menter miremur, nec magrium illum Stepha-
num ^5' fe expedire inde fatis potuiffe.. Vt enim
,org^ii3a^g£r'9-o£/,proprie de toga , et pallioy dicitur,
quia iis totum corpus operiebatur: ita -Tre^i^&jcrct-
c^ixf , et §t «^&)(r«s-'9-«/ , vtrumque . enim verbum
refpondet Hebraeorum yerbo '^iin, diQ^timica
jF! > vdiF*
128. ad TertuHsani Pal, t=A%. vitl. i, Sam. 19, 24.
jp. 410. Ntequc aliter vtiintur Graeci,
' 129. Itt V. eifsvlvryiQ, et Latini, verbis yvfivo-g, et
130. Libanius diflerti 4e «H^«f,. vid. Cuperus^ Obfer-
auidit. p. 948.^ B To. I. Mo- vatt. i, 7. et Graeuitis ad
rel. -fic diKit ^^£V iv fievoiQ Hefibd. fc/)y, 39T,
XiTcavhxod; > h. e; yv/nvor,
Atque fic intcll. verba stt/ 151. Thef. L. Gri in h. v.
f^vfivH y et yvftvoc^ Marc. 1 4, Sic Euftathius jde amcrr. If-
51. f, : vbi v. Heuraanns. men. lO. p. :?98. Parif. «Vs-
Etiam ab Hebraeis tum, quum ivtrccro %iravix, led p. 402.
omare fe fokrent palliis, ,et rov xirtavoi hi!x.<^oo(jd[XEyo(;.
tunicis fingulis, is, qui t«- Laect. 6, 102. %iruv (^ccios
nica cin^us efl*et, non item •TroS^fp^^j irepl «yVw {wv^
pallio amiaiws , didlus eft (p.oiviKf. .
$6 PROiv^rb r^&TIA ETE NOTlONiBVS
vfiirpariturvqi,ua'cingebatur. Sedfatis diu eir^
ca yeftes haeiiirms: pergamus ad alia, Pafor
enirn, etalii, tradiint, oh^i^svyiv effe terram ha-
hitabilem. redte, AnneverofiGreperiretirones,
aliofque librorum diuinomm le^lores, poffd fper
remus, quaefit illa 'nci<Tci.y} c/xaMsvj?, de qua Lu-
oas in euangeliQ *32 loquitiir, et illa cXj; ' j5 oh^fjLs-^
vyjy quam, imperatOris Claudii faeQulo, fames
faeua inuafifle, in adtis ApoftolQrum ^33 legitur?
Non opinor. Immo vero melius confuluilTerit;
Imbeciliitati tironum, aliorumque, boni illi vi-
■ri^ fipraeeepiirent, otxgjwgvjjv eite, etiam in libris
Noui Te^ameriti, LatinQrum or^w, eoque vo-
cabulo, ythe^Q vniuerfum orbm terrarum ^54^ qua^
tenus habitatiir, eiufque incolas, ita nonnun-
quam, nunc imperium Romanum, .nuiie lu^
daeam, modo Graeciam, modo aliam terrarUm
partem, etregionem, figtiificari, idque intelle-.
gi facile , et reperiri , femper , et vbique , poffe,
11 viderent, et attenderent , vel quis loqueretur,
vel de qiio, quaue de re, fermo inftitutus eiTet,
ita tamen, Vt, ficubi opijs eflfet, hiftoriam quo-
(;[ue aetatis cuiufqueadliiberent '3^. lam quum
Lucas perhibeat, imperatorem Augullum edi-
xiiTe, vt quifque m toto orbe tcrrarum cetdere..
tur, vt nomen cuiusque in tabulas referretur m
vniilQrfQQrbe^ fane procliue eft int^lledlu, c/xa-
jtt/v;?:^ accipi debere, aut de tot6 imperio Roma-^
rio , aijt ccrte de cerlta quadam illius part6. Quia
autem. hil^oria illorum temporum docet, Genfum
IUum> relatiQiicmciUam nomiaum in tabulas, non
133, e. 2, 1. H. Ej 3, 5. Afit. 17, 3f,
335. C. H, 2g. EoBitei. 10, ig. HebrF. f,6.
134, VJd; Matth. 34, 14* f^f. Vid. KewcHemWs» ?^
INCERTIS VERBORVM SINGVLI, ^7
ad vniuerfum orbem Romanum pertinmffe, fed
adfolam ludaeam, quis enim credat, hiftoricos
Romanos negleduros fuiiTe rem tantam, tamque
^iemorabilem , fi ad omne^ ciuitates , quae im-
perio Romanorum parerent, fped:alTet? quia ea
res etiam ad ipfum Lucam, et ad lofephum, Ma-
Kjae fponfum, referturj quia reliqua ipfius Lu-
eae oratio idem perfuadere ledcoribus reperi-
tur '5'\« fane in promtu eft, orctcav T*iv oix^fJLsvviv
loco illo Euangeliftae efTe ludaeam. Atque hoc
ipfum vaiet de eo loco ^ qui eft in eiufdem Lucae
commentariis de rebus Apoftolorum. Conftat
enim e lofephi libris '57^ lodaeorum orbem, im-
peratoris Claudii aetate , mifere vexatum effe
famis, annonaeque caritatis, iniuria. Lueam
enhn vtroque in loco facile apparet fequutum ef-
fe, non barbarorum fcriptorum, fed Hebraeo-
rum, rationem, a. quihns ludaeam appellari no-
vimus, vel fimphciter yi^^jn, vel Y^m-^^s;*?^.
2t(^jwvo5- a Pafore, Suartio, aliifque Lexieorum
Noui Teftamenti audoribus , Latine vertitur vr^
na: quodverbum, vt complura alia, petiiffe vi-
dentur e verfione Latina vetere. At vero Lati*
num illud voeabulum non affequi Graeci vim,
atque adeo ambiguum effe, ex iis, quae dicen-
tur a nobis deinceps , fiet, vtfperamus, planum»
iTcliivog enim, vulgare^ neque fatis eleganSsver-
bum, ab grammaticis, et fcholiaftis, antiquis^
idem fignificare traditur, quod ia Atticorum lin-
gua nomen (kfi(pp^svg.. Thomas quidem Magi-
Ifter ia Eclogario, ■A^^Po^ei}? K^jsy iuquit, ia^
136. Vid, Keiichenius ad Grotlus atf Nfatth. 24^ 7.
h. 1. 138 Vid. Ruth., •«, I, »„
. 137. ArchaeoK 20,M(. 2. Saui. ^4, §. add» lofephus
]p. 965:; itQ, I. Hauerc, Gonf. ArcbaeoL &, tg,, 4. Hausrc
88 PROtVSIO TERTIA DE NOTIONIBVS
<9(iiJivog, fjLTiU jugT^jjTw? , « jicjy T<v8f. Et 111 Moejri-
dis. Atticiftae Af^scnv haec leguntur, 'Ajjl^Pq^soC»
Tcv hpjorov <=rd!JiVov^ 'Armwf' ■'^dfJivoVt 'EJk^^vim'?"
quae eius verba non parum illuftrantur iis , quae
jeguntur in fcboliis Homeri minoribus ad fecun-
dum Odyffeae librum ^??, indeque in Phauorim
Lexicon tranfiata funt, 'A(jt,(piQo^£va-i' 7cs^d(jLsoh
Vi7a.v dfJi,(pors^(i!}Bsv (pe^oy^svai, o e<?iv «ft^WTo;./ ^{w-
froi' — "A)h.wg-, 'A(i(pi(Pc^sv(riv' d(JL(pe^ev<Tiv' c M
d/jt(Po^Evs Mo5 xe^PdfjLiH d(JL(pctirii. Ynde <?ci(jLvov:
fuifTe vas vtrinque anfatum ^+°, quis non videt?
quale vas ab Horatio '"^* diotfi nomma.tuY: quo
ipfo vocabulo explicatum extat in GloiTariis
Graeeolatinis verbum Graecum d(A(p6^iov, lam
vcro e libris Veteris Teftamenti ^'^* compertum
fiabetur , vas illud, de quo Paulus in epiftola ad
Hebraeos H? loquitur, quod Mofes ns^i!^ , ipfe
eum Alexandrinis ludaeis ,^«/avcv,. vocat," conti^
nuiffe feptem fere fextarios. Tot enim fextarii
Eomani cum quinta fextarii parte aequarunt fe-
re menfuram Hebraeorum, quam ^)oii> appella-
vere '++. Jtaque vocabulo <rci(Juvog declarari liquet
var vtrinque anfatum , feptem fe.re fepctarios capiens^
Quod quidem etfi Latine exprimi vno Verbo vix
poterit, quumRomani veteres non teperiantur
vfi effe huius modi vafis : ex iis tamen , quae a
siQbis"dx(flafiint, CQnfequiputamusj redius il-
lud.
139. V. 290. luflT. in V. et N. T. 6^ 3, p,
140. V|d. Relancfu? «lif- 162.fr.
fm.Zi deinfcriptioHe numQ- 144. Vid. Epiphanius dg
yum quorimdam S^maMtano- menfuris, 6t ponderihus, p,
yum p, 3.-48. 183. To, 2.3 vbi v. Peta^
141. I. Od. 9, 8« ^i"^ P'425.> et Vaferus ^e
J42, Ey. 16, 33. 3<5. ajittiquis menfuris Hebra^o-
143. C, 9, 4, Vid, Pro». rum 3,3,4,
INCERTIS VERBORVM SINGVLL ' Sgt
iud, atqueaptius, f3?/oifl»2, quam t/rwam, vocari.
Etenimii diotam dixeris, et(i non magnitudo,
et amplitudo , vafis , tamen forma eius , et fpe-
cies , offeret fe quodammodo , atque oftendet^
menti cuiufque : fed fi vrnam appellaueris, neque
iiguram eius, neque capacitatem, cogitare ledo-
res in animo poterunt. Et vt toHatur omnis
cauffa obfcuritatis , et ambiguitatis: vocabulo
diota addi rede licebit, modi vafis definiendi er-
go , vexhd.feptemfere fextarios capiens, Sic xcJ-
vw-;^, quod vocabulum femel in Matthaei eiian-
gelio '+>■ Jegitur, non fimpliciter ^M/f^j^ reddi de-
Bebatin Lexicis, quum-multa fint, atque varia,
culicum genera, fed cnkx vinariusj mufca vina-»
rla, boc eft, vermiculus alatus, qui ex '^''ino ace-
fcente natus, eodem alitur, et nutritu^, qui ab
fcriptoribus Talmudicis o^nn^ nomin..tur, vt
loh. Vorftiusin vtiliftimo commentariolo deada»
giisNouiTeftamenti ^^^, praeeuntibusBuxtorfio,
et Bocharto *^7 , accurate docuit. Eademque de
caufla, quum qiwJrupedes, vel cicures fmt, vel
ferae^ Tsr^ciTrodo!. non debebant abfolute quadru^
pedes ^iQi. Nam in librisNouiTeftamenti rsT^oi^
otohci, et Tgr^ctTroSa tvs y^S", iunguritur s^TreToiTr,
et TtsTmoTgj ve\ Tolg TH^TetvoXs t§ a^ccva, cum iimpli-
citer*48, tumita, vt diftinguantur a Byj^iots ^+^.
lam fi TST^aTeoloc abfolute mernorantur, omiflis
^yi^iot^f intellegi^debent^£/?fa^, et cicm-es^ etferae^
omnes ; fed fi comites iis dantur S^yi^ioc , t» te-
T^ciTeodoi Ti^g- 'y^s' funt cicures hefliae folae. Atque
jhuius formae loquendi ratio Qrani& ducenda eit
F 5- ab
14^0.25,24. 564.C T0.3. vM.Kypq^uiiH
146. C. 3, 2. p. 771. £ ad Matth. 23, 29.
I-ipf- I4g. Romm. I, 23.
147, HierQz, 2;4, 17. p, 149» Aat, lo^ 12, 11»^*
ga PROLVSIO TERTIA DE NOTIONIBVS
ab Hebraica confuetudine. Etenim Hebraei pri^
mo vocabulum n>Dns , quo rignificantur bejiiae^
praeter repentes, et volatiles, onmes, et quod
diuini fcriptores alterius, Teftameitti cum Ale-
xandrinis ludaeis verbo Graeeo rsT^dTtoda inter-
pretati funt, nunc fimpliciter ponunt, et nude^^°,
nuncita, vt ei addant nomen y wn '^': deinde
reptilibus, :et volucribus, adiungunt, modo fo-
las n^on^ '^'^, hoc eft, bejlias^ etferas^ et manfue^
tas, mddo.n)oni, et n^n '53, ita, vthocqui-
dem verbo feras bejiias fignificent , illo beflias ci^
curesj etmaiores, etminores, quas feptuaginta
interpretes fere xTm^ vocant, quod genus equij
afmi, pecus, armenta. Sed numerus verboruni
ambigue expofitorum in LexicisNouiTeftamen-
ti tantus eft, vt, fi perfequi omnia, et recenfere,
vellemus, non vnus nobis eifet, fed plures, eiuf^
modi libelli confcribendi.
tll. Quum igitur confirio fatiffeciiTe noftro
videamur, quod hbc fuit, vt docaremus, audlo-
res Lexicorum Noui Teftamenti rec ambiguita-
tis vagae^ et obfcurae, vitium vitafle in expli-
eanda verborum fimplicium potef:ate , et vt ad^
moneremus eorum confultQres, ne in praeceptis
homm hominumita acquiefcerent, vt plura^ et
maiora, intellegentiae verborum diuinorum fub-
{idia non requirerent : veniemus ad id, cuius
caufTa hunc ipfum libellum proponere iufli fu-
fnus. Petierunt enim a nobis alumni difciplinae
noftrae nGrnnulli, qui, quum partes difcipulorum
jnodeftorum, bonarumque literarum cupidorum»
bene agere femper ftuduiffent, pii quoque, et
grati, aduerfus Patronos, euergetafque, fcholae
animi
lyo. Gien. i, 26, 152. Gen. I, 25.
15J. Ef»i. I& 6i 153, Gen;7^ sr.
iKCfRtrS VERBOHVM §l5fGVLL «Jl
animi laudem collegefe vellent, vt ipf6s(inere-
mus ante, quam e fchola Thomana in Acac}e-
niiam tranfirent, facultatis fuae Latine dicendi
qualifcunque documenta publice dare. Nomina
eorum fubiecimus: CHRISTI. ASARIAS
FRIDER. VEBELIVS, Pofema jmnimsy
Bornianae liberalitatis alumnus: lOH. LV
DOV. STOLLIVS, Sula Henmbergicus:
lOH. FRIDER. ADOLPHVS KIRSTI
VS, Nebra Thuringm: ^quem quidem, cum ob
ftudium modefliae,. et pietatis in nos, fingulare,
tumpropter flagrantiflimam literarum cupidita-
tem, praecipuo femper quodam amore complexi
fumus. Fuimus igitur iis au6lores, vt perfeque-
rentur oratiunculis , atqufe celebrarert, pro in-
^QnioTum xnodulof iaudes et virtutes Sethi Cakifiiy
Guius dodrina fcholam noftram fuperiori faecu-
lo vehementer ornatam fuiffe fcirent; ita qnU
dem, vt, exemplo viri fummij immort'v.HqUe me-
moria digniflimi, appareret, bona ingenia, neque
polTe, nl^que debere, honeftae egeftatis incommo-
dis deterreri, quo minus magna fpe^larent, et re«
^is ad ea l^udiis contenderent 5 vt intellegere-
tur, foiius bonarum litei^arum fcientiae-magrtae»
publiceque, et priuatim, vtilis, auxilio comparari
poffe, et gratiam omnium bonorum maximam,
et celebritatem nominis, atque gioriam, certam,
etftabilcmj vt cognofceretur denique, quomo-
do paupertatem ingeniofam, et magnanimam,
verfari oporteret in ftudio literarum, et virtutis,
vt haec tanta bona, atque. ornamenta? confeque-
retur, Cuius quidem rei cogitatio acriS) et dili-
gens, vtnon modo dirigerc feliciter curfum in-
duftriae liberalis poteft^ vt, quo tendat, eo per-
venia^ fed etiam incendere, et vero inilammare,
ani-
92 PROLiTERf. DE NOTT. INCC. VERBB. SINGVLL
ammos itigenuorum adulefceritium totos amore,
et ftudio, omnishumanitatisjatque virtutis, quod
extingui nullo vnquam modo poflit; nemo enimr
facile adeo alienus ab omni laudis cupiditate re-
peritur, quinolit ea excogitare, et reperire, ea
iufcipere, et periicere, quibus fibi amorem bono-
rum conciliet, nominifque memoriam polleritati
prodat: ita, quum Caluifms doftrinae fuae luce,
non ijiodo Saxoniam , fed vniuerfum Germano-
rum orbem, tantopere illuftrarit, vt ipfe Scaliger
. filius, parciffimus caeteroqujin aliorum, extero-
rum maxime, laudator, eum faffus fit primum in-
ter chronologos nugari defiilTe; quumipfius iu-
llitiae leges iubeant memoriam nominis magno-
rum, ckrorumque, virorum, non modo feruari,
fed etiam coli omnibus modis, et ornari; quum
riulla facile alia Germaniae vrbs rot virosma-
-gnos, et claros, oftentare poffit, quu-m Lipfia, qui
hanc iuftitiae, aequitatifque, vocem ftudiofiffime
fequantur, qui merita maiorum in literas, et
rempublicam, diligentiffime coboneftent, quia
ipfi ab grata, aequaque , pofteritate exfpeftant
eadem ofticia, et virtutis praemia; eo minus du-
bitamUs, quinpraeeones ilii dodrinae, grauita*
tifque, Caluifii na£turi fint auditores, et fautor^s,
quam plurimos. Huius ^ vero audientiae , et fa-
voris , memoria eam femper in animis noftris
vim habebitj vtftudiis noftris in dies plus prod-
effe conemur rebus fcholae Thomanae, atque
adeO patriae communis rationibus. Scripfimus
in Schbla Thomana a. d. ±iin, Kalendas Mdas
A. C. cToTo e c L xx;[ III
PROLV
PROLVSIO qVARTA
DE NOTIONIBVS INCER-TIS QVAE
"mLEXICIS N. T. VERBIS IVNCTIS
ET DICENDI FORMVLIS SVBIE
CTAE LEGVNTVR
Q. B, V
"uum in notandisj corrigendifque, Lexico»
O V rum Noui Teftamenti vitiis, inftituerimuS
ita verfari, vt a verbis fimpiicibus ad iundlapro-
ficifceremur 5 quum in libello nuper edito videa-
mur fatis.docuiffe, quam ambigue, et obfcUre,
interpretati fmt audores iftorum librorum multa
verba ftmplicia : ordinis rationem poftulare appa-
ret, vt oliendamus , etvincamus, eofdem iilos
homines nec in verbis iuncflis explicandis vitalTe
femper, et fugifl^e^ ambiguitatis, atque obfcuri-
tatis, vitium. Cuius quidem rei^^^animaduerfio,
etadmonitio, debet videri eo magis neceffaria,
quum haec orationis interpretum ambiguitas, et
pbfcuritas, non modo impediat , et obftet, ne
reperiri fenfus fcriptorum diuinorum ab conful-
jtoribus, et teneri, poflit, fed etiam ita decipiat,
et fallat, led:ores librorum facrorum incautos>
vt ea narrari , et doceri:, ab Euangeliftis , atque
Apoftolis, putent, quae his quidem in menteiu
nunquam ve^erint. Qui opinionis error quann
iate pateat, quam pericuiofus fit, et peftifer,
quam
94 PROLVSIO qVARTA DE NOTIONIBVS
quam pertijrbare omma> et confiinclere:^ poflit in
lis maxime dodlrinae Ghriftianae partibus, quae
dogmatis, vitaeque, etinorurn, praeceptis, coi>-
tinentur, quis rion intellegit?
IL Sed vt nec hoc in genere dixiiTe quid-
quam temere vet cupide, videremur; vt excita-
remus, acueremufque , diiigentiam omniuni
confultorum Noui Teftamenti; Lexicorum , ne
perplexis fe eorum relponfis deludi paterentur ;
faciundum exiftimauimus , vt liuius quoque am-
biguitatis, et obfcuritatis , exempla quaedam
idonea , et luculenta , et ad admonendum effica-
cia, proponeremus. Etenim quum Chriftus>
optimus feruator, ex eo monte,, propterquem,
habuerat ^d Apoftolos, reliquofque difcipulos ', -
concionem illam nobilemj planeque diuinam>
qua complexus eft fummam omnium praeeepto*
rum, quorurn ad normam oporteret dirigi vi-
tam omnem, morefque conformarij eoruih
omnium , qui digni reperiri ipfius difcipiina vei-
ient, in opidum, in quo tum habebat domicii-
iium , reuenifTet .* occurrit ei centurio quidam
B.omahus , qui ab^ eo ferui fui ^ qul refolutione
neruorum laboraret) falutem ita peteret, vt per-
iuafiftimum fibi efle oii:enderet, poffe ab ipfo in-
columitatem puero vel verbo reftitui, hoc eft,
ipfum effe dei filium, neque nudum hominem.
Quae quidem virtus, et pietas, hominis barbari
noua quum admonuifTet Ghriftum flngularis im^
pietatis, et pertinaciae, principum ludaeorum,
qui ipfum, fpretis omnium prophetarum voci-
bus, reie^laque omnium portentorum fidei re«
gem fuum eiTe, atque dominum, pernegarent:
m
J. yid. Luc, if ii2. 17.
CNCERTIS VERBB. IVNCTORVM 9$
ilie non modo exquiHtis laudibus extulit hanc
tantam centurionis grauitatem , fed ludaeorum
-quoque leuitatem non ferendam ita obiurgauit,
vt coniirmaret comitibus fuis , ludaeos , contu-
maciae iftius cauffa , fummis , aeternifque , mi-
feriis, ac fuppliciis, affedtum iri, quum multi
omnis generis barbari effent aliquando, virtutis
fuaecauffa, maxirfiis, fempiternifque, gaudiis,
et laetitiis, fruituri. Eo enim fpedant verba
optimi feruatoris apud Matthaeum - haec, Asyca
iSi viJAVi oTi TPOi^ol a/TCo c4v«ToA&)v %^ ^vaf/.m 7l^0V<7t,
ViCfJJ dvdKklSYIcl-OVTOif fJLSTcl ' A(3^CidjJL i^ 'IxTa.dTC T^
*l«jcc^/3 sv Tr, ./3»o"tA«aj twv ou^avwv. lam vt verba
hsyj) v{xh, oTt 3, et Keyca vfjuv ^^ quibus prae-
mitti aliis in locis Noui Teftamenti particula
«jfAijv ^, aliaeque idem valentes ^, folent, idem
declarant, quodformulae T?-?, oV;, eteu tVe, oVf,
aliaeque fimiles 7, ihlibrisGraecorumaudlorum,
hoc
2. C,8,-II. i^eferri debeat. Matth. ir, Q.
3. Matth.3, 9. 5» 20. 6, Luc. 7, 26. if, si. coll.
29. 11,24. 12,6. — . Marc. Matth. 23, 36.: c. 12,5. j/a/
9, 13. ■ Luc, 10, 12. 18,8. >^iysa vfiTv. lohannes autem
19, 26. 40. 22, 16. 18. 37- —. fic vfus cft forniulis, ^7» r^v
4. Matth. 11,22. Luc.17, dXij^eixv kdyu vtxTv c. 16,
34' 18, i^'*-". 7«> et Tr/?sv(T6v fiti, 'otic,
5. Matth. 5, 18. 6, 2. 5. 4, 21.: et Matthaeus c. 24,
IP» 15- 15» 17- 16,28. 17, 42. dixlt iKovo -yWffKSTg.
;20. 23,36. 24, 34. 47. ~. 7. %fi, bV; Xen. Cyrop.
Marc. r>,ii. 9,41.— .Luc. 4,2. Ig.:' vbi tamen cod.
l^, 17. 29. 21, 32.-... loh. Brod. et Guelferb. legunt eS
5, 19. 24. 25. 6, 26.32. 8) ^?6» orr quae formula legi-
34' 51. 58. ■— . tur in eodem opere 2, 2. 15.
6. Luc.i2,44.ai,3. <isV 8, i. i., vt fc?;, 2t/ 4, i.
^ft)5 Xdytav/nrv, orr fed c. g. 7, 3. 4.: s^/d?/, or/ I,
.9»_27. Aiyw vfiTv clKtj&wi;' 3. 13^ i, 6. ig.a, 1.3. 3,1.
vbi tamcu nefcio, an Adu. 5. et apud Ariftoph. Phu.
aA3/.^ft?^ ad vei:ha fequentk I.S3.: ff^ ^^t fimpliciter 5,
a. j.
96 , PROLVSIO qVARTA DE liOTIONI^VS
hoc eft 5 tnihi credite^ fcitote : ita vocabulum -woA-
Kol in promtu ell de bafbariT , et externif , homini-
bus^ qui a Luca maxime, et Paulo> nunc e-^vs? ^
nunc /'E^)7V£S"95„ -dicuntur, accipiendum eiTe,
quumr(?feratur ad verba ol vlolrm (^dLcikeioi^g, qui-
bus /w^iJ^oj- fignificari, inter omnes, qui lint
vfusloquendiHebraeorumnonignari, fatis con-
ftare arbitramur. Etenim v} 0oLcriKeic(, ^° illa ivk
formula idem valet, quod -^ Poia-iKei» twv owavoov^.
et i? (SacTiKma, rov Ssov, quaeduae formulae in li-
bris diuinis cOmmutatae inter fe non vno loco "
leguntur, vt fatis appareat, Tcvg ov^avovg effe
l^inmdemn ^ ^tquQ SidQQ T^v JSaa-iKeiciv t«j/ ov^dvSv
caekm.
^' ^- 5» $' S' 7> !• 9. • et 9. Romm. 1, i5. 35 9. 1»
.SSt abfolute apud Aefchyl. ^, ^). 2q. 10, 12.
Prometh. 388 ' ev iSt rSro, 10. Vt Matth. fij, 34. coll
Ztt Cyrop. ij 6. 19.: ^-sro V. 41.
sv HSi , or; ibid. 2-, i. 2. : sy li. Vid. Matth. g, 1 1. coll
r«r' i'c^/ ap. Ariftoph. Plut. Luc.ig, 29., Matth. 19, 23»
S 1 5; : sv ro2' ^'a^/ ap. Aefchy- 34. 2. Thetn t, 5. Ai^t. 1 4>
lum PerflT. 173. 431. 435» i 22, Et quum ecclefiaj cui
»•«(?>' ia9/Cyrop. 1,6.10.15'. • Chriftus , tanquam rex, prae--
«ra(?)' i<B\ 'ott ap. Ariftoph. eft|, in mliltis librorum diiiino* -
' Phit. ^90. : sv S7r/^xd9s Cy- rum locis dicatut 37 fiotcnK^»
*'op- 3> 5* 18^ ' £y rlro stt/- tjav ovpocvcSv [Matth. 1 1, 1 1»
ndrw ibid.3,9. 17.: sTTti^utS- coll. Luc. 7j 38. Matth. 16,
yo, Sr/ ibid. 3, 2. t-* <'"'«- ^9» <^o^^* ^* *8. Jso, s.];
ii^c^C 8ir!?ci(T0 ap. Aefchyhim quum ol wpuvoi etiam hac
-Prometh, 339. 965. Arifto- informiila idem ilt, quod
phanes Plut. 445. ita pofuit ^sog-, vt rfe«y aDaniele [c.4,
verbum X^Y<» fimpliciter, vt 23. coll. v. 22.] Vocatui?
luftinus M. Apol. i, 14. ver- «»»0^!: intellegitur)re6ie in-
bum (PTjfJt,/" fed idem iUe de doceri pofle, Chriftumef-
poSta Plut. 608. fic dixit ^ fe deUrtK Qiiae quideni re$
fti^Vf vt Gicero 9» ep^ i j, 1 3, iion debebat praetermitti ab
Jiito, au6Voribus librorum dogma*
. ticorum eo loco;, qiio d6
8. A£it.26, 33. 28» 2Bv Chrifti deitatc ^uamtur*
INCERTIS VERBB. IVNCTORVM 97
eaetum '^. Hoc vero inde apertum effe, atque
perfpjCuum , putamus , quia t^ ^(ieipK^a , et tJj
1^0.(1 iKSia, j(av ou^avwyi ab ipfo Chriftb opponitur
To (T%orog -To i Jwt?^ov * quibus verbis omnes fciUhtj
etfatentur, indicariiaf^flra, hoc eft, iocum, iri
quo homines fcelerati ppft mortem torquentur
fuppliciis aeterqis 5 pr^aefertim quum verba iKfiKv]^
-^jyo-ovToc/, et sxa gV«/? menti ledloris formam, Gt
fpeciem, locialicuius fponte offerant. Nam vt
iux in lingua Hebraiea effc imago felicitatis omnis
generis- ^?5 ita tenebra^ iidem Hebr^aeij.ipfara-
tionev naturaque, magiftra, indices pmnis ge-
neris miferiae effe iulTerunt: et tart^ra, dicuntur
T<? cTKOTog.To ejwTf^ov, quia funt «xtra ^ caelum,
tanquam oecum dei , hominum domini, hoe 0ft,
extra domiciiiura numerorum piorum '^^^ quip^
12. y.iA, Marc. 9,-47. coll, fed ferui egregje raali viden-
V. 4?. 45. 10, 23. 24. 25. fur in ergaftufis vfque iacuif-
coU. V. 17. 26. fe quadrupedes cohrtridil :
15. Vf apudCic.Phil. 1,2. viH, Matth. 22, 15.: •iine vl-
14. Scilicet ergaftulaapud Id fpc faiutis, ita, Vt, et fle-
Ronianos erant carceres ru- ttis eftudefint,- et crepitusi
ftici fubterranei, fedibuSj et dentiuni ediderint , , prae in-
anguftiffimis feneftris, inftru- dignatipne, ht impatieritia.
^i, a^que adeb loca poena- vid. Maith. issy t'?^. 25, 3g>,
lia , qubfiini \ cuftodes didi 5.1; Ergaftulutii igitiifVquuni
funt ergaflularii: in ea a do- fuerit carcer, locus, tenebro-
tninis dedehantur fenii onini- fus in agris extra doaium do-
^no mali : hi erant compedi- niini vrbanani, , atque adeo
bus ferreis cpnftridli ferapef, extra diaetam, et oecinn : pro-
etiam ihfcripti, literifque, et pttrea vbcatur apiid Mat-
notis,~ in facie cbmpunfli: thaeum c. 2 ^ii^jV 2 5,50. fo
alebantiir pahe, aqua, fale: aHOTog ro s^wtipdvi Taic
interdiu ruri bpus faciebant autem ergaftuhim, quis non
vindi , ' lapides caedebantj videt, quam elegans ftt, at-
aquam hauriebant,riibiebant: qiie appofita, iniagbtaftaro--
vid. Lipfius Ekdit. 2,' IS'' J:»ii^^ .
' ^"■"^^ " ■ ■ # ■;-" ; •; • . •.■
98 '^ROWSIO qVARtA DE NOtlONIBVS
pe qiium Gertiffimum lit, Matthaeum, vel po* ^
, tius interpretem commentariorum eius, voca-
bulo Graeco to £|cdr{?^ov redciidiffej Ale^andrino-
rum ludaeorum exemplo, Hebraicum nomen
^is^nri 5 certe Syriacum i'-»i^ , adeo , vt "compa-
ratiuus vim primi gradus , nOn tertli, habere in*
tellegatur ^^ : quemadmodum terra a Paulo Apo-
ftoio *^ vocamr Ta.KaTcaTe^ci fjis^'ij T^CyiiSy hoc-
eft, Y^^Ji^ 5rii^hni^n, inferae\, non infimae^ partes
terrae;'j^^V3,]iM&%€ms^ id eft, ipfa, caelo eft
liibie^la, Nam apud Euripidem *7 quoque ager
Thebanus pJi^yi %3-oi'cs-, hoc eft, ^-S-cejy, nomina-
tuw Cuius quidem obferuationis obliuio inter-
pretes fere omnes eo adduxit, vt verbis illis Pau-
ii tartara fignificari putarent, multaxjue de pro-
fedlioneChrifti, et defcenfu, ad inferos fruftra ■
difputarent, vt alio iam huiufce difputationis lo-
co ^^ demonftrauimus. lam vero. nomen vicg,
vt apud Hebraeos 15., vocabulis locorum ita iun-
gitur, vt declaret eum-^ qui ejl^ habitat^ vmit^ in
toco eo , cuius vocabulum additum eft *9, Vt
%p.tm ludaeiy qui patria pulfii exularant in Baby-
ionia, in Efrae commentariis ^° ^^''l^^! ''?.^? ^'^i
T^g %wgaf , appellantur: ita ol vlol T>ifs: (i&,<^iK^o(,g
iunt proprie quidem «, quifunt in caelo^ incolae^
et^habitator-es ^ caeH^ qui fruuntur gaudiis aeter-
I f^» Glpff. yett. 'B^coTs- lites praefidiaril , arcis. Sic
poQ Exterior, 'cxur^ exter- ab Aefchylo PeriT. ^78. C /)«r
nus. KarcarsppQ Inferior, iu- Jces vdcantiir ocvotvhoi TcaSss
fernus, inferus, a, vm, t^q dfiitivTB. Schoi. aVay-
. 16. Epli. 4, 9. . 'hcav Is 'TTcu^av t^^q d^oiKcccr.-
17. Phoe.mj[r. go. 614. ; <7i]g, tcSv i%3-vp}v Xsyet.
18. ProhiC 2, 3.;,. ,- . 2Q.; C. 2, Ij Vid. Vorftius
19. I. Macc. 4, 2. 01 viOi Philol, c. 24, 3, p. 491.-?-
f^g 'ciKpKg fimt cjijlodes , xvA. 4^8.
iNeERTIS VERBB. IVNCTORVM i /99
nlS) yno verbo caelicoiae::{QdaChn{):o ita appet-.
hntm ludaeiy maximeque eorum primores, quia
putabant, et gloriabantur, caelum, felicitatenj
aeternam, adfe pertinere, fibi deberi, cxclufis
piuitatibus barbaris, et externis, omnibus, adeOj
vt fibi iam in caelo efle , gaudiifque frui aeterr
nis, viderentur, Felicitatem autem aeternam
in libris diuinls comparari, omnes norunt, eum
coena, et conuiuio, vt caelum cum oeco *j
credo propterea, quod, ficut in conuiuiis gau-
dia, etlaetitiae, regnant, ita felicitatis aeternae
fuiflama gaudiis, et laetitiis , aeternis cOntineatur. :
Barbari certe quidem.deos fuos nedare, et am-
brofia, deledari, nullo finxilTe alio confiHo vi-
dentur, quam v,t oftenderent, eos effe beatiffi-
mos., quod gaudiis continuis, atque maximis,
fruerentur. Hoc in conuiuium admoueri, in
hoe eonuiuio accumbere , hoc eft, huius felici-
tatis aeternae participes effe, dicuntur Abraha-
mus, et Ifaacus, et lacobus, ciuitatis ludaeo-
rum principes , ita, vt «vaxgxX/o-^os/ jU,eT(3i 'A/3^a-
fijtt, ^g:^ 'ifl-otctH, 5^ 'laxw/3, 6V, tj? fioif^iKeiCj^ Tm
cvpcivcov (it acmmbere y coenareycum AbrahamOy et
Jfaacoy etlacoboy m fi|^/o, eafdem cum iis epu-
las ibi capere , hoc eft, eadm cim iii' felicitatey iif- ,
dem gaudiis , et laetitiis , frui in caelo. Nam ava-
%?%h(crB<xfyQYhum conuiuale eft et epulare, qupd
de iis vfurpatur, qui in conuiuiis accubanty qui
aLuca =S Xenophonte ^% et aliis, jcaTajtexXi'-
* Vicl. Mattli. 25, 21. 25. 22. Sympof. 1, 8. i?^
coll. V. ;?o. 34. c. 26, 29. Athen.'i, 19. p. 23.C, Ka-
Maf c. 14, 2 ^. Luc. 14, 1 5. rcciteic&oti hs Xiyerccj v^ nx*
Coiif. Gataciueriis Aduerrarr. toiKSHX/a9ci.i f ug sv "Ev^tto*
pofthiinim. c, 2(3. p. 724. . &^dii ^svc^^v [.Sympof. I»
Trai. ' ^14.], 3(5i/ nA«'r«y [Sym-
21,0.14,8.24,30. poC3'3'
lOd 1 PR0LVS|l6 QVAR^A DE J^b^^^^
«■^•«/ja Iofepho'^5 Tiarme^iKia-S^oif^^s ro detityo^,
diciiatiir : et Lucianlis .^'^ formulis o-wctvctocXt^vg^
o"'9-(X/ -ijitg.T^! TJvos; , ^vydeiTrviiV -fjLerd rv/og ^ et |:jvS«-. .
-jirvdiv T^v; 5 vt idem declararitibus, vfus .^eperitur :
Vt ipfe Matthaeus formulam ccvaxgx^tV^-o/ jnet^
vivcg alio ..loco ^5 permutauit formula (7uv«vaK«**
o-'&^ fpivi , -et hanC intei:pretat^s eft formula
€cr&ieivy hoG eftj denrvsiv.', /ligT» TTiViJS'» Huius igi-
tur fclicitatis, hprurri gaudiQrumr ee laetitiarum^
vfuram pertiriere Chriftus docet , fecUs , ac lu-
daei opirial)antur , etiam ad barharos, externdf-
que, omries, quod multi eorum iint ipfuni, cen-
turionis Romani exemplo , et agni^uri feruato*
rem , et ^omplexuri» Huc eriim fpec^ant verba
eius, ,a!?ra, avaToAwv .j(5t/ Iv^fjLm ^Jgi^f ' quae a Le-
xicogicaphis tantum non omnibus video fic eife
explieata , ab oriente , et occMente , uenient. Hanc
vero eorum interpretatioriem non carere ambi-»
guitate, etobfcuritate, omnes, qui paulo dili-
gentius attencjerint, reperire ipfos poffe fpera-
mus. /Sleque enimintellegi-it^, e Latina qui-
demratioue, vlio modo poteft, vtrun} ad omnes
' ciuitates barbaras pertineat gaudiorum aeterno-
rum vfura, :,an tantum adj^rientales, etocciden-
tales.- Hoc veroambiguitatis .vitium ita vitari,
et poterat, et deb^bat, vt verba illa ChriftiLatine
verterentur hunc in modum , mihi credite , miilti
. : ;.- ■ '.■:.■ ]e!JC
2^. Archaeoi. 6, 5.p,i55. *Ayc^K&c&eij H (Potju,sy ir}
J5afil. <x,vhfioivTO(;' 'o^.ev rsQ -fiVi
24. Afin. p. 78» Gal. p. x.uTaKeiju.sya}v%pco/!X&yiigTi^^
166. Parafit. p.26b. To. '2.' Ki^ei y.Stdijv^fov, ^ "E^ihi
Graeii. ' eijpelv ng^j iirl ivvpiiXQT.cevr
2^. C. Q, lo.f. 'atld. Mfarc. -Tijc (7Trciv}ca.i;-To-uyu.KeiScef)f
2, l«f. colKv.i6. loh. 12, 2. atld. SuidaSj et ex eaPhauo-i
Alhenaeus I, 19. p. 23. C, rinus, v. «V«««a?«/.
INGERTIS VfeRBB^ IVNCTQRVM tOI
gX'mmbm cimtatibus barbarisy et extermrxaeternafer ^
Ucitdte dondbmiur^ aeternis gaiidiis cumiilahmtur.
Nam Matthaeum, atque adeb eius interpifetem,
vt-alibi, ita lioc quoque loco, confuetudinem
ioquendi Hebraicam fequutum giTe > quis. non
videt? Hebraei autem , vniuerlum teirarum or-
hem indicaturi, vel orientem nomiiiant, et oe-
cideiitem -^, vel orientaili, et occidentali ,, pla-
gae quafi comites adiurigunt feptentriones , et
meridiem, vt Sophocles *7. Efaias quidem, va-
tes, deum alicufci ^.s ita loquentem indueit, )^yDh
ti)m'/y>y^ Tiy>0Ty-|j.r>|>350 n^j"?;»/, hoc eft, vimdeanh
omnes ciuitaies^'^homines: fed audtor hymni fe-
ptimi et centefimi ^^ verbis ri^iJ^s^o^ n^i^^^^o addit
verba n^>on lio^^q. Atque hanc pofteriorem ra-
tionem apparet obuerfatam fuiiTe Lucae menti,
qui earidem illam Chril\i vocem cdmplexus eft
his verbis 5°, ^'J«<r*v <x,7ro dva.T67\.mi 7^ IvafJMVi y[g^
«7rc/i3o^|a, 3(0:/ V(5T8* quum Matthaeo placuerit
praeoptare rationem illam fuperiorem , qua Efai-
am vfufh effe vidimus. Et hic ipfe Matthaeus
eodem capite?* narrat,^ pueruii^ centurionis recu-
peralTe falutem,, et valetudinem , h ry, w^a exetvYr
quae verba , alii vertunt Hora illa , alii interpre-
taiatVLy: illo ttpjp\)re: ambigue, et obfcure, omnes.
Keque enim intellegi ita fatis poteft, ytrum feruo
G 3 cen-^
26. Latini hoe in genere. ,pay* v. Lucian. Somn.p. 20,
vti folent formiila Md ec- f. To. i.Graetu: i-rcivvKTKf
cafitth ab oriu Jolis, aliifqHe, j^g^ irpoi; ai» Theocrit. epi-
rinulibus : vid. SallHftius Car gr. IQ> ?•
til. ^6, 4. et ibi Cortius t. vt 27, Oedip. Colon. ^. 37I*
Graeci dicunt a(^' ^Xtg dvi- v.. 1240. ff. Cantabrig»
GXovroQ pt^ix^i yjhln hvojxe' 28. G. 45^ 6,
V8* yid. AefcUines Secr. 29.^.3.
fo^gmm., 3, p. 175. : xito 30. C. 13,29: ,
r^i 1« 5 ».%pi TT^es IffTri^ 31. v. 1 3»
I02 PROtVSIO QVARTA DE NOTIONlBVS
centurionis incQlumitas ftatim reftituta fit, {imul-
acGhriftus eam redire iuffiffet^anvcroei hoc be-
neficium paulo poft contigerit. Quod vt reperia-
tur, noh dux adhibendns eft vfus loquendi fcri-
ptorum Graecorum, fed veftigia cbnfuetudinis
linguae Hebraeorum fequenda funt Etenim in
veterum quidem Graecitatis audtorum iibris vo-
eahvXumdjpoij vel de iis partibus pofitum legitur,
in quas deicriptum ab ipfa natura elTe videmus>
vtannum 3=*, hoc ell, de vere, aeilate, "audu-
mno> hyemeJ?^ fed in primis tamen de vere ?''■»
atque aeftate 3-5 eaque adulta ^% ita etiam diem,
Id eftj ,de tempore matutino, antemeridiano,
fneridiano, pomeridiana,, vefpertino ^^, et no-
^em, hoc eft, de prima face, concubio, et con«
ticinio, no^e media, et gallicinio 5», vel de
CpatiQ.diurnQ ^s^jvel omninQ de temparequodam
32. AmTnmhisi^^Slpuj^cc-
^IJt.ipug. Phaiiorinus, ncfcie»
1)an» vndef ''SlpXy i(p[,^Kcl'
«rs sTng Tcau rsty<X(xpcav tixtj-
tidrm rS xpovu , tjov '4oi-
^OQ , d^ipsG , JcW ^w^ ^ot-
5rftjv. add. Suidlas v. 'Sfix
.2 2. Vid, Inde3E Aefchin.v.
34. Vi(i, Hom. Odyf. /,
5 r . Schai. min. /»^|; * r^ r»
:?5. Heiychius: "vQ/jos if-
T-«c* ncupQC 6T85j to ia/>s
'4Cf^ rodipfiS.
56, Vid. Graeuius ad He-
fiod "Efty. '?t. ct Spanhe-
snins ad iuliaiu orat, i. p»
J23. C
97; Graeci ehim fpatium
diei naturalis defcripfcre in
partes (juinque , (juarum haec
fuiflfe nouimns vocabnia,
7r/3i4', Trhjd^scrjji dyopxg,
IJt.6(Tfj^^pioiVy ^eiXjju Tcp^totv^
leiX-^v o-^/xv. Harum par,
tiuni aliquam fignificari no^-
mine apx.- M^itth. 24, 56,
43. 51. 25, 15., ex eo pla*
ne intellegi pofle videtur,
quia V. 43. wpot ad ^ixipxv
refertur, vt v. 43. . ^vkxvirf
ad nocSem,
58. Sic ap. Herodo. 9, 0^
mpTi idem ell , c^iiod hevripif
^vkxHTf c. 51,
39. Matth. 14, 15.: vbi
V. Raphelius: Marc. 6, 35.?
\bi V. Raphelius, et Kypquins,
, mCERTIS VERBB. IVNCTORVM I03
inaturo, certo, ikto, etopportimo ^?, quodHe-
hraei vocabulo j^i^indiGarefolentr fed fcriptores
Gi*aeci recentiores , et in his interpretes Ve^teris
Teftamehti Alexandrini, Nouique Teftamenti
auc^ores , eodem verbo vti coeperunt de vna ea-
ruil partium duodecim, m quas ars , ingenium-
que humanum, diurna, nodlurnaque^ fpatia di-
vifit % quam veteres Graeci arTjfjiefov' dixere 4^,
etiam ^-ofx^ov 42, et fzs^o^ ^-^ ^' ita tamen, vt ad-
diderint fere aliud verbum, "quo ordo illitJS par-
tis , atque numerus > definiretur. Sed ad intel-
iegenda verba Matthaei fupralaudata, neque an-
tiqua ratio quidquam facit, neque recentior:
, immo folus vfus loquendi Hebraicus fenfum eo-
rum ita demonftrat, alque aperit, vt tollatmr
omnis dubitatio, nihilque ambiguitati^, et ob-
(curitatis, relinquatur. ludaei eni-m illoTum
temporum vocabulo ni?"^, non tantum partem
4iei ciuilis quartam, et vicefimam, fed minimam
• quoque temporis particulam, quam vetus Lati-
nitas puntium Umpus 45, punStum , etiam fnomm-f
tum:i,tempQris^ auncupat, notaile reperiuntur.
■- G 4 Certe,
40. Vid. Liic. 10, 2 r. coir. 4r. Polluri, 71. — wp»
Matth'. 11,35. Xen. Cyrop. gg, ^cf^ 'ijiJ.Kiopiov , <t7] fJt^&oVf
5, 3. 12. 5, 9. 16. Plato o^g-MdvocvhpoQ,. {avoiid^sr&
Apol. 35« ^i^ "^?* dpits ircipUr ro?v •jraXcunTg, ViH.
Cyrop. 8» r. 15.: h^icvH omnino Salinafrus exercitatt.
u^Dc ibid. 5^5.13. Hero- in SoUn. p. 446. et Hindeu-
do. I, iig. 7^ 119.: wfY burgius, vir Graecc do^SifS-
Ko^8 V. Hotti, 22.: a^o- nnis, AniraaduerfT. ad Xen,
To<o cop;/ Hefiod.^^Epy. 460;: Mcmorr. 4, 3. 4.
0^^'^ K^iTjfH ihi^. y. 575. 42. Vid. Ariftoph. Ecclefll
* Suida? : "ilpcj * To\ ^(wSf- 648' <
■tot.Tov r^g^^uipuQ' aVo r» ** Vid. Herodo". 2, 109.
^iopi^aiv rcl hx?'!^iJ(.DiT06. rrji; 43. Vid, Lucret» 2, 2$^»
ijfispocg^. 455. 6, 229.
KC>4 PROLVSIO qVARTA iDE NOTIONIBVS
, Certe, lion modo Chaldaici interpretes librorum
Veteris Teiiamenti raultis locis , quos Buxtor-
^Hus in Lexico Chaldaico indicauit,. illo jpfo ver-
\bo reddidere nomen Hebraicum ^x^^-, quo vel ti-
', r ones nprunt mommtum ., puti^umqne , , temporis
lignificari, Jed iam in. ipfis Danielis prophetae
ora^ulis ,multa extant huius notionis veJftigia.
Eo quidem loco '^^y quo Nabuchodonoforus,
rex Babyloniae, edixiiTe perhibetur, vt ciues
advnum omnes venerarentur procumbentes fta-
tua,m aureama fepoiltam, ita, vt, quiidfacere
recufaffent,. ii in fornacem ardentem coniiceren-
%nv , eo igitur loco. leguntur haec verba,
,• "^Niii^ N)o^n"» h^MiJu;' - .'^iii . -lao'»^ bai j^S-,*>*n""i>on
:>?mi;>> j^h^i pfnN, 'hoc elt, feci qid omijerit venera-
rijiatnamy is continuo comicietur infornacem arckn"
tem. '^^m Htwj.^n^ tKe continuo, ea ipfg tem-
■ porif pMn^Qyilatispi fimulac noluerit venerari fta-
tuam, ex iis locis Noui Teftamenti clar-e, et eui-
denter, apparet, quibus SyruS' interpres -particu-
- las gv-S'^)? ifc^, et 'Trap^^c'^» '••^, ete^dcvryjg^'^, illis
ipfis verbis expremt. Hebraeorumigituraudo-
ritatemfequuti, hocquoque in genere, ludaei
Alexandrini, aliique Yeteris Teflamenti inter-
pretes Graeci, nonminus, quam librorum No-
Vi Teftamenti audores, aliique fcriptores recen-
" tiores "i^, vocabulum (y^a, quod primam notio-
nem tempbris fcilrcet certi communem haberet
cumnomine; n^u?", ita vfiirpare inftituerunt, vt
momintum , htpunMum , teniporis indicar et , quod
Lueas
44. C. 5, 6. add, 4, 30. 46. A6it. 5, 7. 5, 10.
, ^' *' ' 47. yAat. 10^33. XI, II.
4^, Ma^li. gj 3»; S6, 74. ^^ 48. Aefop. fab, 138. rf
INCERTIS VERBB. IVNCTORVM I05
, Lucas 49 <^,i^j/,v]v %^ov8 ,. Paulus 5° f wjjv p(|^«^jtt»,
et aTpjuov,, vocant, Attici, «Ka^/ff ^^ Certe pro
verbis prophietae Chaldaicis }^hi)W-:jTj:a iri'Ale«
xandrina veriione verba ctur^ r-^ &>^<3s extaritj qpae,
praeter TheodotioEem, qui tamen t«utj7 fubfti-
tuit pro (^v7Yi:i Lucas in commentariis de rebus
Apoilolorum ^* retinuit. ■ Quae quum ita fint,
Matthaei verba 5 5(9c/ /c4;9^j? c TraT? .c/s^vj^^.iv-Tr, w^tx
gxavjj, quis\non videt effe ita expIicand^.^^^^M^r,
feruus , e.ms fdlutem recepify Gdnualuit y cqntinuoy
liocel^r illQ ipfo temporis pundovquo Chrillus '
eum conualefcere iufferat? Quam quidem eo-
rum interpretationem non niodo res ipfa confir-
matj amici enim centurioriis quum domum eius
reueniileiit, feruum deprehenderunt, Luca ^5
audtore, (aluum, et iricolumern : fed etiam Sy-
rus interpres , audloritate fua, et fententia, com-
probat, qui formulam sv t-J i^^ct i^^yyjy loHannes
in Apocalypfi 5f dixit, inuerjTo verborum ordi-
iie, h hmvY) Tyj,&^Ur\t particulas fiipr^ c.6mme-
moratas , verbis 1^?^^ <^^ interpretatur. Ne-
que vero aliter eam intellesiJifl-e reperitur luuen-
cus prefbyter,vqui verba Matthaei, y^^ ioi&vi c
TCoCtg dvt^ h t^ to^a ix«v>7 ;> ita explicauit -^, Dixi'-
raty et di^o ciiius cum voee^ lo.quentis Ad 'puevum ce-
49.,C. 4, 5. ^ ftmocpM^, i«terpretatus eft
50. I. Corr. 15, 52. ; y^rbisiu /Bpo^^ice^^fpc^^eu
51. Glofl*. vett. *Aitoipsi; vorimLexicofubuinftaextant
Momentum. 'AHcipTJG Mowen- hacc, iv ptir^ Q.<p&ocXf.<,Mt dv
wnaf. Apud Ariftoph. Phit. ; sr/y/i^,
244. eft gV uxetpEr xpovcp' 52. C. i'5, 18-22, 13.
quilocus taudatur, cum. i» . >« .r »* t^
Etymol. M^v. oiKoiprig, tum r<
ab Suida v. «V«p^' qui ipfe 54* ^- ^h I?-
graramatiKUs gloffas «'««p^, SJ. Hift. eusing. i, j7(J$. {"„
IQ6 PROLVSIO qyARtA DE NOTIONIBVS
ieris trmifcurrunt munera ve.rbu Et quis eft, qui
non ex haflenus didis ipfe intellegat, a quo fon-
te Mattliaeus deduxerit hanc formulam , ex eo-
dem fluxiffe formulas 0.1:0 rijg S^ag. gxavjjc, etora-
rav w^av? quarum illa quidem in iifdem Mat*
thaei commentariis 5^ ita legitur, vt fit contmuo^
extmploy «^2*f«7», quodLucas ^7 vno verbo 7r«-
f a%f^/^.a dixit : hac Paulus vfus eftinprioread
Corinthios epiftoia ^^ eo fenfu, vtiitjingulis
temporii pmSlis. Omnirio iis, quae de vfu for-
mulae sv t^ co^ct sjc«v>; difputauimus , iplantim: fe-
ciffearbitramur, quantum praefererida fit opera
Bezae, Drufii, Vorftii, Keuchenii, aliorum-
que, qui formularum Noui Teftamenti vim, ad-
hibito vfu loquendi Hebraeorum, aperire, et de-
monftrare, inftituerint, ftudiis eoram, qui ean-
dem orafioriis fcriptorumL diuinorum partem e
libris audlorum Graecitatis veterum illuftrare co-
nati fmt. Namque hoc perfuafuiri fibi, et ex-
jplorattim, habere quifque debdt, vt fcriptores
Noui Teftamenti rationem Hebraeorum fequuti
. iint in vfurpandis verbis fmgulis , et in compo-
nendis, coagmeritandifque ? orationis partibus,
aCque membris, ita omnes propemodum dicendi
formulas ab iis exprefl^as eife, atque eftidlas, e
formulis Hebraicis. Guius quidem rei argu-
mentum vei maxime idoneum, et grauiffimum,,
hoc effe putamus , quod multarum Tormularum,
et origo , et poteilas , lateat abdita plane , atque
omuino ignoretur , nifi indicium iinguaeHebrai-
cae
56. C 9,122, 15, 28^ i7> .58. C. iS', 30. Sic apud
ig. Intcrprcs HebraeusMun- Cic. p. red. in fen. 6. legun-
fteri vfu« tii fortiuila «rvJ» tur verba boram nullam pro
j!iinn. ' tnomemum nulluffi.
57- C.a*44*4^
; INCERTiS ViERE-B. IVNCTMvM tOf
cae accefTei^it. Loei enim barbarorum fcripto-
rum ferenibil valent, neque ad indagandumfon-
tem 5 vnde formulae , qiiibus fcriptores diuini
vtuntur, fluxerint, neque ad natiiram earum
patefaciendami immo prbfunt tantum ha^flenus,
vt, fi poteftas eiufmodi formularum, linguae
Hebraicae auxilio,, reperta fijerit, quae eodem
jiiodo vfurpatae ab externis fci*iptoribus legan-
tur^ eonyenientia IkiguaeGraecae inde cumHe-
braica, atqueadeo. vtriufque fermonis necellitu-
do , et coniundtio , fumma cognofcatur, Ex quo
quidem fponte iudicari polTe fperamus , quam
ananem fufceperint: operam- Horatius Vitringa,
Geo^rgius^, et alii, qui auft funt Vorftii, erudi-
tiffitni viri, praeclarufii: opus de Hebraifoii^ No-
viTeftamenti labefadlarej et euertere : fedbmni-
bus iftis molin^ridbus mhil egere aliud, nifi vt
prouidentia fingularis, et dibgentia, audloris ea
snagis emineret, et appareret, qai opus fuuirk
Ita fundaiTet, vt conuelli nuUa "machinarum vi
poffet^ Atque hoc ia, numero ponere non dubi-
tamus formulam ^ntstv Tioivii^vvi^cv' ^YifX(X.'%cxn:a, ti^
vo?, quae legitur eoioco commentariorum Mat-
thaei ^9, quo Chriftus oftendit;» difcipulosfuos
aceufatum iri, grambufque criminibus,. fed fal-
iis illis, et fidtis 5 oneratum, ab inimicis, et ad-
Verfariis,- do^nnsLe dmind^ey it2ttm\m, vt iftae
iniuriae, et criminationes, iniquorum compara-
turae ipfis fint ingentem quandam fummorum
bonorum, Commodorumque , vim, et copiam,
poft mortem in caelo^ Hanc igitur formulami
Latine explicant, Beza praeeunte , Lexiea tan-
tnm noii omnia ^mdm mali dkere aduerfuf aliquem.
'■■i Quae
59. C; 5, si*
1 08 PROI^VSIO qy aRT A DE NOTIONIBVS
Quafe quidem eius interpretatio quaiti ihcerta fit,-
et ambigua, quis non videt , quumi^ quid figni-
iicetur indli nomine, non fatis appareat? Sed
Gmnia perfpicuitatB impedimenta remoueri, et
tolli, omnes ambiguitatis tenebras difcuti, et fu-
gari , poffe fperabamus hoc modo. Chriftus
enim quum attigiitet °° eas inidrias j quibus fu-
turum eiiet vt afficerentiir Apoftoli, diiiihaeque
do<^rinae .iriterpretes , ih vita communi, et ex-
traiudicia: etiamdocuit, ettanquam vates ce-
cinit, quae euentura iifdem effent in ipfis iudi-
Ciis , et .^onciliis, coetibufque, homihum publi-
cis, (jLCdKci^i.sii^ey inquiens,v oTCiv ovsidicyM&iv: vixa,gt
^f^ihv^faah y^g^ ei<n(a<Tiiia.vT!0VYj^cv ^YjiA,a. jca-S'' •ujiZvt
%ly^evdqf/,sm., SVSK8V s(jL^. ^ lam dubitari anemihe re-
^e p.ofc videmus, quin verbumcvgiS/^F^v perti-
neat ad ^robra, quae aduerfarii do(?crinae Ghri-
iftianae ApoftQlis obied:uri effent apud magiftra-
', tus , et ad maledidta, quibus eofdem ijffeht ve-
, xaturi in cohciiiis , cohuentibufque , hominum
publicis, Nam primum '^* idem verbum iilud
etiam a Polybio dehuiusgeheris probris,et ma-
iedi6tis,vfurpatuin effe, Raphelius docuit : dein-
de c multis locis adlorum Apoliolorum ^* appa-
ret, eos laeeratos effe pubiice a philof6phis>
alufque hominibus barbaris, probris, et maledi^
(ftis , acerbiftimis : denique quum %i6iy.Hv fit ver-
bum forenfe, et iudiQiale, quod accu/hre, iitem
inimiderey fignificet ; quum quis, vel apud po-
pulum accufetur, vel apud magift;ratus : iiec ver-
bi mili^siv ingenium ab ingenio verbi Sfw%f<v dif-
crepare poffe , quis non inteliegit ? Seci hac ipfa
ex jce^ quijm vtrique illi vefbo fubiunda iit £or-
muia
60, \, 10. 6i* Vtf.j7, i§.
jMMa' «TrFiv '7r«v, -TTovjy^^v |j?^« K«Ti:a .T;vor> ' e^ni . jf0i-- -.
(t^e exiilima^i pdiTe arbitramur eiufclem e& gS*-
itierisj atque adeo valere fljfm'* tiimimti6nes'onmii,
gMuris adimfus aiiqmf}!^ :ita) Vti, i^Wito partici-.
i^mip€v^cu.svov^ idem declaretj qii0d%uiGr^ei
cbsformula Si5t/3(ii;SK?tv rip^f qiiam iplami. Ifocr^
tes alicubi ^^ , adlierbio psv^Bgr?^^
dliqiitm <;|U0iiis modo 5 cnmnutiones\ bmriis gehe-
ti^fnlfns cuntra i^U-qiiefn afferre, Expre/ra eniiij
eH: e formulis Hebraicis -^i^^ri^-Sj^ hstt NHi:in,, et
f\TS '>3.^D na^i Ni2iin , quae qtiarto in libro Mo-
fll ^5 ieguntur de exploratpnbtis;; qui mentitl
e;rarit , PalaeiUnam.eiTe regioWem afperam, cuius
agri elTerit lorige maligniffimi, et: maeerrimi, in-
«:;olae proCeriflimi, et inui(fti5 , fed vfurpaiitur
omnino de iis ^ qui infamant , ; qui fpargunt irifa-
tm^^dXios.' Qu.od quidem quis ignorat pfopor
fitum maxime effe falfarum,^ commenticiarum-'
que, criminationum au<ftoribtifs? Itjdaei auteni
Alexandririi, qui yerba Mofis -^^ »^^1 t^-i^ih^
^."tl^rj yerterunt efjviyy.o^ ^-/ifiyAa, Trovrj^a Trg^i Ti^r
^-/s' ,'^ ipfos explofatores , qui a Mofe dicuritur
HiJ^i I v^Nn-Jili-n imiscDd /diu/jn; riominant. «v-
^7^W7r^$*rH5'%i5£Tfc7r^vT«f 7ro.v3f^.« mxa t;;5 7>7f. v^UD-
fiim quidem jocorurn comparatib , et conten-
tio, quem non db^eat, fontem, e; quo mariarlt
fprmula illa Graeca , cuius de poteitate quaeti-
mus,: eiTe fermoriem Hebraicum ?, quem.non iu-
beat, atque adeo eogat, aifentiri Bezae, qui rio-
men^%(j? re(fte, faluaque Ghrilli fenteritia, aib^
eiTc poffe cenfriit? : Certe in codice.eius admo!-
dumyetufto, fecl lecflionibus 'verlionis Latiriae
Veteris multis? contaminato, finipliciter fcripturil
lege-
1 X Q ^TtOLVSIO . OVART A. DE NOTIONIBVS
fegebatur irmi^v. • cjaiufmodi codieibus j praeteE ,
Chryfoftomuip ^*? aliofque eccleliae veteris.do-
«ftores, vfus reperitur Latirius non minns, quam
Hebraeus rMianfteri, quem tamen ipfum i;io-
vJmus fere Latini. yeftigia fequi, interpres.'
Hic enim verba Chrilti ante commemora-
ta lic _interpretatuS eft, n^"^ " l^ " ^^ -^^"W^t/
pD"»^?? : ille.hunc.in rnodum, et dixtrintomntma-»
tumdduerjuptms, Et,quum.eodemiiio iocoMo--
ifis^l pfo Hebraico vocabuion^'^ in Aquilae re-, ,
liquiis extet nomen ^^raecUm likfioTKn* quis du-
b^tet, quin fori|iula ?/,7rgfV Ttpvvi^cv ^j^p.(x. xctTci t;-
vog, ipsvhci{JLsv.Gy idem .deciaretj; quod h.a!2ci)ksiv .iivci\
pracfertim quumjiaec eius interpretatio adiuue*
tur, atqueadeo confirmetur , ipfius. . hiftoriae il-
lorum temporum audoritate? et fide. Qui5
enime luMhiMartyris, Athenagorae, TertuU
iiani, aliorumque eiiifdem aetatis fcriptorum, li-
bris nonhabetcognitum, ab holHbus dodrinae
diuinae allatas effe contra Chriffcianorum fami-
iiam, eiufque duces j et principes., apud magi-
ftratus barbarps cfiminationes omnis generis.
grauiilimas, quod omnem vim, numenque diui-
num, tollerent^ qupd deledarentur flagitiis nefa-
riis, et impiis, quod fnfantes occiderent, eorum-;
q.ue carnibus corpora replefent fua;^''? . Sed in
eiufdem -Matthaei commentariis, ^l prinqeps , et
inagilier , geniorum malprum legitur adfcendifc
cum Chrifto in m^ontem quendam praealtuii^
qui effet Hierofolymis vicinus, eique inde de-
■njiohiVaife Tr^Vots' Tc^g- 0ci<7i}sei%g i^ 7.q(71i^^. HaeC;
fcriptoris diuini verbaplerique LexicographiLa^
tine vertunt, omma regm mM^(/i; nonnulii inter-.
. prcr
64. lib. ^. <Je facerclotio 66. Vid. luftimis Martyr
t. i|[. p. 130. Bengel. Apol. I, 35.^ ;
65. iSJiimcrrt 14, 37, 67» C. 4, §. C
INCERTIS VEIlBBi /IVNCTORVM ^ Hi;
pretantur^ omnia regna orbis termrum. Hoc ve-*.
. ro non.eft ejcplicare, atque illuftrare, orationenf^
Matthaei , immo etiam obfeurare , et implicarej
magis. Neque enim fic intellegi vllo modo po-
teft? oftenderitne SataUas Chrifto omnia regna
vniuerfi orbis terrarum, an certae cuiufdam re-
gionis, et partisj fed multo etiam minus appa-
ret, quaenam fuerit regio illa, orbifque terra-
rum pars. Vt igitur remouerentur oninia intel-.
legentiae verborumillorum impedimenta; yt le-
gentibus omnis tolleretur dubitatio : vefba Eu-
angeliftae arbitramurreddi Latine debuifle, owjw^jt:
parteSy et regiones^ Palaefiimej vel, omiiTo ox^-'
tionis circuitu, vniuerfam Palaejiinam,. Nampri-
mum quidem in promtu eft, vt opinor, et ma*
. nifeftum omnibus , Satanan propterea adfcendif-
fe cum Chrifto in montem altiilimum j vt inde
oftenderet oculis eius eas partes, eas regiones,
orbis terrarum , quas obire oculis Vterque e fpe-
cula montis poffet. Si enim Satanas voluiiTet
tantum menti feruatpris optimi obiicere fpecies
omnium regnorum orbis, quae erat Theophy-.
Ia6li '^^/ opinioj ii ea ipii verbis tantum, atque
oratione, perfequi voluiiTct, qua in fententia vi-
demus fuiiTe, praeter plures alios, Palaretum:
nihij fane cauiTae erat, cur fe cum eo in mpn-
tem, eumque praealtum, conferret, quumidem
6§. Scripfit enim ad h. 1, Ao^. Aoy icrfi^c ycip p Ky-
p. 16. Rom., TivsQ fisv vo- piOQ 8h ibs^ciTO' /atJ ysvoi-
fli^HfflV opOQ V^^TfXoV TO T^5 TO. kiSrjTaQ 8V CiVTW shet'
(p/Ao%^j;^«T/a5 xdd^og, eig ^sv iv t^ opsi Trdffxg Tocg
airnhci.t^ei uvayKyetv toV ^«criXBixg xoctx ^uvTxff^oiv
h}(tHv 6 sxd^pot;' cc/^' i Htx,'- VTTo^jjcrag ocvtiS Trpo oi^^uK"
Awe vo!xi<^H(xtvi Alc&ijToSi fiiSv roiVTxg,- ■ ^^ '
yecp' i(pdv}j otVT^ © btd/do-
I i S MOt VSI6 (^ART? A rm NOTrONi^ V5
fieri incaffipo^ atqueplanitie, redlepotuiffet. Se^d,
neque orbis territtim ;v1fiiiierfos , neqije partes
eius promifcue pmnes , propinquae , remotae,
perlufirkri oculis e montis fpecula poterarit , nec
n Satafias ? vt Gharon , et MerGurius , apud Lu-
eianumV- Olympo Offam , et Pelion , impofuif-
fet : iiiimb foia Palaeftiria. Narii ' Hierofolymo-
rum riioeni^ cindfea erkrit multis rnontibris akiffi-
mis ^^^ ^iloruin vnius e vertice quinpro
tuerit tbta Palaeftiria, qriis ciubit quum deus
etiam I^^ii 1isgatur:7^ ' 6 J^Jafe mprite , qui erat
trans ibrdanerii iri Moabttide contralerichuntem
fitus, oi^endine eanderii terrariil Deiride dede-
pti effe plerigue iriterpretes Hferorum Nbui Te-
Itamenti' videritur ybcabulo xoai^og , eoque dedu-
di, . vt GOgitarent de omnibus vniue^fi orb^ ter-
tarrim fegnis, yt oriinia mundi videlicet regna
Cbmriiarent; Sed in libris diriinis meniinilTe de-
bebarit iife yocabulb ribri femper mundiiml^ fed
faeperiumero 5 riunc orbem terrar^m vniiierfumj
mXtiCfertam quandam iWius fartem\, et regwnem^
lignificari. Petfus. quidein Apbilolus "^^ vndis
obrutum intfef iiite ait TQv TOTH '/WCTyacv, hoceft, to-
iimorbemterrarM^ fedPaulus in epiftola ''% quam
adGhfiftianos, qui Romae erant', miiit, graui-
t^tenl ebrum', efc yirtutem, celebrari oilendit sv
cA^ f ^- Wocr^ii^, hoe eft, in vniuerjd Graecm. id qubd
ex'<s6 appafere arbitrabariiur, quod Paulus lite-
ras iUas Romam Corintho mifit. Et o %o7iJt.ogf
qufem Ghriftus apud lohannem 75 oftendit, et
:^;::^^-V^ v-^x^ ■■::.;■;■..; :Ebi
69. Vid. Pf. 125^ :2, Daiiclaitiio, Bragmanum inaf
70. Deut. 34, iv iF, ' giftro, apud Palladium de
71. 2. ep/ 5i 5. «olli v,,7» Bragmanibus p. 12. Londin. .
72. C. i, 8. %\z India/vo- ■ 73. G.T5, ig. coli. 12,19»
catut tjfidrepog yjcrjf^oo 9. ig, 20. addf. Rowm, 4, rgv
, INCERTIS VERBB. IVNCTORVM - IIj.
ftbi moleftum-fuiiTe, et Apoftolis mpleftias all^^
turumefte? fane nulla alia ciuitas eft, quam ei*
yitas ludaeorum. Sednoul ifti, Graecifque an,*
tiquis inauditi, fignificatus vocabuli '/,Q<T(jLoi 'du^i
effe videntur ab vfu loquendi ludaeorum illius
aetatis. ludaeos enim tum in vita communi, et
confuetudine cotidiana, fufpicor nomine ch^^
vfos effe, non t^ntum ds mmdo^ rebufqueomni*
bus, quae eiiis ambitu continentur, fed etiani
de orbe terrarmiy eiufque ornamentis pmnibus %
atque adeo dejoar^i^M/ eius, et regionibus^ certis.
■ Certe Syrus interpres librorum Noui Teftamen-i
ti in omnibus iis iocis, quibus vocabulum Koc-fjLas
itapofitum occurrit, illudnomine l^^^ reddi-
difTe reperitur. Qiiae quidem omnia fatis decla-
rare, Koa-fjiov apud Matthaeum refle accipi dePa^
laejUna^o^Q-i quis non videt? lam vero LucaS'
eo commentariorum loco, quo eandem illam
rem perfequutus eft 7), Satanan Chrifto mon-
ftraffe tradit Tidcrag roig l3ot.tnKei(x,g TTJg olnafJLsvyig'^
fed ludaeamj et ab ipfo Luca alibi ^^, et ab lofe-
plio 77, appellari 'nciaav tyjv ok8yJv7}v, nemo igno-
rat. Et profed:o , id quod maximum eft , nulli
alii parti, et regioni, orbis terrarum, quam P.a-
iaeliinae, tribui multa regna poflunt. Haecr
enim deferiptatum, et diuifa, erat in ludaeam^
Idumaeam, Samariam, Galilaeam, Peraeam,
Batanaeam, Aurinitidem , et Trachpnitidem.
His Palaeftinae regionibus> et partibus, praeerant
tres
74. Matth. i5, 26. BafiK 8, i?. C4. Hauerc. In-
75. C, 4, 5. tcll. vTo 'is^ciise' \torbis
yd, C. 2, I. A£lt.- II, 28, Romanus ab Herqdiano 5, 2.
Vid. Proluf. 9, 3. 4. vGcatur y vm 'fia^puii^
E
114 ?ROtVSTOClVARTA DE MOTIONIBVS
tres Herodis magni filii, Archelans,' Antipa^,
Philippus: quadereomni accurate, et diligen-
ter 5 lafephus in Archaeoiogiae 7« libris expo-
fuit. li quum non modo s-S-va^xa/, et TgT^ae%''V>
fed etiam /Sao-iAers-, in Euangeliftarum commen-
tariis appellentur, atque adeo jSao-iXgu^v dican-
tur 79; quidniregionesPalaeltinae, etpartes,qui-
bus praeerant, a Matthaeo, et Luca, redte po-
tutrint l3a(ri7).eioif nomimYi^ Sed ex his omnibus
fatis perfpici a quoque pofCe fperamus , primum
*jea<Tot,s rcig p>a.3-iKeicig t§ %ofl-/^8 a Matthaeo di^lum
elTeprOTravTct, vel oA^v, rov w(T(j.ov* deinde per
Tcv •>toa-fJLov fignificari tcv 'liihcuov xccrfjLovy hoc efl,
P.alaefiinam: vt orbis, imperiumque Romanum,
a Gelaiio Cyziceno in hirtoria coniilii Nicaeni
alicubi ^° o^P&JHAaTo? %o<T(jLog vocatur: adeo, vt
orot^ras" Ta.g (^oijih^ag tS jcoo-jttg idem fit, quod cKyiv
Tviv 'Ig3<3Mav ^K Et quum So|« , vt ^in^D apud He-
braeps, regnis ita tribuatur, vt eorum ornamen-
ta indicentur j quum ornamenta regnorum con-
tineantur maxime amplitudine finium, vrbium-
que> etmagnarum, et frequentium, multitudi-
ne,
78. 17 j 13. Bafil. add. oipxSvtog, ^roi j3x<TiXsvov-
IdeDvde B. I. 2, 9. Bafii. et/ ros' vid. Luc. g, i.] , r^s
Proluf, 1 8» 3. Tp«%wv/r;5o5 xcapx(;.
^o. Vid. Suicerus thef. ec-
79. Vid. Matth. 2, 22. 14, clef.v.KoV^ocp. 152. T0.2,
9, Marc. 6, 14. 22. 2';. 26. edit. pr. Sic idem orbisKo-
27. Aftt. 12, 1« Conf. Pro- manus vocatur «i>»»//Kf a Tre-
l«f. Ig,^. Sic loh. Maleias bellio Pollione in .Gallienig
chronogr. p, 305:. Oxon. duobvis c.6. et a Flauio Vo-
'Atto r6rs ngij 6 ^xvrii^i^i pifco in Probo c. 1 1.
'louKVVTjg iydvsrO' toTq ccV' gi. Stc Efr. 1,2. Cyrus,
^ptairoiQ' 7(5«/ dirirefjisv kv- rex Ferfarum, ait, deum de-
rov ^Hpco^TjG ^xffiXsvG , o diffe fibi y^i^-i niiSc» hs,
^iKItctt^, roTtdp%wv, tJ- TTcifTixi; rug fix^rtXetKQ. t^S
roi ^aaikivm [leg. ra roTr- «y^^, h. e. totam Afiam,
"^ INCERTIS VERBB. IVNCTORVM 11%
ne, etiam agrorum fertilitate, atque vbertate:
vix dubitari pofTe putamus, quin Satanas Chri-
ftoexillo monte, non modo regna Palaeftinae
omnia monflrauerit, fed finium etiam cuiufque
ampiitudinem, atque vrbiummultitudinem,often-
derit. Nam qui, pro noua fua fapientia, Sata-
nan hic quoque tollere , alium Chrifti aduerfa-
rium, nefcio quem, inducere, conantur, eo-
rum rat|o , praeterquam quod vfui loquendi fcri-
ptorum diuinorumplane repugnatj ab his enim
quis nefcit principemgeniorum malorum vbique
vocari tov §ia/3o^ov ^- ? nec propterea valere vllo
ifiodo poteft , quod Lucas refert , Satanan obie-
cifTe oculis Chrifti *^5 vniuerfam PalaefUnam sv
^^7At? %eov«? Quod quidem quis tanta ingenii
abundantia praeftat, qui, non dicam cogitare,
fedfomniare, poffit, ab vllomortalium fieri po-
tuiffe? Et quem tandem hominem putemus, nift
delirum, etinfanum, emittere potuifTe has vo-
ces, kcivrcf. -TravTtSs crc; d(aa-M ^*, et, a-oi hoocco ttjv e^a-
crioiv ravTi^v a.7FU<TCi,v^ i^ rTjv do^^w «utwv, ot; s(jloI
ira.qcf.dsdoroif, ^ ^ sdv dsAot), di^doufjii a.vrv}V ^K
III. Sed fatis didlum videtur de fecundo Le-
xicorum Noui Teftamenti vitio , quod pofitum
effe demonibauimus in ambiguitate inierpreta-
82, Vid. Matth. 15, 39, bum Safo/ nominibus re-
25, 41. Luc. g, 12. loh. S, rum, qu^e fub adfpe6lumca*
44. 13, 3. Acat. 10,98. Eph. dunt,'. adiun6tum femper d-
4, 17. 6, II. r. Pet.5, 8. gnificat, vt Hebr. nlNin,
luftinus Martyr Apol, i, 36. ocuiis JUbikerey demonjlrdre^
•Ko.^ 7\iiiv yikv f^olp da%7i' q^endere. yid. Xen.Cyrop.3,
ydrTjQ TMv v,x%m houiAovwVi 2. I. Ariftoph. Nubb. 323.
'Ojp.5 x«X«r«/, ne^ S«r«* - g. Matth^^, Q.
83» C. 4, 5. iNam ver- 85» Luc. 4. o.
r y
v
?ri6 PRdlVSid (^VARTA DE KOtidNtBVS
tionis verbottim , et fingulof urti , et iun61:0ruiB^
Id enim vel maxime vitari debuiffe ab omnibus
eiufmodi iibrorum aut^oribus, etiam caecos vi-
dere fperamus. Nam Noui quoque T^ftamenti
Lexica, et componuriturj et eduntur, propter-
ca, vt oratio fcriptorum diuinorum Graeca ab
ietoribus facilius, planiufque, intellegatur. Sed
intellegentiae eius nihil plus obejfl:, atque officit,
quam orationis interpretum ambiguitas, quae
rnenti legentium fere offerat, et imprimatj omnes
alias rerum formas , et fpecies , quam quae fcri-
bentium animo obuerfatae fuerint.
ini. Reliquum eft,. vt veniamtis ad rem
eam, cuius cauiTa hic ipfe a nobis libelius propo*
(itus eii ConRituerunt enim alumni difcipli-
nae noftrae duo , CHRISTI. DAN. BEG
QVIVS, et lOH. FRIDER. SCHLEVS
NERVS, Lipfienjes^ quibus. fe focium addere
iuffimus CHRISTI. GODOFR. THOMA
SIVM, Lengefelda Narifcum ^ e fehola Thoma-
na in Academiam patriam ita tranfire > vt facul-
tatis antea Latine dicendi qualifcunque fuae do-
cum^nta darent publice : qtios non dubitamus,
quin libenter ornaturi fmt praefentia fua omnes
bpnarum literarum fautores , in primifque ii,
qui, vel principis , vel fenatus, nomine fchd-
!ae praefunt. Nam vtluuenes illi omnes fauore
do(4orum homirium digni videntur, ob magnam
cupiditatem literar^mi, et virtutis ftudium non
inediocre: ita in primis Becquius fic eminet his
laudibus , ea dedit nobis adhue documenta ^ et
fummae modeftiae, et ardentis cuiufdam omnis
iiberalisdodrinaeamoris, vt, non tam fperare,
quam confidere, polTe videremur, eum, et gtn-
\ti
XNCERTIS VERBB. IVNCTORVM llt
tr Stemleriae, quam neceffitudine attingit, cjt
patriae, atque literis, magrio aliquando fore or-
namento. Et nos nouo hoc fauoris , beniuo-
lentiaeque, argumento excitati, et obferuantiam
femper declarare ftudebimus omnibus modis er-
ga rei Thomanae fautores noftram, et elabora-
bimqs in dies magis, acriufque, in eo, vt pa-
triae, et literis, educemus probos, dodlofque,
adulefcentes. Quam quidem operam noftram
multo gratiorem fore fperamus optimo cuique,
quamomnia cultus, et obferuantiae, tralaticiae
iinguiaria, et exquifitiffima, genera. Scripfi-
mus i n Schola Thoman a a. d. vT. NonasMaias
A.C. CI0I3CCLXXV
J?3 PROLy,
118 PROLVSIO QVINTA DE NOTIONIBVS IVSTO
PROLFSIO qVINTA ^
X)E NOTIONJBVS IVSTOi AMPLIO
RIBVS QVAE IN LEXICIS N. T. VER
BIS E PRAEPOSITIONIBVS GOM
POSITIS SVBIECTAE LE
" GVNTVR
Q. B. V
Quum is, qui partes interpretis aliorum li-
brorum fufcipere, et bene agere, velit,
fequi debeat, et fpedare, vnice hoc, vt exci-
tentur, atque ,effingantur, in mente legentium
imagines, formaeque, rerum eae, quae menti
fcribentium obuerfatae fuerint; fiue ilia lingua
vtatur, qua fcriptores ipli vfi funt, fiue alia : fa-
cileintellegitur, quiin explicanda aliorum ora-
tione ita verfentur, vt, vel falfae, et mendaces,
rerum imagines offerantur menti ledoris, vel
incertae, et obfcurae, eos graui interpretum no-
mine neutiquam dignos elTe cenfendos. Itaque
nos, qui vitia Lexicorum Noui Teftamenti in-
veftigare diligentius, et liberius notare, infti-
tuiffemus, vanitatem, atque ambiguitatem, ora-
tionis, quam conditores iftorum librorum adhi-
buiffent in euoiuendis , et tradendis , notionibus
verborum Graecorum, et fimplicium, etiun^fto-
rum, vei in primis proferendam, reprehenden-
^amque, putauimus : et vt vitaremus fufpicio-
nem
AMPLIOB.R. verbb; e ?rae?qsitt. COMPOSS Hf
nem cupiditatis, atque temeritatis,, omnem,
propofuimus fuperioribus in libeliis magnam co-
piam vtriufque generis verborum, vel male, et
perperam, in iftis Lexipis , vel obfcures et am^'
bigue, expiicatorum. • Sed ab eorundem libro-
rum audloribus videmus etiam hanc inpartemef-
fe peccatum, vt multis verbis> et fimplicibus,
et iunte, tribuerint, nuncmaiorem, et am-
pliorem, nunc anguftiorem , etminores}, vim,
atque po.telWem, quam iis vfus ioquendi, vt
omninobonorumGraecitatis audorum, ita ma-
xime fcriptorum diuinorum> dediffe, et quafi af-
(ignaffe, r eperir etur. Boni enim, idoneique, inr
terpretis ofticium eft, rerum^verbis expreffarum
imagines menti legentium exhibere integras,
quae, non modo partes fuas omnes habeant, ne-
que fmt earum vlla truncatae, fed nec alienis, et
adfeitis, partib,us ornatae,. et audlacv Nam vt
omnis benignitas, maligmtafue, inepta, et ihiU
t3>, fempei? reperitur rationibus , et commodis,
aliorum pbeffe :. itanimia, et importuna, inter-
pretum fedulitate,. quae fignificatiQncs verbo-
rum, et fimplicium , et iun3:orum,: vel augeat>
velminuat, ledores librorum,, vt humanorum,
ita etiam diuinorum, impediri, ne,. quid fenfe-
rint fcriptores , quidque dixerint, videant, quis
non intellegit ?
II. Atque illud quidem vitium^, quodcernt-
tur in tribuenda verbis fmgulis vi, et poteftate^
iuilo maiore, atqiie ampliore, commune effe co~
gnouimus Lexicis Noi?i Teftamenti propemo-
dum omuibus, ita tamen, vt veftigia eius appa-
reant maxime in interpretatione verborum: e
praepofitionibus compofltQrum , nominum ftem
pluraliumj et vocabulorum. tralatorumi atque,
iZ 4 - immu-
^ 2b ^H&iVSIO^ i^yiNTA DE NdtlONIBVS I^^^STO
Imrriut^torum, quae vulgo tropica appellantur.
Sed ne fotte quis yitiuni iftud a nbbis confi(ftum
putaret , quo , non tam difputandi materiem,
qUam conquerendi cauffam , naneifceremur ; vt
viderent omnes , querela^s noftras de hac infcitia,
~et neglegeritia, plerorumque Lexicographorum
Noui Teftamenti veras effe, neque inanes: vi-
fum eil, verba triplicis illius generis fimpHcia
nonnuUa proferre, quorum poteftatem planuni
faceremus in iflorurri hominum libris circum-
fcriptam effe finibus, etterminis, iufbo amplio-
ribus. ^ Et quohiam huius difputationis eani effe
VidebamUs vbertatem, et copiam, quae coniici,
ifel conferri,' in vnius libelli angullias redle non
jpofiet: ' nuiic quidem pMmi tantum generis ex-
fempla' quaedam depromere ex aduerfariis noltris,
atqUeiexponere, placui^.
III. Qiium enim plbrique interpretes libro-
jrUm diuinorum NoUi Teflamenti recentiores in
^a reperiantur fuiffe fententia, vt putarent, m
omhibus eorum particulisj atque adeo fyllabis,
viiii, nefcioquamj fepoiitam latere, acrecoridi-
tam; quum Lexica Noui Teilamenti fere omnia
ex horum hominum verfionibus Latinis, etcom-
inentariis'5 tota, tanquam e fontibus riui, fluxe-
rint: riiirandum profed:o non eft, verba e prae-
pofitionibus compofita if^is in libris legi ita ex-
plicata, vt iis plus fignificari^ quam verbis fim-
plicibus, Jedores doceantur. 'Ava^svd^etv igitur
eHr aud:Oribus Lexicographis^ fiirfumy atte^ •mge'>
mjcere^ liongemerey fiifpirarei <^.v^o[jLdKoysT(j&oif
vicijfm confiteriy voce confentunte celebrarej noa.
tauddre; aitoS-ki(isivcomprimere^ vndiquaqne preme^
r^, nonp'emere} dfiQ%ct^cx>h'Atcx. attenta exfpe&atio^
txj^ediatio adfimm vfqm^ ei exferto capite^ vehement
.deJidermm^XionexfpeBatio; haTVj^etvfoikitfi^ foier-'
tery conflanteryferuarey non conditum .tmere; iymfjc<-
.(^Sa-S-Qi^ intusfe' ornare , non fe ornare ; w.ra,<piKeiy
deofculariy non ofculari;. nmc^^&.Tto^svsa^oij praeteri--
re^ proxime praeterire, non tre, tranfire. lam ve-
fo quam falfa fit, et vana, horum, aliorumque
eius generis, verborum interpretatio j quae ii
apponere omnia, perfequique, voluiiremusy noa
vnus nobis, duouej fed plures, eiufmodi libetfi
fuiifent compohendij neminem,, qui quidem
vfum loquendi fcriptorum, et profanorum, et
facrorum^teneat, fiiturum effefperamus, qui non.
fponte, et fme noftro admonitu, videat. Nami
iprimum quidem fciunt hodie fere omnes , vno-
que confenfu fatentur, fcriptores Graecos ad
vnum omnes, in primifque Atticos,- verbis e
praepofitionibtis compofitis , vt avoi , v.Tic. , hdy
£36, jtara, plerumque ita effe vfos , vt iis notio-
nem, et vim, verborum fimplicium fubiecerint.
Hanc vero obferuationem , cuius au^tores noui-
ihus effe , non recentiores> multo minus hodier-
nos, fed veteres, grammaticos, quiea de re ledo-
res fcriptorum, maximeque po^tarum, diligenter
admonuiile reperiantur ', ihnumerabilis eiufmo-
if 5 ai
I. Schol Apollonii RKod. i^iln* 3-«wVjf<rei/ , ^Xi-^QV*
ad Argonautt, g, 665. «*/- vXeovot^et ydp :j i^ , xad-cc-
•Trpofioksffx ' TPgpiTrsvst ^ ^sp Hff^ i^Tpl .rdTOtWf atvEtrf-
iTclvpo^Eaii;' coi; ivru iTi- ^utro dvrt r^ iTci^otffo^ i^
^amKot;. Idem ad i , 786. ivlthx^ov uvri rS biboc^ov^
ifpoCpuvivri ' TBpirrij tj icpp Harpocratio , et ex eo Pha-
flrpo-S^fifTfC * . et ad r, igyi. vorimis: 'AiroXoiX&v.i dvrl
dvoKpivxvreg ' — itKsovd' rS dirKS kocxetv. — . Eiifta-
1^« Is 3; ccTTo TTpod^scrig. thius ad II. « p. 17. vpoiix-
Schol. Sophoclis ad Philo- •^sV '■^■tj dirXwQSTrsfji-^sv^
to. 847. p. 160. Cantabir» dtitKsQVoi^^isTifiriiq irpod-i'
Xaa PROLVSIO qyiNTA de notiqnibys iysto
di Ibcorum multitudlnis audoritas ita confirmat,
vt, qui contra fctire Qum Abyefchio % nonnul-
lifque
ff6W5.» md^^ Wf ^y tip v^oif dit, Jkm nec cmerae nonmn-
'Trfovciffoci;, H^ iv x^ai^ quam, Idem praeceptiwi de
^tro^Xofi;. add, idem ad II. ^' vi verborum huius generis
|>. 641. 25. ad ll. / p. 765. tradidit, multifqub exquidtis
46, ad Odyf. S' p. 1501. 37. CKemplis illuftrauit, Keine-
ad Odyf. ^' p. 1599. 8- Mo- fius in cpiftplis ad Rupertum,
fchopulws ad Iliad, d, 9. ep. 69. p. 605. EtJam loh.
iffpoiixipsv i ocvtI rS /3A,a'*vf'04- Boifius, in collatione veteris
cci e-rrey^^^ev' y*9^ TcepKT- interpretis cum Beza, aliif-
<r3;* cSq iv t^ Tr^oXiTs^&V ct que recentioribus , grauiter
ad V. 82. ixsroTfKjd^sv' TfS' notauit, reprchenditque, mul-
^i<s:a^ 37 fiBTcl, Schol, Ari- tis Ibcis ftultitiam eorum, qui
iioph. ad Equitt. 37. Tta.^cU' verbisepraepofitionibuscora-
VTjaao^sd^Oi' Te^iTTfj- ^ ■^a.- pofitis femper phis figniiScari .
j>«' i?i yoip c^TTjawfis^Ky in libris diuinis pntarent,
•7rocpxnot}<.i<jai}AiV. Ukeovoi- qaam verbis nmplicibus. vid.
^ncri "yaf, J(5'/ ^^«Vao-z, p. 3. 145. 173. et 435. : quo
Tc«5 jrrrpod^dasffi 'Attijioi. loco, cwn praepojkiones ^ in-
Conf.' Etymol. M. v. -Trocpoti- quit, in comp&fnione non raro
reo^c^. Idem fchol. ad Plut. adjpeciem, etpompam, magis
499., et ex eo Phauorinusv. faciant, quam ad fignificatia-
.dvepoirci* T^ hk dvepwToc, 7} nis v/iim: arbitror, nullum
fjrspiTTyjv 6%ei ttjv irpod^s- admitti piaculmu , fi alieiuoties
fftv, TihnKoormov i^^iri Ttok- negligantur,
7^.dntQ ipm-S.v. Et prior qui- 2. Dilucidatt.Thucydd. p.
dem ratio vera eft. vid. Xen. 136.: Me certe eorum haud
Cyrop. I, 4. 3. Macrobius effe poenitet fententiaey quifta-
de differentt. et fociett. Grae- tuuiit., rarifjime praepbjitiones
ci Latinique verbi p. 651. itt comp^ojitiom fjt^xnjv rids-
Gronou, Memineris ^ nullam or^af , d^ot aTj/Acuvsivyrt,
fere inueniri apud Latinos vt verbis vtar Euftsthii ad
praepofitiomni , quae Hihil ad- lliad. /3' p. /(^4. 36. ; et/i non
dat fenfui, ficm apud Graecos aeque facile vbique (ignificatio-
faepepraepofitionullamfenfus nis ratio pateat. De figmfi-
facit perinutatienem. Stepha- catioiie praepofitionum Grae-
nus Thef. L. Gr. v. ccvcck»- carum in compofitis pedilia-
^cdpoo p. 4. To. 2. Praepo- rem libellum edidit Cafp,
Jitio dvoi interdum augetyitf- Frider. HachenbergiuSj Trat
terdum .nihil fignificatieni ad' ad&hett,, A. C. 1771. 8.
AMPlIpRll.' VEKBB, E PRAEP^Slf T. CQMP0S5 1 3 S
lifqoe aliis, audeant , hi faepenumero iis implii*
centur interpr etatianis laqueis , e quibus exuere
fe honefte,. atque expticare, nullo modo va-
ieant. Et qiidmodo tandem a tot hbrariis potuif-
fent tot in iocis hbrorumveteiui^n pro verhis hu-
ius generis compofitis fubftitui verba fimplicia,
siifi ifta adferipta ab grammaticis, vel inter verr
lus paginarum, vel in marginiBus,; inueniiTent 5?
Quae quidem fententia etiam eoadiutiatur, quodi
llla ipfa verba compoiita in fchoUis,- et GlQffar
yiis antiquis, leguntur fere fimpUcibus verbis
explanata. Heque vero duhitandum vUo modo
putamys, quiri vfum huius verborum generis
crebrum, et genuerit, et Gommendaueiifc ftylo
fcriptorxim veterum,. vrbamtatis ftudium, quod
€os iuberet rem quamque iis, exprimere verbi^
quortim fono pIeno> et duki, aures Hberales,
atque eruditae , : iuuarentur , et obledarentur.
Graecos enim omnes > fed in primis tamen Atti-?
cos, huius qwoquevrbanitatis,. humanitatifque,
generisfuiffe ftudiofiffimos, quis nefcit? De-
inde attentos^^,. et diUgentes, Hbrorum Noui Tie-
ftamenti ledlor^s aon poteft fugere, ab audori-
bus
5« Sic ap.. Xen.' Cj;rop. I, fi, 4. S« «piyiyvwiTiiOiV''-
S. 3. Bixfivjfju,ovsvsrc^ * fed lunt. et cod. i.ltorp. ytvua-
»p. Stobaeiim Eclogg. ethth» huv* 4, I. I. »oirs?peiTO'!r&'
€.42, p.282. Turic. eft^j/^.- Werayro* cod. Guelf. ct
gioveveroef' 1^4,6. Tr^o/Ss/ Zonar., ispotro-jrsBsvtrotvro-"
cod.. Brem. Guelf. J'5o/ • 1,4» 6,2, ^, sKrsTDiyfJtiivot' cod.
l%.i^oit"Kiff»S(Xj' coA,G\\&\i., Altorp. GueJf. rsray/itgVo/*
e7rki[(rocc&cti "^ I, 4* 23. »«- 6, g. 3. «ocrufixv^Joivsiv' Zo-
rdjioavoV lunt. et cod. A.U nar. fioivd^txveiv'^ 7, $. 12.
torp. incuvou; 2>g. 3. «Vo- dveirsfiiiee' Zonar, ^z-sfire'
v&posftsvov. cod. Guelf. 8,6.9^ tiocroivurci ' Zoaar»
'jfeipi^^svo.y' 2, 3, 10, dipri' «Vyy. r
^«<^«^V«o4<Gueif,:yY^<^<Xif* . r
bus 1 eorum eadem verba Hebraica reddita ^ilfe,
interpretum alterius Teftamenti AlexandrinDr
rum exemplo, et audloritate, verbis Graecis^
alias compofitis/^, aiias ftmplicibus ^, ita, vt ver-
ba e pracpofitionibus coagmentata omnia in li-
bris'diuinis per fe poteilate paria verbis fimplici- '
bus ponenda efTe appareat. Guius quidem ob-
feruationisnonminus, quam fuperioris illius, fi
JLexicorum Noui Teitamenti conditoribus ratio-
nem habere plaeuiilet : profedto, neque aliis ver-
bis compofitis, neque iis> quae fupra a nobis,
exemplicaulTa, propoiita funt, tribuiiTent:, in-
Vitis fcriptoribus diuinis, maiorem vim, ac po-
teftatem, quam verbis fimplicibus. Nam av«T
'^syci^siv:,- ciuo verbo Marcus in commentariis
yfus «it ^, iignificare imipUcittT fiifpimre ^ inge-
mifiert^ gemerey itaJcertum eil, et explora,tum.,
Vt vehementer mirandum iit, repertos eife, qui
illud docerent valerevi/i« ingemifiere, . Marcus
enijtn ipfe hoc verbum commutauit ^ verbo.fim'-
plici ^Bvd^eiv ' fed vtroque ; Verbo expreflit ver-
bum Hebraicum niNn , quo iimpliciter g^mf/M?w,
etfufpimtum., mdicari, quis ignorat? Neque ta-
men id fponte fecit, fed Alexandrinorumludaeo-
rum exemplo, qui pro illo ipfoHebraeornm ver-
bo in veriione fua,: et .^sva^e;v^, et <%v^^gva^?tv ^,
ita pofuercj vt interpres Marci Syrus vtrum-
que verbum Graecum explicauit eodem verbo
a>*ji!te, Latinaeque verfionis aiidor verbo in-
genii^
4. V. c. irspwr«tf Matth, 0^«/, ym»»** Matth. 24, 5Q,
l5, I., fcd c. 15, 23. £fw- 25, 19. coll. ©en. 279 30.
vav. 6. C. 8, 12.
5. -Haec i^ftur interdiim 7. C. 7,'34.
vim verborum coinpofitQrura g. Threnn. I, g, 21»
iabent: vt ^mv, ct ^^%S' ,9. Tbrentt. ij 4^
AMPtlOltlt. VSKBB,E:?RAEPG9ITT. COMPOSS 12$
^emifiere: adeb > vt nec illorum libifariorum ne-*
glegentia magnopere |reprehendenda fit , qui m
iocis Euangeliftae fupra laudatis, et ave'?/y«|gpro
i^ivoi^?y et^sva^ag pro e»va<?ev«|«s-) fcripfere. Sed,
nec Marcus, nec feptuaginta interpretes V. T.^
debent cuiqiiam vfum loquendi Graecorum ne*
glexif e viderii Hi enim, vt "multis aiiis verbis
€ particuia oivoi compofitis vli funt pro verbis
fimpliGibus '°j ita nec verbum dm<?svd^stv aliter
vfurpaffe reperiuntur. In Xenophoiitis ; quiderh
Sympofio ^' de Philippo, fcurra, haecleguntur,
»(9t/ oV «vofrgvalas" «^re, vcif fJLo. 6.i' ^ s^tj^ w lia^/a»
fAeydKvi ys, Hic vero locus quin nt loco Marci
fimiliimus, quis dubitet, quum Euangeliftam in
promtu fit verbo dva^^Evdi^ci^ verba t^ '7rvsu,«aT*
«1578 adiunxilTe, ex Hebraica ratione, licut aiio
commentariorum loco ^^ imyv^g tw Tevsvfjimi au-
«radixit, quum, e Graeca ratione, dicere fim-*
pliciter smyv^^ potuifTet ? Nam etiam Homerus
yvS)voif xaf a ^v/jlov *5, Hebraicara confuetudinem
imitatus, dixiffe videtur. Atque vfus loquendi
Hebraeorum indicio patet, verbum dvSofjLoKoyei-
^Bo}^ quod inLucae corhmentariis ^^ extat de
Anna, Phanuelis filia, ita efle explicandum, vt^
fiegleda particula «vt/, declarare dicatur abfolu-
te iaudare^ cekbrare^ nohvicijffimconfiteriy vtple-
rique Lexicographi, Erafmi, et Bezae, au<^o-
ritat^m fequuti, praecipiunt. Hebraei enim
verbo ninin particulas V, et riNf, ita adiungunt,
vt lauddre^ et cekbrarej fignificet, quoniam ii,
qui laudant aliquem , et celebrant, ei quafi faten-
tur, et oflendunt, agnofciafe, atque diligi> vir-
. tuteS
Xo. Vid. Proluf. I, f, 13. II. 7rVxi9^ 04yf. %^
II. G. I, 15. g^^,
12. c. 2,2, . 14. e. 2, 38.
'126 PROLVSIO (^VINTA DE NOTIONIBVS IVSTO
tuteseiiis, etlaudes. Ponere autem illud, vel
limpiiciter ^5 foleht, Vel ,ita , vt ei comites ad-
darit verba idem valentiaj n^^if^^y et *-))^l^\ et
^Vn '^ lairi vero feptuaginta interpretes reddi-
diiTe hoc ipfum verbum reperiuntur, nuncver-
bo a/vsTv ^^, vt Symmachus verbo vfiveiv:^'^', nunc
verbis Compofitis i^ofAoKoysTa-Sa^^^y ^tdv&ofioKo^
^sTa-S--xf ^^: qua de re iam Vorftium video in
praeclaro opere de Hebraifmis NoUi Teftamen-
ti "5 et poft eum in thefauro ecclefiaftico ^^ Sui-.
eerum , librorum diuinorum ledores rediflime
admonuiffe : et quum Lucas cum Matthaeo -^^,
et Paulo "S idem verbum Hebraicum exprefte-
rit ''^ compoiito verbo s^ofioKoyeta^oif' cui in
mentem veniat dubitare, quin eidem Euangeli-
llae placuerit, Alexandrinorum ludaeorum ex-
emplo, Verbum gJojw,o?\.o7«<r'9'a/5 loco comnienta-
riorum fupra propofito, commutare verbo dvS-
ofioKo^^eiaB-ocf^ ita quidem, vt^eadem gauderet
poteftate, qua praeditum legitur verbum ofjt.oKo"
15. Gen» 29 j ^f, 49, g. p/{ai;y»p iiel dvS-pia^ms, add.
I. Parall. 16, 8 . a.Parall. 30, Xen. Cyrop. 4, 1. 2.
23. 20. Pf.28,7.: vt A^t.i6.
16. Dan. 2, 23. flt^.
17. a.Sam. 32i 50. 21. 2. ParaU. 6, 24. Pf.
18. S.PavaU. 5,13. 3T,2. 118,19.21. Vid, Gataque-
19. Gen. 49, 8« • vbiAqu. rus de ftylo N. T, c. ig. p.i'
^abet verbum i^ofxokoyei- Ii2v Trai,
«?«/* l,Parall. 16,7. 2.Pa- 22. Pf. 79, 13. Dan. 4,
raU. 6, 26.: vbi exemplum 34.
Complut. habet, i^o/noKoy^- 23. C, 5, 9, p. 171. C
aovrocf rw ovofioiti ffa * quae Lipf.
funt haud dubie verba Aqui- 24. v. «V.S^OiCtoA.oygo^o^ p,
lae. Sic itrcuv^v legiturap. 345. f. To. i. edit. pr.
Ariftoph. Plut. 745.: vbi 2f; C. if> 25.
fchol, 'Arrmov hh^ inquit, 26. Romm. 14,11, 15,9.
To iv^vav iiTi ru <3"'e«V ww- 27;. C, lo, 21.
. AMPLIORR. VERBB. E PRAEPOSITT. COM^OSS 137
ysW apud Paulum in epiftola ad Hebraeos ^^/et
inlibris fcriptoriim barbarorum verba a/vgfV, et
dfjLvsh ? Syrus certe interprestria illa verba expli-
cauit viio verbo ^^-^J^^cn, et inLatina verfione ve-
tere omnibus illis locis inuenitur vnum verbum
ionfiteri^ hoc eft, laudare. Atque eodem modo
cognofci poffe fperamus ab omnibus, verbum
compofitum a^Tso^hi^isiv ^ quo idem Lucas in Eu-
angelio -9 vfus eft, non effe fimplici verbo '&,\/-
jSgiv fignificantius. Etenim primum nemini du-^
bium effe poteft, quin vtrumque verbum, et
fimplex, et compofitum, in commentariis Eu-
angeliftarum refpondeat Hebraico verbo ^"»2^^,
cui ji3r^w2«?2^i notionem fubiedlam eiTe omnes no-
runt: deinde ipii Euangeliftae 3<^ reperiuntur
CommutaiTe inter fe verba, S-Kij2siv , a.'Ko&Ki0siv,
et (TvV'^K{l3siV', vt Aquila in Exodo 5» in locum
verborum ^Xi'/3siv , ^KN^i?^ QtBKififiky quae in
verftone Alexandrina, Theodotionifque, etSym-
machi, reliquiis, leguntur, verba«'7ro'&A//3g;v, et
dTto^Kiy.iJLcg -> fubftituit. Quod quidem quin re-
^e ab iis, et fcienter, fadlum fit, eo minus du«
bitari poteft, quo certius eft, verba compofita
a'7ra]w«|3£(5-'9"«/ , a7roS£%gcr'9'«/ , uTFOfJivjvi^^eiv , et «Tro- .
o-7F£vS«v, apud Homerum 5^, dTt&nveiv apud Pla-
toriem ^5, otTrojcwAufiv, et oi(pv)ysTiT^oij y apud Xe-
nophontem 54, alia apud alios fcriptores , pote-
ftate paria inueniri verbis fimplicibus : etin Apo-
l\oio-
aS. C 13, ly, ^2. 0(Jyf. «,63, coli. 44.
^ ^ Il.a,9S. C0II.112. /3',772*
29- C. 8, 4f . OdyC 7'i 594. coll. 3qs,
30 Ma„. 3. 9. 5. 34.3«- fl- S""; "iV .oll
uc.g, 45. 34. vjccon. 5, 15. coiu
"; Hippic, ij, 13, Cyiop, 2,3»
31. €.3, 9, ao.
1^8 PROtVSIO V^INTA m NOTKlrNlBVS IVSTO
ftolorum adlis 5^ verbis cvyLTjKvi^Ucr^xj ^ et <n>vT6-
AgK0<»/5 atque in commentariis Lucae 5^^ verbo
crvvrTj^stv, nonneidemfigniiicatur, quod verbis
'FYi^.sTV', et 'KK7]^S(T^oif y et TsKsTSoLfl At fortaffe,
inquies,, particula cjtto addit ponderis aliquid
nominlc67ro)c«^«Sex;a, qUod bis in epiftolis Pau-
ii 37 legitur 5 ita, vt eo, non fimpliciter yjbf/, et
exfpeSlatiOy indicetur, fed acre ^ Gtvehnmens , deji^
deriumy magna^ et acris^ exJpeBatipf fxeyoiKviy sTri-
ferayJvYi <, cr(pod^dy nv^oijhoy.ici •, Chryfoitomo, et
Oecumenio, au(Soribus , /3g/3^« sAtt;? j^^l^ ccju,?-
Toi&sr/s? 5 Theophyiado interprete 5» p Non opi-
nor, Grammaticos.quidem veteres illud itain-
terpretatos efTe videmus, vt ei nudam fpei , et
ex^^edtationis, notionem fubiecerint. , Hefy-
chius enim, omnium gloffographoruTi facile
princeps, nomxne «Trojta^a^ojc/a idem fignificari
tradit, quod nominibus ^^oalo-Kicf. , et drKsxdozv'
quam dodliflimi grammatici interpretationem
Suidas, velpotius is, ex cuius fonte Suidas fua
haufit, ita confirmat, vt dubitarii de veritate eius
nullo modo poflit. Neque enim tantum vooa-
bulo <x,'Ksw.^oidorJo(, ipfe quoquepraccipit idem de-
clarari , quod nomine if^o^doKia. 59 ^ fed etiam
|jarticipium oiitoKCi^adoKcav oftendit idem vaiere,
quod 'Tr^oo-^pjcwv, in loco hoCj o Se y^aS-ij^o iv r^
' leoi^efA-'
35. C. 2, I. aUTJ^ Gloir. N. T. Fabric. p. 105*
26 C. 2 IQ. et Gloff. Mofqii. epp,. Apofto-
, ... licc. ap. Matthaeura Leelt.
37. Romm. 8, 19- PWJ. Mofquenff. To. 2. p; i>o.
^, 20. 'ATroKOipa.SoH^oi' Trpo^r^oKiot,
38. Vid. Suicerus Thef. Sed fchol. Gregot. Nazianz.
ccclef. in V. aVoxaf «Sok/» p. ad Steleut. f. p. ir. Eton.
45i.f. To. I. edit, pr. *A7roiixpoihKS(TOi' iTri/iiskai;
39. Phauorinus: 'A-ro»«- iirtTTipScr» , j(5y «7re}<^s%o-
AMPUORR. ySRBB. E PRAEPOSITT. COMPOSS 139
Tix. ir^oiyfzciTct. ' Cuius loci "^^ fedemetfi Neoco-
rus, qui gloilema tt^oo-^wwv e duobus codicibus
Parifienfibus primus addidit, non indicauit: ta*
men eum e libris Poiybii iiluc ,tranfiatum effe
fufpicamur, Namprimo SuidaeGlolTariummuU
tis aliis iftius hiitorici locis locupletatum noui-
mus : ita, vt modo nomen eius laudatum legatur>
modo non: deinde Polybius videtur vfu, vt fim-
piicis verbi jta^aSojte^v, quo iam Herodotum 4^
vfum eife fcimus, ita etiam compoiiti c47ro%a^«-
dozetvj valde fuiiTe deledatus. Et prioris quidem
generis locos multos Raphelius, accuratae do^
drinae theologus, in notis Polybianis ^- diligen*-
ter congeffit : poiierioris generis loci duo in ex-
cerptis de Legationibus , a Fuluio Vrfino editis,
leguntur: quorum vnus hic ei\A^j ^gjj (jvvsfli-'
Ksvov avrS ir^ecr(3svTcl^ irsfJiT^siv etg t^v ''^(aiiYiv virs^
cvfAij.ax^^S •> '^va (A'^ ^oyJ^ ToTg kcx^^oT^ i^Psd^svoov. diio'
%c4^(xSo>ceiv Tv\v ' AvTfc%8 Tva.^ntyJciv ' in altero ^* ver-
ba e5itant ifta 5 . ^V 'iv^oxrh^diy.svog , iv=l3a.Ksv etg t^v
Twv '^c(.'^a(>Aacr<Tsoov ym > ^c^ 'jtoKv '7rK7JS'os' 'i^sKa,<Ta.-
'jwevoS" X«aS"j d^TrsTici^a.dczsi T^g sk T^g itQKsodg-, b^\ ti-
vog stTovTdif yvodfiYig. His vero in locis yerbum
compofitum a7ro%a^aSo>c«v non elTe fignificantius
verbo fimplici jta^a^oxeiv, hoc efl, refpondere
Latino verbo fxy^^&'e 45^ quis non eredat Li>.
vio,
40. Laudatur liic locus 44.11.32.^.65.
etiam ih .Lex. Mofquenfi ap. 45. Vtrumque verbiiiii, efi
Matthaeium Lefitt. Mofqueiv- L^timim ^xjpeciare , et Grae»
fmm T0.2. p.75; cum jfos^a^oKGv ) proprie r/e
41. 7, 168. 8, 67. coll. -wponitiir, ^ui de loco aUquo
I) 32. caput , et os, faefius conuer-.
42. ad Romm. 8, 19. tunt aliqiio^ et profpeftant,
43.» "t 9« P- 23. • vt videantf ^tid Jit 'mentru
I30 PROLVSIO qyiNTA DE NpTIONlBVS IVSTO
vio, grauifiimo aucftori, qui priorem illum Po-
iybii locum Latine ita conuertit '^^^, Magnopereef
fuafit^ quoniam pacem impetrajet^ ad focietatem^
amicitiamque , petendam mitteret Romam legatos^ ne^
fi quid Antiochus moueret , exfpe^taffe, et temporum
-opportunitates captaje ad betlandum^ videri poffet ?
Et quum vfus loquendi Graecorum verbis %o'.^ck.^
doy.eiVj et a.T^oxci^a.doKeiv ) addixiffe parem potefta-
tem reperiatur : neque enim verbum aTvoKa^oido-^
x«v a verbo KOi^ahoKGiv differt, nifi eo, quod cb-
gitare ledlorem iubet de loco, vnde quis, con-
verfo, exfertoque, capite, aliquid fpedlat : quis
nomini compofito oiTtoKccf^cihvJos. cenfere audeat
vim maiorem tribuendam effe, quam fimplici
nomini %c(>^cf2o7tiot,} praefertimln epiftolis Paulia-
nis , quarum audorem certiffimum fit iilo voca-
buio
y«»», quo res fit euafura, XM^^asi" — ^rory us'
tEurip. Med. 1119. %tx.^a.$Q- (poiXf TtpofiksvsiUi ■ag^ iX*
xu rccKeiS^sv 01 T(ioi3^(Tsrot{, icl^^siv iv.hs%c>^svov—. He-
Philo de vita Mofis I. p, 604. fytrhius: Kaf)a6ok«' irpofS'-
D Parif. d^skCiij 5s rSsTirs- hoKu, fiM5^%er«/, ;; iviryj'-
^ivroQ I3pi(p8g srt TCipd^d- p^ ro He^clXoiriov rS •jrpci'
VOQ, VTTo (piXoiy.ei4i ird^nQ jju.urog. add. Suidas iu v,
fiiKpov oiTiroS^sv SHOipa^oftet KoipoiSoH^, Timaeus Glofl".
To dTto^7}<s6fisvov' fcd Gle- Platon. : K«/)o^S6j£«y ro' rs
tnens Alex. Strom. I. p,341. rirpclyfioirog HslpdXcuov iri-
A Colon. eandem rem verbis ^jjretv [le^. ivirj>]p&v'], v^
complexus eft his , iTCsrTjpet itttctHOTreiv oiri] xtGptjc^ •
5e ro oc'7ro(B'/i(j'6/iiBVov kirta- leg. %ftjp;f(7«. Gloff. vett. Ka«
•^■gy ii^oipaoi rs TrDiiloQ tj pcx,hQHU Exjpeclo. KoipocBoH8'
aSfiXil^^/. 3 ^'' V"s ^'^^'"*"'^"^ (Tiv Aucupantur. Alia onmia
lit; fed-faepiffime etiaift, de praecipit PollnX2, 41. ra%06
aliis.^ qui ovmim fperant, ali. hh h^ ro KOipoiloH^v «3; uv
quidfmurum, aliquem. ven- dto rS Kocpci irsTroiTf/j.ivov*
tiinim, ejje, Etymol, M. , HvptMQ sTrl rcav .Toipx(psp6u'
et ex eo Phauorinus ; KoipX'- rcav rj/V M£<P«A?^V> (ag pi.7i
^oueiv' ro rn •n^pdy/mxroQ ^"KrjS^eisv. . - '\ . . ,
Ks(peiKcuoif iirtrTjp^v otrri 46. 33> 35«
AMPLIORR. yiRBB* 1 PRAEPOSITT. COMPOSS 1 3 I
bulo reddidiffe Hebraicum nomen ^i^niJT), quo
fatis conftet fimpUciter exfpeScationem ifigmficari*
Id enim a ludaeis iliorum temporum videmus,
confuetudinis Graecae admonitu, nuncfimplici
nomine xc^^aloKia. exprefTum efTe , nunc compo-
fito o!.'Tioy.a>^c/Lh%la. In Aquilae quidem reliquiis,
religiofiflimi verborum Hebraicorum interpretis,
non modo verbum ^nin explicatum legitur ver-
bo y.ci^adoKeiv '^?, fed. etiam nomen ri^ninnomine
^ci^ahxioi *^, quod Theodotioni placuit vocabu-
io 'jf^ocdoKici commutare, et Symmacho nomini-
hus iy^yci(j.ovYi^ et vTv'o[Aov?i ''9. Idem vero illeAqui-
la verbum Hebraicum SSinrin, quod verbo Vnin
par potefiate ponitur abomhibus, in libro hy-
mnorum Dauidis ^° interpretatus ei\ verbo «-tto-
jii54^5t-5ox«v. Qiiis igitur dubitet , quin etiam no-
men ri^nin ab ludaeis illius aetatis , qui Graece
loquerehtur, atque adeo a Pauio, redditum fue-
rit nomine d^Troxoc^ahyJix. ^ ita, vt nullo modo
amplior ei notio lubiici debeat, quam nomint
iirripiici Ka^uhKia} CJuod quidem praeclare iam,
xion folum ii viderunt, qui in codicibus epiflola-
rum Paulianarum antiquis.inlocum compofiti vo-
.cabulifimplex fubftituerunt, fed etiam Syrusjea-
rum, Latinufque, interpres: Hic enim vtro-
que loco vocabulo exfpeBatiOj ille verbo o.},cisa^^
vfus eft. Atque huius interpretationis elegan*"
tiam~, et veritatem, ipfe vfus loquendi fcripto-
rum diuinorum ita declarat , et confirmat , y t,
qui contra fentire audeant, iis vehenienter ti-
1 2 men-
47. Pf. 130, 5« 49. Pf. 39, 8. Prouu. 16,
28.
48. PC 39, 8. Promi. 10, 50. Pf. 37» 7' ^onf. Pala*
28. retus ad Romm. g, 19»
i^iS t»R6LVSlO ctyiNTA m notionibvs ivsto
nienduifrt intellegamijs , ne vel hoc nomin^ ma-
gnae infcitiae) graiiifque erroris, conuincan-
tur facile a do^ifiimo quoque. Soient enimApo-
ftoli non minus, quamEuangeliftae, multis locis
coniungere duo verba, et nomina, quae fere
idem fignificerlt, nullam aliam ob cauffam, quam
quia eadem nomina, et verba, eoniurigi in lin-
gua Hebraeorum folebant: quod genus, dvdei{&'
'a-&Ufj€t%^c<,Tou^a-B'Oif^^, %«%«v? et ctycL^ioicrSotf',
vel«r%<^Tav ^^, d6:^(Tsi?yttiv^o<T£vx'>^^'^-) Tchutsivy et %o-
itrsa-^Qij/^^ Kci^omo^y QtTta.^STiidyifA^og^^, rs^ctray et
cniJLeiii^^S %5i^a, et c47Ci/5^f«(XfS' 57, co-iSTi^Cj et dixcuc-
«yuvj? 58, vococ, ct fiuKaKid. 59, Exfpccflationis Eu-
tem, atque fpei, quum ea reperiatur necefFitudo,
et coniun(^io, vt, neque exfpe^latio fme fpe,
neque fpes fine exfpedlatiOne'^°, cogitari a quo-
quam poffit : Hebra,ei, non modo norhen. ^'^^n^in,
cui proprie exfpeUationis notio fubiedla eft , de
ifhfpe^ quae proprie vocabulo rt^ipjn fignificatur^
vfurpauere, fed etiam vtrumque nomen ^', et
verba^nin, atqueHni^ ^% in eadem oratione ita
coniunxere, vt iis limpliciter J/^m indicarint.
Nonne vero flc liqueat omnibus , Paulum in epi-
ftola ad Romanos nomen «7ro?c«^f»2!03ti<^ nude po-^
. fuiffe,
51. l.€orr. 16, 13. poll. 57. Luc, 1, 14. coll. Efth,
Pf. 27, 14. 8r 17-
52. Matth, 5, 12. Luc. 6, 58. Liic. r, 75. coll,Sap,
23. coll; PC 9r 3. 31, 8. 9, 3. Conf.peut. 32, 4.
53. i.Tim. 5, 5. colJ. I. , 59. Matth. 4, 23. coU,
iR.egg. 8, 45. ' Deuf. 7, 15. 2«, 59. f.
54. Luc. 8> S2. coll. Gen. 60. Cic. ad Att. 16. ep,
23,2. 21, ^«0«^ magna cum Jpe ex-
55. I.Pe.2,il. coIl.Gen. fpecimnus.
33,4. 61. Prouu. 10,28. n, 7.
56. Aett, 2, 43. 4> 30. 62. K. 130, 5. lob. 30^
«oii. ler. 32, ao. f. 26. . ,
AMPLIORR. VER5B. E PRAEPOSITT. COMPOSS 133
fuijTejTita, vt Qs>fp«f deelararetur, atque adeo
verba. ?? aTrojccj^cit^ojcta jvjg Tctio^s^as idem valerent,
quod y; xrhig a7rojccs^«8o}cso-« j vt iila Syrus iam
jnterpres praeclare accepit^^, fed in epiftola ad
Philippenfes ifti nomini nomen s\qtk i\c adiun-
xiffe, vt vtroquejf?^/ denotaretur? Certe fi ver-
bis ^^TtGK^a^oi^oKeiv y et ciTtcxci.^a.doicici^ lignificari re«
periatur aiicubi magna quaedam, atquc acris,
exfpe(ftatio , vt verbo exfpeMare in Sajludii lu.-
gurtha ^^5 eius pptefiatis cauffam exiftimari opor-
tet, nonin ipfa horum verborum natura quae-^
rendam elTe, immo in animo eorum, de quibus
vfurpata legantur> aliifque rebus, ita:, vt pra
compofitis verbis; etiam verba fimplicia fubftitui
rede potuerint. Et profedo qui has viaSj qui-
, bus inueftigari polTe oftendimus potellateni vo-
cabuli oiTvcxa^ciloYJcx. in epi/tolis Paulianis, petfe-
qui inftituerit in indaganda vi verborum Kctra-
.(piKetV', et^<«Ti5fe?v, in commentariis Euangelifta-
rum, Gum faciie cogniturum elfe ^eramus, neu-
tro verbo compofito plus fignincari , quam ver-
bis fimplicibus.^ Nam etfi yerbum j4«Tct(p*X.«w
«onnunquam in libris fcriptorum'veterum/5
vfurpatum extat deiis, qui alios ofculantur in
•primis amanter, et ita, vt, non vno eos, fed
piuribus ofculis, impertiant ^^; tamen primura
I r ex
65. Vei-tit verba Pauli j/ naenimeft,atqucinepta,pr£ie-
KTT&HOipKhoyi^a r^5 XT^<Teoo<; ceptio gloffographi ap. Mon-
'u^B>a^X^Tou ita , ' ml^ tfefalGohiiini bibiiotb. Coillij^.
» V T c 7 p ^ p. 454*, (^iXetv (pUGi oetu
: \x r\r n\iQ |.iSk£QiD |lA>fE^ IsysSoif ro ' mTx ■^vxtjv,
64. C. 14, 7. 7tCCTDl.^lK&V hs, ^Cf^ HVCCl{f
65. Vid. Xen. M^morr. 2, ^o ^n^' r^ 50>aro^.
6, 33. Cyrop. 7, 5. 11'. et 66. Nos in Ungua patria
Theophraft. cliarr. 17, i; Va- fic vtimur verbis a^erzen, ah.
^ kiifeni
134 PROLVSIOqyiNTA DE NOTIQNIBVS IVSTO
ex illis ipfis locis clarifBmeapparet, vim illam
aB aliis rebuSj non ab ipfa particula jcara, pen-
dere: deinde de vfuloquendi fcriptorum diuirio-
rum iudiciutn faciundum eile, non e confuetu-
dine loquendi Graecorum communi , multo mi-
jius e peculiari, etpropria, huius, illiufue, fcri-
ftoris ratiohe, verum e confuetudine fermonis
lebraeorum, et ex vfu loquendi feptuaginta in-
terpretum, quisnefcit? Alexandrinos autem lu-
daeos, nunc verbo compofito %cx.rci(ptKeiv^''-i nunc
limpiici (piXeiv *^§5 vfos effe videmus pro verbo
Hebva^orum pi\r;^ : quod.quum perfe fit fimpli-
citer ofculari , nonne exiilimemus , vtrique ver-
ho G?raeco ab illis interpretibus eandem potefta-
tem effe tributam, eorumque exemplo> et au-
^oritate , ab alterius Teftamenti fcriptoribus ?
Neque fane neglexifTe ea in re videri cuiquaiii
debent linguae Graecae praecepta, et leges 5 prae-
fertim quum etiamHomerus xctTcsjimyejvpro jtrei-
ym ^9, Euripides %(x>TO(.^vw'ii?iv pro ^vyiaxm ^°, Ifo-
crates %&>Toi%t^siv pro oht^stv ^^ Plato xix.raiTiywoif
pro cnyw^ "^'y 'i^^a.ra^TCo^a-vvm pro <Tto^(T{)vsiv Xeno-
|)hon 73, Aelianus KoiTOivciyzd^sa-Sxf pro dva.yzd'-
^ecr&oLf^^S aliiGraecitatis aud:ores idonei aliahu-
lufmodi verba compolitl pro fimplicibus, pofuif-
Je reperiantur. At fortaffe Euangeliltae, in-
quies, verbo KOiroipKeiv ^^ non Infinitiuum pri-
ma&
Inyett Sen. de ka 2, «24. vfus fl. Euagoif. p.454. Volf.
eft hoc in genere formula a. 1571. ,
qfailo alicuim adhaerere. 72. Phaedon. 56.
6y, Ex..4, 27. Ruth. i,g, 75. Cyrop. i, 6, 14.: vbl
68« Gm. 27a S$. f. Ex, codd. Brem. Bodl. Guelf. efc
3§, 7. Stob. pro jfaTiJjTro^ffJyga'»?*
69. Odyf.; ecy 75?,. ' legunt ito^svvssoiv^
70. PhoenB. 60& 74. V, H, 9, 21,
AMPLiqilR. VERBB* E PR AEP6SITT,. COMPOSS I 3-5
mae Coniugationis verbi Hebraici, fed tertiae
Coniugationis Infinitiuum, expreitere, quo fci-
rent> non limplicem, fed repetitam, atque itera-
tam , ofculationcm. fignificari > in primis quum
J^ucas 7J verbo ifti adiunxerit formulam £7rm-
cTTfiv STtircv T^cixyi^ov^ quae compkUi^ ampUxariy
valeat, fed, qui amplexetur alterum, iseumfe-
re pluribus ofculis impertiat, non vno? Non
opinor. Etenim primum Alexandrini ludaei In-
finitiuum pu?i etiam verbo fimplici (piXith reddi-
dere ^^S ita, vt nec iis^ in locis , quibus pro eo-
dem Infinitiuo verbum compofttum pofuere '^,
huic vim tribuiffe maiorem videantur. ex vfu
loquendi fuorum temporum : quem ipfunnfc fequu-
tus Aquila vtrumque Iniinitiuum, piw'3, et p^^>
explicauit 78 verbo jcaraCpiAe^v' deindeLucas wr-
bo xctruCpihstv comitem addidit formulam S7r;^t-
nvrm s^l rh rpu^xvjXovy quia Hebraei cum verbo
pi-iz;"^, et \>^>-i coniungere folent formulam ViiJ^
?iNn:^ - V:y ^5», quam interdum verbo pian ^° com^
inutaffe.ieguntur^ fed feptuaginta interpretes lo-
cis iftis vfi in verfione fua, et fimplici verba (^i-
AefV, et compofito y.am(P;Ag?v, reperiuntur ^^ Eg
nos Lucan putabijtius verbo compofita Kc&T6i(pt'
T^sTv ampliorem fubiecifTe notionem, quod ei £or-
mulam eitL^jviitrsiv iitl rcv- T^a%ifjXov adiunxerit?
quum tamen Aelianus quoque in variae hiftoriae
iibris^=* coniunxeritverbavpiAeS/, et ne^if^ciAsiv,
. J 4 atque
7v C.i5,20. Adt.20,37. fed lofeph. Archaeol. 6, 5.
7(5. Gen. 29, 13. p. i5;5.BafiI,K5:rao-?r«^fia9<»/.
^y, Gen. 3 1 , 28. 33^ I. 8.3. 9* 26. SieHoiH, Odyf.
78. Pf. 2, 12. Hof. 13, 2. «,235. •Kvcaui ^ iirspi^pv-*
79. Gen. 33, 4» v^. Achilles Tat. 2, 7. ^.
8g. Gen. 29, 13, 122. Bod. irepc^ixKaxv HOirs-
81. Sic I» Sam. 10, T. pro (^/kaV', fe^ p. 124, te^ii^
Hebr. pittJj habent ^A«j/, ^x/^qv, ^ i^lKnM*
136 PROLVSIO qVrNT A DE NOTIONIWS IVStO
atque Anacreon in iis , quae ipfi vulgo ttibuun'^
tuxy Qdariis ^3 verba /jrg^wA/Kgo-^^o/? ^^ ^'^^"''
ita, vtnemini ynquam in mentenj venerit, vt
verbo (ptAgtvvpropt^r additos ei comites, maiO"^
rem tribuendani poteftatem doceret Ex iis igi-
tur, qiiae haderius a nobis difputata funt^fatis
Intellegi ab.omnibus poffe fperamusy verbum
Gompofitum jc(XT54(pAm' in iibris Noui Teftamen-
ti poteftate par effe ponfendum fimplici verbo <pi-
h^Tvy praefertiiti quum ipfi Euangelifcae reperian-
tur vtrumque verbum promifcue 5 et indiftincfte,
vfurpaife ¥. Et quumfcriptores Graeci omnes,
Ced in primis tamen Attici, verbis e praepofitio-
ne &a compofitis tantopere deledati fuerint, -v£
ea. fere femper praeoptarint verbis {implieibus ^^ j
quo in deledu eos, pro iinguiari fuo vrbanitatis
iludio , aurium maxime teretium. iudicio obfe-
quutos elTe, quisneget? quum libri cliuini ipii
inultis eiufdem rationis vefligiis impreffi cernan-
tur ^^ : profedo non parUin mirandum efl, Lexi-
cographos non paucos praecipere, verbum Sf«-
Tfi^etvy quo X-ucas in commeiitariis ^^ vfus efl,
wAtxQfoticite y h.00 Q% diUgenter^ conferiiare. Cu-
ius quidem interpretationis vanitatem patefacere
ftudiofis NpuiTeflarnentiledoribus vfus loquen-
di Hebraeorum , quem Lucas efl, confenfu iu-
dieum iritellegentium omnium , fequutus, ita
|jof[e videtur, ,vt omnis dubitationis cauffa tol-
iatur.
84. Matth. 2^,48. f.Marc. ' ^6.' Vii.Matth. 3, la.i^.
S4, 44.C Luc,32, 47. f. 7, 5. 14, 36. Luc. 4, 16.
85. Vt Sioi^vijfiavsveSosf, 11, 17. ig. colLMatth. 12,
y^to fivTjfiovavsSocj f.B^.Xcn* 25. 26. Mairc. 3, 24.
Cyrop, I5 s. 2, ; haitsuhv-r 87« C 2» 5'I.
aMPXIORR. VEOB. E PRAEPOSITT* eOMP©SS M^
latur. Heijraei enim verbis S)o\p'', et '^20, vr
Chaldaei verboritsa, vel fimpliciter ^% vel addi-
tis verbis i3.^%^9, vtuntur de iis, qui animosM-
qCiidjftgunty qui conditum 2iMqpid mente tenent : fei
vtrumque verbum legitur in iis libris, qui ad nc^
ftram peruenere memoriam, etiam de his, qti
aliquem abflinent-y Qt caiiere Jlhliubent^ et defer-
dunt, ab ali^uo 9°, ita, vt cx hoc iilorum vli
re61:e collegi poffit, praefertim quum .Qonfuetuo
linguae Syriacae addicat, haec eadem verba, al-
ie(n:is verbis 1u;by~riN, quaevimpronominis k-^
ciproci haberent, itaelTe vfurpata, vt figniiia-
rentfe abjtinere\^ fihi cauere^ ab aliquo. Septti-.
ginta ihterpretes vtr umque: verbum Hebraicun
explicauere^ non folum verbo fimpliei tviq^ziv^^y
fed etiam compofito^iotT^^^f^v 9=^5 quodipfum vr-
bum caeteri, qui poftea volumina Hebraicain
Graecum conuerterunt,retinuere 99, atque t\<So^
eandem vtrique verbo notionem fubieceroit .
Eps igitur imitatus Lucas, cui placuiffet fojirxauiii
Ibquendi Hebraicam fequi, dixit, cum hvjrm^if
' eccuTou m Ttvor , pro ^vk^kxxta^di ti , hoc ell, th-^
\.fiinere^ Jihi cauerey. abre aliquaH^ vt lohannej m
prima epillola 95 formulam tti^siv iavrh fimplci-
ter pofiiit pro (puAaTTgcr^fi/, id. eil, /Rffl2fr%
tUm hcOT^^sWTfU.VTCi, TCi ^Vjf^aTCi T6iVT.6^,,iv Tf 'A&^h'!^
«UT??, hoc fenfu, i^u omnia condita mntetene"
fe ^% adeQ„ vt verbum hcttTjfsyv iignificaret Mem^
^uod verba (pvKcisra^sa-^ccf , miisf(TQiTi'&,e<j^oi^,. kfJL'-
1 $ (isik'-
88.- Gen. ^fjil.t vHpra §2. Gen. 37,ri. Pf.I2,8»
verbo •rovj in Onquelofi ver- 93. PcQuii. 20, 28.24^, 12»
lione eft vcrbum 'iBi. 27» l'&.
89. r>a«. 7> 28. ' 94. Aat. 15, ag»
90. Pf. izigi Promuj%5. 95. C. 5, 18.
91. Pi?iauu.7,5v . .9^. C;. 2,51*
138 PROLVSIO QVINTA P^ NOTIONiBVS IVSTO
^dAea^dif, atque s%Fii/, in fbrmulis iv SvfjLca itdv-'
^C6 <pvKa,o-(Ts<r&oii , ew iviKOiTa.Ti^ecr^ot^ S-vfJLOp\ ivl
■^qs^l l3^.Ae(TB<x^ s^a-ivy et i^jjivsxsiv'(p^scrl, qmruvci
hec apud Homerum 97, iljae apud Hefiodum 9^,
|{guntur, fed haud dubie et ipfete funt e thefauris
crientis depromtae. De verbo iyy.oyL(3^<jSroiis
<^od Salmafius * vocat verbum ex antiqua co-
noedia petitunji, fed quo Petrus Apoftolus in
piore epiftola 99 vfus cft, et de nomine iyKc^-
f^fjLCi^ quod inde dudum eft, Thomas Gataque-
yis in libris Aduerfariorum mifcellaneorum"^°,
«< loh. Sibr^nda iri bibliothecaBremenfi /°', etiam
Juigerus in thefauro eeciefiaftico *°^, qui tameii
Jia paene , omnia Gataqucri diligentiae debet, io
|:imis. copiofe, ac diligenter, difputarunt: fed
< locis , Gi.im ipforum fcriptorum , tum etiam
grammaticorum: veterum , qui> ab iis laudati
ftit , intellegitur , nomen jtojnjSwjwa non minus,
qiam iyyt6iAl3cofAa, '°3, didum effe, non- modo de
noiis^ et vimutis mdojis^ fed etiam de vejlibus^
(^■a.Qnodis , et , mnculi Sy ad/iringi foler ent , maxi-
meque de genere quodam breuis pallii, quod re-
: li^is veftibus fuperiniecerint, non tantum fer-
.vij
9T. 11. ^^, 3^. At vt prim n©m€n haud duw
9%"Epy. 2yr. 107. 491. bie ah Aquila prcfeaum eft-;
* je Hellenift. p. §7^ liic cnim cdam G.Sam. i, IQ,
99' C. S, 5. nomen Hebr. nnvaM inter-
lod 1, 9. p .222. C pretatus eft verbo Graecd
101. CIaf.7. fafc. 6. n.l. jSpoiX^olpiov f quoci, et j3pei-
Add, Nollins ad Longi Pa- x^d^uov, et ftpx%i6hov, fcri-
iiorn p, 62. bitiir : V. Stiidas , et Cangius
102. p.996. f. To. I. ed pr. Giofl". , h. v. : ita nomen po-
103. lt\ Hexaplis Grige- fterius fine vlla eontrouerfia
nianis Efai, g, 20. eilitum le- Efiferendura eft ad nomen
gitur, nlitfsn ©. ra /Spa:- Hebr. Dtn^aijn , et eidera
XidKioif rei' if^jiofi^os.fiurct.. Aquiiae vindicaudum, ;
AMPLIORR. VERBB. E PRAEPOSITT. COMPOSS 135
vi, fed etiam mulierculae > et viri ingenui, et
quod nomen inde-traxerit, quod ceruicibus cir-
cumftridum , infibulae morru liumeris acquieue-
rit, vel quod nodh connexum, conftri<^umque,
ex humeris depcnderit, ita, vt ii, qui hoc pal-
iioia*ami£li eilent, fibi';yehementer placerent,
feque in primis ornatos putarent. Hebraei, Apo-
ftolorum faeculo, ifta paliiola nuncupafte viden-
tur.ni£3T^>D, quae certe ab Efaia yate *°4 nume-
rantur in partibus ornatus muliebris, et abSym-
jnaehd dvoif^oKoaoi^^ ab Latino interprete palliotay
BOminantur. Atque hoc redie collegi polTe ar-
bitrabarr\ur ex eo , quia Syrus interpres verburri
s-y^cojw/Bgo-'^^/ explicauit verbp ^^toi^nn. Nam, et
KofifBSdS-cif', etiyKqfi^Sa-^oify.d.icuniurn', qui, vel
nodo aliquid, vineutoque, eonnedunt, vel in-
duunt, vt omnino veftes, quae nodis, et vincu-
iis, adftringantur , ita etiam palliola. Sed qu-m-
admodum omnia verba induendi, in linguis pri-
fcis omnibus, eleganter tranfferuntur ad eos^
Qui fevirtuti alicui- dedunt,, qui virtutem aKquam
fequuntur, qui ftudioft funt alicuius virtutis, qux
jjraediti confpiciuntur, ^t Qrnati, virtute ali-
qua ^°^ : ita etiam Petrus , qui cohortari Chri^
itianos Aftaticos vellet, vt modeftiae ftuderent,
vt, pofita fuperbia, humilitatem animi fufcipe-
rent, verbo s^jco/^/Sao-^o/ vfus eft, ita, vt ppne-
re pro eo etiam Verbum fimplex %o.ij.j3S(7&cif po-
tuiiTet, in primis quum veteres grammatici
vtrumque verhum interpretati effe iifdem verbis
repe-
104.0.3,22. Lue. 24, 49» Sic Homer. Il^
105. Viti. VorftlusPhiioT. jf, 164. sTeisijndvoi dKn-^v^
'^' 5i 3- p..i56.fr. Lipf.; 0a- II. «, 149, dvatSeiyu iti&^
4a<juerus d, K; Kyp%uiu« ad ^yg.
140 PROLvsio <iymtA di notiqnibvs ivsTp
repetiantur. Namvt Hefyehius gloffas jc<5jw/3w-
o-acr-S-a/j et sY/cO|a/3wq'«o-'&o£/, explicauit verbo ^-oAt-
coL&^oj' ita interpretes Noui Teftaiiienti Gracr
Ch^°^ gloffam i^^KQf/^j^^aa-ciG-S-s verbis ey^Kyjcrcia-Be,
'3ts^i(3oiKsarS-6^ et avci'?'&i?Ka,!TS's.y explanarunt. Et
quum pofterioris aetatis homines inueniantut
fcripfifTe £yxofjL'jrooaKp-&af '°7-. origo et caufta fcri^
pturaeGodicum, e quibus exemplum Compluten-
fe dudum eft ? in quo syKofA,it(aa-dia-Ss legitur? fa-
cile patet. _ Sed hac ipfa fcriptura decepti non-
nulli, g^JtojutTrwo-cicr-S-.g mutaffe videntur in f^oto^.-
fjfcaaraa-B.s.' quali codice quum certifiimum fit La-
tinumL interpretem vfum fuiffe: intellegi fponte
ab pmnibus poffe fperamus, quid fit, quod ver-
jba Petri.in verfione eius legantur ita tranf lata^
omnes avkUm inukem, humilitatem infoiuate. Nam
syzoKTrSv idem eft, quod hy-AQKrni^siV quod. ver-
bum etiam in Gloffariis antiquis verbo Latino
iw/;war^ explicatum extat. Syrus enirA inter-
.11711 (?=c
presverbo «i^J^-4i addiditAduerbium^4^, vt
^OCeret, iy%ofJLfi^sSaj effe indiiere vejlem , quae no-
dis ^ et vinculir^ adfiringeretur. Sed ex iis omni-
bus, quae de hapipfo verbo anobis dida funt,
put^imus aperte apparere, verba Apoftoli Tri^v tos-
106. Vid. Albertius Glof- vt Ncocenis edidit. Sed iii
far; N. T. p. 217. Oecurae- Phauodni Lexico re6iius fcri-
nius ad, T. Pe. 5, 5. p.^65. ptum extat: 'EyK07^/3ctjV«-
- Veron. .sy.^o^^wVao^g hsdv- cd^oj * isoKhxff^ctf ' qui ta»
fl rS BvsiK^^CtxSsy ■^reptjBK' men ipfequoque habct glof-
Xeo&e. fas, iyxco/u^Trdaoi^d^ix^' ?sU-
a-ac&oify et iyKOfjt^jSojdXc&cq'^
107. Siiidas : 'EyKCfip,itO' ^oXiffccSctf / ex Hefychio.
CKdd-oLj • 5'oX/(ra(r-9^«/. Sic eonf.^ Albertius ad Hefych.
chim lcgitur in Mediol.- Aid. p, 1071. To. i. etMattlifaeius
Bafil., non «'YKw^it7r«<r«o9«/> '^^ i» P«« 5» 5«
AMPLiORRi VERBB. E ^RAEPdSlte feCMPdS^ 14I
mivd<P^otfvvp sykdfA(3(id(rci'<T^F Latine CGnn^rti de-i
" bcFe, modpjiiam induiiey qaod Paulus *°* svdvcroiS^ '
raf^mcCpqoa-vvvjv dixit, et bmiflb tropo, modcjVmnt
Jequimini^ humtlitatis animjludio/ijitisj ita, vt ma-
ximum inca Grnamcntum, et decus, pofitum
cenfeatis 5 neque adeo compofito verbo amplio-
rem fubiec^am eiTe vim, quam verbo fimpiici:
qu^madmodum Homerus- %/3«o-iAfu«y5 et ms-
itm '°9j dixit pVG l3aa-ihevsivj et eVf/v, Ariilopha-
nes ^'®, et Plato ''*, evo-^ceua^gc&^j^pro <Tjefm^gc&«/^ "
Aeliartas "'■" sy-Ka^hoDTVi^saB-ot/ pro KUJ^oiiiti^B^Boif.
Nequevero difficile forefperamus, erroris con-
vincere eos, qui verbum '7rci^o67Fo^svs(T&(Zf apud
Marcum eo loco "?, quo Ghriftus narratur vna
fcum difcipulis fuis, primis a die feito Pafchae fe-»
cundo fabbatis ^'^^, iuiffe per agros maturo hor-
deo laetos , fignificare contend^t praeterire. Et-
enim Chriftum aiunt difcipuiis nunquam permif.
furum fuiiTe per ipfos agros ire, quum; id fine
damno ]X)iTeiTorum magno fieri non potuiiTet-:
et fi difcipuli Chrifli ifTeht per ipfos agrdS) Mar-
Gum didurum fuiiTe clamant ^tcc ^a/srwv (7'no^ifj.m>,
non fimpliciter hd ciso^ifjLm **^. At, vt taeea'*
ihus , ii&m difTcrentiam harum ioquendi for-*.
marum teogitatam eiTe, atque confid:am, aB
ipfis huius interpretationis aucftoribuSy quae non
eonfirmari reperiatur vftj lOqueridi fcriptorum^
■ ■ ' 'ne^-
108. C61. 3, 12. 114, Vid.tuc,6,T. etRe-
109. II yS', 572. Odyf. landCis Antiquitt. facrr. vctt.
«j i' Hebrr. 4, 8. 4«
ito. Achairnn.583, "* ..."t
Ui. Criton. 15. 115; Vid. Abref^hiusr a||
112. V. H. 9, 35, Marc.'2, 33. etLuc. 17, lE,
113. C. 2, 23; ct,Gai:cinu8 # Luc, t7j g. .
f42 PROiysIO qyiNTA DE NOTIONIBVS IVSTO
neque humanorum , heque diuinorum, quum
^articula :i, etnomine r}in:zi, in linguaHebraeo-
rum conftet vnum idemque declarari ^*^; pri-
-mupiTC6o-'3ro^iju-c&, non funty^^fi! , i^d-agrimeffibus
vejiiti^ hoceft, maturo hordeo laeti, Nam difci-
puli Chritti dicuntur fpicas auulfifTe e culmis, in-
deque grana palmis extriuiffe, etinitia meffis,
quae in ludaea ihciderent in menfem Nifan, fieri
ab hordeo folebant: fed per hos agrosin promtu
eft Chriftum cum difcipulis ita tranfiifi-e, vt in-
ftitetint femitae, quae per eos ferret, iine vlla
iniuria, et damno, dominorum; Deinde dubi-
tari a nemine vllo modo re<?Le poteft^, quin ver-
hum7ra^ci7fc^sv?p-$o^.} vt in verfione VeterisTe-
ftamenti Alexandrina, itii etiam in libris diuinis
alterius Teftamenti, verb^ Hebraeorum niriv,
refporldeati lam vero huic verbo, nunc fim-
pliclter cafus quartus nominum locorum iungi-
tur, ita, vt fignificet |7f fl^toVe aliquem locum "'^,
nunc eiufdem generis vocabula adduntur , inter-
veniente partiCuia in^'^ ficj vt valeatzV^, trajif-
ire^ perlocum aliquem. Hanc verbi Hebraici
conftrudionem fequuti feptuaginta iriterpretes
formulam itGL^a.iio^svsa-^cij rd o^ia^ hoc eft , "^iiiy
*j»^na/-rit^, pofuere de iis, qui^M^j alicuius regio-
nis tranjeuntj fed formula '7ra^,a7ro^eugo-'&<5!y hd.Toov
c^{W, ideft, ^^:i:ia^iii>, vfi fuht de his , quiper
fines alicuius ciuitatis iranfeunt^ ita, vt verbum
compofitum hac in formula haberet vim verbi
fimplicis. Itaque fatis euidens effe, atque aper-
;;;;. , /\ . tum,
116. Vid. Glaffius Gram. vti.Corr. 10, !♦ Iiut^q^cx,-
S,3, 1. 38. Sic Liic. 17, II. KuacTjg hirjK^oVi v
hri^Xsro hoi fid&a 'Eoi/^Oi' 117. Deut,. 2, Ig.
f««$» h. e. 5;« S«^«jP««5 • II8» Deut, 2, 4.
AMPLiORR. VERBB. E PR AEPOSITT.- COMPOSS 14 4
tum 5 iSrbitramur 5 verba isci^eiiec^evsfTBcf^ ha. tw?
t7^o^i(jL0iv in Marci commentariis accipi oportere
<5e iis , qui per meffes emt, qui per agros maturo
hordeo laetos tranjeunt^ ita, vt Ti^oi^otTvc^svsa-Scif
idem declaret, quod apud Matthaeum "9 verbun>
fimplex 7rc^£Ufo-'&«/ , quod Lucas '^° verbo com-
pofito SiCtTro^eugo-^cj/ commutauit. Atque hoc
non modo interpretes veteres, Latirius, et Sy-^
rus ^**, viderunt, fedetiam ii, quiverbum Trci-
^cjTrqfgvfG-^S-ci/ interpretati funt eLuca verbo §<a-
ntc^BvscBaf , quod in codicibus nonnullis migra-
vit e marginibus in ipfum orationis Marci tex-
tum: cuius migrationis exemplis nec Alexandri-
nae verfionis codices carere Videmus. Nam
etiam a (jrraecis fcriptoribus ipfis verBa iircc^isvoi/ y
ct^iahvHv^ commutata inter fe non raro legun-
tur, et viatores ab iifdem non minus oi Tra^iovTf?)
quam 'Trot^odkGif , dicuntur ^^^. Neqiie vero aliam-
vim verbo ivQi.^a,7ro^evFa-&oq fubiiciendam effe eo
loco Marci '"^?, quo Chrillus cum difcipulis per-
hibetur iter feGifTe per Galilaeam , neminem fu-
turum fperamus, quin ex iis,- quae fupra dida
funt, fponte iritellegat. Sed fatis expbfitum vi-
detur de primo genere verborum, quibus multi
Lexiccgraphi reperiantur maiorem tribuiffe po-
teilatem , quam iis tribuerint ipfi iibrorum diui-
•norum audlores.
im.
; 119. C. 12, t, . ia: Syriis, A*=i ^lj p
/j\ 7
120. C. 6, I. l^i^-iu
17,2. yid. Obferuatt. rai-
■ l2r. IttferpresLatinusver- fcell. nouu. p.^^o.f. To. 6,
ba Marci, TfOipoiTropevsar-^cif Vol, 2. . ;}
Wtov 5/oi Tcov (TTropt/iiDuv, 129. C,^, 30. coll, Mattb» *■ :
\snitf quum ambularet per fa- 17,22,
144 PRpWSIO qyiNTA DE NOtlONIBVS IVS^^
Illlr Gaeterum ex hae eadem difpiitatxone
<:ognof6i plane poffe eonfidimus ab omnibus ma-
ximamvtilitatem,et fummam neceflitatem, fcien^
tiae linguarum veterum accuratae , atque idor
xieae,, iine qua riemo vllo modo confequi yn-
qutopofiit excelkhtis theblogi, hbe efl:V libror
rum diuinorum interpretis, nomen, aclaudem*
Et quum meminifTemus, quantis laudibus dor .
^inae Graecae, et Latiriae, fed maxiiTie tamen
liuius, |loruiffet"Georgius ilie Falpricius, Chem^
meienfisj quarn diligenterxdem, et quam gra-
viterv commendaiTetftudia iinguarum veterum
lis ,. qui collegere cuperent eam difciplinarum^
etartiuiri, iiberalium fcientiam, qua confulere
ratioriibus^rei, et publicae, et Chriftianae, pof-
fent j ita,f vt inter .vindices, 'et inftauratores, bo^
narum literarum, non tantum in Saxonia, fed
in vniuerfa^Germania, bonorum omnium con?-
fenfu , referretur : audlores fuimus alumnis difci-
Ipiinae noftrae iribus his j lOH. SAM. FE
S T O , Mmra Thuringo,- G O D O F R E D O
M O SIGIO , P.amtio Mifmcoy OHRIS T I
GGDOFR. TiiOMASlOrLengefiUa Nari-
JcOy optimae fpei adulefcentibus , vtm^monaffi
viftuttmffaudumquey Fabricii prope interriu)rtuarii
<5ratiunculis Latiriis ita-reriouarent, vt, noa
folum- vias demonftrarent, qrias ihgreffus: it
te, et perfequutus , effetin contrahendis Ubera-
lis dod:rinaecopii5, fed etiam exponerent de va-
riis dodtrinarum generibus , et partibus, qi-tarum
accurata idem, grauique, fcientia tantopere
eminuiffet, honorefque, et praeiriia, ofterita-
rent, quibus do(^'rina eius,- atque virtus, pu-
blice condecoratae fpleritduifTent j quo , et ipfii
AMl&tlORR. VERBB* £ l^RrAEPOSltT. COMPOSS I45
^tt alii literarum bonarum ftudiofi , viderents
quanta ingenii folertia , quanta exercitationis aC»
fiduitasy quanta laboris patientia) quanta indii^
itriae, et diligentiae, pertinacia, quae folas ii-
teras fequeretur^ et Ipedtaret^ alla bmnia auer-
faretur , et fugeret , requireretur ab iis 5 qui in
itudio ingenuarum artium re^e verfari, atque
ita, vellent, vtlaudarenturab optimo quoque,
et a patria ornarenturi Quod quidem pietatis
officium fehola Thomana manibus Fabricii etiam
propterea debere videtur, quia vir diuinus de
rebuseius^ etfalute, praeclare meritus ellcumj
quum Cafpar ille Bornerus eam gubernauit fua
prudentia, doftrinaque illuftrauit '^''■j vtpaulo
ante, Poliandro redore, Pe* Mofillanus. Qiio
magis etiam confidimus, non folum eos, ad
quorum peculiarem curam pertinere rationes
fcholae noftrae prmceps optimus, et ordo ci-
vitatis amplifiimus , iuftere) fed etiam alio§ in*
geniorUm bonorum, fcholafticorumque inftitu-
torum , fautores , oratiunculis difcipulofum
noftrorum, quorum duo pofteriores, relida no-^
ftra difciplina, maiores in Academia Lipfienfi
difciplinas tradlare, iuuante deo, conftituerunt,
libenter eft!"e , etita, interfuturos, vt, etdifcen-
tium, et docentium, ftudiis faueant Nos vero
nouo huic beniuolentiae , et fauoris , documen-
to, non modo omni cultus, et , obferuantiae,
gene-
114. F^abriciiK Aniialiuiti qui tongo tempote Lipjtae fio-
yrbis Mifnae lib. III. ad A» mr, optime de Academiai
C, c I ;i I D X X V 1 1 p. 84. t et de nie quoque pyiuatim, me'
Quae [Hana] ttiam patria ritus^ dum ei collega efjemf
€ajpari Bortieri , Tbeologit nempe in fchola Thomana,
K
146 PROL. qyiKTA DE NOTT. IVSTO AMPLt^ ETC
gexiere, fed etiam ita, refpondere conabimur, vt
maiorem in dies operam, curamquej ponere
itudeamus in tradendis ingenuae iuuentuti bo-
narum artium praeceptis. Liberalium enim ma-
giftrorum lludia nulla re incitari acrius, cer-
tiufqueinflammari, etpoffe, et folere, experti
noUimus, quam dodiffimorum, falutifque fcho-
larum? atque adeo rei, et Chriftianae , et publi-
cae, amantiffimorum, hominum fauore, ct ftu-
dio. Scripfimus in Schola Thom ana prid. No-
ms Maias A. C. c i o j dcclxxvi
PRQLV
M7
PROLFSIO SEXTA
DE NOTIONIBVS IVSTO AMPLIO
RIBVS QVAE IN LEXICIS N. T. NO
MINIBVS RERVM PLVRALIBVS
SVBmCTAE LEGVNTVR
q, B, V ^
n vtroque fermone, et Graeco, et Latino,
videmus hoc faepenumero fieri, vtnumerus
multorumnominum pluralis, perfona fua quali
pofita, partes alterius numeri fufcipiat. Scripto-
res enim antiqui quum , ipfius rationis admoni-
tu, cognouiiTent , pluratiuum numerum efle,
non folum dignitati, atque maieftati, certarum
perfonarum , magnitudini , atque praeftantiae,
certarum rerum, conuenientiorem, fed etiam
ad declarandam earundem grauitatem, excellen-
tiamque, aptiorem, fmgularinumero: inftitue-
runt frequentare iftum numerum de iis rebus,
quae, vel diis,. et regibus, et aliis ciuitatum
principibus, omninoque claris, et excellentibus,
fuo in genere hominibus , tribuerentur, vel cer-
te per fe effent eiufmodi , vt multas fui^ cogna-
tiue, generis res, vifua, etnatura, compled:e-
rentur, aut magnitudine, et;Vtilitate, aliaue
quadam virtute , excellerent. Qua quidem ex
re quis non intellegit, primo pUiratiuo numero,
A a , noni
148 i*ROLVSIO SEXTA m NOTIONIBVS IVSTO
non fempel? siultas res, fed faepenumero tantuin
X^^nam, magnam fere illam, et excellentem, figni-
jfic^ri; deinde eundem numerum ea praeditum
ciTepoteltate, vt admoneat ledorem^ de dignita-
te, et praeftantia, rerum lingularium, vt ma^
gnitudinem , et excellentiam , perfonarum , qui^
bus resjnfunt, aut tribuuntur, menti lecftoris
priuSj etfacilius, offerat, eumque de illa vel
muitum cogitare cogat, non hac, vt ipfam re*
rum praeftantiam reddat maiorem, vt virtutes
ipfas augeat, earumque formas, et fpecies, illu-
ftriores, magniiicentiorefque, praeftet? Cuius
de praecepti veritate eo magis fperamus nemi>-
nem futurum effe, qui dubitet, quum fcriptores
eam ipii confirmare, omnemque reprehenfionis
anfa'm toiiere, reperiantur eo, quod de iifdem
rebus, de iifdem virtutibus, etiam vitiis, vfi
funt, modo plurali, modo fmgulari, nominum,
veleorundem, vel certe idem valentium» Sed
rem, age, quamuis apertam, neque obfcuram,
tamen, tironumcauffa, patefacere magis, atque
llluftrare) inftituamus exemplis nonnullis, quo-
rum memoria adiutifapere hoqquoque in genere
difcant mature, huiufque fapientiae frudus, in
legendis iibris diuinis Noui Teftamenti, itaper-
Gipiiant , vt fenfa mentis audorum reperiant) ne*
que eorum verbis vim iufto maiorem tribuere
conentur>
IL $Jam apudHomerum) primb lliadis li-
broS Apollo legitur , Chryfae, facerdotis, pre-
cibuslacefEtus, defcendilTe de caelo, tc|' cy//,oi-
ctvexc^v. Quo quidem in loco nemo, opinor,
ita ftultus erit, atque ineptus, qui po^tarum
prin-
X. V. 45.
AMPLIORR^ N^OMIN VM RER VM PL VR ALL 1 4 9
pfincipem ^turali ruirnero to^<» propterea vfum -
elle clamet, vt Apollinein multos tum arcus, aiit ]
vnum arcum, fed vaftum illum, et pulcrum, hu-
meris fufpenftim geilaffe^lignificaretj immo fa-
pientiflimus (juifque , et do^tiilimus , fatebitur
facile» numerum iftum ab poeta praeoptatum effc
alteri numero, quod eum yideret decentiorem
effe, perfonaque, et maieftate, ApoIIinis dignio-
rem '. Haec vero eruditorum hominum con-
feilio quam Vera fit, et liquida, quae vanitatis
conuinci a nemine vllo modo poilit, vfus lo-
quendi, non folum ipiius Homeri; qua de re
iam Euftathius poetae leftores redtiilime admo-
nuit 5; fed etiam reliquorum fcriptorum vtriuf-
queiinguae, faneitadocet, vt nullus diibitandi
locus relidlus videatur: quippe qui ie|| t>mniay
quaediis, et deabus, regibus item, ^^rumque
vxoribus, etliberis,. omninoque ciiiitatum pri-
moribus, tribuuntur, numero nominum expref-
fiiTe plurali reperiantur, nullam vtique aliam ob
cauilam, quamvt dignitatis, decorifque, ratio^
netn a fe habitam eile dpcerent Cuius quidem
rei ihdicium vel clariflimum eft^ vt fupra demon-
ftrauimus > hoc, quod aliis locis vft fere legun-
K ^ tur
ja. Sic ap. Eiirip. Phoenn. ^(^t/ ro rS 'ATrsAwye^ to-
155. arcKxOianaedicitur r©'- ^oVy ro^ot evraivd-of (Prjai'
^oc, vt ab Ouidio Amorr. i, hicc <ye/j,vor7]roi ieiirwV, r6§'
II. 11. C«/)/^i«i tribmmtur wfxoKTiv ex^av' et ad Odyf,
arcUs, y, 478. p. 1477. "Or/, cJ^
Bv'Vkicllii ^rci} VSH ivravd-Qi
, 3. Ad Iliad. «,45. p. 5S. rooip/Aoi irXTjS^vvetiTE/xvore'
"Rom/Ori^d^QQ^Of^T^poOiiv pov, ^ig^j Tjpmaoorepov, «'-
TTo^oTi; TT.^ijd^vvsiv ra. ivi- tooV 'd^^ev^av v(p' ccpaxviv
«« , ftj$ ore ro apfioc, kdyet wk£'«<; IVTrs^. Conf."Daue-
cippt,xroii 7{g^ ro rS tilxvroQ' fius, iriifcell. critt. p., 154.
rrposoiiroVi irpc^ooTCOi* iiroo edit. .pr.
ISO PROLVSIO SEXTA DE MPTIONIBVS IVSTO
tur iifdem de rebus fingulari numero, vel eo-
T undem, vel certe idem declarantium , vocabu-
lorum. Nam temprum Apollinis Delphici ab Eu-
ripide in PhoenifEs appellatur +. Oo/^a fjJKaS^of.'
fed illa ipfa aedis , alio eiufdem fabulae loco S
^u)[j.a. ^c/jQg dicitur : vtChriftus, feruator homi-
num optimus maximus , templum Hierofolymi-
tanuni , in Lucae commentariis *^, ra tS 'Tvar^og
avTU nominauit, quod tamen ab eo, in commen-
tariis lohannis 7, tcv ts neccT^os avjS o%ov nuncu-
patum effe videmus: et corona laurea, quam
Aefeulapius in capite habebat, ab Ariftophane *
Tcc ^sfAfA.sira vocatur. Xenophon in iibris, quos
de vita, difciplinaque, Cyri reliquit, domum re-
gis Babyloniorum, vno et eodem loco ^ etJTo,
/3afr;Aei«, et ro (3ci(7i'Ksiov y vocat: et Euripides
regiam Oedipi, et, qui parenti fucceilerat, Eteo-
clis , non modo MfjLara , atque lofiH?-, appellat 9,
fed etiam S0//.0V ^°. Neque vero folum ipfae re-
gum, principumque, aedes, etdomus, infigni-
tae reperiuntur, vt ab aliis fcriptoribus, ita a
poetis maxime, optimis vrbanitatis magiftris, at-
quejarbitris, nominibus plurahsnumeri, verum
conclauia quoque earum fingula, et cubicula,,
ctiam partes externae, atque membra, eiufdem
numeri vocabulis notata ieguntur. Etenim idem
ille
4. V. 215:. '7. C. 2, i<5.
5' V. 35. * Pliit. 686.
6. C 2, 49. luuencushift. S 7 c o f
cuang. I, 300. f. An noti' '^ ^' -;' '
dumfimis, genitrix, quod iu- 9- Phoeniff. 284. ^86.
re patemis Sedibus, et dotni- 10. Ibidl. 330. Sic apud
hus , natum inhabiiare necejje Eurip. Alceft. 134. 168. do-
eft? vid. FuUerus raifcell. tnus Adnieti vocatur, hofiot^
theologg. 4, 17^, ommno<jue ct v. 194, ©Txo;, fed v. 79.
KeuehcHius ad Luc, d, L loAioe,
AMPLIORR. NOMINVM RERVM EXVRALI, I5I
ille Emi^tdes gjjnaeceumy in quo Antigone erat,
Oedipi^ et locallae, filia, ■^A^-^Hvwvas' vocauit ",
et comlaue regiae illud , quo Oedipus incjufus
teneJDatur 5 dixit '- onc8?> et ^oj/tiesTa ,. et dcfjLns*
fedHomerus vejibukm XQgme. VlyGis ^ vno eo-
demque Odyffeae loco % et -tt^o^i;^», et is^cBv'
^ov^ appellayit. Eandemque rationem tenuiile
videmus fcriptores Graecos in exprimendis omni-
bus aliis rebus, ad reges, et ciuitatum princi-
pes, quocunquc modo pertinentibus. Euripi-
des quidem, qui Solis currurn in Phoeniffis ^^ di-
xit li(pQ^2g xqvTO'x.ol^'/iTisg •) eadem in fabula f«mim,
quo ve6tus Laius, rex Thebarum, Oedipo,
filio, occurriiTe perhibetur, o^jfjWosTi» nuncu-
pat ^^5 qui ab Apollodoro , in bibliothecae li-
bris ^^y ci^iJLcx, nominatur : quemadmodum in
OdylTea currufy in quem Pififtratus, Neftoris
filius, infeendilTe vna cum Telemacho, Vlyffis
lilio, legitur, non tantum u^iiarcf, ^7, fed etiani
hi(p^(>g '^ diGitur. Et profedto Euripides Polyni-
ceajxiliumy inquod fponte profedus erat, quod
lion ferret iniurias Eteoclis, fratris, nuncupare
(pvjmg- '8 propterea iuffiffe videtur, quod iftum
K. \ nume^
ir. Fiioeniff. 89. 204; 15. ©dyC «, laj. iig»
addv Aefchyl. Prometh. 647, ja v 2
Sic aihiadim hojpitale regiae ■*• • •
Admeti dicitur ^svoovsq a^-. ^S- v. 44.: ad ^iiem lo-
Eurip. Alccft. 54!j. S^^?. , vt cum fchoh Baroj:. j^p^jjf^ra,
idem hoc cuhicuhm rcgiae- in^"it^ ^vri tS 0X^1 l^fx,' «i^
Agameainonis ccybpooi/sg sv- V^f # 0%^^*«» ^5 voipo^
§evo( hofxorj apud AefchyL 2o(po,MX£r£Oedip. tyr.763.],
Choephph. 710. , et arca ve- '^^^r, h' ijys Acliov fifac,
fi iaria Mci&i^is dofioi apud 16. 3* p. 183. Fab.
EHrip; Alceft. i^g. 17. Odyf. y', 478.
12. Ibid. 66. 339. 341, 18. Odyf. -y', 4Sr.
366.. 389. ig. Phoenifii ^gi^
Ija PROtVSIO SSXTA DE NOTIONIBVS IVSt^
numemm vicieret: ef perfona filii , generique,
regis digniorem. \ igitorhaec, quae attuli-'
muSj^xempla fatis <i :ere quemque pofTe fpe-
tamus, fcriptores GraecQs fubftituiiTe pluralem
numerum nominum faepennmero in locum alte**
rius numeri, vt fefe didiciffe decori leges often-^
derent, atque adeo noffe, quid effet perfonae
cuiufque dignitati aptum, tt congruens : ita non
difficile erit exempiis aeque luculentis planum fa-^
eere, vocabula ^iufdem numeri pofita inueniri
|n iibris eorundem hominum de rebus fingulari-^
bus, non vt iftis rebus magnitudo quaedam, at-
que excellentia, adderetur, fed vt forma, aq
fpecies, dignitatis, et praeftantiae, et nouita-*
tis, qua^iisiam natura ineiTet, menti le^oris,
auditorifue, oocurrereteo eitius, atque certius,
Quare enim an^um Pythonis in ParnafTo montCj
cuftodis templi, etoraduti, Delphici ah Apolli-'
ne interemti, ab Euripide in Phoeniflis ^° aW^cft
didlum eft^e arbitrabimur? Certe nullam aliam
pbcauiram., quam vt fpe^tatores fabulae , atque
ledlores , ftatim ipft vidcrent infignem amplitu-'
dinem fedis, et domicilii, ferpentis, qui ferre-
Xm maximus , vaftiflimufque , fuiHe. Tityus
iingitur apud inferos, ob tentatam Latonam, hoc
affici fupplicio, vt iecur eius immortale a vultu-
Xibus tondeatur roftro inimani , atque exedatur^
qua iecinoris immortalitate, et vero etiam am-^
plitudine, quum vider^t Axiochi audor plura-
!em numorum digniorem efle numero fmgulari,
jllud eieganter fane o-TrXa^^vtfi ='appellauit. Quem
quidem numerum neputernus ipfum hac gaudere
vi? vt iecur ingens^ dXc^Q: cmt;plumj, fignificet:
io, V. 24h sr. f. 21,
AMBLIORR. KOMIN VM RER VM, PLVR AIL 1 5 1
quem non commoneat loci Homii^iGi *= memo*
ria, vbi idem iilud iecur ^7r«f nuncupatur? Nam
quum corpus Tityi a poetis nngatur fuifle adea
vaftum, vt porre(5lum amplitodine fua, etpro*
ceritate, complexum fit nouem terrae iugerai:
quis non concedat facile, atque fateatur," nomiQfe
^TTK^ aeque, ac vocahulo <r7rAa7%va, indicari ie-
cur ingens, et amplum, quum etiam extorum
modus {equi.intellegatur rationem trunci corpo-'-
ris, aliarumque ^rtium eius, ac rrtembrorupnt^
adeo, vt nihil intereffe appareat inter fingula-
fem, et pluralem, numerum, nifi quod hic, et
conuenientior fiC naturae iecinoris Tityi, et le-
£l6res citius, atque facilius , cogitare de moie
eius praecipua iubeat? Et cur tandem portentum
lliud nobile ,, et fingular e , quod aeciderat Gr ae-^
cis ad Aulidem, Boeotiae opidum, facrificantir
bus, ab Homeroj vno eodemque Iliadis Iocq,
non folum t/^«? f/Jyce. ^^, fed etiam hiva or/Aw-
^a^^y nominatur? Scilicet propterea, vtledlori-
bus carminis plurali vocabuli numero admiratio
nouitatis prodigii eo prius, et certius, excite-
tur. locafta , Laii vxor, caedem mariti , ab Oe^
dipo fiiio iadlam, apud Euripi.dem in Phoenif^
fis *5, non 70 xu%cv vocauit, fed t« %a>cct, qu^
magis, etfacilius, cognofcerent fpedatores fa-
bulae, etledores, magnitudinem ^on minus,
quammultitudinem, malorum, et calamitatum,
quae ex iftocafu, tanquam e fonte, manaffent<»
Et Chremylus apud Ariftophanem in Pluto -^ vt
oftenderet, quantuin,^^^ et quam fingujare, bo-
K ^ nxm
22. Odyl'. A', i^^.^i qul c^. Iliad. 0, 324.
lociis laudatur ab Sexto Em- 24. Iliad. ^'^ 321.
pir. c. matheaiatt» 9,; 2, p. 25. v; 43.
^^j, Fabm. sr>. Y*. usvf. coll, ii^.f;.
I J4 PROLVSIO SEXTA DE NOTIONIBVS IVSTO
num effet vfara luminum oculorum, recuper-
rationem eius dixit a.yaS-ci. Hanc Graecorum
elegantiam, et vrl3anitatem, imitati reperiun-
tur, pro (ingularifuo omnis dodrinae, et fapien-
tiae, ftudio, non folum poStae, fed etiam alii
fcriptOres, Latini. Virgilius quidem Aeolo,
ventorum domino, fceptra ^^ tribuit, et bigas
He6loris, filii Priami, currm^^ nominauit, vt
declararet fcilicet, fe maieftatis deorum, atqiie
regum dignitatis, ratJonemhabere didicifl"e. le-
jcur Tityi , quod Tibulius ^s non male vijcus vo-
cauit, ab Ouidio 5° ob fingularem fuam, praeci-
|)uamque, magnitudinem, vt fupra fignificaui,
elegantius appellatur z/z/rfrflf; et Trebatium, iu^
reconfultum, qui profedus in Galliam elTet ad
Caefarem, vt ab eo, etaugeretur, etornaretur,
fieque tamen libenter in prouincia effet, immo
domum redire properaret, Cicero, ob hanc tan^
tam inconftantiam, fibi Uuem in vrbis^ vrbanita-
tyquej ^^r/mo vifumeiTe ait 5', fed alio eumlo-
co 3= iubet defideria vrhis, et vrbanitatis, depone-
re. lam vero quam vtroque illo loco iignifiee-
tur eadem animi perturbatio, idem aeftus : a Ci-
cerone altero looo pluralem numerum fingulari
praeoptatum elTe, quod videret, eum accommo-
datiorem eftb ad declarandam magnitudinem, et
vehementiam, defiderii vrbis, vitaeque vrbanae,
quo flagraret Trebatius, quis non intellegit?
Frater Ciceronis fidelitatem, quae in Tirone
erat, et bona^ et commoda, nominat ??, quia vir-
tus. illa ad operam feruorum, et libertorum per-
tine-.
27. Aen. r, 57v > 30. Met. 4, 456.
58, Aen. r, 485. 32, 7. ep. 6, 2.
$59. I, 3. 76. 33. 16. cp. i6*
^ AMPLiORR. NOMINVM RERVM PLVRALL 155
tinebat, quam conftat fuiffe miiltiplicem, etCoe^
lius rumorem de Tranfpadanis ^'^j qui a Gaefare
iuiB erant quatuoruiros creare, vocauit 3>' rumo"
resy quo of^enderet, rumorem ilium fuiiTe tan-
tum, vt totum Cumanorum opidum^peruaferit.
Ex his igitur, aliifque eius generis, exemplis
fperamus fatis perfpici ab omnibus poiTe, plura-
lem numerum nOminum ab optimis vtriufque
linguae audoribus , non ita poni de rebus fmgii-
laribus, vtiis addat notionem magnitudinis, di«.
gnitatis , excelientiae ^l^i^uippe quae iam iplarum
rerum notioni ineffe8||)erii'tur ; fed propterea,
vel quod ilie naturaj ingenioque, rerum videa-
tur effe dignior, vel vt ledor de magnitudine ea-
rum, atque excellentia, eo prius admoneatur,
et vt menti eius eo facilius offeratur dignitas ea-
rundem, atque praeftantia. Caeterum non igno-
ramus, Graecos fcriptores, et in his Atticos
maxime^ fubflituiffe hoc ipfo in genere nonnun--
quam numerum pluratiuum pro altero etiam pro-
jpterea, ne concurfu vnius eiufdemque vocaiis,
atque lyllabae, crebro aures liberales, quibus
nihil eitet faffidiojfius, offenderentur, laederen-
turque 36. ,
III. lam quum ipfa natura iutellegatur plu~
rali numero nominum rerum has, quas biliendi-
mUs, partes, perfonamque, dediffej; quumnul-
ia facile gens liriguam fuam, et orationem, dili-
gentius conformaffe inueniatur, ffudiofmfque
ex-
34. Cic. 5. ad Att. *p. 2. f«5 d^iffxivTj, *Sl fiet^ok'
3?. 8 ep I c KianT]' fed Rann. 459. ea.
• F- » 5* ^g^ fententia exprefla efl: flc^
^6. Ariftopb. Plut. 963. f. 'A^' fo9* sii uvti^v ttiv ^u*
156 PROLVSld SEXTA DE NOTIONIBVS IVSTO
excoluiffe, ad leges, et arbitrium, naturae,
quam Hebraeorum ciuitas : quis, quaefo, mire-
tur, nee in Hebraicis libris rara effe hmius, de
quo quaerimus, pluralis numeri vfus exempla?
.Eb quidem Genefeos loco 57, quo lacobus indu-
citurcaneris, velutivates, filioriim fuorum cu«
iufque fata, Rubcnus, natu eorum maximais, di-
citur 'Tisi^ "^^^^'^ ^'^^^.■> boc efl, nm habuijfe 'cum
Bilha^ pellice patris Jui. Mofes enim , ipfe irtud
Rubeni flagitium, cuius mentionem fecit pater
moriens , alio eiufdem libri loco ^s expreflit his
verbis , "^-^riN ^-^1^% nnSii -" n^ :33U?'^> Etenim
vt nomen AsjtT^ov a Graecis nbn feraper de leSio^
et cubilij quouis ponitur 59, fed faepiflime de le-*
Boy fiue toro, genialiy et eoniugali; vt 'kh.t^o:.
local^ae apud Euripidem in Phoeniflis ^o dicitur
leStus coniugalis^ in quo locafta dormiuit, et con-
cubuit, cum Laio marito:- ita vocabulo ri3^:;>0 ia
lingua Hebraeorum , non tantum leUusy eicubik
quoduis, fed etiam leSius coniugalisy fignificatur,,
(ic, vtriN ny^^yoiit ie^us genialis^ in quo jpater dor^
mity et concumbky cum vxore^ vel etiam cumpelli^
ce. Neque enim quenquam fperabamus adeo in-
eptum fore, et ftultum, qui Mofen clamaret plu-
rali numero propter^a vfum effe, vt magnitudi-
iiem ledti, et capacitatem, indicaret : immo
praeoptauiteumalteri numero, quod vim eius,
et naturam, videret effe perfonae, et dignitati, pa-
triS: conUQnientiorfem ; quemadmodum Euripi-
des le^um locaflae genialem dixit Xejtr^a, nefci^
licet oratio ah maieilate perfonae loquentis dif-
creparet. Quod quidem quum non ignorarenr,
pro
37..C. 49, 4. 39' Homcr. Odyf. «', 457,
/ 40.- V. 14. Sic X^%oe lc-
38. C. 35,22. fiturapudEurip.Alceft. 173.
AMPLIORU. NOMINVM RERVM PLVRALl. I^?
pro dodrina fua) Alexandrini interpretes: no-
inen Q-^iibu;)^ intellegenter vtique reddiderunt
nomine koitt; * quod in Latina verfione vetere
expreffum legitur vocabulo cubile^ iieque a .v^r*
bis Keyyij Kskt^ov^ et XsxT^sij differt 4', quibus
eodem modo vfus eil: Mufaeus in carmine , quo
Herus, et Leandri, amores cecinit ''■% Voca-
bulo Q'''^^:^? quoda verbo Wjin dudlum eft, cui
etiam tegendi^ et opm>«i/, notionem fubiedam
fuifTe, vfus eius in lingua ArabiGa docet, He-
braei compledluntur ormiis generis vtfles^ et inte*-
riores, hoc eft, tunicas, etexteriores> id eft,
paliia, quoniam iis corpus, eiufque membra,
conteguntur, et cooperiuntur: et tamen Daui-
des eo hymno '^?, quo perfequutus eft incommo-
da^ quae Ghrifto, dei^ honiinumque, fequeftri)
euentura eftent, hoc ipfo nomine iblum eiu^
js7<2//fam fignificauit^ quippe quod quaterriio mi-
litum Romanorum , quatuor in partes difciffum,
diil;ribuiffe inter fe legitur in Euangeliftarum
commentariis '^'^: fcilicet ne oratio abhorrere vi-
deretur a perfona, et maieftate, eius, cuius a fe
eafus canerentur. Nullamque fane aliam ob cauf-
famvidetur, et Ehudis, et eius militis, fagum;
qui venit nuntius cladis Ifra^litarum a Palaeflinis
acceptae Siluntem ad Elaeum, facerdotum prii;-
cipem, ab audore commentariorum Suffetum +%
et Samuelis 4^, dicftum effe o>"n>o, quamvt no-
men ornamenti aptumeffet, etcongruens, iidei
mi-
41. Hefychiusl AiHrpdi' 43. Pf. 22» 19»
^ mh^i,' idem, et ex eo ^^^^ y^^^^^^
fhauodnus: Aixs<yr no!, ^^\ Mare 15/24. .Luc.
'miCi Suidas : AiHtpoiQ * '^ ^. ■ ^
nolrotiQ ' j(s«/ KiuTpov , ivi" '
»£?$,'»/ KohTj, ' . 45» C.3, 16.
42. V, 79. 127. 2<33. 46. I. Sam. 4, 12.
158 ?RQLVSIO SEXTA DE NOTIONIBVS IVSTO
militum, atque fortitudinis magnxtudini. Sed
c^zxp fifcum-i hoc eft, priuatam pecuniam, Ahaf-
veri) regis Perfarum, in hiftoria Eftherae /^^,
Diisa, Qtventricukm' CQtiy id eft, carchariae, fiue
iamiae, euius in recellibus lonan, vatem, .tri-
duum latuifTe legimus , in eius oraculis 4« CD-ii?»,
appellari ftatuemus ? Scilicet propterea,' vt uotl
folumipfe vocabulorum numerus refponderet re-
rum magnitudini) fed vt etiam inftgnis, et pecu-
niaeregiae copia, atque vis> et amplitudo, at-
que capacitas, ventriculi pifcis, ledoris menti
ftatim, vltroque, occurreret.
IIII. Haec autem omnia a nobis quorfam
difputata funt? Nimirum eo, vt doceremus tiro-
nes, etalios, qui in legendis libris Noui Tefta-
menti diuinis Lexica eorum confulere cogeren-
tur, plurali nominum numero nec iniftisfcri-
ptis tribuendam effe maiorem vim, ac potefta-
tem, quam qua eum praeditum effe viderent in
fcriptis humanis vtriufque liriguaey et vero etiam
in libris diuinis Veteris Teftamenti. Nam vt
ifte numerus interpretes librorum Graecorum,
Latinorumque , haud indodlos multis in locis ita
offendit, vt ^um in alterum numerum muta-
rent ^9^ aut certe mutandum cenferent 5°: ita
multis
47. C. 5, 9. rei ipfuis j Chremylus enim
4g. C. 2, I, C iHftiuiit demonftrare magni-
49. Ap^ Ariftoph. Plut. tudiiiem potentiae PKuij cfc
128. f. in cdit. PariC a. 1538. auriuni iudicio , confirmatur»
ab loh. Cheradamo adorna- Aitera fcriptura /i&{oy §yva-
ta , vt in exempfo Cratan- ' /nsvov , iquae ti Aldino cx-
dreo a. 1552., et Bruba- emplo in alios libros profe-
chiano a. 1544. , legitur, da eft, malae manuum gram»
*Eyia <^dp dyeo^sl^oj cfe tS maticorum fecluiitati deberi
A/05 TtoXv Mg/^ft> IvvDcfiB' vidc-tur.
vqV quae X^Qtioj et natura: 50, Apud Florum H. R»
AMPLIORR. NOMINVM RERVM PLVRALL I59
multis Lexicorum Noui Teftamenti conditori-
businmentem veniffe fcimus, nomina pluralis
numeri tantum non omnia ita explicare , vt iis,
vel multas alicuius generis resfignificari, velcer-
te ipfis rebus praeftantiam quaridam' fingularem,
atque exeellentiam 5 addi, praeceperint. Quod
quidem praeceptum quantopere repugnet, et ad-
verfetur, iegi bonae, iullaeque, interpretatio-
nis illi, qua diligenter cauere iubemur, ne am-
pliores verbisfubiicerenotiones audeamus, quam
quae iis fuerint ab ipfis fcriptoribus fubiedlae : ,
nonnullis, age, eiufmodi npminum exemplis
planum facere conabimur. Ab Paulo enim Apo-
itolo in epiflola ad Hebraeos 5» hanc rerum vni-
verfitatem, non tov «iwva, fed tss" oumccg, nomi^
natam legimus. Cuius quidem appellationis
caufTam loh. Vprflius ^^ eoque audlore rnulti
Lexicographi , quo in numero fuimus nos nu-
per ipfi ^?, tradunt hanc effe , quod ludaei vete-
res mundum in tres partes defcripferint, quarum
fummam dixerint ^'i'»'?^'^ Q^^ii^, mediam CDSii>
^iD^Pin, imam dehique ]iMnrnn oSis), et C3?1i>
hb-^n ^S atque adeo rerum' vniuerfitatem etiam
tD">>oSiy, non tantum CDSii), appellarint. Alii
Apoflolum pluraii numero docentpropterea vfum
effe, vt magnitudinem mundi proponeret le<fi;o-
ribus,
I, I. 12. pro Sabinis portae Schradenis animatluerfl* ad
/jKo^i/m Puteamis putabat le- Mufae. v. 17, p. 130.
genduwi efTe 5. porta prodita^ ei r x n tr n
At Florus etiam ^o loco ora- ^^ .
tionempoetarumimitatusefti, ^^' ^j?"^!'^- *^* '^» 7-
qui plurali nuniero d^ vna P» 299. 1. LipC.
porta vtuntur, exemplo Grae- 53. Ad Stpcquii Lex. N,
corum. V. , praeter Ducque- T. p. 1 1 go.
rum ad Flor. d. 1., nos ad 54. Vid. Buxtorfius Lex,
Aefchin. Socr, 5, 3. i2, et Talmud,^ y» o^jl» p. 1620.
S6b PROLVSXO SEXTA t^E NOtlOHlBVS IVSTO
tibus, eofque GOgitarG iuberet de omnibus omni^
no rebusjj quaeorbe mundi contiri^rentur. No-
bis vero neutra fefe ratio vnquam omni ex parte
probauit. Etenitn primum magnitudinis notio
intellegitur ipfius mundi naturae inefTe) vt nihil
referre fatis appareat, pluralis nUmeri vocabulo
€um> an nomine alterius numeri ) appelles ^H
et quis tandem de mole mundi vnquam cogita*
vit, cuius menti non llatim occurrerit rerumt
quibus mundus conftat> vniuerfitatis imago?
Beinde triplicem illam mundi defcriptionem fci-
mus doceri non poffe: Chrifti iam, Apoftolorum-
que, aetateabiudaels vfurpatam fuille : etquum
mundus reperiatur ab Arabibus etiam ^^+^lii
5- / (»
dicSus effe.^'^, non tantum ^JVc • quis non rede
arbitretur, Hebraeos tum plurali numero nomi*
xiis o'?^:^ de rerum vniuerfitate propterea vfos eC
fe , quod eum viderent naturae , atque ingenio,
tantae , et tam vaftae , molis . aptiorem effe y at-
que conuenientiorem? Hebraeprum vero vfum
loquendi quin ipfe Pauius (Qqmtus mmdum yo''
carit,
55. Vid. Matth. I3> 39. C 16. hi}iiii8pyog rSU r«
-. „. , ., _ Trai/To^ * a Zacharia fcholaft.
56. Vid. Alcoran. Siir. ^^^^^^^ ^ ^g^ g^^^j^ .^ ^^,
fS.: vbi deus^ vocatur ^^ ^g /^ ^ v ^
^^WWfui^» hoc cft, '^^•ni^' ^' m- ^oinriQ
^•^ /" ' twvokcjv, p. 213. •rroiTjTfj^
spavS ^ic/i^y^gHVpiogA^t.ij, th ko&jas. Vlide ap. Theoi
24. , et TivpioQ T8 ^pocvS H5«/ phil: ad Autolyc. 5, j. p. 306.
v^g y^g Matth. 11,25.: rwv Vdlf. legi debet rov KrhTjVi
tkoov HVpm Theophilus ad ;(5£/ ieoiriryjv, n^ bt]fi.l8pyov,
Autolyc. I, II. SedabAthe- r^hsTHit&vfoQi non r'^hs
iiagora Apol. 26, 14. dicitur ra votvfog Kocfxs. n^m «0-
e TtoiTjTiji; rShs vS 'TruvTo^i' <Tp.ii interpretamentum eft
ab luftiiio Majctyre Apol, i, caeterorum vcrborum*
AMPLIOItR. NOMINVM REJ^M PLVRALL l6l
carit, eadem de-cauiTa, th^ auSvc^g^ eo rtimus
dubitari polTeputamus , quum fcriptores diuini
dilam ipfam rationem tenuerint etiam in appellan-
dis rebus fmguiaribus aliis, quas eminere fuo in
genere cqnftaret, vel Iponte, vel confuetudinis
Hebraicae admonitu. Nam locus is, qui homi-
liibus videtur effe fedes quali, et domicilium,
dei, eiufque miniftrorum, ac fateliitum, in li-
bris Noui Teftamenti, non folum «^(xvoV, fed
etiam a^avo/^V dicitur, cum quia ab Hebraeis
nbmine eiufdem numeri lignatus legitur, tum
quoniam ifte numerus maieltate dei, reliquo>-
rumque incolarum , et habitatorum, praeftantia,
dignior habetun, Nam qui aliter iudicant de vfu.
pluralis numeri huius nominis 5 qiii varia eo cae-
li genera indicari putantj eqrum fententia, et iu-
dicium, conuinci facilevanitatis, atque leuitatis,
non folum eorum locorum audoritate, poteft,
quibus fingularis numerus extat de illo ipfo dei
domicitio , et e quibus idem numerus fucceffit,
in muiti& codicibus antiquis ^*^, inalterius nume-
ri locum , fed etiam vlus loqueiidi barbarorum
fcriptorum grauitate, in primifque poetarum^
quippe qui fedem, domiciliumque, deorum, et
VTtsQT&jrct SwjtictTa, et 'OTvv^Tria ^WjCAotTa ^-^ vo-^.
cant, vt fciiicet forma nominis habitaculi iit ipfo-
rum incoiarum dignitati fummae accommpdata.
Et quoniam Hebraei, non modo feptimum quem-
que diem, quo quiefcere ludaebs, et vacare ab
omni curatione, latque adminifti^atione, nego-
tiorum, leges diuinae iuberent, vt feruaretur
eius
57 Mattli. 6 , I; 9. 18. ^g. vid. HeGodus^foy. g.
10. Phill. 5, 20, TTO '
58. Vid. Eph. 3, 15.
L
l6i tftOtVSIO SEXt A DE KOTIONIBVS IVSTO
eius temporis fliemoiia, quo deiis proferre re-
rum vniuerlitatem, atque exornare, defiiffet,
fed etiam hebdomada <^uamq«e ^°, na^^if dixeire:
ludaei Alexandrini, caeteriqueinterpretes, qul
viderent, notion^s vocabuli Hebraici vno ver-
feo Graeco exprimi re6i:e non poire, retinendum
illud ita cenfuere^ vt formam eius aptarent ad
G^aeci^fermonis leges , atque adeo nunc fingu-:
iari numero (r«j3/3«Toy ^^5 nunc ^lurali (t«/3^cc-
tct, ^S vterentur. Qua quidem) in re au(9:orita-
tem iftaiftim interpretum fequutos effe Euangeli-
ftas, et Apoftolos, ita euidens, certomque, vir
detuf, vt redle dubitari a nemine vUo modopoC
fit. Miror €mm non parum , FuIIerum % do-
-^iflimum virum, perfuadere fibi potuilTe, ab
Alexandrinis interpretibus forma vocabuli o-a/3-
/3«T£» ^xpreffam effe formam eius Ghaldaicam
■^'ri^"^'j quiaiiitameii ap^tiffimumvideatur, o-a/3-
.^aT« effe plumlem numerum, ab fingulari nu-
mero >7Ta/3^«TW dudum , : cuius obliqui quoque
cafus legantur in verfione Alexandrina yeteris
Teftamenti, Eaangeiillarumque commentariis^
ttPauii epiftolis, non minus, quam inlibris bar-
barorum fcriptorum , hofque omnes faepius plu-
raii numero ^4-' vfos effe , quam fmgulari,, pro-
ipterea, quod eum viderent religionij ac ;ian6H-
■ -tati^
€0, Vid. Leiut. 2^, 15. f.: 62. ler. 17, 21. 24,
tjub loco Alex. Iiidaei habent 6?. Mifcell. theologi>, 2,
ifiSofidhG i et l^hofiUQ^ red fo. p. 2 50. Gixon, Naiii a-«'/3-
^ius iiiterpres, fortafle Aqia- .jSa«r/ Matth* 125 i. , aiiifqiie
la, 0-^/3/3«^«,^ et ffdS^xTov' in locis , di<SVinn eft , vt Tpo-
tt Targimi Efth, 2, 9. /Bxai ^ syncKrt , iriruKcrt, ct
eins generis alia.
f)T. '£x, 31:, 14. et ISJw- 64. Vid. Matth. 12, i.io.
Tmerr. 15, 32-, i« Comphit. coH. v. 2. etXuc. 6, 1*7,:
A!d, AIe>:. Marc. 16, 2. coll. v. 9.
AMPLIOfi.,R. NOMINVM RERVM PLVRALL 163
tati, ^iei: feptimi eilTe accommodatiorem : ita ta-
n^ien, vt in codicibus kntiquiS;, et v^rfionis Ale-
^iandrinae, et NouiTeftamenti % multis iocis,
fingularis pro pluraii fubftitutus inueniatur. Sed
in euangeliis etiam veftis exterior, Koc eft, pai-^
iium, pluribus locis IjaaTf« ^^!^, quam //^^^T/av, ap-
peilatur ; ita , vt aut^ores eqr um " hac ipfa in r e
leguutos appareat vfum loquendl Graecorum in-
ter pr etum alterius Teliamenti. Etenim quiim
veftis virorura nobilium, et illuil^rium, primo-
rumque^ et honeltarum, matrpnarum, fupe-
rior, hoc Qi\y paliium, ^tpalla^ non modo am-
plior eilTet, et prolixior, fed etiam magnific^n-
tior , ac fplendidior, interiore vefte, id efl:, tu-
nica, et ftola: huius amplitudinis , et magnifi-
centiae, rationem a fe ita habendam cenfue.re.
Hebraei , vt veftem ipfam plurali numero nomi-
num 'i^^ ^7, etn^>q^^^^, notarent Cuius qui-
■dem eorum elegantiae, atque Vrbanitatis , veiti-
gia perfequuti Alexandrini ludaei, pluralem nu-
merum nominis i^aTiov poiuere, non modo iis
in locis librorum iaerorum , quibus nomina plu-
xalia tDi^i^in , et niV^ow extant, fedetiam ibi, vbi
iingularia vocabula "ria % etVj»q ^o^ |egyn|-yj..
quod iis eo minus poteft, ac debet, vitio verti,
quum etiam barbari fcriptores diligentillimi, ma-
xiraeque poStae, vt Euripides 71, et aliij exte-
L ^ rio-
6y. yid. Matth, 12, 1. I* 6|, Rutli. 5, 5,
Corr. j[6, 2. ' 69. (jch. 39, i^.| vbi lo-
66. Matth. 17, Sw 24, Ig*: fcphus Archaeol, 2, 3. p, 56»
vbiv. Grotius: cbil.|Marc. 13, Baf. habet >r9 lp.ocuov\
j6.: 27,31.35. Marc.5,28. 70. lob. I, 20.: vbi Aqn/
3<:>. j coU. y. 27.: 9j 3. lx)h. habet hbvfA»' Sym. «(^es-p/.
19,23. , ^cc' Theodot. iirsvivTTjv. '
67* H, 22, 19, 7^1, Phocnn. 337. f. 385.
i64 PROXVSIO S^XTA DE NOtlONIBVS IVSTO
riorem eiufmodi perfonarum v^ftem appellarint
eiufdem numeri vocabulis. Qua ipfa ex re quis;
efl, qui non intell^gat, . quam grauiter errentLe-
xicographi, et ihterpretes Noui Teftamenti ii,
qui Ifji^.Tict, noYmnent vejles 7^, et /jttaTibv de ttmka
accipiant? Quum igitur Euangdiftae, et Apo-
ftoli, reperiantur, Hebraicae confuetudinis lo-*
quendi admonitu, multas alias res fmgulares, fed
magnas illas , fuoque in genere excellentes , ex-
preffiffe plurali nominum numero : neminem fo-
re fperamus, qui miretur, mmdum^ hoc eft,
caelum cum lumjnibus variis, terram cum cam-
pis, etmontibus, maria cumfluminibus, etfta^
gnis, et fontibjjs , aPaulo Ta? ou(avc(.g didtum elTe,
praefertim quum ipfi philofophi barbari eundem
nuricupaffe legantur, non folum to oKov^ et to
W«j' 73, fed etiam t« oA«^ et to, isdvTo. '^'^y vt lo-
hannes
72. Vi<3. Cafauboniis exer- ffu/x-n^oivrx «oV^ioy. ' iambli-
idtatt. Antibaronn, l6, 8'4. chus apud Stobaeum Eclogg.
p.4$I.f. ' ethth. 5-. p. 68. Turic. ngif
. 73. Plato Phileb. 16. roia '"«T^ '^^'' ^5''^ ^''^ '''''' ^^^'
-ro^ Hocy^suov 'i^Xov' ctZeno f^^orTjTCc jm Hc.^l,u,v^f,i.
eitieus fcripfcrat librum re- rpuivHoafioc: iTri-KxXmrcci,
plUL vid. Laert. 7, 145. a^ld. Macrobius m foinn. Scip.
&ato Tim. p. »o47.B Fran- J' ?7- Caeterum qmd inter.
«f; roV /xhv h iroiTiryjy^mf 5' T''^ ''- ^V ' ^^ T'' «'^''^*
W^f«. rsh rS 7rxvro<;, f StOKonun fententia v. ap.
evpd rs ^pyov «. r. A.; Stobaeum fcclogg. phyficc. j,
Phaeaon. 57.^« A^^v^y^p ??* ^^^p. 47. Canter,
d^dvoirog rS irxvroQt uiroiX' 74. Plutarchus Pericl. p.
A«yf; vbi V. not. 9.: et 154. B To. I. de Anaxa|o-
Ocelius Lucanus reliquit li- ra Clazomenio ; ort roTi.
bclhun vspl -rij^ fS irotvrog oKoiQ •rrpwfoQ — vhv iTrd^t}'
^v&eoot;' fedc. I. p. 12..C0- crg jta-S^apov 'KCf^ aHpotrov,.
mel, To 8i ys o^ov , inquit, Stenidas Locrenfis apud Sto-
iigif. ro -Trotv, oVo^a^w rov baeum Eclogg. ethiec. 46. p.
332.
AMPLIOI^R. J^PMINYM RERyM ?LVRAtt ^65
I?annes Apoftolus : qni quum capite Apocalypfeos
quarto ^^ deurn dixiffet KT/aroc/ t« TravTa, alio eiuf-
dem libri loco ^^ eum oftendit Jcridra/ rov Hqavcy
•ii^ rci iv ctvT$y 5(9:/ rvj^vyyjvi^: rd iv ccvrf, ^t^v
b^'Kix.(T<TOLv Y^ T» sv «UTJ?.. Atque, hunc Graeco-
rum fcriptorum loquendi morem imitati Latini
pHilofophi muadum, et vniuerjumy et vniuerJaT^^
oixere. Quis, vero erit ita ineptus, omnifque
vrbanitatis iudicii ita expers, qui numerum ifto-
rum verborumpluralem aiingulart aliter differrb
neget, nifi fic, vt ille dignior reperiatur natura,
et mole mundi vafta, atque^ eiufmodt,. cuius In-
dicio mens leferis prius,, et citius,. admonea-
tur de admirabili,^ incredibilique,, vniuerfi.am-
plitudine ? Cuius quidem ipfius obfeiruationis me- .
mores oportebat effe Lexicographos; Noui Te-
ftamenti in expUcanda notione pluralis^. numeri
nominis okri^fjicg, quoidem ille. Eaulusjn.fuis
epiftolis de mifericordia dei, et amorc; erga ho-
mines 7\ vfus eft. Stocquius.enim, et atii, eo
immenfamy atque iM^/»?flw , decjarari, m.ifericor-
diam^ praecipiunt. Quod tamen eorum praigce- .
ptum quam falfum fit, quamque alienum, cum
ab ipfm& mifericordiae ,.. et iiberatitatis, diuinae^
ingenio, tumab vfujoquendi Hebraeorum, at-
que adeo. Pauli,. reliquorumque fcriptorum fa--
crorum , quis non videt ? Etenim quum virtutes
dei ad vnam omnes ihteliegantur effe eiufinodi,
vt, neque terminusin eas, nequemenfura, vl-
L ^ \q
5^2, dedeo: «« Tflt^avr» 7^ C. lo, 6.
^ioiuet re, 3<5t/?^w«. add. lu- 77, v. Laftant. 2, 5. I^,
ftlnus Martyr Apol. 1,8. go. Q, 8- 71. et Auguftimis C. D.
83- 1,36.
78. Rorara. I2f I. 2. CJorr,
7j. V. if. I, 3..
l66 ^ROLYSIQ 51XTA Dl NQTiQNiBVS I
. • ■ . - . ■ •'.''../-'"' - " ■ . •■'■'■ ■!
!q modo eadat : quis eft ,, qiii V fi mifericQrdiam
€ius, amoremque erga,;hQmines, iaudari videat^
non fi^oute cogitet,^ has virtutes iramenfas effej^
atque infi.nitas, ita, vt notionem immenfitatis^
atque.infinitatis,. appareat ipfa mifericordiae, et
pietatjs, diuinae notione eontineri ^ nihilque
adeo interefre„ vtrum vocabulo iltae plurati, an
fir^gutari, exprimantur? Sed quo cltius fe,atque
faciiius ,, ,menti Ie<ftoris offerret magnitudo diui^
nae liber alitatis immenfa , qu.O apt.ior a r eper iren-
tur ,. et conuenientiora,^ mifericordiae dei,: amo-
rlfque erga homines , vocabula ipfi, harum virtu-
imxi excetlentiae : Hebraeis eas vifum. elt infignirQ
pluralibiis nomi.nib.us t^p-^^on^., et CD.^j^ifen. Qui-
D.as quidem. verbis non maibrem. trihutam eiTe a
d^iuinis fcript.orihus poteilatem ea, quam dixi-
wms X multa vtique funt , quae , non tam figiiifi-
cmtx quam declarent^ Etenim primum in ipfis
l^ris. Ve.teris Teftamenti nomen fingul^re nton
muMs loCis fubftitutum. pro plurali nomine
C3;?»?3Dn extat '^'^, idemque nomen {ingulare- noa-
nEmquam plurali nomini t=ii)on'T. omnino refpon-
,det, ^°' et fi vocab.utis cjr^^iDn,, atque o^jon"» ,
ipfi^ inagnitudo ,, ac immeniitas ,, Irberalitatis. i.U
vinae Indicaretur: quid neceffe erat , vt. iis a Pa->
vide, aliifqpe prophetis,. adderentur nomeri
ni:"^ ^S et:verb3.tq>Sii4^% atque- o.''^^ ^^? Dein-
de vt paraptiraftae CKatdaei Hebraicum nomea
|n reddidiffe reperiuntut nomi.ne p^i^n'^ ^4; jta
" " Alfi-
6. gj. Pf. 119, 1^6. Daft.^a
80, Vi4 ?f. 4Qj i2v 18. coll I., Pe. I, 3.
gl. Pf. Sf^ 5. JO^, f.y
Efai. 63, 7, Threna. 3, 52. S4. On(j«€t. Gen. 1Sj gv
AHPLI0RB.V NOMINVM RERVM PLVRALL 167
AlexandMi ititerpretes, et cum iis Theodotid,
hoc ipfum nomen o^tDn^ etiam rmgukri vacabu-
!o chTi^fjLog ^^ exprefiiiTe leguntur.. Et nos ne-
gare fuftinebimus , pluralibus verbis t3">^Dri, et
o-^^om, idem, quod lingularibus, fignincari?
lam vero quum dubitari a nemine vllo modo pof-
fevideatur, quin Paulus- quoque vfum ioquendi
Hebraeorum^, ludaeorumque Alexandrinorum,
fequutus fit ;: palam elle arbitramur , primurr^
nomineo/jcTif/wos- ab eo explieatum effe^ non mo-
do nomen tD^^ion^ , fed etiam vocabulum tD^^^on,
ita qmdem, vfc illo denotaretur > eum mifericor"
dia^ tum omninoflmor, quo deusJferri in honii*-
nes, prx> incredibili bonitate fua> intdlegitur,
fons mifericordiae omnis , atque . caput : deinde^
eundem Apoftolum praetoliiTe pluralem nume-
rum illius nominis {ingulari , quod effet magni-
tudini amoris, mifericordiaeq^e^ diuinae aptior,
neque propterea ^. vt eo immenfitas illarum vir*-
tutum, atqueexcelkntia, exprimeretur; quippe
quae potuiiTet aeque re^dle^ fignifiearir akero nu^
mero. Quam quidem fententiam nol\ram con-
firmari ipfo. vfu. k»quendi feriptorum diuinorum
videmus. N^ELvn eommiferans amory hoc eft, mifer
ricordia^ quam Paulus in epiftola ad Colaffen-
fes^*^ o-7rXa7%v« c?<Wi^j{*wv vocat , a Lncain com-
mentariis rerum Chrifti ^7 appellatur crwAa^^va
5kim*- Et nonne idem Paulus ia.egiftQla ad He^
JL 4 braeos
S?. Zacli. r, 16^. 7j 9» MattliacjHs, fiibftitoerHnt in
€t Theodot» Pf. 103, 4» fiiis csemplis pro akero nU'
mero , abdicente vfu loquen-
%6. C. 5, 12.: vbi eodrf. di Hebraeorum, atque adeo
nonnuUi pro o^fHriffi^v hai. > ipfius Paull, et repxignante
bent olnn^m' qusHi nume- legimi criticanim auctoritat&,
rum Grifbachiiig. nii^er, et §7« C. I, 78»
l6.g PROLYSIO SEXTA DE NOTIONIBVS IVSTO
braeos.pfG%6j^Js- ohn^pLm ^^, rede, f^luaque ora-
tionis grauitate, fcribere potuiffet %w^<V sA/a??
Nos vero plurali numero nominis oUTt^ficg plus
iignificart contendemiis a icriptore diuino> quam
iingulari? Sed aeque grauiter lapfi vi(Jentur Le-
xicographi, qui eo loco, quo animus Lazari le-
gitur, ftatim poft difceffum ab corpore, vfura
aeternorum gaudiorum frui coepiffe, a Luca ^^
aiunt pluralem numerum nominis xcATrof pro-
pterea alteri numero praeoptatum effe , vt ollen-
deret le^oribus fuorum commentariorum, ani-
mo hominis pii, atque fand:i, fimulac ex corpo-
ris vinculis, tanquam ex carcere, euolaffet, fum-
mam, et abfolutiffimam, felicitatem plane, at-
queomnino, contigiffe. Ergone hic idem Eu-
angeliila , quum refert 9°, Lazarum eiitsvsx^vvxf
VTto Twi' dyyd^hoov etg rov xcKricov tS 'A|3^(3sajU y quac
verba illo ipfo loco leguntur y quia ungulari nu-
mero vfus eft, non offendit, animum Lazari
omnino potitum effe iiquidisy atque plenis, gau-
diis? Scilicet felicitas aeterna, cujius vfura im-
pertiri fcimus animos hominum piorura poft mi-
grationem ex hac vita in alteram , comparari fo-
letin libris diuinis^' cum eonuiuio, atqueepu-
lis/'quibusaccumbanr Abrahamus, Ifaacus^ et
lacobuSj ciuitatis ludaeorum principes. lam
vero conuiuarum, epulonumque^ eum, qui^
moreveterumj proximus alteri recumberet, m
huius Jinu recumbere dicebant Romani ^^: quod
lohannes in euangelio ^5 sv t^ v.cKito^ «.vajcao-^oy
vocatj ctiam «vaTreo-gi^y gTri to s-jjr&os 54^ Lucianus
gg. C. lO, 2g. 92. Vid.Plin, 4. ep.22,4.
89. C. i6, 2?. C0II.2. ep. <5, 5.
90. C. 16, 22, 93. C. 13,25.
91. Matth. gj I f . 94» C. 21, 30,
AMPLIOR^» NOMINVM RERyM jPLVR ALI. J 6^
hrhw^ov %«T«»c«o-5^-/ 9% Theophraftus in chara<fte-
ribus ethicis 9*^ fimpliciter <TiGL^a%eicbci}' quod
verbum in gloffariis antiquis eleganter fane exr.
plicatum verbo Latino yw^mm-^ 97 legitur. Ita-
.que verbis, «TTfvg^^jjvac/ utto twv dyyskoDv eJ? Tav.
koKkov rS 'AjS^ocoif/i , quid putemus a Luca lignifi-
carialiud, niiihoc, quod Lazaruspoft mortetn
iuiTus fuerit ab apparitoribus dei, et miniftris,
proximus Abrahamo, et in iinu eius , recumbe-
re, hoc eft, quod anitnus Lazari, ftatim a dif-
ceffu a cbrpore, eadem cum Abrahamo felicita-
te , iifdem gaudiis , frui apud fuperos coeperit ?
Et heluo ifte diues, atque inhumanus , dicitur?*
vidiffe Lazarum recumbentem eV roTg TtoXieoig t^
'Afi^^ciluLy ita, vt cognouiffe intellegatur, ani-
mum Lazari eadem cum Abrahamo beatitate,
.iifdem laetitiis, cumulatum exultare. Sed Lu-
cas ifto ioco pluralem numerum praeoptauit lin-
.gulari , non tantum propterea , quod eum puta-
ret congruentiorem eft^e perfonae Abrahami; cu-
ius vrbanitatis exempla multa in libris barbaro-
rum fcriptorum extare nouimus 99 5 fe4 vel ma-
xime hanc ob cauiTam, vt concinnitatis^ftudiuni
L S pro-
gj. Hermodm, p» 515» 'jr«p«5tX/r3/$ , et ifxpKKec'^
To. I. Graeu. T«Ke/^6Voc.
96. C. 2, 4. Nani certiffi- 97. Ouidiiis Ambrr» 1,4,
mum eft, pro Trxpufievuv $. ita verbo fiihiectum 6jje
ibi, Gronouio auo audlore, \(m eft: Alteriufque /ittus
reponi dehere ■n-apoixeiitidva}. apte fuhkcia fouebis ? h» e» ai-
Vt in noua opufculi anreiedi- teriusin fiuu recumbes»
tione pfuribus a nobis, vo- 98, Luc. l6, 25. '
lente dco, docebitur, Theo- 99. Vid. Gebrgius Vfn-
phraftusipfe c. 21, i. ita di- dicc, N. T, ab Hebraifinis p,
, xit TToepd rtvx xocTocxetSccf^ 329. f. et Palaretu& ad Luc.
Ab Xenophonte Cyrop. 2, 2, d. 1. acJd. tongijs Paftbrr, i,
16. talis conuiua vocatur, et 13. p. gg. Boden.coll.p. §5»
170 PROLVSIO SEXTA DE NOTIONIBVS IVSTO
probaret ledoribus, quo magis verba, o^a Acc-
^ci^ov sv rotg y^cKitotg «ut«, refpondere reperirentur
vefbis, u7fct^%cav iv fi(x.cffjvGig. Qua quidem ex re
Iperamus omnibus apertum fore, feripturam co-
dicum quoruridam , iv tw xoXttw , gr ammatico-
rum ingenio deberi, qui admonereledores com-
inentariorura Lucae voluerint, plurali numero
iubie(ftam exiftirriari oportere vim iingularis nu^
meri: quem ipfum numerum expreflum eiTe in
verfionibus Latini} Syriquej interpretis '°° vi-
demus.
V.-Hisigitur''exemplis commonefadli tiro-
nes Graecarum literarum , aliique librorum No-
Vi Teftamenti ledlpres , diiigenter eauebuntj ne
verbis rerum pluralibusiufto maiorem, amplio^
remque, poteftatem temere tribuant, firmiter-
que tenebunt, iudicium de vi voeabulorum hu--
jus generis faciuqdum effe, non e Lexieogra-
phorum praeeeptis, acmonitis, verum e ratio-
ne, etvfuloquendi, vt omniao fcriptorum ve-
terum, ita in primisHebraeorum, Alexandrino-
rumque Veteris Teft^menti interpretum.
VI, Qua quidem dijputatione noftra fi con-
tuliffe atiquid videbimur ad regunda, atqueacuen-
da, difcipuloruiii noftroi^um hoc in genere ftu-
dia, vehementer, v^niceque, laetabimur. Et
quum interpretatione librorum diuinorum iufta,
et idonea, hihil, nequ^, publice, neque priua-
tim, melius, Vtiliufque, reperiaturj quumma-
■^ . . ^
100. Vutg. et Latarum in fnu ms. Syrus ; 5v^!::sJ!ii.,o
9
-^voois^a.
giilri fcholarum do(^i>* et fidelesv difcipulis H-
bros vtriufque iingtiae optirrios ita enarfent, v£
yiainiisaperiant, et muniant,, ad collegendam,
comparandamque , legitimae interpiretationis li-
brof um facrorum vtriufque Teftamfenti faculta-
temj quum in ciuitatibus nunc pfopemQdumE
omnibus fummo ftudio id agatur , vt ratio ilifci-
jpiinaefchorafticae GOfrigatur , atque emendetuf 5
qiium cofredtio eiufdem, atque emendatio, vel
inaxime -contineatur folertia magiilrorum, do-
^trinaqme^. alacri, et diMgenti: t^uis hon putef,
ai magiftratibus, aliifque ciuitatum prineipibusj,
©mnem euram, omnia coofilia, cogitationes
dmnes^,. etiam in eo collocari, vt magiftri fcho-
larum probi pfaemiis dodrinae, fideique, am-
plilEmis donentuf , quorum fi;imulis incitetufi,
augesturque, induitria eorum , atque diligentia ?
lam ver o contemtus, quo nomen fcholafticorum
iaborat, varius, atque multipiex, etinopla, quar
ordo eorundem prcmitur, fumma, ac grauifli-
ma,, nonne declarant, a paucifHmis ciuitatun>
principibus. ferio curari hoe,^^ vt incommoda vi-
tae fchokftieae minuaatar^ et tolfentur; a ple*
rifque ftudiofe id agi , vt vita magiftrorum fcho--
iarum nouis cotidie moleftiis augeatur,. atque
cumuletur? Quamquidem infignem incommodo-'
rumy mokfiiarumque ^ mtae fcholajlicae copiam, et
multitudinem y cras inauditoriQ claifieo fcholae
Thomanae, hora V. vefpertina , adulefcens no-
feiscarifFimus, lOH. CHRISTL VICTOR
KINDER VATERVSj Neoheilinga Thmingus,
alumnus difcipKnae noilrae praedpue probus, et
afEdtius , oratiuncula Latina ita perfequetur , vt
non modo gratias dea imximas agat, fuo, reli-
q^UQrumqiae difcipulon^t nomiue,. pro bonis
fupe*
173 PROL. sexta.de nott. ivsto ampll. etc
1-. - - . '
f^periore anno fcholae vniuerfae ab eo tributls,
ied eundem etiam ardentiffimis precibus implo-
ret i velit eam proximo quoque anno liberalitate
Jfua omni, et benignitate, compledli. Has igi-
tur pr eces iuuenis optimi , agite , coUegae con-
iuhdliffimi, noftris precibus ita adiuuabimus, vt
tutelae dei, et numini, quam diligentiffimecom-
rnendemus patronqs ampliffimos, et curatores
lapientiffimos , fcholae nollrae , quo liberalitatc
eorum, et humanitate, excitati, atqise exhila-
rati, eam femper probare conemur grauitatem,
ac fidem , in impertienda fapicntiae v virtutifque,
praeceptis iuuentute, vt patriam nunquam poe-
iiiteat commifilTe difciplinae noftrae tantum pue-
rorum, adulefcentiumquei ingenuorum nume-
rum. Scripfi Lipfiae:>, in Sehol a Thoma na, a, d»
. ili. Kal. ianu^ias A. C. c 1 3 to c c l x x v 1 1
moLF
--■'■' . ■ ■ ' • '^ ' ■.-■*■.'..: ■ .
PROLFSIO SEPTTMA
DE NOTIQNIByS IVSTO AMPLXO
RIBVS OyAE IN LEXICIS N. T. NO
MiNIBVS PERSONARVM PLVRALi
BVS SVBIECTAE LEGVNTyR
% B. V
Gtare fuperiorie in libeUo, atque coarguere,-
conati iumus errorem Lexicographorum
Noui Teftamenti eum , quo abiati nominibu$
fiiultarum rerum-fingularium pluralibus tribuunt
cam vim, vt declarari illis praeeipiant fingularen^
qiiandam, acnouam, iftarum rerum magnitudi-*.
nem, et excellentiam, et praeftantiam. Sed eo-
dem hoc errore lapd deprehenduntur illi ipfi ho"^
rninesin explicandis facrorum librorum locis iis,
vbi de perfonis fingulis, fed excellentibus illis,
atque fplendidis, verba pluralis numeri pofita ex-,
tant. His enim verbis , non fingulos homines,
verum multos, fignificari, non aiunt, fed con-
tendunt. Quam quidem in rem ab iis affertur
etiam locus e Matthaei commentariis ille ', quo
fatelHtumdei, et miniftrorum, aliquis lofcpho^;
Mariae marito , mortem Herodis magni, ludaeae
regis, ita nuntiafTe in fomnis, et quiete, .refertur,
'Ts^r/iYMfji — - of ^}jT«VTgS" Tijv "^v^^v t2 7t&>tli^* His-
enim
I. C. ?, 2a
(274 PROLVSIO SE?TIMA DE NOTIONIBVS IVStO
epim yerbis opinantur \ non f©lum' Herodem,
led omnes illos, quos rex iufferit interficere per
inft<iias dei* et Mariae , iilium , indicari, nomi-
natim Aritipatriiiri, filium regi^ hatu maximuni,
qui, iulTu patris, fuerit, paulo ante eius obitum,
Interemtus \ Quae tam6n bpinio quam inanis/.
Iit,:^t v^na, quantopere aduerfetur, atque reput
gnet, legibus bpnae interpretationjs', et aucbo^
fitati vfus Iqquendi fcriptorum diuinorum, haud
difBcileerititadocerej vt vanitas eius, atque le-
vitas, et cognofci facile ab omnibus, et plane
|)erfpici, poffit." '
11. Etenim Euangelifta quum narraffet, lo-
fephum a deo admonitum fuiffe per quietem, vt
€x ludaea in Aegyptum fugeret vnacum Mariay
vx^ore, :eiufque iliolo, quod huius faluti, et yi-
tae, ab Herode infidiae pararentur, et vt ibl
commorareturj quoadrex mortuus eiletj quum
regem oftendiiret non ita multo polt obiiife : hoc
^e eius obitu refert maritum Mariae certiorem
fe'<^m eife a ;qu6dam apparitorum dei, atque re-
direiuirumexAegypto in ludaeam, quod inii-
diator vitae pueruli effet fublatus, E quo qui-
4em narrationis tenore quis non inteilegat, ver-
his Matthaeifuprapropofitis figniiiGarifolumHe-
rodemf praefertim quum non fit probabile, au-
elorem, et prinGipem, infidiarum, elufque con-
fiiiarios, at^ueadiutores , ad vnum omnes, vno
eodemque tempore fuiffe mortuos , neque vllum
reperiatur indicium, e quo vel leuiffima eapi
con-
. 2. Moc 111 liuttiero fuk ?cnfor. ^/ Hierocrit. N. T.
etiam Georgius, ftudiofifli'. P. I, p. 6o.
niug ille, et acerrimus, ele-
gantiae Graecae N.. T. ora- ^, Vid. lofephusArchaeoI.
tionis propiignator, atque dc- ijr, 9. Bafil. if, 7. Hauerc.
A^PLIORK;«\NQMINY.M PERSONARVAf PLYRALt If^i.
conieiflura pqfTit, Antipatrum perfequuturum
fuiiTe foediffima huius paternae crudelitatis yefti-
gia. Quare vero EUangeliila, inqiiies,- ii de
vno Herodp loquutuseft, pluralipotilHmum n^-
mero, nequ.e lingulari, vti inllituit? cur npii
praeoptauit iingularemnumerum plurali, quum
feuius diligentiae auxiiio cauere potuiifet, ne.
tjratio incideret in obfcuritatem^ atque ambigui-
tatem, vitiumv vt omninq pmnis orationis ge-
aeris, ita in primis narrationuim, maximuin J
Scilicet videbat Matth4eus j, fenfum iftorum ver*
borum nemini pop^e vllo modo dubium j incer-
tumque , videri^ jquum reliquae narrationis^parn
tes attentiflimum quemque eorum ied:oremj noa
tam iuberent, quam Cogerent , de vnius-, regi*^
' obitu cogitare: neqte vitio fibi vertipoffe iperar»:
bat, quod in narrandp fequutus effet fermpnis'
ciuitatis fuae, hoc ek , Hebraici , confuetudi-
nem , quae nemini eorum, a quibus fuos legi
commentarios vellet, 'neque ponet efte, neque
etiam deberet, incognita. Hebraicae enim lin-
guae ea fuit vrbanitas , atque venuftas , vt de re^
gibus, et principibus ciuitatum, aliifque ho-
minibus fmgulis , fed magnis illis, fuoque in ge-'
nere exeellentibus , faepenumero vteretur no-
minibus appellatiuis, vtivocantur, pluralis nu-
meri, omninoque de illis fere, tanquam de plu-. ,
tibus, loqueretur *. lonathas quidem, Abia^;
tharis, principis facerdotum, fiiius, quifuper-.
veniiTet Adoniae , filioDauidis quarto, cum fo-^
dalibus hilarillime, et in aperto, ac propatulo,
loco, epulanti, et.ab eo ? vt vir, et nuntiusj bo-
nus, blande, atque comiter, exceptus effet, hoc
ei
4, Vid. GataqueiHis Aduerflf. niift-ellann. 2, 1 5.
»7^ FROLVSid SEPTIMA DE NOTIONlBVS IVST6
ti dedifre refponfum legitur in regum Iiid^eae
commentariis ^5 ly^h^on 1^*^ - nS^n • 'iD^ih^? h^ii^
nb'^' " i^?:^ > hoc elt 5 trijim verh affero nuntmn';
dominus nojier , ^ Dmiides , r-p^G* , fuccefjbrem fibi con-^
Jlitmt SalomoneM: et- idco eorundem commenta-
riorumillo ^, quo Dauides ipfe, qui a Bethfaba,
et Natha , propheta, accepiffet , Adonian rebus
nbnis ftudere, regnumque affedlare, Sadoco, fa-
cerdotumprincipiy et Nathae, et Banaeae^ fotel-
iittitti regiorum magiftro , imperaffe refer tur , vt
Salomonem, mula iregia vehentem , deducerent,
comitantibus fatellitibus regiis, adGihonem fon-
tem, eumque ibi inaugurarerit y et declararenty
fegem> eo igitur locb Dauides itaagens cum^
imicis inducitur , dr)"»Dh^? -i^^n» - hK ODm ^np i
jd efl, vti Dau.Kiiiiehius^ et Saldrrion Melechi-
des , praeclare fane j et intellegenter , interpre-
tantur 7, i5^>:, qui a lofepho ^ aeque eleganter,
et oi lis^l TVjV civK^v oTthiroffy et a<»,uctTo<pu^a%es',
Jaielliies , Jlipatores;^ corporis cujlodes , appellantur.
Vtroqueigitur hdc loco^ fatis aperturn eft, atque
euidens, vnum Dauidem nominari aiyiN, non
]^i}<. Neque ehim fperabamus quenquam fore
adeO ineptum, et ftultum, qui in verbis ^i^ii^N,
etQ3>3'iN, iiteram *> delendam cenferet, eaque
Ita fcripta in antiquis codieibus extitiffe propter-
ea putaret, quod in verfionibus nonnullis vete-
iriljus , tanquam Alexandrina , et vulgata, ftngu-
laris nuinerus legeretur. Nam vt ingenium, ne-"
que
5. I. Regg. I5 43, 8« Archaeol. 7, ir. p.
A I Resff I 22 23c.f.: vbiBanaeasvocatur
f.iTi Twv aay-oiTo^pvAxitwv \
7. Vcrbaeonim haecfunt, fed p. 221. commemoiantur
TihlO bs-^iniM *»ia» ionu? n» 0/ -Trepi Ttjv. avhjv oTrKhccj ,
j^ia» "i»« uiruvTsg.
AMPirORR. NOMINVM PERSONARVM PLVRALL I77
que Graecae Jinguae, neque Latinae^ 16ois iliis
vllo modo ferebat alterum numerum, adeo, vt
interpretes cogerentur pluralem numerum fin-
gulari commutare : ita , praeter. locos eos , qui-
bus deuSvet d%n"^H dicitur^ et aiyiN 9^ quiavnus
omnium maximam poteftatem habet-, quia vnius
imperio omnia parent, quia p^ropter f\immam
naturae fuae, et virtutum, praeftantiam vnus
omnium maxime afficiendus ell fummo morta-
iium cultu, et veneratione, extant in libris di*»
vinis loci plures alii, vbi de hominibus fingulis
dignitate, et amplitudine , praeftantibus nOmina
appellatiua plur^is numeri ieguntur. In com-
fiientariis regum ludaeae '^^Bethfabe perhibetur
conueniffe Dauidemin cubiculo regiae dormito-
rio, et ad eum. detuliiTe, Adonian, Aegifthes
filium ^ regnum occupare ftudere , eoque conii-
iio epulas apparaile lautifTimas j quibus, -praetet
fratres eius omnes, Salomone excepto, et prae*
ter Abia,tharem,. facerdotiim principem, inter*
eflet loabus., Nni^n ^%'^ hoc eft, mperator: fed
eodemiilo loeo^^^pauloinferius "j Nathas^pro*
pheta, inducitur regi oratiohem mulierculae fuo
teftimonio ita confirmans, vt referat, Adonian
. inuitaffe ad coenam > praeter filios regios , atque
Abiatharem, n^^i^n '^i'^\»- laui vero ipfa res y et
totius narrationis forma , atque ordp ^ fatis de^
elarant, verbis Nn^ii ^'^^d^ non pluresj fed vnum
imperatorem, loafium puta, fignifiGari» < Quod
quum> pro dod:rina fua, et fapieatia, vidiffent
Alexan-
■ . . ,'■.''' ' ' '^ -.'
' 9. Matach. 1, 6. '. quo lo* 10. I^ Regg. tj 15. flT,
co 0/ habeiit HvpioQ ' vulg. et
Hieton, domimf: Cha\d,]'iSi% 11, C» i>_J»5*
Ml
178 PIIOLTSIO SEl^TIMA DEI^OTICNIBV^ IVSTGI
Alexandrini interpretes: vtroque illo loco verj)a
Hebraica fingulari vocabulo d^xi^^^TVjyog expli-
canda ejfle re61:ilHme ftatuerunt. Etfi enim noii
ignoramus, in VaticanO) et Alexandrino, aliif-
que codicibus illius verfioniS) adhuc quidem
confultisi et infpe^is, priore loco rov ^V%dvTfl6
T}?5* ^yv^jMgws"?. pojfteriore T»f <i'^;!/5vt«r T^g dvva"
/jtsag, legi; etfi non nefcimus , illas ipfas le^lio-
nes ab audlore vulgatae verfionis redditas elTe
verbis principem militiae^ etprincipes exercitus; etfi
nomen a^%t?^aTJ773s- Symmachi ingenii, atque
ilyli, elegantia videri dignius poffe videmus : ta-
men Alexandrinis illud ludaeis vindicandum) re-
liqua verba ad Aquilam, tanquam audorem) re-
ferenda effe, rationibus, vt opinamur, maximeido-
neis addudli , cenfemus. Nam primum quidem
inter omnes conilat, Alexandrinos interpretes,
multisin locis, vfos efTe ea orationis munditie,
etperfpicuitate, quam Symmachi dodlrina, quam*
vis magna, tamen non fit afTequuta: deinde
tjuum ludaeorum Alexandrinorum illi, quicom-
mentarios Samuelis, ct regum ludaeae, ex He^
braeo in Graecum conuerterunt, verba Nn:^ '^\y,
aliis quoque iflorum librorum in locis ?*, expli-
cafTe nomine 4?%i^^ciT*/?7os' reperiantur; quis eos
putet fuiffe adeo inconii:antes , vt eadem haec
verba Hebraica, iocis fupra laudatis, reddide-
Tintverbis Graecis, iifque minus exquifitis, et
elegantibus, aliis? Accedit, quod in iis codici-
bus, e quibus e:^emplum Alexandrinae verfior
nis Complutenfe du Aum oft, diferte fcriptum ex-
titit, vtroque illoloco, tov d^yj<^qoiTiriyQV. Quos
CodicCs quanquam certum eft, atque re ipfa pro-
batum,
12. i.Sam.12,9. 14,50. 26,5. 2.Sani.2,8. T.Regg.2,32.
AMPLIOirR. KOKHNVM PEllSONARVM PLVftAtl. 1791
fcatotn^ verbaludaeotum AleMndrmorum ex«
hibuiiTe^ moltis iii loGis? teliqubnimvinterpre^
tLtm verbis! eont^minata) etpermil^a: tamen ae-
que exploi^Stam habemuS) diligentique vfu co-
gnitum, in illis ipfis codicibus prationem Ale-
iiandrinorum interpretum finceram, integram<*
qucj feruatam remanfilTe in loeis aequemultist
cuius generis ejiempk qu^edam infignia infra
apponere vifum eft ^K Hunc autem in nume*
M A rum
t!?, t. §atii. §i 1-6, ptt aafint, fea VfcrWj H^^J^e*
Verbis ttebraitis , tfl^lzl. p/<f«J/ ^spi(Tp,ov ayr« , i^
'i'r''s.p, SspS\ ^'ii*>*\hi in ex- alia veriionej In n^arginei
lemplis vcrfiortisAlexatidriitaft exemj^Ioruitt verfionis AJe-
oiiinibtw , eScejjta Cottiplil- xandrinae tranfiata , inde in
tehfi , leguiiitiif Gratca verba ipfum verborum contextunt
haet, fi^ d-ep/<^etv d-^picrfitv ita hiigtariht, vt loco moue*-
tntJt» , J(^ rpvyxv rpvfjf- rint verba rcSv Oj hsv (^pt>Tpi*
rov avT8. Haec vefo dil- ^vt^vdpbrp/xirivnivTS. Nc*
]plcx eft pofterioris Infembri mie verO lcuiui» docamentum
intetplretatioj ita, Vt defidei fidel codicultn Complufenfitmt
jretui? membri prioris fcXplica* habctutavRegg;. 12, 12. t qud
tio: qiiam qtiidem feruaiiit loco pro verbis HebraeU
Gompkitenfe exemplum. Ift nn^-^itlsi reliqui libri ornne*
hoc enim totus iile locus fic haBcnt» n^ i^^So^uv fed
legitur , ^ dptrpt&v r^v . Comptutenfis, Jt^t/ i^&hjatrctv
etporpfKffiV &vrS f H5V "Ff w- <>ivr6 *' quae eft vera ieiftio, et*
'yxv rpv^yjttv otvrS^ Nam iam ab interprete Latino ex*
<|uum feptuagittta interpretes pr^fla verbis ^«i impetidehjtnt
jpermutare confuerint inter fe eam .* i^iho<r»v, aut ex alia veri
verba formamm ; quum aliis fione fumtum eft, aut potiut
quoque in locis verbum n^|:5 grammaticbnmi ingenio de-
reddiderint verbo rpvyuvf betuiTi qui . nonv viderint^
ct nomen \T!Cj5 nomine r/>i>- qiiidfibi vellet verbum if«-.
«yj/roc • quod a nulloaiio in- Zix&xv» Nam primum v. i^*
terprete faftuni reperiaturj r^Hiijc&ere^ariffxpendi^quod
quis dubitet, . quin vcrba, verbum 0/ verbo ^£o5/*^s*
ii^ rpvyS.y rpvyTjrov, ab o9&/ explicarunt: deindever*
Alexandrinis Ittdaeis profe- bum nHS refertul; ad verbum
•I gO PROLVSIO ISEPTIMA DE NOTIONIBVS IVSTd
Tum qtiih referendus iit vterque ille locus , cuius
de veray geiiuinaque, fcriptura quaerimus, vbi
dubitari poiTe ^utamus, quum lofephus, diligen-
tiflimus hiftoricus, quem in Archaeologiaie li-
bris fere Alexandrinorum. interpretum vell:igia
fequutum elTe nouimus 5 fi quidem eos vim, et
pbteftatem, orationis Hebraicae aftequutos vi-
diifet, ,in fuis codicibus Graecis, qui nondum
eilent aliorum interpretum verbis diftindi, vtro-
que
Hain V. 5. hoe dft , >*^%?> ftopKanis Phit. 381. ad "glor-
<juod iidem interpretes ver- fam u.vockKiaxQ adfcripfcrit
bd eVo5/«^scj9^a/ rctldidere : gloflema sl^oS/aW^, vt He-
adeo, ,vt certiflimwni videri 'fychius nomen ttvcx,Kooy,ot in-
debeat, eos etiam verbum terpretatus eft nomine e^o.
«•isln ittfcerpretatos efle ver^^ Zoq* ad quem poetae locum
bo s^ohy^^siv ,, praefertim cdnfetri nbta Hemfterhufii
^uum cdromuiiis 4iaIeiiSi:us ti- poteft , itemque Annotatt.
periatuc iftud verbum ita frc- Valquenarii ad Adoniazjs,
quenlaflfe, vt effet «roj^fli-ei Th^ocriti ^.35"» [5.339. Cae*
a^pendere ^ itnpendere, GlofC. terum quum Liieas c. g, 43.
vett. '-E§odid(^ca Erogo, expen- verbo Ttfo^avot.Xiansiv haud
do. ^E^otid<^8iv Erogdre. dubie exprel&dt verbum He-
^■E^oloQ, dvdXto^x, Erogatio, braicum H^Xln, ct hoc coii*
txpenjus.. '^^oliDiiy^pG Ero' ftmatur mm particula V, ter-
gatio. Nam quiialiquid ex- tiicafus imlice: non^ubito»
|)endit, qui irapenfam, fum- quiuBengeliiisilloloco,etpoft
«um , facit , is . cxire iubet^ cumGriflaachius, ac Matthae*
«ffert, pecunjam « donio. V. iiis, pro «5 /«r^gC> plurimo
Ariftoph. Plat. 803. Contra . rum,<5ptiniorumque, cddicmn
Vero pecuniae reditus vocatur, auS:oritatc,;re^ie repofuerint
ciim 7r^oa-o5o5, "^ pecunia /«r^o«'^, praef{?rtiin t]imra
ipfa -TrpBcr/fcW/, ^-et 'zpossp- ol 6 2. Regg. 12, 1'2. vefba
%sSiXj ' vid. Herod6.i5,4^£: ya^n ''«^'jnV inS.;'Sl«5 tt ipfi
tiim «(Te^sV. Glbff. vett. Efs-T VGXt^nv.tfiiq^ s§&l^oi(Txv «J-
«Spc: Tj 'K^<JyiQy AoceptuS. f-6 'toTq tdnrom rwv ^^vkcov.
Bicoltcc^^co^kedigoi. E/cro^/a- heCtionem &q hrp^Q Millius
«Tjwo^ Redaciio, Atqiie hinc- vere iudicauit manibus emeu-
intc!lcgi etiam^poteft, quaue datdrum fcilieet deberii y,
fcholiaftes Dowiillianus Ar i- Xen.Cyrop. 2, 4. 8. coll. 2, 2 S
AMPLIORR. NOMINVM PERSONARVM PLVRAtL I g*
que I0CO5 fcriptum, fine vlia controiierfia, in-.,
venerit rov uo^ir^c&Tyiyov, Etenim vt ibi, vbi
Bethfabe cum rege agens inducitur, loabum '4-
yocat rov «^^ovTa, quem paulo ante tcv r^aTJj^cv
dixerat: ita orationem ipiius Nathae, prophetae,
hunc in modum retulit '>', KotfAir^cv 7«^ ptuVpv voni-
<r^VT(5t deTTvvov 'nexKi^y.svaf t8^ vlH.g avT^ Kuvr^ois , %w-,
^ig^^GKoiio^iVQg y r^^ rov ^QOiTyiyov rqv 'looa^ov,- lam,.
quis negare fuftineat, fofephum in codicibusver-
fionis Alexandrinae fuis feriptum iegiiTe, uon
T»g oi^XovTOig T^gdvvufA,e(A}g^. verum, tcv st^^i-^^aTJ?-
yov} Et quis dubitet, quin nomen plur,ale 'r^W
N3;^n redle explicarit, vt iingulare, quum Hel
braeos fciret plurali numeroetiamde fingulis ho-
minibus vti confueuiiTe ? Huius vero confuetu-
dinis ioquendi Hebraeorum memorem eiTe opor-
tebat eundem lofephum in ; explanando .ioco^ il-
fo '^5 quo idem ille Nathas cum Dauide ita agit>
fnij-iin N''?'^ m/^i: v-^^i^nn.. n^TO ^S,)5r} ^y^nK ri^?%. dn
hoceky jftuntne ifiliaec iuffu iuo? et conjlitiitjli tibi
Juccejforem, me elam? Nam etfi pro .^y^^lsi} ~ Dn "^
ipfi iamMaforethae legendum ex aliis fciliQet^ vt
videtur, librorum facrorum locis rj^^v-riN cen-,
fuere j quam. eorum audoritatem quum gram^
matici , et librarii , pofteriorum temporum. ftu-
diofe fequuti. reperiantur i quis miretur, in codi- /
eibus recentioribus calamo fcriptis propemodum -
omnibus, vtiniibris editisnonnuilis, reeeptum
extare ^('nni? " riN ? tamen hane kdionem eertiffi-
inum vidbtur putari deberi gloff^a, atque inter-
pretamentum, alterius ^e^feionis ^"»3^- ^ Ji^^.. Et-
enim primum ex ilia ipfa Maforetharum Ouferua- •
'31 3 tione
14, Arcbaeol, 7, II. pagi 1 5. Archaeol d. I.
?l.r. Baf. 16; I.Kegg. I, 27,
183 PROLVSIp S^EPiTIMA DE NOTIONIBVS JtVSTQ
J:ione midentiflmiim eftjferipturam 'n'^'^^^'^^^?^^^^^
ventam efleetiaiii^a ant;iqui{5mis qodicibus ; qiialJt
certe codice? in quo pluiraUs mTO.eri nomen 16«.
geretur , fiue Hebr aiQu§ fuerit % fme Gr aeeus
AleJiandyinae.verfiQnis^ qujn lofephus vfas fitjt
4qhitari >e^e nQn poteft ; quippe quum totam
illam ^jjo-^v ita interpretatu^ repeipiatur '7^^ g(%^5v,
fAyiylyemQ' peinde le<3^iQuem y^'»'^:^!?-»?!^? multa
exquifitiorem effe^ atque elegaAtiQrem ,' altera,^
quae fpeckm gloiTen\atis habeat?, quis non inteU
legit? Nam, Hehraei eieganter vtuntur nominir
bus pluralis numeri de vnicQ- homine? fed fere
ita^/vt,, nifi qiudem.alia habeantur eius reiindi-^
iCia , pi^aemittarit,, vel etiam pQ%onant5 nomi-.
na {ingularis aumen?, aut certe yerba, quae vij^
et poteftat,e> namiauro finKularium, praeditafint;
cuius j^atiQnis exempM nec in Graecorum,, La^
tinorumque, fQriptQWm^ p.ogtaruni ma^s^iwe, li-.
bi^is; no^a effe^ et raraj nouimus ''^^ lam vera
feries.QratiQais^NatWej etipf^e hQaa.Q interpre^
tatiQ-^
Xf. Archateoi 7,. 1 1 .f. pa^^ g|us Scaeuola. vid Ci^. Lg^l., r ».
^2j^ ^iCxl. ^t apiwt EMripideivi, Alcefl;.
i:§. Vid Rcincnvii epiftfr. 3^5^ A,l<feftis de ^e,, %pHB'.
tutwt, qjt., 27. p* 120.. Cs. ; ^v^J.ffMiyKsC: (^«•St^GV^ iden*
Gata,<jiiet:ua AA> MM. 2,i5,'< CtcerenQrat. 3,3, SnlfMcim-^
^t SchuUe'i>(k(& £y^ lQfc^.i^j 2., /piikuji^m priuamf. CMmmtiJJU
f,h «^p, IXioii. C^. 44. pa^^ me vixefatiy .hos, H tvihutnat.iL
2^7. -H C ti§ocb"s 0/ 4^?«,"» fpolk.f^ itf^imit onmi ^gn{m<K
rai: eft (^Iusi PQ}4b.eUa. ^jv ««:; xi.^^U. fplus C^pQ,mpeiusn
Ci<?. PWI. I. 2' 3* 42. 9» ep., «jonfuL vitl. Cic. l,,£^et. i.
14. PlutaPc^usiV. iC^io. .pag. Coeliu,& 8*. fp. 13» 3a ^^^
^'^f- P '1?'q. f, a><54 5^ -gorg; agendmn; cum, tribtfnis pkhis
T-spi. MsK<0'S' dyi^Vii *vvcj?M dcnfcbaty h. e. cura Curioiie.,
«'pAir/Mor^ j >(^ ' iep.ot)Tet)8<Tii. vid.. Cip. 7, ad At^ ep, 7,
r ^« ,^«^.f C in^^U. (qI'A& Q^Mvu |de«^ CJi^ero pft red. tn fen,
" ■ c. 3,
4MPHORR; NOMINVH pERSONARVM PLyRALL l83
tationis leges, fatis [docent, nomen ^[i^^v-n^f
referri o jiortere ad illum ipfum , ad quem^ perti^
nent verba, quae paulo ante ieguritur , iJNf i'?i
^{•n:!^, hoc eft, ad folum Nathan. Quodquiderd
qiium non praeteriretinterpretes ^^ vetei^es: plu-
ralem numerum re^le iudicauerunt a fe fmgulari
numero explicafi, non rhodo pofTe, fed etiam
d;ebere; Et profedo Nathas, proj^heta, iure
poteratadmonereDauidem, ne, feinfciOj lege-
ret, conftitueretque, imperii fuccelToremi quum
effet is , cuius opera deus femper vfus effet 'm
vita regis, moribufque, regundis, etquieidera.>
deinomine, oftendiffet alio tempore -°, forcj
vt natorum ipfius aliquis, hoc eft, SalomQ,. he-i
res fuccederet patris honori, ac poteftati. lofe-*
phus igitur et ipfe debebat nomen ^'»'7^^? 't)N xe-
ferre ad folum Nathan, neque ad reliqiiQS Daul-
disamicos, et familiares , hoc eft, adSadocum,
facerdotum pnncipem, et Banaean, fatellitum
regiorum praefecftum; qua tamen in re. illunx
non ignoramus nadum eiTe aftenforem.j praeteXL
ludaeos recentiores aUos, D,au. KimcMum.. ^\.
\ #4 do^um.
C.3. cum-^prindpes autem ci- fcn. e. ^. '«erbis magiftramum.
vhatis — vitam fiiam tuereh- tecia, et deorum templa, 0gni-
tur, h. e. Pompeius: vid. c. ^catur domus Milonis, ttu
g. et II. Nam ieftio. coddL buni plebis , et aedis Nym-.
qnorundam, et iibroruiu cdi? pharum. v. pra Scxt. 59. et
torum., princiips eiuitatis tm- pro Milon. 27. add. Heuma-
r««r iiigenio corrc^ioria fci- ousPQcdl.u To,,3. P..504. C
Ucet debetur. ' Gic. Lael. 11 j^^^^^ ^^^ ^ . „,
adboftesfecomuht, h. e ad ^^,.^^ r \^^ ^^j, ^^ ..
Arxftonicum. v. l^Iutarch. Vit. . ^^ ^.^.^^^„ ;„,^ -
Gracchorump.834. BTo. i, «7 ^
eic. 13. ep.2o, I. in vektu- 20. Vid. 2. Sim. 7».i2-
dinemeorum, h. e. Tisx^nia, 21., h fcripfit ad h. I. ifta^
vid. 16. ep.4. et 9. Ab eo- «j^ nKnV ii^^a ^"«nar anna.i
dem CiccKone poft. red» itL JQ-iasKa ■y^liV *i«tt?^^
184 PRQl-YS^O SflPTmA DX NOTIONIBVS IVSTQ
do'6tum fane , atque elegantem , facrorum libro*^
yum iriterpretem. Sed quia verfamur in vincH-
canda n6minibusperfonarum pluralis numeri po-
tertate nominum numeri fmgularis apud He*
braeos , vt nomina eiufdem generis doceamus
eadem vi, in libris diuinis Noui Teftame-nti,
praedita eiTe: quid impedit, quo minus afferere
conemur illam ipfam poteilatem nomini D^n^Dn;,
quodin hymno fexto decimo Dauidis^^ de Mefc
fia legitur , atque adeo experiamur, fi forte va-^
leamus ledioncm rj^^^^Dn defendere ab impetu eo~
rum;, quiomnibus viriHus id agunt, vt, nomi-
ne glurali fummoto, in locum eius fubftituatur
fingulare nomen.r|"t>Dn5 ita tamm, vt diligenter
eaueamus, ne in moleilam quandam loquacita-»
tem^ garirulitatemque ineptam,. more pharma-
^opolarum circumforaneorum , ineidamus, quae
V ptus' obfit cauffae noilrae, quam profitj praefer-
tim quum eafit veritatis venuiks,. et gratia, vt
vel nuda> omnibufque leriociniis deftkuta, ne-t
que vilo:^verb.orum inanium fpiendore commen-!
data, inueniat faciie, et fpe6latores cupidas, et
.acres- amatores, ailedatorefque, quam pluri-.
moSv Qloriantur igitur fapientiae.no.uae au^^o,-
res^ et iadant, fe multarepepireindiciaj atqu^
iigna,, e quibus, non eognofci, verum perfpici
plane, ab o-mnibus poiTet , audorem hymni
^l-n^Dnfcpptum rellqui.iTe, non ^^-tiDn- Etenim
»rimun\ quidem inter^retes. veteres birines aiunt
in ve^fipnibus fuis vfos eiTe nQininibus fingulari-.
b.us,, nQn pluratrbus: deinde in plerifque eodici-.
bus fnanu. fcripti^ clarnant hgi ?f7^pri : denique
haac ipCaiB; lec^onem contendunt eHe confiliQ,
Pauidis^ cjul Meffiaa Iqcq Wq, inducat Oanenten^,
: , .-. ... .<. .: ' . yedj^
AMrLlQlllt, NOMINVM PERSONARVM FLVRALt 1 Sj
, reditUm fuum -ab inferis in terras , Vnice accom-^
iniodatam, ita, vt, fi poeta fcripfiffet ^i-f^i^Gn,
neque Petrus^?, neque Paulus ^% apud Lucam
in Apoftolorum a^Hs afferre potuiiTent verba il-
.ia, vtludaeisprobarent, perfuaderentque, MeC-
iian ab inferis extitiiTe : fed qui fadtumlit, vt iri '
codieibus quibufdam pluralis pro fmgulari fubfti-
tutus cerneretur, fe expedire fatis , atque itade-
monftrare, quin ad tenues quafdam, et riouas,
ratiunculas confugere cogantur , pofte negant.
J^os vero, boniviri, non folum hac haefitatio-
nis veftrae confeilione, fed multo etiam magis .
ipfa argume^torum,\quib«s ad confirmandam
veftramfententiam vtimini, leuitate, quae legi-
feus artis, et criticae, et grammaticae, eertisr,
lirmifque praeceptis , prorfus tepugnent, ne ift-
hanc rationem veft:ram noftra aifenfione com-
probemus, impediri, libere, etaperte, profite-
mur. Qoid epim? Interpretes librorum facro»
rum veteres omnes quum aliis quoque in locis
pro numeri pluratis iK)minibus Hebraicis, et re-
rum, et perfonarum, pofuiffe : iperiantur nomi-
na alterius numeri, fi quidem ea, et ipfius rei
ingenium, et natura liriguarum, ferreti quumi^
nontantum ex argumento, et oeconomia, hy-^
mni, fed vel maxime ex altero verfieuli membroj.
InteHexiiTe videantur, riomine ^{'''^•iDn , quod rio-^^
snini "»'ii/b3 refponderet, vnam modo perfonam,.,
non plures , deelarari : quidni exiftimabimus,,
eos, etiamfi fiiis in codicibus pluralem nume-
rum inuenerint, rediftime tamen fingularino-
mine vfos effe.'' In libris? porro humanis ficubl
(^uae inuemantwr leftiones , e quibqs vrius xdem-.
M 5 quj^
^3. Aat. 2, 3I0. . 2^4. Adlt. if, 5f,
1$6 PROLVSIO SEPTIMA PE^ KOTIONIByS IVSTO
qee nafeatur fenfus, fed qiiarum yna vulgaria^
tet, et gloffematis fpeciem habeat, etiam e Codi-
^ibus recentioribus 5 dubiaeque fidei, quamuis
jnultisj depromta feratur, aitera antiquilEmo^
rum, optimaeque notae, codicum, quamuiS
|3aucorum, atque adeo vnius, audoritate con-
ifirmetur, atqueiitadeo exquifita, et recondita,
Vt nullo modo videri poilit ex ingenio interpre-
t^s aiicuius, et grammatici, profeda, qui eam^
ifiterpretationis cauiTa, adfcripferit: nonneboni
quidem criticiQmnes raram huius generis kdio?
pem vulgari ita praeferunt, vt eam veram, ge-
nuinamque, alteram fuppofiticiam , atque fel-
fam, arbitrentur, etcenfeant? lam vero ilU co-
dices, quosMaforethae, in recenfendis veirbo-
rum Hebraicorum contextis, adhibuere, et in
quibus fcriptum extitiffe. teftantur ^''^''DJt'.? antii-'
quitate non minus, quam bonitate, Ibnge fupe-
raht omnes libros eaiamo fcriptos, qui hodie re-
ftant, quorumque maxima pars alteram ledio-
nem ^^"j^or exhibet : fed antiquitatem fcripturae
codicum Maforethicorum loquuntur etiam iili co-
dices , in quos inciderat au^or, incertus ilie qui'
dem, fed antiquior tamen omnibus iibrariis, qui
cpdices noftrae aetatis Hebraicos defcripfere,
commipntariorum in hymnos Dauidis, qui vul-
go ipfi Hieronymo, fed falfo, qua de y^ iam
Erafmus, aliique, admonuere ftudiofos, triouun*
tur. Isenim, quicunque tandem fuerit? quum
ad verba Latini interpretis, N^c dabis finSium
imm videre cQrruptiomm , adfcripferit haec -^
Nm de corruptione corporis Chrijli in fepukro dicit^
fedde mUrorum fcm^Qrmn: libros coiifuluerit ne-
cefle
»5. f^ lo. a To. 8. Opp. Hicronymt edit, Fjrobcii,
^MPLIORR. NpMINVM PERSpNA«.VM PLVR-^LI, ^gf
ceffe eft, in quibus nomen plurale legerettnr: qiii
tamen codices, vtrum Hebraici fuerint, an Gr ae- .
ei, Latiniue, non fatis apparet, Et quis , quae^
fo 5 eft iudicii venuflatis adeo expers, qui non
fentiat infignem magnitudinem elegantiae le<ftio-<
jiis ^">'i''tDn, qua ledio altera, ^n^JDn, plane ca-
reat? fetenim quum vfus nominum pluralium de
fmgulorum, fed fummorum fuo in genere, vi-
rorum perfonis etiam in HebraxGa lingua exquifi'^
tus, eleganfque, iudicetur; quanto accommo-
datius maieftati Mefliae putari debet nomen plu-
rale ^{'«'n^iDri, quod rcd;e verteris Latine w^, deli"
(ias iuasf quanto dignius ipfa orationis po^ticae
granditatel cuius virtutis magnam paftem^, iiam
Longinusj magifter optimus, praecepit ^^ jetiann
vfu nominum plu^alium re<^o contineri, et quain
pauideSj caeterique vates Hebraei, ipiiusnatu->
rae inftintoj itafequutireperiuntur, vtcarmi*
nibus eorum nihil grandius, nihil fublhnius , iu-
dicio Qmnium,. habeaturv Et f>yofeda Dauides
qd tutius poterat ino lo.ca plurale nomeri fingu*
|ari praeferre, quum nullam ea ex re orationis
QbfQuritatem j nuUam ambiguitatemi Qriri vide-^ ■
ret. Nam quuoj ea fit hymnorum eiua ratio> vt
vno eodOTquej verfiQulo>, qui quidem duohus
mernbrisj^ ac partibus, cpnftet» vna res his di-
caturj, quun> adeo verba fingula hemiftichii»
h^H^^h '»Ti;'Drn>5>)i'-JS^> ,re.^ondeant (ingulis ver-*
bis alterius heniiftichii> nii^l^ ^"^T^^D l^.H ^^
Jinuri nemQ fane dubijtare vIIq mddo reae: po-
teft, quin nominq plurali rj-in^Dn, vt voeabuia
«'A'' i»&yot fi,x^ov itotmtyi» tm: ho^dv.op.Tc^ytsn tm ovXft»
^Tjcrsm cs^ix, ott eS oie» ■ fis ccpi<j^i{^, /
ig8 PROLVSIO SEPTIMA PE NOflONIBVS IVSTa
•>;a;'Q5 ,, vna perfona, hoc eft, Meffias, non plu.-
resi iignificentur; Hac vero ipfa ex re facile in-
tellegi ab omnibus pofle fperamus, primo Pe^
trum, et Paulum; Apoftolos, fapientef vfos effe
ifto Dauidis loco, vt ludaeos docerent, deum
redire iufiiife Meffian ab inferis, negue ex eo-
rum oratione vlio modo patere, Dauidem fcri-
pfiffe ^^''Dn ^^ : deindelianc ipfam ledionem effe
alterius lecSionis interpretamentum: quae tamen
fieripoteft vtextiterite verbisMaforetharumma-
ie intelledliSt Hi eriirix quum ad nomen ^j^^.^ion
appofuiifent hanc rtotam, ^ ^^rn>, qua, vt bpi-
"nor , admonerent lediores hymni , ^ pluralem nu-
merum prbfingulari poiitumeffe : farie incredibi-
ienoheft, repertoseffe, quiputarerit, eos pro
ll-i^iSDn^reponi iufliffe^^i^Dn, atque adeo fingula-
r6 'vocabuluiii fubftituefent iri locum pluralis no*
iriinis ^^. Quorfum' vero a riobis ifta Omnia dif-
putatafmlt? quorfum? primum vt adiuuaremus
hac admonitione nbftra operam, ftudiumque,
eorum, qui bene vellent, feliciterque,^ verfari
in rebenfendo ■) etconftitueridd, orationis libro-
rum diwinormn lieBraiga^ noa mlnus , quam
/■ •■.-' "■ j^y^ •■■■■ V,- :-0rae-
27. Sic ApoftpU Adit. "4,. tl^^OCI haud diibie legi debet
27. e verbis Dauidls PjC2,2. .^ V^^^On, quum referatur ad
^••ail^^v vi^. . ''^.h'5 1 '>52S!nV '^''i?^!" Sic Habac. 3, 13^
" ^'k.) ^l^"*, ' ^^ '^^1 '^'^^^ P*^° *1'^'"^!*? J vt Aqiiila quo-
Inittjjq re<3:e fane coilegernnt, que legit: v; Eufcb. D. E. 4,
Herodem Antipan, et Eon. 16. p. 189. C Colon.: in
tium Pilatum , coniuraiTej, ] ibris noimullis olim videtmj
confiliaque capefliuiffe , con. icriptuni extitifle tjin^u?»,
tra caput, et falutem, Mefljae, Certe Eufcbius d. 1. e verfio-
quod fcii^ent, vatcm diuimim ne r^v laudajt verba r»
nominibus. pluralibus fiibie- crw cro^ r «V Xpi'?^^ ffn , quae
ciflfe vim fingularium npirii- ipfa nu"c in eod. Alex. le-
iwim. guntur: relic^ui libri babcnt
2g. Sic lo Sam. 2,9. pro rt cw<xciij tov %^iiov as.
A>IPLiaRR. NOMINVM PERSONARVM PLVRAtl, I gQ
GraeGae, .contextu ; vt eos cautois 'eiTe^ ajque
circumfpecftos, iuberemus, ne ftatim ledlio-
nes 5 . quas in plurimis codicibus manu fcriptis
extare viderent, arriperent^ eafque editorum
iibrorum : ie(flionibus praeferendas cenferent>
fed vt verborum pmnium pondera diiigenter
ante examinarent, . iudieiumque fuum vnice
dirigerent ad normam legum, et grammatica-
rum 5 et rhetoricarum : deinde vt dpceremusj
locum illum hymni Dauidici re^te adfcribi poiTe
in numerum eorum iocorum, quibus nomina
perfonarum pluralia partes fmguiarium nominum
agerent. Hanc enim vtriufque generis nominum
permutationem etiam Lucas fequutus feperitur,
non folum eo Euangelii . loco ="9, vbi dominus
pulliaiininijin quem illatus MelHas a difcipulis
Hierofolyma introiit, o* kv^ioi dicitur, fed etiam
in Apoftolorum commentariis 5°, 4n quibus an-
cilla, quae vaticinandi faculfate praedita putaba-
tur, hac arte fua magnos legitur, atque vberes,
quaeftus comparaiTe rpT^ xv^.toi? civrr,g'} hoc eft,
domino fuok Neque tamen his locis exiftimari
fimilis, vt opinamur, debet locus eorundein
- Gommentariorum ille '^', quo Epheliorumgram-
iriateus Pemetrium, fabrum argentarium, eiuf-
que gregales, reiecilTe ad proconfulem Aiiae
perhibetur. , Nam nomen plurale oLvbyTtc^rM)^^
pofttumeftj non vt vocabulum indiuidui, quo
iignificaretur proconful, qiii tum praeeilet Afiae,
fed vt vocabuhim generis , quod omnino procon"
futes Afiae indicaret) ita, vt homo concioni
Ephefiorum ofteridifTe inteliegatur, conu^entus
•29.0.19,33, 31. Aat. 19,38. Vid.Ca-
i^aubonus exercitatt Antlba-
go. C. 16, l5. 19. roiiin. 16, 113. p.
f90 PROLVSIO SEPTIMA DE NOTIONIBVS iVSld
Agt a proconfulibus ^ a quibus ai^ibnerti in Vm-^
lum poftuiare Efemetdus , caeterique argentarii,
et poiTent, et deberent» Etfi enim Syrus iatn
Iritisrpres ia verftone iba plurale nomen in iingu-
lare mutauit ?*: tamen hoc illi debet eo minus
vitio verti^ quum eodem illo errore decepti de^
Jirehendantur grammatiei , atque interpretes, et
vetereS) et recentiores, do(R:iiiimi in explicd[hr
dis locis flmilibusEuripidis 33^ XenOplpritis 54^
aliorumque fcriptorum. Qiium igitur Hebraei,
eor-umque exemplo audores librorum diuinorum
Noui Teftamenti) nomina pluralia de perfonis
ItnguliS:) loco nbn vnoo pofuerint: quis dubi^
tQti quin MattLaeus verbis fupra propofitis , 4
^yiTSvTsgrYjv i/yj;%jjv ,T» 7f^5/»j foiumHerodepi ma-*
gnum, vitaeChrifti infantisinfidiatoremsnotarit?
Cuius quidem eorum interpretatioriis . veritas
multo etiam magiSj Vt fperamus, iispatebit, qui
eontulerint cum ifto Matthaei loco locum Mofis
prorfus fimiiem in Exodo ^^ quo Mofes legitui?
a deo iulTus eife e Madianitide in Aegyptum red-
ire, ^^i>'&i ■* f)^ D^u^'pn>Dn tD^\z>yj^h " h^- in>D -^ li) ;■
quae verba Hebraica Alexandririi ludaei expliea-
liUnt iifdem verbis Graecis, quibus Matthaeus
vfus eil, rs^vviKSicn *^jx^ 'jva.vrss oi ^yjTHvrss cn ttji^
•jX/u%iiv , hoc ett , mortuus mim eji rex^ vitae tuaein^
Jtdiator, CertePhilo Alexandrinus, diligentiiH-
miis> Hebraicequedodtiilimus, fcriptorj illam
iplam
5:2. Verba enim Graeca, pafeatj euni non afl*equiif
dycps^ioi clyovTct} , Hg^ dv- tuiti effe totiusloci fcnfuni.
^J,r«To/«^/,itavertit, l^ 33- Pl^oenn. 988.: vbiv.
, sc . p F A . Valquenarnis.
|AA^f_J:n_si »^a|sS(a/\j|, 34. Menjorr. 2^ 3. i«: vbi
*"■» \" '"■i r -1 ' V. Erneftius.
»aj| Uioof : vtfacileap. «e r /i ra
AMPLIORR. NOMINVM PERSONARVM PLVRALL I91;
ipfam rem, quam Mofes attigit, ficnarratj inli-»
bris de vita Moiis ^% o fJLsvyd^ it^oTe^og [rex [/^e-t
gypti] TsBvyjKev , ov divsdid^a.aKeg dioi (po(3ov gVi/38-
Ajjf* Nos vero huius tanti, tamque prudentis,
ducis veftigia fequidubitabimus, praefertim quum
in eodem libro 57 paulo fuperius legantur verba
* ill.Atque baec difputata funto defecunda
genere verborum fingulorum, quibus iuflo ma-
iorem, amplioremque, ppteftatem tribui demon-^
ftrauimus a Lexicographis NouiTeftamentipro-
jpemodum pmnibus.
Iin» Petierunt enim a nobis alumni difci|>Ii-
nae rioftrae ofto, adulefcenteS) et literarum bo»
narum cupidiflimi^ efc vitae, morumque, fandlita-
tis ftudiofiffimi, quorum nomina fubiecimus:
CI^RISTL lAa UASSAVl^rS^ Dubena
too.* GHRISTL AENOTHEVS KEOGO
KYS, Lip/^enfa: FRID* AVG. LVDOV
NITSCHIVS^ BibraThunngus: AVG. VFE
mSy Furcemnfis: FRID. GVIL. ZSGHV
CQYtVS^ Niumontanus: lOH. GEORG
GODOFR: OPSOPOEVSj Pegauienfa:
lOlL SAM» FESTVS3 Monra Thuringust
quinobis femper cariflfimus fuit , obeximia do-
«ftrinae, etvirtutis, ftudia^ atque probatiflimus :
lOH. AVa DOERINGIVS, Gateffladio
Thuringus : vti^2ittono^ i etouratores, et fautp-
res, fcholae Thomanae corrogaremus publide^
quo ipfis adefije, operamquedare^ vellent, ante
diC;
/^
Neqiie vero lofephus verba hl^pjTtiiav rs^vDivctjj Pxtri»
Mofis inteHexit aliter. nam kiu ^xpcnad^ijVi iCp* iits^
Archacol. 2, 5. p. 54. Baf. avroc e<^ysv n. t, K
eandeiu illain rem fic refertj $7, C. 2, 33.
Jl§3 PROL, SBPT^ DE NOTT. I>!^TO AMPLL.-£TC •
difeeiTum e fchola.in AcadGmiam Liprienfem ^«e
taiidibus^ et virtutibm^ multis^ ^tmagniSy 1/iti LudQ*
vki SscquendorJlih^tmQ ita didiiris, yt etiaiB jEr-
9iefii Fiiy principis Saxoniacj ormmentay atqiie deco'
ra, rara perfequerentur, c cuius difciplina prod-
liffe fcirent fum,mum illum, et dere publica, ca-
iftaque religione, non minus,. quamj,de fcholis
pubiicis 5 atque bonis artibus 5 egregie meritum.
virum. Quibus quidem oratiunculis fuis ?*
quum menioriam principis fandliffimi, fapientiae-
que, et diuinaeyet humanaej amantiffimi, et ami-
ci eius prudentia , dodrinaque > praeftantiffimi,
omnibus carifllmam ita exGitat^uri fmt humaniffi-
mi aduiefcentes, vt etiam gratias maximasagant
jordini ciuitatis ampliffimo, et curatoribus fcho-
lae grauiffimis, pro acceptis beneiiciis multis, et
magnis 5 . quum animis , auribufque, liberalibus
5>ihil gratius,:et iucundius, accidat, quamiuue-
Siiles fignificationes, et voces, animi gratij admi-
Tationifque virtutum virorum excellentium : noh
tam fperare, quam confidere, pofTe videmur,nGn
deluturos eiTe, qui fcholam noftrarri praefentijt
fua ornent^ et.audientia, cum dlfcipulorum^ tum
etiam magiftrorum, ftudia. incitent. Nos vero
huius ofticii hqnore decorari ab omnibus fcholas
Thomanae, et bonarum literarum, fautoribus ita
auemu s , vt fpondeamus , rios nemini vnquam
plus debere exiftimaturos effe, qiiam iis, qui di^
lciplinam noftram, ftudia, et inftituta, fuo fauo-
re, foi(que ftudiiS) adiuuerint^ .Scripfimus Li-
pfiae, in Scho la Thomana , a» d. xi. Kal Maias
A. C. C 1310 GGLXX VII
38. Edklimus lias oratiiiiiculas oAo, cum ^uabus alils^
Lipfiac A, C* 1778. oeionis. .
PROLF
PROLFSIO OCTAVA
£)fe NOTIONIBVS IVSTO AMPLIO
RIBVS QVAE IN LEXICIS N. T. VER
BIS RERVM TRALATIS ATQyB
IMMVTATIS SVBIECTAE
LEGVNTVR
'» i .n ) i t'! ! ^ < ' i . 'u' ii ' iii n i iii 'vi:i ■■ i.> ti i u' ■' ' . ■■■ ■II r ' ■
q, B: P'
tfi error opinionis ille, quo imbuti, Lexi-
cographorum maxime refponfis, plerique
librorum diuinorum Noui Teftamenti lecl:ores,
atque interpretes, A^efbis, vel e praepofitioni-
bus compofitjs, vel pluralibijs, maibrem tribuen-
damvim, et poteftateiti, quani firiguiaribiis^ ^t
fimplicibus, verbis, ftatuunt, multafuni ferii-
per faKiftimarum , irleptiflimarumque , intef pr6-
tatiunculariimaia6lor, atque fiarens , extitit: ta-
inen haud fcio , ari aliqijanto etiarii plus , et 6b-
fueritdlitrij et nunc cum inaxim6 obfit, intelfe-
gentiae praeeeptorum Chf ifti ^ et Apoftoloruiri^
puerilis ifta , oriiniuriique doddrurii repreheri-
lionibus digriiffima, infcitia conditoruiri Lexico-
fum Noui, Teftamenti paenfe Omriiririi^ cuilis td-
hebris offufi clamant, verbis tral^tis, atque im-
riiutatis,. Quae vulgo tropica^vocantur, notiones
fubieiflas ejie ampliof es, latiusque patentes, quain
prQpriis vogabulis, et dominaijtibusi Quae
. jAT - . . fuidem
^ig^ PROIVSIO OCTAVA DE NOTIONIBVSmTO
guidem i^or,U]mi hominiim voees quam vanaeO
fmt, atque inanes,. quantam temeritatem, et
imperitiam, indicent: hoc vero docere quem-
que, vt opinor, facile potefl:, cum originis, ce-
lebrationifque, orationisiimmutatae cauffa, tum
etiam vius loquendi omniUm fcriptorum borio-
rum, ex omni aetate, ratio. Atque ea de re
breujterplacet, ietilrid:im, diflerere ante, quam
aggreciianlur ad errorem Lexicographorum No-
vi Teftamenti , quem attigimus, ita, etaperien-
dum, et conuincendum, vt exempla quaedam
verborum immutatorum , et tralatorum, affera-
mus, quibus non plus figniiicari 5 quam verbis
propriis , appareat.
II. Etenim quuni tanta, tamque immenfa,
cum ipfarum rerum, tum proprietatum, etiam
affejftionum, earum, reperiatur multitudo, .^c
cppia, vtciuitates, primae praefertim, et anti^
-quiflimae, nullo mpdo potuiffe intellegantur fuo
quamque , et proprio , vocabulo appellare ; hac
linguarum inopia, et anguftiis, coadae inftitue-
runt rnultas r es , earumque prOprietates, et affe-
&pnes, figriificare verbis , et nominibus, alie-
"nM \ Permutare igitur inter fe cpepere illarum
'rerum voc^bulai, quas viderent, ipfius naturae
arbitrio, aut coniundlas effe inter fe, et qiio-
'dam neceffitudiiiis vinculo copulatas, autdirem-
tas, magnoque difcriminis interualip feparatas,
hpc eft , quae, non obfcuram, et tenuem, fed
Ingentem, et iilultrem;, habercnt inter fe fimili-
tudi-
I. Seaeca de benefF, 2, 34. coinmodatifqm, -^ Qula non
In^ens copia e/l rerum ftne nor Jkfficiinus , vt Jtngulis Jtngula.^
.Mine , (juas tiojji propfiis oppel' ajjignemm; quotjms. opus efi,
latipmhus notamus i fed alie7iiSf miituamur.
AM?tl0^* VM$B. RJSRlir^; IMMf^^ l^^
^^\ntm*iQ^mxm%^ akera, vt
tamen feiunffta ab ea effe, ^tque adeo feorfim eo^
gitari pofle, iintellegeretur, aut non;; quarum
denique vna oppofita alteri, atque eontrariaj eu-
fet Sed quum animaduertiirent homines> \mr
mutationibus verborwm, et tranflatiohibuSj ora-
tioni deledationem quandam, et fuauitatem, pei-^
fpicuitatem, et grauitatem, coneiliari: frequeu.
tare verba commutatav atqiie inilexa, ita aggreiit
funt, etcelebrare, vt iis vterentur etiam de illis
rebus, quibusfua elTent,,et prdpria, \socabuia^
fi quidem viderent, orationem, apto, prudenti-
,que, verborum alienorum vfu, ornatiorem fierii,
et decentiorem, gratiorem, et iucundiorem 5
cuius virtutis cauffas, praeter alios, Cicero iij
libro de oratore tertio = diligenter expofuit: aui
res ipfas clariores effici, et illuftriories, aut ratio t
nem earum , et naturam , pjoprietates , et affe-
^iones , planius, apertiufque , oftendi 3. (2;k.
ius quidem rei diligens, et accurata, cogitatio
quem non admoneat, immutationes verborumj
atqueinuerfiones, et inuentas elTe, et frequen-
tatas, non propterea, vt ipfae rerum imagine::,
et Ipecies, grandiores, ampliorefque , redderepi-
tur, vtpartes illisadderentur, et affiqgerentiir,
plures, et maiores, quae propriis yerbis, neo
poffent demonftrari, nec folerent; immo eo
tantum confiiio , ytformis rerum, et iimulacri:<i7
aecederet aliquid gratiae, et luminis, decorl;-i
et ornamenti, quo conipicerentur, non modo
facilius, et citius, ab omnibus , verum etiam cu-
pidius, et ita, vt animi fpedatorum magis mo^
iV" 2 ' yereii'
2. C. 40. . ^. Vid. Cic. Orat. :?, 5K
(T/Qjundjtir. 8,6.
196 PRdLVSIO OCTAVA.de NOTIONIBVS lySTO
verentur, et dekdiarentur, caperentur, et tene-
rentur? Ad has eriim verborum immutatorum "
virtutes refpexiffe etiam Horatius videtur, qui
verba propriain nobili illa ad Pifones epiftola *
inornata^ etdominantiaj dixit. ; Propria vero
verba ^ imrnata {unt: verba tranflata neceffe eft
ornata flnt, atque ita dicantur, quod ornatum
afferarit, et gratiam, rerum imaginibus, non
item amplitudinem maiorem tribuant : et QLiin-
^tiliahus * verba, et noriiina, tranfferri ollen-
dit e iocis propriis in 2i\iem /ignificandi gratia,
quodtum {mtfigni/icantiora, hoc eff, aptiora, et
magis idoriea-, ad naturam, et proprietates , re-
rum exprimendas , et d«elarandas , non augen-
das , et ampliflcandas : quo 6erte fenfu Gellius ?
ntomien Graecum K^trccyAcoiya-og vocauit /gnifican-
tijfimum vocabulum, _
' HL Atquc haec de ortu , crebroque tranfla-
tioriis, et immutationis , Verborumvfu, fenten-
tia adiuitari , et confirmari , r eperitur , non m o-
do grammaticorum yeterum, optimorum fane
vtriufque linguae, grauiffimorumque, et iudi-
€um, etinterpretiim, au^toritate, atque praece-
ptis , fed ipforum adeo fcriptortim omnis aetatis,
atque generis, bonorum loquendi eonfuetudine.
Etenim grammaticos quidem antiquos, eofdem-
que eruditiflimos , in gioiTariis fuis , et ad libros
audorrim vtriufque fermonis fchdliis, verbatra-
iata
* V. 254. % prooem. 31. g, 2.9. lu
4. Inftifeiit Orat. ■$, 6. 836, 2.
7. ooU. f. 6. Atq"^ fic ver-
\>^ . Jignifitare , . et fknifics. • 5. NN. AA. r, T^.Namvo-
tio, c t fi^nificans, In Vihris cahuhm jiOiTCiyXojcrffoi Gd-
Q2}inSt'ilmu k^intin.- iocig lio reftituit lac. Gronpnins e
aiiifi pluril>us. vid. 4, 2* 36, libro Fuluiano, et regio.
AMPLIORR. VERBB. RERVM IMMVTATT I97
iata explicaffe propriis verbis videmus.. Hefy;-
ebivs, etSuidas, verbum /%i/gi;«v,'^ quod a vena-
toribus, etcanibus fagacibus ^, qui veftigia fera-
rumindagant, et perfequuntur, elegauter tranf-
fertur ad eos, qui rem aliquam ferutantw,: et
quaerunt, fimpiiciter verbo fjjmv interpretati
funt. In gloffariis Graecolatinis , ^ a -Car. Lab-
baeo , poft Henr. Stephanum, et Bonau. Vulca-
nium, coUediis, et a Cangio editis, nomeri.Tra-
^uxapSiof explanatum iegitur verbisf Latinis brU"
tm,Jlolidus: et gloffa 7rci%woc( Hefychiu^, etSui-
das, docent idem declarari, quod proprio voca-
bulo ctvqjyTo/. Quae quidem iftorum verborum
interpretamenta quam vera fmt, et elegantia, iii-
tellegi faciie etiam ex ea poteft , quod ipfe No-
nius Marcellus 7 obferuauit , fenes crajjbs apud
Varronem in Sexageii^ dici hebetesy etJ^M/^ox. Ir^
Pluto Ariftophariis, vbi Chremylus, heriis,. Ca-.
rioni, feruo, narrat, fe, quod prope abeite vi-
dcretur a fine, et termiaoj vitae,^ Gdnfuluiffe
Appllinem, an filius^ qu^m haberet vnieum>
ftudio probitatis , et virtutis , pb{ito', fufcii^ere
deberet vitiorum, e,t improbitatis, iiudium, fi
forte diues fieri fic, atque' beatus, pbftetj baec
iegUntUr 9 verba, Tov ifJt^ov jttsv «,vtS ta rahaintai^
q^ aXs^WY^vj vcixi^oov inrsrc^evcrSo^ fiiov* Etu'
enim Bentleius pro l%TeTcj|£uo-'&a/ fcponendmn
iKreTcXv-7teii(T&oti , pro ingenii fui acuminei Genfe-
bat, vt metaphora duda eiTet a lana in.^rbem
glomerata^°:, tamenj, quum alteraiii fcripturam
N ^. ■ . ■...-':•." .. in.
6. V. Pollitx 5, lo. aB Aiifbn. Popma eoHeflia, et
f.C. 2,137. p. 532. Goi edita, p, 65.\ .
thofr. 5)^. V. 4:5. f,. .
g. Vid. Fragmm. Varrpnis 10. Suiclas; ,'E;{roXy*6W-'
I C)S ^lttaVSflO OCTAVA^ Bt NOTIONIBVS IVSTO
in omnibiis coelicibus, ; etiam iis, quos fcholia-
iles vetus infpexeratyita expreiTam extitiiTe eom-
pertuin fit , vt in nullo eofum vlla alius fcriptu -
r;Ve veftigia appanierint; quum verbum sxrgto-
AVTvevaS-ixj a verpo s56Teto|?yo-S'a/ , et qtia figuram,
et qua fonum, literarum, nimium difcrepetj quum
e vulgata leAione fenfus exiftat optimus , atque
eommodiiiimus ; quum denique Ariftdphanes rc'-
feriatur etiam Piutum multis , et verbis, et for-
mnlis, tragiCoruiri fua^ aStatis propterea diftin-
xiti^e , vt nimiam eorum hoc in genere audaciam
iiotaret : rftam acutiflimi viri coniedtuf am , nbn
rnodo legum - G4'iticarum f ationi repugnare , fed
fLTpcfuaeaneam adeo, iieque neeefTariam, efTe^
nfbirror. Nain primuin quum Ghf ernylus finga-
tnr eifehomo pauper , etinops, hoe^ft, t^Xow^
cf so^o? , qui queri acleo non potuerii:, fe prope ab-
«iTe.ab:|)aup6rtatis, inopiaeque , iricommodis >
qnum ex ipfa^hoiriinis of atione a;pertum fit^ at-
qiie petfpicuum , eum, non fua , vef um filii lui,
cauiTa Apoilinem iriterrogaire : nomen /3/cr nul^
lo modo defimiUatibui' y etfirtmis , aecjpi cum
-NeoGoro poteit^ immo cum Fuluio Vriino ", et
Spax^hemio, deb^t de ipfa vita inteliegi. Deinde
qiKim sTirc^svsQ-Bix^ propf ie *- dicantuf fagittae,
' ' et
(^\-^' spyDiaxj^ev,QQ\Y£Mswro- TT. In Virjjilio collatiorje
^.v-tr^vcocj [in exVnipTp Lexi- fcriptt. Graecc. illuftrato ad
f i Fh:rtrorini Bafiieenfiperpe- Aen. 3> 508- p. 435. Val-
iwHiJ' ii^itVir -sKTro X"iT-£t;<r oi/,q«en.
;5©j;!je reffiiis inVenetoiKro-r 12. Berglerus eam in ren»
/./-r/-ycr/;i/], 7rA;7j9Wcr«/ ' aVo laudauit locum iHerodoti f,
7^i,-f.fi^vrfi'^:TH 'itoir&py^Dtcr' 214. wi;(j(^('rci<fisKsDi i^s-
i'..'i« ipYa. Sic ap. Hefio- Teto-Bevro' "e.;giio ex^r.effiis
c/iiiu A.G-r. 44. Ttovov htro- videtnr locus Zofimi 2, fS.9.
7:V'n'-hm:cq Mc\\\x^, quod v. 'T^viyc&^ IBsh^v^HTo^sud^dv-'
fhre?:f!7cq cipyov. rc^v eno(.ri^ca <;poc.rsvu.oiri.
r>j:^
€t tela , quae arcu emittuiitur , donec pMiBetra^
iis exhaufta fit' elegaritfer prbfedo a poeta hoc
verbum tranflatum eft atJe^urri, qui curfum vitad''
fuae confe(f^umV pera<fturii(jtie, putaret, quiae-
tatem (ibi adam efife ferme crederet ^5, quifefe
iamiam effe moriturum fperaret Quod ipfum'
quum vidiifet aritiquus Piuti enarrator : tameri
gloffam exTgroJsucf-S-^ji/ iriterpretatus eft verbis rs-
r^keicoo-^oc/ % et oivviK^aa-Bci}. ' Et eo loco eiufdeni'
fabulae '^, .qu6 NeocUdes Coecus Vincere a Ga-
rione dicitur furando ebs-, quibus fint oCulortitri^
iiimina, Ati po6ta feruunl iuftit verbo trarifldto
virs^TjKovvcrsv '^* qnippe quod vfurpatur prbprie'
de iis, qiii alios iad:u iaculi vincunt. Hanc vcro'
gloffam, quam Hefycbius verbo vTre^sd^Uf/.svm'-
terpretatus eil:, fcholiaftes Doruillianu.s explica-
vit verbo v7rs^sl3ci.Ksv. Quod quideni . verbum
quanquam et ipfum noulmus effe tranflatum: ta-
men loquendi vfum ei partes verbi proprii dedif-
JSf 4 :..^.- fe^
13_. Plautus Trinum. s, 2, ita, vt, aut aliis libris vfus»
gg. Mihi quidm aetas acla eji aut mcmoriae fideiii jfequuttis,
fertne: h. e. fenex fuui , ne- videatur, habetur gjiK^Ksvai-
que proctil abfuni a fine' vi- a&aj^ (j"^^ eft refta Miedib-
tae. Sic'<?c?a aem de fene- lahenfis , etiain Aldiui, ^'
€i\\tG lcgitur etiam apud Cic. Bafileenfis, exenipU le<aio,
Cat. M. 17.: vt exncla aetas non exeKEVoSad^oij , quod irfc
ap.Terent, Adelphph.5, 4.16, exemplum Neocori, opera-
14. SicetiaminlibrisPha' rum incuria, irrepfit. Ver-
vorini, qui verba fcholiaftae, ba Silidae funt haec, 'EJtfe-
quae haec fiint , f^Krsro^st?- vo^svScti ' iitn^KSVC^Soij*
Sct^^rsrskeiojSoq^dvTJkwcSoii' dvrjXooa^Uf' dTfo fvsr^Oo^ui-
iii /:isrcx.(pop^(; tLoU ro^svov-' - rijou sv rf ro^eia, xvkXi"
rcovt orctv ri/}v'(pd0TpotV%£' CKOvrsav^ci /^bXt}.^
vCfJaio&iUy in fuum Lexicon IJ. v, 666.
tranftuUt, legitur : fed apiid i6.- Sic idem poeta Amn
Smdam, qui et ipfe iftofcho- 561. 'TnrspoiKovrl^^sig.crvy'"
lio fuum GlofTariunv avixit^ jjhj '^i:<:iBiv rcuQ UTjxocvciii;^
app PROLVSIO OCT AVA DE NQTIpNIBVS lySTO
' f^5 Vt fimpliGlter i;mcgr« figniiiearet^^j qtiisigrio-»
, jtat ? lam quum grammatiei veteres , iidemque
do^^iflimir quibus naturam, indotemque, vtriuf-
que linguae plane gQgnitam, perfpedamque,fuif-^
' fe , ■ omnes , et fciant, et fateantur , in expiiean-
dis verbis tranflatis, et immutatis, ita verfati re-
jperkntur, vt fubftituerintin eorum locum ver-^
ba propria: nos , qui ab iftorum hominum do-,
drina hoc in genere tam Ior%e abfumus , verbis
alienis, et arceilitis, plus rignincari, qnampro-
priis 3 pugnabimus ? praefertim quum grammati-
cos ve^eres ea in re appareat ipfius vfus loquendi
Qptimorum vtriurque linguae auc^orum , tan-
, quam .ce^rtiiTinii dueis ,. elTe fequutos yeiUgia.
; IIIF/ Hi ehimj non mqdo rerum difiunda-
rum ) aontrariarumque , alteram' faepe tranf lato
verbo^ alteram voGabulo proprio, fignificanty
fejd nec raro, nurtc verbis tranflatis propria, vel-
vti interpretamenta , adiungunt , nunc eandem
rem, alias proprio," alias alieno, verbo appel^
iant. ~ Q.uius quidem confuetudinis loquendi ra-
tio quo n^agis, planiufque, cognofcatur a tiro-
nib.n$grammatices, hoc eft, artis libros fcripto-
Irum veterum accurateinterpretandi: age, fubii-
Giamus quaedam vniufcuiufque generis exempla.
Ariftopban^s ^nim in Piutp' ^^ t<? isetvYiv opponit
T(J5>
17. Vi(i, Aviftopfe. Pliif. t%ooi/j ^- a^ Eirloicrvfifie'
109, Euftathius ad 0<tyf. a rpijx^v, Scriptores Latini, vt
p /406,45. RfUB., etexco Seneca, Plinius maior, Li-
Phauorinns: 'T7f'«^/3f'Aff/y vius, etiam Cicero ipfe, ita
^fi, 7ig:f vrsoSokil, mp(c'3^ vfi funt verbo Jiiperiacere. v.
jLtsv Hf} rP. yz-$^pxHQU7(<^siyi Gronouius ad Sen, d? benefF,
.ijv.yeEpoiysvcv , rj vTep fA.i'. ^j 52* '■
fpsi' hiiTHsvsrj' fi£fot.Oopt'<:
; AlyIPLlOIlIl.VER.BB. RERVM IMMVTATT 201
T^ -^s-XsT^vV ita , vt vel ilultiflimus qiiifqi-te facile .
intellegat , verbo tranflafo tc irHvh plane idem
fignificari, quod proprio vqrbo rc TrsW-S-o/*
praefertim quum eodem huius fabuiae ioca '^ ci
nnr/jTe.g, twv cIvv^wttwv , et cl sy^^ovre^ 'a^ TrAgrSvTeS"» .
inter fe referantur, Et quum is, qui viixi eo-
rum , quae videt, vql audit, quamuis clara iint>
et aperta, tamen, aut omnino. norl alTeqmtur>
et percipit, aut certe non fatis, ,et recfle, pro-
prio vocabuloV!//.ci5'»5V , tranflat;o Traxus-, appelie-.
tur; idemille Ariftophanes in fabula , quae Nf-
<pzK<y^ infcribiturj vtrumque verbum coniunxit^°,
nullo fane alio confilio, quan> vt nomen alienura
explicaret proprio : quemadmodum fcriptor ilfe,
cuius locum Suidas ^^, et ex eo Phauorinus, vt
docerent, ^oi^jTyiTct, eEe tarditatemingenii, etjiii" :
forem , attulere , vocabulum iftud tranjjlatum,;
earidemob cauftanpi, cum proprio nomine apLa,"
Sia copulauit '^K Cicero , in tertio Antoma-
mriim ^?, Antoniumclamat exUbidine, crudcr^
litate, petula?atia, audacia, totum congkitindtiim
^i?:_fed verbo huic tfanflato res profe(So ipfa lo-
quitur eum non ampliorem fubieciife notionem,
quam verbo proprio tum, quum C. Stalenum
in oratione Cluentiana ^*. teftatus efl totum ex:
fraude , et mendacio , faUum ejfe. Et quuni Lae-
lius in fermone de amicitia ^^ pftendit, amari a .
nobis, ipfius naturae impulfiV et imperioj eum, .
In quo quafi /wm^w aliquod probitatis, et virtu-
t;s,. perfpicere videamur: fane non de eo loqui
-AT 5 cen-
19. V. 596. f. eodemconfilio coniiinxit.vcr-
20. V 840. ha haec eeruu^Oy etcura pecuU,^
«, ' 23/ C, II.
ai. V, Tc^xvmi. 24. C.25.
a?. SicHoratiiAsA.P.3g^o^ 25. C. g.
flOS PRbLVSXO OCf AVA i)E NOtlO^flBVs IVSTO
cenfendtis efl , in qtio maxinia eluceat pr obitas,
vt Gefnerus ^^ exiitimabat 5 iiiinio de illo, in ^uo
Jigmficatio aliqua virtutis appareat. Cuiiis qui-
dem vefbiimmutati interpretationis audor, prae-
ter rem ipfam, quum amot omnino virtutem,
ndn ta.ntum maxirham probitatem; fequatur, lo-
Cupletiffimus eil idem ille LaeliUs, qui in illa ipfa
-diiputationepauloinferius^^ verba tranflata quaji
iumen. [aliquod probitatis ^ et virtutis\, coiiimutauit
VferbiS" |)ropriis Jtgnijicatio aliqua virtutis^ et ita
comm.utauit, vt ipfe quafi digitum ad iftam ver-
borurri commutationem intenderit. Nam, quum
contra.hat , inquit , amicitiam-y vt fupra dioci ^^, ft
qua fiiinijicatio virtutir eluceat, Et quum' Cicero
libro <3e ofjliciis primo ^9, intpfi)ioco\^ inquit, «/z-
quodprobi ingenii luhien eluteaty quid aliud docet,
nifl hbc, debere in ipfo ioco aliquam probiih-
genii fignificationem apparere? Nam profedlo
qiium lumine faepius detur rei alicuius fignifica-
tib 5 quomlumen non raro effe foleat fignum ali-
cuiuSrei, atque indicium : /ewzera re£Ve pofTe , et
eleganter, T^ohi de figni/icaiione , quis non inteU
iegit? Ex iis vero, quae hadenus a nobis bre-
viter difpuitata funt de ratiorie, qua, et gram- >
matici veteres in explanandis verbis immutatis
vtriufque linguae vfi, et ipfi fcriptOres in iifdem
vfurpandis verfati, funt, nonne elucet id, quod
fupra diximus , immutationes verborurn , et
tranflationes , per fe nunquam valerc quidquam
ad fpecies, foririaf(|ue, rferum, eariimque par^
tes^ augendas, imrno verba propria, et aliena,
aequalia efTe inter £0 femper , atque paria ?
V.Ne.
26* Thet t. li,- vrJmma 28. C. g.
m. 9.
V
• AMPRIORR. .VERBB. RE^tVM .mMVTA.T.T , ©O^
V. Neque fane au^lores librorum. Noiii Te-
jftamenti reperinntur vfum verborum arceflito--
rum ad aliam rationis direxiffe normam, etiam^
Gonfuetudinis loquendi Hebraeae admonitUj cu-
lus meiiioria putanda eft eorum menti fuifTe fem-
per dbuerfata. In eo quidem hymno , quo Ma^
ria legitur concelebraffe deum , qui oftendiffet,
apfam fpre matrem filii fui , feruatoris hominum,
opponuntur inter fe 3° mivSvTsgy et irKHTSvrsgy
ita, vt tranflato verbo <7rm^v Gertiffimum fit idem
declarari, quod verbis propriis TrTwp^gug/v , et -tts^
Vfcdiz/. Etenim ab Hebraeis quoque homlnes
egeni, et paiiperes^ dicuntur arGeffito. verbo^
D*>:iv'^ 5' : fed hoc nihil fignificari aliud , quam
proprio vocabulo a*'^''^, etiam inde euidens eft,
quia verbo ni.n verbum\r;n^, tanquam interpre-
tamentum, iahyninis Dauidicis 33 iundtum ex-
tatr Hoc enim verbum quanquam non ignora-
mus proprie Graecorum verbo irsvea&ocf r^ipon'^ -
dere, atqueadeo {igm^care pauperem efe : t^meai
neque hoc nefeinius, vtrumque verbiim, et
Gfaecum 53, et Hebraeum, atque adeo noniei;i
u?S, faepenumero it^ poni, vt, non foIum|7fl[«^
j)eres', et Trsi/jjTcc?,, fed etiam egenosy et ^Tbyx^gf
vi fua compledlatur. Et quoniam Hebraei no-
mina fubftantiua lOn , et d^^sn'^ 34, t3«>i?>o, et
a^>Dn;^ 3?, non minusV quam adieftiua, psn, et
30. t-uc. r, 5^g. S.t fedverbo WTW^fiyWpro
5ii Pf. 107, 36. Vid; Pro- verbo -rgVea^oc/ vfns^ eft Aiu
liif. 12, 2. tiphanes. V. Copipierfiiis obi
3 2 . Ff. 3 4, 1 1 . feruatt. philologg; c. 2. pagi
33. Apud Plat.: Politic. 33. 20. C
• . ^' r . • 34' W. 103» 4'/
mter le- rereruntuv : vt nomi- ^
na uiMl) , et "i«^, Prouerbbr30j 35. Efai. ^3, l^fj»
304 PROLVSIO OCTAVA DE In[OTIONIBVS IVSTO
C3W^^^ fere coniungere, tariquam vocabula
idem valentia, confueuere, quibus, vq\ mijeri-'
cordia^ vqI omnino flwor, Qtpictas^ indicetur:
procliue ei\ intelleflu, quid fit, quod in libris
Noui Teftamenti verba tranf lata aTtKdnxva , et
nxokufJifkA^^yyoq-i atque propria (?/kt;^//.o2, et c//iTi!^-
/^ttjv, copulata 57 legantur, Quanquam enim no-
fnen liQkv^TiKau^xvo^ videri poflit exprelTum effe
everbis Hebraeis "it^n ri'^, quae certe Alexan-
drini interpretes reddicliiTe reperiuntur aequipol-
iente vocabulo itcKviKsog 5^ : tamen , quum ver-
ba "lon i*5 , et tD^n^, nufquam inueniantur dein-
ceps" coUocataj quum nomina o"7rAa7%vcf, et
56. Ex, 34, 6. Neh. 9, 17. miniffent, Pauluni [Ephpli. 4.
gi.-2. Parr, ^Q, 9. ga.l, et Petriim [l. cp. 5,
37. Vid. Phill.2,1. lac. 5, 8-], vti, eodem fenfu, no-
1 1 . : quo loco lacqbi in mul- jnine sVff-jrXayxvoc' fuper
tis codicibus pro vokv^nrka^Y- particulam TroTtu pofucre par-
;^V05 fcriptum legitur ■jro^y- ticnlamfiy qutim in fcriptu-
sv<rwXoiy%vthQ. Quod qui'- ram quum incidiffent rudes
dem vocabuhim miror MilliQ lihrariorum cculi: iufferunt
Prolegg. f. Ilo8. pag. IIO. nianus nimis religiofas fylia-
Neocor. genuinum , et ab bam sv inferere ipfi , vt ita
ipfius , Apoftoli manu profc- dicam, nominis corpori, ita,
^um, vifum effe.f Nam pri- vt e TfoXva-rrkoiyxvog^&n-.
mum fufpefiium iihid omni- xerint TroXfeyVTrAay^voc^.
bus effe dehet ob infolentiam, Cuiusquidem niniiae iftorum
tt nouitatem, formae, quum hominum, neque raro fahu
particula fiz) in verbis coin- taris , diligentiae veftigia
pofitis idcm valeat, quod coniparent paflim in libris
TroAti, et vokv idem fit, fcriptorum cxternorum. v.ad
quod «y, adeo, vt coniungi Axioch. 15, g. et ad Pa-
vtraque particula in vno, eo- laephat. 16,3. Conf, Mat-
demque, «omine neutiquam thaeius ad lac. <f, ii. et Al-
poffit: deinde oflendi facile berthisad Hefychiump. 1531.
. poteft, quomodo extiteritin- To. i.
auditum iftud vocabuium. 3^. Ex^ 34, 6. Io'el.2,13,
^cilicet interprctes,. qui me- loUi 4;, 2.
AMPLIORR- VERBB. RERVM IMMVTATT 205
EXFor, quod ad notionem attinet, inter fe nort
difcrepent 39 5 qudm nec adie6liuo (jtoKva-TFKciy-^
Xvo? quidquam declaretur aliud, quam vocabulo
iK^TJlJMV', quod in Alexandrina verfione pro He-
braeo nomine p3n extat: arbitror, hoc ipfum
vocabulum a lacobo 5^ Apollolo , redditum elTe
vef bo TtcKv(nrKe^yyvoc, Neque Vero tantum con-
iungere^ent fcriptores Noui Teftamenti verba
tranfiata^t propria , fed in iis vfurpandis etiam
ita verfati inueniuntur, vt vfiiint de vna eadem^
quere, alii immutati^ verbis , alii propriis. Lo^
co quidem commentariorum Matthaei, et Mar-
ci, iilo "^^, quo Chriftus oftendit, folo glareofo
iimiles effe animos eorum, qui, etfi iibenter,v et
cupide, acceperint, cognouerintque , dodti-
nam diuinam, tamert non conftantes reperiari-
tur, et graues, immo leues, inconftantefque,
deprehendantur, ita, vt incommodis fe, et cala-
mitatibus , religionis cauffa , fubeundis mox pa-
tiantur adduci, vtdefcifcant ab ipfius -difciplina,
fic, vt ipfum non agnofcant Meffian, vt, nec
doMriam ipfms probent, nec praecepta, et in-
ftituta, fequanturj eo igitur commentariorum
vtriufque Euangeliftae loco impia iftiufmodi ho-
minum inconftantia, et leuitas, verbo tranfiato
avMvdoiKi^sa&oLf expreffa eft : fed a LUca in euan-
gelio ^' reddita legitur proprio verbo dCpt^ac^:^^^
Et quum Chriftus interrogatus effet ab fuis difci-
pulis, quare vteretur iam in docendiS ludaeis
oratione, rionaperta, et perfpicua, verum ob'*
fcura, et fimilitudinum integumentis inuoluta:
illud a fe propterea iieri refpondit , ^ quod ludaei
■ ' . non
39. HefychiuS;, et e?j eo 40. Matth. 19, 21» Marc'
Phauorinus : 'Av3/^gft?5 * — 4j 17'
aV7rA«7%J/w«, 41. C. 8> 13'
sqS pEQtvsio qctava E£ noxiqnibvs; lySTO
^on vter^ent^r fuis'boni.s, vt adeo, huius peruerr
fitatis fuae poenas darent, et graues, etiuBaSi
Chrillus enim erat ante oculos ludaeorum, fed
hi eum ohftiaate' negahant effe dei filium, inter-
erant eius miraculis-, neque tamen nouitate eo-
rum, atquefide, adducifefe finebant, vteum
crederent, et faterentur, eiTeMeilian, dei, ho-^
minumque, fequeilrem; audierant G^^tum fae-
|Denumero do<5lrinam dei, et praece^, expli-
Gantem verbisperfpicuis, atque apertis, fed, ne-
que orationi ;eius fidem habebant, nequeiuilis,
et imperio, bbtemperabant,, ita, vt, nec' difcir
plinae eius nomina darent, nec moribus illani,
vitaque, colerenti Hanc vero lud^eorum per-
tinaciam , contumaciamque, infignem magiiter
clifcipulis oifcendit iam ceciniiTe, diuino initin^tuj
Efaiam vatem ^5^^^, quiidemeos docuiifet deo der
peniliros eifehas poenas, vt priuarentur omni
Gmnium adiumentorum. fapientiae jCt fancSiitatiS,
copia, atque adeo reditus ad fanitatem non ma-
gis , quam^ remiffionis peccatorum 5 et poena-
rum, fpe. Quam quidempoenaepartem Efaias
eomplexus.efl: ''■5 his verbis, ib>jD^-|£): quae
verba S.ymmachus; vertit, f/.riTr^g h.&^j. et, eo
praeeunte, Hieronymus, ?2g forte fmufur: fed
-Matthaeus ''•''• cum feptuaginta interpretibus fen-.
tentiam eorum aeque eleganter expreffit ita , |W-/5-
'jroTg ioLo-wiJiiaj a.vT8?. Sic enim legendum eire^
iion /(Sto-OjUo/, quae elt librorum Alexandrinae
verfionis , multorumque Noui Teitamenti codi-
cum , fcriptura, quum eiufdem modi verba prae-r
cedant, nemo facile negauerit, ita, vt mirernon
parum,
42. C.6,9.f: ^ 44. C.I3, i^
AMFLIOIiR. VJEilBB. RERVM IMMyTATT 20?
parum, Mattoeium, dodiiilimum virum, nu-
per fe librorumfuorum au^ftoritate adduci fiuiffe^
vt Futuru^i in ordinem reciperet. Hoc verp
verbum tranf iatum Marcus "^^, eandem Efaiae,
Chrifiique, vocem referens, verbis perrnutauit
propriis iftis, fA-JiTroTs cl(p.s5'^ avToif. Qupd^qui-
dem ipfum fa(R:um effe videmus abinterprete ora-
culorum EfaiaeChaidaeo, cuius in paraphrafiJe-
guntur haec verba, ]inV pnW>, n^d'?'^ : quocl
facile apparet limpliciter didum effe pro l^^?
^oouoi^w \^oot!i^ ^oaoAaj, quae funt Syri in-
terpretis euangelii Marci verba '^^. Etfi eniiu
paraphrailes Chaldaeus videri pollit pro ^^i le-
giffe no'!, aut certe putaiTe, verbo ^?D"n fubie-
Sam effe notionem verbi no^Ti: tamen hanccon-
ieduram arbitror non effe prbbabilem propterea,
quoniam alii qupque ludaei /^7 haud fane indodl
Vide«
45. C. 4, 'iX. 17« 4' a<P^<y«5 cctfri^f it%
46., Eadem foruia loquen- vt npn dubiteni, qiiin ctiani
di eft in ChaWaicis paraphra- c. ig, 35. Matthaei delerl
fibus Gen. 4, 7. et Hof. 9, oporteat verba r« 'Trocpocn-rcO'-
I.: qua iam Hebraeos vfos /u,ktix. uvtuv^ quae iabfnnt
ef& videnius, quii et nSo^a a multis codicibus, atque ad-
ii*?9V dixere , ct ••:^*ja'j nSo. dita videntur c c, 6, 14. f.,
vid. Leuit 4, 20. 26.31.-35. vt in vevfione feptuagintaui.
Numerr. 30, 6. Atque Kac rali Leuit. 4, 20. tj cifjt,ci^iriC(»
cx re intellegi poteft, cur la- e c. 19^, 22. , vbi etiarn in
, cobus ep. 5 , 15. fcripferit textiu Hebrgico verbis n'^C3 Ji
4!^t^7i<TaT0tj uvra* vbi le- lb acUefta funt verba inN 0n»
Qia dCpsd^^arQVTocf y quam Mmittfiy|. Sic Marc. 4, 12,
codd. nonnuili ihabent, efE- nonumrci KfiaprvfixroiGrK'-
&c^ efle ab grammaticis vide- bachius re6lc ex ordine eie-
tur e verbis interprctis Lati- ciffe, libror6m veterua» au»
txirmitUTimrti; etcurMst- ^oritute, videtur.
thaeus dixerit c. ig, 21. n^ 47. Dau.Kimchiusadj^(ai.
<«$i?/V« otvri^ , vt Lucg», c. 6!^ 10. «%t) tttsan n?<a,i Ma^v-i
308 PliOLVSIO OCTAVA DE KbTlbNlBVS IVST6
ViderHntv etdocuerunt, w6'^ elTe Verbum met^-
phoricum,- quod ad animum ita reFerretur, vt
, deliftorum condonationem fighifical^et. Itaque
quum ieftores, et in£erpretes,librorumHoUiTe-
ilamenti diligentes , et do6l:i , viderent , ' au(^ores
eorum verbisi tranilatis rion aliam tribuilTe pote-f
ftatem, quam qua praedita efieint verba propria:
inftituerunt et ipfi prioris generis verba explica-
re vfthis pollerloris generis , cettQ eiufmodi,
quae vitav ct confuetudo', communis vfurparet
.pro propriis. Paulus, Apoftolus, in epiftola,
quam ad Hebraeos milat, docens, deum fcire
omnia, neque eiie quidquam diuinis eius ocuiis
ieptum, vtitur verbis his >% 'TrelyTa U 'yVfjLvd t^Jj
'vsTqaXfiKiTfxhty^ Tolg c^pBaKaoig o(,vth. Qiia in ora-
tione etfi non fatis euider^s eft, vnde metaphora
ducla fit: adeo .dUIident inter fe ea dere inter-
. pretes, et veteres,, et recentiores ^°! tameh,
quum verborum vicinia,etipfum fcribentis con-
iiiiurn^ facile 'doceant, verbo Tgt^a%)7X;c7//igvc6
lignifieari ea, quae pateant, et aperta cernantur,
non modo audtores verfionis Syriacae , et Latl-
nae veteris, iUud verbis propriis jnterpretati
iunt, hicvocabulo dfoerta, iile verbo i^v^: fed
etiamHefychius, vel potius is, a quo fua mutua-
tus eil docliflimus grammaticus, ad vim eiufdem
vocabuli dectarandam fimili verbo vfus eil:. Le- "
gitur enim, cum in ipfo eius Gioffario, tum in
Phauorini Lexico^, glolTa fsr^ax^y^t^fJi^svci vm.
eum glofTemate ir^Givs^oojiJLsm' quae glbiTa quln
Att)2i nMa-n inhs pi hniSDn cUt v. fpci%7jh'^&} p. 1^85.
?lV TiHUn "la. vid. PC4"i,5. f." To. 2. editi pr. et Gat$-
4g.C.4, 15. qnetus zd A^tanin, 12; 2.
/yi^. Vid. Suiccnis tlief. ec- p. 3 46. Trai.
-x
AMELXOR^. yERBB. RERVM IftJMVTATT/ 30^
ex illp ^piftojae adHebraeosloco fiimta fit^ ne-
niinem, Cui mdoles Gloffariorum y;et:dt^um, ma-
ximeque Hefychiani, cognita fit, vllo dubita-
turum mqdo fperamus. Peccata , et deliUa , ho-
minum, vt in libris Noili Teftamenti aliis, ita
etiam in epiftoia Pauli ad Romanps >'<^j dicuntur
.woc^ocTrTwitiaTcs. Hoc autem tranflatum vocabur
lum in GlolTario 5f, qijod loh. Albertius edidit>'
exglicatum extat npmine «//-«^T37|W«,Ttfj '. quod etS
.et ipfum ab iis dudlurn eft ? qui a propQfito aherr
rant, neque illudtenent: tamen vitameicom-
munem > fermonemque cotidianum , partes pro-
prii vocabuli dedilTe, quem fugit? Scientiayero,
^et dod:rina, audloris illius interpretamenti etiani
exeo elucet, quod ipli . Alexandrini ipterpr^tei
iiomen Hebra©um i^^o, qiiod mentiPauli obiier-
fatuni putari debet, reddidere nomine «jcA«eT/os,
Symmachus vocabulo nra^aitr^aiJLa P, Et ii;i
commentariis Lucae ^5,, vbi filius pius, ,et mor
deiius, inducitur querens de iniquitate patris,
qui hanc ipfius yirtutem, et laudem, nunquain
ita ornarit, vt conceiTerit ipfi haedum., quo ac-
cipere epulis amicos potulffet, pr o rv^^g-^a tw?
^;Awv }iH eu^^ctv&oif in codice misriibranaceo,
quem Beza bibliothecae Academiae Cantabri-
^ienfis donauit, legitur, audoreMillio, rv«|^e-
Tcs Twv (piKm jUi? c&^i^yic-if}, Sed Vtthnm d^i^^drou
elTe interpretamentum yerbi tranflati evpQxv^ca^
quod a grammatico quodam, interpretis fortaffe
Latini admonitu, cuius verfio re6:ijfHme habet
i)t mm amcis auis epulanr ^ adfgriptum> fed alit*
» brario
50. C. 4, 2J, ^2. PrOiierbb, 10, 19,
51. g. 100. 53. C» 15^ 2$.
Q
310 PROtVSliC» 6CTAVA DE NOTIONIBVS IVSTO
brario in iocuhi verbi gu(p^'«V'&(w fubltitutum, fue-
rit, quis iiori videt 5^^^ ? .
VI. Quae autem ha^enus , cum de brtu, et
vfu , verbbrum tranfiatorUiii ih libris fcriptorurh
vtriufque gerieris, tum de eorum interpretamen-
tis, differuimus, ea ab nobis omnia difputati
funt eo maxime confilio , vt aditum nobis pate-
faceremuj;^ ad deprehendendam, et proferendam,
vanitatem, et temeritatem, Lexicographorunni
Nbui T^ftamenti rnultorum , qui fere omnia
verba iriimutata fic interpretantur, vt iis plus
tigriiiicari , quam verbis propriis , vt iis ipfas re-
iruriiimagiues, atque fpecies , amplificari, ledo-
i^ibus librbrurii diuinorum perfuadere conentur.
Cuius quidem eorum vanitatis exempla dUo e
Matthaei , et Lucae , commentariis fumta , pro
Inftituti noftri ratione, age, ita exhibebimus, vt
ea paulo accuratius intueamur, et contemple-
inur. Eo enim oraculorum Efaiae loco ^^ quem
Chriftus ^S ct Paulus, Apoftolus ^/^ laudarunt,
vtdocerent, ludaeorum fuae aetatis ingenia, et
mores, ab moribus , et ingeniis, ludaeorurii, qui
vatis faeculo vixifTent, nOn diilare, leguntur haec
verba niri 'p:ih " ^h l^ou/n : quorum vis , et fen-
ttnti^j ci\y q/iende ludaeis, ingenia, mentes^ eo'
rUm eje pingues , et obefas , hoc eft , eos non aflfe-
qui, non ftudere aiTequi, et percipere, certe non
jfatis, et rede, ea, quae audiant, et videantj
praecepta fcilicet diuina, oratiorie, et verbis cla^
ris, atqueperfpicuis, explicata, et miraculain-
lignia, atquenoua, quae valeant ad aiTerendam
doitrinae a jprophetis traditae veritatem. Etenim
in
54. Vicl. Proluf. 25, 4. 56. Matth. 15, 15,
55. C. 6, 10. , S7, Aat. 28, 27.
^\. :: AMetiOHIt. cV^eH^Bii RERVM IMMVTATT 2 1 1
Ih omnibus linguis veteribus, atque adeo in He^
fcraea , facere aliquid dicitur faepenumero is , qui
mi , docet , narraf, ojlendity atiq^ud ejfsy vel jfem
lam quum enuntiationes , ojlende Judaeif., ingenic^
£orum ejepinguia ^ etcrajfa^ et mgenia Judaegnm
^inguiafmty Ucraffa^ nnt aequipoUentes ^ etpa-
res5 quumverbis iftis eontineatur poenaeapro-
pheta, dei iulTu, et audoritate, antepropofi-
tae 58 cauffa: fatis peripicuum,. atque euidens,
ef{e,arbitramur 5 liida^os Alexandrinqs, et cun|
lis j?vlatthaeum, atqueJbucam, non modo inteli
legenter interpretatos effe verba illa .Hebraica
Graecis, s^jtax^^^^ ^ %u^h'ci. rS Kc(>S't4t8 ^ ita, yty
qui eos aliter legifTe verbum |>ou?'n puteht cuni
Ludou. Capello , et aliis ^ ii fiue vlla controuer-
fia errare videantur; fed, ne oratio iic vinculp
careret neceffario 5 red:eetiam addidiife particu-»
lam^ci^. Quid igitur verbo illo inimiitato, et
tranfiato, declarari dicamus? Lexica qui^eitt
Noui Teftamenti multa eo elamant, et^uporemy
animum ftupidum , fignificari , et contumaciam^
animum induratum. Nos vero certifHmum exi^-
ftimabamus, fubie6l:am ei eiTe fimplicem notio-
aiem tarditatis ingenii^ etj^uporis; quod mentis
vitium iis tribui nouimus, qui vim eprum, quae
vident, vel audiunt, quamuis clara fint, et aperr»
ta, tamen, aut omnino non, aut certe aegrey
v^el non redle , alTequantUir , et percipiant Et-
enim primum in omnibus linguis antiquis, etiam
recentioribus , contumaciam , quae in eos cadit^
qui imperio aliorum, et audoritati, monitis, e^
praeceptis, quamuis bonis, et falutaribus, tamen
parere, etQbtemperare, recufant, ihdicari, ipfa
a m-
58. V. 9, ,
a i a PiS.OLVSlb OCt AV A I)? NOtlONIBVS IVSXO
rtatura magiflra, 6t duce, verbis ^Siduritie, etfoli^
ditate^ arceffitis, fed iarditatemy ttjluporem^ voca-
jbulis ab pinguedine, et ohefitate, et craffttudine^ du-
«fiis, quis nefcit? Ab Hebraeis quidem ro/2taarw
jhomo vocatur, et n'? nwp >*9, , vel iiiS rWi^ ^^, et
^l-iSJnu^l*? '^*, vel; 't;>> •"^^"P?'? ^^ etiam n^, 'p)n%^
Aiexandrinis ludaeis cKhv^oKd^did^^ ^*, et cr>cA»7^o^
t;)v >623t^^;av '^S etiam <?'e^so%&;^lio? % ab Symma-
choj et Theodotione, ^%K7]^or^<iyjihog ^'^:' quodl
ipfum vocabulum in Alexandrina verfione: fae-
piusitalegitur: ied tardum, ethebetem, ^tflupi-
dmi, hominem a Graecis, et Tra^t/vav appellari, ef:
ntcixvKCi^diov^ a Latinis rrfl/i/M^ , etpingtiem^ fupra
vidimus. Deihde vitium ingenii, atque mentis^
iudaeorum iilud , quod notatur a Chrifto apud
Matthaeurn, et apud Lucam a Paulo, verbis eircc^.
'yvvS-v)[7! xci^^ia tS Kas t8t8, oriri, et exiftere,
docetur, cum e fegnitie, et neglegentia, audien-
di praecepta diuinaj quorum fententia a ChriftO)
et Apol^fcolis, perfpicue, et aperte, explicetur,
tum e pigxitie, et neglegentia , videndi miracula
inuifitata, et noua, quorum iide Chriftus, ct
Apoftoii, veritatem dodrinae fuae confirment*
Ex hac autem tali, tantaque, neglegentia, et au-
fcultandi, et eontemplandi, tanquam e fonte, ma-
naffe, non qnidem Contumaciam, Ted tgrditatem,
(liiporemque, Iudaeorum eum, vt, nec praece-
ptorum, nec miraculorum, Ghrifti, Apoftolorum-
4que, vim aile,querentur, et perciperent, quis non
inteliegitv^ Denique dubitari rede iion poteft,
quin,
59. Ezecli. 5^ 7„ ^4. E^ech. 5, 7.
6c. Prouerbb. 28, f4^ 65. Prouert)b, '28, M*
i6if. Ex. 32, 9. 66. Ezech. 2, 4. iii Cora-
62. Prouerbb. 29, I» piut. Ald." Alex.
63. Eiiech. 2, 4. 67. Ex. 32, 9.
AMPLIORR. VERR^. RERVM IMMVTATT S 1 1
f ■
qiiirt, et nomen x«^St«, non mentem^ et ^iwjV
m«w, fed folam mentem^ folum ingenium, -vcvn,
^icivoisiv , indicet y et verbis^^jrotxvv-S"»? jy ^ta^^/i» tov
A«o0 TaTB res (ignificetur contraria ei, quae de-
jqlaratur verbiS) quae iifdem illis locis paulo ^p^
leguntur, tj? Jtot^Sr^ (ruva)cr< , pro quibus apud Iq-.
hannem ^^*' verba vovi<Tmi> t^ jta^^lbi; pofita extant^
Sed T'J %a.^i(x, , hoc eft , t|» V(^ , '^c-wisvaf dicitur iSj
qui mente alTequitur , et percipit , . vim , atque
veritatem, dodrinae, quae a Chrifto, ef Apo-«
ftoiis, aperta, et clara, neque obfcura, iimilitU:*
dinumqi^e inuolucris teda, oratione traditur,
non magis, quam naturam, et iidem, miracu^
lorum , quae ab iifdem fiunt , ita ,. vt e miraculis
pariter, atqueex 3.pfa dodrina, plane inteUegaty
iefum efle Meflian,. dei, hominumqne,,fcque-f
ibem, et Apoftolos effe dei ad homines legatos,,
atque interpiretes. Yerbum igitur wcs^uvgcrSa/ et
ipfum reor exploratilBmum iudicari debere ad
folam 'mntem fpedare, eoque folam mentis tardL
tatem^ etjluporem^ declarari, qui. ingenia ludaeo*
rum|)ropterea tribuatur, quodnon viderint, ta-
lem /dodrinam , . qualis a Chrifto ,.. et Apoftolis,
traderetur , non humanam efte, verum diuinam %
talia miracula, qualia a Chrifto, et ApoftoliSj,
iierent, fieri non poffe, njfi a deo, ethomini^
bus deo plenis j quod non intellexerint inde, le-
fum, non elTe nudum hominem, fed hominem,
et deum j neque ApoftolQS fponte,, fediinftin^Ui
afflatuque, diuino, doCere homihes^ Matthaeua
enim , et Lucas , fi noluiffent cum interpretibus
Alexandrinis eodem vti, verbo tranflato , qao
Efaias vfus eft; petuiftent fane, fatua orationisL
614 PROIiVSTO bCTAVA DE NdtlONIBVSf IVSTO
viy pro -iitsiXvvByi vi ^ia^^t^n tM A«8 t8T8 fcrrberfe
^rog Kcto? dfj:Gi,&yjS v f. rihlBio^ , f. civo'/7Tos' , s^iV ^? ?
Vt Ghriftiis 5 exprobrans difcipulis lluporem , et
tarditatem , ~qiiod ; non ceperint fententiam vo-
Cum, 6raculoruirique, vatum de morte ipfiusT
redituqU e' ab inferis in vitam, . w a.v6yiT&ijinqmt 7°,
^'l3^(d^^%ci^ik. Inhymno, quem cecinie
Zacharias , iacerdos, Elifabethae maritu^, tum,
tjuiiin iiiio aodus efct, ieguntur 7» etiam haeci
•Verba, ??^''3i;7?;^g %eqci,t a-oarvj^kg j^pV ■quibuS'Mef-
lian, feruatorem hominumi 'fignificarij et tot»
viciriia 6lamat, et intcrpretes omnes vno, et am*
irio, etore, confentiuht Cur vero Chriftus
k Z^\MXiiyJ^d^g dicatur^ viide tranfiatio du£la
iit j- et an verbo tranf iato plus , quam proprio^ '
Itgmficetur'; de eo inter fe vehementer diiten-
tiurit.^ Alii enim , vt loh. Vorftiu^ 72, vocabuia
jcs^^as-iridicari aiuhtpe?y(??2fl?72 illufirem,^ et eminen^
tem:, atque a;deo MeifiaTi praecipiunt proptere,a
vJ^cig appeliari, quod praecipue eminuerit/ illu-
ftrifque fiierjt , in Dauidis familia , ita , vt meta-
phora pettta fit ab cornibus, quac in fronte tau-
roruiriyialiarumque beluarum, extant. Et quo-
niam in j:orriibus beftiarum continetur totuiri
quariearum^robur, qubniam in cornibus vires
earum e ioto corpore colle^bae quafi^ et cOaftae,
apparetit: idcirco Suartius, Stocquius, et aiiiy
nomen Ks^acita accipi iub^nt, vt eo joerfonavali-
da^' st ad Qpemferendam mjirua^aj rignificari pute-
^ V - ""■.tUr,
69. lohannes ccrfe c. t2, pcrtinet, vid, Mare. 6, 53,
■40. prp verbis-iEfaiaevrus eft g, 17.
yQchhTiHTiroop-joiis^j ixvTcov fTfu '/O, Luc. 24^ 25»
kr/p§/'i>;v • fed verbuni -roopSv 7«. Luc. i, 69. i
efiam aliis in locis N. T. ad 7?. Philol. S. c. 3, lO. p,
mcntejUji «on ad animinn, loj. f. Lipf.
Ampliorr; vereb. rehvm immvtatt . ^1$
tur > et Gar. Segarius 73 de in^auratore regniy e|
fortiffimo heroe. Schdetgenius autem eiclem no^
snini ipfi.us roboriSyGt potentiaey notidnem fubie-
^am effe, praeeunte Theophyjado 74 ^^ fibi per^
Cuaferat cum Grotio, et lac. Rfioerio ^J, ita,,, vt
VQrha.y.s^piS' amvipiag verterit m^LQidco faktem po^
tenpem^ vt Clericus in libris de arte critica '^^po*
tmtimn; falutem afferentem, At quemadmodum
huic rationi repugnare reperitur, primum ipfa
rei natura, quum ro^«r, potmtia, filutify fakr
2:)otpis^ necogitari quidem pofiit^ deinde totum
vaticinantis confilium, quenji facile appareat ce-
«piniiTe, non de falute hominum inftante, fed de
audore falutis eorum breui apparituro , et verbl
s'7f (^ffiv, quod eft. Hebraicum verbum D^}^'!, inge^
nium, quod fibific perfonae, non rei, yocabar
lum arceffitum iungi iubeat 77 : ita nec caeterae^
quas commemqrauimus, interpretationes ferrt
yllo mpdo polTe videntur. Nam primum doceri
nonpotefl:, ab Hebraeis, quorum loquendi vfuin
omnes fciunt, et confitentur , fequutum effeZa^
4Dhariamj hominem illujlrem^ perfonam ad ojfemfer*
4 nn-
79. pbfeniatt. philologg. I. Sam. 2, 10. Refpondct
ad Luc. 1,69. p. 69. cnim ibi verbo tj^. LauSa^
74. Verbaeius adLuc. d.l. tur hic Iqcus in Etytrioli Ml
p. 2r7. Rdm. haec funt : ^H^ye- v. jidpci<; fic , ^Tjftahei 81 n£f^
ps MdpoLQ (ycaTTjg^oiCi rars^st, ttjv bo^xV dg royKoif' vyfya*
^vycifAiv, HQ^ ^dcnXeiccVt aco- aet Kdpot^ Xp^^^V ccvrg.
rijptov, -To y4p H.spxQ, tj hv- 75. Ferr, Dauentrienfr. 2»
voifiiv ctjiLi.oihepf rci yc^p.HS' 29. p. 255.
facrXpopx ^oSa iv toYq ndpX' y6. P. 3.. f. I. C. 13, 9. p»
Gi riijv tvvoiixtv ^XH^iv ' 71 386. Vol. I. AmftcL
px<7tX€ipc,v' rw yotp nspciri 77,. Vid. ludd. 3, 9. ly.
Expiovro 0/ l5oi(jikeiQ. Et de A^t. 13, 23. : ybi tahieri pr6
poeeam quidein vocabulum yy etpe miilti libri haberit
l-jjD legiturin bymnoHannaQ '^yciye.,
,3 16 ipiotVSlb OGTAVA m NO tlOH JBVS IV5TO
fmdanimJtruUayn^ appellatam eilfe )y^^ i quo quip-
fje vDcabulo a Dauide ia hymno ^ , quem Voe>*
lljus laodauit, non minus, quam nomineriD, T^r-
vatory ati&or falutis^ fignificatur: deinde etiamfi
Ifto verbo ab Hebraeis eiufmOdi hominem figria-
tum fuiffe conftaretj tamen primum ^Sjp dicipof-
fe tantum eiim, qui Jibi, non aliis-, opem ferre in-
^ itituat, quiim tauri, -aliaeque heftiae cornigerae,
cornibus fe, non alias^ defend^re, et tueri, conen-
iur 79 ; quod tamen a perfona Chrifti tongiflime
ablit 5 deihde Zachariam turii non potuiffe dieere
j)U?vi"}p.,' hoc eft, yJ^ag m^tyiqi^a? ) immo eum de-.
fcuiiTe-Meffian, qUem videret breui editum iri in
iucem, Maria matre, fimpliciter ^^p, id ^eftj jis^»?,
ajDpeilare, neque verbum e-yft^e/v, hoc eft, b-iprto im-
ino verbum s^a.vocTs%€^v y certe avaTs^&v, id eft,
:t}"'>o.5ir| ^°, nomini -/c/^ag" adiungere debuiife, quis
iidninteliegit ? Scilicet ne reperirent fehfum ver-
fcorum Zachariae interpretes-, et Lexicographi,
^ioC^iilimjjimpeditividenturilloipfo opinioniser-
rore, qUem lefloribus librorum Noui Teiiamenti
t'i'ipere inftituimus. Putarunt enim, verbo tranf-
latb «/^«s" a patre fohannis plus, quam proprio
vocabulo ahio^j fignificatum eiTe. Egovero ex-
|>loratif!imam habere ■mihi videor , 7-/^«§- effe
{imT^liclttr. prdjougndtorem^ defenforemy dvMorem^
^ atqu^e. adeo verhis 3c/^«f (xmn^ioi^ indipari /Jroj!?M«
- -■■ ■ , ,'. ■ • • gna-'
^ 78^. FH t^7^ r^. etis ex Theoiloren ediiimen:.
"^g. Vid. Pf- 1 ? 2, 1 7, S^Hi- tarr. adt PC 89» ' J?. iSleocoro
iist Kepois.'' 7j tcrxiJs;. Tt-apa, ^idebatm': fed pefcita funt ex
T^ d-cia.-'^p.cc^.^' .ia fxsTCi' Tlieodoret. coimjientarr. a«i
po^x^ Toov ^iX)(!OV rm KaS!M* jPf. 112» q. V, Anacreoi*,
•sr^jiy^eViyv.To^a. itf'^«ff'> K^ Odar.. 2, 1. ' '
^iroic ii'f.tvt'o,dii.'cx}V ' qnae 86. Vid. Ezech. ^29'^ af.
Verba defcripiille gramajati&- Pit 132, 17.
'AMPLIORR. VERBB. HERVM IMMVTATT 217
gnatdrem^ defenforemy auctorem^ fatutis^ yno ver-
hoferuatorem^ hominum : et ii Zacharias vfus ef-
fetprofa, neque po^tica, oratione, eumplanif-
iime credo didurum fuiffe, non %/^«$- <jmyi^luu
fed ahiog (jmYi^icig, vt Chriftus a Paulo in epii\o-
ia ad Hebraeos ^' nominatur, vel potius abfolu-
te (TWTiJ^ ^l. Cuius quidem interpretationis gra-
viflimus audor, et adiutor certiffimus, habetur
ipfe lohannis pater. Nam verba (rdOTYi^iciv-s^. e%^
•S-^wv vi[j,(avy qUae fuperioribus iilis fubiecit^5, npn
polTunt pendere a verbo iKdKi]a-e'y vt Beza exifti-^
mabatj immo cohaerere putanda funt cum verbo
Yi^ei^sj ita, vt verba zs^ag crMryi^iag explicentur
verbis crwri^^/av s| g^S-^wv vii/Mv, T<aTvi^Ici autem
idem declarat,quod o-wt;^^, vt inlohannis euange-
iio ^4^ : quemadmodum in commentariis Lucaq
^ut^wiTif legiturproXuT^ctiTj)? ^^, et Tfa^dKKyio-ig '^ro
fa.^c/MKYjTog ^^. Vnde vero metaphoram arceili-
tam effe ceniebimus? Nimirum ab eminentiis, et
anfis, altaris eius, quod in atriis templi, et Mo*
faiei, et Hierofolymitarii , non procul ab in-»
troijtu eius ftetiffe aceepimus. Etcnim ih qua-
tuor angulis, fiue partibus extremis, huius alta-»
riSjiifquefummis, extitiiTe legunturtotidem emi-
jientiae, atque anfae, iigneae, fed aere pbdudae,
C|uae ab Hebraeis n^ls^^p, et ah interpretibu^ Ale-.
'0 5 xan-
8 r. C. ?» 9. Sic ro ffccrTffisv Liic. 2, 30*'
- 82. Vid-Aat. 1^,23. tvbi g, 6. Aat. 2^^.28« idem eft,
tamen pro ffooT^poe 'l7}cr8V quod <7ft?r;y/>. ;
niiilti codd. habent (To^r^ptoiv, 85« C. 2, ^gv
83/v. 71. r . 86. C. 2, 25. Sic Nah. 3»
84. C.4, 22;coll.v.4^.: ct 7- pro m»n3i5^o/ habent
A6lt. 13, 2^;pro ffwr^^a 'Ij;- TrxpxHkijcriv, vel, vt iBeliuis
0'«}' in anihis eodd. fcriptum in cod, Alex, legi vjdetus,
eft (T&jrwp/ay, quod Matthaeio TrocpXKX^areig ' quiiin iji Vulg^
placujt in ordinem xecipiere. ^tt coiifolatQum..
aiS PROLVSlO OCtAVA DE NOtlONIBVS IVStO
xandrinis aeque eleganter jc/^«t«, dicuntur ^7..
Quicquid enim in re aUqua fumma, et extrema,
eociat, atque emimty id ly}^_ Hebraice, Graece ks-
gas:^'^, appellatur. , Haevero eminentiae, etan-
fae, iftius altaris, haec comua^ vt vocantur ab in-;
terprete Latino vetere, erant tum apud ludaeos.
luppiicum perfligia, vt arae, et foci, apud barba-,
tos ^9,ita, vt, qui eorum vnum manu teneret, is
faluus effet, neque violari a quoquam, (ine nefa^
rio fcelere, poffet. Adonias 9° quidem, et loa-
bus^S faluti fuae, atque vitae, ita confuluiiTe
perhibentur, vt confugerint ad altare illud templi
Mofaxci, manuque eius cornua apprehenderint.
Hoc igitur ludaeorum illius aetatis more, ,et in-
ftitu-
' ^7, VM. lEx. 27, 2. lofe- aeque elegantef " verba He-
phiis Bi I,. 6, ,14. p. 91 8. P braea [i . Regg. 2, 28.] d;»x
<jeneu. hqc altare tempU Hie- ptnsl nin'» Snk "- hn 3t<i*»
fofolymitani fecundi vocat nsirsn hlJ^ijDS , explicauit
Pwfiov r.EtpiX<-^(avov jiepxTO- fArch.g, i. p. 227.]: jf«ra-
siSsi^Q ■ "Tirpoav^XOvroi yodv^ai;. Q&xi^et ixhv ivi ro <d'V(riOi<;^-'
88. Hefychiusj et ex eo ptov' ua-<pockeixv bk ivoix.i*
Phauprinus -: KdpxQ ' — 5/ ^sv avr^ tCEpisTvctj sh. r^q
i^o%rj — '. Quod quidem 'Xpoi;rov S^eov svce^siCiQrS
gloffemai quam elegans fit, et /^(x&iXscag. Seruius ad' Virgil.
exquifitum, vel lofephi, po« Aen. 6, 123. has eminefltiasi
litiffimi fcriptoris ^au^ioritas haec corn.ua , arar^m atifas
dpcere poteft quemque. N^m vocat. Conf. Perizonius ad
verbaHcbraica i.Regg. j, 50. Sandtii Mineru. 4, 15. pag,
nami nlJ^niD^pTnsitjVftl ^ 766.
qiiae 0/0 verteriint, JtS^/ (^vd- 89- Vid.Cic. Tufc. I, 35:,
?^57> kW ccTTTiKd^e, .:{cf^ i-Trs- Auguftin. C. D. g, ag.f.et
Kd^sro rav xspclroov r« . index (Aefchin. v. s;r/or. Vn-
S^vmoi^Tjp^iii-lo^eplius, pro de Cicero poft red. in fen. c.
iiio elegantiae Graecae ftudio, 5. «i/«"i» arant tribunattiS con-
ita interpretatus eft [Arch.7, fugiffef eieganter dixit prQ
JI. p. 221: iJafil.], litsr7],Q nifi tribunus pkbis^faclu^ ejjet^
tfivsrctj r^ ^vtTia^Tipiii, hrj QO. I. Regg. 1,50,
'^^6&%sv iMjsc^iftsvog, Sed , $)L I. Regg, 2, ag.
' AMFLIORH, VERBR.- RERVM IMMVTATT 3If
llituto, fadliim eflTe facile appavet, vt riomen pj^,
addito etiam, adiuuandae perfpicuitatis jcaulla,
vocabulo iJ^u;*», eleganter tranfferretur a poetis
Hebraeis j non modo antiquis , fed etiam recen--
.tioribus> ad perfonam eius, qui effet perfugium^
praefidiumque falutis', aliorum; quum, etiam
mutata morum, infiitutorumque, ciuitatis ali-
•cuius rationer tamen potei^^s verbis ab antiquis
fcriptorlbus data fere retineri ab fcriptoribus po-
fteriorum temporum, in omnibus linguis,, foleat.;
, Dauides certe quidem in eo hymno , quem ceei-
-nit tum, quum, dei auxilio,. Sauium, reliquof-!'
que fortunae fuae hoftes , vicilTet, deum vocaf-
ie reperitur ^^ ii)u?v pj^ : fed vt nomina tralata
.5>^d, et rrn^si^a, ipfe interpretatus efb 93 propria
nomine t2^G>q, ita verbis d^j)d, ,-i5to, i>u?v pp,
i;\>D, fubiecit^S tanquam interpretamentum, v6-
cabulum :^>>^i)Q. Nam fenfus fummae laetitiae>
qua pedlus regis.totum perfudHTet.acris, et at-
tenta , cogitatio incnarrabilis beniuolentiae , fa^
vorifque diuini, mcntem eius; Congerere coegiti
■ct cx>nferre quaft in vnum , omnia huius laudiis
vocabula. Itaque quis dubitet, 'quin Zgcharias,
pater lohannis , Meflian , confuetudinis loquen-
•di Hebraeorum fua.e quoque aetatis admonitu,
vury 1^5;), Ks^sig (TcaTyifmj dixerit? quis.neget,
^vef foio tralato nomine ;t/|0«5- idem {ignificari,
•quod verbis propriis alriog aroaryj^icLg ^ et amri^i
hoc eft , feruatorem , conferuatorem , au dorem, : et
perfugium, et praefidium, falutis homimmf
et quis non concedat;, nomen iUud, non ab cor-
nibus taurorum, aliorumque quadrupedum, mul-
to minus a re miiitari veterum, verum ab Qmii-^
■ - ' ■- . . -;^:- / . . msin
92. 2.Sam.22,3. Pf. 18,3. 94. a.Sam.22,5.
93, 2.Sam.22,2.Fr. iSsSf. '
iaao PROLVSIO OGTAVA DE NOTIONIBVS iVSfO
nentiis, atque anfis , illis altaris templi Mofaici,
et Hierofolymitani, dadlum efTe, etiam propte-
>r ea , quod ei iadditum f it verbum yiysi^sv ? Nam
-iyei^eiVy hoc eft,. i3>}3n, Te(fte dici de cornibus
^ltaris potell, qnum in quadrupedum cornua car
dat potius verbum nixDxrj, hoc eft, g|av«Tsy^«v ^y,
VII. Sed fatis didlum a nobis, proinftituti
ratione, etiam de tertio genere verborum fmgu-
iorum videtur, quae a Lexicographis. Noui Te-
itamtenti fere ita explicari folent , vt iufto iis ma-
€or vis , atque poteftas , ^tribuatur. Etfi enim
fion ignoramus, ionge plura iftorum vocabulo-
f-um reperiri genera: ea.tamen, quorum quae-
•dam exempla attulimus in hoc, fuperioribufque,
libellis, praecipua funt, atque eiufmodr^ quo-
fuminterpretatione falfa, non modo in ridicu-
•ios, et ineptos, fed etiam grauiffimos, etnocen-
4:iflimx>s ,. errores inducantur ipfius dodrinae , et
•religionis, Ghriftianae dod:ores, atque interpre-
-tes, vt vel hanc ob cauflam paulo diiigentius, et
eopiofius, de his verbis differere vifum fit:; et
liac ipfa difputatione noftra.illud effedlum effe
iperabamus, vt ledores librorum Noui Telta-
•nienti diligentes intellegerent, nec in caeteris
liuiufmodi verbis ex;planandis voces , et praece-
|yta, Lexicorum vulgarium temere audienda ef-
le, atque feqqienda, immo omnia verba, hoG
quoque in genere;, pCndi, etexaminari, debere
liatera yfus lojquendi fcriptorum veterum, in pri-
mis Hebraeorum.
VIIL Conuenieraus igitur cras, collegae
;amantiffimi, hora quinta vefpertina, in auditorio
'■elaffieo fcholae noftrae vna cum difcipulisjgra,-
tiaf(^ue deo agemus debitas vno animoj et ore,
:- ...... ' , . pro
9f. V,K i32j 17. '
AMPXIORR. VERBB. RERVM IMMVTATT «S>:
pro beneficiis ifinnmeriS) et fmgularibus, quae
ex ihexbaullo liberalitatis eius fonte in nos, hoc
etiam anno, mahalfe gaudemus, numerique eius
omnibus precibus implorabimuSj vt vitam,etfor^
tunas-, et ialutem, nofiram fibi commendatamjr
proximo aRno , ita habere velit , vt difdpiinam
noftram fru6lus ferre iubeat, et iucundiljirnosno^
bis, ets difcipuliS;, atque adeo patriae communr,
faluberrimos. Quahquam enifn vita, etdifcipli-
na,fcholallicaconiunda eft cum magna moleftia-
rum, incommodorumque, multitudine, et copia»
quam perfequianno fuperiore conatus eft oratio-
rie Latina alumnus quidam fcholae noftrae nobis
ob fapientiae vtriufque, e^ virtutis, ftudia prae-
.cipue carus: tamen quum acerbit^tis, et magni^
tudinis, moleftiarum iniquarum, immeritarurn-
que, commemoratip, quae fiat ab aliis, accidat,'
nefcid quomodo, auribus, animifque, eorum, qui
eas perferre coguntur , admodum grata , et vero
etiam iucunda : auclores fuimus alumno difcipli-
nae noftrae veterario, CHRISTI. DAVIDI
B R A E V N L I G H I O, Fida Nanfco, praeclarae
indolis adulefcenti, vt, audientibus nobis^ verba,
faceret Latine de inftgni magnitudine-^ et acerbitate^
incommodonim vitae fckolajlicae. Quam quideni
adulefcentis humaniffimi oratiunculam vt accipc-
re auribus beniuolis, aequifque animis, veUtis,
eiufque preces, pro falute, etincolumitate, pa<-
tronorum ampUflimorum, antiftitis, et curato-
ris,fapientiflimorumvitorum,'fautorum, et euer-
getarum, grauiffimorum, fcholae Thomanaej^ar-
dore veftrarumprecum adiuuare, vehementer vos
etiam atque etiam rogo. Scripfi in Schola Thoma^
naa. d. m. KaL lanuarias A. C. ci^i^cclxxviix
^22 ^EOiVSlO^ONA BE NOTIONIBVS .,
\ ■ ■ ■ ■
PROLFSIO NQNA ;\
pE NOTIONIBVS IVSTO AMPLIQ
EIHVS QVAE IN LEXIGIS N. T. VER
BIS IVNCTIS SVBIECTAE
LE0VNTVR
Q. B. V
|efendere haclenus, audoritate vfus loquen-
di, et Graeeorum , et Hebraeorum, co-
iiati fumus ab ingeniis alumnorum in priniis dif-
ciplinae noftrae errorem ilium , in quem muiti
tibrorum Noui Teftamenti , et ledores , et in-
terpfetes, Lexicorurii maxime praeceptis, atque
VoGibus, indu61:i putant, verbis e praepoiitioni^
bus compofitis , et pluralibus ,. et tranflatis , fm-
gulis maiorem, amplioremque , poteftatem fub*-
iedam effe a diuinis fcriptoribus , quam: verbis
propriis, et fingutaribus, et fimplicibus. HuiuSf
veroipHus 6pinionis conditorum eorundem li-
brorum leuitate , et temeritate, quum non igno-
jremus, quantopere imp6dita fuerit femper, atque
nunccummaxime impediatur, intellegentia, et
interpretatio , verborum iundojrum, formula-
rumque dicendi, Noui Teiiamenti: ratio mll:i-
tuttnoftri, difput^tionifque defcriptio , poftula-
j:e videntur, vt huius quoque generis peccata,
€toftendamus, et corrigamus, exemplis eorum
quibvif-
1VST6 AMPLIORIBVS VERBB. IVNCTORVM 323
quibiifdam propofitis , quorum indicio, et me^
nvoria, admoniti facrorum Hbrorum le^tores, at-
que ihterprefes, fibi caueant, ne formulis lo^
quendi maxinie illis, quas e lingua Hebraea, tanJ^
quam ex fonte, deriuatas appareat, et verbis^
more, rituque, Hebraeorum, ilrucftis, atque
cornpofitis, plus iuito fignificari arbitrentur, re^
'pugnahte confuetudine dicendi, et Graeca, et
Hebraea, ipfarumque adeo rerum riatura, et ih-
gehfo. V
If. Et darum quidem formularum, quae ver-
fcis tranfJatis, etimmutatis, conftant, vim iae-
qualem iudicari debere, et parem, per fe, omni-
fous in locis, poteftati formularum e prppriis
verbis compolitarum, ex iis, quae, fuperibre
iibello, de origine, et celebratione, orationis
Immutatae , eiufque vfu in libris , et humano-
rum, et diuinorum, fcriptorum, difputata funt^
ita elucere putSmus, vt nemiriem facile futurum
fperemus, qui rationem Lexicographorum fecus
decernentium prdbare potius,,quam noftrae af-
fentiri fenteritiae y malit. Neque vero quifquam
eorum, quilibros Gataqueri, Vorftii, et Olea-
rii , de ftylo Noui Teftamehti diligenter lege-
rint, reperietur, qui dubitet, quin formulae
"iiiia^^cijTHgo^pBakfjAg oivrS^y exTetvccf tviv ^^'■'^(^S
verbis tarigendi, etvidendi, et loquendi, prae-
mjffae rion minus, quam verba nro^evBrivai \ sk-^
•BeiV' ^, ditsKS-eiv ' 7, e^s^x^cr&oif ,^, V7rdyc-iv ^,
- -' It^OtF-
: Ti Mafth. $, 2. 6. Matth. 2, S- 14, 33.
2. A(51t. c, 14. 15, 2).
3. 10^.4,3-5-. 7. Matth, 15, 46.
4. Matth. 8, 3. 14,31. 8. Matth. l?, 49. If,2l»
5. Matth. 2, 8. ^ Mattk 1 3>^4.
2 34 PROLVaiO NONA Pj^ NOTIONiBVS
formuiis, a^tioneiii quandam corporis, et anir'
-mi, declarantibus addita, vi omni careant, ner
xjueadeo iridicent magnitudinem cupiditatis, ftur
diique, eorum, qui ioqui, , cernere, tanger^
agere, aliquid (iicuntur, vt grex Lexicographo-
rum imperitus clamat. Scriptbres enim Noui
Tell:amenti hoc quoque iq genere Hebraeam
imitatos elTe rationem, quis ignorat?. Hebraeos
autem in iftis loquendiincunabulis, atque initiis,
'in ifta orationis limplicitate) atque infantia, quae
naturae.praecepta, et audoritatem, fummo ftu-
<iio , et diligentia , fequetetur , ea praeeunte,
verbis expreiliiTe, non tantum ipfas corporis,
animique, adliones, fed etiam earum acceilio-
nes , cundli. vno ore confitentur . Flas , ver o ac*
cefEbnes quumhominesfeniim, ipfius rationjs
admonitu, _ intellexiffent indicari iam ipfarum
adlionum notis, et 6gnis: mirandum profe(fto
non eft, Graecos, et Romanos, omiflis iftis ora^
tionis ambagibus, lianc iiiftituille rstionem tene-
re , vt. ver bis vterentur , atque formulis, quibus
nudae adliones declararentur. Qiiis igitur con-
tender.e audeat pertinax, in libris Noui Teft:a-
■ meilti verbis iliis , atque formulis , quas adiungt
fere ab fcriptoribus facris, tanquarh comites, de-'
monftrauimus adionum corporis, animique,. no-
tis, plus fignificari, quam foiis iftarum a6lio-
numformulis, atque verbis? A,b eodem yero
iilo naturae fimplicitatem gratam imitandi ftudip
'^rofecfla intellegitur confuetudo loquendi He-
braeorum illa, qua temporibus verborum, adio-
nen^"
lO. Matth. 15,12, 53, 16, 12. Matth, 13533. 15,26,
>!• i7»7' 21,35. 39.
j j. Mare. 7, 24. .
fiem corporis j animiiie affedioriem, aliquam de»
darantium , definitis addunt, vel eorundem ver-
foorum infinitiuos, vel fubltaixtiua nomina, ab iill
dem verbis duda, iic, vt nuda eorporis adlio,
animique affedio, non vehementia earum, -ee
inagnitudo, exprimatur. Etenim infinitiuis qui-
dem iplis fi vim illam tribuiiTent Hebraei, vt
partes aduerbiorum agerent, quibus iiudiumvefi
contentio, agentis, nouitas, et infolentia, com^
snutationis animi, et corporis, indicaretur ; pro-
fe(?^o, neque fcriptores diuinifuifTent tam incon-
ftaqtes, vt iifdem locis vnam eandemque rem
ita narrarent, vt, nunc praeppnereht infiniti^
vos temporibusfinitis, nunc eofdem inde remo-
verent % neque Alexandrini interpretes vfi ef^
lent in verfione fua, quae erat eorum excellens
linguae Hebraicae fcientia, interpretandique ci|-
ra , et diligentia fingularis , fimpliciter tempbri-
bus verborum finitis etiam ibi, vbi viderent au-
^ioribus iibrorum diuinorum placuifTe iis infini*
tiuos adiungere comites '^. Hos vero infiniti-
vos quum^Noui TefTamenti fcriptores reperian-
tur, exemplo Alexandrinorum ludaeorum, ve!
participiis ^^ expreffifTe, vel ablati^is fubitanti^
vorum nominum ^^; quis non cpncedat, et fa-
teatur, eiufmodji formulis plane idem fignifipari,
quod verbis raude pofitis , quamuis vehementer
ffeelametuJr ab omnibus Lexippgraphis^ aliifque
libro-
15. Gen.i6, lo. coU.17, if. Matth. 15, 14. Aat
a. 17, 13. coll. y. 12, 18» 7*94» Hebrr.6, 14.
10. coU. y.- 14. 16. Matth. 13, 14. 15-, 4,
Luc, 22, 15. coll. Gen. 31,
14, Vid. Gen. 20, 7. 43, 30. ^^h.^jS^. AiSt 4, 17,
7.20. Ex. 3, 10. 5,23, lac. 5, 17/
»26 iltOtVSlO NOHA'^i NOTIO^lSVS
libroriim diuinorum , etiam humanorum, inter* '
pretibus ^^? praefertim quum hiseorumvocibuSj
et praeceptiSj etiam natura rerum ipfa , et tota
verborum vicinia, multis certe quidem in locis,
.maxime repugnent ^^. Etenim in locis illis, qui-
hus infinitiui videripollint vim aduerbiorum ha-
bere '9^ eam, non ab infinitiuis , immo ab ipfis
tebus , proficifci videmus , adeo , vt verbis vel
nude pofitis eadem inelTe vis facile intellegatur.
Aeque vero apertae, et certae, vanitatis iiotae
imprelTae apparent in praecepto Lexicographo-
'rumillo, quo fubftantiuis nominibus quarti, fex-
tiue, (fafus , quae verbis eiufdem originis addl-
ta, loco libforum Noul Teftamenti non vno^°,
extant, haec tribuitur poteftas, vt notionem
verborum, quae comitantur, amplifieare, lioc
^ftvvicibus aduerbiorum fungi, dicantur, ma-
gnitudinem quandam, et excellentiam, decla-
rantium. Etenim originis , nataliumque , iin-
guarum hilloria fatis docet,, hoc dicendi genus
cum innumeris aliis ex orientaiibus linguis in
Graecam, et exhac in Latinam, venifl^e: quod
quidem , praeter Homeriim, aliofque poetas ve-
teres , Attici in primis ita, et retinuifije , et fre-
quentaite, reperiuntur, vt ver-bis nomiina eiuf-.
derri, non mpdo originis, fed etiam potefiatis,
adiunxerint, eOrumque audoritate, et exemplo,
Latini^^ Grammatici autem antiqui hahc lo-
quu-
17. Veliit a Balthaf. Stol- Vulg, ^'5«? ainhigmtat.e venit;
fcergio ad Sophdclis Aiac, p, c, 14, 3 9. Vulg. ab/que retra'
195. clatione morietur,
^ le. Vid. Exod.2I, 12. i6. 20. Vid. Vorftius Philol.
19. I. Sam.. I, 10, Vulg. S/C.54. f.
flens largiter: c. 2, 27. Vulg. 2 1.; ,Scr jptorum Latino-
aperfe reuelatus Jiim : c. 9,6. riun Ibcos huius generis huii,-
toa
IVSTOiiMPLlOEI^VS VERBB. IVNCTORVM 397
quutionis formam, ilkm ipfam ob canlTam) fere
"Attw^v (p^da-ivy Gt \Ar TiTcov (Ty/iiJLa, ^\ etiam 'At-
t;)cj^v 7rc6^i?%W*v. % Qt it(x.^ovofA.6(,a-iav ^'';, ita dixere,
vtiis nunquamin mentem venerit tradere, ifta
adiun(ftione nominum ipfam verborum potselta-
tem vlio modo augeri. Qiio quidem in genere
quantum fuperarint illi homines plerpfque Noui
Teftamenti Lexicographos cura, et diligentia,
animaduertendi, praecipiendique folertia, et
prudentia, vfus certe Ipquendi fcriptorum vete-
rum ipfe declarati Apud Homerum enim ditoh^
Kva-S-oii fjLo^ov^^, et (kitGAvfT^dj oKsB-^m ^^, eft lim-
pliciterj!:7m>^.* K^iJLifeiv a-shcig Emipidcs, in Phoe-
niffis^^ ita dixit, vt tEQtJpiendere, cQruJcare ful-
gore : in Platonis Phabdone ^^ yif.iQi^TVj%Bva) dfAKP^
T-yiy^uTcc Vdietpeccqffe^ admififfepeccata,: et formula
§aA?ygiv^'gA«(%v.Xenophon =9 itavfuseft,vt figni-
P 3 / fica-
tos congeffit Gronouius auus Rom., et ex eo Phaiiorinus:
ad Terent, Ancfr. 5, 5. g.: To bk/CiiycpxQ oiyopEVQVf'^r'.
nec minorem Graecorum ex- ttuov igiv, ut; ngij ro ySs-
emploriim €opiam contulit K^ijv fisXsuei, i($ij )io^ov Xd-
loh. Henr. Maius in diflrert, yet, 7{^] .oXcat; to '^ri^pcxTf'
de pTeonafmis linguae Grae- d^iv-ccj toTq p^/u.ot(rt rcc s^
cae in N. T. occurrentibus, .o(,vTtav 6vo.fi.a.Ti»' KOiK.sTT<xf
Gifae A. C, 1728, edita, p, bs ro, ax^f^oi TTKpovoiAxcr/cc.*
8.— 12, , . et ad II I' p. ^75. 57. To
22. Vid. fchol. Ariftoph. ««'^^o««Vs^lrA.|^,y^fo.~
adPlut.517,: cuiusveiba ^«/«^^/«^«''^M W ^«-
defcripfit, praeter Suidan v. ¥?''''- '^''^'^'^] "'f , '''?
kTlpd, Gregorius in de dia- '"'^T ^^^'«"^^"* «%"
leais p.5. C Koen. . T05 ^ry^toAoy/Kws , «(?) «
. ■ 'TfCCpWVO fJM^SCX^,
A ^' u'^A ^^ ?'''''^' 25. OdyC d, 166.
Ariftoph. ad Plut. 1I. 1. ^6. Odyf. y, 87- ^
24. Vid. Pfeufodidymus zy. v. 295, C
ad Homer. 11. /3';, 121. Eu- sg- *=- ^-^'
itathius ad li^ ^' p. 34S.3r, sg,, Memorr. l, 5. 5,
Q2t tHdLVStd NONA DE NOtlONlBVS
^c^vetferuire, fubire, etpati^ feruHutem }-,. adeO) Vf,
ii quis has 5 aliafque eiufmodi, foririulas Latine
interpretari duObus diiierris- voeabulis velit, tan^
tvm abeffe facile appareat, vt nomina verbis ad-
dita horum poteftatem augeant, vt eani^potiuS
shinuant 5 alteramque illis notionum partem de^
trahant. Et nos perfuaderi nobis firiemus, ifto
formularum dieendi genere ab ipfis Hebraeisplus
fignificari, quam verbis nude pofitis? nos aften-
tiri iuftihebimus Noui Teftamenti Lexicogra-,
|)his5 praecipientibus 5 formulis enominibus, e€
verbis, affimbus compofitis maiorem fubiedam
eiie in hbris facris poteftatem, quam iimpllcibuss
verbis ? Quid enim ? Si ea ineffet his nbminibuS
vis, qiiam iig ineife Lexica clamant: quidtan-
derh opus erat , vt Hebr aei iUis, et Euangeliftae,
adderent adtedliua magnitudinem declarantiaj vC
lonas 5°, exempli cauffa, nVi^3 nn^U? nbu;, et
Mofes 3' , hSi^:T ^'^'^n 'ihn , Slatthaeus 3^ %«i^£iv
'^(^aQoivfAsydKTiv ^ . €t MarcuSJ 53 gjtTiyva/ sx<ra^es /^g-
7a?v375 dicerent? ItaqueTatis perfpicuum eiTe ar-
oitramur, etpatere ommbus, formulis iilis non
fignihcari plus, quam verbis folis, fed adiedtiua,
fubil:antiuorum comites, partes aduerbiorum
igere, ita, vt\%«^"^V(5{/ x^Q^''^ fiBydKi^v in Matthaei
■iijommentariis idem ht, ' quod %c{^^va/ //-/7« in
Hameri carminibus 54, hoc eft, vehementer ga-'
mifum effe-y atque adeo %a^-^t/<5£/ %a^(jjj/ fjtsyciXyiv a-Cpo^
%^^ qui ipfe loquendi circuitus e linguaHebrai-
ca dudlus eft, idem valeat, quod %«^}?ya/ fjLsyi^^ot
f. [Liyi^a,^ id eft., vehementiffime taetatum ejje. Cu-
ius quidem praecepti de poteftate harum formij-
larum,
30. c. 4, 6. 33. c. 5, 42.
31. Gen. 27, 33, .
32. C. 2, 10, 34. Il y', 70.
IVSTO AMPLIpRlBVS .VERBB j IVNGTORVM «2^1
farOTiy et interpretatione, veritatem, non fo-
ium fcriptores diuini ipfiy fed etiam interpretes
facrorum iibrorum Hebraice , Graeceque , do-
d:iffimii, audoritate fua ita coniirmant, vt omnis
tollatur dubitatio. Namque rem illam, quae in
Oenefi 55 espreffa legitur formula htj^n:^hn
•liN^o-i^ n^ina, idemfcriptor in Exodo^s^ for-
mula hiN^D-nhn fignificauit, ficut lohannes in fe-
cunda epiftola 57 formulam .^a^^vfij/ %a^P6y psycl".
>,7iv a-(^cd^ci^ qua Matthaeum vmm effe diximusy
Cor mula %a^}5^va/ Klctv commutauit. Et quanquam
eo loco commentariorum regum ludaeorum s»,
quo Hathas, propheta, qui Adonian, Salomo-
nis fratrem , accepiffet rebus nouis i^udere , re^
gnumque occupare, clamDauide, patre, cona-
ri, audor fuiffe perhibetur Bethfabae, Salomo>-
iiis matri, quo, et fuae ipfius, et f]iii., faluti
confuleret, vt adiret regem, et ad eum rem
omnem deferret, haec leguntur verba, h^ T]^.^"'^
•^^^. ? quae Alexandrini ludaei , vt fere omnia,
interpretati ita funt, vt annumerarint illa lec^o-
ribus , ■Q-v(4,(^iiksv(T(t) coi ^^ c-vfjLf^aKicf-v' tamen, non
jnodo Latinus interpres ea , Latinam rationem
fequutus, vertit, aecipe confilium a »?f^ fed etiami^
lofephus 59, elegantifHmus fcriptor j illam ipfaai,
rem his complexus eft verbis , arwsfi^Ksvs rs crcd-
Quum vero antiquiffimi homines j in iiia facql-
tatis , artifque , cogitandi .'tenuitate , ita verfati
intellegantur in cognofcenda , confider andaque^
rerum, et perfonarum, natura, vt, arreptis
ipfarum rerum, perfonarumue, imaginibus, prB-
. ■ P-a ' • :.; ■ -.•prie^;
5^. C. 27,39. 5g. I. Regg. r, 12.
36. C. 19, 18. 39. Archaeol. 7, li^ pag*
97. V. 4. g20i Bafil.
^30 ^■f^^^tVSlO NONA 'I>E NOtlONlBVS
prietatum earum, etvirtutum, omninoque eo-
rum, quae ad illas quoeunque modo pertine-
^^^ent, formas intuerentur, adiso, vt fimulacra
proprietatum non rimu! cum rerum, perfona-
rumque , ■ fimulacris , fed haec feorfim ab iUisy
nienti oiTer rentur : fieri fane rion potuit , quin
Hebraei, fi rem aliquam, vel perfonam , et eius
proprietatem quandam, riotis , atque flgnis,:
oilendere fimul vellent, coniurigerent dtiO* no-
fnina fubftantiua, quorum altero res, et perfo-
na, indicaretur a qualitate fua, quantitateue, fe-
iundta, altero rei, et perfonae, qualitas; vel
quantitasy ab.ipfare, perfonaque, abftraila, ita,
vt alterutrum nominisadiedtiui vicem fuftineret^'
quo ledor, etauditor, de re, perfonaueV non
sninus , quam de qualitate eius , vel quarititate,-
eogitare cogeretor. Atque hanc loquendi for-
fnam ita retinuerunt pogtae in primis Graeci ve-
Steres, vt nulius vnquam ■grammaticuS extitilTe
ireperiatur, qui fubftantiuiis illis, quaC locum
isdiedliuomm obtirierentf hanc addicere potefta«
tem conaretur f vt ^ magnitudinem illis quandam,
praeftantiamque, qualitatis, quantitatifue, de-
notari praeeiperet. Gerte apud Ariftophanem
in PiutO "^^^va-k sttwv t^aweus^ exoptatiftimus,
nmftms ^ ■ riyMf)T(x.Tog Kc^og-i vt enarrator antiquus
fcienter interpretatur : et lei^ava^ IfjLocjM dicuri^
tur '!'' {tm^liciter pretiofa^ fumtuofa^ pallia, Quis'
igitur non rede requirat prudentiam , et graui-
tatem, Lexicographorum Noui Teftamenti mul-
torum, qui huius ipfius generis formulas ita ex-
plicare auft fantj vt alterutro fubftantiuo doee-
rerit,.non(im|jiiciter qualitatem, quantitatemue,
rerum,
40. V. 2^8^ . 4Ti V, 530.
I VS TC» AMPLIORIB Y,5. :V#^??B5 IVNP.TORyM 33 if
reruijir.et perfonaruin, <fed excellentiam jquan-
dam eius, .praellantianiqi4e,5 indicari? Atque ex
feis , quae haAenus a ixobis difputata funt vniuer-i
fe de vfu nonnullorum formularum diceAdi ge-
fierum in libris Graecis, et JHebraicis , iudicari
Cacile ab omnibus polTe piitamus , quam infeien-
ter fecerint conditores multorum Lexicorum.
Noui Teikmenti, quofd folito illis maiorem po-
teftatem, inuitis fcriptoribus diuinis, tribuerint:
fedillaipfa difputatione nollra fperamus admo-
nitos effe liberales, et diligentes, iibrorum fa-
crorum ledores, vtnec in reliquarum huiufmo-
di formularum "^^ fignificationis indagatione e
, Lexicographorum praeceptis pendere iauderent,
neque fe blandis eorum, atquepiis, vocibus fal-
li, decipique, paterentur, immo pmnia hoc
quoque in genere ad vfum ioquendi Hebraeor
rum, tanqijam ad^magiftrum, etauclorem, opti-,
jnum, referendacenfereiit.
III. Qiiae- quidem iftorum hominum leuitas,
et temeritas , vt muito etiam magis, et facilins,
deprehendatur, et cognofcatur , ab ftudiofis fa-
crarum literarum : pauladiligentius differendum
* videtur de quibufdam aliis Noui Teftamenti for-
P 4 mu-
42. Hoc iit numero funt ^c in libris fcriptorum N*
formiilae, qiiae e verbo ttA;/'- T., audlortiuique profano-
^sSdj.f et genitluis nomi- ruin, qui vfum earum ab
num , compofitae , funt^ ori- Hebraeis acceperint, niaio.
ginemque ingeniis Hebraeo- rem iis poteftatem tribuen-
rum debeht fuajm. vid. Dan. dam cfle, quis non videt?
5, i-9."Efth. 5,9. Hebraei vid. Xen. Gyrop. 1, 4, 4. 3,
autem iis vfi funjpro verbis, 3. 24. 4, 5. 3. 8, !• 9,» Eu-
ab quibus nomina, vetbo rip. Phoejin. 175. Luc. 4^
"'TrXfd-Ec&otf adiunfia, duaa sg. 5, 26. A6it. 3, 10. 5
funt. Qtrac quwm Jta fint; I^. 13, 45. i9> r.9»
1333 MPROL^ib NONA DE NOTIONIBVS
jTiulisV 'piBus multi^ ^ v^feres , et reeentio-
i^es , libr ortim diuinorum interpretes , et in his
LexiGogmphi maxime , maiorem jaflignalTe vim
rep.eriart tur , -neglecfta ' aU(!loritate confuetudinis
loqu€n'di Hebraicae: quaih tamen quin fequutl
fmt Euangeliftae , et Apofloli, quis dubitet^
Mofes, puer in lucem a matre editus , legitur ia
Apoitolorum commentafiis '^? fuiffe d^.sTog <T<a-
^s^. Haec verba multi eeclefiae veteris dodo-
res ad animum, et virtutesy infantis retulere,
ita, vt illis ^gnificari puerum dm caj-uim puta-
rint: qiia de re Vorftius iam in pfaeclarophilo--
logijie opere "^* admonuit facrorum librorum le-f
tilores, cuius verba a Suieero repetita in thefau-
ro ecclefiallico "^^ videmus. Nam in Oecume-
nii quidem excerptionibus ^»;^ ad illum Lucae lo-
cum ieguntqr haec Verba, T^Te^iv eva^e^^og^ tj &sa'
^iK7iSyMta.j vt pol^ nomen svoi^s^o^ e yerbis
d^sTog tS SsS intellegi datiuus nominis dei de*
beat: , qqi certe in Tl^eophyladi commentariis
diferte adduus extat. Heque vero aliter verba
Lucae accepiffe putandus efl interpres Latinus
antiquus, .:qui ea vertit gratusdeo: quae verbgi
fane nihil %nificarealiud polTunt, quam verba
deo acceptus^ quae in verfione Caftalionis legun-
tur. Qiianquam enim non ignoramus, loh. Boi-
fiuni, acrem illum, et iuilum, dodrinae, ele-
gantiaeque, Latini interpretis vindicem, fibl
perfuafum habuifle, gratumdeo di(^um ab eo efle
puerum iia beUum^ vtforma ems vel deb placerepof-
fet) atque grata efs P: tamen, vt omittamusmo-
• nere,
43- C. 7, ao. 46. p. 46. Veron.
44- C. i.s, p, 992, - 47. Conf, Raphe)ins ad
45. v; ot^eTdC* p. 557. f, I-Hc. 2j 40. p. 468. To, I.
To. s. edit. pr. Leid. -
IVSTO AMPLIOKIBVS VERBB. IVNCTORVM J»35
nere, verba illa nullo modb pofTe, per linguae^
Latinae ingcniumi de forma, et venuftate, oris
inteiiegi, immo de animi, et virtutis, praeftan-
tia aceipi debere, quidni arbitremur, audtoremr
verrionis Latinae probaffe fententiam eorumy.
qui loquutionem Lucae ad probitatem, et virtu-*
tem, puerireferendam cenferent? Qiiaequidemt
ratio quam vulgaris tum, et communis, fuerit,
et e verfione Syriaca cognofcitur, cuius audor-
verbaLucae, 5(9?^ ?v at^gtb? Tw;&gw, ita explicauit,
|diC:i,jlJi. locn i£ixw5o, et ex Etymologico magnc>
patet, cuius/ conditor quum praecepiiTet ^s^
ciT^ov fignificare etiam rov ^i,' vjBog xqvi^o^r ineuv^^
ftsvov, fubiecit, exempli cauiTa, illum ipfum Eu-*
angelift:ae locum , w? Mwucrwfj ^Cigvjv to 'noalio'»
d^etov T(w ^s^. Huic vero interpretationi, quum
P 5 .facile
48. pi l58.Sylb. Verba h^ioVf.H^ d^ccvfidfftov, ao^
fimt haec, 'As-ao?* oyo^u-a roj «VetQ? rjv Mwyor^?
i)t.rS^?v' cf^ficuvp rpi'»' 'jrxpoc , tm d-ei^, uvri r«
T^dVSfctf :«v§tM4 iv a<;et ffTfshcuog. lam quum iii !£•
5;«r/)//3(WV ' nff-] 5/ ^^«9^05 bris Etymol. M. legi non pof-
%p7j<;ov iircnv8/u,evog, ceg fit 05 ■^v pro ojq ^j/, niQ.
MooiJa^i; , 'vlCl? ^v to Trca- etiam ArticulMS ro a«te ff^/-
S/ov c^<^€iOV ru <9"fiA? * Asy^- 8/ov toUatvir: avbitror yerbas
rccj r^j ysAwroTr.oio'^. Re- wg ;/v ro'' vcuhiov d<seiov rS
petiit ea Phauorinus in Le- J^sa ab alio quodaiu gram-
ajico V. u^vi fic, %K ^k ra matic^j adfcripta effe, qul
u?v (x?eio(; ' ff7]jit,ciivei 5« praecepta Etymologi ita con-
rp/oi, rov iv oifssi hiocrpl' firmare voluerit, vt, prae-
/3o vroi, rov hot xp7i<sov ter locum Lucae, refpexeriti.
TJd^og iitaivgfievoVi' voQ 6 etiam ad locos Ex. 2, 2, efc
MwwV^C, Hci^ TOV ysKcoro- Hebrr. IU2^. Ita^ue w§ eft
votov. Georgius Lecapenus vt , velut. Caeterum ncc pro-
excc. Grarairiat. ap^ Matthaei- ijd^o^ refcribi- poteft «lof,
vm Leat. MofquenlT. Vol. r. quum appofitum XpJj^oii K^'»
f^$^.'h^&oj/ksyercif ro pugnet,
%dpteVf liSfi .'^rrtnfsq rQ
S^4 PROLyaiO.NpNA DE.NOiTIONIBVS V
facile appareret, quantopere adtiferfaretur, non
_ foium. iiigeniam vocabuli ««r^og-j eui cafus iip-:
uiinis perfonae tqrtius adiungi nullo modb pqf-
l^t,. ita, vt Erafmus , qui in verfione fua reti-
^uit Latini interpretis verba, Lucam eo abufum
effe pro nomine %a^r?if frullra fufpicatus fit, fed
Ipfa etiam rerum natura, quod in puero modo.
In lucem edito animi, morumque, probitas non
Ita eluceret, vt Mofes infans ob eam de^o pla-
euilTe dici poiTet: exorti funt, qui illa ipfa Eu-
angeliil:ae verba ad venuftatem formae, et pul-
chritudinem corpori s , per tinere docer erit. O e-
cumenius certe quidem', praeter interpretatio-
nem eorum fupra propofitam,. attulit etiam
47W((A(ji aiJMfjLYirog, Quae interpretatio quani vera'
eilet, atque elegans, quum, jiiro finguiari fiia"
GraecaruiYi literarum fcientia, anirhaduertiiTee
Camerarius ^ fed neglec^um tamen fic eiTe vide-
ret nomen to^ ^eZ\ cuius rationem vei maxime;
liaberi oporteret, fed quod vix apte cohaerere
cum nornine «.Taos- videretur: feiungmdum illud
abeo, inciii nota, et coniungendum effe cum
verbo iyevr/\B7}y cenfuit ^°. Haec vero fummi
viriratio, obnouitatem fuam, et infolentiamf
;quis enim partes orationis, et metnbra, vn-
quam ita difiicere, et difpergere, aufus eit? ep*
minus valere pofTe videtur, quo certius iudicari
^ebet, formulae '^smBrtvoii iog^ Beoj nuil(> modp
poiTe, neque per Hebraici fermonis naturam>
neque per Graecae linguae ingenium, tribui
hanc
• 49. p. 40. Veron. tur, Ka/ ijv aV«o$, rcv d^EM-
56. In Notatt. Camerarii Dei benignhate, e/ fauore,
in Adlus ApoftoU, c. 7, 20. nafiehaturilk puer, vtejjet^
p. 246. Voegel, haec leguu- afputm ilUus- elegans. .
IVSTO AMPLIORIBVS VERBB. IVNCTORVk 335*
hanc vim, vt fit dei bemgmtate , et faitore, mturti
'effe.: quam tamen ei fubiici iubebat Camerarius*'
Quod quiim viderent alii, meminiiTentque, He-
feraeos cpnfueiTe poiitiuo^gradui adiediuorum
addere nomen D^n^PNJ? ad gradum fuperlatiuuru
exprimendum, quam-loquendi eorum confuetu-
dinemLucas fequutus elTetin reddenda Stephani>
oratione: verbis a5-HK>? t^ '&gw fummam venutta-'
tem oris, atque pulchritudinem , indicari , fed
ita, putarunt, vt cauffa fimul, atque fons, tan-
tae illius pulchritudinis , veluti digito, demon-
(Iraretur, hoceft, amor, et liberalitas, dei, qul:
Mofi inde ab infeunte aetate adfuiiretfuoBumt-.
ne, eumque dotibus, et animi, et cdrporis,
egregiis exornaffet. Quaequidem fententia ih
iecebris fuis ad fe traxit, v^ aUos Npui Tefta-
menti interpretes , ita multos quoque Lexico-^
graphos , non fatis cautbs illos , et diligentes.
Qiianto enim fatiiis erat, fententiam Bezae,Gror;
tii, Boifii, Bocharti ^', aliorumque eruditifli^;
rnorum hominum,, probare, qui formula c6?-«oc.
TCf ^e^ fignificari , fimpliciter docuere^ puerum
faeie maxime amabikm ^^y forma in primis liberaliy
eximia uenujiatey prdeditum^ muito formofifftmum,
Nam profe(^o haec ratio,. ob veritatis, atque-
elcgantiae, notas, quibus infignita conipicitur,»
ita retinenda eft, et ample<^enda, vt reliquae in-
terprretationes verborum Stephani omnes repu-
diari debeant;, atque neglegi, fed omnium mini-
me ferri inepta Hammondi coniedura , qui t&j
^fw irrepfiffe in libros antiquos videri poite exi^,
ftimabat, librariorum neglegentia, et incuria,
,51. Hieroz. r, 2; 54^ p, 52. Sueton, Ofiiaii. $ J»
342. Tb, I. Lenfdch. ,
33 6 BROLVSIO NONA DE NOTIbNIBVS
prOT^ '9'#- Etenim quiahomines vrbaTii, hoe;
eft, in vrbibus nati, et degentes, praeftantia €or-
mae, vultufque, et oris, venuftate, fere. vin~;
cunthominesrufticos, jhoc efl, ruri natos, ett
Sn agris viuentes : fadum eft, vt vocahulunii:
ct^-eios-, quo proprie fignificatur homo vrbankf^^
de homine /brmo/b,et venufto,poneretur* Quem
vocabulifignifieatum, non modo Stephanus ia
thefauro Iinguae Graecae nonnullis idorieorum
fcriptorum au(5loritatibus confirmauit, fed etiam:
GlolTariorum veterum aucftores obferuarunt,:
Suidas certe quidem illud verbis guTrgcc-ajTros- ^S-
et xGihos ^>5 interpretatur j quorum interpreta^
jnen-v
•■.-.- ■ ^ .' ■- ■ ' - - ■ .■■...
53. Etyniol. M.„ct ex eo Pha- fiopC^oi;» 'Ammohrus : Ey-
\oi:inu$y,K?v" 'Ageiog'ovo- /xop^og EvetbSg^idi^pepet^
/xwixT^KgV orjjficuyEiTp^x* Evfcop(Po(; ^hv '^Oip o.,r.3;V
iviyerctj HVp/cag. iv u^et [x.op<p:rjv sv s^oov, olov sv-
h(xrp/^cov. —^i Hefychius : 7tp6cna7roe-'^i svei^Tjg 8kfo.
*A?eicay' Tbo-j iva,iC'ihiotTpl' ro eibos uc<,Xcoq «^wv, 016U
0OVTCOV. Atqueeo etiamSte- ^rav to (riajiiot. Eadem prae-
phani Byzantii yerba v. «5"« cipit Eranius Phiio : Evixop'
ipeflaftt haec: d^rra hs t^q ^oq EvsiISq iitx:(pspsi. Ey- .
«5*505 ysviH^gt a?EioQ' 0- fiop.^po^ ptsy yocp s<;iv 6 sv-
•TTsp dvTi^ti^oiKTcif Tu oi- TrpoffcoTTot; ■ svsih]<; Ss to
*ypoiKog. Et PoUux 9, 17» eihot; koiXov sxoov,^ otov u,-
uno f^ev T8 u^ecioi;, inquit, ■Traj/ ro ^Sot;' vbi v^ Valque-
«% © aVo? l^ovov, ;<5c/ 37' « srj^, narius p. 166. f. Sic apud'
d^oc, j($7 oi^vHogt ngif 6 Herodo; 1, 112. Gyrus in-
^««•«o^. Ammoniiigiturprae- fans dicitur TtcuS/ov sveibsgf
tfeptnm non omnino ver^um, fed ab Xen. Cyrop. i, 2., i..
cft, qui ci^eiov tradit elTe • eihpg uoi/^wioQ. Nam in lin-
Tov Trtd-otvov 3 3(54/ XKptev- gua Cretenfium ,£iJfi/S->75 va»
Toc, 7} «a^pXs ETCthi^iov iv luit ideih , qitod eVTcpoixia- '
TiokiTiH^ cfiik/iz' Ced aV/- to?. vid. Ariftot. poetic. 2f.
xi^,7oy iv i^?£iSiocTpi^ovTK. 5^. Thomas^ Magifter':
54. Legitur hoc .vocabu- EJg/Sjf^, o ro eihog Tcoivrog
Jum ap. Ariftoph. Rann. 415, r^ (xwiAarcg hccjSLi^cx,, ^iKHet-
Poaitur pfo eo «omen ©y- ft^voi}' ns^Xog Ih 6 t^jy i^l^iv ^
' '"' ' K^eiog,
IVSTO AMPLiOKIBVS VERBB. IVNGTORVM 937
jnentorum illud etiam in Phauorini Lexico an-*^
notatum extat; et in GIofTariis a Labbaeo coUe-
ilis ieguntur haec, Scitus: Terentius in Aii-
driSL ^^^ fcitus puernatus efi y KoyMc^ d^^^og.eid^"
pt,m* Scitus autem puer. eft, Donato interpre:te,
^uQv dega^is^ pulcher ^^. lam vero iUo Exodi lo-
.cp"5^, ad quem refpexit Stephanus apud Lucam,
perhibctur Mofis mater vitam pueri , quem eni^
xa erat, enixiffime ituduiiTe a crudpiibus, atque
tiefariis, Aegyptiorum manibus defendere, quod
vidiiTet, N^n niD-i^s: fed vocabulum nip, tali
quidem in orationis ferie, nonjde bonitate, et
^raeftantia, animi, neque de feftiuitate ferino-
ciis, etfacetiis, verum de corporis venuftate, iri
primifque oris pulchritudine, et gratia, acci-*.
piendum effe, quis nOn inteilegit? Viderunt cer*
te hoc Graeci interpretes VeteriS Teftamenti
omnes, quorum, tanquam ducum egregiepro-
vidorum, veftigia red:e fequutus efl: Latinus in-
terpres. Etenim ab Symmacho Mofes puer ap-
peilatur xaAcV;, et, ab Aquila cj^^-^os" * quodvoca-
bulum etfi ab ipfis fcriptoribus Graecis vfurpa-
tur fere ^^ de bonitate rerum, praeftantiaque in-.
terna>
d^&CQ. KoiXii<iog rrjy fiop' bus vfurpatiim inuenitur de
Cpj^V eft ap. Athen. 12, 9. p» pulchro. Sic ap. Thepcritum
SS4' ^' I^yl- 23, 2. Txv /iiop(^oiv
. 56. 3,3. 6. aVa-^-oVvQcatur, qui V. 15.
^» n\^(r ** 'E-' t^ KuXa^ didtnt^. Plato Par-
57. Gloff. vett Evsi^Y* menia. c. 1. «^oV U na^f
Ptilcher fcnm. Terenr.tnAn- dycc^Su tv\ Uiv. Xtn.Cy,
dpa, Sctms puer natus efi- ' ^^^.^ ^^
decorus, formojus, fpecwfus, .jSslrk^^' fed r, 2. I. ^.
pukher , ekgms. log :icl:^i,o,. add. 4, 3; i.
58. C. 2, 2. Nos ipfi in lingua patria di-,
59. Interdum enim dyoc» cerc folennis , gut ausfihen^
iS^oQ etiara a bonis fcriptori- nifihoen ausfehen..
¥58 TROLVSIO NONA DE K6TI0NIBVS
t^ma , atqiie adeo de aq.imi hominum , et inge-
nii, virtutibiis: tamen in verfione ludaeorum
Alexandrinorum,. et Aquilae, etiam in libris
Houi Teilamenti 5 faepenumero partes vocabuii
siuKog agit, quomam, quae bona funt, eadem
l^ulchra plerumque , etvenufta, eiTefolentj ad-
co, vt puichritudinem, et venull:atem, reruni
perfonarumque, indicet, quia nomen Hebrafeum
^a^iio vtraque ilia poteftate praeditum efl, ita ta-
men, vt ei interdum, vitandae ambiguitatis
ciuiTa, addita inueniantur nomina nN")'o '^°, ct
^jvii ''K Neque vero aliter intellexit vbcabuium
d^^etog^ quod in Alexandrina verfione extat, et
a 'Paulo in epiftola ad Hebraeo^ ^- feruatum eft,
interpres Latinus,, qui Mofen infantemj vtroque
iilo librorum diuinorum loco, eiegqntepiy hoc
tik-, piilchntm^ vocat. Cuius quidem interpre^
tationis audor grauius.fane, et fubtilius, veri-
tatis iudicium probauit, quam illi gr^mmatici,
qui iiiud ipfum nomen de ^uero fejihio ^ ^tfaceto^
aeeepere. Nam in GloiTario librorum Noui T^e-
jftamenti, quod Albertius edidit, gioiTa o?.$;eio?
explicata legitur ^- verhisircKiriyJg , xe-^st^icrfjLs-^'
vogj ita, vt non dubitemus , quin gloiTac, quae
In Lexico Hefychiano comparent, iftae, 'A^&og'
oxa^isig^ osvxa^ig' et, 'A<Tetov' xa^Ko^r, yj ntsKin-'
%ov , 7j s-Trr^a^tv-, 7] Ksxiz^irff^yJvov , e libris facris
fumtaeiinf, et haec quidem , autePauli ad He-
jbraeos epiftoia, aut e verfione Aiexandrina Ex-
60. Gen. 24, 16. . 26, 7. oniniwo .Gataquetus de ftylo
Efth. 2, 2. JDan. i, 4. Sic N. T. c. 13. p. 86.f. Trai,
Gen, 12, li.?4. Sara, Abra- et Steph. Monachiiis ad Va-
harni vxor, dicitur, et r)|;, na SS. p. 624. ff.
et riN»'^_^ nsi. . • 62. C. ir, 33.
61. I. Sam. i5, 12. Vid. 63» p. 6g» . , ■
IVSTO AMPLtO:RIEVS VERRB. IVNCTORVM J|^
0^1, ita "tamen, vt pfo sWp^a^iv tum reponatue
S7ri'%tfs><5 quo geniis gloiTematis glolTa^e generi re-
fpondeat ^^',- illa e loco Lucae, cuius de fenfij
quaerimus. Etiam lofephus, erPhilo, fcriptCH
res Hebraice do6i:ilIimi , nomine niD pulchritii-
dinem, et venuihtem , oris lignificari viderunt :
fed quum intellexiffent e fingulari eura, qua pa-«
rentes vitae, et faluti, pueri confuluifle dice-
teritnr, eumfuifre forma, et fpecie, praecipu6
iiberali^^: putarunt, fe illud refte poife inter-
pretari verbls, quae vim fuperlatiui gradus ha-
berent. Et lofephus ^^ quidem Mofen elegan-
ter nominat iccii^a t^ fjLoq(pfi S-oiov' fed Philo in
commentariis de vita, etrebus, Mofis eo locoi
vbi de ortu eius, etnatalibus, 'exponit ^7, mul-
to etiamplegantius, ymviBeig ^v, inquit, a ivai^
sv'^vg oxjjiv svs(py}vev WTgioTJioav , tj %ciT ihooryjv. At-
que haec ipfa venullatis vultus excellentia a Lu-
ca expreila eft verbis a^ao^ tw ^f&J* quae fanej
e confuetudine loquendi Hebraica , nihil figniii-
cant aiiud, quam Graecorum formulae, Kidv
d^eto^, «<r«os' 'Ecivv (7(pohgciy bv f4«A' tfj'=r«<?f , ^'?iiog
64. Haec coniefliura con- mim do&ijjlmi viri Aicunt^
firniatur indicio Ki^em r^<i naturam ipjhm magnis men-
'OHTccr&vx^ in biblioth. tihus domicilia corporum di'
Coiflin. P494. Nam ibile- gna metari, et,ex vuhu ho»
gitur, 'A?eiov' iiaXov, kitt- tmms, ac decere membrorum,
XOi-phnsxoipircviitei/ov, cjuum colliffi pofje, quantus illos cae-.
in Fabricii biblioth. Gr. 5, kjiis fpiritus intrarit hahita'
' 40. p. 62. Vol 10. perpc- tor.
ram f<:riptuni fit sTrixup^. ,^ . , ,
Neque enim dubitari vllo ^ ff' Archaeol. 2, 5. p. 50.
inodo pofle videtur, quih ^^"*'
gloffa fumtaiit ex Ex. 2, 2. ^j, j. p. 604. A Parif.:,
65. Eumen.Panegyr. Coh- vbi p. 605. C vocatur ev-
ilantin, 17, 3. Non frujira yevfjg., ^ d^&og o^X^d^iyjQif.
'y^p PROLVSIO NONA DE NQTIONIBVS
%«-&' vnte^Qi^oXYiv y aliaeque fimiles. Quoniam
' enim naturae:, et virtutum dei omnium, fumma
ihteliegitur eiTe praeftantia: Hebraei, fi velleHt
fem aliquam oftendere fuo in genere praeclarilll-
mam eiTe, omnique ex parte perfedam, voc^bu-
io eius adiungere inllituerunt nomina '^n, ."^;;)
Ssinb^N , et rtin') - ■'■'^, quae vi adiediuorum gaude-
rent. " -Qiiam quidemformam loquendiGraeco^»
letLatinos, ita imitatos eiTe, nemo ignorat, vt
|)rp dei nominepofuerint,indoiis lingua-'um fua-
rum inuitatu, adiediua, etiam formulas, a doi
nomine dudas : vt Aenean a Virgilio '-^, ob in-
fignem faciei venuilatem, dici conftat oj if?oy/mz-
lem^ et Alexandrum, Helenae raptorem, ab
.Homero ''^ ^eoHlvi- (\\i?im gloiTam grammatici,
€t fcholiaitae, antiqui eleganter fane, et fcien-
ter, interpretati funt verbis %cihog ^ ^s^ Sdog
£%(av ^^j "S^gcTs" Tc «Sog' . C|ti(j{o$- , svTv^eitYjg '^~' S^i-oTg
ici%(ag Tc «Sos-, Tes^mctAyi? 73. Sed quum iidem
Hebraei, qui lingua vterentur pi-opemodum na-
turali, et hominum ftudiis nondum exculta, va-
rios virtutum, proprietatumque, rerum, et per-
fonarum, gradus, etgenera, fignificare varie-
tate terminationis adietftiuorum , augmenti , in-
prementique, indicis, non poiTentj (i vellent
fum«
6S. Daii. Kimchiiis ad lon. 69. Aen, r, 589^
.h^jiirr i-nb VnS im^« ittiD ' 70. II..7, 16.
jhn '»t-i« / hn ''"\-inD ^ns 71, Hefychius V, d^sosi*
in"» bsN»/ nvnanb^. Vid. Sjf^.
Ff. 36, 7. 80, II. Cant. 8, „_ pfeudodidymus ad H
6. ler. 2,31. Siciegituri. ^' jt
'rheff. 4, i6. (r«A^i7| ^' ' - ^
.9:eg* quae Matth. 134, 3:1. 73. Euftathuis ad II 7',
dicitur aoikTtiy^ (^(av^g «£- l(5. p. 374. Rom. add. He-
yoiKrjg, fiod. "fip-y. 63. C
IVSTO AJiPtlplLIBVS VERBB. IVNCTORVM 241
fummum propnetatis alicuius gradum exprime*
re: pofitiuis adiedtiuorum, non raro fubieciffe
reperiunturformulas D"»n^N^, et ''^^nV, quaelia-
berent poteftatem aduerbiorum Graecorum hiavy
c(poh^a 5 aliorumque eiufdem generis. Ninus
quidem , AfTyriae vrbs , in oraculis lonae ^4 vo-
catur D^n'^1^)?, n^jiiij - 'TfS^ ; quam auc^tor quidam
incertus, cuius excerpta chronologica praemiffa
funt lohannis Malelae hiftoriae chronologicae,
et quem Hodius docuit effe Georgium , Hamar-
tqlum cognomine, eleganter, Oraecaeque rationi
in primis accommodate 5 nominat 75 /n-oAfv ^h^/-
<?m (r(p6d^ci^ fed Alexandrini ludaei, feruato He-
braifmo, itoKiv (jLsydKviv T(a ^sca dixerQ, Et Sal-
manaffar, Affyriorum rex, qui regnum Ifraeli-
tarum euerfurus erat, ab Efaia ^^ appellatur pm
ly^^iMS V"'^^?*^' ^^^ ^^' ^^^^^^^t ^t potmtijjmus :
vt Dauides in Alexandrina verfione commenta-
riorum Samuelis ^? dicitur (kyo!.BQS c^Ka-et kvpi^c^^
i^. eft , vmujlaie oris excelUritiJjmns. Etfi enim in
libris Hebraicis ipfis legitur tantum in") :3it5 , vt
ip verfione Latina j:7M/&r flt^ A , et ab exem-
plo QompJuteiifi noinen xu^/w abeft, ita, vtab
aiiena manu profedum npn temere videri poftit :
tamen quum hoc ipfum vocabulum extet in reli-
quis verfionis Alexaridrinae exemplis , non du-
bito, .quin g;eriuinum iudicari debeat, non quo^
putem , interpretes in codicibus Hebraeis fcri-
ptum inueniffe ^^inS ^N;n niw, fed quia arbitror,
eos fibi vifos effi rci^e poffe, ipfius rei admoni-
74: C. g, 5» ; ftiiis Philolog. c. 16. p. 38S*
75. p. So. Oxon. f. Lipf.
. 76. C.28, 2* Vid.Vor-/ 77. i.S^. 16, 12^
:;.'■••■■■■'- ' Q. ■■
343 TROLVSlb NONA DE NOTIONIBVS
tu, ftiperlatiuo vti pro pblitiuo : quemadmbdum
videmus Mofen a Luca feibi/ rf 3-eS^ non fim-
pliciter «t^ov , dici. Hanc enim iojquutioneiA
ab eo exprelTam effe ex Hebraica D^jnV}^'? ^aip,
non magis certum eft, quam Paulum in lecunda
ad Corinthios epiftoia, eo loco ^?, quo airma,
quibus ipfe vtatur adperfus aduerfarios euange-
iii, qftendit effe hvoira tw 'S-f^, hoc eft, fortijfi-
ma , et potentifflfna, eandem rationem effe fequu-
tum. Quanquam enim Camerarius r^Ji-S-g^JJ di-
£tum putabat pro Iv, vel o-Ov, t« •S-fw, vt ftatuifi.
fe iam doiflores ecclefiae antiquae multi repe- -
riuhtur ^?.- tamen liuic eorum fenfentiae yfumi
ioquendi Hebraeorum aduerfari, non difticile
erit ita docere , vt dubitari non poffit. Scilicet
litera S, nominibus perfonarumpraefixa, non eft
cafus tertii index, fed aequalis, atque par, prae-
politioni Graecorum k»t« reperitur, tum, quum
eiufmodi nomina fubiedla leguntur nominibuSi^:^^
vel fubftantiuis, vel adiedtiuis. K^stra autemj
iuhgitur cafui quarto nominum, prohomihum-^
ve, perfonarum> et rerum, vel ita,\vt deda-
ret au(ftorem , et dominum , eius rfei , euius vo-
cabulum addituni eft, atque adeb;Lktine reddi '
genitiuo nominis perfonae, prohOmiheue per-
(onali, vel pofTelHuo, poflit j vt ro kot^ M«t-
aVTQV'
7^. C. 10, 4« okit^vfji;, : 'Sitovei Sk xv'\
'79. Oecumeniusa<l2.Corr. rs ro oirv^ov' bh aTirsv,'
10, 4. p. 550. .Veron.: ' A;o TifisY^ i<Tfxkv 0/ hvvaroi, elk-
X9^ ovvDiroc Tft» •jsai avrct Aci tk oirAx Tjfiuv oicn rn
nxXet. K«/ yctp iv rsrw ro ^£«. Ko/ yocp Hxjt^&vdjQ rijv
. ^xvfxx^ov v^ ro hvvxrov Ivvxfxiv g^ •^ixeYi;, «^'0
vxpcc d^ss ^Xaciv j ortrot' d^soQ^^iJOKS, (Pj/cA. . ' ,'
«vrx ovrx , rrrspiyiyovs r^i 80. Vid. Heiiinanus ad ti-
tH-
IVSTO AMPBIl03t(IB.y$ VEMBw: IVt^QXmVU ^4%
te^To V d^sTTJ i aptad AeliaBufe irt libri^ vmm hi^
%v^i(^ 'I^a-S^ apud Paulum in eplHola ad EpljjBr
i\o%'^^^Jlduda:veflra in ddmmojyu colloc/ifa^: ; qup*'
modio Gaftalio vertifc: v^lfic, vt fimiiitudiineiil
itidieet, atque adeo explanari Latine debeat^
fubftantiuis quidem, pronominibufue, praee^-^
dbntibus, adie(fiau©;^?Mi7/j, vel fl^ac/jx, fed a^?"
iediuis praeeuntibus^ aduerbiis. iimilitudiniSj
eerte verbis eiufinodi, quaepoteftate aduerbiis
paria poni foleant; vt >t»T« tHrag |^t«^, apud
Fiatonem in Apologia Socratis ^S qH orator ijio^
rum Jimilis? ot Kar-^ips apud- Xenophontem v^*"
iiint aequales mei, oi ifjiot ^KmMTotf' Sed Kivov KoiToi
Xiovct. KBVAcvy apud.Euftathium.in fabula de Ifme-
fiiae, et Ifmenes, amoribus *^, tinteum candiduni
admodum niuis^ mn/iare niuijimiie.. E^i hac igi*
tur ratione '^fh "ibw, verbi c?auira.i eft o jtaTflJ
Hfmi^ xpahfik^hifmhus Dauidis '^^ .etiQ^ribi^h^ .:iita
ikccToi S^sov a^eiog y pulchritudine deq Jmilis y. egreglg
fukhtr , multo formofijfimus ; ita , vtv lu^ei Ale--
xahdrini , eorumque exemplo fcriptores Nou|
Teftamenti , his in formulis; datiuo nominun»
tribuiiTe poteftatem accufatiui, praeppfitionein
»fltT« comitem habentis,' intellegantur, qui La-
tiiiev vel genitiuis eortjm , vel aduerbiis , reddi
Hia il 2 debe-
tul)um euangclii Marci pag, 83. C. i.: vbi vid. n. 12;
532. f. Sic ap. Athen. 1, 10. 84,.Cyr;6p/ 1, 4. 14. colJ,
p.i2..F, Zijvohorog iv ry C 13. ■ ' v, ,
uuTuvTov iKbo^et ypol^etf 85« t»; P* ^?» ^^^' HeiUr
e&: Zemdptus in Jita editione ftcrh. ad Ariftoph. Plut. p»
fmbit* Sed Ruth. 2, g. ni^^j.n 331,
»»2*7 riVtan efta|;erjBotf/?,ager^ g6. Vid. Drufius Annotatt,
cuius dominus erat Boaii)9« in N. T. ad i;itulum euan-
%U 2, 42. gelii Matthaei pag. i. ©t
82, C. 1/15. Quaeftt. Hcbrr. i, 23.^.20.
^44 'PRtoLVSIO NONA 7DE NOTIONIBVS
deberet. Itaque fatis exploratum effe arbitra-
inur, primo datiuum T^ -S-Vw, loeis fupra propo-
fitis , gaudere vi formulae nafci Ssoy y quae par
fit aduerbiis >S^wr 5 et dxijjiovilcdf, hoc eft , o-^or
d^ix. j X/«v , et fimilibus i neque adeo vllo modo
pendere a praepofitionibus iv, et inJv /deinde
tormulispe^^dXviTioSeM^dvv^^ et (yke/cr
T&ii-S^fw, fimplioiter fuperlatiuum cum fuis comi-
tibus exprimi 5 ita , vt ii LeXicographi , qui ma-
iorem illis poteftatem fubicfflam effe doceant,
quitt magtio capti errore teneantur, dubitari a
nemine vllo modo pofiit. Sed eiufdem erroris
temeritate liberahdi videntur 5 et leuandi, ledto-
res libroruin Noui Teftameriti Jlli 3 qui eorun-
dem hominum praeceptisy et vocihusV dd^cepti
|>utant, (ofinuhm uTvoKvsiv H-tvd iv ef^yjv/i, quaeih
cbmmentariis Lucae legitur eo loco ^7, quo re-
Cfertur oratio , qua Simeon vfus eft j in templa
Hierofolymitano^ tum, quum lefum pueruiii in
V]nas fublatum teneret, conuenire in eum,i qul
iriori aliquem 'iubeat j^toWi? ^^, feliciter, etbea-
te. l)Jequ6 eriim tantum res ipfa, fed hiulto
etiam magis vfus loquendi Hebraeorum j; docere
quemque , vt ppinor , poteft , formulam iHan^
fimpliciter ftgnificare iubere^ /Mm; aliquem' wq-<;
s'i, i, defungi y mortefna ^9^ K Etenim, qui mpirte;
fua
87. C. 2, 129;^ ; ang; l, £02. ff. voceiii^-^P
gg. Seneca ep*5o. p.f I?. nfeonis verlicitlis comjilexiis
To. 2. tiixit mollius mori: eft his^ Nskc, nuncy niefa-.
ep. 70. p. 260m.. th'ori'Jini do- mulum doihinus^\ nunc liheret
hre: ep. 77. p. "305. 'mo//?^- arctis Corporis e viriclii,fimm-'
me excedere: Phitgrchus So- que imponere verbis Dignemr,.
lon, p. 94. kTo.liTsS^vrj- eum pace fuis. ; ■ ' '
Kivinj KVocXy^ Jt5t/' xkvirov 89. Siiet: Caef. ^(j.-Per.^
^dvocTOV. luiieinciis hlft. §u- mjforum aufe^fere, lieque
IVSTO AMPILtORIBVS VEUBF; IVNCtORVM JJ45
fua moritur, de ed Ikjgua Hebraiea viurpaffe je^
peritur formulami.Dib^^pa.^i^^iniraN "-^n Nia 9°: fed
•qui occiditur , neque adeo morte deftjngitur fua?
;eum caedis audor,, et princeps^:^i#tur ab Hei-
-braeis ^iN# Dib^u/i iT^^in Hb 9^-.- Jamquum-ver-
bum 'ditoKveiv , quo Lucas verbum HelpraiGuni
rpSin reddidiffe videtur /^^, a:foOTula Hebraeq?-
rum h'>i^'^ 'n^in nihilHiftet,.ita^:vtnee formulae
anoKvHV h «^ij v>j alia fubie(fta effe vis poflit, quSJSi
lormulae '^iN;^/' bi^p^i^^.^nhlii-' ;quis;hegare fujfti-
neat, Simeonem verbisj vm.MTrohms rov SSXov'
"O-jj, ds(77ioT0i, gv g/gjjvjj, prepatumeHeadeoaliud
■-■- - Qy 3} ■^ ;■:■-••■■■ ■ -quidr
trienmo qiiifqtmm amplim fii-
peruixit , neque fua morte
defunctus eft, ' Sen.ep. 69.
Bella. res efi^ mo*i Juamorte:
Sed morsfuatik. XV TofJi.iii.ro G
td^xvdTog, quafi naturalis, et
fatalis,. qui nulla extrinfe-
cus vi coadus venit, vid.
€relJius 13, I.
^O. Vid, Gen; ! f, .i^. Quo
tamen loco ii quis ro ^lWa
uialit cum Ajienefra, et lar-
chio, ita actipert, vt ABra*
•liamus dicatur non vifurus
efle raoleftias, atque incoiii-
mbda, quae pofteris eius in
Aegypto fubeunda, et pcr-
fcrenda , eranfe: noniHagqo.
pere repugnenn,
9,1. Vid. 1. Regg. 2,, 6.:
, ad; qjicra locum. Daii. Kinj-
^ cbius, vim formiilae Hebrai.
cae ita esp.lica.uit : ^arj^ijri hSw
a*jnn N^H Amif nni» nwV
:5"inuf n»3
92. Certe 0/ Gen. 15,2.
verba Hehiraica ^Sln ''^'aiii
-*»»i'»'i»_verhmt iyu he «Vo-
kvQjxcxj ecrsHVot; ' h. e. aVef-
%o^«/ Aqu. et Tropsvopiaf
Sym. Vndc inteU..Matth. 26,
24. Marc. 14, 2r. Luc. 2Z,
22. Nam ij'^n etiam akire
fignificat; vid; i.Sam. 14,5.
Ruth, I, JM. ItaqueSimeoa
vcrbis, vov d.iro^kv&K; toV
hSXckV fif iv &p^v^iiAem de-
claraflc putandus eft, quo^
lacobiis Gen. 46, go. verbis
DVfen nniiot*., h. e.- «Tro^K-
vSfxccf oliro T« vvv , vt 0/ 6
verterunt : Vulg. habet, iam
laetus moriAr: et Elias verbis
f^i np_ nln^ nw. y\y h. c^
tKCiv8S(a vvv, kd^eSTj TJ/y
'v^y^j/V «V ifiS,. xvpisy vt ,
o/q interpretati. fuht. Conf.
GataqiiejL-usad Antonln, 1 1,,.^*
p. 319, a. 'i>aii;
\
\
f
-qnMqtmmV ' riid 'hoc, vt ipimntmorte defbngl
viam^fua iuberet^ Quod qdidem vtimpetxar^^^
^eo eo certius : ^adiuuare precum fuarum' pieta^- ;
'tem conatusi Jeft ?\^erbis xamra ^^jt/tix <jr^* quihiis
*<Jerffefidus; eii:homo admoniiilje- deum promiffo-
-rumV^^^^c ei sEiucas diiendit 93 , fadla e£e paulb
ant^, forey v^tfiion .moreretur inDrte fua prius,
quam oculis ? vfurpaffet feruatorem hominum
luis, Itaqtienoiividemus,; ^quomodo^e verbis
•€v «^;fi'>7, tali' quidem in brationis ferie, baec,
nondieamelici, fedexprimi, vis poiRt, vt va-
lere putentur p/^ifif^ ^ /^/zVi^^r, . et^^mi^. Et quan-
•quam formula dvdiyeivTo ^ofAx avrS verbis dicen-
di ita praemitti folet in libris Noui Teftamenti,
Vt nihil illisrponderis addat, iicut' fupr^94-de-
■monftrauimus : tamenin illo hymni Af^phi lo-
co 9^, quem iatidauit Matthaeus '=9^, vt doceret,
Menian ipfum Ceciniffe 97^ fe in dbcendo vfii-
riim eite fimilitudinum inuolucris, iimpliciter
■poiita comparet, ita, vt idem declaret,^ quocl
verba >taXe?v, ethM^Ketv, Etenim quum ille
carminis verficulus duabus partibus, et membris,
conilet his ,, dvoi^^a) iv •7roi^e6(3oKci7s' to ^6(jl<x> fA,H , et
i^£v^of/.o:f 7C£K^yf/,fJi,sm «Tra xcdroifiolk^g ^toc-^»* quum
Seges huius carminum generisbftendant, vtrb-
;^qijehemii^c!iiovnamj eandemque^ fententiam
conti-
95, C. 2j 26» tumihiex perjona Chrifti iti"
04. £'2. terpretaris hac diclum, Ex
- Pf 7Q 2* pf-rfom Cfjrifii interpretemur
* ' hc diiium^ Ji Chriftiani Jii-.
96. C^ig, 55*. ffjj^p^ Sumus autem Cbrijiia,
■ 97. Hiemnymusa^PCT^» ^^% qui Cbrifti haptifnmm ac^
3. p. <>'.•;, b Opp. To, g. Baf. cepimus, ei non foium coitfite'
:'JD^iCM mih ali^uis,. Vimfacis mur,.fed et prajitemury quia
^^ripturae Qjium enim titU'- Chrijtiani fiimus. Dehemus
kishabssy l&teiie6^ua Afaph 1 %rgo credeys lEtmngelijHs:,
IVSXP AMPLtORIBVS V^RBB. lyNCTOilVM a^J
•- ' ■■.;;- .■■... ■■-■--<.■".■■.'
;Contineri • fane neqeile eft , vt ppfteripre hemi-
jftichio idem J, quod priore, 4eclarari cenfeamus.
Jam verb yerbis Afaphi, ' Dn{5 - "»5)o hi^'*tl niy^i^aM)
-quae Matthaeus vertit i^ev^ojA^oci •x.sTc^vfAiJt.ivec dTrp
;3c«T«/?pA^f %6a-(ji.8y dubitmnonpoteft, quinfub-
ieda fithaecfententia, vtar JtmiUtudinibus nouisy
^et infokntibus ; vtar in docendo fmiUtudinibus nm-
quam antea, auditis; tradam doBrinam diuinam^in-'
tegumentiinouarum y inujitatarumque ^ fimilitudinum
inuolutam. Etenim a^.^ ~ •?s>d rji"i*in funt parabo^
iae, quae inde a tnundo' condito a nemine funt vfur^
nataey neque a quoquam auditae yqu2is Aquila ce/-
:v(yiot«Ta s^ d^x^^^h Symmachus Tsr^ojSAj^/w.aTa a^f
Xo^^i Alexandrini ludaei 'jT^ofiKYj{ji>m» dii d^-
X^? 5 vocant, fed Matthaeus paulo dilueidius, et
elegantius, dixit stgjc^ufi/^sva aTvo KciTufioXyig xoa-
fjLii-, hoceft, gx T8 ouZm^ vt demonftraret, eas
inde a primis rerum primordiis incognitas fuiffe
hominibus. Verbum autem ^Ji^arr, quod proprie
de fontibus aquas fcaturientibus ^ et ebuUientibus^
.yfurpatur, eleganter tranfiatum iegitur adeos>
qni verba faciunt , loquuntur ^ dicunt^ canunt, do-
ceht^ ita, vt riiy^i^N elTe intellegatur u/ar iw ^or^K-
^o. Quqd quum viderent interpretes Alexan-
drini : intellegenter fane vfi funt in verfione fua
vevhoCpBsy^ofjLOLf' quod eft adeo quafi interpre-,
■tamentum Verborum 6[A(3qyi<r(a ^ «v«i3Aucra), et
e^ev^ofjLOif i quorum hoc quidem Matthaeus 9«, il-
Q 4 lud:
9S. Alexandrini jnterpre- qiie valet dkere^ cdnerejprae-
<es idem verbum rtan verte- dicart. Nam edam verbum
runt Pf. 1 9, 3. verbo fimpli. ^►'•an relftrtur locis ilKs ad
ci ipevysa^ai, et Pf. 119, . verba miirj, WiS>, et ^^,
17«. 145» 7- verbo compo- Itaque non aflentior Mvm-
Sitd iispavy&s<3-af, Vtrura- thio, qui in obferuatt. phi-
lo-
34 8 ¥ROL VSiO NONA DE NOTioi^iBVS
lud Symmachus , iftud Aquila, ' pjrppter^a legiffe
videntur, yt priinani; ef: propriamt, verbi He-
braici notionem exprimerent Sic yerO intelle-
gi ab omnibus pone fperamus , ' verba alteriiis
hemiitichii , >d ^Mii nnir|d}^ , quae Matthaeus
cum Alexandrinis ludaeis iriterpretatus eft ver-
bis dvo^oi) iv 7:a^c(,fioKoui to <6(Aci fXs'^ idein dec'a'-
rare, quod verba Ka.Kyi<7(a iv '7i:a.^ct(3oKcug ^^^ etde'
y/^u) iv irocQoi^oKciTg ^°^j atque ctdeo formuiam
dvo/ysi-v ro ^sfza, kvT8 poteftate parem effe verbis
KaKsTv , et hiMa;K8iv. Nemo igitur facile reperie-
tur, qui non in vitiis Lexicorum NOui Tefta-
sneati multorum ponendumarbitretur hoc, quod
Cormula dvotysiv ro ^ofxa «utSj iHo Matthaei loco,
praecipiant iignificari eximiutn quid^ et pondero"
jum^ etperutile, toqui^ ac proferre. Sed aeque
turpis eftj et temerarius, error ille , in qtiem
intemperato quodamfanditatis itudio ihdudi Le-
xicographi leftoribus librorum NouiTeftameri-
ti perfuadere conantur, a Marco *°', et Pau-
io *°% CQiiiundla elTe aomiaa 'A/3/3« o Ti.aLTvi^^ vt
fingu^
lologg. In N. T, ex Oiotfo- 99. "^Vid Matth. 1 5, 9. 10,
^o Sicnlo coilcetis ad MattU. 15. 54.L Apiid lohannem c»
<!. 1. verb<> dpsvyEffd-ci/.'h.anc 1-6, 2S'^^!SU vxpoi/X/aickx-
tribui vim iubet , vt fit co-~ "kTjaiS. Nain irxpoifjiia. in N.
pidfhX. plena or<- prqferre^edif' T. idemcft, quod ■jrxpcc^Q'
/ertare. Hefychins, etex eo A;f. vidl Vorftins Philol. c.
P h a 11 G r i n h s : 'fipps^o^uaf 4. p. 1 4 8 . f. et Adagg. N. T,
i^^iy^otiui ' (ed pro ippd-. g, 5. p. 789.
iouoef vix dnbitart pofle vi- .
detnr, quin refcribi debeat 160. Vid. Mare. 4, 2.
dpsii^ofiCiff quae gfeffa fnmta ■ >
fit er loco Mattbaei laudato. lei. C. 14, .36.
Proprie yerbatn dpsvysc&cif
de fontibus legitur ap. Pin- io2. Romm. g"^, i f. Gall.
darumPythth. 1, 40. 4,6.
IVSTO AMPtlOR.IBViS VERBB. IVHCTORVM flt^
fmgiilaris magnitudo amQris Chrifii^ piorumque
homirium, drga deum exprimeretur. Lefeo
'enim facrorum librdrum diligens eos docere jJO-
teratfacile, fcriptbresdiuino^ folere verbis per6-
'^rinis, adiutigere ifiterpretamenta, non folura
Ita 5 , vt interpdnaritj et addatit, formulas p
'cKsysrctfi^[/>ij^vsv6iA>svdvyetdksysTctf "^^, «tw 7«^
'l^iBs^fXTIVevSTOifTOOVOflOt ^°7j j5 ^syO(lSVOS^°^i TaTS"
'^i *°9* fed etiam fimplipiterv'atque nude, nuilis
interuenientibus aliis verbis, et formulis, Inr
Matthaei quidem "^, et Lucae "V commentariis
legitur 5 sv t(o> BssK^s(3^K , a^%ovTt twv hxdfjLovim'
Marcus "^ feripfit i5w? TifjLouny BaqTtiAouog' et
JLucas in Apoftolorum hiftoria nomini €>«^aia
adiecit alicubi "? verba (^ccfTiKsv^ Alyv^nTH,. Sed
nemo vnquam inuentus eft tam ftultus/et teme-
rarius, qui negaret, verbailla Graeca peregifi-
.nis verbis addita eJTe ab aU(9:oribus diuinorum 11-
brorum aliO eonfilio, quam vt; oftenderent,
quae vis, et fenteritia, enet vocabulis barbaris
iubiecfta. Qua quidem in re illi reperiuntur du-
ces fequuti effe Alexandripos ludaeos. Hi enim
in Exodo "'^ nomiQi regis Aegyptiorum barba-
to comites adiunxere, loco non vno, verbii
■ " ■ ' ■' % 5 '; fimtr'
IiD^5. Mam g^ 17. 7, tl^ lli. C. 11, ry.
104. Matth. I, 23. Marc. ,,2^ e. 10, 46. Sic c. o„
5. 41. 15, 22, ?4. l^K i, ^^, ^^ ^ ^y yeWav^ «e ro'
42. Aat. 4, 9<^. ^v^ ^jBb,6u,
10?. lon. 1, 45. 9, 7. *" '
105. lob. 1/39. 20,16.' \n' y-^?» 10. Ibfephus.
, 107. Aat. 19, 8. / ArchaeQl. 8, 3. p. 240. Ba-
• log.-Ioh. 4, 2^. 20, 24. fi^- P ^fi^pawv »^r* Myvr
l69.^Ma.tth,'27,46; Aat. '^'^^^^ ^«.aiKdot <i)}fACiim^
1,19. Vid. Prohif. 14, 5.
lio. C. 13, 24. 114. G. 3, 10. C
lii SamueliscQmmentariis^^^, adi^^ extant, in-
.terpj^tatipi^iis .Qauflfe^ ;yjer|j>a^(^ A^^-os- ^^ /^or
-^^.5 q^ae adeo Latinus, inteypres fQla reddidit \^,
;negle(9:o vocabulG peregrino. Nam verba p is:ir
[fjLouvsty qLi.ae in exemplp AJtJinO, etCornplutenfi,
.interie^fla leguntur, prpfe<fta exiflimari del^ent
4b iisj qui ajmonere le^ores non fatis eruditbs
vellent, verba: ilia Graeca effe nominis peregri-
.ni interpretamenta. Quis jtgitur erit adeo cae»
cus cum interprete Syro '^^, etaliis, qui non yi-
deat, nomini Syriaco 'AjS/Set a Marcp, et Pau-
lo , adiun^tum effe Graecum c -TraTy)^ hanc tan-
tum ob cauffam, vt vim verbi barbari explica-
rent "^? Etfi, enim pro r>ominatiuo o Trax})^ po-
/nere, .e Graeca ratione, debuiffent vocatiuum
■^drs^, vt Lucas »'9, . vel etiam Trarg^ 7*2 , vt Mat.
tbaeus ^^° : tameii maluerunt , vt alibi '=* , ita il-
-lis quoque in locis, reli<^a confujetudine Graeca,
,orientalem fequi, qua fcirent primum, quin-
tumque, nominum cafum terminari eodem mo-
46 , omninoque . fimiies effe int^ fe. ■ Ex qup
etiaiji
, IIJ. 1. Sam. 7j 12. Sk Matth. 26, 39. . apud Ma|-
,^en. 30, II. in reliquiis thaeum Lc6tt. Mofquenff. p.
Symtliachi eft, ^kd^e r«S, 33. Vol. i. To f^ev Sv d^-
"Trsipctr^piQV» ■ ■■ ',; /5« 'E/3pi«i}t3/ ki^ iq i%ly. <nf-
II 5. Vertit, la^is adiutO' fiouvQvro , Txr^p. A;o
rii. ^cfj ri epfiiiv&ct rsris tr'pQ(XS'
f t7^IsMarc.r4,36. habet ri^-Tj [Marc. 14, 36.]. ^
*S>1 fcjj: et Romm. 8, 15. 119. C. 22,42.
Gall.4, 6. v.a=i| fsIV 120.0.26,39.
Ilg. Phauorinuj, nefcie- 121. Matth. ir, 2^. N«/,
'feam Vnde: 'A^/3a* 7r«- , •ararj/ir c. 20, 30. Mvp/s,
77jp, Trxp "EfipcdoK;. Eu- y/oa A^/S* fed c, 9, 2^,
«bymius^Zi^afaenus Caten. ad m'e Aoc(i0,
.ftfeiamL iu^c^ri [iponte ah- omnibuis poterit, quid
■tribuendDm iltDan. Heinfii ^¥5 et Hammon-
„di ^^,S fententia%,qui ^-TraTjJ^refcribendumyOq^
.yfum loquen^ Euangeliiiarum 5 V Appftolqrum--
que, cenfehant. Tantuin obfunt minutae fciU- .
eet , et leues, grammatiGorum obferuatiunc]^^
^lae neglediae , , ac contemtae 1
IIII. Sed-exiis, quae ha<9tenus de poteftate
quarundam diGendi formularum Noui Teftamen-
ti diiTeruimus , fatis coghofci > atque perfpic^,
poffefperamusleuitatem, et temeritatem , mul-
torum Lexicqgraphorum magnam, et inutilem,
qua ablati.lludia tironum, aliorumque Noui Te^
ftamenti le^orum j ita impediant, vt eosiun£tis
.quoque verbis iufto maiorem fubiicere vimi^-
beant. Quae quidem impedimenta , et obftacu-
!a, quum declinari facile, et vero etiam tolli,
poiTe appareat accuratae iiuguat^um orientaiium,
.et inhis Hehraicae in primis, et SyriaGae,LC0-
gnitionis ope : quis non adduci fe, hiiius tant^
vtilitatis cogitatione, patiatur, vt copias litera-
rum Hebraicarum, Syriaearumque , multas, et
iirmas, contrahere pmni ftudio , et conteutip-
ne, nitatur^
V. Sed de harum ipfarum literarum falute.
non minus , quam de reliquariim veterum lin-
guarum, omniumque paene difciplinarUm lib^-
ralium, ftudiis, quum nullus facile alius fchola-
rum minorum magifter fuperioris faeculi prae-
clarius, meUufque, meritus fuerit, quam Chri-
ftophorus ille Cellarius 5 quum diligens, et ac-
curata, viarum cqnfideratio , quibus fummi ho-
mines peruenerint ad laudem grauis, copiofae-
que, dodrinae fplidam,. immortaiemque meri-
torupa
122. adMarc. 14^36. S25. adReram» 8^ 15^
^5^ VTROlVSlb m«'A DE NCJTIONitVS - ■■
'to^iiitf in literMs^ • j^anjrhqiie; ftudidfbs', faitiarrl,
iniilto certius ; et • effidaeius j ^beere ingenuoS
adlilefeentes peflity qiib dirigGre euffum indii-
• fti^iae, et diligentiae, quompdo eum, et inihtue-
' re prudenter i et felicitef conlieere-, dehearit:,
-quam vfel ereb^^fima eontemplatib fubtiliffimor-.
rum praeceptorum de ratiorie iitefas rede> et
difcehdi, et docendi, ab homiriibus excogita-
torum, expofltdfumque, eiufmodi, qui firit,
Cueriritque, ab vfu Huius rerum gerieris remd-
tiffimi: iuffimus quinque difciplinae noftrae alu-
innos, optimae fpfei adulefcentes, qui ante difcef-
fum e fchbla- Thomana in acaderhiam Lipfien-
' feiri fuum, geftirent, proborum difeipulorum
"cxemplo, facultatis fuae La|ine diceridi docu-
'tnerita ita dare patrbnis ampliffimls, et c^ratq-
rtbus fapientiffimis , et reliquis ' euergetis , faU-
■■ tbribufque, gfauiffimis , fcholae , yt etiam gra-
tum, ■meriioremque beheficibfuiti, animum de-
' clararent, orationibus perfequi /aMfi?^j, et virtu-
■ ies-ly Cellarii^ digniffimas fane, quaiS imitando ex-
pririiant, vt omriinb omnes bonaruni literarum
-itudiofi, ita maxime ii, qui fieri velint magiftfi
fcholarum Latinarum, et Graecarum, idonei.
-Noriiina eorum fubiecimus : A E N O T H E V S
- IMMANVEL P ETS CHI V S, Gwr^ Hernmn'
^«f-M/, qui annos duos in numero auditorum
clafficorumexegit: IOH.GVIL. BEeQJIVS,
JJpfienfis^ qui tres annos re<51:ori fcholae ita ope-
ram dedit, vt eonfiderepoffe videremur, eum
- veftigia ff atris natu maioris acerrime effe perfe-
quuturum : I O H. CH R I S T I. V I C T O R
KINDERVATERVS, NeoheiJinga Thurin^
gur, et CHRiSTi. D A V. B R A E V N L I
CHIVS5 Fida Narijlusy qui aanos quatuor nu-
meros
IVST0 AM^i^t^^^^^^ "^^P*^ ^^^^"^*^^^^ ^3-
meros difcipHfQrum claffieoriimvfic auxere, .v^
et modeftiae lludii^ et literarum cupiditatis,
iaudem a magiftris tulerint; GABRIEL FRI
DER. KVHNELIVS, Lengefelda Mifnim,
qui annbsquin(iue in difciplina redoris ita tran«
fegit, vttandemeffet omniumdifcipulorumprin*
cfeps, Horum igitur iuuenuni' dodrinae liberar •
li^> virtutifque, cupiditaS/, etftudium, fane
nbn mediocrd Ros h>;ud dubitar,e finunt, quia
oratiunculae eorum natorae fmt multos, et au-
ditores, et fautoresj praefertirh quum fperare
pofTe videamur, neminem faeile nec in noftra
vrbe reperiri, qui non partem dodirinae fuae ali-
quam, certe initia eius, debeat praeceptis Cel-
larii, quique adeo non aueat manibus magiftrl
communis hoc honoris habere, vtpraecones
virtutis, dodlrinaeque , eius libenter, aequoque
ahimo, audiat. Quam quidemfauorls, atque
ftudii, iagnificationem patroni^ et curatpres,
et amici , fcholae Thomanae cbnfidere pofeiit '
fbre etiam noftrae fidei , et diligentiae ^ iri em^
dienda iuuentute^, et incitamentum acerrimumi^
ct topliffimum' . praemium. Scripfimus in
Schol a Thomana a . d. xv. Kil. lunias A.' C'
ciaioccLXxviii
PROLV
^4 ^ROtVSflb DE€IMA Dt N0^I<5JJ1bV« -
P ROL VSLO D E CrMA
^. ^ ,^ ...
p E NOTIONIBVS IVStO ANGV"
STIORIBVS QVAE IN LEXICIS N^
T. VOCABVLIS DEMINVTIVIS ET-
COMPREHENSIVIS SVBIEGTAE ;
LEGVNTVR
;;■-,; •- - ^: b, v
Ineonftantia, etleuitas, vt dmninQ hominis do^.
M^i, et.fapientis, perfona, et virtute, indigna:
i-edbiiiimepomturacundtis, itama?dme anomi->
ne, et profeffione j grammatici , atque interpre-4
tis librorum veterumf alienilBma ^ omnium opi->
nione, fummo iure ducitur; Etenim quum vi-^,
tmm iftud fere , :vel ejc ihfcitia , vel e neglegen->
tia, tanquam e fonte, reperiatur manare; quum;
In grammatico fumma dodrina, et accuratiffima'
diligentia, ita fitae efTe debeant, vt fine his vir-
tutibus nemo, neque fufcipere partes interpre-
tis linguarum veterum, neque agere, vUo modo
l^offit: perfonaeeius^etprkeltantiae, nihil#iagis
confentaneum effe, quam grauitatem, et conftan-
tiam, fed nihil repugnantius inueniri, quam iri-
conftantiam, etleuitatem, quis non intellegit?
Qui^ vero non valde miretur, iriterpretes libro-
ruiii diuinorum plerofque j^ qui huius temerita-
tis ■
I VSTQ A^GVStlORf BVS VER^B. SmGWU^ 2^^,^
tisrepreherifioiitm, etnotaiirt; fijgere, obfum^^
lAamiUorum vGluminum fanditatem, et excel-
ientiam) omnnim maxime , atque aeerrime, de-*'
bebant, i tam pkrum iibi femper ab iftius vitii tur- >
pitudine cauiife, vt ftudio eius etiam fuperarc;
fere omnes omnium aliorum librorum enarrato^
res voluiffe viderentur ? Eos certe quidem, qui
verba, et formulas, librorum Noui Teftamenti;
Graecas *explieare peculiaribus libris inftitue-
rtint 5 magno , et ftngulorum , et iun£t6rumv
, verborum ntimero ampiiorem lufto, et latio*:
rem, notionem fubiicere, repugnante vfu lo-*
quendi fcriptorum, et humanorum, et diuinoi:
rum , conatos elle conftat : quam eorum incon-*>
fideratam temeritatcm fatis ^ nobis, et demon-
ftratam efTe fperamus, et confutatam, fuperiofe
difputatione. lamquis fibi perfuadeat, hbs ho*'
mines, quos orrtnibiuS inodis id egiffe cognou&»r
rit, Vt ampliicafent, dilatai^entque , fvim, at-^:
que poteftatem^ mHltSrum verborum, inuita
confuetudrne,'etGfaieca, etHebraica, potuiifc
fibi tamparumconftare,; vt verbis noh pauciSj-
et fimplieibus , et iun6tis , demere auderent, et
detrahere, eas notioriumpartes, qu^s iis con-
ftaris fcriptOrurii|0mriiun4 confenfus, atque au-
4l6ritas , addixiifet? Et taimen' tafttus eiufmodi)
ct verborumi, etfoririularuiri, ntimerus in omni*
bUs properiiodum Noiii Teftanienti Lexicis ex-
tat, vt, ii omnia huius vitiof um generis exem-»
pla conquif ef e i et pf oponere , velimus , oratio-
neiri vix exitum habituram eiTe videamus. Sed
qurim vitia Lexicorum Noui Teftamenti ita per-
fequi infiituerirrius, vt, non de omhibus cuiuf-
que eorum generibus, verum de nonnullis tan-
tum, adiri^endi cauila, quaereremus, nee vt
omnia
3^:6: PROLVSIO 33|€IM A m NOTIQNIBy S
omnia hotutn generum exempla aferremus , f^d ■
vt quibufdam taiitum eqrum fidem/ iijdicii nqkvt
laceremus: hanc inftituti rationem etiam in no-
tando hoc vitio,. quod pofitum effe diximus in
iniiiuenda, et contrahenda, poteftate multoruni
verborum, et formularum, ita tenebimus , yt
ordiamur a verbisfmgulis, et ab his ad iun6la ,
proiiciibamur.': • r ; ^
IL Nomina enim illa, quaeagrammaticiS:,
deminutiua appellantur, etfi etiam a Graecis, et
Inuenta elTe, et vfurpata ma:?{:ime, apparet pro-.r
pterea,; vtparuitatem, breuitatemque, perfo-_
naruni,' et rerumj fignificarent:V tamen paula?
tim, vt fit, ab iis ita poni coepta reperiuntur,
vt , non folum effent ^ nunc amoris , et blandi-.
tiarum, et adulationis, nunc illufionis, et ex-
tenuationis , et contenxtus^; indices , fed etiam H
iimpliciter res ipfas , et pei:fonas ,y denotarent,.
atque adeo idem valerent, quoj^habfoiuta nomi-
na. ©J5f /oT/ quidem , yt hoc ytar ,,. nemo ignorat
legi in libris omnium fcriptoruln^^e qnouis/^^
rum^ etiam 2/a/?araw.,; et::%m^«m»^, gepere '*
(po(>rtov omiiis generis mems,,i^t<im onera naui-
bus impofita , vt %^ucr/5 % ; et d^yv^i^^y-y omne g^-, ,
fius mmormn Mg^nte^rufXiy et aiireorum, a.yy:^ov:\
ms omnis modi^^ etmei^furae,^ declarat: et Ari-
ftophane.s in Fluto ^. nomina i^^ojimiuy et cu^f?,
ita coniiinxit, vt V:&J «x aitero nomine intellegi ,
poiTet, deminutiuojm, vocabuium^ 'Tr^Q^aTia, etiain -
Thoma Magiitro audore 3, ab nomine abfoluto
; I. Vidl. Xen. Cyrop. I, . vov, ■xr^o/SairoV, . k^k ji^ .
if. /7. , irpo/3licrch'v ,''hrTmo/. *A^/- '
" 2. V. 295. f,' - : • . ' go^ctvjjiivtlkprci} Lv. 923.']* ''
' $, V, TTpo^siTov'' O.v ■(««- .v^O:^oiT{ii::piov ^d^eis',mi:
•■'.:: - £v
1 • ■ ' .
IVSTO ANGVSTIORIBVS VliSBS. SINOVtL 3 5'7
'K^dl^cirta, nihil quidquam difcrepare. Qua" ipfa
in fabula '^ quum nomen %i3T^a interiedlum no-
minibus deminutiuis X6"7r«^i©v,\.et TTivotJc/o-xo;, ex-.
tet, quis ilia verbis abfolutis poteftate paria effe
neget ? Haec ve^o de huius nominum generis
fignificationefententia, non modo grammatico-
rum, aliorumque fcriptorum recentiorum, au*
(^oritate adiuuatur, qui abfoluta nomina demi-
nutiuis, vel explicaffe ^, vel commutaffe ^ re-
periun-
iv rw uvrw hpocfiuTf [v. ^pwvtx, ixeXfjay, nobisifa
29?.]* Tpo^izr/oov ^hf- nata videbatur. Librarii qui-
%ftjvrwy ' 7(97 Ttoikiv iv ru dam , quos fequens nomett
«yrw [v. 299.]* iTopsvov fidkrj decepiflet, pro k;v«-
roiQ TTfo^oir/oig. Sic cnim fipwvrm fcripf^rant nivct»
conftituendus locus gramma- jdpcjvroc. Granniiatici verd,
tici, aii6toritate cod. Bur- qui in aliis libris fcriptum
man. , et regii PariC vtriuf- reperiflent Kivot^pdvrwv, fu».
que, eti:im Pliauorini libro. per iiteram u, pofuenint fyl-
rum , videtur. Atque hoc labam m. Librjarius igitiu:,
€ius indicio apparere arbi- qui deferipfit codiceni, e quo
tror, altcro illo Ariftopha- exempUmi Aldinum dufihmi
nis loco , vbi nunc quidem ett , quuni reddere vtramque
editum eft jSXTjXMf^svof rs fcripturam, diligentium li-
'n'fJo/3ar/wv, iegi debere /3A?/- brariorum esemplo, voluif-
y^tsfxivoov rs ."TFpo^xriwv. ii^t, fed, (cripto verbo k/-
Qiiam quidem eniendatio- va/SpwvrvJs, oblitus efl*et ei
nem, non tantum metri ra- anneftere fyllabam mv, hanc
tio «dmittit, fed etiam con- adiungcre noraini jtt^A)/ nia-
cinnitatis leges requirunt. iuit potius, quam omittere»
Nara vt nomen fiiKrj cura vid. ad Aefchin. Socr. 3, 13,
participio i-ffcivu^oavrsQ co- 3. e£ ad Palaephat, fab. 16, 3.
haeretj ita ccrte jpfa Trpo- 4« ^- i8l3« f*
yBar^ot ncceflc eft jdKTjXWfiS' 5. Hefychius: f^pprcQ'^
vos dicantur, qimm etiam i«- '^opr/ov.
f^eg nomincntur litvot^pwv- 6. Xen. Gyrop. I, 2. i r,
rp.Q , quo vtriufque niembri de venationibus, quibus cphe-
cxiliat fimilisacqualifas. Nam bi aprfd Perfas exercebantur,
lc<aio cxf ropli Aldini j . j{;y«- loquens, ^v U ri ^^y, in-
R <qujfe
358 PROLVSIO DECIMA DE NOTIONIBVS.
periurtur, fed ipforum adeo Graecitatis audlo-
rum vfuloquendiitaconfirmatur, vt labefadtari
nuUo modo poiTe videatur. Hi enim vnam ean-
demque rem, vt alio iam huius difputationis lo-
co ' oftendimus, nunc deminutiuo vocabulo
exprefliffe, riuncnomine primitiuo eiufdem, vel
generis, vel certe poteitatis , {ignificaffe, legun-
tur, Arifiaphanes quidem in Pluto ^ caricas,
quas vxor Ghremyli cum aliis bellariis eflFunde-
re in caput Pluti , quem lumina oculorum rece^
pifTe ab Carione, feruo, cognouifTet, ante fo-
res aedium gefliebat, eodem loco, et /(7%i5tSc5f
appellat, et icrxoi^ioi-' quod vtrumque vocabu-
tum 'Doruiilianus fcholiaftes nomine o-vkcc inter-
pretatus efl. Qua ex interpretatione., quamuis
parum accurata, tamen dodrina audoris fatis
«lucetj quippe qui re^le viderit, inter deminu-
tiuum nomen, et abfolutum, nihii quidquam in-
terefEe , neque vnum ab altero vllo modo differ-
re. Ab Xenophonte autem in Cyropaedia vno
eodemqueioco 9 tancesj etpatinae, vafa efcaria,
an quibus cibi menfae apponuntur , non tantum
^Di^o-iV^des dicuntur, fed etiam Ksjcdviot' et Eufla-
thius '^ nomina o^%ioV'^ et r%viov, in Homeri car-
minibus deminutiuaeffe, qua Viiti puta, re&if-
fime negat Atque hanc ipfam rationem jn
vfur-
g«it , Sifp'fii TvsK» iriKoc'- f; Proluf.; i, 5^ .
rccfi^vc^' fedZonarasChron. ^^ ^ g^ g.^^^ ^jj ,
I. p. 105. Volt. To. I., gj2^ /:/" «
eandem rem, ex iHo ipfa ' ^
Xenopbontis loco, referens, 9« ^» 3* 4»
fcripfit, &, ^ bU^t&v 7] ^7\' 10. adll.jS' p.255. Rom.
poQ svexK i-TTineivo^. Sic GJ% vTOJiopt^ixov 5« •Kcnp
ibid. T, 4. 7. pro d^tfpioov 'OjiL^^pw ^be to opy.iov, hx-
cod. Akorp. habet in ordine ^oc i<U ro 'l%viov, add, idem
^^■^£v, fe<l in nm^.^Tipiav, ad Odyf. »' p. 1603.
IVSTO ANGVSTIORIBVS VERBB. SINGVLt 2$^
vfurpando hoc vocabulorum genere ipfi libro-
rum NouiX^^ainenti au6lores fequuti reperiun-
tun Fiiia enim muiierculae illius barbarae, cui
lefus amiffam valetudinem reftituiffe legitur, a
Marco , non folum dvyaT^iov 'S fed etiam &vyci^
jj:yi^ ^% vt a Matthaeo % nominatur : |?//^^x, quo-
rum fruftis optimus hominum feruator fedauit
famem ingentis illius ludaeorum multitudinis,
qiiae ipfum, fiti dodrinae eius ardens , et noui-
tatis portentorum admiratione impulfa, trans
lacum, quemplures, audore Pliuio h, Gene-
faram vocabant, perfequuta erat, a lohanne **
6\l/ci^ic6f fed ab Euangeliftis reliquis ^^ Ixbvsg^
dicuntur: et Matthaeus homines wTi^zoj-, et fce-.
ieratos , quos filius dei aliquando , iudex vitae,
et fadorum noftrorum, daturus elt ad aeterna
fupplicia, cum i^iCpagy tum g^r<pfot, appellat ^7,
(edpiof^ faridofque, homines, quos liquida, et
propria, gaudia manent, 7r^o/3aT«. Cuius qui-
dem rationis, confuetudinifque loquendi, fcri-
ptorum diuinorum, cuius fontem apparet effe
fermonem Hebraeorum , quem formae deminu-
tiuae vocabulis caruiffe nouimus, diuturna, at-
que diligenti, obferuatione fadtum effe apparet,
vt interpretes facrorum librorum antiqui demi-
nutiua nomina abfolutis, abfoluta vocabula de-
minutiuis, explicarent: quae interpretamenta,.
vel in marginibus codicum pofita, vel inter ver-
fus interieSta, inde multis in libris , inepta libra-
riorum fedulitate, in ipfa orationis tiexta, fubla-
M 2 tis
11. C. 7, 2^. l6. Matth. 14, 17. 19.
12. C. 7, 26. 29, Marc. 6,39.41. 43. Luc.9,
13. C. 15, 22. 28. 13. 16.
14. H. N. 5, 15.
15. C. 6, 9. II. 17. C.25, 32. f.
260( PR.OLVSIG PIGIMA DE NOTIONIBVS
tis verbis genuinis v illata effe , profedo eo mi-
nus mirabile videri cuiquam poteft, quo plura
huius leuitatis iftorum hominum exempla etiam
in barbarorum fcriptorum libris cerni conftat.
Fijces enim, quos a lohanne o^pd^iet. appeliari
iignificauimus, Nonnus, euangelii eius para-
phraftes, et veitchag eleganter nominat *^, etcum
Chryfbftomo '9 l-x^vug: fed in Lucae commen-
tariisde rebus Apoftolorum ^° pro fa ^o^Tamui-
ti libri antiqui legunt t« (po^T^ki , quod Grifba-'
chius nuper in ordinem , fed fme cauflfa , rece-
pit, quum haec ledtio haud dubie profedta fit ab
iibrariis, quibus to (po^riov hoc in genere notius,
quamc^oeTor, ex vfu loquendi fuorum tempo-
rum, effet ^'. Huius igitur dodrinae veterum,
€t fapientiae, veftigia fequi debebant recentiores
LexicographiV nominatim Stocquius, Suartius,
etSimonius, neque praecipere, in hbris Noui
Teftamenti vocabulis o-^v.^tovf et ix^vlioy ^', pi^
fckuhm^ minutum pifcem, fignificarij nOmine
Bv^<irQtov declarari Jlliolam ^3, et verbo e^i(piov
^ar.mm haedum indicari. Neque tamen illi hunc
in errorem primi delati exiftimandi funt : immp
inter veteres iam grammaticos , barbarorumque
iibrorum interpretes, 'multi fuiffe reperiuntur,
qui forma fe , et fpecie, deminutiuorum nomi-
fiumitafalli, decipique, paterentur, vt iis exi-
guita-
. Ig. C,6, V. 27. 28. 42. 22. Matth. KTj 54, coll.y*
p. 76. Nanf. 36. Marc. 8, 7. Sed iam inter-
■' 19. Homil. 4T. Inloh. 6. pr« Latinus vctus vtroqt.elo.
P.271. A T0.2. edit. Fraii. cohabet/-//ezc«/oYtHebraeug
cof. IJucaei. interpres euangelii Matthaci
Di3t3p D-iirin, et Syrus enif-
20. V. 27, 10. dem euangelii )£)rJD? Jjqj,
21. Vid^ fupra not ^. 23. Marc. 5, 33. 7, 25.
IVSTO ANQVSTIORIBVS VERBB/ SINGVLL a(5l
guitatis reruih, atqiie paruitatis, riotioriem fub-
iediam doGerent, etiam locis illis, a quibus ea
effet remotifiima. Velut Ariilophanes iri Pluto
Garioncm fiecit Mercurio, qui varia cognomina
adfciuiflet (ibi, quod variis fungeretur, multi-
plicibufque, muneribus, et officiis, fed tum vt^
^um folicitus quaereret, ita illudentem ante,
quam eum introirc iuberet liac lege^ vt inteftina
vidimarum elueret, etpurgaret ^"^, 'Cl? Giy»&ov
Tw fiicricv, Quo loco etfi res ipfa loquitur , no-
cninedeminutiuo /3iCTiov idem denotari, quod ab-
folutis nominibus (3togy et /B/oto?, hoc eft, t;/-
^umf tenuem puta, neque lautum, quaUs.eite
vidus feruonim foletj et m adinuendum necejja» ^
rias: tamen fchoiiaftes Doruiilianus non minusy
quam Leidenfis , illud fignificare fiiK^dv ^wj^v do-
cent. Et eo loco eiufdem fabuiae, quo anicula
quaedam, quae adulefcentula adhuc videri vellet,
Ghremylo narrans inducitur, amatorem nuper
fuum, nunc ab ipfapetiiffenumos, quibus ubi,
et pallium, etcaiceos, compararetj nunc ipfam
rogaffe, vt fororibus fuis emer-et Itolas, i;natri
paliam,7?o/a p/iTcovtov, palla Srai^aridtcv % voca-
tur; Poeta enim, qui fciret, amatorum fere .
hanc effe ealliditatem, vt, quum pofceirent ab
amiculabus aliquid pro aliis , quo facilius impe-
trarent iliud , nominibus rerum vterentur demi-
riutiuis , mulierculam amatoris orationem imi-
tari, atque exprimere, iuffit. Et tamen Dor-
villianus ena^rator perfuadere ieftoribus conatus
eit, Arifiophanem vocabulo SoipLar t^iov figniii-
eaffe jWfJc^cV iiAc^Tiovy lioc eff, eiufmodi paliam,-
jS 3 cuius
84. V. 1165. f. 25. V. 925« f.
s6a FROLVSIO DECIMA DE NOTIONIBVS
cuius vfus effet nullus, et quae hadenus. ne co-
gitari quidem rede poiTet Etfi igiturLexico-
graphis Noui Teftamenti veniahuius erroris da-
ri facile poteft 5 a quo nec eos, quorum lingua
Graeca eiTet vernacula, atque domeftiea, cauere
flbi femper potuiffe appareat: tamen notatio
eius, etreprehenfio, neque puerilis a quoquam
debet, etleuis, neque inutilis, et fuperuacanea,
iudieari, quum multae ex eo faepe opiniones
nafcantur, etridiculae, et noftra, aliorUmque,
dodlrina indigniffimae. Quis enim credidiffety
repertum vnquam iri , qui e praeeepto Thomae
Magiftrij quomunditiei, et elegantiae , oratio-
nis Graecae ftudiofos nomen deminutiiium Ao-
'ffcidiov praeferre abfpluto nomini Kcird? iuftit ^^,
red:e coUegi poffe exiftimarent, eum, et fibi
perfuafumhabuiffe, et perfuadere aUis voluiffe,
Graecos veteres nunquam patinis magnis, et ca-
pacibus, femper anguftis, et minutis, patellis,
vfos effe? Et tamen exortus eft nuper vir qui-*
dam, et grauitatis , et do^rinae Graecae, laude
florentiffimus, qui hoc ex illa grammatici oh-
feruatione plane intellegi paffe affirmaret, nul-
lam fane aliam ob cauffam, quam quod non me-
miniffet, deminutiua nomina in libris Attico-
rum maxime agere fere partes primitiuarum no-
mi^
26. Sic Dmarckus^ et Pla- tio grammatici <!o6tilIiin£ m
fd, vti maluenint deminuti- Lexico Suidae legitur contra-
vo nomine .\a,a,T«§;&i', quam €^a in haec verba, Aa^Tra-
primitiuo Aa^TTf/c. Harpo- hov -^ Kciiu,TfDcs' ^rco A«-
cifatio: A^ctiMruli&v, tiv vm vot^xog, 7{^Tlkdv(av. Pha-
jt;V«<? ^oifirdbii hkXSiiibv, vorinus autem hinc in fuurh
Jfetwc 6ovo^i6i<^ov. Aeii/ap-, Lcxicon tranftulit. gloflam
XH i^ t^ Kxrcc Uvd^dBi HS/^ cum folo gloffcmate , A«^«
JlKdfm iv -Tcpei^rw r^? Ilo- •ffdhaV c^f Aef^ttW?,
hr^ci^^ tiaec ipia obferua-
^ IVStO ANGVSTIORIBVS VERBB* SINGVLL 263
minum, quibus propterea tot ih locis alia voca-
bula, quae deminutionem declararent, tanquam
comites neceiTarii, perfpicuitatis adiuuandae
cauffa, adiun(5la cernerentur *7. Sed fatis di-
dum videtur deprimo yerborum^enere, quibus
a Lexicographis Noui Teftamenti multis iullo
anguftior poteftas, atque vis, tribuitur.
IIL His coniundla bac ex parte , et finiti-
ma, reperiuntur nomina illa, quae a Prifciano,
aliilque grammaticis, et collediua, etcompre-
henfiua, appeiiantur, quae, quum, qua termi-
nationem, fingularia effe videantur, tamen, qua
notionem, paria pluralibus funt, atque adeo,
vel omnes, vel certe multas, eiufdem generis
rcs fignificant. His enim nominibus nos non
fugit audores librorum Noui Teftamenti inter-
dumita vfos effe, vt vnam illis tantum certi ali-
cuius generis rem exprefferint. ^I/AaTto-fto? cer-
te quidem, quo nomine a Graecis fcriptoribus,
etiam a Luca, ct Paulo, vifiitus^ hoc efl;, vel
jjallium^ et tunica^. et indufium ^^y vel patia^ et
fiola, etindujium -9^ indicatur, in eiufdern Lu-
eae commentariis 39 de pa/lio- tantum , fed m
euangelio Matthaei 5', et lohannis 5?% vt in hy-
mnis Dauidicis 53 nomen Hebraicum WnnV, de
jS 4 ' fola
!27. Vid. Aniniaduerff. aH men BiiJta, Vid.^ o/ o Ge«.
VeHeri Gram. Gt. p, 133. S4i 53.
53: Menti enfn? Lucae ob- jy'?'^''''':^» ?" ^"»^115
verfatura effe videh.r nomen "^ >"' p«to vocatur t«
Hebraicum ania. Vid.0/0 'W'»» vt^^//a a ra.^ «
3. Regg.7, 8.'" ^"f- ^l ?• ^ ^/*«^*^/*«^5-
^ ' Hebr, nlSfiu?.
29. I. Tim. 2, 9,: quo gi. C. 27, 35.
loco Paulum cjuoque reddi- 52. G. 19,24. cg11;V,23«
diile putamus idem iUud m- 33. PA 22^ 19«
96a ?RpLVSIp PE|GJMA DE NOtlQNlBVS ' *
(ohtmicay iegitijr. Contra vero aeqae certum
effe fcirnus ,' atque exploratum , fcriptores diui-
' nos huic nominum generi plerifque in locis, ra*
tionis Hebraeorum admonitu, fuas partes relir
quiffe, ita, vtilla, vel ab ipfis Euangeliftis, e£
Apoftolis, pe^rmutata, vel ab graniinaticis, et
interpretibus , explicata, iifdem nominibus plu-
ralibus inueniantur. Quo magis etiam miran-
dum arbitramur, multos Lexicographos ita ne-
glegentes fuilTe, atque incautos , vtmagnaehu-
iufmodi vocabuiorum multitudinipoteftatem no-
minum fingularium tribuerint. Quo quidem
inriumero, praeter nomina xa^^yof , a-Trs^f/.ccy 70
irs^ido-evov ^"^^ et complura alia, videmus eife vo-^
cabulumKs^^jwa, quo lohannes in commentariis
vfus eft, vbi narrat 3^, lefum porticus templi
Hierofolymitani ingreffum, impia ludaeorum
ieuitate tantopere eiTe commotum, vt etiam nu-
mulariorum menfas, numis ante e?£ iis in terram
deie(?t:is, fubuerterit. yerba lohannis ipfa funt
haec, ^tcf^ Twv %oi^v(2i?(av f^ix^s rc ocs^iJLOij i{Of^]ra^
7Q(x,its^oi>g dvs^^^sxpe, lam VQVOro %s^fjLCi nomen
colledliuum effe,; quo, non vnus, fed multi,
numi fignificentur, praeter rem ipfam , Pollucis,
eruditiilimi grammatici , obferuatio docet. Is
enim animaduertit, atque praecipit 3^, Dorienfes
qui-
34. MattK 14, 20. 1$, fi^i' et g, g/. ^ wWgp ^
57. coll. Mar^c. g, g, loh. 6, nipfjt-xroif ctA' « nspizKy Xi-
12. f. y^i'j'Arrmov* 'Treipoift.durQt
■ 35. G. 2j IS'. rot'i; Aoopievfft 3(54/ ro nipixx
36. 7, 176. ' Kdpti^^iji ^ iqly elp7]:j,dvov • evpoi Vdv
•n^Q^m Tth^^vvrinoof; dp^i]- rtg avro ■h^ itKpu ro/lj'Ar-
vArm^ uipf&x ivixiSQ "A/t- rtKoTQ* wW^p Ji^ iv rw
^iQ &pi}Hsv iv. 'AfnfsXspytff "AinCpihg 'AfATsXapy^ , M/-
n^ 'ApTi^^yiQ iv KvkKu}'- Kpou fi HipfAOi' xcfi 'Troip*.
'Avrt*
IVSTO ANGVSTIORIBVS VERBB. SINGVLL 265
quidem, itemque Amphiri, et Antiphanen, po6-
tas comicos 5 numero fingulari 5t/^jtA« vfos effe^
fed in libris Attigorum pro illo fere alterum nu-
merum vfurpatum extare; ita, vt etiam in codi*
ce euangeliorum Colbertino odlauo , et in Ori-
genis commentariis 57, non to ^e^fix, verum t«
%s^[jLCiTay quod interpretamentum alterius ledio*
nis exiftimari debet, legatur'. Qua ex re facile
inteilegitur, in Lexicis Stocquii, Suartii, et
aliorum, perperam tradi , Tcs^fjLo. effe mmulum,
Et quanquam Beza ante eos idem vocabulum
Graecum redius interpretatus eratplurali nurne»
ro eiufdem nominis Latini: tamennec hanc eius
interpretationem apparet effe eiufmodi, quae
probari lecftoribus Euangeliftae do(5tis, et dili-
gentibus , poffe videatur. Neque enim iudicari
fic fatis poteft, quales potifiimum numos lefus
in terram profuderit. Scilicet, cum ex iis, quae
a grammaticis antiquis de nomine v.i^iiwTct 3«,
i? 5 prae^
'Avtt^ctvet iv TM KvuXwffit ex hiftoria eiusarcana peti-
Kspfi» yccpri ruyxocvb)' et tus, p. iii, cdit, Aletnan. z
£ 89. w$ <5' ivt ruv Kspftcl' qiii vt paulo aliter legitur in
rojv o!dpxcaot'ATriKol oJHi- ipfis Procopii libris, vt iatn
s-ce Tw hiH^ EXpiavTO, «tw$ Neocorus aniraaduertit ; ita
$* gir/ Tw clpyvp/c^ ry -Trh]- ante verba iiri yccp 'l^s'. j^oe^
^vvrtH^, (TtKitoc» qwae Suidas ipfe ad^
37. in loh. 2j i^. p. 149. didit, Ubrafll in elusLexico
A> et p. 167. E, To. 2. Co- omififle videniur verba Pro-
lon. copii haec, kUv^iiQroc
38. Hefychius'; Ksp/u.et- Hspfio(.Tei reT^ ^x&tkevfntif
ra' — S^pocvar/u.ocroi. Sui- etpyocsolfj pv pcoi vupiriov
das ; Kdpju.ocroi ' rd Xsttto' oUjxocf etvof QjJae quidetu
ruTa. Et/ yocp 'Is^ivtxvS verba quis credat ab ipfo
JixffiXswQ rwv dpyvpci/LLoi' Suida omifla efle , qui doce^
/3w5/ — oiTrorefAo/Aevogixoi'-. re vellet audloritate ilHus
- ^oiv^. Qyi efl: locus Procopii, ipfius Procopii loci , roc xdp.
fAKT»
ii66 PROLVSIO DECIMA DE NOTIO>?IBVS
|)ra€cipiuntur , tum ex ipfis fcriptorum veterum
locis , quibus idem vocabulum 59 ^ cum verbjs
inde du^iSyMsqiACiTt^siVf ethiciKe^fjLC(.Ti^mi^ et>c«-
rcine^fia.Ti^siVt^ occurrit, apertum GEe, atque
per-
fxxr» efle rce Xeirriroitoil ttm locus cft aputl eundem^
Idetn Suidas; 'hpyvpot^oi- Ariftophanem Awu. iio^.it ,
jSoa ' Hepfix Kvri xpyvpa rkoivKSQ vfiS,(; « Tror' fiV<-
■ d/^xaco/nevoQ' 6 rpet%s%^- Ae^-^^go-; AKvp/wrixoti, 'AA*
^97?* dpyvpoirpoiri^i;' nok- ivom)]7ii(TivivSov, hreroTq
Ksxrocptoii. Sed in Gloflario /^uXuvrfotQ 'EyvsorrsvffnfTi,
Nomico videtur reftiu» legi xdxXdyl/sat fiijipot Kipfioiroe:
u^cctTCtO/iisvoQ rpaTre{h7}g. vt apud Laert. 6, gs. deMo-
Nam glofla ;foA£«ra^;o5 in nimo, ~menfarii cuiufdam
eo fic explicata extat : o clp- Corintiiii fcruo , leguntur
*^vpoimij^oQi TjToi xipiMCi, liacc , hvriacc yocp sHeivoG
dvri dpyvp^ oc/S^oc<Ta-Q/iievo<; fiDt.vixv Trpod-nrotTf^eiQy ro,
rpocTee^iri}!; 9 o dpyvpovpoi- rs icdpftx Ztspfiivrei, v^
rTjQ. SciUcct Suidas yerba, vxv ro iirt rpoctci^yji; ocpyu-'
'Apyvpei^oi^OQ' oyiipfiK dvrl piov, At enim apud Ariftoph,
tKpyvpa oc/SLoiCffo/Ltsvoc defcri- Plut. d. l. jiip/xocTx acciperc
jpfit e Gioffario Platonico Ti- inaJim omnino de /)ec»«M, ob
jnaei, ex quo osfiyi/^/jf pro «^- v. ggr-
*fvpn reponcndum videtur. 40. Ariftoph. Vefpp. 784,
Schol. Ariftoph, adNubb. p. f. — hpocxiJt-yjv (xsr ifiS
^6. Froben, 'Apyvpoi/u,oi^oifO! TfpuTjv A«/3a> v , 'Ek-S-cav 8;e-
dvri atpyvpin Kipftaroi ccfiei- uepfjcocrn^i (i iv roTg tx&v-
'^ovreg. Schol, Theocritiad aiv' et in fabwla, quae^i^c^^-
Idyl. 10, 44. i^pxxf^V > V rccX&Q fuit infcripta, Ov6'
vktjpB^Toc rriv %eipBt rw itip' dpyvpiov i^iv jtsKspfjcxrtff-
fAXfU fisvov> Qui duo poetae lo-
59. Ariftoph, Plut, 579. ci Jaudantur a Polluce Onom.
TeJ sroV kVt^vaag uip/^X' 9, S8« Crpofterior etiam 7,
ffiv Tuv ^TfTopcav vbifchol. 170., vt prior a Suida v.
Doruil. gloflam Kepfioiffivin- lieHspfiu.ri(Te' vbi v. Neo-
terpretatus €ft nomine vo- cprus p. 576. To. 1, Sui-
fiia.fixGi. Intellegi fcilicet das; Ksp(jt,xri<^ei' etQXsrrx
oboli, chalci, aliique numi Biciipei' ^" "^^ uxrxKspfjLX'
Viles, et rainuti, debere vi- ri{ei ' 'E^i/yxyev sk r^i
dentur, Gerteiafignishanein ^wVj/c T8q xpvcrSg Lxpei'
IVSTO AKGVSTiORIBVS VERBB. SINGVLL 26 j
perfpicuum, videmus, K/^jW«m proprie quidem,
et in primis, dicftos effe numos, et argenteos,
et aereos, minutos, et viles, tanquam obolos ^-^
chalcos, et alios ^ quibus permutarentur numi
pretioliores, et maiores, velUt darici, tetr^-
drachma, didrachma, drachmae, etalii: ab qua
generis vitae fuae parteipfos menfariosinpromtu
cft a Graecis Ks^fjiari^dg ^^^^ a Latinis mmularioSy
appellatos eiTe. Sed quum menfarii Hierofoly-
mis in porticibus templi prbpterea federint, vt
arte fua, atque pecunia, adiuuarent emtionem,
et venditionem, pecudum, aliarumque rerum
ad facrificia neceffariarum, in primifque folutio-
iiem didrachmorum, fiue lemificlorum, et hac
permutatione numorum lucrum , quaeiiumque,
facerent: fane neceffe eft, vt notio vocabuli
%i^yLci apud lohannem latius pateat, neque folum
numo^ compledatur, quibus permutentur alii,.
verum etiam eos , qui permutati fuerint, atque
numulariis pro permutatione dati. Quos qui-
dem triplicis generis numos re(^ licebit vno
verbo aes nominari cum au6toribus Gloffario-
l-um veterum,, a Labbaeo, poft Henr. Stepha*
Bum, etVulcaruum,, colkd:oruma etaCangio,
poft;
»a^, xeirUK8p!iLKTt(Toti ^i' 7^ 170. to mrAotfteiv^^
TitaVf iiSff Biu}i.vffU(r3-ctf tw v4finTfiK,i^ ttBftpLctr/^siVo.
r/ruvhuet, Hefychius: K«" 41. Vid. /Iriftaphane»
raKsp/xoiT/^et' «V ■ffoA» Vefpp. 787» eoH. v^784, £.
dvocXlffv.et , Zioitiptvet, fj Ae» 43. Nomius p. 34. edit#
9rm/ar, ^ fiepl^et. Ywdeap. Fr^ Nanfii L.B. a. 1589. eos.
eimdfem Hefychiiim in hac eieganter vocafr xspjndSoT^if
gloffa,, KspfiKtoi' «c ksTrrd %opov (piKoTrXilto^to tpoiti»-
hioiipet-i ^'yav ets fitxpoe^ ff-yy* ^ij^ Omnino de verbis jiip-^
rpf^ety viri do(Slipro Wf»- iioi^ etKspfioiT/^etv, vid. SaU
/wara reponendiun xs^,««t/- mafiiis de vfuri» c» 17. m^
^et xt^Q cenfucrunt» PoHux 4SS*^
3§g PROLVSIO DECtMA CE NOTIONIBVS
^oft eius morteTn, editorum^ His cnim in Glof*
iariis ficut omnino magnus ipfarum gloliarum
numerus' e libris Notti Teftamenti peritus , fed
^loffemata e verlione eorundem librorum Latina
A^etere, quam nunc vulgatam dicimusj.fumta,
ieguntur ^^5 qua de re iamloh. Pricaeus admo-
nuit "i'^ iludiofos harum literarum 5 adeo^ vt
multae hulus verfionis mendae,' iftorum Gloffa-
riorummdicio ^^9 tolli, multa in iifdem GlolTa»
- riis
, 4^1. Nosquidem inter le- Matth.6,7.: Tlpo<r(pdyi6V -^
gcndum obferbaueramus ad- pulmemarium, e loh. 21, '5.:
hiic, et collegeranius, exem- S%/(r^« Sci/Jura, e Matth. 9,
pia vtriufque generis haecj 16. etMarc. 2, 21.: ^tafioi-
*KijLipiixvo<i -^ fecurus f e r« Mancipia, tx k^oc, Ig,
Matth. 28, 14.: 'Au£xca()7j- i^. [v. Proluff. in V. et N.
cgv 5(jccj^r, eMatth. 14^13.: T..3, 2. p.6l. f]: <^pol(TOV
'ApHaard^s Cojitsmi efloie^ e — - edijjere, e Matth. 13, g6.
ILuc. 3, i4,i,'Ap(TsvoHo^T7ji 15, 15. Hunc gloffanim, et
Mafculorum concubitor, ex i. gloffematuni, indiculum a!ii«
Corr. 6, 91. et i. Tim. 1, quitnifdani exemplis adau-
I:Oi : 'A^xv/^^u Extermino-— xinius Prbhif. 28, 2.
demolior, e Matth. 6, i(j. 44. in notis ad Matth. .7,
19.: Vti[i\7ificii laceq, e 27. p. 8o« «^if* Pari^» a»
Matth. 8, 6.: A<«<pj;^/^w— 1646.
dtjfat^o, e Matth. 9, 31.; 45. Sic Col, 2, 4. verba
Aofiatoc Data, e Matth. 7,^ «y 7r/3'ai/oA.O'y/o:inverf. vul^
II.: E/ bk fi7Jye Alioquin, e exeraplis, quae infpeximus,
Matth. 9i ly.-.^E^ig^ ev re- omnibus vtriufqnc recenfio-
'Ttai, ForiSf € Mafcth. 12, 4<^.: nis, Sixtinae, ct Clementi-
Kar' tUxv Seorfum —• fecrt- nae, atque adcoin ipfisHic-
to, eMatth. 14, r?. 24, 3. ronymilibris [p. I82.b,edit.
ct Marc, 9, 28. : N«/ £«flff/, Froben. To, 9.} , rcddita lc-
c Matth. 13, 51.: ITd(xpa — gimtur ycthis ia fuhlifnitate
ye£«j, eMatth. 1-5, r.: Ila!- fermonutn. At dubitari non-
pa.Trrw/JioiDeMumj6M&tth., pot^ft, quitt yvo Jitblimitafe
6, 14. : nA^/pw,M<Js -^ fupple- reponi debeat ^«^riV/MW » IK-
mentum, e Marc. 2, 2i,: dlcio Gloffariorum veterum,
noAwXcy^*^ MuhiiQ^mumf Q quac habent, n<'5'«i'oA.o7^«
Subti'
IVSTO ANGVSTIORIBVS yEB.B». SXNGVIL S69
riis libratiorum peccata corrigi, auxilio libro-
rum eius , ppffint : ita etiam nomeri x/^fta , ex
illo ipfo lohannis loco, vt nobis quidem vide-
tur, in haec Gloffaria tranfiatum, redditum vo-
cabulo Latino aes extat. ^ Cuius, quidem inter-
pretationis caulTae afferri multae, et idoneae,
poiTe videntur. Etenim primum res ipfa ioqul-
tur, nomine x/^jaa ab lohanne fignificatos ejTe
numos omnes, quofcunque lefus m meniis nu-
mulariorum pofitos offendiilet, hoc eil:, eos,
quorum genera 3 nobis funt paulo ante comme-
morata. Dcinde non folum in Kefychii GlolTa-
rio gloiTa Ks^fjLara nomine %^}5,aaT(jt , quo pecu»
niam omnis generis indicari conftat ^^, explicata
legitur, ita, vt dubitari non poflit, quin ipfi
fcriptores Graeci ifto vocabulo omne genuspe-
coniae complexi fmt^^j fed etiam Origenes il-
lud
Subtilitate : ' qvmm jfiibUmtas bitet, qiiin auf^ores eoruni
fermenis Cit vTTspoxv^ ^oys in cxemplis verC vulg. fcri*
I. Gorr. a, I. Sed ne quis ptuni inuenerint pmaedtm
forte putet, vt gloflema per- ^pvotaedere?
feftum fit , addendum efle
/ertnottum: teneri oportet, 46. Poilux 5, g6. ro l^
fstiam in his Gloflariis faepe dpyvpiov xoiXetrcif %f);/|M.«-
vnam tantum gloflarum com- T«, n^ vofx((i^fxoi.Ta.f uavea
pofitarum partem , recondi. nffj ro xpvaiov,
tiorem fcilicet, Latine expli-
cari, vt, liTwtJii; fieyUK^ 47. Vid. not. 39. EtPhry-
Ruimi f: Matth. 7, 27, vid. nichus eclogg, p. 158« Pa». >
ad Plat. Euthyphron. 1,9. EvHsp/xxrejv 3. m<\mt, ccjjheg
Et quum auftor verf. vulg. Trdvv' ijhiscc 8' uv fn-Tryg
verbum ^'S^/^iomv Marc. 14, svTVopetv xspficcTcav , h. e»
59. verterittaedere,h.e,moe' abmdare pecunia, pecuniofum
jlmnejje: vid. Mattb. 26,57.' cjje, diuitemejjenumis: quam
Phill. 2, 26.: fed in Glofla- graramatici ^oi^ifiimi obfer-
riis Graecolatinis legatur, vationem in Lexicon fuum
'Adijff.oy^Pertaedep^c^iiUdii-' tranftuiit Phauorinus.
370 ?ROLVSIO DECIMA DE NOTIONIBVS
lud numulariorum Ke^fjia, modo vofjJ^TfjiaTCi. ^^.
vocat, modo %^};jit«T« 49, et Chryfoftomus ?**
d^yv^iov. Denique in Syriaca verfione nomen
%s^(jLCi, conuerfum nomine Ixajaii videmus :
quo ipfo verbo audori eius interpretari placuit
in jMarci commentariis 5', vocabulum %ciAjcc?*
quo ibi omnis generis pecuniam fignificari, ficut
illo eiufdem euangeliftae loco, quo lefus admo-
nuiffe Apoflolos perhibetur J^, ne feeum ferrent
viatica, manifeftius efl, quam vt doceri pluri-
bus neceffe fit. Quemadmodum igitur inter-
pretem Syrum apparet nomen Ks^fjia. accepiffe
de oiiini numorum genere ; quumnomen l-i^jai,
de ipfa pecuniae/7^m«^«^foK^5 quatenus deduBio-
m fit ^5> vt Graecum KcAvfiog 54, ita vfurpatum
' videa-
48. Gommentarr. in loh. maria, deduceve, quiim etiam
p. 172. C T0.2. Colon. Hebraicum verbum ^M^ va-
49. d, 1. p. 173. C. iuerit abfcintisre. Seti nomi-
50. Homil. 22. in loh. p. „^ j„ ' definentia in lingua
14«. A 1 o. 2. Francof. Sed ^ n. . ,.
♦ ' . ., r.,«<. «™r.;c «^««.r«c Syrorum attionem indicant :
ccpyvpiov lunt omms generis p x .
jBSJwi, aerei, et argentei, et velut ^!i;.a4» Marc. 6, 7,:
aurei. Etymol. M. v. clpyv- " *" ., " . * '
poj/Aov, et ex eo Phauorinus ^•'^^^ ^^'^^' ^4, 9-- ^'C^
Y.upyvpiov 'Uiov,oTi TTuv Luc. 14, 14.: ,-«X)?Q«3
yoWo., pV «V %«X«<j;, Romm. 3 24. Itaquevix
«r iv^ ocpyvp^,^etT^iv xpv- ^^^itari pofle videtur, quin
ffot) , eiUKrcia-tv apyvpiov kx- *• a ^
Xkv* ;(5Y 6/ fi^v '?jJTopsg etiam nomen ^5Qi>, in re
ivtuai;, 01' tkKcvfimoiccpyv- pecuniaria, proprie de ^e<!^a-
fix '7rX7j3'VVTixu$. ciione vfurpatum fuerit, fed
51. C. 12, 41. tranflatum ai\ permmamnetf»
52. C. 6, 8. coll. Matth. pecuniae.
10, 9. Luc. 9, 3. ^ ^^ ^^^ ^^ ^^ ^^^^^
53. Scihcetverbum^iiio ^/g cl/^ay^, KoclBfisvoi}
fignificaffe videtur, in re nu- »o^y/3o$. add. 7, 170.,
IVSTO ANGVSTIORIBVS VERRB. SINGVLL a?!
videatur, vt ipli numularii, qiii a Graecis, et
Euangeliftis , KoAv(3i<roif vocahtur j a Syris
.^ixaj^iio dicerentur J>', fed deinde ad numos^ qui,
ct permutantur , et prq collybo deducuntur , deni-
que ad omnem omnino pecuniam^ tranfiatum:
fic, quum idem vocabulum Graecum in verfio-
ne vulgata redditum Latino nomine aes cxtQty
quo nemo ignorat fignificari omne numorumi
genus 'S profedo dubitari redleanemine po tell,
quin Latinus quoqueiriterpres in eadem cumSy-
ro fententia fuerit; praefertim quum magno eum
ftudio, et diligentia, imitatum effe, atque expref-
filTe, veterem fcribendi elegantiam in confeiTo
fit. Qiiod quum Erafmus, et Caftalio, non nefci-
rent: retinendum cenfuere in verfionibus fuis
vocabulum aes , cuius in locum Seb. Schmidio»
fme cauffa idohea vifum el\ fubftituere nomen
barbarum , et Latinis inauditum, c^ambia, In hao
igitur rationum, argumentorumque, et multi-
tudine, et grauitate, quae vocabulo yJ^^Aa. a lo-
hanne omnis generis pecuniam , quae permuta-
tur, et pro collybo deducitur, lignificatam efte
doceant, illud perperam in multis Lexicis ita ex-
plicari, vtied:oresde«tt?«M/o tantum, aeris, ar-
gentiue, fegmento, cogitare iubeantur, quis
non videt? Atque haec difputata funto defecun-
do verborum fmgulorum genere , quorum vim,
etpoteftatem, amplam, lateque patentem , dixi-
mysaLexicographisNouiTeftamenti fere omni-
bus temere, et inuito loquendi vfu, contrahi, et
in anguftum concludi,
IIII.
55. Matth. 21, 12. Marc. 5, 3. 26. Gelliiis 5,14. extr.
II, 15. loh. 2, I4. 15. et ScbuUingius ad Sen. con-
trouerff. 2, 9. p. 1 37. T6, 3.
56. Vid. Tcrent, Phorm. Gron.
©73 PRCXLVSIO DE.C1MA^ DE NOTIONiBVS
IIII. lam yero quoniam multis prohibiti im-
pedimentisfumus, nede reliquis horumverbo-
rum generibus quaerere poffemus : hae in aliud
tempus dilatadifputatione, veniemus tandemad
rem eam, cuius cauffa a nobis etiam hic libellus
propofitus eft. Schola enim Thomana hoc quo-
que anno pietatis aduerfus deum fuae fenfus ita
expromere ftudebit, vt gratias numini eius fum-
mas publice agat pro beneficiis adhuc acceptis,
eOquemagis Itudebit, quo maiorem, admirabi-
lioremque^ praecipuorum bonorum copiam fibi,
et multitudinem, contigiffe laeta exultat. Nam
prouidentia dei, etpotentia, non modo a cor-
jporibus hoftris omnes infidias 5 omnes impetus,
eorum morbOrum diligentiffime defendit, quo-
rum furore, et crudelitate, hpc anno tantam,
et virorum, et adulefcentium, vim etiam in no-
ikavrbe confecftam effe triftes recordamur, fed
eam quoque otii, ac quietis, vfuram, qua tot
aliae fcholae caruerunt adliuc, atque etiamnunc
carent, fcholae noilrae, in mediis belliturbis,
etj periculis , praeilitit, vt, et magiftri eius, et
difcipuli, fauore, et liberalitate, ampliffimorum
patronorum, et curatorum grauiilimorum, et
aliorumeuergetarumfummorum, adiuti, atque
ornati, potuerint, fine vllo impedimento, bona-
rum literarum opes, et exponere accurate, et
fludiofe comparare. Cuius quidem beneficii
magnitudinis fingularis grata cogitatip audorem
me exiftere iuftit difcipulo claflicp, CAR. GVIL
G R E D I N G I O , Graeza Narifco , adulefcenti,
etvirtutis, etjiberalis dodrinae, ftudiofiflimo,
vtcras, hora V. vefpertina, in auditorio claffi-
cp, audientibus nobis, collegae amantiffimi,
Latine verbafaceretf/ig^z^r^i^a^^, atque vtilitatey
otii^
IVSTO A^IGVSTIORIBVS VERBB. SINGVLL 373
otiij et qmeiis^ in omni vitae, etjludiormiy genere,
ita , vt a deo O. M. fummis , et ardentiffimis,
precibus peteret, vellet numine fuo, et praefi-
dio, anno quoque proximo, ab agro, et finibus,
vrbis noilrae omnia belli mala, et incommoda,
plane defendere, cohfulifque noftrae ciuitatisj et
eonfularium, etreliquorum fenatorum, in pri-,
rnifque curatorum fcholae vrbicae vtriufque, vi-
rorum, et dodrina,. et meritis in rem publicam,
atque Chriftianam , illul^rium , falutem, et for^
tunasj omnino tueri, quo nee nofl;rae fcholae
res pofthac detrimenti quidquam caperent, im-
mo laetis cotidie incrementis augerentur. Ho-
rum vero bonorum , et commodorum, vfura vC
digni reperiamur : iubebis ipfe tu , optime deus,
ab Spiritu tuo incendi animos noftros, et in-
flammari, amore, ftudioque, omnis virtutis, et
fanditatis, acerrimo, vt ea cogitemus femper,
et loquamur, et agamus, quae probentur tibi,
et placeant, vnice. Scripfi Lipiiae, in Schola
Tho mana, a. d . III. KaL lanuatias A. C
CIsTo C C L XX V I II I
PROLF
374 PROLVSIO VNDEeiMA DE NOTIONIBVS •
^ PROLFSIO P^NDECIMA
>DE NOTIONIBVS IVSTO ANGV
STIORIBVS QlVAE IN LEXICIS N.
T. VERBIS GENERVM SVBIECTAE
LEGVNTVR
q, B, F
In notandis> atque perfequendis, Lexicorum
Noui Teft^menti vitiis peruenimus nuper ad
genus eorum quartum, ad quod referenda eiTe
demonftrauimus verba, et fimplicia, et iundla,,
iila, quorum poteJftas, quamuis late patens> vfus
loquendi audtoritate, tamen ita contradta, atque
coardata, ab conditoribus iftorum librorum re-
periretur, vt fimulacra rerum, et imagines,
quas fcriptores diuini fignis illis, et notis, oflen-
derentmentiledorum, multis fuis partibus, at-
que numeris, orbatae, et truncatae, appare-
rent. Quo quidem fingulorum vocabulorum
in numero ponenda elTe docuimus, non folum
deminutiua nomina, quibus confuetudo loquen-
di Graeca fere partes abfolutorum nominum tri-
buiffet, fed etiam comprehenfiua , quibus, non
vna quaedam, fed omnes, aut certe multae,
eiufdem generis res fignificarentur , quaeque
adeo, non fingularium nominum , immo plura-
iium, vim haberent, His vero duobus verbo-
. rum
4
IVSTO ANGVSTIORIBVS VERBB. SINGVLL 275
tum fimplicium generibus adiiciendum effe ter-
tium eorundem vocabulorum genuS) quae etfi
facri fcriptores iufferint elTe gerteris rerum ali-
cuius vniuerfi indices , tamen Lexicographi No-
vi Teftamenti ita explicare reperiantur , vt illis
tantum certam quandam iftius generis formam,
atque fpeciem, denotari praecipiant, breuiter
nunc, etita? demonll;rabimus > vt, pro inftitu-
ti noftri ratione, nonnulla huius vitii partis ex-
empla^ eaque illuftria, neque leuia, propona-
mus, quo magis appareat omnibus aequitas , at-
que veritas , noftrarum querelarum»
II. Nomen enim dyo^d^. quo proprie qui-
dem ^oTO^w^wm hominum, atque coetum^ fignifi-.
cari, vel origo eius fatis docet, ab antiquis, et^
probis, Graecitatis audoribus poni folet, non
modo de locis, in quibus res ad vidtum, cultum-
que Gorporis, pertinentes venduntur^ et emun*
tur, in quibus, vel iudicia fiunt, vel cum po-
pulo agitur, etconciones habentur, quoniam
conuenire illuc maxime, etconfluere) magnus
hominum, ciuiumque, numerus folet; quaelo-
ca a Latinisybr^ vocantur: fed etiam de ipfis
hominibus , et ciuibus, qui coierunt, feque con-
gregarunt, in eiufmodi loca; de orationibu$
item, quae in concione populi habentur, ,et de
rebus venalibus omnis generis , quarum copiae .
In foro expofitae confpiciuntur, maximeque il-
lis, quaead vi^lumneceffariaefunt. Atque va-
riam hanc, multiplicemque, vocabuli potefta-
tem , cum ab antiquis grammaticis diligenter no-
tatam effe videmus \y tum ab recentioribus fcri-
S 2 ptorurri
T. Apollonhis Soph(^fta 37* hHXrjijloi , ro irK^d^-Qq^
Lex. Homer, p. ig. 'A-yo^»'* ngi^ ^ reTT^g) ^g^ t^ svvd-
d^fQicr/iiot^
376 PROLVSIO VNDECIMA DE NOTIONIBVS
ptorum veterum interpretibus , Lexicorumqiie
conditoribus, nominatim ab Henr. Stephano,
multis, iifque idoneis, exemplis confirmatam,
et iiiuftratam, fcimus. lam etfi Lexieographi
Noui
d^poiiTfiSt. Efyhiol. M. , tt iitKXijff/x, ca^ ro iv ixyop^
ex eo Fhauoriniis: 'AyopTJ, AaXs(7';v [Ariftoph. Acharnn,
ngif KVTO ro Kd^poKT/AOCy n^ 21.]' S^^ev o NeVwf olyopt]'-
e roieoi;^ ^ 6 koye^' Trxpx r^g' ^ o roTrot;, ro vu-
TO clyeipoo , to «^"po/^w ^c/^i KTjr^^piov, isi/^a Tcncpdayiov-'
inHXrjtjioi<^(a , yivsron dyo' renj foiwvtot.' ^gCj ocvroc t«
pyj , Q dTjiicuvet sHxXij^/oiVf ^vi6i , Tjroi rcc irncpuffHO'
ffvvdbptov. Sic Lat. (oncio jxsvoc' :[^^ ro liHet<;rjpiov»
. tria fignificat locmtii et verha, Sic enim diftinguenda viden-
ct Jiiggnjium, vnde verbafium. tur effe, atque interpungen-
V. Gellius iS, 7« Schol. Ari- da, verba grauiniatici. Reli-
ftoph. ad Achamn. 2I. sv qua, quae ab eo annotata funt
dyopa ' hiolipopa hjjXoT Ks- d^ poteftate nominis uyopci,
^tg, vvv fisv r7]v iHnkT]<T/otv, *Ayop» HSH ,o roirog, iv io
— i{^ rov rorov^ evd^a ctyeipsroii o Xocog — tj dyo-
vnrpccaHsr^aj roc cavioc, Ti^ pcc o roicog r^g (Tvvk^sooc,
ecvrcc ra. avi» oTjfioivet. ^(gt/ ro irX^d^ag ro (jvvotyo-
[Xen. Cyrop. 2, 4. 19. oiyo- jaevov, 7{^ ccvryj tj hTj/Xtjyo-
focv -^ (TiT/oi — 'jrorix.']. ploc — - -h^ irepl TiHeX/xv,
Haec vcrbatranftulitin fuum excerpta repcrimus ex Eufta-
Lexicon, quibufdam , vel thii commentariis ad Odyf.
©miffis, vel immutatis , Sui- /3' p. 14:50. ct II. oc p. 45,
das: €t Suidae verba defcri- Rom. His vocabuli ftgnift.
pfit Phauorinus, cuius tameh cationibue addidit duas aiias
iu Lexito illa paulb plenius loh. Tzetzes ad Hefiodi "Ep-
legUHtmr, quam in libris Sui- yx p. 16. b Heinf. : 'ZtjfxoU'
dae editis ^ quibus hodie vti- vet he ^ uyopoi ro ttwAj/tw-
itiur. id quod Neocorus non piov, ro ^aXsvTTjpiov^ tcc
animaduertit. Nam apud iv cl/u.^oripoig TrXijd-Tj, tkq
Suidan nunc extant haec, iv ciiJi(poripoig XotXidg' hk-
'Ay opd' ij sHHXrja-tx' od^ev r-ocxpij?iHMg 5s tt-k^tccv octto
NesTft^f ocyoprjrvjg [ II. a, rirn XocXiccv ' dyopoc Afiyg-
247. f.]* 0{cf^ TOTTog, SV' roq T^g^ ro dyopcc^oiicsvov
S^oc TriirpccdKovrczj roc cjvioc, '7rpS.y1.coc , h^ to vofAiajiCXy
Hff^ ccvTOi Ta wv;a' fcdapud bi ^ dyopcc<^sTCCj*
Phauorinum ifta, 'Ayopol' ^
1V$T0 ANCSVSTIORIBVS VERBB. SINGVLL 277
Noui Teftamenti ledloribus librorum eius per-
fuadere conantur, nomine dyoe^cl in illis, vel
conuentum hominum, et coetum, vel forum,
m qu 
