(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Praelectiones theologicae"






CaU^^fyx^p^^-\. g ^-n f$ 



TRACTATUS 

DE INDULGENTIIS. 



. 



PRjELECTIONES 

THEOLOGICJE, 

QUAS 

IN COLLEGIO ROMANO S. J. 

HABEBAT 

JOANNES PERRONE 

E SOCIETATE JESU , 

IN EOD. COLL. THEOL. PROF. 

EDITIO LOVAMEHSIS , DILIGENTER EMENDAT Y , ET VARIIS ACCFSSIOMBUS AB AGCTORE LOCUPLETATA. 



vol. vn 

CONTiNET TRACTATUS DE INDULGENTIIS, DE EXTREMA UNCTIONE, DE 
ORDINE ET DE MATRIMONIO. 



LOVANII, 



TYPIS ET SUMPTIBUS VANLINTHOUT ET VANDENZANDE, 

UNIVERSITATIS CATHOLICA TYPOGRAPHORCM. 

MOGUNTI 31 , 
APUD KIRCHHEIM, SCHOTT ET TniELMANN. 

1842. 



TRACTATUS 

DE INDULGENTIIS. 

PROOEMIUM. 



1. Per Pcenitentise Sacramentum culpam nobis ac pcenam 
aeternam remitti, nec tamen semper condonari totam pcenam 
temporalem peccatis nostris debitam, in superiori tractatu osten- 
dimus. Verum enim vero cum satisfactiones, quas Deo persolvimus, 
adeo exiguae sint atque a gravitate noxarum adaequanda longissime 
distent , Deus, qui est misericordiarum pater, huic insuflicientiae 
providit , facta Ecclesiae potestate Indulgentias largiendi in sup- 
plementum ac subsidium pcenitentiae nostrae. 

De his Indulgentiis dicere in prsesentia aggredimur tum ad- 
versus Montanistas , Waldenses ac Wicleffitas , tum adversus Pro- 
testantes. Notum est istorum parentem, Lutherum , ex harum 
in Germania publicatione insurgendi adversus Ecclesiam occa- 
sionem nactumesse 5 hujus furorem Calvinusimitatus, mirum est, 
quot in Indulgentias dicteria evomuerit (1). Hi porro ipsam facul- 
tatem concedendi Indulgentias earumque utilitatem inficiati sunt 
una cum asseclis suis. Jansenistae autem ac neoterici non pauci 
germanam earum notionem temerarunt. Adversus utrosque prop- 
terea catholicae ac sincerae doctrinae delndulgentis vindicias sumere 
cogimur , ut absoluta evadat haec commentatio. 

2. Est autem indulgentia Remissio poence temporalis adhuc 
post absolutionem sacramentalem peccatis debita? y inforo interno 
coram l)eo valida , factaper applicationem thesauri Ecclesia a 

(l) Inst* lib. in T cap. 5, § 2 , parum Sanguinis Christi profanatio, Sata- 

ei fuit vocare Indulgentias sordes , itn- nceque ludibrium y quo christianum 

posturas , furta , rapacitates , aliisque populum a Dei gratia , a vita , quos 

probr'i8 ac contumeliis eas afficere , sed est in Christo, abducant , eta vera sa- 

praetereaeasdescriberecontendensriSttM* lutis via avertant. 
autem illce ( Indulgentiae ) , inquit , 

T. VII. 1 



TRACTATUS DE IflDULGENTIIS. 



Superiore legitimo. Cujus definitionis si verba perpendantur sin- 
gula, patebit, l°quaenamsit vera ac praecipua Indulgentiae natura 
ac notio , quae versatur solum circa poenam temporalem peccatis 
nostris debitam extra forum conscientiae remittendam , suppositis 
debitis dispositionibus in subjecto , et debita auctoritate in con- 
ferente ; 2° ejusmodi pcenae remissionem non excludere satisfa- 
ctiones nostras,sed eas supponere, ideoque Indulgentiam spectari 
debere veluti supplemenlum satisfactionum nostrarum , saltem 
sacramentalium , earumque ad quas nos excitat ipsa interior animi 
dispositio, quae inest sincerae conversioni (1); 3° non esse Indul- 



(l) Talem esse Ecclesiae mentem in 
lndulgentiarum largitione, constat ex 
lib. i , Epist. xxxiv S. Gregorii vn , 
qui Remigio Episcopo plenariam Indul- 
gentiam exposcenti rescripsit : Abso- 
lutionem peccatorum tuorum , sicut 
rogasti , auctoritate Principis Apo- 
stolorum fulti tibi mittere dignum duxi- 
mus; si tamen , bonis operibus inhce- 
rendo , commissos excessus plangendo , 
quantum valueris, corporis tui habi- 
taculum Deo mundum templum exhi- 
biteris. Card. Baronius adannum 1073, 
n. 71, postcraam eam sententiam ex- 
posuit : Ut appareat , inquit , Sedis 
Apostolicw Indulgentias illis com- 
municari , qui , quantum suppetunt 
vires , bene operari non prcetermittunt ; 
non autem ignavis , otiosis ac negli- 
gentia torpescentibus. Nec vacat alias 
ad id conficiendum congerere auctori- 
tates, cum unanimes Theologi in ea 
sententia sint. Ne tamen praestitutos 
limites practergrediamur , juverit hic 
exscribere, quaehabct Bened. xiv, In- 
stit. Liii : Card. Cajetanus ad obti- 
nendam Indulgentiam censuit non 
modo praBScriptis operibus satisfacien- 
dum . scd etiam necessario deliberan- 



dum , salutari poenitentia criminum 
labes peculiariter expiare. Card. Ca~ 
jetanum Navarrus quoque sequitur ; 
licet alii plures eam sententiam ne- 
quaquam probent ; etnos ipsi , quibus 
opinionum novitas displicet, illampa- 
riter omittamus. Nullum quippe diplo- 
ma Pontificiumpro concedendislndul- 
gentiis unquam vidimus, in quo ea sin- 
gularis conditio prceferatur. Singulis 
tamen Card. Bellarmini doctrinam 
proponendam ducimus : Accipiunt 
prudentes Christiani indulgenlias , ut 
simul etiam studeant dignos poeniten- 
tio3 fructus facere. Illam Card. Palia- 
vicinus , cum de usu Indulgentiarum 
sermonem habet , his verbis explicat : 
Neque sanefideles indulgentiarum cau- 
sa negligentes fiunt , ut pro expurgan- 
dis criminibus alia pietatis opera Deo 
minime persolvant. Cum enim anci- 
pites sint, utrum reipsa Indulgentiam 
sibi meruerint , stimulo quodam in- 
citantur , ut pro cwlesti hoc thesauro 
tutins comparando varias salutaris 
pcenitentia? rationes aggrediantur ; ex 
alia parte injuncta pietatis opera , 
sifiant , studium religionis adaugent. 






INDULGENTIARTJM NOTIO. 6 

gentiam simplicem canonicae pcenitentiae relaxationem in foro 
duntaxat externo validam , verum] etiam in foro interno e*t co- 
ram Deo, seu esse remissionem partialem aut totalem illius sa- 
tisfactionis , quam ob patratas culpas sive in hac sive in altera 
vita persolvere divinse justitiae tenemur ; 4° non solum turpiter 
errasse Waldenses , Wicleffitas , Lutheranos et Galvinistas , alios- 
que qui ab istis orti sunt, facultatem Ecclesiae a Christo datam 
esse concedendi Indulgentias denegantes , sed et cum iisdem 
hsereticis graviter lapsos esse Jansenistas , Pistorienses , nonnul- 
losque scriptores neotericos , tum circa Indulgentiarum notionem, 
dum eas coarctant ad solam pcenitentiae canonicae relaxationem , 
tum circa thesaurum Ecclesiae , quem veluti scholasticorum com- 
mentum traducunt, tum circa Indulgentiarum valorem quoad 
animas defunctorum , quem nullum esse autumant ; 5° denique 
ex eadem definitione patebit, quo loco haberi debeant tot illi haere- 
ticorumatqueincredulorumcalumnia3 etscommata, quibus etiam- 
num Indulgentias earumque dispensationem insectantur tan- 
quam omnis moralitatis , ut aiunt, eversivas , quaeque omnem 
peccandi licentiam tribuant ; quidque sentiendum sit de Indul- 
gentiis illis, quaspassim pleno oreVrotest&wtesper anticipationem 
dari in Ecclesia Romana adhuc effutiunt (1). 

3. Haec summa doctrinae catholica3 est circa Indulgentias , cui 
vincidandae operam navare constituimus. Ne tamen in hac satis 

(1) Ut specimeii aliquod exhibeam per anticipationem. Atlamennon so- 

de anticipatis judiciis, quibus plerique lum non conceduntur ejusmodi Im- 

Protestantes laborant circa doctrinam dulgentire , sed vetitw prwterea sunt 

catbolicara de Indulgentiis, non equi- et proscripto? veluti contrarioB princi- 

dem alienum aliquem, sed hominem piis fundamentalibus Ecclesice Ro- 

protestantem testem dabo , qui in Revi- mance. Qui deinde ibidem aubjicit 

sione Britannica,anno 1829, tom. nr, anecdoton quoddam suum de colloquio 

pag. 101 et seq, scribit : Angli etiam circa Confessionem cum matrona ro- 

doctiorcs in deploranda versantur igno- mana habito, cum Romas versaretar , 

rantia dogmatum chistiance religio- ut ostendat nullam a Catholicis , imo 

nis; ex.gr, nemo fere unus invenitur, et sacrilegam eam Confessionem cen- 

incipiendo a poeta laureato ( Southey) seri , quae absque sincerce conversionit 

usque ad infimum parcecim clericum, proposito peragatur. 
qui fidem non prosstet Tndulgentiit 



4 TRACTATUS DE INDULGENTIIS. 

difficili discussione ea qua3 fidei sunt permisceamus aut cum iis , 
quae tantum sunt fidei proxima, aut cum iis, quse liberein scholis 
catholicis agitantur, juverit alia ab aliis accurate secernere. 

4. Duo itaque in iis, quae ad Indulgentias pertinent, de fide 
sunt : 1° potestatem esse in Ecclesia concedendi Indulgentias 
divinitus ei traditam ; 2° Indulgentiarum usum Christiano populo 
maxime salutarem esse. 

5. Fidei vero proximum est : 1° fidelibus per Indulgentias re- 
laxari pcenas pro peccatis remissis Deo debitas; 2° has item In- 
dulgentias applicari posse animabus in Purgatorio detentis , seu 
valere per modum suffragii quoad animas defunctorum ; 3° dari 
praeterea in Ecclesia thesaurum , seu collectionem meritorum seu 
satisfactionum Christi, Sanctorum ac electorum omnium, cujus 
dispensatio ad eamdem Ecclesiam et Romanum Pontificem nec 
non ad Episcopos singulos pro diversa ratione pertineat (1). 

6. Quod vero spectat ad interiores animi dispositiones susci- 
pientium , ad Indulgentias speciales earumque fructum , ad ap- 
plicationis modum , aliaque non pauca , intra scholarum septa 
continentur haec omnia , quae unusquisque majori minorive pro- 
babilitate tuetur. 

7. Nostrum igitur erit primo adversus heterodoxos fidei do- 
gmata propugnare; deinde germanam doctrinam catholicam vin- 
dicare adversus Jansenistas eorumque asseclas ; tertio demum 
nonnulla adjicere scholia, ad ea qua3 adhuc circa Indulgentias il- 
lustranda supersunt juxta verisimiliores probatissimorum scrip- 
torum sententias. 

(1) Cfr. Veronios , Regula fidei , part. Summce theologicoB S. Antonini, 

cap. 2 , § 4 5 Bossaet , Exposition quae est De Indulgentiis, cap. i , § i, 

de la doctrine de VEglise cath. §8 ; opp. S. Antonini edit. Veron. 1740? 

Petras Ballerinias , Prcelectio 111 in 1 part. 1. 



DE ECG. POTESTATE CONCEDENDI lNDUIGENTIAS. 5 

PROPOSITIO r. 

Est in Ecclesia potestas a Christo concessa conferendi Indul- 
gentias , earumque usus est Christiano populo maxime salu- 
taris. 

8. Utraque propositionis pars , uti innuimus , de fide est ; ex- 
presse enim Concilium Tridentinum , sess. XXV , in decreto de 
Indulgentiis haec habet : Curn potestas conferendi Indulgentias 
a Christo Ecclesice concessa sit , atque hujusmodi potestate y 
divinitus sibi tradita , antiquissimis etiam temporibus illa usa 
fuerit y sacrosancta Synodus Indulgentiarum usum Christiano 
populo maxime salutarem , et sacrorum Conciliorum auctoritate 
probatum , in Ecclesia retinendum esse docet et prwcipit , eosque 
anathemate damnat, qui aut inutiles esse asserunt 3 vel eas con- 
cedendi in Ecclesia potestatem esse negant. Atque in fidei ca- 
tholicce professione a PioIV edita, fidelis quilibet profiteri tenetur, 
Indulgentiarum potestatem a Christo in Ecclesia relictam esse r 
illarumque usum Christiano populo maxime salutaremesse... 

9. Atque ut a priori propositionis parte exordiamur , Christum 
hanc facultatem EcclesiaB reliquisse relaxandi pcenas temporales 
peccatis nostris debitas , tum Sacroe Litterae , tum perpetua et 
constans ejusdem Ecclesiae praxis luculentissime evincunt. Matth. 
enim XVI , 19 , ait Christus Petro : Tibi dabo claves regni cce- 
lorum. Et quodcumque ligaveris super terram^ erit ligatum et 
in ccelis ; et quodcumque solveris super terram , erit soluturn et 
in coelis. Rursum ibid. XVlII, 18, ita Apostolos omnes affatur : 
Qucecumquealligaveritissuperterram, eruntligataetin coelo; et 
quoscumque solveritis super terram ; erunt soluta etincoelo. Unde 
sic ratiocinamur : si Christi verba in amplissima sua significatione 
accipiantur , non solum solutionem a cuJpa et pcena seterna signifi- 
cant , verum etiam a pcena temporali, quas^ culpa et pcena aeterna 
dimissis, luenda superest. Jam vero ad solam culpae ac pcena3 
aeternaa solutionem coarctari debere Christi verba nunquam evin- 
cent adversarii. Nam haec circumscriptio sive coarctatio neque ex 
verbis ipsis , neque ex orationis serie , neque ex aliis Scripturae 
locis colligi potest ; cum verba et contextus cuilibet restrictioni 



6 TIUCTATUS DE INDUIGENTHS. 

repugnent , neque ulla queant loca Scripturaruru proferri , quae 
limitationem potestatis inducant. Sed neque ex traditione aut 
sensu Ecclesiae ejusmodi limitatio erui potest, cujus potius au- 
ctoritas et praxis contrarium evincunt , ut mox ostendemus 5 ne- 
que denique ex ratione , quae nullam in hac concessione invenit 
repugnantiam , cum a sola Dei voluntate ea pendeat. Quin imo 
omnes juris regulae clamant , etiamsi verba dubia essent , cum 
agaturde favore, inamplissimasignificatione eaesse intelligenda , 
multo vero magis , si clarissima verba illa sint , prout sunt verba 
Christi. Ergo. 

10. Addimus : Qui ab alio domus claves accepit eo fine, ut in 
domum quempiam admittat , hoc ipso facultatem accepit citius 
aut serius eum in domum introducendi , obstacula si quae sint 
tollendo, quae ejus ingressumimpediunt. Talis porro est potestas , 
quam per clavium metapboram Apostolis contulit Christus. Ast 
inter cetera impedimenta , quae fidelibus moram injiciunt ingre- 
diendi regnum coelorum , est etiam pcenae temporalis reatus ; ergo 
et hunc tollendi facultatem per clavium traditionem Christus 
Apostolis contulit. 

11. Demum : Tam late palet significatio vocis solvendi, quam 
patet vox ligandi in adductis Christi verbis; sed vox ligandi 
6ese extendit etiam ad pcenas temporales satisfactorias injun- 
gendas; ergo et vox solvendi, ut perfecta antithesis subsistat, 
protendi debet ad harum pcenarum remissionem. 

12. Quare Apostolus, ejusmodi amplissima facultate praeditus, 
tum incestuosum Corintbium , I Cor. V, 4 et 5, judicavit cum 
virtute Domini nostri Jesu tradere Satatiw in interitum carnis , 
ut spiritus salvus sit in die Domini N. J. C. ; tum anno vix 
expleto , impositam pcenitentiam , quaecumque demum ea fue- 
rit (1) , eidem relaxavit, rescribens, II Cor. II, 6 : Sufficit illi 
objurgatio Iiobc , quo3 fit a pluribus y ita ut e contrario magis 

(1) Alii enim verba Apostoli iTradere de excommunicatione , nt fere omnes 

SatancB ininteritum carnis, exponunt Latini. Cfr. Estius , Comment. in hunc 

de daemonis vexatione , aut morbi af- loc. et Bernard. a Piconio. 
flictione , ut veteres grseci plerique ; alii 



DE ECCI. POTESTATE CONCEDENDI INDULGENTIAS. 



donetis et consolemini. . . Nam et ego quod donavi, si quid donavi, 
proptervos inpersona Christi. De pcenitentiae sane condonatione 
hunc locum intellexerunt S. Joan. Chrysostomus , Theophylactus, 
Theodoretus et OEcumenius ex Graecis, et S. Ambrosius ac S. Pa- 
cianus inter Latinos (1). 

13. Hac eadem facultate instructa Ecclesia perpetuo ea usa 
est ac in praxim eam deduxit; ac 1° quidem cum ab Episcopis 
aut presbyteris in capite quadragesimae sacramentaliter absolutos , 
feria V in Ccena Domini ab ulteriori pcena Episcopi absolvebant; 
quem usum p«T decem circiter priora Ecclesiae secula viguisse certis- 
simis documentis constat (2). Sane ad hunc alludunt S. Ambro- 
sius (3), S. Leo M. (4), nec non Concilia Carthaginiense IV (5) 
et Agathense (6) , ac de eo expresse loquitur Ordo Romanus (7), 
ut plura alia indubia monumenta praeteream , ex quibus prseterea 
constat a Sacerdoiibus manus impositas fuisse pcenitentibus quovis 
alio tempore. 

14. 2° Deindehac eadem potestate antiquitus Ecclesiausa est , 
cum ad preces Martyrum Episcopi in idololatriam lapsis aliisque 
publicis peccatoribus constitutam pcenam seu satisfactionem vel 
ex toto vel ex parte relaxabant , ita ut haec relaxatio seu remissio 



(1) Apud citt. auct. in utrumque 
Apostoli locum , nec non Morinus, De 
Pcenitent. lib. vi , cap, 1 1 , § i et 
seqq. ubi copiose ostendit, quid sit tradi 
Satance in interitum camis, ex anti- 
qua et continua Ecclesiae traditione. 

(2) Cfr. Euseb. Amort can. regul. 
De origine , progressu , valore ac 
fructu Indulgentiarutn , Augustae Vin- 
del. 1735, part. 1 , Dissert. Prcelim. 
Apologetica pro lndulgentiis , § 2. 

(3) De Pcenit. lib. 1 , cap. i5 et 16 
Cfr. adnotatt. edit. Maur. in haec capita. 

(4) Serm. x De quadrag. cap. 4j 
item Serm. 11 , cap. 4? et alibi passim, 
edit. Balierin. 

(5) Can. lxxx. Apud Harduin. Acta 
Concil. lom. 1 , col. 983. Celebratum 



est hoc Concil. anno 398. 

(6) Celebrat. anno 5o6. can. xv. Apud 
Hard. tom. nj col. 999. 

(7)'Bibliolh. maxima Patrum, Lug- 
dun. 1677, tom. xiii, pag. 699, ubi 
sub. tit. Ordo in quarta feria qua- 
dragesimce , quce estin capite jejunii, 
legitur : In primis prcemonere debet 
Sacerdos omnes Christianos... quate- 
nus in capitejejunii adveram confessio m 
nem veramque pcenitentiam festinanti- 
tius accedant. Denique admonendi 
sunt ut in Ccena Domini redeant ad 
reconciliationem. Praescribitur ibidem 
discretio servanda in poenitentiis injun- 
gendis , et methodus exhibetur confes- 
sionis faciendse , atque absolutioni» 
formula. 



8 TRACTATUS DE INDTJIGENTIIS. 

valeret coram Deo. De hac praxi testis est Tertullianus (1) , nec 
non S. Cyprianus, tumin libro De lapsis, tum m pluribus epi- 
stolis , in quibus nimiam interdum facilitatem hasce pcenas con- 
donandi acriter insectatur (2). 

15. 3° Denique hac usa est Ecclesia facultate , cum in Concilio 
Nicaeno I potestatem Episcopis fecit benignius agendi cum pceni- 
tentibus , atque ita Can. XII statuit : Licebit Episcopo de his 
aliquid humanius cogitare (3). Ante Concilium INicaenum idip- 
sum jam constituerat Concilium Ancyranum, can. V (4), et paulo 
post Nicsenum Conc. Laodicense, can. II (5) , ut subsequentia alia 
Concilia omittamus. Seculis enim, quae inde secuta sunt , praxim 
hanc obtinuisse adversarii nostri fatentur. 

16. Tum igitur ex Scriptura et Patribus , tum ex perpetuo et 
constanti Ecclesise sensu ac praxi constat, Indulgentias concedendi 
potestatem a Christo Ecclesiae fuisse relictatn. 

17. Utiles porro ac maxime salutares populo Christiano ejus- 
modi pcenae relaxationes seu Indulgentias esse ex dictis conse- 
quens est. tfcquit enim non esse utile ac maxime salutare populo 

(1) In lib. Ad Martyres , cap. i , dari pacem desideratis... Peto,uteos, 

adhac catholicus scribebat : Quampa- quos ipsi videtis , quos nostis , quo~ 

cem quidam in Ecclesia non haben- rum pcenitentiam satisfactioni proxi- 

tes , a Martyribus in carcere exorare mamconspicitisj designetis nominatim 

consueverunt. Edit. Rig. Cfr. adnot. libello , et sic ad nos fidei et disciplince 

in hunc loc. Hanc porro consuetudi- congruentes literas dirigatis. Eadem 

nem , ut mox videbimus , idem Ter- ferme scribit Epist. xi , et alibi passim. 

tullianuB Montanista effectusvehemen- (3) Ex versione Dionysii Exigui , 

ter damnat. apud Hard. Acta Conc. tom. i,col.33o. 

(2) Sic enim inter cetera scribit (-4) Sic enim dicitur : TowV «N ww- 

S. Cypr. Epist. x, AdMartyreset Con- tkotfovs i%ovrUv e%ttv tc* TpoTrov rng 

fessores : Jntelligentes et comprimen- i7rt<rrfo<p^ c^oKi^eiTccyret' tpiXccvS-pcvirtu- 

tes eos, qui personas accipientes in to-Qcti , t ttMiovcc 7rpo<rrt6e»cu xpovov. Id 

beneficiis vestris , aut gratificantur , est : Penes autem Episcopos erit po- 

aut illicitCB negotiatipnis nundinas testas modum conversationis eorum 

aucupantur ( En quam mature irrep- (pcemtenlmm) probantes , vel humanius 

serint in Ecclesia circa Indulgentias erga eos agere, vel amplius tempus 

abusus ! )... Sed etillud ad diligentiam adjicere. Ibid. col. 274. 

vestram redigere et emendare debetis , (5) Ibid. col. 774. 
ut nominatim designetis eos, quibus 



BE ECGIES. POTESTATE CONCEDENDl INDITIGENTIAS. 9 

christiano id, quod Christus Ecclesise suse dispensandum commisit, 
etEcclesia juxta traditam sibi a Christo potestatem quovis tempore 
in fidelium commodum dispensavit , quodque valde confert ad 
excitandum verae pcenitentise spiritum , omniumque virtutum stu- 
dium , atque ingens pro altera praesertim vita solamen animo in- 
gerit ; atqui tales sunt Indulgentiae, quae non conceduntur nisi 
vere pcenitentibus et plene contritis , quaeque propterea non pa- 
rum conferunt ad fidei, spei, charitatis , devotionis omnisque 
pietatis augmentum (1), uti experientia aperte ostendit, nec 
pauciadversarii ac incredulinonsemelfassi sunt (2), quae demum, 
quod debitorum nostrorum reliquum est post sacramentales satis- 
factiones nostras, vel ex toto velmagna ex parte expungunt» 

DJ|TICTJLTATES. 

18. Obj. prima adversuspriorempropositionis partem. 1° Verba 
Christi : Quodcumque solveris, Qucecumque solveritis, referuntur 
ad Sacramentum Pcenitentiae , 2° per quod solum uti et per alia 
Sacramenta gratia conferri ab Ecclesia potest; nulla proinde ra- 
tione extendi possunt ea Christi effata ad potestatem largiendi 
Indulgentias extra Sacramentum. 3° Neque id melius conficitur 
ex facto incestuosi Corinthii , cui nullam Apostolus pcenitentiam 
imposuerat , quam propterea ei posset relaxare , sed cum ipsum 
excommunicasset , in communionem postea recepit. 4° Non enim 
ignorabat Apostolus se non posse dispensare a jure divino, cujus- 
modi in Catholicorum hypothesi sunt satisfactiones temporales 

(1) Ita siqaidem loquitur Clemens vi et Voltaire, qui ita in farorem sunt acti 
in BullaJubilaei, quod indixit anno 1 349, ex re ligiosa commotione , quam in Pa- 
dum profitetur , se Indulgentias ad Ro- risiensibus excitavit jubilaeum , quod 
manorum preces concedere : Ut istius concessum est Lutetiac anno 1776 , ut 
populi et cunctorum fidelium augeatur D'Alembert illi maledixerit, eo quod re- 
devotio , fides splendeat , spes vigeat , bellionem, quam pseudo-philosopbi ma- 
charitas vehementius incalescat. Apud cbinati fuerant, protraxerit ad annos 20, 
Raynald. ad annum i349, n. 11. Voltaire vero professus sit, a tum esse 

(2) Pluribusid ostendi possetincre- c3e rebellione, si unumadhucjubilaeam 
dalorum confessionibus. Verum satis celebratum esset. 

hic nobis sit commemorare D'Alembert 



10 TRACTATUS DE INDULGENTllS. 

post culpae reinissionem debitae , 5° juxta illud Deut. XXV , 2 : 
Pro mensura peccati erit et plagarum modus. 6° Et sane qua 
ratione posset Romanus Pontifex vel Episcopus solvere per In- 
dulgentias extra Sacramentum , quod Sacerdos jure divino, in 
quo nullum agnoscit superiorem , vi Sacramenti ligasset? Ergo. 

19. Resp. Ad l m , Dist. Ea Christi verba referuntur etiam ad 
Sacramentum Pcenitentiae , conc; solum , neg. Respiciunt enim 
collationem potestatis clavium quacumque demum ratione exer- 
cendae sive per Sacramentum sive extra Sacramentum , prout 
reipsa Ecclesia quovis tempore eam exercuit tum inferendis cen» 
suris, tum in injungendis pcenitentiis , tum in absolutione ac 
relaxatione ab iisdem. Nibil proinde vetat , quominus dicamus , 
clavium potestatem et usum non solum ad culpae , verum etiam 
ad pcenae remissionem sese porrigere (1). 

20. Ad 2 m , Dist. Quam proinde gratiam Ecclesia per Indul- 
gentiarum largitionem non confert , conc; confert , neg. E Catho- 
licis nemo unus id unquam docuit (2). 

21 . Ad 3 m , Neg. Ad prob. Dist. Id est , nulla determinata 
poenitentiae opera imposuerat , trans. vel conc; nullam omnino 
pcenitentiam , seu poenitentiae opera, quibus se exerceret, donec 
absolveretur ab excommunicatione cum poenitentia conjuncta cui 
eum Apostolus subjecerat , neg. Contrarium enim affirmat Apo- 
stolus, scribens, I Cor. V, 14,seeumtradidisse Satanw in interi- 
tum carnis > quae sane minima pcenitentia non erat (3). Ne au- 

(1) Cfr. Bellarm. De indulgentiis , ita utEpiscopus et cleras ex auctoritate 
lib. ii 9 cap. II , n. 1 et seqq. seu potestate a Christo accepta perilla 

(2) Cfr. Bellarm.ibid. cap. 12. verba : Qucecumque ligaveritis , etc. 

(3) Cfr. Christ. Lupus. qui in dis- eam poenitentiam indixerint , laici vero 
scrt. De peccatorurn et satisfactionum ex quadam conniventia pastorum , seu 
Indulgentiis opp., edit. Ven. 1726, etiam ex eorum consensu cum pasto- 
tom. vi, cap. 5, auctoritate S. Cypriani ribus. Eadem ratione Apostolas laicos 
fretus , censet, hanc poenitentiam prse- etiam comprehendit, /1 Cor. 11, cam agit 
scriptam ac determinatam fuisse non a de condonatione, ita tamen ut pastores 
solo Episcopo et clero , verum etiam a ex potestate sibi a Christo collata con- 
cunctis laicis , cum agatur de poenitentia donaverint poenitentiam , ceteri vero 
publica ; verum id intelligi debct , ut fideles una cam prafectis paritercon- 
vulgo dicitur , in sensu accommodo , donaverint , ast sao modo , nempe 



DE ECCLES. POTESTATE CONCEDENDl INDITLGENTIAS 11 

tem abundantioriabsorheretur tristitia, hujus publicae pcenitentiae 
tempus, commiseratione commotus ac divina auctoritate fretus , 
in persona Christi per Indulgentiam contraxit (1). 

22. Ad 4 m , Dist. ^on ignorabat Apostolus, se non posse dis- 
pensare a jure divino , non accepta ad id a Christo facultate , 
conc; hac facultate obtenta , neg. Eadem enim ratione potuit 
Apostolus dispensare a satisfactionibus jure divino debitis , qua , 
facultate a Christo accepta , culpas remisit; sicut etiam quotidie 
remittit Ecclesia ipsas culpas seu peccata , quae nemo potest di- 
mittere nisi unus Deus , uti dicitur Marci II, 7. 

23. Ad 5 m , Dist. ln foro politico seu civili,pro quo lex illa 
lata est, conc; in foro ecclesiastico , subd. nisi facultate divinitus 
coilata hae plag33 remittantur , conc; secus , neg. 

24. Ad 6 m , Resp. id posse indirecte y tollendo videlicet de- 
bitum seu pcenae reatum , non autem directe irritando sententiam 
Sacerdolis. Addo , saltem juxta praesentem praxim , neque Rom. 
Ponlificem , neque Episcoporum quempiam per Indulgentias a 
satisfactione sacramentali peccatorem eximere (2), ideoque falso 
laborare supposito hanc expostulationem. 

consensu, desiderio , commiseratione tricesimam dicatjudex : sufficit, aut, 

et precibns ad Deum fusis pro fratre satis est ; non quod sententiw sit «a- 

peccatore. tisfactum , sed quia vult uti clemen- 

(1) Apposite Estius, Comment. in tia , reliquum plagarum numerum ei 

i ep. ad Cor. v, n : Fit autem t illud gratioseremittens. 
(relaxatio poenitentiae ) , inqait , dum (2) Dixi : Saltem juxta prcesentem 

per Indulgentiam matris Ecclesice , praxim ; interdum enim morera obti- 

post aliquantam satisfactionem , pce- nuisse, ul Indulgentia etiam conferretur 

nitentihus relaxatur ac remittitur, quod ad relaxandam poenitentiam sacramen- 

reliquumeratpcencedebitce. Quampce- lalem colligitur ex iis , quae scribit Mo- 

nce relaxationem manifestius eliam rinus , De pcenitent. lib. x, cap. 11, 

declarat illud prcecedens sufficit illi ; § 10 et II. Certe , adversariis faten- 

quasi dicat : satis jam pcenarum de- tibus , satisfactiones, quas olim fideles 

dit , reliquum ei condonetur. Hoc exhibebant, antequam absoiverentur, 

enim est quod sequitur : ita ut e con- quasque ipsis vel Episcopi vel Presby- 

trario magis donetis ; veluti si sonte teri injungebant, cum eis poenitentiam 

quopiam per sententiam judicis ad dabant , erant sacramentales ; altamen 

quadraginta plagas condemnato y post has ipsas satisfactiones per Indulgen- 



12 



TRACTATUS DE INDTJLGENTIIS. 



25. Obj. secunda, adversus alteram propos. partem. 1° In- 
dulgentiarum existentia conciliari nequit cum ullo sanae ethices 
seu, ut aiunt, moralitatis principio. 2° Quamvis enim ut mini- 
mum abusivae spectatae fuerint Indulgentiae , quae conceduntur per 
alicujus injuncti pii operis executionem ^ quis in animum inducat 
suum, quod aliquis levissimis actibus exterioribus , ex. gr. osculo 
impresso cruci , quae in amphitheatro Flavio erecta est , possit 
lucrari singulis vicibus dies ducentos Indulgentiae? aut lucrari 
quispiam possit tanta facilitate Indulgentias plenarias, quibus Ec- 
clesiae in Italia passim redundant? 3° Quomodo hsec conciliari 
queunt cum Dei justitia vel cum ipsius misericordia , relate prae- 
sertim ad eos, quibus adeo acerbapunitioreservata est, eo quod 
ratione aut loci aut temporis aliorumque adjunctorum mediis 
adeo facilibus ad eas Iucrandas destituti fuerint(l)? Ergo. 

26. Resp. Ad l m , Neg. Siquidem apprime conciliatur cum 
omnibus sanse ethices principiis Indulgentiarum existentia , dum- 
modo vera ac germana tenealur Indulgentiae notio, quam ab initio 
dedimus. Haec enim in primis supponit obligationem satisfa- 
ctipnis sacramentalis in eo , qui eam lucrari intendit , peccatorum 
contritionem , pcenitentiae omniumque virtutumstudium , et sta- 
tum gratiae seu sanctitatis. Nisi proinde vera praecesserit cordis 
conversio , quae involvit desiderium , saltem ex pcenitentiae vir- 
tute, satisfaciendi quantum in se est divinae justitiae ob scelera 
admissa , frustra quis indulgentiam se adeptum esse existi- 
maret (2). 

tiam Episcopi relaxabant. Haec animad- (1) Ita Sismondi , Histoire des Re- 

versio peculiarem vim habet adversas publ. Ital. tom. xvi , chap. 127, 

Jansenistas , qui contendant, olim §em- pag. 4 1 7> 

per satisfactionem pra^ire consaevisse (2) Optime Massillon , Mandement 

absolationi. Ex quo etiam colligitar pour la publication du Jubild , i5 

ratione prorsas inelactabili, Indalgen- Nov. 171^ '• Ne nous flattons point , 

tiam esse reraissionem poenae tempora- inquit , que nos fautes soient expiees , 

lis coram Deo validae , uti sequenti si elles n'ont pas ete detestees ; ne 

propositione ostendemus , ita tamen ut croyons pas que les grdces de VE- 

haec relaxatio coram Deo effectum non glise nous aient purifies ; si elles ne 

obtineret nisi post remissam culpam nous ont pas changSs ; ne comptons 

per sacramentalem absolutionem. sur son indulgence qu J autant que nous 



DE ECCLES. POTESTATE CONCEDENDl INDULGENTIAS. 13 

27. Ad 2 m , Dist. Spectatis illis actibus in se absque interio- 
ribus necessariis dispositionibus , quas recensuimus , trans. vel 
conc; una cum illis dispositionibus , neg. Ejusmodi enim actus , 
quos exteriores adversarii vocant , nunquam sejungi possunt aut 
debent ab interioribus dispositionibus quas ipsa Indulgentiarum 
natura postulat , et expresse exigunt qui Indulgentias largiuntur. 
His autem positis , levitas seu potius facilitas operis injuncti est 
tandem quaedam quasi illecebra , qua fideles adducantur ad eas 
dispositiones sibi comparandas , ut ipsa experientia ostendit. 

28. Ceterumhic obiter observamus : 1° adversarios, qui nobis 
exprobrant Indulgentiarum excessum veluti contrarium principiis 
moralitatis, splendidum praebere testimonium doctrinse catholicae 
circa necessitatem satisfactionis , cujus Indulgentia non est nisi 
diminutio quaedam ; 2° non posse eosdem nobis hunc excessum 
objicere, quin totum evertant protestantismi seu reformationis 
principium de sola fide justificante absque bonorum operum ne- 
cessitate; 3° vel amplissimam Indulgentiam concessam ob in- 
junctum vel minimum pietatis opus optime conciliari cum mora- 
litatis principiis ; Dei enim justitia conciliatur cum poenarum 
remissione obtenta sub conditionibus a nobis recensitis. 4° Ani- 
madvertimus demum, Indulgentiarum excessum , si forte sit ali- 
quis , non rem ipsam impetere , sed modum tantum seu facilita- 
tem eas concedendi , qua fit ut disciplina enervetur (1). Omissis 

pouvons compter sur un sincere re- puisqu'ayant , comme nous avons , 

pentir. EtBossuetparilet, Instrudions tant sujet de croire que nous sommes 

necessaires pour le Jubile , art. i : bien kloignks oVavoir satisfait selon nos 

Mais il se faut bien garder , scribit , obligations , nousserions trop ennemis 

desHmaginerqueVintentiondeVEglise de nous-memes, si nous n'avions re- 

soit de nous decharger par V Indulgence cours aux grdces et a Vindulgence de 

de Vobligation de satisfaire a Dieu ; VEglise, Haec taraen intelligi debent 

au contraire Vesprit de VEglise est juxta ea , quae ex Benedicto xiv paulo 

de rCaccorder V Indulgence qtid ceux ante attuliraus 

qui se mettent en devoir de satisfaire (1) Sismondi est protestans seu po- 

de leur cdte d la justice divine , au- tics calvinianus genevensis , qui prop- 

tant que Vinfirmite humaine le per- terea profitetur dogma proprium suae 

met; et Vlndulgence ne laisse pas de sectae de inutilitate bonorum operam, 

nous Hre fort nkcessaire en cet etat , praesertim vero satisfactionis peccatis 



14 TRACTATUS DE INDTJLGENTllS. 

porro veterum Patrum , Cypriani praesertim , testimoniis , quibus 
in nimiam facilitatem invehebant , Conciliorum oecumenicorum 
etRomanorum Pontificum sanctionibus, quibuseam coercuerunt, 
ita loquitur Concilium Tridentinum, sess. XXV , in Decreto de 
Indulgentiis : Sacrosancta Synodus... in his ( Ihdulgentiis) 
tamen concedendis moderationem , juxta veterem et probatam 
in Ecclesia consuetudinem , adhiberi cupit ; ne nimia facilitate 
ecclesiastica disciplina enervetur. 

29. Ad 3 ra , Resp. facillime illa omnia conciliari, si observetur: 
1° vix quemquam reperiri , qui mediis omnibus destitutus sit ad 
sacras Indulgentias lucrandas ; 2° posse divinam bonitatem sup- 
plere mediis interioribus extraordinariis defectui mediorum or- 
dinariorum , cum aliquis sincero desiderio flagrat bonum aliquod 
adipiscendisupernaturale. Quisenimdubitat quinDeum possit,aut 
uberiorem cbaritatem aut intensiorem dolorem et contritionem 
his, qui ita animo comparati sunt ac mediis externis sunt de- 
stituti , communicare ? 

30. Inst. Negari non potest , Indulgentias cedere in destru- 
ctionem, non autem in aedificationem fidelium; 1° quia eos avertunt 



debitae. Hoc vero principio admisso , cile rueret absque poena3 temporalis sa- 

non solam via sternitur ad omnigenam tisfactione , deinde alliciatnr ad resi- 

impielatem , ut suo loco ostendimus, piscentiam per veram conversionem, si 

cum ageremusde justificatione in tract, forte deliquerit. Hinc recte comes de 

De Gratia , sed praeterea os obstruitur Maistre, Soirees de Saint-Petersbourg, 

omnibus Protestantibus, dum adversus tom. n , dixicme entretien , scribit : 

Indulgentias debacchantur. Quo enim Et quelle belle loi encore que celle 

jureipsi insurgunt inEcclesiam, eo quod qui a mis deux conditions indispen- 

sub quibusdam conditionibus quas com- sables a loute indulgence ou redemption 

plectontur interiores animi dispositio- secondaire : merite surabondant oVun 

nes et pia opera externa , remittat par- cdte" , bonnes wuvres prescrites et pu- 

tem vel etiam totum , quod reliquum rete de conscience de Vautre i Sans 

superest illius pa?na3 temporalis , cujus Vceuvre meriioire , sans Vetat de grdce, 

debitum ipsi omnino elirainant ? Si point de remission par les merites de 

logici esse amant , debent potius com- Vinnocence. Quelle noble kmulation 

mendare miram banc catholicae do- pour \a vertu ! Quel avertissement et 

ctrinae oeconomiam , qua fit u t retrabatur quel encouragement pour le coupable ! 
Christi fidelis ab excessibus, in quos fa- 



DE ECCLES. POTESTATE CONCEDENDI INDULGENTIAS. 15 

a poenis consectandis contra exemplum Christi et Sanctorum ; 
2° quiaeos inducunt adsatisfactionem alienamquaBrendamut non 
amplius solliciti sint piis operibus satisfacere ex propriis, quod 
est contra perfectionem ; 3° quia eos revocant ab eleemosynis, 
jejuniis , orationibus frequentandis , in quibus pcenitentise ac 
satisfactionis opera consistunt; 4° quia in ipsis negligentiam fo- 
vent in propriis peccatis expiancfis , peccati horrorem minuunt , 
spiritum pcenitentiae extinguunt , facilemque ad peccatum redi- 
tum efficiunt. 5° Quis itaque sobrius Indulgentiarum dispensa- 
tionem non execretur tanquam indignam Christi Sanguinis pro- 
fanationem , 6° tanquam medium a Romanis Pontificibus ad 
emungendas pecunias inventum , quae in scorta , ut Calvinus 
loquitur , in lenones , in comessationes turpiter absumerentur (1), 
7° tanquam petram scandali , quae innumeris abusibus latissimum 
aditum aperuit, perinde ac si per eas absolutio plena concede- 
retur a culpa et posna , sicut non ita pridem Indulgentiae evul- 
gabantur , 8° veluti demum totius redemptionis penitus eversi- 
vam (2)? 9° Sane constat Indulgentiarum spe esse patrata delicta (3). 
Ergo. 

31. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Dist. Fideles avertunt a 
pcenis consectandis , seu potius fideles liberant a pcenarum illarum 
debito,quod ipsos retardet a consecutione summi boni, conc; a 
pcenis consectandis, quibus citius ac uberius ejusmodibonum con- 
sequantur , neg. Porro Indulgentiaa , positis necessariis condi- 
tionibus ad eas lucrandas, fideles tantum liberant a pcenis pec- 
cato debitis et quidern ex parte , uti exposuimus , non autem ab 
iis, in quibus Christi patientis et Sanctorum debent sectari vestigia. 

32. Ad 2 m , Dist. In supplementum propriaa satisfactionis , 
prsesertim sacramentalis , conc; ad propriae exclusionem, neg. 
Hoc enim nunquam docuit Ecclesia ; nostrum itaque non secus 



(1) Imtit. lib. in , cap. 5, § i et seqq. scribere non dubitavit : Si commisero 

(2) Ita passim plenis buccis Pro- dei delitti per la speranza delle pro- 
testantes. tnesse Indulgenze. Idest , Delicta plu- 

(3) Sic Melchior Gioja , Nuovo Ga- rima commissa sunt spe indulgentia- 
lateo, lib. m , art. n , cap. 9, ubi rum obtinendarum. 



16 



TRACTATUS DE 1KDULGEJITIIS. 



ac perfectorum oinnium est unum facere et aliud non omittere. 
Certe optimum esset illis non indigere (1). 

33. Ad 3™ , Neg. Juxta dicta ; imo mirifice ad eas frequen- 
tandas nos provocant. Sane nunquam magis quam jubilaei tem- 
pore publicae supplicationes , orationes , eleemosynae , visitationes 
ad carceribus aut triremibus mancipatos , adnosocomia , etc. fre- 
quentari solent (2). 

34. Ad 4 m , Neg. Iterum juxta praemissa. Valde siquidem In- 
dulgentiarum largitio nos provocat ad propria peccata detestanda , 
ut possimus tantum bonum nobis comparare. Sublimem prorsus 
divinae justitiae ideam in nobis Indulgentiae excitant , utpote quae , 
remissa jam culpa , poeoas adhuc exposcat , quae expiari non pos- 



(1) Hinc legitur in vita S. Catharinae 
Gennensi* , cap. 20 , qood , qaamvi6 
ipsa sumnao in pretio habuerit Indul- 
gentias plenarias , minus tamen vide- 
retor sollicita de iis Iucrandis , eo quod 
mallet per se divinae justitiae satisfacere. 
Contra vero S. Angela Mericia Romam 
se contulit sub Clemente mi ad iucran- 
dam Indulgentiam jubilaei. 

(2) Sic testis oculatus describit mi- 
rabiles effectus , quos Mediolani jubi- 
laeum a Pio vi concessum produxit : 
Era veramente uno spettacoio edifi- 
cante e tenerissimo il vedere affollate 
le chiese nel tempo degli esercizj ; 
assediati i trihunali di penitenza 
pressoche tutti i di ;frequentate le vie , 
che mettevano alle quattro chiese tra 
se distanti, da visilarsi quindici volte, 
e frequentate sulle ore prime del gior- 
no ; e non solamente dagli artieri, e 
dalla plebea gente , ma da persone 
signorili , e da cavalieri , e dame di 
primo rango , a piedi: in abito di- 
messo, e tulti cotrposti a modestia; 
il sacerdote in somma ed il popolo, il 
vecchio e il giovine , il povero ed il 



ricco , le persone private e i corpipuh- 
blici erano compresi da una santa 
gare di distinguersi in opere dipieta 
e penitenza , e spiranti compunzione 
e fervore. Trionfb proprio a queW 
epoca avventurata in Milano lafede, 
la speranza e la carita ; sembravano 
tornati i santi giorni di Carlo ; ed il 
libertinaggio e Vincredulita , che pur 
trovbmodo e verso di contaminarequelle 
gidmonde contrade , simorseper rab- 
hia le lahbra e si nascose. Vid. versio 
latina bujus loci ad calcem voluminis. 
Cfr. Sermoni instruttivi di un vecchio 
parroco della Toscana , Serm. ix. Nec 
dissimile spectaculum, imo longe su- 
blimius Roma praebuit , attenta urbis 
majestate et amplitudine , in jubilaeo, 
quod sub Leone xn S. M. in ea ce- 
lebratum est, cujus ipse testis fui. Si 
baec porro cum orgiis conferantur, quae 
eaperioribus annis exhibuerunt Prote- 
btantes in celebratione jubilaei , seu 
centeni cujusque anni reformationis , 
Xd est , defectionis a vera Christi Ec- 
clesia , patebit, ea tanquam inter se pu- 
gnantia plane differre. 



DE ITDULGENTIIRUM UTILITATE. 17 

sunt nisi ingentibus laboribus , qoibos omnibus persol vendis cum 
impares prae infirmitate saepe in bac vita nos esse contingat , 
comitem sibi misericordiam adsciscit indulgendo nobis, nt aliorum 
satisfactionibus debitum nostrnm facllius extinguamus. Ad virtutis 
pietatisque semulationem nos excitant, cnm nemo possit aliena- 
rum ejusmodi satisfactionum particeps fieri , nisi in statu gratiae 
sit, et alterius sauctitatis, quoad ejus fieri potest , imitator (1). 

35. Ad 5 m , Neg. Tantom enim abest nt Indulgentiae traduci 
possint ut indigna Cbristi Sanguinis profanatio , ut nibil sit quod 
ejusdem virtutemmagbcommendet. Ex bis enim edocemur, San- 
guinis pro nobis effusi vim sese porrigere usque ad poenas per 
peccatum promeritas eluendas ,' ita tamen ut omni Yirtutnm 
exercitio, sincerae praesertim conversionis ope, ejusmodi vim sa- 
tisfactoriam nobis applicemus. 

36. Ad 6 m , Neg. Indulgentias medium esse a Romanis Pon- 
tificibus excogitatum absurda baereticorum calumnia est, quam 
etsi ea saepe refutata sit , nibilominus semper usque ad nau- 
seam ipsi obtrudunt ad incautos decipiendos. Si qoa enim olim 
pecunia exsolvebatur ad Indulgentias lucrandas, baec non exige- 
batur ut Indulgentiarum pretium , sed tanquam conditio, perinde 
ac cetera pia opera , cum nonnisi in pios osos converteretor (2) , 

(1) Recle Petras Ballermias , op. dam Imdmlgemtiarmm nsms mtilis et 
cit. cap. i, § i5 : Tantmm mbest , salmtmris fmit , nnne eerte , 



$CTib\t,nt pctmitentitespiritmmrelasent pamitentiam mdeo pro m oee an t , nti- 
hodiema lndmlgentim , qnin promo- lissimms et maxime smlmtaris kmberi 



vent potims ; koeqne smne eonsilio y mt 

illmm promoveant t a Pontifieilms im- (2) Nanqoam ostendent Eedesisca- 

pertinntnr, mt liqnet es Bnllis ipsi* tbolicae bostes , datas roisse Iudulgentias 

jnbilarij m qmibms digni pamitentia a Bomanis Ponti6cibos, atindelocram 

frmctms es evangelico prateepto eom- referrent , sea exactam faisse pecuoiam 

% etadeos edemdos invitan- tanqaam Iodulgentiarum pretiam. Pe- 



tur fideUs; atqme mt kos salmtares cania, qu* interdam erogabatar a fi- 

pcenitentiat frmetms promptims profe- delibas ad obtineodas Indulgentias , ad 

rmmt , plemarimm imdnlgtntiam conce- osos pios cooTertebatar. Medio praeser- 

dimms , inqmit S. Pims v in Bmlla tim *?o ingentem otilitatem pepereront 

mnmi 1566 , qnibnssimilim mlii Penti- ejasmodi elargitiones , ad beliom nempe 

fices imgemnt. Itmqme si semper qmi- in Turcas , qoi perpetoo Europa? et 

T. VII. 2 



18 



TRACTATUS DE INDULGENTIIS. 



Haud inficiamur , nec paucos nec leves abusus ex parte qusestua- 
riorum irrepsisse; verum hi abusus istis, non autem Romanis 
Pontificibus, qui perpetuo eos acerrime damnarunt (1), adscri- 
bendi sunt. Cum denique ex Tridentino qusestorum ofFicium aboli- 
tum sit , ac turpes omnes quaestus sublati , in quem finem has 
querelas adhuc movent haeretici et increduli, nonne hoc est umbras 
consectari ? 

37. Ad 7 m , Dist. Quoad eos, qui seipsos decipientes hanc 
petram scandali qucerunt, quam sibi ipsi confingunt, conc; quoad 
reliquos omnes , neg. Sibi propterea iniqui imputare debent , si 
scandalum inveniunt in eo , quod aedificationem parit. Ceterum 
veritatis vi compulsi non pauci adversarii hanc difficultatem jam 
deseruerunt (2). Quod vero dicitur de formuia a culpa et pama, 
uti ostendit Benedictus XIV , non Romanis Pontificibus , qui eam 
improbarunt atque aperte rejecerunt , sed prwteritorum seculo- 
rum qucestoribus tribui debet (3). 



Italiae praesertim cervicibus jugum mi- 
nabantur ; ad pontium , viarum , etc. 
refectionem ac constructionem; ad tem- 
plorum , hospitalium , orphanotrophio- 
rum, etc. erectionem et dotationem; 
ad puellarum maleque nuptarum sub- 
ventionern , etc. etc. de quibus cfr. 
Amort. op. cit. dist. i , sect. 6 , 7 ; 
adeo ut merito concludat eruditus Scotti, 
Problemi di Politica cristiana , Na- 
poli i83o, vol. i , part. 11 , teorema 2, 
ipsam politicam societatem innumeras 
prope utilitates exinde percepisse. Nec 
omittendum, nonnisi paucas admodum 
fuisse Indulgentias sub hac conditione 
concessas, si comparentur cum aliis, 
qu.-c ob opera seu exercitia mere spi- 
ritualia conferebantur. Attamen, utliac- 
retici et increduli invidiam conflent in 
Indulgentiarum largitionem ingeminare 
apud imperitos adhuc pergunt , in Ec - 
clesia Romana vendi Indulgentias ! Si- 



nite illos , cceci suntetduces cwcorum, 

(1) Cfr. Christ. Lupus, diss. cit. 
cap. 3 et 4 / nec non Amort. part. ir, 
sect. 1. 

(2) Ut patet ex verbis , quae adduxi- 
mus ex Sismondi, 

(3) De Synodo dioeces. lib. xm, 
cap. 18, § 7, ubi plura scitu digna 
reperiuntur. Audiendus proinde non 
est Morinus , dum , De Poenit. iib. x , 
cap. 22, contrarium suaderenititur.Nec 
sane, quod sibi proposuit , argumenta, 
quaeaffert, evincunt. Cum peccatino- 
men passim usurpetur ad significandum 
poenae reatum , hoc sensu intelligi de- 
bent illaj formulae, quibus dicitur , per 
Indulgentias remitti peccata , aut /er- 
tiam partem peccatorum 9 tum etiam 
quae Romae interdum antiquae invisun- 
tur fornmlae , ex. gr. concedi remissio* 
nem omnium peccatorum visitantibus 
talem Ecclesiam , nti legitur in Ecclesia 



DE INDULGENTIARUM EFFECTU. 19 

38. Ad 8 m , Neg. Sed jure potius affirmamus , juxta ea quae 
diximus , esse Indulgentias redemptionis extensivas. 

39. Ad 9 m , Neg. Haec iterum calumnia est, quae ex expe- 
rientia dissolvitur. Certe qui haec nobis objicit , quique propterea 
a lucrandis Indulgentiis alienus erat , non se praebuit omnium 
virtutum exemplar. Ast aliud est stilum oratorium acuere , aliud 
vero virtutem consectari (1). 

PROPOSITIO II. 

Indulgentice hominem liberant a poenos reatu , non solum coram 
Ecclesia^ sed etiam coram Deo. 

40. Fidei proximam esse hanc propositionem , constat ex di- 
versis propositionibus censura notatis; ac 1° ex art. XIX Lutheri 
a Leone X confixo : Indulge?itio3 his , qui veraciter eas co?ise- 
quuntur } non valent ad remissionem poeno3 pro peccatis actua- 
libus debito3 apud divinam justitiam (2) ; 2° ex propos. XL synodi 
Pistoriensis asserente : Indulgentiam secundum suam proscisam 
notionem aliud non esse quam remissionem partis ejus pceni- 
tentice , quw per canones statuta erat peccanti ; quaa propositio 
sic intellecta : quasi Indulgentia , proeter nudam remissionem 
poenoe canonicw , non etiam valeat ad remissionem poenos tem- 
poralis pro peccatis actualihus debito3 apud divinam Justitiam , 
a Pio YI , in Const. Auctorem fidei, declaratur et proscribitur 
ut falsa > temeraria , Christi meritis injuriosa ac dudum in 
art. XIX Lutheri damnata. Hanc eamdem doctrinam pseudo- 
synodi nonnulli Theologi Ecclesiae perturbatores suam fecerunt (3). 

S. Laurentii extra muros , etc. nempe {%) Apud Ilarduin.^cto Conc. tom. 

pcenam peccatis debitam rite dispositis, ix, col. 1894 , ubi tamen hic articulas 

uti exposuimus. ponitur sub n. xv. 

(I) Qaam levem , mendacem ac pes- (3) Inter hos eminet Vincentias Pal- 

simae fidei sese exhibuerit Gioja adeo mieri f qui praeivit synodo Pisloriensi 

ab incredulis commendatus in novo in Trattato storico-dogmatico-critico 

soo Galateo quisque intelliget qui ve- delle Indulgenze , Prato 1787. Hic 

cors omnino non sit. SoU stalti his li- traclatas , ex decreto Congreg. sab die 

bellis decipiuntar. 3i Martii 1788 approbato a Pio n, in 

2. 



20 TRACTATUS DE 1NDULGENTIIS. 

41. Apertam doctrinae catholicae veritatem ita. invictissime os- 
tendimus : Indulgentiae vere hominem liberant a reatu pcense, non 
solum in foro externo coram Ecclesia , sed etiam in foro interno 
coram Deo , si divinitus in eum finem Ecclesiae concessa sit eas 
dispensandi facultas , si talis perpetuus fuit Patrum et Ecclesiae 
catholicae sensus in iis dispensandis , si denique ipsa Indulgen- 
tiarum natura id exposcat. Atqui... 

42. Jam vero facultatem concedendi Indulgentias divinitus 
Ecclesiae datam esse ad remittendas coram Deo pcenas temporales 
peccatis actualibus debitas pronumest inferre exiis, quaesuperiori 
propositione attulimus. Descendit enim haec facultas , ut vidimus, 
ex potestate clavium et quidem illimitata tollendi impedimenta 
ingressus regni ccelorum , cujusmodi pcenae reatus est ; ex po- 
testate ligandi et solvendi coram Deo , ita ut ratum habeatur in 
coelisy quod ejusdem potestatis vi ligatum aut solutum fuerit in 
terris. Rursum Apostolus profitetur , se donasse Corinthio inces- 
tuoso pcenitentiae partem iri persona Christi, ac propterea au- 
ctoritate divina , etpraecise illius pcenitentiae partem donasse, qua 
obstrictus erga Deum tenebatur : Ut spiritus salvus sit in die 
D. N. J. C. (1). 

indicem librorum prohibitorum relatus cfr. Lettera di un Teologo ad un suo 

est. Verum , quem Roma proscripsitf amico , Bologna 1793. nec non Sup- 

ut cum S. Hieronymo loijuar , et pro- plemento al giornale ecclesiastico di 

barunt solemniter Pistorienses. Scripsit Roma t quint. x per i mesi di Settembre 

adversus PalmieriP. Joan. Joseph Fer- ed Ottobre 1792. 

rari min. convent. Instruzione sopra (1) Illud in persona Christi , gr. 

le Indulgenze ; praecipue vero Alf. ft 5r^o<r»V»Xpi<rrot;,Erasmusnulloexem- 

Muzzarelli , // buon uso della lo- plo innixus vertit in conspectu Christi. 

gica , opusc. trigesimo , Valore delle At certum est , tantumdem valere in 

Indulgenze. Pereira de Figueiredo in persona Chrisli ac in nomine , vice et 

opere lusitanice conscripto , Analysis auctoritate Christi , cujus scilicet pcr- 

professionis fidei sanctiPatris Piiir, sonam Paulus gerebat; ut sicut in no- 

Uljssipone anno 1791 , quod anno se- mine Domini Jesu Christi tradiderat 

quenti Neapoli italice prodiit , catho- huncincestum hominein Satanae, quem- 

?icam pariter doctrinam de Indolgentiis admodum dicit in priori epist. cap. v , 

impugnavit ; proscriptum autem est sic in ejusdem Ghristi nomine ac per- 

decr. 26 Jan. 1795. Adversus Pereira sona nonc eum absolveret. Qoare nou 



DE INDULGENTIARUM EFFEGTU» 21 

43. Talem prseterea perpetuum fuisse Patrum et Ecclesiae ca- 
tholicae sensum in concedendis Indulgentiis, luculenter patet, 1° ex 
formula qua feria V in Coena Domini ab Episcopo fidelibus pceni- 
tentia relaxabatur , quaeque adhuc legitur in Ordine Romano : 
Deus humani generis conditor et reformator. . . agnosce oves tuo3 
redemptionis , constrictas vinculis peccatorum Ecclesioe tuas 
precibus exoratus absolve (1). Idpatet 2°ex persuasione catholicae 
Ecelesia?, meritis Christi et satisfactionibus Sanetorum MM. remitti 
peccata , seu pcenas peccatis debitas , ob quam Tertullianus jam 
Montanista Ecclesiam acriter arguit lib. De pudicitia , cap. ult. 
quod mcechis nempe tribueret veniam; sic enim scribit : At tu 
jam et in Martyres tuos effundis hanc potestatem. Quis permittit 
homini donare , quce Deo reservanda suntf Sufficiat Martyri 
propria delicta purgasse... Quis alienam mortem solvit, nisi 
solus Filius Dei? Hujus pariter totius populi Carthaginiensis per- 
suasionis , de obtenta scilicet per libellos Martyrum pace in coclis , 
testis est locupletissimus clerus Romanus in epistola XXX ad 
S. Cyprianum (2). Illud3° demum constat ex apertis S. Cypriani 
testimoniis ? inquibusS. Martyr affirmat, relaxationem pcenitentiae 
publiese , quse ad preces Martyrum concedebatur , apud Deum va- 
lere; sic enim loquitur , epist. XII : Occurendum puto fratribus 
nostris, ut qui libellos a Martyribus acceperunt, et praerogativa 
eorumapudDeumjuvaripossunt...^ etalibipassim (3). Ethaec de 

modo hunc locum ita legunt atque ex- cem consecatos non tam ab hominibus 

ponunt veteres omncs latini Patres et quam a Deo ipso, nampacem sibi , legi- 

eiposilores , adductis in hujus exposi- tur , non tam peterent quam vindica- 

tionis confirmationem Christi verbis : rent^imojamet in ccelis habere. *e dice~ 

Qucecumque solverilis , etc. verum rew^.Cfr. Lupus , diss. cit. cap. i , nee 

etiam Palres et expositores graeciTheo- non Eus. Amort , op. cit. tum part i, 

doretus , S. Joan Chrysostomus , Theo- dissert. prajlim. § 3, tum ibid. sect. i , 

phylactus et Oecumenius. Cfr. Estius, Indulgentia , n et seqq. Cfr. praeterea 

in cap. i Epist. n ad Cor. Petr. Ballerinius , Prajlect. cit. § i , 

(1) Aliasejusmodiorationes cfr. ibid. n. io et seqq. a quibus laculenlissima 
loc. cit. pag. 684 et seq. testimonia congeruntur, quae hanc ve- 

(2) Lapsi enim , qui infempestivam ritatem adstruunt. 
Indulgentiam exposcebant ex communi (3) Apud citt. auctores. 
receptaquepersuasione, jactabant se pa- 



22 TRACTATUS DE 1NDULGENTIIS. 

Patrum et Ecclesiae sensuquoad priorasecula;adsubsequentiaenim 
quod attinet , neque ipsi adversarii eum talem fuisse diffitentur. 

44. Ipsam denique Indulgentiae naturam id exposcere constat 
ex eo quod, cum Ecclesia quempiam ob peccata ligat pcenitentiis , 
quas ei juxta potestatem sibi a Christo traditam injungit , liget 
ipsum reipsa coram Deo ; ergo et coram Deo eum solvit, cum eidem 
vel omnem vel partem saltem hujus pcenitentiaB relaxat. Ut enim 
ostendit Sirmondus, omnis poenitentia propositam sibi habet 
veniam ; publica vero poenitentia veniam simul et exemplum. Si 
igitur omnis poenitentia hoc proprium habet , expiationem scilicet 
abolitionemque peccatorum , necessario sequitur , ut non possit 
Indulgentia conferri , quin coram Deo valida sit (1). Huc accedit 
ineluctabile S. Thomae argumentum , quod , si vera esset adver- 
sariorum sententia : Ecclesia hujusmodi Indulgentias faciens } 
rnagis damnificaret , quam adjuvaret ; quia remitteret ad gra- 
viores pcenas , scilicet purgatorii , absolvendo a posnitentiis tn- 
junctis (2). Attamen tum ex Concilio Tridentino tum ex fidei 
professione credere tenemur , Indulgentiarum usum esse Chri- 
stiano populo maxime salutarem. 

DIFFICULTATES. 

45. Obj. 1° Indulgentiae hodiernae subrogatse sunt relaxationi 
veterispcenitentise canonicae persolvendae a publicis pcenitentibus, 
priusquam absolutionis sacramentalis beneficium obtinerent. Jam 
vero pcenitentia vetus canonica non remittebat pcenam in foro 
interno , sed instituta tanturn fuit ad publicam dandam tribunali 
ecclesiastico satisfactionem ; ergo neque Indulgentiae hodiernae 
remittunt pcenam in foro interno coram Deo , sed solum in foro 
externo et coram Ecclesia. 2°Quare Concilium Tridentinum docet, 
Ecclesiam etiam antiquissimis temporibus usam fuisse potestale 
conferendi Indulgentias ; atqui Indulgentia antiquitus erat mo- 
derata condonatio pcenae canonica? , quam adhuc vigere creden- 
dum est , cum nunquam fuerit abrogata. 3° Haec autem confir- 

(1) Cfr. Historia poenitenticB pu- (2) Supplem , q. 25 , art. I. 

hlicce, cap. io. 



DE INDULGENTIARUM EFFECTU. 23 

mantnr ex formula in jure passim usurpata , juxta quam 
Indulgentia conceditur de poenitentiis injiinctis , nempe a jure , 
ut plures nec ignobiles Theologi et Canonistae exponunt; evidens 
porro id fit ex Indulgentiis partialibus , quibus relaxatur pceni- 
tentia septern ex. gr. annorum et totidem quadragenarum } qua 
formula aperte alluditur ad pcenitentiam canonicam , cujus pars 
remittebatur. 4° Id denium conficitur ex ratione , quam adducit 
Tridentinum , ne nimia sit has Indulgentias concedendi facilitas , 
ne scilicet enervetur disciplina. Quae porro disciplinae enervatio 
fingi aut concipi posset, si Indulgentise non essent mera pceni- 
tentiae canonicae relaxatio ? Ergo. 

46. Resp. ad l ra , 1° Trans. maj. neg. min. Pcenitentia 
enim vetus canonica vere etiam dimittebat pcenam in foro interno 
et coram Deo , ut patet ex ipsa pcenitentiae natura , quae ordinata 
est ad pcenae expiationem , uti animadvertimus ; ideo vero pu- 
blicae pceriae indicebantur , ut pro illato scandalo satisfieret. Id 
ipsum patet proeterea ex eo , quod illa publica pcenitentia con- 
stitueret satisfactionem illam , quaa pars erat integralis Sacramenti 
Pcenitentiae , saltem quatenus Sacerdos per absolutionem eam 
applicabat Sacramento , et ei vim operis operati tribuebat. Ca- 
nones porro numero et gravitati criminum parem pcenam irroga- 
bant (1). 

47. Resp. 2° Neg. maj. Constat enim ex facto Corinthii in- 
cestuosi datam esse Indulgentiam ante pcenitentiaB canonicae in- 
stitutionemjuxtapotestatem, quamApostolusa Christo acceperat. 
Sane si Ecclesia per Indulgentiam non remitteret nisi pceniten- 
tiam canonicam in foro externo , nulla esset ratio , cur applica- 
rentur nobis in Indulgentiarum concessione Christi et Sanctorum 

(1) Ab initio inslitutionis poenitentiae nam pro peccatis pablicis inserviebant 

canonicse raaechis, in idololatriam lapsis etiam Sacerdotibus ad easdem satisfa- 

ethomicidisper canonespcena constituta ctiones injungendas iis, qui se occultis 

fuit ; postea tamen alii canones adjecti tantum culpis commacnlaverant. Ctr. 

sunt , vi quorum poena3 pariter subji- Morinus, op. cit. tab. vu , cap. 21 et 

ciebantur aliorum criminum rei , prae- seqq. tum etiam Descriptio et enarra- 

sertim quoad peccata publica. Ha3 au- tio codicum mss. pcenitentialium, etc. 

tem regulae imponendarum satisfactio- ad calcem operis De Pcenitentia* 



24 TRACTATUS DE INDULGENTllS. 

satisfactiones , prout facere Ecclesia consuevit ; sed satis ei esset 
potestate sua uti , quia sicuti canones pcenitentiales instituit , sic 
eos relaxare potest. Accedit , quod in adversariorum hypothesi 
Indulgentias forent nulli emolumento illis, qui nulla crimina ca- 
nonica vel saltem publica perpetrassent. Siquidem exploratum 
est apud eruditos , pro solis peccatis canonicis et publicis canones 
publicae pcenitentias fuisse constitutos , neque unquam peccata 
occulta publica pcenitentia, lata saltem lege , fuisse expianda. 
Quapropter, si admitteretur adversariorum principium, sequeretur, 
nullas plane Indulgentias esse pro innocentibus , nullas pro pec- 
catoribus occultis , sed solum pro idololatris , sceleratis ac publice 
facinorosis ; quae omnia falsa et absurda sunt. 

48. Ad 2 m , Neg. min. ut patet ex modo dictis. Insaniunt 
profecto Jansenistae, qui canonicas pcenas etiamnum vigere autu- 
mant. Licet enim pcenitentia canonica abrogata non fuerit positivo 
aliquo decreto, abolita tamen est contraria tot seculorum con- 
suetudine (1). Inde enim potius novum exurgit argumentum pro 
Indulgentiarumvi ex Concilio Tridentino , quod declaravit, Indul- 
gentiarum usum esse Ghristiano populo maxime salutarem et 
retinendum juxta communem tunc temporis sensum. Quinque 
porro et amplius seculis ante Tridentini setatem jam cessaverat 
pcenitentia canonica ; expresse tamen profitebatur Ecclesia , In- 
dulgentiam esse veram pcenae temporalis Deo debitae in foro in- 
terno remissionem. Nec illud omittendum , quod Goncilium lo- 
quaturde Indulgentiis, quas cum Luthero Protestantesrejiciebant. 
Atqui Lutherus cum suis asseclis , uti exposuimus , nunquam 
negavit, Ecclesiam posse concedere Indulgentiam in foro externo, 
imo id expresse professus est ; sed solum inficiatus est, valere In- 
dulgentias in foro interno ad remittendam pcenam temporalem 
coram Deo. 

49. Ad 3 m , Bist. Indulgentia in jure passim conceditur de 
pcenis injunctis , id est , de pcenis, quibus obstrictus est peccator 

(1) C f r. Morinns , De Pwnit. lib. x, storia ecchsiast. e dei discorsi de\ 
cap. 16 et seqq. praesertim cap. 25. sig. ab. Fleury , part. i, art. i, § 6 
Gfr. etiam Cl. Marchetti , Critica della et 7. 



DE INDULGENTIARUM EFFEGTU. 



25 



coram Deo , quseque remittuntur juxta formulas , quae olim in Ec- 
clesia obtinebant, cum adhuc vigeret pcenitentia canonica , conc; 
de pcenis injunctis pro solo foro ecclesiastico , neg. Recepta utique 
passim erat formula , ut Indulgentia concederetur de pcenis in- 
junctis per canonicas sanctiones ; licet vero hae canonicae pceni- 
tentiae , ut diximus, in desuetudinem abierint, retenta tamen 
est formula illa ad significandam remissionem illius pcenitentiae , 
qua3 illis sanctionibus responderet (1). Cum vero ostenderimus , 
pcenitentias illas fuisse vere satisfactorias non solum coram Ec- 
clesia , sed etiam , imo praecipue , coram Deo , nihil ex illa for- 
mula extundipotest, quod Jansenistarum systemati faveat. Exinde 
etiam responsio patet ad id , quod subdunt adversarii de Indul- 
gentia septem annorum et quadragenarum y cum nemo inficias 
eat , Indulgentias , etiam abolita pcenitentia canonica , concessas 
fuisse juxta formulas , quibus antiquitus pcense illae relaxabantur. 
Cardo controversiaa in eo consistit , utrum , cumpcenae illae remit- 



(1) Hucrevocandumest, , quod paulo 
ante adnotavimus de canonibus poeni- 
tentialibus , qui temporis decursu con- 
stituti sant, quibus unicuique peccato 
peculiaris poena decernebatur. Hi ca- 
nones iu unum collecti libris ,qui poeni- 
tentialesdicti sunl , originem dederunt. 
Usui autem erant ejusmodi libri non 
solum in definiendis poenis publicis 
publice peccantibus , verurn etiara in 
injungendis poenis seu satisfactionibus 
pro peccatis oceultis. Porro ejusmodi 
poenae nec leves nec breves admodum 
erant, proutcriminaferebant. Interdum 
ad pluresannos jejuniorum , chameu- 
niarum , peregrinationum , etc. pro- 
tendebantur. Seculo ix et duobus se- 
quentibus coeperunt graves illae corpo- 
ris afflictationes redimi per pecunias 
pauperibus alendis erogandas , certas 
preces , Sacrificia Missa?, etc. aut etiam 
per flagellationcs. Hinc celebres evase- 



runt eo tempore poenitentias redemp- 
tiones , aut commutationes. Donec 
tandem , redemptionibus successere ln- 
dulgentiarum largitiones per leviorem 
adhuc pii alicujus operis commutatio- 
nem, seculo praeserlim xu , quando coe- 
perunt expediliones in terram sanctam. 
Cfr.Morinus, De Poenit. \'ib.x y cap. 17 
et seq. Ex bis facile explicantur for- 
mulas ex ea potissimum aetate receptae, 
quibus Concilia et PontiGces passim 
usi sunt in largitione Indulgentiarum , 
quibus alludebant apertissime ad poenas 
ilias injunctas in libris poenitentialibus , 
quae Sacerdotibus confessiones exci- 
pientibus legem seu normam praebe- 
bant ad poenas injungendas etiam pec- 
catoribus occultis. Palet praeterea ex 
dictis , qua rationeetiam posf abolitum 
poenitentiae canonieae usum adhuc ta- 
men perseveraverint formulae illae in 
Indulgentiarum concessione. 



26 TRACTATUS DE IJfDULGENTHS. 

tebantur, ejusmodi remissio esset etiarn in foro interno coram 
Deo valida , nec ne. Validam porro in foro interno eam relaxa- 
tionem fuisse , ineluctabilibus argumentis nos evicisse confidi- 
mus (1). 

50. Ad 4 m , Dist. Conc. Tridentinum moderationem in lar- 
giendis Indulgentiis adhiberi cupit, ne nimia facilitateecclesiastica 
enervetur disciplina, quia ex nimia facilitate Indulgentiae vile- 
scerent ac ardor refrigesceret ad eas comparandas , conc. ; in 
ordine ad pcenitentiam canonicam , quge nuspiam existit , neg. 
Posterius enim hoc aflirmare est plane ridiculum ac sensum 
absurdum tribuere verbis Tridentini, quasi serio Concilium po- 
tuerit asserere , enervari disciplinam ecclesiasticam illarum san- 
ctionum , quarum a pluribus seculis nullum supererat vestigium , 
pernimiam facilitatein Indulgentiarum. Restat propterea , ut Con- 
cilium inoderationem cuperet , ne ex nimia facilitate tepesceret 
fervor fidelium in Indulgentiis lucrandis , in operibus exequendis, 
quae imponi solent in Indulgentiarum concessione , in spiritu 
pcenitentiae fovendo, aliisque ejusmodi juxta hodiernam Ecclesiae 
disciplinam. 

51. Inst. 1°. Lapsi olim rogabant Martyres, ut antistites 
flecterent ad rigorem mitigandum canonicae pcenitentiae ; 2° et 
S. Cyprianus aperte declarat , peccata solis pcenitentiae laboribus 
lui posse , Sacerdotes vero , qui pacem dabant iis , qui satisfa- 
ctionem nondum persolverant, vocat dcemo?ies , lupos devasta- 
toresque gregis, qui per pacem didicerunt facere bellum (2). 
Ergo. 

(1) Hinc assentiri nequeo Petro Bal- possunt velati poenarum canonicarum 

lermio , qui cit. Prcelec. ni , De ln- relaxationes , si earumdem vis nulla 

dulgentiis , cap. 2, § i , autumat, etiam- prorsus est , seu nullatenus vigent poenae 

num , cum ab Episcopis sive a Romanis canonicae? Non iLficiatar tamen Balle- 

Pontificibus conferuntur Indulgentiae , rinius , hanc poenarum relaxationem va- 

nil aliud fieri quam relaxari graviores lere coram Deo , imoillud contenditac 

pcenas canonicas levioribus multo ope- propugnat. 

ribus injunctis , in quod commutatio (2) Epistola praesertim ix et seqq. 

partim cadit, partim absolutio. Quo- usque ad xv, et alibi passim. 
modo enim Indulgentiae bodiernae haberi 



DE INDULGENTURUM EFFECTU. 



27 



52. Resp. Ad l m , Dist. Per mitigationem coram Deo validam 
juxta dicta , conc. ; validam tantum in foro ecclesiastico , neg. 
Eadem enim chorda semper oberrant adversarii. 

53. Ad 2 m , Dist. Juxta disciplinam tunc temporis vigentem , 
conc. ; absolute , neg. Etenim cum S. Cypriani oetate maxime vi- 
geret in Ecclesia disciplina pcenitentiae publicae , praesertim quoad 
tria illa crimina quae superius recensuimus , merito S. Martyr in- 
vehitur in eos factiosos, Novatianos scilicet , qui per nimiam 
facilitatem homines desides faciebant in operibus pcenitentiae per- 
solvendis , quod est contra Ecclesiae mentem (1). 

54. Inst. 2°. Saltem Episcopi juxta veterem disciplinam non 
concedebant Indulgentiam nisi intuitu fervoris, quem pcenitentes 
prae se ferebant , quo propterea pro peccatis eos Deo satisfecisse 
jure prsesumerent; reliquam igitur, quam eis indulgebant, pceni- 
tentiam in solo foro externo indulgebant. Ergo. 

55. Resp. Dist. Intuitu fervoris, quem Episcopi in pcenitenti- 
bus conspiciebant , movebantur ad remittendam reliquam pceni- 
tentiae partem, trans. dabant Indulgentiam, eoquod praesumerent 
nihil ipsis superesse coram Deo luendum et expiandum ulteriori 
satisfactione , neg. Contrarium enim colligitur, ex Patrum effatis 

(1) Quoe ut intelligantur, consulide- adjunc!is ; etenim Novatianus accusa- 

het historia ecclesiastica illius aetatis , bat S. Cornelium de nimia indulgentia 

ex qna discimus , quinque presbyteros , erga lapsos ; Novatus cum suis accu- 

qui adversati fuerant episcopatui S. Cy- sabat S. Cyprianum de nimia severitate 

priani , eidero semper postea infensos erga eosdem lapsos. Quare ut Novatus 

extitisse ; inter hos autem recensetur abstraheret plebem a suo Episcopo, om- 

etiam Novatus , qui una cum Fortunato, nes absque delectu iapsos ad pacem ad- 

Donato , Gordio et Gajo Diddensi au- mittebat ante actam pamitentiam, ante 

ctor praecipuus fuit schismatis , quod exomologesim gravissimi atque extremi 

anno 25 1 ineunte Felicissimus exci- delictifactam,antemanumabEpisco- 

tavit in Africa adversus S, Cyprianum. po etclero in pcenitentiam imposiiam, 

Porro Novatus addidit se socium No- ut saepe S. Cyprianus conqueritur. Me- 

vatiano , qui pariter Rornae schisma fe- rito idcirco S. Martyr in hos tanquam 

cerat adversus S. Cornelium. Ad con- in daemones , lupos devastatoresque 

firmandumutrumqueschismacontrarias gregis invehitur, qui per pacem didi- 

omnino semitas alter Romae , alter vero cerunt facere bellum. Cfr. Vita S. Cy- 

Carthagine iniverunt pro diversis rerum priani, edit. Maurin. § 1 1 et seqq. 



28 TRA.CTATUS DE lNDULGENTIIS. 

quibus significant , se vere et quidem coram Deo aliquam satis- 
factionis partem, quandoque etiam totam remittere ad preces 
Martyrum , ingruente praesertim persecutione (1). 

PROPOSITIO III. 

Datur in Ecclesia Indulgentiarum thesaurus constans ex meritis 
Christi et Sanctorum. 

56. Hanc pariter propositionem doctrinam catholicam exhibere 
ac fidei proximam esse constat ex propositionibus contradictoriis , 
quae a Romanis Pontificibus confixae sunt. Sane a Pio VI pro- 
positio XLI a synodi Pistoriensis damnata est , quae asserit : Scho- 
lasticos suis subtilitatibus inflatos invexisse thesaurum male in- 
tellectum meritorum Christi et Sanctorum , et clarce notioni 
absolutionis a poena canonica substituisse confusam et falsam 
applicationis meritorum ; quasi thesauri Ecclesice , unde Papa 
dat Indulgentias non sinf merita Christi et Sanctorum ^falsa > 
temeraria , Christi et Sanctorum meritis injuriosa , dudum in 
art. XVII Lutheri damnata (2) Hujus autem thesauri ex Romanis 
Pontificibus omnium primus meminit Clemens VI, in Const. 
Unigenitus , his verbis : Unigenitus Dei Filius,.. thesaurum 
militanti Ecclesio3 acquisivit... adcujus quidem thesauri cumu- 
lum B. Dei Genitricis etomnium electorum , a primo justo usque 
ad ultimum, merita adminiculum prwstare noscuntur (3). Huic 
constitUtioni calculum suum adjecerunt subsequentes Pontifices 
Leo X , S. Pius V et Gregorius XIII , ex quibus postremi duo hanc 

(1) Hicobiter moneo, non obesseiis, tantum absolatio sacramentalis com 

qnae diximas , prasim , quae olim obti- onere satisfaciendi , si convaluissent. 

nuit, nt, cumdataesset pax aegrotis in Nam Indulgentia semel data irrevoca- 

extremisconstitutis,iterum subjiceren- bilis est. 

tur poenitentia? , si isti postea convalue- (2) Ilic Lutheri artic. qui apud Hard. 

rint ; siquidem ejusmodi aegrotantibus. est n. xiv ita se habet : Tkesauri Ec- 

non fuit praecise data Indulgenlia , eo clesice , unde Papa dat Indulgentias , 

sensu quo eam vocem bic accipimus , non sunt merita Christi et Sanctorum. 
seu remissio plena ulterioris satisfactio- (3) Apud Raynaldum ad annum 

nis , quam persolvere debuissent , sed 1 3^9» n. n. 



DB INDULGENTIARUM THESAURO. 29 

Baji propositionem n. XL proscripserunt : Per passiones San- 
ctorum in Indulgentiis communicatas non proprie redimuntur 
nostra delictaj sed per commimionem charitatis nobis eorum 
passiones impertiuntur , ut digni simus , qui pretio Sanguinis 
Christi a poenis pro peccatis dehitis liheremur (1). 

57. Mirum est , quo insano furore adversus hunc 'thesaurum 
insurrexerint LutherusatqueCalvinus cumagminibus suis; verum 
illud magis mirari subest , his haereticis socios se adjecisse nuperos 
aliquot Theologos, qui se tamen catholicos profitentur. Ne itaque 
ejusmodi doctores hoc thesauri nomine offendantur, et facilius 
catholicam tueamur doctrinam , juverit nonnulla majoris perspi- 
cuitatis gratia praemittere. 

58. 1° Animadverlo , thesaurum istum Indulgentiarum fontem 
eatenus constare ex meritis Christi et Sanctorum , quatenus haec 
satisfactoria sunt ; norunt enim Theologiomnes, opera bona esse 
meritoria, impetratoria et satisfactoria. Meritoria sibi, impetra- 
toria et sibi et aliis, satisfactoria , si de Sanctis sermo sit, pro 
suis et aliorum debitis : pro suis in eo , quod ob proprias culpas 
Deo debent ; pro aliorum debitis , ex superabundanti sibi ad com- 
pensationem seu debiti solutionem. Quare, cum dicimus thesaurum 
constare ex meritis , meritorum nomen latiori sensu usurpatur , 
nempe pro satisfactionihus , atque ut nonnullis placet, etiam 
pro impetrationibus. 

59. 2° Animadverto , ad essentiam Indulgentise , ac proinde 
etiam ad thesauri applicationem non requiri merita Sanctorum , 
quae non adduntur nisi instar cujusdam adminiculi seu cumuli y 
ut loquitur Clemens VI , ut inde honor et gloria Christi meritis 
proveniat , et ne satisfactiones Sanctorum superabundantes otiosae 
maneant. 

(1) Apad Harduin, Acta Concil. quidam errantes autumant ; nam alio- 

tom. x, col. 1209. Huic altera affinis quin essemus saltem aliqua ex parte 

est ejusdem Baji proposit. n. ux : Quan- redemptores ; sed aliquid facimus , 

do per eleemosynas aliaque pietatis cujus intuitu Christi satisfactio nobis 

opera Deo salisfacimus propcenis tem- applicatur et communicatur. Quo sensu 

poralibus , non dignum pretium Deo hae propositiones proscriptae fuerint , 

pro peccatis nostris offerimus , sicut paulo post dicemus. 



30 



TRAGTATUS DE IiVDULGENTIlS. 



60. 3° Adnoto , bujusmodi thesaurum non solum exurgere ex 
meritis Sanctorum in coelis degentium , sed etiam adhuc in his 
terris viventium, qui certe satisfacere possunt divinae justitiae 
tum pro suis tum pro aliorum debitis , prout docet Catechismus 
Romanus (1). 

61. 4° Animadverto denique , applicari nobis ab Ecclesia , 
per Indulgentiarum concessionem , merita Sanctorum eadem plane 
ratione } qua ab eadem nobis applicantur extra Sacramentum 
merita Christi , qui dignitatem communicat Sanctorum meritis 
gratia sanctificante , per quam Sancti Christo uniuntur. Quo fit 
ut Deus intuitu meritorum Christi et Sanctorum, per Ecclesiae 
ministerium et conditiones ab eadem indictas , remittat pcenas 
temporales seu satisfactiones, quas peccata nostra exposcerent (2). 



(1) Part. n, cap. 5, n. 6\ , cajns 
verba ha;c sant : In eo summa Dei 
bonitas et clementia maximis laudi- 
bus et gratiarum actionibus prcedi- 
canda est , qui humance imbecillitati 
hoc condonavit , ut unus posset pro 
altero satisfacere. 

(2) Qao sensu perbelle scripsit co- 
mes De Maistre loc. cit . Maintenant 

je vous fais apercevoir ce dogme uni- 
versel (tle la reversibilite) dans la doc- 
trine de VEglise sur un point qui 
excita tant de rumeur dans le xvi e 
siecle , et qui fut le premier pretexte 
de Vun des plus grands crimes que 
leshommes aient commis contre Dieu. 
II riy a cependant pas de phre de fa- 
mille protestant qui riait accorde des 
indulgences chez lui , qui riait par- 
donne a un enfant punissable par 
Vintercession et par les m^rites cVun 
autre enfant dont il a lieu cVetre con- 
tent. II riy a pas de souverain pro- 
testant qui riait signk cinquante in- 
dulgences pendant son regne , en ac- 



cordant un emploi , en remettant ou 
commuantune peine^etc. par les me"- 
rites des peres , des freres , des fils , 
des parens, ou des ancetres. Ce prin* 
cipe est si general et si naturel qriil 
se montre a tout moment dans les 
moindres actes de lajustice humaine. 
Vous avez ri mille fois de la sotte 
balance quHomere a mise dans les 
mains de son Jupiter , apparemment 
pour le rendre ridicule. Le Christia- 
nisme nous montre bien une autre 
balance. D'un cdte tous les crimes , 
de Vautre toutes les satisfactions ; de 
ce cdte" les bonnes ceuvres de tous les 
hommes , le sang des martyrs , les sa- 
crifices et les larmes de Vinnocence 
s'accumulant sans reldche pour faire 
bquilibre au mal qui , depuis Vorigine 
des choses , verse dans Vautre bassin 
ses fiots empoisonnes. II faut qria la 
fin le cote du salut Vemporte , et pour 
accelerer cette ceuvre universelle, dont 
Vattente fait gemirtous les etres [Vk.om. 
yiu, 22 ) , il suffit que Vhomme veuille. 



DE INDULGENTIARTJM THESAURO. 31 

62. Quibus ita expositis , pronum est assertara adstruere pro- 
positionem. Etenim juxta dicta , Indulgentiarum thesaurus sunt 
ipsa merita Christi et Sanctorum , quatenus sunt satisfactoria , aut 
etiam impetratoria ac superabundantia , et quorum applicatio ab 
Ecclesiae ministerio pendet ; atqui dantur in Ecclesia hsec Christi 
et Sanctorum merita , quarum applicatio Ecclesiae ministerio et 
auctoritati commissa est. Datur igitur in Ecclesia Indulgentiarum 
thesaurus constans ex meritis Christi et Sanctorum. 

63. Dari porro hsec merita Christi satisfactoria et superabun- 
dantia , nemo absque impietate inficiari potest , et nisi ipsam 
redemptionem neget. Sane neque adversarii ipsi , praesertim Pro- 
testantes, qui contendunt injuriam cruci Christi irrogari satisfa- 
ctionibus nostris j eo quod Christus tum quoad culpam tum quoad 
pcenam omnem cumulatissime divinae justitise satisfecerit. Verum 
dari praeterea merita satisfactoria et quidem superabundantia 
Sanctorum , a nemine pariter cordato negari potest ; ut de B. Vir- 
gine constat et de S. Joanne Baptista , quorum vita sanctissima 
fuit, et nihilominus tot pcenas perpessi sunt , ut nihil amplius, si 
tamen quidpiam , si sermo praesertim sit de B. Virgine , luendum 
haberent. Quod autem de his dictum est , de innumeris pariter 
Martyribus et sanctissimis Viris , qui quovis tempore in Ecclesia 
floruerunt, cum debita proportione pronum est credere. Sane 
tum S. Ambrosius tum S Joan. Chrysostomus id affirmare de 
Martyribus aliisque sanctitate conspicuis non dubitarunt; qui 
praeterea luculentissime exponunt , quanti valeant apud Deum 
Sanctorum merita ad peccatorum remissionem , et doctrinam , 
quam propugnamus , aptissime evolvunt , ipsa adhibita thesauri 
voce in ea , qua nos eam accipimus , significatione (1). 

Non seulement il jouit de ses propres 6tait autre chose quune grande In- 

mSrites , mais les satisfactions etran- dulgence accordee au genre humain 

geres lui sont imputSes par lajustice par les merites infinis de Vlnnocence 

iternelle , pourvu quil ait voulu , et par exccllence, volontairemont immoUe 

qykil se soit rendu digne de cette re- pour lui / 

versihilite. Nos freres separes nous ont (1) Sic enim scribit S. Ambrosius, 

conteste ce principe , comme si la rk- De Pcenitentia , lib. i, cap. i5, n. 80, 

demption quHls adorent avec nous loquens de incesto illo Corinthio , cui 



32 TRACTATUS DE INDUIGENTIIS. 

64. Superestigitur, ut ostendamus, horum meritorum applica- 
tionem sive thesauri dispensationem Ecclesia) ministerio et au- 
ctoritati Christum commisisse. Jam vero Apostolus , II Cor. V, 18 , 
scribit : Dedit (Deus) nobis ministerium reconciliationis . Quae 
verba cum generalissima sint, complectuntur ministerium recon- 
ciliationis, quod exhibetur tum per praedicationem , tum per Sa- 
cramenta, tum extra Sacramenta. Docet praeterea , I Cor. IV, 
Apostolos esse ministros Christi et dispensatores mysteriorum 
Dei^ quavis demum ratione haec dispensentur. Hinc, quemadmo- 
dum Christus Ecelesiae concessit applicationem meritorum suorum 
per Sacramentorum administrationem , eamdem illi commisit ap- 
plicationem faciendam virtute clavium , quas ei tradidit. 

65. Hasc confirmantur ex dogmate de communione Sanctorum, 
cui innixus idem Apostolus, II Cor. VIII , 14 , divitibus Corinthiis 
scribebat : In prcesenti tempore vestra abundantia eorum ( pau- 
perum Hierosolymitanorum ) inopiam suppleat , ut et illorum 
abundantia vestroe inopice sit supplementum , ut fiat cequali- 
tas (1). Haec autem aequalitas profecto in rneritis , quae propria 
uniuscujusque sunt, fieri non potest ; ergo in satisfactionibus 
ista osquatio fieri debet , ut quod uni superabundat , in bonum 
cedat aliis, qui deficiunt. Ergo (2). 

Apostolns Indulgentiam dedit : Jam azymi. Sive quod tota Ecclesia sus- 

tunc igitur Apostolus reddendum Sa- cipiat onus peccatoris , cui compatien- 

crameniis judicavit coelestibus , sipur- dum et fletu et oratione et dolore 

gari se ipse vellet.Etbene aitexpurgate; est , et quasi fermento ejus se totam 

velut enim operibus quibusdam totius conspergat , ut per universos ea , quas 

populi purgatur , et piebis lacrymis superflua sunt in aliquo pcenitentiam 

abluitur , qui orationibus et fletibus agente virilis misericordice aut com- 

plebis redimitur a peccatoet inhomine passionis velut collativa quadam ad- 

mundatur interiore. Donavit enim mixtione purgentur. Cfr. in haec loca 

Christus Ecclesia? suce , ut unum adnot. edit. Maarini. Alia docamenta 

per omnes redimeret , quce Domini cfr. apud Ch. Lupum, diss. cit cap. 7. 

Jesu meruit adventum , utperunum Testimonia S. Joan Chrysostomi paulo 

omnes redimerentur. Et n.81. Consi- infra afferemus. 

deremus ipsum Apostoli sermonem : (1) In Gr. text. v. i3. Cfr. in hunc 

expurgate , inquit , vetus fermentam, loc. Bernard. a Piconio. 

ut sitis nova conspersio , sicut estis (2) Placet hic afferre, quae iterum ap- 



DE INDULGENTIARUM THESAURO. 33 

DIFFICULTATES. 

66. Obj. 1° Christus cumulatissime meritorum suorum prae- 
mium retulit in sui corporis glorificatione ac nominis exaltatione, 
2° quemadmodum et Sancti plenam pariter operum suorum mer- 
cedem receperunt , 3° qui praeterea nimis humiles erant , ne pro 
aliis putarent se satisfacere posse , et non pro debitis suis tan- 
tum ; deficiente propterea in ipsis hac satisfaciendi pro alienis 
debitis intentione, quomodo putandum est eos pro nobis satis- 
fecisse? 4° Accedit, Sanctorum satisfactiones esse Christi satisfa- 
ctionibus injuriosas , vel saltem superfluas : injuriosas quidem , 
eo quod supponant , tum Christi merita non sufficere , si tali ad- 
miniculo indigeant , tum Sanctoshac ratione tot evadere redemp- 
tores; superfluas, quia, cumChristi meritasuperabundent, utpote 
infiniti valoris , jam supervacanea erunt merita Sanctorum. 5° Re- 
jiciendum igitur ejusmodi thesauri commentum barbaris tempo- 
ribus pia lucrandi fraude excogitatum. 6° Praeclare , inquit Cal- 
vinus , adversus haec sacrilegia Leo Romanus Episcopus ad 
Palaestinos scripsit : Quamvis rnultorum Sanctorum in conspectu 
Domini pretiosa mors fuerit , nullius tamen insontis occisio 
propitiatio fuit mundi. Accepere justi , non dederunt coronas ; 
et de fortitudine fidelium nata sunt ewempla patientio3 , non dona 
justitiw. Singulares quippe eorum mortes fuere y nec alterius quis- 
quam debitum suo fine persolvit ; quum unus extiterit Dominus 
Christus } in quo omnes crucifixi , omnes mortui, sepulti y sus- 
citati (1). 7° Sane prodigiosa haec blasphemia est , Martyres plus 
morte sua prsestitisse ac meritos esse , quam sibi opus esset , et 

posite scribit comes De Maistre loc. de Vun d Vautre comme des fleuves 

cit. Quel superbe tableau que celui de bienfaisans. Rien riest isole" , et les 

cette immense cite des esprits avec ses esprits , comme les lames d'un faisceaus 

trois ordres toujours en rapport / Le aimante , jouissent de leurs propres 

monde qui combat presente une main forces et de celle de tous les aulres. 

au monde qui souffre , et saisit de Vau- (1) Epist. cxxiv, edit. Ball. col. 97 ; 

tre celle du mondequi triomphe. Vac- adducitar vero a Calvino sub n. 81. In 

tion de grdces , la priere , les satisfac- nonnullis differunt verba , prout refe- 

tions, les secours, les inspirations , runtur aCalvinoab iis, quae leguntur in 

la foi , Vesptrance et Vamour circulent cit. edit. 

T. VII. 3 



34 TRACTATUS DE INDULGENTIIS. 

commisceri eorum sanguineni Sanguini Christi , et ex utroque 
thesaurum Ecclesiae confici , ad remissionem et satisfactionem pec- 
catorum (1). Ergo. 

67. Resp. Ad l m ; Dist. Quatenus ipsius opera meritoria fue- 
runt , trans. (2) ; quatenus fuerunt satisfactoria , neg. Alioquin 
neque per Sacramenta , Sacrificium et pia opera applicari pos- 
sent Christi merita. 

68. Ad 2 m , Eadem esto distinctio. 

69. Ad 3 m : Dist. Speciali hac intentione , trans.\ generali sal- 
tem , quae ex charitate proveniret , tieg. Qui enim charitate fla- 
grant, ita dispositi sunt, ut ea praestent, quibus ceterijuvaripossint 
juxta mentem et intentionem Ecclesiae , cujus membra et filii 
sunt (3) , et dogma de communione Sanctorum , quod ipsi profi- 
tebantur. 

70. Ad 4 m , Neg. Etenim satisfactiones Sanctorum in primis 
tnjuriosce Christi meritis non sunt , quum non addantur meritis 
Christi, ut eorum augeant valorem , sed potius ut valorem acqui- 
rant ex meritis Christi. Ex dignitate porro, quam satisfactiones 
Sanctorum acquirunt exChristi meritis, fit ut satisfactionum nu- 
merus et quantitas augeatur , et per modum cumuli adjiciantur 
satisfactionibus Christi istis nulla ratione derogando. Eodem 
scilicet modo , quo non supponuntur insufiicientes interpellation.es 
Christi pro nobis , si apud Deum Sanctorum , saltem viventium , 
preces et orationes interponantur. Sed neque praeterea Sanctorum 
satisfactiones censeri Tpossxmt superfluw , quia, etsi Christi merita 
superabundent , utpote infiniti valoris , nobis tamen non appli- 
cantur nisi modo finito ; cui propterea non repugnat merita San- 

(1) Imtit. lib. Iii , cap. 5, § 3. di Trento, lib. u , cap, 5. 

(2) Ideo transmisimus primum an- (3)QuosensuS.Thomas docet, opera 
tecedentis membrum , quia Theologi naturaliter honesta in Deum tanquam 
passim negant, integrum posse constitui totius honestatis ac bouitatis auctorem 
praemium meritorum Christi , quse in- natura sua virtualiter referri , quamvis 
finiti valoris fuerunt , sola corporis glo- qui ea operantur non habeant expli- 
ria et nominis exaltatione. Cfr. Bellarm. citam intentionem ea ad Deum refe- 
De Indulg. iib. i , cap. 4 ? n - 2 -> ,nm rendi. Cfr. quae scripsimusin tract. De 
Card. Pallavicini , Storia del Concilio gratia,n. i38 etseqq. 



DE INDULGEWTIARUM THESAURO. 



35 



ctorum superaddi in gloriam ipsius Christi , ex quo , ut diximus , 
valorem suum hauriunt , et ne praeterea otiosa permaneant. Ex 
his denique patet, Sanctos non propterea evadere totidem redemp- 
tores , tum quia proprie redemptor ille solus est, qui captivum 
soluto pretio in libertatem asserit, quod non praestitit nec prae- 
stare potuit nisi unus Christus ; tum quia satisfactiones Sanctorum 
perinde ac nostrae non habent nisi rationem medii , quo Christi 
pretium nobis applicatur (1) ; tum quia a Christi meritis solum 
totam vim suam mutuantur (2). 

71. Ad5 m , Neg. novum esse commentum barbaris tempori- 
bns excogitatum Indulgentiarum thesaurum ; sive enim doctri- 
nam , rem nempe in se spectemus , sive nomen ipsum , antiquis- 
sima sunt. Sane ad rem quod spectat , tot ejus suppetunt testes , 
quot Episcopi , imo et Concilia ad Martyrum intercessionem et 
ad intuitum ipsorum meritorum Indulgentiam concesserunt , quot 
Patres docuerunt piorum ac Sanctorum lacrymas et labores ad 
aliorum peccatorum expiationem conferre (3). Quod vero attinet ad 



(1) Recte Bossuet , Exposition de 

la doctrine de VEglise cath. chap. 8 : 

Ce que nous appelons satisfaction 

apres toute VEglise ancienne , n'est , 

apres tout , qu'une application de la 

satisfaction de Jdsus-Christ. Quod qui- 

dem principium alte semper in mente 

repostum tenendum est , cum inde lux 

non modica affulgeat iis, quae de satis- 

factionibus Sanctorum et Indulgentia- 

rum dispensatione traduntur. Hoc ta- 

men non impedit, quominus merita 

Sanctorum vere satisfactionis et impe- 

trationis vim habeant, ut fert communis 

sententia ; cum sint medium , quo no- 

bis applicantur merita et satisfactiones 

Christi , uti fit per opera satisfactoria 

justorum in hac vita degentium. 

(2) Cfr. Bellarm. De Indulg. lib. i, 
cap. 4 > n» 17» 

(3) Cfr. Christ. Lupus , diss. cit. De 



peccatorum et satisfactionum Indul- 
gentiis , cap. 7 ; Amort. op. cit. Hist. 
Indulg. a temporibus Apostolicis «s- 
que ad nostra tempora, part . 1 , diss. 
praelim. § 2 et 3; Theodor, a Spirita 
S. Ord. Carm. Tractatus dogmatico- 
moralis de Indulgentiis, Romae 1743 , 
part. 1 , diss. praelim. § 1 , 3 et 4 5 
Petr. Ballerinius , cit. Proelect. Hi, 
§ 2 et seqq. Hi porro auctores osten- 
dunt, ejusdem esse naturae Indulgen- 
tias , quac ab apostolica astate ad nos 
usque concessae sunt , licet diversa ra- 
tione quoad formam , ut ita loquar , 
exteriorem fuerint distributae. Hincmi- 
rum cuilibet videri poterit , Suarez in 
3 part. S. Thom. q. 90, diss. 49» 
sect. 2 , n. 10, scripsisse : Nullo suf- 
ficienti fundamento affirmare possu- 
mus, illam remissionem, quce tuncfie- 
bat aprcBlatis, fuisse ejusdem rationis 

3. 



36 



TRAGTATUS DE INDULGENTITS. 



thesaurinomen easignificatione , qua hic accipitur, testis est locu- 
pletissimusS. Joan. Chrysostomus, quidocet, spiritualem Ecclesiae 
thesaurum componi ex cunctis simulin unumcoalescentibus Mar- 
tyrum meritis , horum nullum temporis lapsu exhaurire , ideoque 
thesaurum istum nunquam minui , sed quotidie augeri. En ejus 
verba ex Homil. in SS. MM. Juventinum et Maociminum : Ejus- 
modi est thesaurus Ecclesia?^ novas et veteres habet margaritas ; 
sed una omnium est pulchritudo. Eorum ( Martyrum ) flos neaue 
marcescit > neque defluit te?npore. Nescit vetustatis ruhiginem 
splendoris istius natura. Temporis diuturnitate opes > quos ad 
corpora spectant , facile intereunt... at non sic se res habet in 
spiritualibus thesauris , de Martyribus y inquam , quitemper in 
eodem manent vigore > semper in eodem juventutis flore sunt , 
semper suce glorio3 fulgorem emittunt et radios (1). AJibi id 
ipsum inculcat (2), Non est igitur thesauri doctrina novum com- 
mentum pia lucrandi causa excogitatum , ut Jansenistae autumant. 



cum illo usu Indulgentiarum , quem 
nunc inquirimus , aut processisse ex 
potestate liberaliter remittendi parnas 
peccatis dehitas apud Deum , sed de- 
bitas tantum apud Ecclesiam, Nam 
potestas solvendi et ligandi cum pro- 
portione sibi respondent ; illa autem 
pcena solum imponebatur per potesta- 
tem ligandiad ecclesiasticam pcenam ; 
similis ergo seu proportionata erat 
illa remissio. In quo profecto vir do- 
ctus lapsus est , cum ei adversentur om- 
nia antiqaitatis docamenta. Attamen 
eidem adstipulatus est Muzzarelli in 
cit. dissert. qui propterea initio seculi 
xi indnlgentiae primum authenticum 
documentuni se reperisse affirmat ; in 
quo et ipse refellitur ex iis, quae hucus- 
que adduximus , et ex iis omnibus, quae 
a citt. auctoribus referuntur. Cfr. Bel- 
larm. De Indulg. lib. i cap. 7. prop. 



4, qui longe solidius de his agit, ac 
minus recte sentientes vocat eos Theo- 
logos catholicos , qui docuerunt , apud 
veteres non fuisse Indulgentiam nisi 
relaxationem poenitentia? in foro Eccle- 
siae luendse. 

(1) ToIovtos Ttjs ixKXtjriecff oS-tjretvpos 
itovs y.al 7rctXetlovs t%av fcotpyetptTUs 
«AA* tv ct7ravrm ro KeixXog. Ovk eeftetv 

povTctt TO ctviros CtVTUV , OV KOtTCtpptl Tlk 

Xpovo** ov £i%iTcti TrctXettoTtiTos iov Ttjf 
Xctft7rpoTt]Tos TetvTtjS ij <pv<rts' V fttt yetp 
o-u/ttetTtKti 7rtptovTtet ttKti KCtt 7retpct%apt7 

tS fct/Ktt tov %potov 'E7TI cfi TUV 

TrttvftctTtKav B-tjretvpav , ov% ovtovs' «AA* 
dtt xctt StotTTetVTcs tf to~*i fctvovo-tr CtKJLtv} 

KOti ttOTIJTt XotfCTTOfTtS KCtt Ct7r0TTlX^0VTtS 

tijp Ttjs oiKtictf XctftvpoTtjTos £o%cty 01 
pttpTvpts. Opp. edit. Maur. tom. 11 , 
p. 5^8 et seq. 

(2) Cfr. apud Christ. Lupum loc. cit. 



J)E INDULGEmiARUM THESAURO 



37 



72. Ad 6 m , Neg. S. Leonem in objectis verbis doctrinae ca- 
tholicae, quam propugnamus, aliqua ratione adversari , si rite in- 
telligantur. Etenim non aliud docuit S. Leo, quam solumChristum 
nos redemisse, ac de condigno pro debitis nostris satisfecisse. 
Quod nemo catholicus est qui non doceat. Dum propterea Ca- 
tholici tenent, satisfactiones Sanctorum persolvere debita tempo- 
ralis pcense a nobis promeritse , eo sensu id asserunt , quod de 
congruo nobis prosint, quatenus eorum intercessionibus ac solu- 
tionibus nobis applicantur merita Christi. Superius enim adno- 
tavimus, Sanctorumsatisfactionesnobisapplicari, quemadmodum 
applicantur nobis satisfactiones viventium , quae certo nonnisi de 
congruo vim habent apuddivinam justitiam. Exinde patet, furio- 
sam Calvini declamationem consutam esse ex praepostera do- 
ctrinae catholicae expositione et calumniis , uti jamdiu ostenderat 
Bellarminus (1). 



(1) De Indulg. lib. n, cap. 4i u °i 
praeterea nonnnllas alias solvit diflicul- 
tates , quas ex S. Augustino urget Cal- 
vinus. Sapienter porro admonet, lib. l , 
cap. 4> b» 4 • Quomodo antem con- 
currant in hac applicatione salisfa- 
ctiones Christi cum passionibus Sancto- 
rum , id est , an applicetur pars una 
satisfactionis ex passionibus Christi , 
pars alia ex passionibus Sanctorum , 
an vero integra satisfactio accipiatur 
semper ex passionibus Christi , et su- 
peraddantur ad cumulum passiones 
Sanctorum , non videtur nimis curiose 
investigandum. Ita quidem pius ac do- 
ctus Cardinalis. Verum Christ. Lupus , 
diss. cit. cap. 7, addit, nos cogi Calvini 
calumniis id investigare. Statuit prop- 
terea , certum esse nou sic misceri San- 
guinem Christi cum sanguine Marty- 
rum , seu satisfactiones Christi cum sa- 
tisfactionibus Sanctorum , ut cx am- 
babus applicelur sua portio , et sic fiat 



una integra Indutgentia. Hanc enim 
mixturam Calvinus impugnat ; et , ut 
praefatus auctor loquitur , ex firmo fun- 
damento. Ejusmodi deviae quorumdam 
scholasticorum sententiae frequenter de- 
derunt ansam haereticis in Ecclesiam 
calumniis. Istorum nugas , semper idem 
auctor pergit , hi suis venditant ut li- 
dem totius catholicae communionis. Cum 
vero ostenderit auctoritate Concilii Ephe- 
sini et SS. Patrum , satisfacere proaliis 
de condignoproprium esse solius Christi, 
concludit : Proinde Sanctorum pas- 
siones nonnisi impetrando , seu non- 
nisi de congruo possunt prodesse . Nec 
aliam virtutem habent in Ecclesice the • 
sauro. Demum patefacit, quo sensu fue- 
rint pros.criptae Baji propositiones , quas 
superius retulimus, nempe: i°quia Ba- 
jusvisus estSanctorum MM. passionibus 
omnem nobis merendi et pro nobis sa- 
tisfaciendi virtutem auferre. 2 Quia 
visus est denegare passionibus Sancto- 



38 TRAGTATUS DE INDULGENTIIS. 

73. Ad 7 m , Neg. Siquidem nunquam docuerunt Catholici , 
Martyres plus morte sua praestitisse ac meritos esse, quam sibi opus 
esset; sed solum plus interdum satisfecisse seu solvisse, quam eo- 
rum peccata quoad poenam temporalem exposcerent. Nunquam 
praeterea docuerunt , eorum sanguinem commisceri Sanguini 
Christi , et ex utroque thesaurum Ecclesiae confici , sed eorum 
satisfactiones ex Christi meritis vim haurire , tum ut vere solve- 
rent pro debitis propriis et alienis , tum ut nobis obtineant ap- 
plicationem satisfactionum Christi , perinde ac nostrae satisfactiones 
ex Christi gratia eam vim habent , ut vere satisfaciamus , atque 
ut nobis applicemus ejusdem Christi merita ; imo minori adhuc 
vi pollent satisfactiones Sanctorum, quam nostrge. Nostrae siqui- 
dem de condigno id efficiunt , si justi simus , seu pro nobis de 
condigno vere meremur et satisfacimus ; contra vero satisfactiones 
Sanctorum nonnisi de congruo pro nobis id praastant. Patet igitur, 
ejusmodi difficultates haereticorum , si ad germanam catholicse do- 
ctrinse notionem exigantur , prorsus evanescere. Mirum propterea 
est , auctores catholicos easdem obtrudere ac urgere , ita ut non 
vereantur cum haereticis causam communem agere (1). 

rnm vim obtinendi nobis applicationem lens. et Albertam M. Verum nos con- 

meritorum Christi. Bajus enim in eo trarium ostendimus. Quod primum in- 

erravit, quod omnem , ut vocant , con- venitor apud scholasticos , est applicatio 

dignitatem in satisfactionibus Sancto- juridica explicita thesauri per ciaves 

rum denegaverit, ortamtum ex natura Ecclesiae, quae potissimum eo tempore 

operis , tum ex acceptatione divina. Cfr. obtinuit, quo poenitentix canonicae, qui- 

idem auctoribid. Attamen addi debet , bus fideles debitum suum Deo persol- 

satisfactiones Sanctorum ex meritis vebant, cessarecoeperunt.Sienim Eccle- 

Christi praeterea vim habere solutionis sia liberasset fideles a penso persolvendo 

debiti , cum talis sit mens Rom. Pon- poenitentiae canonicaa, non subrogando 

tificum in applicatione thesauri, etnon ex thesauro satisfactionum eam partem 

itnpetrationis tantum. quae responderet relaxatae poenitentiae, 

(1) Adversus Pereira cfr. Aloysias ejasmodi relaxatio cessisset in damnum 

Cnccagni in suppl. ad ephemerid. ec- eorumdem fidelium , qui debuissent 

clesiasticas Rom. an. 1790, obs. 2 , poenas peccatis suis debitas repcndere 

n. 9 et 10. Morinus , De Poenit. lib.x, in altera vita. Cfr Petrus Rallerinius , 

cap.2i,afiirmat, primam thesauri men- Prcelect., 111 cit. cap. 5,n. 28 et seqq. 

tionem offendi apud Alexandrum Ha- Ceterum si rem spectemus , certam est 



DE 1NDULGEHTIARUM USU. 39 

PROPOSITIO IV. 

IndidgenticB applicari etiam possunt per modum suffragii 
animabus in Purgatorio degentibus. 

74. Certa haec est propositio , nec sine temeritatis nota in du- 
bium revocari potest ; Summus enim Pontifex Pius VI , in saepe 
laudata constit. Auctorem fidei , sequentes propositiones synodi 
Pistoriensis proscripsit, scilicet XLII : Item in eo quod superaddit 
( Synodus ) , luctuosius adhuc esse , quod chimerica isthoec ap~ 
plicatio transferri volita sit in defunctos; quae declaratur falsa , 
temeraria , piarum aurium offensiva > in Romanos Pontifices, 
et in praxim et sensum universalis Ecclesim injuriosa } inducens 
in errorem hcereticali nota in Petro de Osma confixum y iterum 
damnatum in art. XXII Lutheri; et XLlII am : In eo demum, quod 
impudentissime invehitur in tabellas Indulgentiarum , altaria 
privilegiata y etc. temeraria, piarum aurium offensiva , scan- 
dalosa , in Summos Pontifices atque in praxim tota Ecclesia 
frequentatam contumeliosa. 

75. Diximus autem , per modum suffragii applicari posse In- 
dulgentias animabus in Purgatorio degentibus , quia Ecclesia nulla 
jurisdictione in has animas gaudet; adeoque Indulgentiae , etiam 
prout ab Ecclesia conceduntur, quoad has pias animasnon habent 
nisi vim impetrationis seu orationis , quatenus nempe Ecclesia 
Deo offert merita Ghristi et membrorum ipsius tam regnantium 



semper in Ecclesia eam obtinuisse , ut memoriae prodidit Ciemens Alez. apud 

constat ex allatis documentis SS. Am- Eusebium , Hist. eccl. lib. m, cap. 23, 

brosii et Joannis Ckrysostomi , imo et de illo latrone et homicida , cui jam poe- 

ex Tertulliano , Cypriano , Ecclesia nitenti S. Joannes Evangelista satisfa- 

Ijugdunensi^Epist.adEpiscoposAsicB, ctiones suas se communicalurum spo- 

aliisque, quae longum esset recensere , ponderat illis verbis : Ego pro te sa- 

ex quibus constat doctrinam hanc duo- tisfaciam Christo;el orationes proillo 

bus principiis inniti , satisfactionibus jam poenitente fudisse , et continuis 

Christi et Sanctorum , et in polestate jejuniisuna cum eo se macerasse , in 

clavium quoad earum applicationem. promissam satisfactionum communica- 

Huc etiam refertur celebre factum, quod tionem. • 



40 TRACTATUS DE INDULGENTIIS. 

in coelis quam militantium in terris , ut eorum intuitu , quae per 
modum solutionis ab ipsa offeruntur, Deus pro sua misericordia 
dignetur vel totam vel partem illius pcenae , quae ad plenam et 
integram satisfactionem pro culpis admissis requiritur, con- 
donare (1). 

76. Jam vero , hoc sensu exposita Indulgentiarum virespectu 
defunctorum, nihil habet enunciata propositio , quod cordato viro 
non probetur. Ejus enim veritatem 1° illa omnia argumenta evin- 
cunt , quibus Catholici evincunt , suffragia viventium defunctis 
prodesse ; 2° eam evincit praesertim dogma de communione Sanc- 
torum : Neque enim, scribebat S. Augustinus , piorum animce 
mortuorum separantur ab Ecclesia.... Curenim fiunt ista , nisi 
quiafideles etiam defuncti membra ejus sunt (2) ? Hinc S. Thomas 
subdit : Non est aliqua ratio > quare Ecclesia transferre possit 
communia merita , quibus Indulgentio3 innituntur, in vivos et 
non in mortuos (3). 3° Eam evincit auctoritas Romanorum Pontifi- 
cum , inter quos Joannes VIII , an . 878 , et Joannes IX , an. 900 , 
Indulgentias in suffragium defunctorum concesserunt(4). Reliquis 

(1) Nec tamen putandum est, minime (2) De civit. Dei , lib. xx, cap. 9, 

differre ejusmodi Indulgentiarum , quae n. 1. 

per modum suffragii conferuntur , con- (3) Suppl. quaest. 71 , art. xo. 

cessionem a nuda oratione et prece , (-4) Apud Mabillon. Prcefat. adse- 

siquidem praeter rationem impetrationis cul. Benedictin. His Pontiilcibus adjici 

complectitur illa largitio oblationem possunt Paschalis 1 , electus anno8i7, 

pretii seu satisfactionum, quam Deo ex qui , ut refert Bellarminus , De Indulg. 

thesauro Ecclesia tribuit. Sane aliter lib. 1, cap. i4> n. 2 , concessit In- 

prasstaret ofncium suum apud judicem, dulgentiam pro defunctis , qusc habetur 

qui eum tantummodo deprecaretur , ut in Ecclesia S. Praxedis in introitu 

dimitteret carcere detentum ob aes alie- aedium sancti Zenonis ; et Gelasius 11 , 

num, quo gravatusest ; aliter vero , qui qui anno 1 1 18 dedicavitEcclesiam me- 

praeterea tantum offerret, quantum re- tropolitanam Genuensem , prout testa- 

qniritur ad debitum solvendum ; prae- tur Cl. Lambruschini , antea theologiae 

sertim si is, qui pecuniam offert, in dig- professor, postea vero evectus a Pio VII 

nitate sit constitutus, et ad hoc officium ad episcopatum Urbevetanum , in thesi • 

praestandum a Principe ipso sit electus , bus, quas Januae evulgavit anno 1790 , 

qualis in casu nostro Ecclesia est. Cfr. pag. 198, n. 43, ac dedit Indulgen- 

Fume , Difesa delle dottrine del Con- tiam plenariam omnibus defunctis mas- 

cilio di Trento. culis et fceminis , qui mortui sunt in 



DE IHDULGENTIARUM USU. 41 

porro subsequentibus omissis , Sixtus IV , in const. Licetea , hanc 
proscripsit Petri de Osma propositionem : Romanus Pontifex 
Purgatoriipoenam remittere non potest (1) ; LeoX hunc item Lu- 
theri art. XXII damnavit : IndulgenticB nec sunt necessariw nec 
utiles mortuis (2). 4° Eam evincit demum universalis Ecclesiae sen- 
sus et praxis ubique recepta Indulgentias pro defunctis elargiendi 
atque appendendi tabellas , quibus hae concessae indicantur. At 
vero juxta auream S. Augustini regulam : Si quid universa per 
orbem frequentat Ecclesia, quin ita faciendum sit > disputare 
intolerantissimas insanios est (3). Ergo. 

DIFFICULTATES. 

77. Obj. 1° Concilium Tridentinum non memorat Indulgentias 
pro defunctis , quamvis Leo X velut erroneam proscripserit Lutheri 
sententiamnegantem, mortuis utiles esse Indulgentias.Z Etsane, 
si nemo potest meritum suum alteri communicare , nec suas poterit 
pro aliis satisfactiones offerre. 3° Accedit , incertum semper esse , 
utrum Deus acceptet Indulgentias pro defunctis concessas. 4° Mi- 
rum proinde est , datas interdum a Rom. Pontificibus Indulgentias 
plenarias altaribus privilegiatis , in quibus ad unius Sacri celebra- 
tionem alicujus defuncti anima a Purgatorii pcena liberetur. 
Ergo. 

78. Resp. Ad l m , Dist. Non memorat Tridentinum Indulgen- 
tias pro defunctis expresse seu explicite , trans.; implicite , neg. 

vera confessione , et sunt sepulti in Alexandre vi le premier declara offi- 

ccometerio ejusdem Ecclesice , et se- ciellement qriil delivrait du purgatoire. 

pelientur usque ad finem swculi. Ex Mirum est , quot calumnias auctor hic 

his documentis patet, quam sibi fidem protestans struatinRomanos Pontifices 

mereatur L. Ranke, qui in sua His- et Ecclesiam catholicam. Quem tamen 

toire de la Papaute , traduite de Tal- nonnulli tanquam protestantem mode- 

lem. parM. I. R. Haiber. Paris. i838, ratum nobis obtrudere vellent. 

tom. i , liv. i , cap. i , § i , pag. 93, (1) Apud Harduin. Acta Concil. tom. 

scribit : Cktaient eux ( les Franciscains) ix , col. i499« 

qui entr'autres vendaicnt les Indul- (2) Ibid. col. 1894 , ibi tamen est 

gences auxqueltes on donna uneexten- articulus xvu. 

sion si extraordinaire. A cetteepoque (3) Epist. nv ad Januar. n. 6. 



42 TRAGTATUS DE INDULGEHTIIS. 

Apposite Card. Gerdilius huic difficultati respondit : Qui haec 
objicit , vultne suadere , Tridentinum Concilium vel dubitasse vel 
potuisse dubitare, an praefata Lutheri opinio fuerit erronea? Ut 
oppositum evincatur, levissima sufficit animadversio circa rationem 
decreti, inquo declaratur, Indulgentiarum usum populo chri- 
stiano maxime salutarem esse. Constabatprofecto TridentinisPa- 
tribus inveteratus usus vigensque inuniversa Ecclesia , perinde ac 
in iis , quas ipsiregebantEcclesiis, promulgandi Indulgentias pro 
defunctis. Recentia erant exempla Clementis VII et Julii III , sub 
quo celebrabatur Concilium , antiquum Joannis VIII, vetustius 
Paschalis I, atque in universo dominabatur SS. Thomae et Bona- 
venturag doctrina quoad Indulgentias pro defunctis. Sed et illud 
maxime observandum , manifestam fuisse proscriptionem ab Ar- 
chiepiscopo Toletano factam et a Sixto IV confirmatam , qua 
Petri de Osma error sub haereticali nota confixus erat , et item a 
LeoneXin art. XXIILutheri... Si Concilium agnoscitin Pontifice 
auctoritatem statuendi, quod magis expedire judicaverit circa 
dispensationem Indulgentiarum in Ecclesia universa ; et si in 
hac dispensatione , qualis et antiquitus et sequiori setate exerce- 
batur a Rom. Pontifice , usus obtinebat concedendi Indulgentias 
pro defunctis , clare apparet , Indulgentiam pro defunctis com- 
prehendi in eo usu , quem Concilium declarat retinendum esse 
veluti salutarem , eos damnans sub anathematis pcena , qui aut 
inutiles Indulgentias esse asserunt, veleas concedendiin Ecclesia 
potestatem esse negant (1). 

79. Ad 2 m , Neg. paritatem. Meritum enim personale est, 
ideoque incommunicabile ; non item vero satisfactio, quae per 
modum solutionis debiti exhibetur ; quapropter satisfactio alteri 
etiam prodessepotest,incujusgratiam fit, praesertimsi acreditore 
acceptetur; alioquin neque Christus pro peccatis nostris satisfacere 
potuisset. 

80. Ad 3 m , Dist. Relate ad istas vel illas peculiares animas , 

(1) Esame de y motivi della opposi- iun fidei , part. u, lezione n , art. u. 
zione fatta da Mons. Fescovodi Noli Opp. edit. Rom. tom. xiv. 
alla publicazione della Bolla awcto- 



SGHOLIA. 43 

vel ad remissionis quantitatem, trans .; in genere , neg. Etenim 
citra dubium est, Indulgentias generatim salutares esse defunctis , 
nisi velimus errasse Ecclesiam, dum Indulgentias defunctis con- 
cessas saltem facto ipso probavit. 

81. Ad 4 m , Dist. Si perperam concessio haec intelligatur , conc; 
si rite , prout intelligit Ecclesia , neg. Hoc fundamento innititur 
Summus Pontifesc > inquit Benedictus XIV, cum privilegiatas 
aras declarat , ac pro Misso3 celebratione , quce in illis indicitur 
ad eocpiandam defuncti alicujus animam , thesauri Ecclesiastici 
eampartem tribuit per modum suffragii, quw satis est ut eadem 
anima, si Deo placitum sitj e Purgatorii cruciatibus eripiatur y 
uti Gregorius XIII explicat , cum privilegiatum altare metro- 
politance Bononiensi largitus est (1). Non pauca extant antiqua 
et recentia monumenta, quibus ejusmodi altaria in Ecclesia fuisse 
comprobatur (2). 

IW IRDULGENTIARUM DOCTRINAM SCHOLIA. 

82. Quae de Indulgentiis dicenda supersunt , revocantur ad In- 
dulgentias ipsas , adearum ministrumetsubjectum. Pauca, prout 
instituti nostri ratio fert , de singulis delibabimus. 

83. I.Quaeriitaque in priraissolet , utrum Indulgentia sit abso- 
lutio } an vero solutio. Verum, responsio in promptu est , eam 
nempe esse absolutionem et solutionem respectu viventium , et 
solutionem tantum respectu defunctorum ; absolutionem quidem 
quoad dantes , solutionem quoad recipientes (3). 

84. Indulgentia alia est plenaria > alia partialis. Plenaria est , 
si ex natura sua integram pcenam temporalem remittat , quae vi 
clavium relaxari potest. Ad hanc porro plenariam Indulgentiam 
rev ocatur Jubilmum , quod praeter pcenae relaxationem adnexa 
habet nonnulla privilegia absolvendiex. gr. a casibus reservatis et 

» (1) Institut. lvi, n. i5, opp. edit. seq., § 12, n. i5 et seq. 

Rom. 1750 , tom. xi. (3) Cfr. Theodor. a Spirita S. op. 

(2) Cfr. DeBerlendis, De oblation. cit. cap. 6, art. 5o. 
ad altare , part. 11 , § 10 , n. 4 et 



44 



TRAGTATUS DE 1NDULGENTIIS. 



censuris, commutandi vota, etc. (1). Primus Jubilsei institutor 
perhibetur Bonifacius VIII anno 1300. Zaccaria baud infirmisdu- 
ctus conjecturis censet primam , jubilaei originem repetendam esse 
ab anno 1000 sub Silvestro II (2). Nonnulli vestigia sibi depre- 
hendisse visi sunt in longe antiquioribus monumentis (3). Boni- 
facius VIII constituit jubilaeum esse celebrandum centesimo quo- 
que anno redeunte. Clemens VI jubilaei celebrationem ad annum 
quinquagesimum , Gregorius XI ad annos trigintatres , donec tan- 
dem Paulus II etSixtus IV ad annos viginti quinque tempus illud 
coarctarunt , qui mos adhuc servatur. 

85. Partialis Indulgentia ea dicitur, quae partem dumtaxat 
pcenae temporalis remittit , et certo dierum vel annorum numero 
definitur. Alludit scilicet forma illa Indulgentiarum tot dierum vel 
annorum ad veterem disciplinam , quando vi canonum pceniten- 



(1) Cfr. Andreas Andreucci S. J. 
Conclusiones canonico-theolog . pro an- 
no Jubil. 1750 , ad calcem dissert. De 
cultu Sanctorum , Romae 1750. 

(2) In opere , cui tit. Trattato delV 
anno Santo , Romae 1770. 

(3) Cl. Camillus Rossi Episcopus 
S. Severi , Instruct. Pastorali , typis 
edita Neapoli anno 1824, refert se repe- 
risse in opere inscripto : Thesaurus 
temporum Eusehii Pamphili Ccesa- 
rcece Palestince Episcopi , etc. opera 
et studio Josephi Scaligeri , Amstelo- 
dami apud Janssonium i658, fol. 
MMCCXX, pag. 172 : In hoc anno 
jobeleum a majoribus invenimus obser- 
vatum, id est, duodecimo anno Severi, 
et CCLII Antiochence urbis , cum 
animadversionibus Scaligeri, pag. 229 : 
Majores nostri inlelliguntur Christia- 
ni. Sed ii nullum Jobel eo anno ce- 
lebrarunt , et ibid. pag. 236 , idem 
Scaliger scribit : Numero MMCCXX. 
Sub Servero aliud Jobeleum a majo- 



ribus celebratum referebat.... Prceterea 
dixit (Eusebiusjywarta majores nostros, 
id est , non juxta Judceos , sed secun- 
dum Christianos.... Jobelei modus 
Ecclesice est L annorum solidorum , 
Hebrcei undequinquaginta. In Eusebii 
Chronico , interprele. S. Hieronymo , 
nihii ejusmodi occurrit ; imo Vallarsius 
rejicit , quod Joseph Scaliger retinet de 
Jobeleo in utroque loco , quum Mss. 
codices melioris notae eam lcctionem 
non habeant; censet propterea, eaverba 
adscititia esse , seu aliena manu inserta 
tanquam alicujus studiosi glossema. 
Attamen in accuratiori editione ejusdem 
Chronici , quam ex Mss. vaticanis ador- 
navit Card. Majus , adducti textus re- 
periuntur suis locis inserti , videlicet 
tum ad annum Christi 206, tum ad 
annum 204. Cfr. Scriptorum vet. nova 
collect. tom. viii , Roma3 i833. Quid- 
quid porro de hoc sentiendum sit, vi- 
detur nihil exinde colligi posse , quod 
trahi queat ad rem nostram. 



SCHOLIA. 



45 






tialium agenda erat poenitentia per tot dies vel annos vel qua- 
dragenas. Ex his autem quadragenis nonnullae dicebantur carence^ 
ita nuncupatae a carendo , eo quod illis addicti omnibus carerent 
praeter panem et aquam. Harum carenarum formam exhibet Eu- 
sebius Amort (1). 

86. II. Ad Indulgentiarum ministrum quod attinet , nullum 
dubium est, quin Summus Pontifex, utpote totius Ecclesise caput , 
qui in universa Ecclesia primatum tenet verse jurisdictionis , om- 
nibus Christi fidelibus Indulgentias plenarias valeat elargiri. Quo- 
circa Martinus V , in Constitutione edita in ConcilioConstantiensi, 
praescripsit , interrogandos esse , qui de erroribus Wicleffi et Huss 
suspecti erant , utrum credant , quod Papa omnihus Christianis 
vere contritis et confessis ex causa pia et justa possit concedere 
Indulgentias ; item , Utrum credant, quod singuli Episcopi suis 
subditis secundum limitationem sacrorum canonum hujusmodi 
Indulgentias concedere possint (2). Haec autem limitatio facta fuit 
a generali Conc. Lateranensi IV sub Innocentio III, ut nempe 
in dedicatione Ecclesiae non extendatur Episcopi Indulgentia ultra 
annum , et ultra quadraginta dies in aliis casibus (3). Quo decreto 
plane refutatur , ait Pius VI in Brevi Super soliditate , error Ey- 
bel y dum perperam disserens de Indulgentiis scribere ausus est, 
quemlibet Episcopum pari modo atque Papam posse Indulgen- 
tias concedere (4); quam erroneam consecutionem ex iisdem 
principiis deduxit Palmierius , qui scribere veritus non est , Pon-i 
tificem episcopalia jura sibiassumere , dum plenarias Indulgentias 
a se solo dare posse contendit ; stulte autem Theologos et Cano- 
nistas , ut Romanae curiae litent , id una voce docere (5). 

(1) Op. cit. part. 1 , dissert. prae- de Indulgentiis. Tam Eybel quam Pal- 
lim. n. 5, qui tamen eas vocat Kar- mieri docaerunt , singulos Episcopos 
renaa. posse Indolgentiam plenariam saltem 

(2) Apud Hard. Acta Concil. tom. suis subditis conferre ex tribus princi- 
vin, col. 915. piis antea a se constitutis : i° quod 

(3) Tit. lxii, ibid. tom. vn, col. 66. Indulgentia nonaliud sitquam remissio 

(4) ApudGerdil. opp. Rom. tom.xii, poenitentiae canonicae in foro externo; 
pag. 9. 2 quod Romanus Pontifex , utpote 

(5) In cit. Tractatu dogmaticocritico Episcopus peculiaris Ecclesiae Romanae ,' 



46 TRACTATUS DE IKDULGENTIIS. 

87. III. Circa Indulgentiarum subjectum et conditiones , quae 
ad eas lucrandas exiguntur, pauca dicenda supersunt. Tam vivos 
quam defunctos Christi tideles esse subjectum capax Indulgentia- 
rum, abunde constat ex dictis. Dispartamen est utrorumque ratio 
in ordine ad illas. Etenim respectu viventium , si nihil obstet vel 
ex parte dantis , vel ex parte recipientis , vel etiam ex parte 
causae, certus est ac infallibilis Indulgentiarum effectus , cum 
sint vere jnridicce absolutiones y relaxationes et donationes ex 
potestate clavium provenientes, plane ut in absolutione sacra- 
mentaH, quae ex eadem clavium potestate confertur. Respectu 
autem defunctorum, quoniam ipsi in Ecclesiae juribus non sunt , 
sed solius Dei dominio subsint , non ita certus est earumdem In- 
dulgentiarum efTectus. Nam Indulgentiae , qua? pro ipsis conce- 
duntur , uti jam paulo ante adnotavimus \ solam habent rationem 
suffragii , precationis , oblationis vel solutionisx, quam propterea 
Deus absolute respuere potest, cum non teneatur ex fidelitate 
eas acceptare. Imo, prout observat S. Thomas (l), Indulgentiaenon 
possunt prodesse defunctis nisi secundario et indirecte , eo quod 
praestare ipsi non possint id, cujus causa Indulgentia conceditur , 
uti praestare possunt viventes , qui propterea soli primario et 
directe eas lucrari queunt. Non desunt tamen , qui contrarium 
sentiant (2). 

pariler solum valeat eam tribuere suis (1) Supplem. q. 71, art, 10. 

subditis immediatis , uti celeri Episcopi (2) Uti Theodorus a Spir. S. op. 

in suis dioecesibus ; 3° quod nequeat cit. part. 1, cap. 14, art. 6. Atque 

"Romanus Pontifex coarctare facultatem hic obiter adnoto , ex doctrina , quam 

Episcoporum, quin eorum jura invadat. juxtacommunem Theologorum senten- 

Yerum hos auctores , longe antequam tiam adstruximus circa Indulgentias pro 

prodirent , jam refellerat S. Thomas , defunctis concessas , penitus evanescere 

Supplem, q. 26, art. 1 , 1 et 3.Cfr. incredulorum dimcnltatem , dum asse- 

etiam adversus Eybel Gard. Gerdil , runt , spectato Indulgenliarum numero 

Confutazione di due libelli diretti prodefunctis , arithmetice ostendi,nul- 

contro ilbrevesEPEK soliditate. Adver- lam animam in Purgatorio detineri. 

sus Palmieri cfr. Muzzarelli , diss. cit. Risu haec excipienda sunt ; siquidem , 

Cfr. etiam, qoaj scribit Beatus Cardin. cum juxta doctrinam catholicam In- 

Thomasius , opp. edit. Vezzosi , Romae dulgentiae pro defunctis infallibilem 

1754, tom. vii,opusc. xv, dub. 3. effectum non habeant, atque ex Dei 



SCHOLIA. 



47 



88. Ut suus constet Indulgentiis valor , non eae tantum condi- 
tiones sufficiunt , quae earum largitorem respiciunt, sed aliae in- 
super requiruntur, tum quae suscipientem tum quse elargitionis 
causam attingunt. Ita expresse docet S. Thomas, scribens : Indul- 
yentice tantum valent. t quantum prasdicantur y dummodo ex parte 
dantis sit auctoritas > et ex parte recipientis charitas , et ex 
parte causce pietas, qum comprehendit honorem Dei et proximi 
vtilitatem (1). 

89. Requiri auctoritatem ex parte dantis, abunde constat ex 
modo dictis. Ex parte suscipientis duae conditiones concurrant 
necesse est ad Indulgentias lucrandas. Prima est status gratiae; 
quamdiu enim aliquis debitor est pcenae aeternae , a temporali 
pcena peccatis debita absolvi nequit. Id ipsum dicatur de immu- 
nitate a culpa etiam levi quoad condonationem illius pcenae tem- 
poralis , quae eidem respondet ; ad hoc autem , nisi aliud prae- 
scribatur, sufficit contritio. Hinc est quod Pontifices Indulgentias 
non concedant nisi vere poenitentibus etcontritis. Altera conditio 
est positio operum , quae a Pontifice vel Episcopo assignantur , ut 
per se patet. Non desunt qui doceant , praeter duas recensitas con- 
ditiones requiri in suscipiente eximiam charitatem ad Indulgentias 
plenarias lucrandas. Verum si ita esset , nihil superesset Indul- 
gentiae , cum ejusmodi charitas omnia deleat. Porro Ecclesia per 
Indulgentiasmagnumaliquid dare intendit , quod non a charitate, 
sed apotestate clavium pendeat (2). 

90. Exposci demum ad Indulgentiae valorem aliquam causarn, 
patet ex iis , quae habet Conc. Lateranense IV , dum ait : Per 
indiscretas et superfluas Indulgentias claves Ecclesice contem- 
nuntur, et poenitentialis satisfactio enervatur (3). A S. Cypriano 
ejusmodi inconsulta Indulgentiae largitio dicitur irrita et falsa 
pax y periculosa dantibus , et nihil accipientibus profutura (4). 

beneplacito pendeatipsarom acceptatio, (2) Cfr. Andreucci , De requisitisct 

mathesis nullam potest suppulationera non requisitis ad lucrandas Indulgen- 
instituere , nec problema solvere. tias, Romac , 1709. 

(1) Suppl. q. a5,art. 2. (3) Loc. cit. 

(4) Lib. De lapsis , pag. 186 , edit. 



48 TRACTATUS DE INDULGENTIIS. 

Ast illud adjicere debemus , accipientiumnonesse judicium ferre, 
utrum causa intersit , cum conceditur Indulgentia , necne ; sed 
eorum est grato lubentique animo beneficia, quae a superioribus 
legitimis conferuntur , exosculari. Atque haec de Indulgentiis 
sufficiant. 

Manr. Cfr. tamen Muzzarelli, 11 buon delle Indulgenze , tom. iii, opp. edit. 
U80 della logica , opusculo x, Istoria Florent. 1822. 
Ecclesiastica , § 12, Natura ed uso 



49 



TRACTATUS 

DE SACRAMENTO EXTREM^ 
UNCTIONIS. 

PROOEMIUM. 



1. Quemadmodum Confirmatio Baptismi perfectio ac veluti 
consummatio a Patribus spectata est et nuncupata, sic Extremae 
Unctionis Sacramentum non modo Poenitentiae , sed et totius 
christianae vitae , quae perpetua poenitentia esse debet , ut loquitur 
Tridentinum, ab iisdem Patribus consummativum existimatum 
est. Variis autem nominibus tum a Graecis tum a Latinis pro ra- 
tione aut materiae , aut formae , aut subjecti insignitum fuit hoc 
Sacramentum. Etenim vel Oleum sanctum , vel Oratioolei, seu 
Oratio cum unctione conjuncta , vel Oleum infirmorum passim 
est nuncupatum (1) ; donec ratione temporis , quo conferri solet , 
post seculum XII , ut Mabillonius observat (2) , maxime obtinuit 
appellatio Unctionis Extremm. Definiri porro solet Extrema 
Unctio Sacramentum Novai Legis a Christo Domino institu- 
tnm , quoper unctionem olei benedicti et orationem y seu formam 
prwscriptam > Sacerdotum ministerio baptizatis graviter wgro- 
tantibus gratia confertur, qua peccata et eorum reliqutce abster- 
guntur, vires augentur ad dasmonis insidias vitandas > atque 
ad morbi incommoda patienter ferenda y et, si animce saluti 
expediverit , valetudo corporis restituitur. 

(1) Graeci vocare solent hoc Sacra- ob rationetn , quara postea afferemus. 

mentum «yiov Yxcttov , oleum sanctum , (2) Prcef. insecul. i Benedict. n. 98. 

et frequentins tvxixaiov oleum cum ora- Interdum etiam vocatum tuit Sacra- 

tione conjunctum ; Orientales passim mentum exeuntium. 
appeliant kendil , id est, lampadam , 

T. VII. 4 



50 TRACTATUS DE EXTREMA UNCTIONE. 

2. Haec autem definitio, quse omnes complectitur hujus Sa- 
cramenti partes, veritatem nempe ejusdem Sacramenti, subjec- 
tum , materiam , formam et effectum , quatuor his Concilii Tri- 
dentini canonibus editis sess. XIV continetur. Can. I : Si quis 
dixerit, Extremam Unctionem non esse vere et proprie Sacra- 
tnentum a Christo Domino Nostro institutum et a B. Jacobo 
Apostolo promulgatum , sed ritum tantum receptum a Patribus, 
aut figmentum humanum ,anathema sit* Can. II : Si quis dixerit , 
sacram infirmorum Unctionem non conferre gratiam , nec re- 
mittere peccata , nec alleviare infirmos , sedjam cessasse, quasi 
olim tantum fuerit gratia curationum , anathema sit. Can. III : 
Si quis dixerit , Extremce Unctionis ritum et usum , quem ob- 
servat Sancta Romana Ecclesia y repugnare sententiw B. Jacobi 
Apostoliy ideoque eum mutandum > posseque a Christianis absque 
peccato contemni , anathema. sit. Can. IV : Si quis dixerit , Pres- 
byteros Ecclesim, quos B. Jacobus adducendos esse ad infirmum 
inungendum hortatur , non esse Sacerdotes ab Episcopo ordina- 
tos , sed astate seniores , ob idque proprium Extremw Unctionis 
rninistrum non esse solum Sacerdotem , anathema sit. 

3. Cura vero , Sacramenti veritate semel constituta , cetera 
sponte fluant, quae ad ipsum spectant, hanc unam directe propu- 
gnare sic proposuimus , ut reliqua doctrinae capita , quae in ea 
includuntur, nonnullis scholiis illustremus. 

CAPUT I. 

DE VERITA.TE SACRAMENTI EXTREMjE UNCTIONIS. 

4. Quinam primi fuerint insectatores veritatis , quam adstrui- 
mus , hujus Sacramenti diflicile prorsus est definire. Viri enim 
eruditi Waldenses , Wicleffitas et Hussitas ab hac criminatione 
vindicarunt (1). Citra omne dubium est, Lutherum et Calvinum 

(1) Bellarrainas accusat Waldenses , seplenariumSacramentorumnumernm, 

Albigenses et Wicleffitas , quod rejece- inter quae recensebant Extremam Un" 

rint Sacramentum Extremac Unctionis. ctionem.Cfr. Hist. des variations, li v. xi, 

At Bossuet ostendit , illos haeceticos pe- §§ io8, 109 et§ 180. 
rinde ac Hussitas nihil innovasse circa 



CAP. I. DE VERITATE SAGRAM. EXTREMjE CNCT. 51 

cum suis asseclis sectarumque ceterarum fragmentis Extremam 
Unctionem e Sacramentorum albo expunxisse. Lutherus enim 
etsi non plane rejiciat hunc ritum , inficiatur tamen Sacramentum 
esse proprie dictum , additque , nusquam insignius esse deliratum 
a Theologis quam in hoc Sacramento administrando (1). Cai- 
vinus vero tanquam Sacramentum fictitium et histrionicam hy- 
pocrisim traducit Extremam Unctionem (2). Reliqui eos secuti 
sunt; astperperam. 

PROPOSITIO. 

Extrema unctio est vere et proprie Sacramentum a Christo D. N. 
institutum , et a B. Jacobo Apostolo promulgatum. 

5. De fidehanc esse propositionem ex paulo anteadducto Can. I 
Concilii Tridentini constat. Ad eam porro evincendam ex Sacris 
Litteris illud unum urgemus , quod scribit Apostolus Jacobus in 
Epistola sua cap. V , 14 , 15 : Infirmatur quis in vobis? Inducat 
Presbyteros Ecclesice , et orent super eum , ungentes eum oleo 
in nomine Domini , et oratio fidei salvabit infirmum 9 et alle- 
viabit eum Dominus, et si in peccatis sit , remittentur ei (3). 
Quibus verbis tum ritus sensibilis , tum divina institutio , tum 
denique divinae gratiae promissio significantur , quae , adversariis 
ipsis fatentibus , ad verum ac proprium Sacramentum constituen- 
dum requiruntur ac sufficiunt. Ac primo quidem ritus externus 
significatur in ipsa olei unctione, quae a Jacobo praescribitur et cui 
adnexa est Sacerdotis oratio; divina vero institutio et gratias 

(1) Nempeex Jacobi epistola, ut ipse (S) 'A<rB-evu tis iv Cfc7v ; xoorKctXt- 
scribit lib. De Captivit. Babylonica , <rec<r$-a> tovs wptrfivTtoovs tVjs iKKXtjo-Us , 
ubi agit de Extrema Unctione. tom. u, KcuTrpotrtv^ctTB-ao-uvev etvTcv,eiMi-^/etvTts 
Opp. edit. Jenens. 1600. Ostendit ta- ccvtcv ixoti» 'v tS cvo/uuti tov Kvplov. 
men Serarius S. J. Disputat. de Ex- Keti j ev%tj t%s wia-Ttas o-cvo-ei tov xec/tc- 
trema Unct. cap. 3, Lutherom, ut in vovtcc, xeti iytoti etvrov e Kvptos' xuv 
ceteris , sic et in hoc articulo inconstan- ecp,ctpTiets y -xfxoi^Kcls , dQ&nrtTcu (in 
tem se praebuisse. var. ei<pt$-tio-ovTcci) uvtS. 

(2) lnstitut. lib. iv, cap. 19, § 18. 

4. 



52 TRAGTATUS 1)E EXTREMA UNCTIONE. 

promissio ex ipsa rei, de qua agitur, natura illi ritui inesse intel- 
liguntur , cum Dei solius sit rei creatae atque sensibili vim gratiae 
conferendae tribuere. Atqui Extremam Unctionem gratiam con- 
ferre demonstrant ea verba : Et si in peccatis sit, rcmittentur ei ; 
neque enim peccata remitti possunt absque divinoe gratiae colla- 
tione. Ergo. 

6. Sensus autem traditionalis perpetuus et constans adducti 
Jacobaei testimonii rem plane conficit. Origenes enim , Hom. II in 
Levit. postquam egit de Sacramento Pcenitentiae , baec de Extrema 
Unctione tanquam de re notissima et ab omnibus accepta sub- 
jicit : In quo impletur et illud, quod Jacobus Apostolus dicit : 
Si quis autem infirmatur , vocet Presbyteros Ecclesios , et im- 
ponant ei manus, ungentes eum oleo in nomine Domini, et oratio 
fidei salvabit infirmum ,et si in peccatis fuerit , remittentur ei (1). 
Victor Antiochenus , qui circa Juliani imperatoris aetatem vixisse 
creditur (2), in caput VI Marci scribit : Interim, qum Apostolus 
Jacobus in sua canonica narrat s ab his non dissentiunt , scri- 
bit enim : Infirmatur quis in vobis , etc. (3). S. Joan. Chryso- 
stomus, De Sacerdotio , lib. III, aperte scribit : Neque enim 
tantum citm nos regenerant ( Sacerdotes ) , sed etiam post 
reyenerationem admissa peccata condonare possunt. Nam in- 
firmatur } inquit (Apostolus), quis in vobis? Advocet Presby- 
teros Ecclesio? , et orent super eo , ungentes (4). Loqui porro 



(1) Homil. n in Levit. n, 4 edit. Enejus verba, pag. i : Quandoquidem 
Manr. Claruit porro Origenes usque ad permultiin Matthwiet Joannis, pauci 
annam a3o. vero in Lucce , nulli autcm omnino , 

(2) Obiit anno 44 l • Cfr. Praefat. Theo- ut equidem arhitror , in Marci Evan- 
rlori Pellani S. J. in snam vcrsionem gelium scripserunt...visum estmihi, 
Victoris Anliocheni et Titi Bostrensis , quoe Ecclesice doctores sparsim et per 
Ingolstadii i58o. partes inprwsentem Evangelistaman- 

(3) Edit. cit. pag. 91. Eo pluris fa- notarunt, in unum quasi corpus re~ 
cienda est auctoritas Vicloris presbyteri digere , succinctamque in hoc ipsum 
Antiocheni , qnod ipse profitcatnr, se in quoque Evangelium explanationem 
unum collegisse in hoc suo commen- conscrihere. 

tario in Evangelium S. Marci quae ab (4) 0« y«sp crut yftZs uvxytvveSo-i 

anterioribus scriptoribus scripta reperit. pcvov , «AA« xu\ tu piroi raZru. o-vy- 



CAP. I. DE VERITATE SAGRAM. EXTREM& UNGT. 



53 



S. Doctorem de Extrema Unctione, non autem de Pcenitentia , 
plura sunt quai suadeant. 1° Paulo ante locutus erat de remissione 
peccatorum per Pcenitentiain , in quam rem profert sententias 
Matth. XVIII et Joan. XX; deinde de altera loquitur; hanc 
igitur a prima distinguit. 2° Pronunciat hanc nonnisi segrotis dan- 
dam esse, idque confirmat ex Jacobi testimonio ; Pcenitentioe 
autem Sacramentum omnibus datur. Atque ut omittamus Possi- 
dium (1) , Cyrillum Alexandr. (2), qui hac de causa nititur fideles 
avertere a superstitionibus ethnicorum ad valetudinem recupe- 
randam, GregoriumM. qui in suo Sacramentario fuse prosequitur 
quae ad hujus Sacramenti administrationem pertinent (3) , Be- 
dam (4), Bonifacium Moguntinum (5) , Bernardum e Patribus 
postremum (6) , aliaque prope innumera fere monumenta , quae 
in medium proferri possent (7) , res plane conficitur testimonio 
Innocentii I, qui seculo V ineunte ab Eugubino Episcopo Decentio 



##pe?» tfcovnv t^ovriotv cifcapTiiftctToi. 
'ArB-tnl ycip rts , <p*j<riv , iv Cfttv ; TrpoT- 
KctXtTcio~&6t rovs Trpto-fivTtpovf Tfjf IKKXtJ- 
o~icts Kcti rtportv\ctT§raTetv eV* otvTov > 

a*.ti"pctvTtf, x. t. A. Opp, tom. i, p. 384, 
cdit. Maur. 

(1) In vita S. Augustini cap. 27 , 
ubi de S. Doctore scribit : In visita- 
tionibus modum tenebat ab Apostolo 
definitum , ut nonnisi pupillos et vi- 
duas in tribulationibus constitutas 
visitaret. Et si forte ab cegrotantibus 
ob hoc peteretur , ut pro eis in pro3- 
senti Dominum rogaret eisque manus 
imponeret , sine mora pergebat. Oui- 
bus verbis alludit ad Marci vi et Jacobi 
v. Verba porro, quae vulgo afferri solent 
ex Serm. ccxv S. Augustini De tempore, 
ex sermone spurio deprompta sunt , 
quique S. Cajsarii creditur. Mirum est, 
Launojum , qui in aliis criticum intem- 
perantem agit , hoc non vidisse. 

(2) De adorat, in spiritu et veri- 



tate y lib. vi , opp. edit. Paris. i638, 
tom. 1, pag. 211. 

(3) In libro Sacramentorum , ex 
edit. Hugonis Menardi apud Maur. edit. 
opp. S. Gregorii M. tom. 111 , pag. 235 
et seq, 

(4) In cap. V Epist. Jacobi. Opp. 
edit. Basileae tom. v, col. 959. 

(5) In capit, seu statutis apud Dache- 
rium in Veter. script. Spicilegio , Pa- 
ris. 1669, tom. ix, cap. 29. 

(6) In vita S. Malachiw, cap. 24 , 
ubi refert miraculum a Deo patratum 
ad preces et lacrymas S. Malachiae, de 
muliere defuncta ad vitam excitata , ut 
hoc Sacramento muniretur. 

(7) Cfr. citata a Serario op. cit. et 
adducta a Launojo in lib. De Sacra- 
mento Unctionis infirmorum, cap. 1, 
tom. 1 , part. 1 , opp. edit. Colon. Al. 
lobrog. 1731. Ceterum nunquam abs- 
que delectu hic auctor legi debet. 



54 TRA.CTATUS I)E EXTREMA UNCTIONE. 

interrogatus , an Jacobi verba de infirmis oleo inungendis a Sa- 
cerdotibus intelligi deberent , atque an hsec Unctio poenitentibus 
esset concedenda , respondet : Non est dubium ( verba Jacobi ) 
de fidelibus cegrotantibus accipi vel intelligi debere, qui sancto 
oleo chrismatis perungi possunt , quo ab Episcopo confecto non 
solum Sacerdotibus , sed et omnibus uti christianis licet , in sua 
aut suorum necessitate inunge?ido... poenitentibus istud infundi 
non potest , quia genus est Sacramenti. Nam quibus reliqua 
Sacramenta negantur, quomodo unum genus putatur posse con- 
cedi (1)? Quibus verbis non solum innuit sanctissimus Pontifex 
agi de re notissima , inquiens : non est dubium ; sed praeterea ne 
dubitat quidem , imo pro certo atque explorato principio ponit, 
Unctionem illam adnumerandam esse Sacramentis, cum nulla 
alia de causa publicis poenitentibus eam denegandam esse affirmet. 

7. Ex bis igitur patet , constantem ad nos usque circa hunc ar- 
ticulum utriusque Ecclesiae orientalis atque occidentalis fidem 
fuisse. Ad hsec accedit utriusque pariter Ecclesiae perpetua praxis 
in hujus Sacramenti administratione , quae et ex Ritualibus utri- 
usque Ecclesiae libris , et ex certissimis monumentis orientalium 
omnium sectarum antiquarum a Renaudotio collectis luculentis- 
sime constat (2) , ita ut mirum esse possit , post tam aperta ac 
illustria in vetustioribus seculis ac omnibus Ecclesiis hujus Sacra- 
menti monumenta velle adhuc heterodoxos in clarissima luce 
prudentes scientesque caecutire (3). 

8. Nonnulli tamen ex recentioribus Protestantibus visi sunt a 
caeco illo furore , quo perciti sunt eorum antesignani , recedere , ac 
summis jam laudibus pium hunc ritum extollunt , imo nec ab- 

(1) Epist. xxv, cap. 8 , apad Goa- (3) Inter hos eminet Sam. Deylin- 
stant. Epist. Rom. Pont. tom. i, qui gius , qui in Observationibus sacris , 
tamen nonnullas diversas lectiones af- part. m , n. 8 , Lips. 1739 , affirmare 
fert, ex. gr. quod ab Episcopo confe- non dubitavit, Sacramentum Extremae 
ctum... necessitate ungendum. Unctionis monstrum et informe ena- 

(2) Perpkt. de lafoi, tom. v, liv. v, tum esse in Ecclesia Romana sub bar- 
cliap. 1 et suiv. Cfr. item Martenius , barie superiorum seculorura , nullum- 
De antiquis Eccl. ritib. lib. 1 , part. 11 , que in tota antiquitate Unctionis nostrac 
cap. 7 , art. 1 et seq. deprehendi vestigium ! 



GAP. I. DE VERITATE SAGRAM. EXTREMiE UNCT. 



55 



nuunt illum inter Sacramenta connumerare (1). Tanta scilicet vis 
est veritatis , ut vel ab invitis assensum extorqueat 



DIFFICULTATES. 



9. Obj. prima. 1° Incertum in primis est , utrum Jacobi epistola 
canonica sit; verum ethoc dato, frustra Catholici ex verbis Jacobi 
inferre nituntur unctionem , de qua loquitur Apostolus , vere sacra- 
mentalem esse, 2° quia, ut observat Lutherus, non licebat Apo- 



(1) Inter hos non infimum locum 
sibivindicat Leibnitius , qui sic scri- 
bit , System. TheoL pag. 280 et seq. 
De Unctione infirmorum non est cur 
multa disputemus ; verba habet Scrip- 
turce Sacrce, interpretationem Ecclesice, 
cuipii et patholici homines tutofidunt; 
nec video , quid in eo more , quem reci- 
pit Ecclesia , reprehendi a quoquam 
possit. Videmus , olim et donum cura- 
tionis scepe affuisse ; cujus usus nunc 
cum aliis extraordinariis beneficiis , 
stabilita Ecclesia , infrequentior fa- 
ctus est ; semper tamen ne tunc quidem 
sanatos fuisse credendum est , quiun- 
gebantur. Superest igitur saltemhodie- 
que efficacia illa sanitatis perpetua 
et nunquam fallens , quce ad animam 
ipsam bene dispositam pertinet , at- 
que a Jacobo Apostolo additur, quando 
hvjus Sacramenti usum describit , et 
in peccatorum remissione ac fidei vir- 
tutisque munimento collocatur , qub 
nunquam magis opus est , quam in 
vitce periculo atque terroribus mortis 
ad ignea tela Satanre , tum maxime 
ingruentia , repellendo. Plures alios 
Protestantes anliquiores , qui eamdem 
veritatem professi sunt , profert Serarius 
op. cit. toto cap. 3. Sic etiam Esslin- 



ger in cit. Apologie de la Religion Ca- 
tholique par des auteurs prolestans , 
§ 6 , adducit testimonia praecipuorum 
auctorum protestantium recentiorum , 
inter quos eminent Ammon, Augusti , 
collaboratores Epbemeridis Evangelicse 
Berolinensis ; nos unius Augusti verba 
proferre contenti erimus. Sic porro Au- 
gusti, recitato textuBellarmini ex cap. 5 : 
Quia in exitu de hoc mundo existunt 
speciales difficultates , instituit Domi- 
nus speciale prcesidium ; quia swpe 
accidit, ut qui in extremis agunt , nec 
possint audire verbum exhortationis , 
nec Eucharistiam percipere , nimi- 
rum morbo gravati et usu sensuum 
privati\ inungi autem et Sacramenti 
hujus fructum percipere semper pos- 
sunt ; bis , inquam , prolatis , ita pro- 
sequitur : Nemo qui bonw fidei sit 
contradicet veritati et bonitati horum 
verborum Bellarmini, quibus Goethe, 
Chateaubriand aliique moderni au- 
ctores sunt debitores primce idece illa- 
rum tabularum poeticarum , ubi ipsi 
nobis ostendunt religionem , quce suo- 
rum Sacramentorum ope ducit homi- 
nem manu auxiliatrice a primo ortu 
suo usque ad interitum. 



56 TRACTATUS DE EXTREMA UWCTIONE. 

stolo Sacramentum instituere , quod ad solum Christum pertinet ; 
3° quia ipsemet Card. Cajetanus in Commentariis in hanc epis- 
tolam expresse negat, illam Jacobi sententiam ad Unctionem sa- 
cramentalem transferri posse ; 4° quia de eadem unctione loquitur 
Jacobus , de qua Marcus , VI , 13 , ubi scribit , quod Apostoli 
ungebant oleo multos cegros et sanabant. Quae profecto unctio 
non pertinebat nisi ad miraculorum donum. 5° Certe ipse Jacobus , 
suae unctionis effectus enumerans , primo nominat illos , qui ad 
corpus spectant : Et alleviabit eum Dominus, deinde illos qui ad 
animam : Et si in pecoatis sit , remittentur ei. 6° Quem posterio- 
rem effectum hypotheticum tantum esseevincitparticula si, quod 
argumento est unctionem hanc sacramentalem esse non posse; 
7° si tamen de effectu spirituali hic sermo sit , non vero potius 
de morbis ipsis , qui spectabantur velut peccatorum effectus ; hinc 
morbo curato , etiam peccatum ipsum condonatum dicebatur (1). 
Ergo. 

10. Resp. Ad l m , Dist. Incertum est Luthero ac paucis ejus 
asseclis, utrum Jacobi epistola canonica sit , conc; Catholicis, imo 
et Protestantibus ipsis recentioribus , neg. Quare Lutherus rejecerit 
tanquam stramineam Jacobi epistolam, nota res est, eo quod 
nempe viderit hujus epistolae auctoritate totum suum de justifica- 
tione sine operibus principium plane everti. Ceterum injustum 
falsumque , ut Wetstenius vocat , Lutheride hac epistola judicium 
recentiores omnes Protestantes explodunt (2), quin hac de re 
solliciti simus, 

11. Ad 2 m , Dist. Ac propterea juxta Tridentinum Apostolus 
solum promulgavit y quod Christus instituit , conc; instituit ipse 
hoc Sacramentum , saltem auctoritate propria , neg. 

12. Ad 3 m , Dist. Immerito et contra veterum expositionem , 
conc; merito ac juxta catholicae exegeseos regulas , neg. Haec Car- 
dinalis Cajetanus scripsit ante Concilium Tridentinum , quare 



(1) Ita Rosenmiiller in cap. 5, Ep. d'une introduction critique au Nou- 
Jac. v. i5. veau Testament. Gen6ve 1823, divis. 

(2) Cfr. J. Georg. Rosenmiilleri , troisi&me , Epitres catholiques , sec- 
praef. in hanc Epist. Cellerier , Essai tion prem. Epitre de S, Jacques. 



CAP. I. I>E VERITATE SACRAM. EXTREMA UNCT. 57 

aliqua venia dignus videri potest, si incaute , sicut alia non pauca , 
quse in ejus operum editione rornana jussu S. Pii V expuncta sunt, 
et hoc excidit illi. Hujus Cardinalis commentaria in Sacram Scrip- 
turam pertinent ad illos pedes pavonios , quos ei quidam expro- 
barunt (1). Porro nunquam dubitavit Cajetanus de Sacramenti 
Extremae Unctionis veritate, 

13. Ad 4 m , Dist. Loquitur Jacobus de eadem unctione ma- 
teriali, de qua Marcus , conc; deeadem formali , neg. Unaquaeque 
enim ministrum , subjectum et effectus babuit plane diversos. Cum 
tamen unctio, de qua fit mentio apud S. Marcum, fuerit figura 
illius , quam memorat S. Jacobus , ideo a Tridentino dicitur hocSa- 
cramentum apud Marcum fuisse a Christo Domino insinuatum (2). 

14. Ad 5 m , Dist. Primo nominat Jacobus effectus, qui spectant 
ad corpus , utpote magis notos , et quia id quodammodo poscebat 
orationis series , conc; ut insinuet , corporis sanitatem primarium 
esse hujus Sacramenti effectum, neg. Insolens porro non est in 
Scripturis postremo loco primarium effectum recenseri ; sic 
Matth. XIX , 29 , legitur : Centuplum accipiet , et vitam wter- 
nam possidebit. Ideo autem a Jacobo primo loco ponitur corporis 
sanitas , tum quia effectus ejusmodi notior est , utpote qui sub 
sensus cadat , tum quia orationis series postulare videbatur, ut 
post commemoratam infirmitatem corporis continuo describere- 
tur ejusdem sanatio (3). 

15. Ad 6 m , Vel Neg. Quia , ut productis exemplis ostendit 
Estius (4), in Scripturis particula si saepe non tam rei incertae 
conditionem , quam rei certae confirmationem significat , ut apud 
ipsum Jacobum , 1 , 5 : *SV quis vestrum indiget sapientia, postulet 

(1) Cfr. Card. Pallavicini , Istoria ac loqui nonde plumis sed de pedibus 

del Concilio di Trento , ubi lib. vi , pulcherrimi pavonis. 

cap. 17, § 2 : Quanto appartiene , (2) Sess. ziv,DeExtr. Unct. cap. 1. 

inquit , al Gaetano , il parlar de' suoi (3) Cfr. Bellarm. lib. De Extr. 

Commenti sopra la Scrittura e un Unct. cap. 16, qui contendit , verba 

parlare , non dellepenne , ma de' piedi sahabit et alleviabil spectare praecipue 

diun bellissimo paone. Id est, Quod ad animam. 

Cajetanum adtinet , loqui de commen- (4) In Comment. in hunc loc. 
tariis ejus in S. Scripturam , idem est 



58 TRACTATUS DE EXTREMA UNGTIOTfE. 

a Deo (1); vel Dist. Ex parte suscipientis , conc, ex parte Sa- 
cramenti , neg. Quamobrem , etsi nullum in segroto peccatum sit, 
attamen non caret Sacramentum efFectu suo ; semper enim gra- 
tiam confert \ quae si peccata non tollit , quia nulla sunt , aegroti 
animum alleviat atque erigit , efficitque , ut morbi incommoda et 
labores levius ferat , et quod praecipuum est , ut dsemonis tenta- 
tionibus facilius resistat. 

16. Ad 7 m i| Neg. Hic enim nonnullorum Protestantium sensus 
est absurdus. Etenim , si morbus peccati effectus est , et peccato^ 
rum nomine per synecdocben morbi significantur , cum dicat Ja- 
cobus : Infirmatur quis in vobis... et si in peccatis sit, remit- 
tentur ei, hic sensus ex interpretatione adversariorum exurgeret : 
Est aliquis vestrum in rnorbis?... Si in morbis sit, remittentur 
ei; seu etiam : Est aliquis in vobis injirmus?.. Si infirmus sit, 
sanabitur. Egregium sane exegeseos specimen (2). 

17. Inst. Saltem unctio , quae in usu est in Ecclesia Romana , toto, 
ut aiunt, ccelo distat ab ea, de qua loquitur S. Jacobus. Etenim 
1° S. Apostolus loquitur de omnibus infirmis indiscriminatim ; in 
Ecclesia autem Romana non inunguntur nisi extremo morbo labo- 
rantes. 2° Commemoratur in adductis verbis adjumentum sani- 
tatis, non praesidium etadjumentumpacatiusmoriendi(3). 3° Juxta 
Apostolum a pluribus Sacerdotibus fieri debet haec unctio ; nunc 
vero ab uno tantum fit. 4° Unctio , de qua Jacobus loquitur , non 
erat nisi olei vulgaris ac communioris ; nunc vero non adhibetur 

ad ejusmodi unctionem nisi oleum ab Episcopo consecratum (4). 

• 

(1) £i tU ipm Xiiiriri» ro<pius ui- (4) Ita Calvinus , Instit. lib. iv , 
TiiT»jr«jp«(mvariaiit.©ifli?)Tfli;^^«i»Toff. cap. 19, § 21 , qui , ne parcat scom- 

(2) Non inficiamur, passim in Scri- matibus : Jacobus , scribit , dum sim- 
pturis morbos perinde ac calamitates re- pliciter ungi infirmosjubet , non aliam 
liquas ut effectos peccatorum perhi- unctionem inibi significat quam vul- 
beri ; yerum aliud est dicere morbos garis olei...Isti ( Catholici) oleum non 
esse effectus peccati , aliud vero pec- dignantur nisi ab Episcopo consecra- 
catorumnomine solos morbos significari. tum , hoc est , multo halitu calefactum , 
Cfr. Estius , loc. cit. multo murmure incentatum , et novies 

(3) Sic Georg. Rosenmiiller in hunc flexo genu salutatum • ter, Ave sanc- 
locum. tum oleum : ter, Ave sanctum chrisma : 



GAP. I. DB VERITATE SACRAM. EXTREMiE UNCT, 59 

5° Neque unctio , quse nunc in Ecclesia adhibetur, morbos depellit , 
sicut depellebat Jacobaea. 6° Denique Unctio Sacramentalis , prout 
docent Catbolici , effectum producit ex opere operato ; unctio 
autem , de qua Jacobus agit , vim omnem suam acceptam refert 
orationi et fidei : Et oratio fidei, inquit , salvabit infirmum, in 
quem finem v. 16 commendat S. Apostolus orationis efficaciam , 
dicens : Et orate pro invicem , ut salvemini; multum enim valet 
deprecatio justi assidua. Ergo. 

18. Resp. Neg. ant. Ad l ra prob. Neg. Apostolus siquidem iis 
vocibus utitur, ut graviter decumbentem significet. Talis est vis 
vocis aaQeyeXy quae de eo accipitur qui viribus et robore privatus 
est (1) , et vocis Ki^utfHftft , quae valde et graviter laborantem 
designat(2). Quodjam et adversarii fatentur. Sane de iis infirmis 
loquitur Jacobus, qui per se accedere ad Ecclesiae Presbyteros 
nequeunt, ac propterea eos accersendos jubet , ut ad aegrotos un- 
gendos se conferant. 

19. Ad 2 ra , Dist. Commemoratur etiam adjumentum sanitatis, 
conc; solum , neg. Tria enim dicit Apostolus de unctione, quod 
salvet , alleviet et peccata remittat; haec porro tria in unum re- 
fundi nequeunt , uti adversarii faciunt. Praeterea , cum , ipsis 
fatentibus, corporis sanitas sit effectus secundarius ac subor- 
dinatus animae saluti , plane consequitur quando unctio non 



/er, Avesanctum halsamum. Al minus parte, imo potissimum ab usu pendere ; 

accurate hoc officium exponit , ut ridi- porro certum est, S. Joan. Ghrysosto- 

culum exhibeat. mum in i ad Gor. cap. xi (Hom. xxvii, 

(1) Cfr. Serarius, op. cit. cap. 8, n.i),qua3dicitApostolusA/«Towroe\w / e67j' 

ubi inter cetera observat , a S. Ijuca in ?roAAoi eio-B-evus x.ct)aj>j>a<rTot exponere de 

Actis Apostolicis eos vacari*V3-evouvT«ff, graviterdecumbentibusj uti etiam Theo- 

adquosdeferebantur semicinctia Pauli , phylactum in Epist. Jacobi , in hunc 

ut convalescerent , imo ipsos Luthera- locum. 

nos exponere hanc vocem de iis, qui (2) Ex hac voce, circa cujus signifi- 

periculose decumbunt. Nec abnuit Sca- cationem nulla dubitatio suboriri potest, 

pula , qui in suo lexico ad vocem 1>B-ita magis determinatur sensus , quo prio- 

agensdecompositis,verbum«V^£ve'6)ver- rem S. Aposlolus usurpaverit. Cfr. Se- 

\\iinfirmi8viribus sum ,langueo, etc. rarius loc. cit. nec non Estius. 
Accedit , sensum verborum magna ex 



60 



TRACTATUS DE EXTRKMA tmCTIOUE. 



confert sanitatem corporfe, eo quod animse saluti non expediat, 
eam adhiberi in animae subsidium ad pacatius moriendum (1). 

20. Ad 3 m , Dist. Si Apostolus voluisset numerum ministro- 
rum significare, trans.; si qualitatem, neg. Perinde enim valet 
haec loquendi ratio : Inducat Pesbyteros Ecclesias , ac aliquem de 
Ecclesiae Presbyteris (2), uti cum dicimus : Qui male se habet, 
medicos accersat , vel ut Christus leprosis dixit : Ite , ostendite vos 
Sacerdotibus (3) , cum tamen ex legis praescripto satis foret, si se 
veluni tantum ostendissent (4). Itaque per enallagen ait Jacobus : 
Vocet Presbyteros Ecclesiai ; alioquin omnes simul vocandi essent. 
Quod si insistant adversarii in plurali numero , reponimus , op- 
timum quidem esse , ut plures adsint Sacerdotes in hujus Sacra- 
menti administratione (5), minime tamen ex Sacramenti neces- 
sitate ; alias in pagis ac villis , in quibus saepissime nonnisi unus 
Sacerdos seu parochus invenitur, plures tam salutari remedio 
carere deberent. 

21 . Ad 4 m , Resp. 1° Unde sciunt adversarii , oleum , de quo 
loquitur Jacobus , non fuisse benedictum? Certum est, ab imme- 
morabili tempore usum olei benedicti ad infirmos ungendos obti- 
nuisse, ut patet ex Innocentio I atque ex antiquissima ipsa olei 
sancti appellatione , quae in utraque Ecclesia orientali et occi- 
dentali recepta est. 

(1) Ipsemet Rosenmiiller id fatctur, Ecclesia latiua, ut Sacramentum hoc a 
scribens in scholiis ad hunc loc. Notum pluribus Sacerdotibus administraretur, 
est in Novo Test. ut in vita communi quamvis , ut postea ostendemus , non 
scepe universe euuntiari, quod cum re- desint exempla deadministrata Extrema 
strictione intelligendum est. Juvabunt Unctione ab uno Sacerdote. 

preces wgrotantem , si ei expediat ad (5) Dixi adsint sive intersint , non 

salutem ceternam , omnes cegrotantes autem ut administrent ; siquidem , ut 

Presbyterum ope et precibus valetu- observat Bened. xiv , nunc in Ecclesia 

dinem recuperasse , ex his verbis non latina vetitum estab alio quam ab uno 

sequitur. Cfr. Serarius,op.cit. cap. io, Sacerdote , nempe parocho , Sacramen- 

§ io4 et seqq. tum istud administrari ob justissimas 

(2) Cfr. Estius in hunclocum. causas, quas adducit. Hortatur tamen 

(3) Luc. x vn , 1 4. Ecclesia , ut , quoad ejus fieri potest , alii 
(A) Levitxiv,2. Negari tamen ne- intersint Sacerdotes aut clerici , aut 

quit , olim receptum fuisse etiam in etiam pii laici , ut orationibus infirmum 



GAP. I. DE VERITATE SACRAM. EXTREM^l UHCT. 61 

22. Resp. 2° Benedictionem longe probabilius non afficere 
ipsam materiae essentiam , ut ex dicendis patefiet. 

23. Ad 5 m , Dist. Hoc Sacramentum non semper morbos de- 
pellit , conc; nunquam, neg. Nam, cum corporis sanitas sit ef- 
fectus conditionatus ac secundarius , tunc solum efTectum hunc 
producit, cum Deus animae saluti ita expedire novit (1). 

24. Ad 6 m , Dist. Vim unctionis acceptam fert Jacobus orationi 
et fidei tanquam formae ipsius Sacramenti , conc. ; tanquam nudae 
orationi , neg. Jam yero semper hoc sensu verba Apostoli intel- 
lexit Ecclesia , quae ab aetate apostolica ea in praxim deduxit. Porro 
vim Sacramenti formae tribuere , perinde est ac asserere ritum 
illum , cui adnexa est , per se et ex opere operato effectum pro- 
ducere. Ideo verodicitur oratio fidei , quiafidem excitatin susci- 
piente , eamque tanquam necessariam dispositionem exigit , aut 
etiam quia fidei Ecclesia? innititur , atque ut nonnullis placet , 
quia , initio saltem , hujus Sacramenti administrationi adnexum 
erat donum curationum , quod a fide potissimum pendet (2). 

25. Ad confirmationem vero petitam ex orationis commenda- 
tione , quam ibid. B. Jacobus adjicit , respondeo , Apostolum ex pec- 
catorum ac orationis mentione , quam injecerat, nactum esse occa- 
sionem disserendi de confessione et oratione , ad quas hortatur 
fideles , ut Deum sibi propitium efficiant. Nihil porro haec commune 
habent cum Sacramento , de quo disseruerat in commate antece- 
denti (3). 

Deo commendent, dam ei administratur ncrus ab hac interpretatione alienusnon 

Sacra Unctio. est, dum se non repugnaturum ait, si quis 

(1) Recte observat Estius loc. cit. ru iyupuv hoc loco notionem erigendi 

sab hac sanatione corporali quamlibet animum subjicere mallet. Cfr. Novum 

etiam modicam morbi relevationem Testamentum grcecum perpetua an- 

comprehendi , velut motum aliquem notatione illustratum editionis Kop- 

ad sanitatem. Uude , licet rarius con- pianae , Goltingae 1 799 , vol. ix, Epis- 

tingat hominem periculose asgrotantem, tolce cathol. illustratce a Jul. Dav. Pott , 

Sacra hac Unctione adhibita , integrae fasc. 1. 

restitui sanitati ; saepenumero tamen (2) Cf. Estius loc. cit. Bellarm. et 

evenit , ut morbi levamen aliquod sen- Nic. Serarius locis citt. 

tiat. Id quod variis de causis ad salu- (3) Ipse Carpzovius aliique apud Pott, 

tem anima3 potest conducere. Schleus- loc. cit. contendunt hic B. Jacobum 



62 



TRAGTATUS DE EXTREMA UNCTIONE. 



26. Obj. secunda. 1° Istius Sacramenti mentio nulla occurrit 
apud scriptores primi ac secundi EccJesiae seculi ; illud non com- 
memorant Patres sec. IV , etiam cum ex instituto de Sacramentis 
agunt. Auctores ipsi, qui a V ad IX seculum usque floruerunt; 
perceptam quidem ab infirmis morituris Eucharistiam referunt ; 
nuspiam vero de percepta ab iis Extrema Unctione loquuntur. 
2° Accedit, Origenem in adducto testimonio non agere de Extrema 
Unctione , sed de poenitentia ; 3° Irenaeum praeterea Valentinia- 
nis (1) , Epiplianium vero (2) et Augustinum (3) unctionem in- 
firmorum adscribere Heracleonitis , Theodoretum autem inter 
Archonticorum errores recensere (4); 4° Decentium de hoc dogmate 
dubitasse , atque ad dubitationem suam depellendam Innocentium 
Pontificem consuluisse. 5° Cum Urbanus III , in cap. Vir de se- 
cundis nuptiis, respondisset viri et mulieris iterum nubentium 



novam cohortationem incipere. Veram , 
quidquid de hoc sit , juverit hic adno- 
tare Protestantium agendi rationem. 
Interdum enim omnem unctionis effe- 
ctum soli oleo tribuunt , cujus singula- 
rem vim in orientalibus regionibos ex- 
tollunt , ita ut , si ipsis credas , nullo 
ferme alio remedio olim medici uteren- 
tur ad morbos sanandos ; hinc refe- 
runt , quod , Josepho teste , De Bello 
Judaico , medici jusserint Herodem in 
supremo morbo olei balneum ingredi ; 
quod veteres ampullam oleariam secum 
in itinere detulerint , ut constat ex 
Luc. x , 34 ; quod Apostoli usi fuerint 
oleo tanquam medicamento ad morbos 
sanandos, quasi scilicet Ghristus Do- 
minus velut alter Hippocrates disci- 
pulos ad artem medicam exercendam 
miserit. Haec aliaque ejusmodi passim 
nugantur Wetstenius ad Luc. x , 34 5 
Lightfootus, HorcB Hebr. et Thal- 
tnudicw , ad Matth. vi , 17, et Marci 
vi, 14 ; Kuinoel, Comment. in lib. 



hist. Novi Test. ad Marc. vi ; Rosen- 
miiller in schol. ad Jacob. v. Imo Pott 
et illud addit , Aposlolum Jacobum in 
textu, de quo agimus, jussisse, ut fideles 
advocarent Presbyteros utpote omnino 
prudentissimos , sic forte .etiam artis 
medicae peritissimos. Contra vero hic 
toti in eo sunt , ut omnia , ipsamque 
adeo sanitatem solis precibus adscribant, 
contenduntque , oleum non aliud fuisse 
nisi symbolum sanationis, quam Deus 
exoratus tribuit. Et hi sunt, quos non- 
nulli in exponendis Scripturis adeo sus- 
piciunt ! Experimento comperi , si par- 
tem philologicam excipias, in qua tamen 
saepissime decipiuntur , nihii inveniri 
in ejusmodi interpretibus, quod com- 
parari possit cum expositionibos Catho- 
licorum interpretum. 

(1) Cont. Hceres. lib. 1 , cap. 21, 
n. 5. edit. Massueti, 

(2) Hccres. xxxvi , n. 1 , edit. Petav. 
(&) Lib. De hceresib.n. 16. 

(4) Hceret. fabul. lib. 1 , n. 1 1 . 



CAP. I. DE VERITATE SACRAM. EXTREMiE TJNCT. 63 

henedictionem iterari non debere, istius responsionis rationem 
hanc attulit glossa : Sacramenta enim iterari non debent... tamen 
Poenitentia bene iteratur... fallit autem secundum quosdam re- 
gula in Extrema Unctione; quid enim impediret hanc iterari, 
cum non sit sacramentum, sed oratio super hominem (1) ? Ergo. 
27. Ad l m , Resp. 1°, Dist. Istius Sacramenti priorum seculo- 
rum scriptores non meminerunt ob peculiares causas illius aetatis 
proprias , trans. quasi illud ignoraverint , neg. Non desunt 
gravissimae causae silenlii a nonnullis Patribus et Scriptoribus 
servati : ac 1° Arcani disciplina tunc temporis vigens ; 2° quia 
forte etiam rem usitatam , nec proinde ignotam , quam lectores 
facile supplere poterant ,satius duxerunt silentio praeterire , quem- 
admodum perceptae etiam a sanctis Viris Eucharistiae saepenu- 
mero apud antiquos nulla fit mentio ; 3° quia , cum veluti con- 
su mmati vum Pcenitentiae spectaretur hoc Sacramen tum a veteribus , 
ideo ejus implicite meminerunt cum de peracta ab infirmis exo- 
mologesi scripserunt ; 4° ob multiplices causas ob quas antiquitus 
infrequentior erat hujus Sacramenti usus , quia nempe juxta In- 
nocentium I sanctum oleum omnibus stadia pcenitentiae percur- 
rentibus denegabatur ; quia muiti in fine tantum vitae Baptismi 
gratiam petebant ; quia per ea tempora innumerabiles sine ulla 
unctione ad martyrium convolabant ; tandem quia nec iis admi- 
nistrarehocSacramentum Ecclesia solebat, qui innocentem vitam 
duxissent , uti ex Adelhardi abbatis Corbejensis vita colligitur , 
quam Paschasius Radbertus edidit (2). 



(1) Ita Dallaeus De duobus Lati- (2) Sic enim legitur : Interim , cum 

norum in Unctione sacramentis Con- ccepisset idem Episcopus a nobis per- 

firmatione et Extrema , ut vocant , contari , utrutn benedictionis oleo , 

Unctione , Genevae 1659 , De Ex- sicut a B. Jacobo sancitum est , de- 

trema Unctione , lib. n , cap. i el beret perungi , interrogavimus eum , 

seqq. Ei hoc solo titulo aut mala fides, utrumne vellet, quem proculdubio scie- 

aut stultitia apparet hujus scriptoris ramus , peccatorum oneribus non de- 

perinde ac si sola Ecclesia latina duo tineri. Opp. S. Paschasii ex edit. Sir- 

haec habeat Sacramenta , non autem mondi, col. i68i. Stulta porro etinanis 

Ecclesia Graeca , Russiaca , omnesque , fuisset haec interrogatio , si tunc tem- 

eaque antiquissimaj, Orientalium sectae! poris obtinuisset mos Ecclesiae , ut, qui 



64 TRAGTATUS DE EXTREMA UNCTIONE. 

28. Resp. 2° Neg. nullum Extremae Unctionis meminisse ex 
scriptoribus IV priorum seculorum , vel de collata Extrema Un- 
ctione Sanctorum biographos prorsus siluisse usque ad secul. IX. 
Etenim ex Graecis recensuimus III seculi Origenem , IV et V sec. 
Victorem Antiocbenum , Chrysostomum , Cyrillum ; ex latinis 
Innocentium, Possidium, qui omnes de hoc Sacramento tanquam 
de re vulgatissima et ab Apostolis ac Patribus recepta locuti sunt. 
Praeterea vel a primis ipsis Ecclesiae gallicanae incunabulis a S. Ne- 
potiano cuidam Artemio administratam Extremam Unctionem 
refert Gregorius Turonensis (1) ; susceptam a S. Eugendo abbate , 
quicirca annum 510 vita functus est, testem habemus coaequalem 
ejus biographum (2), ut taceam de S. Regina Chlotilde, quae, ut 
legitur in ejus actis , prius inuncta est a Sacerdotihus oleo sancto, 
deinde Eucharistia refecta ; aliisque non paucis , qui omnes ante 
secul. IX floruerunt (3). 

29- Ad 2 m , Neg. Etenim agit Origenes loc. cit. tum de Pce- 
nitentia tum de Extrema Unctione ; duplex porro assignat inter 
utrumque Sacramentum discrimen : primum quod Extrema Unctio 
per oleum , et quidem solis infirmis administretur , non item vero 
Pcenitentia ; alterum , quod per Pcenitentiam et Confessionem 
graviora peccata, per Unctionem vero leviora remittantur. 

30. Ad 3 m , Dist. Adscribunt adducti Patres haereticis un- 
ctionem superstitiosam ignotis barbarisque vocibus collatam ad 
nescio quam redemptionem obtinendam , conc; prout in Ecclesia 
catholica administrari consuevit, neg. Scilicet, quemadmodum 
Baptisma , Eucharistiam aliaque Sacramenta haeretici illi faede 
temerarunt, ita et Sacramentum Extrema?, Unctionis simularunt. 



credebantur peccatorum oneribus non Avernos sanctus Nepotianus quartus 

detineri , infirmorum unctionem acci- habebatur Episcopus... A sancto au- 

perent. Cfr. Launoj. op. cit. cap. 2, tem Nepotiano visitatus (Artemiusin- 

observ. i. Pergit autem Radbertus post firmus) atque oleo sancto perunctus , 

recitata verba : Quod ille audiens , ere- tribuente Domino redditur sanitati* 

ctis oculis in coelum cominus obsecra- (2) Cfr. Mabillon. Actor.SS. Ordinis 

bat f ut fieret, S. Benedicti , pag. 5?6. 

(1) Histor. eccles. Francorum , (3)Cfr. Chardon, Hist. deVExlrtme 

lib. i , cap. 4i* Scribit enim : Apud Onction , pag. 4<>o et seq. 



CAP. I. DE VERITATE SAGRAM. EXTR. TJNCT. 65 

Haeresis enim quae ventatein retinere detrectat , eam saltem velut 
aemula imitatur. Ex superstitiosa porro illorum haereticoruin agendi 
ratione circa morientes ineluctabile praxis ac fidei Ecclesiae catho- 
licae documentum eruimus ; neque enim illum ritum retinuissent 
ac temerassent haeretici illi , nisi in Ecclesia , a qua discesserunt , 
obtinuisset (1). 

31. Ad ^ m , Dist. Dubitavit Decentius de hujus Sacramenti 
ministro ac subjecto, conc; de Sacramenti veritate, neg. Id con- 
stat ex Innocentii verbis, seu responsione ad Decentium data. 

32. Ad 5 m , Dist. Juxta glossam Extrema Unctio ex iis Sacra- 
mentis non est , quae imprimunt characterem , adeoque reiterari 
non possunt , conc; non est Sacramentum simpliciter , neg. Alio- 
quin eam non contulisset cum Pcenitentia , qua3 licet iterari pos- 
sit , est tamen Sacramentum. 

33. Inst. Quis prudens ExtremamUnctioneminterSacramenta 
recenseat, decujus institutione , materia , forma , ministro , sub- 
jecto et effectibus Romani ipsi praecipui Theologi acerrime inter 
se digladiantur ? 

34. Resp. Dist. Ita ut hae disputationes ipsam substantiam non 
attingant , conc; ita ut attingant substantiamipsam, neg. Omnes 
enim Theologi unanimi consensu Extremam Unctionem uti vere 
acproprie Sacramentumhabent. Hac praecipua veritate constituta, 
in cetera deinde subtilius inquirunt , uti fit circa veritates reliquas 
ab ipsis Protestantibus. Ejusmodi autem quaestiones cum dogma 
non attingant, ejus veritati obesse nequeunt. 

(1) Satis est oculos conjicere inci- cipatibus et pctestatibus apprehendi et 

tatos auctores , ut quisque intelligat , teneri nequeanf. , atque ut internus 

ritum superstitiosum illos haereticos eorum homo invisibili modo ulterim 

usurpasse. Sufficiat nobis afferre , quae ascendat , perinde nimirum ac cor- 

de Valentinianis scribit S. Irenaeus loc. pora eorum inter res conditas relin- 

cit. ex versione Billii : Sunt alii , in- quantur. Invocationes vero , quas a se 

quit , qui jam jamque ex hac vita commemoratas scribit S. Irenaeus , hse 

excessuros redimant, oleum aquw im- sunt: Basema, Chamassi, Bacenceora , 

mixtum in eorum capita injicientes , Mystadia , Ruada , Cusia , Babe- 

una cum iis invocationibus , quas su- phor , Calathi. Quid porro istis com- 

perius commemoravimus . Quod qui- mune est cum Extremae Unctionis ritu? 

dem eofaciunt, ut a superioribusprin- Cfr. Feuardentios in cap. 1 7 hujuslibri. 

T. VII. 5 



66 TRACTATUS DE EXTREMA. UNCTIONE. 

Quid porro de his singillatim verisimilius censendum sit , ex 
scholiis , quae jam subjicimus , patebit. 

CAPUT II. 

IN SINGULAS SACRA.MENTI EXTREMiE UNCTIONIS PARTES SCHOLIA. 

35. I. Circa istius Sacramenti institutionem apud veteres nulla 
quaestio ; cum satis illis fuerit olei sancti unctionem ab Apostolo 
repetere, donec sequentibus seculis scholastici inquirere ccepe- 
runt , utrum Christus , an vero Apostolus , accepta a Christo ad 
id speciali auctoritate , vel interius Spiritu Sancto docente , hoc 
Sacramentum instituerit (1) , seu utrum Christus immediate aut 
mediate instituerit Extremam Unctionem. In varias autem abie- 
runt sententias. Post Tridentinum vix dubitari posse videtur , 
quin Christus immediate hoc institueritSacramentum, quodB. Ja- 
cobus postea promulgavit (2). 

36. II. In comperto est ^ materiam , quam remotam vocant , 
juxta S. Jacobi verba oleum esse ex olivis expressum ; hoc enim 
solum olei nomine, absque ullo addito, significatur. Sane olei 
olivarum meminerunt Graecorum euchologia (3) , rituales latino- 
rum libri (4) et veteres Patres. Quod si chrismatis vox interdum 
apud veteres occurrit , cum sermo est de hoc Sacramento , haec 
non est referenda nisi ad unctionem , quae a Graecis chrisma dici- 



(1) Ita inter ceteros sensisse videntur (3) Cfr. Goarias in Euchologio, 
S. Bonaventura , Bruliferus, Perezius pag. 4^5 et pag, 4^> not » 2 ^> ^ r * 
aliique non pauci scholastici. cudius , De concordia , etc. lib. ?, 

(2) Amolo Lugdunensis Episcopus , cap. i , ubi scribit : Materia est pu- 
qui ante nongentos et amplius annos rum oleum y quod non sit permixtum 
floruit in Epist. ad Theodboldum Episc. cum aliis aromatihus instar unguenti 
Lingonensem utrumque conjunxit, scri- Confirmationis. Sic reliqui scriptores 
bens : iSi autem et languores aliqui Graeci. 

ac debilitates atcidunt , juxta Evan- (4) Cfr. Martenius , De antiquis Ec- 

gelicum et apostolicum prceceptum , clesice ritib. lib, i , part. n , cap. 7 , 

prwstohabet unusquisque ut inducat art. 4* 
Presbyteros, etc. 



GAP. II. IN SING. SACRAM. EXTR. UNCT. , ETC 



67 



tur (1). Ast non minima viget controversia circa benedictionem 
huic oleo adnexam. De liac Tridentini Patres docuerunt : Ex 
apostolica traditione per manus accepta..» intellexit Ecclesia, 
materiam esse oleum ab Episcopo benedictum (2). Certe hujus 
benedictionis , ut vidimus, jam meminit S. Innocentius I. Sed 
utrum haec Episcopi benedictio necessaria sit necessHate praecepti 
divini seu Sacramenti , an solum ecclesiastici , ut graves Theologi 
sentiunt , qui propterea negant hanc benedictionem ad essentiam 
Sacramenti pertinere , nihil certi statui posse videtur (3). In praxi 
tamen tutiorem partem tenendam esse in administratione hujus 
Sacramenti , nemo est qui ambigat. Illud autem certum est , prout 
observat Benedictus XIV, oleum infirmorum ex expressa vel 
tacita summi Pontificis concessione a simplici Presbytero confici 
posse. Certum prseterea est , orientales Presbyteros passim oleum 
infirmorum benedicere ab omni retro setate , quin tamen hac de 
causa objurgati unquam fuerint (4). 



(1) Non videtur tamen improbabilis 
Suarezii conjectura, dum scribit, tom. iv 
in in part. S. Thom. disp. ^o , sect. i; 
n. io : Imo aliquando videtur Ec- 
clesia usa hac materia ( mixtione olei 
et balsami ) etiam ad ungendum in- 
firmos. Hac ratione explicantur , quae 
opponit Basnagius ex S. Joan. Damasc. 
in orat, De iis qui in fide dormierunt , 
n. 8 : Velut enim , qui unguento (gr. 
/wwp«) aliove sancto oleo cegrotum cupit 
ungere, et ex Ord. Rom. tom. x Bibl. 
Palrum, pag. 70, ubi Exlremae Unctionis 
raateria unguentum compositionis at- 
que permixtionis vocatur (quem tamen 
textqm in nullo OrdineRomano ex iis, 
quos consului , reperire potui. Quin ta- 
men necesse sit asserere cum Basnagio 
mutatam fuisse hujus unctionis mate- 
riam , cum fieri potuerit ul parva quan- 
titas alterius liquoris oleo permiscere- 
tur ; quam commixtionem verae ma- 



teriaB minime officere recte observat ibid. 
Suarez. 

(2) Sess. xiv, De Extrema Unct. 
cap. 1. 

(3) Gfr. Benedictus xiv, De Synod. 
diceces. lib. viii, cap. 7 , §. 4» 

(4) Ibidem. Attamen Suarez loc. cit. 
n. 8, contendit, benedictionem Episcopi 
ita ex Christi institutione necessariam 
esse , ut neque a Rom. Pontifice possit 
ea committi simplici Presbytero. Vi- 
detur eximius hic doctor nunquam 
legisse Euchologia Graecorum , ex qui- 
bus constat , a tempore immemorabili, 
Rom. Pontificibus annuentibus , Sa- 
cerdotes oleum ad inungendos infirmos 
benedicere. Hunc morem , ut observat 
Benedictus xiv , Armeni etiam retinent, 
uti etreliquae orientales communiones, 
quem probavit Innocentius viii , ac ite- 
rum Benedictus ipse xiv. 



5. 



68 TRAGTATUS DE EXTREMA UNCTIONE. 

37. 111. Quod attinet ad partes corporis ungendas , seu ad 
materiam proximam , illud solum dici potest , unumquemque 
debere ritum sequi , qui viget in Ecclesia , in qua Sacramentum 
istud administratur. Mira siquidem semper viguit liac in parte 
varietas. Alicubi enim plures, alicubi pauciores partes inunge- 
bantur et adliuc inunguntur (1). Aliquando nonnisi una pars 
inuncta fuit , ut patet ex vita S. Eugendi , cujus tantum fuit inun- 
ctumpectus(2). Imo velinipsa Ecclesia Romana, si instet mortis 
periculum , sub generali formula frons solum inungitur. 

38. IV. Eadem ferme varietas viguit circa formam , quae ad 
longum tempus in Ecclesia latina indicativa fuit; sic enim Am- 
brosiana se babebat aetate S. Bonaventurae : Ungo te oleo sancti- 
ficato in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, ut more 
militis uncti prceparatus ad certamen , aereas possis superare 
potestates (3). In Sacramentario Gregoriano haec similiter forma 

occurrit : Ungo te de oleo sancto , etc. (4). Huic plures paucio- 
resve adjiciebantur preces , lectio Epistolarum S. Pauli et S. Ja- 
cobi , Psalmi qui a pcenitentia vocantur , etc. (5). Ex his porro 
formis , quas per plura secula in Ecclesia viguisse novimus , pro- 
num est inferre, formam deprecativam ad essentiam non pertinere, 



(1) Cfr. Martenius loc. cit. § 8 , gnum crucis in capite de oleo bene- 
Launojus op. cit. Explicata Ecclesice dicto. 

traditio circa partes corporis , etc. (3) Cfr. S. Bonavent. in iv, dist. a5 , 

cap. i. ([. f\. Cfr. etiam Martenius loc. cit. 

(2) In ejus vita apud Mabillon. loc. ubi plures eosque antiquissimos Ordines 
cit. legitur : Cutn ultra sexagenariam profert, qui non aliam formam exbibent 
cetatem fere sex mensibus prcedictus quam indicativam : Ungo te de oleo 
Pater incequalitate corporea laboraret , sanctificato , aut Ungo oculos , ungo 
vocato uno ad se de fratribus , cui pedes , etc. 

cum libertate peculiari olim etiam per- (4) Opp. S. Greg. M. edit. Maurin. 

ungendi infirmos opus injunxerat , tom. iii , pag. 236 , ubi etiam cfr. 

secretissime quoque sibi pectusculum not. 912 Hugonis Menardi, qui plures 

petiit, ut moris est , perungi. In libro etiam alias formas colligit verbis indi- 

vero Sacramentorum S. Gregorii M. post cativis expressas , easque mordicus vin- 

recitatas tres ad ungendum infirmum dicat. 

orationes dicilur : Postea faciat ei si- (5) Cfr. citt. auctores. 



GAP. II. IN SING. SACRAM. EXTR. UNGT. , ETC, 



69 



ut nonnulli scholastici autumarunt (1) ; imo colligimus, nec necesse 
esse, ut omnes effectus per formam significentur ; quemadmodum 
enim antiquitus nulla remissionis peccatorum mentio expresse 
fiebat , sic neque informa , quae nunctemporis in usuest , ulla fit 
expressa mentio roboris ac fortitudinis, quaeper hoc Sacramentum 
confertur ad superandas diaboli tentationes ac insidias. Consistit 
haec enim in illis verbis : Per istam sanctam unctionem et suam 
piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus, quidquid per 
visum , etc. deliquisti. 

39. V. Ambigendum autem non est, quin solus Sacerdos ido- 
neus sit hujus Sacramenti minister , ut liquet ex verbis Jacobi ab 
universa traditione expositis (2). Audiendi propterea non sunt 
haereticusBasnagius (3) et Launojus (4), dum contendunt,interdum 
a diaconis , imo vel ab ipsis laicis in necessitatis casu hoc Sacra- 



(1) Inter hos non infimum locum 
obtinet Simonnet , qui eadem ratione , 
qua , ut vidimus , contra omnium an- 
tiquorum documentorum fidem consti- 
tuit , nullam esse absolutionem forma 
deprecativa prolatam, sic intract. xvi, 
De Extr. Unct. disp. i, art. 3, resp. 3, 
adstruit , repugnantibus antiquis docu- 
mentis, nullam esse formam Extremae 
Unctionis verbis indicativis conceptam. 
Veteresscholastici veniadigni erant, cum 
nondum reperta fuissent documenta , 
quae postea detecta sunt. Nimis propterea 
acerbe perstringuntur a Menardo ac 
Martenio , qui inter cetera scribit loc. 
cit. art. 3 , § 9 : Hcec (verba ) in qui- 
husdam ritualibus modo absoluto , in 
aliis deprecativo , in nonnullis partim 
absoluto partim deprecativo enuntian- 
tur. Qua de refrustra disputant scho- 
lastici , cum parvi referat, quovis modo 
proferantur , dummodo in nominc Do- 
mini , quod solum requirit Apostolus , 



proferantur. Nec omnibus argwnenta- 
tionum suarum cavillationibus formas 
absolutas convellere poterunt , quas 
omnis approbavit antiquitas , nec re- 
spuerunt insigniores Theologi. 

(2) Veteres Protestantes Presbute- 
rorum nomine cetate seniores exposue- 
runt ; Carpzovius intelligit viros peritos, 
pios, cordatos , etc; alii , utpaulo ante 
vidimus , exponunt etiam de viris me- 
dicinx peritissimis ; nunc vero nobis 
dant , ea voce hic significari Ecclesiae 
ministros. Hinc Rosenmiiller cum Noes- 
selt , fasc. ii , pag. s38 , observat , Pres- 
byterorum EcclesicB nomen in Novi 
Test. libris semper de viris in Ecclesia 
primariis , iisque vel magistris vel prae- 
sidibus usurpari. 

(3) In Annalibus politico-eccles. ad 
annum. 58 , n. io. 

(4) Op. cit. Explicata Ecclesice tra- 
ditio circa ministrum, etc. observ. i et 3, 



70 TRA.CTATUS DE EXTREMA. UJVCTIONE. 

mentum fuisse administratum. Profecto rationum momenta, quae 
ad hoc persuadendum proferunt , levia prorsus sunt ac futilia. 
Etenim id non evincunt in primis verba Innocentii I : Sancto oleo 
chrismatis ab Episcopo confecto , non solum Sacerdotibus , sed 
et omnibus christianis uti licet in sua , aut suorum necessitate 
inungetido ; illud enim inungendo non de activa unctione , sed 
de passiva, hoc est, non de coliatione , sed de receptione hujus 
Sacramenti accipiendum est \ ut patet 1° ex toto contextu et ex 
argumentatione S. Pontificis , 2° ex absurdo, quod alioquin seque- 
retur , nisi eo sensu , quem indicavimus , verba Innocentii accipe- 
rentur, posse nempe quempiam sive presbyterum sive semetip- 
sum laicum sacramentaliter inungere. Grammaticis porro onus 
relinquimus ostendendi ejusmodi gerundia ab auctoribus aureoe 
latinitatis in significatione passiva ssepissime fuisse usurpata. Sane 
Virgilius , Georgic. III, v. 454, scripsit : 

... Alitur vitium vivitque tegendo ; 
id est , dum tegitur (1). 

40. Nec deinde id evincunt verba Ven. Bedae, qui in cap. V 
Epistolae S. Jacobi infirmos adhortatur, ut seniorum adjutorio se 
curari meminerint, neque ad juniores minusve doctos causas suse 
imbecillitatis deferant. Nam, ut ex orationis serie liquet , Beda 
Jacobi verba : Infirmatur quis in vobis , non solum litterali sensu 
de infirmitate corporea , sed etiam metaphorice de spirituali aegri- 
tudine exposuerat ; hinc jure merito ipse monebat , ut in Sacra- 



(1) Cfr. Coustant inadnotat. adhunc sit hoc Sacramentum administrare , ut 

loc. ubi ostendit, ab Innocentii mente illud conferre Episcopis non liceat, fal- 

aberrare eos , qui eum hoc loco om- sam nonnullorum ea de re opinionem, 

nibus Christianis tum se tum suos oleo de qua illum Decentius consulendum 

sanclo ungendi jus attribuere, et fide- duxerat, confutat. Et haec quidem De- 

les omnes hujus Sacramenti ministros centii interrogatio , quantum abhorreret 

praedicare arbitrantur ; prae sertim cum abillorum temporum fide, ut Christiani 

S. Pontifex nondum hic de unctionis quique infirrnos sacro oleo ungereposse 

ministro , sed de eo tantum , cui con- crederentur , aperte indicat. Ex quibus 

ferripossit, sermonemhabeat. Indeenim liquet, quam parum se acutos exhibue- 

ad alteram progredilur quaestionem , rint Launojus et Basnagius. 
an scilicet Presbyterorum ila proprium 



GAP. II. IN SING. SACRAM. EXTR. UNCT. > ETC. 



71 



mento Poenitentioe , vel ubi de salute animi sempiterna agitur, ad 
Sacerdotes seniores confugiamus , si auctoritate , experientia , 
doctrina junioribus praestent. 

41. Neque denique id evincunt ecclesiastica monumenta, quae 
Basnagius et Launojus collegerunt , vel Thoinae Waldensis auc- 
toritas. Illa siquidem monumenta non respiciunt nisi unctionem 
ceremonialem (1). Thomae porro Waldensis auctoritas tanta non 
est , ut eam Tridentini auctoritati praeferamus. 

42. Perinde autem est , ad essentiam hujus Sacramenti quod 
spectat , sive ab uno sive a pluribus Sacerdotibus conferatur. Etsi 
enim antiquitus in utraque Ecclesia Orientali et Occidentali a 
pluribus Sacerdotibus hoc Sacramentum passim administrare- 
tur (2) , non desunt tamen exempla de administrata Extrema 
Unctione ab uno tantum Sacerdote (3). Hoc ergo definire Ecclesiae 
est , penes quam disciplinae uioderandae jus est. Quapropter non 



(1) Sane singula expendi documenta, 
quae illi anctores profepunt , nec ullum 
reperi , quod non spectet ad unctionem 
ceremonialem , quce olim in usu erat ad 
implorandam a Domino sanitatem. Non- 
nulla vcro ad rem praesentem nullo modo 
spectant, cujusmodi sunt, quae refert 
Basnagius exSulpicio Severo, Dial.ui, 
cap. 3, et ex S. August. De Civit. Dei, 
Jib. xxn,cap. 8. Nec magis proficit ex 
textu Sermoni8 S. Eligi,\n quo legitur: 
jjEger Eucharistiam cum fide et de- 
votione suscipiat , oleumque benedictum 
fideliter ab Ecclesia petat eoque ungat. 
Nam , etiamsi retineatur ha?c lectio , si- 
quidem in aliis exemplaribus legitur 
ungatur, attamen clarnm est, segro- 
tum, debere ungi ab eo qui Eucharistiam 
deferebat et ipsum oleum benedictum, 
praesertim cum S. Eligius immediate 
subjiciat: Utillud, quod scriptumest, 
impleaiur in eo : Infirmatur aliquis , 
inducat Presbyteros , et orent super 



eum f unguentes eumoleo, etc; quibus 
determinatur sensus vocis ungat , seu 
unguat , id est , efficiat seu satagat ut 
ungatur ; quod etiam ex sequentibus 
verbis liquet. Verum haec omnia dis- 
simulat Basnagius. Cfr. Bened. xiv, De 
Synodo , lib. viii , cap. 4> § x etseq. 

(2) Gfr.Marten. loc. cit. art.3et4. 

(8) Id apertissime constat ex iis, quae 
attulimus de S. Eugendo inuncto ab 
unico Sacerdote , ac de Artemio oleo 
peruncto ab uno S. Nepotiano. Alia 
exempla profert Martenius loc. cit.j ex 
quibus refellitur error Graecorum , ac 
nominatim Simeonis Thessalonicensis, 
qui irritum habent Sacramentum hoc 
administratum ab unico Sacerdote. Con- 
tendunt eniin, ad minus tres Sacerdotes 
requiri ad valide conferendam infirmo- 
rum unctionem, Sed cfr. adversus eos , 
quae scribit Arcudius op. cit. Iib. v, 
cap. 6. 



72 



TRACTATUS DE EXTREMA UNCTIONE, 



est cur miremur , in Ecclesia saltem latina ob nonnullos, qui ir- 
repserunt abusus sancitum fuisse, ut ab unico Sacerdote , Parocho 
scilicet , ungeretur infirmus (1). 

43. VI. Subjectum extremae unctionis esse solos adultos bap- 
tizatos gravique morbo laborantes inter omnes catholicos Theo~ 
logos nunc convenit adversusDallseum , qui contendit , etiam in- 
fantes ac optima valetudine utentes inungi quovis tempore 
consuevisse. Contrarium enim evincunt , 1° ipsa Jacobi Apostoli 
verba , ut paulo ante ostendimus, 2° constans Ecclesiae praxis(2), 
3° omnes Patres et rituales libri. Si quse monumenta aliud prae 
seferre videntur, vel ex speciali divino instinctu idrepetendum (3), 
vel ex ignorantia , vel demum ex eodem principio , quo senes in- 
terdum inungi consueverunt (4). Ceterum ad Graecorum aliorum- 
que Orientalium praxim quod attinet inungendi sanos ac bene 
valentes , ostendit Renaudotius , eos per illum ritum minime sibi 
proponere administrationem Sacramenti , sed ceremonialem un- 
ctionem , quam devotionis causa frequentant (5). Dum vero dixi- 



(1) Cfr. Benedict. xiv , loc. cit.§6. 

(2) Cfr. Marten. loc. cit. art. i. 

(3) Unicnm exemplum , quod profert 
Martenius loc. cit. de Extrema Unctione 
sanis collata , est de Odilia comitis Ue- 
rimanni et Mathildis , quae cum feria iv 
ante pascha , ut legitur in Chronico 
Virdunensi, pag. 167, ad S. Vitoni mo- 
nasterium sana et integra accessisset , 
a Richardo Abbate praemonita de fu- 
tura sequenti die ejus morte , ab eo- 
dem Abbate liquore sancti olei inuncta, 
postea , ut praedictum fuerat , vita functa 
est. Ast quis nonvideat, factum istud 
esse prorsus extraordinarium , nec in 
exemplum trahendum ? Dici etiam non 
incoogrue potest, eos, qui sunt divinitus 
admoniti de instante sibi interitu , jam 
tum coepisse interiori morbo laborare , 
quod saepe accidere solet , etsi in specie 
valerent , ideoque perunctos fuisse eo- 



dem prorsus jure, quo senes inungen- 
dos mox dicemus in decrepita aetate 
jam constitutos. Alia exempla profert 
Bcned. xiv, loc. cit. cap. 5, § 2, quibus 
eadem debet aptari responsio. 

(4) Ipsa enim senectus est morbus, 
idemque eo gravior et insanabilior , quo 
magis mortem propediem aliaturus. Se- 
nes enim identidem moriuntur , sicut 
sua sponte nulla adhibita vi consump- 
tus ignis extinguitur , ut loquitur Tu- 
lius, De Senect. cap. 20, et quasipoma 
ex arboribus... si sunt matura et cocta , 
decidunt , sic senibus vitam aufert 
maturitas. His propterea salutari Un- 
ctione consulendum esse jure optimo ri- 
tuales libri , et in his Romanus , § 7 , 
et virsanctissimus Carolus Borromaeus, 
in Conc. Mediolan. iv, tit. vi , de Extr. 
Unct. constituunt. 

(5) Perpktuite' dc la foi, tom. v, 



CAP. II. IN SING. SACRAM. UNCT., ETC, 



73 



mus , subjectum hujus Sacramenti esse infirmos gravi morbo la- 
borantes , non ita hsec accipienda sunt , ut in extremis , ut aiunt , 
constitutis debeat hoc Sacramentum administrari. Haec enim agendi 
ratio est contra Ecclesiae mentem (1) et contra finem secunda- 
rium ejusdem Sacramenti , conferendi scilicet sanitatem , si animae 
saluti expediat ; cum enim Sacramentum non producat hunc ef- 
fectum per modum miraculi , non ita debet differri , donec mira- 
culum necessarium sit. Est praeterea haec praxis perniciosa , cum 
ex ejusmodi dilatione fiat , ut absque hoc salutari Sacramento in- 
firmus e vivis non semel excedat , aut Sacramentum recipiat , cum 
sensibus destitutus est , ac proinde sine contritionis actibus ; de- 
mum ansam praebet hsereticis Ecclesiam calumniandi, perinde 
ac si ipsa pinguedine sua , ut loquitur Calvinus, semicadavera 
inficiat (2). 

44. Hic observare juverit , non semper eumdem ordinem in 
Ecclesia viguisse circa hujus Sacramenti administrationem. Ut 
plurimum enim antiquitus ante viaticum conferebatur , ut allata 
a nobis documenta ostendunt ; interdum etiam post viaticum , ut 
in praesentia gravissimis de causis usus obtinet (3). 

45. VII. Demum effectum hujus Sacramenti docet Tridentinum 

liv. v, chap. 3 , ubi praeterea observat , (2) Sicenim loquitur, Instit. lib. iv, 

Presbyteros orientales super aegrotos cap. 19 , § 2 1 : Isti (Catholici ) non in- 

tantum recitare orationes , quibus Un- firmos } sed semimortua cadavera sua 

ctio sacramentalis adhibetur ; minime pinguedine inficunt , quum jamjam 

vero easdem recitare , cum sanos inun- anima in primoribus lahris laborat , 

gunt. Cfr. etiam Goarius, Eucholog. vel (ut ipsi loquuntur) in extremis. 

pag. 4^2 et 728. Ceterum ex antiquis documentis pro- 

(1) Haec congruunt cum iis, quaedo- latis a Menardo et Martenio locis citt. 

cet Catechismus Rom. part. 11 , cap. 6, constat , Ecclesiam consuevisse Sacra- 

§ 9 : In quo gravissime peccant , qui mentam hoc administrare , cum fideles 

illud tempus cegroti ungendi observare in gravem morbum incidissent. Cfr. 

solent,cumjamomnisalutisspeamis8a, Bened. xiv , loc. cit. cap. 7 , § 1 etseq. 

vita et sensibus carere incipiat; con- (3) Cfr. Bened. xiv , loc. cit. cap.8, 

stat enim ad uheriorum Sacramenti qui de hoc copiosissime disputat ; neque 

gratiam percipiendam plurimum va- necesse est plura congerere. Bellarm. 

lere , si agroius , cum in eo adhuc quoque , De arte bene moriendi , lib. 

integra mens et ratio viget , fidemque n, cap. 7, varias disciplinae, quae nunc 

et religiosam animivoluntatem afferre obtinet , rationes affert. 
potest , sacro oleo liniatur. 



74 



TRACTATUS DE EXTREMA UflCTIONE. 



esse gratiam Spiritus Sancti, cujns unctio delicta, si qum sint 
adhuc expianda{\), acpeccati reliquias (2) abstergit; et cegroti 
animam alleviat et confirmat, magnam in eo divince miseri- 
cordiw fiduciam excitando ; qua infirmus sublevatus , et morbi 
incommoda ac labores leviusfert, et tentationibus dcemonis cal- 
caneo insidiantis facilius resistit , et sanitatem corporis inter- 
dum , ubi saluti animw expedierit, consequitur{$). Quos quidem 
effectus fuse et eleganter exponit Catechismus Romanus (4) , ac 
breviter complexus est hoc distico haud ignobilis poeta : 
Ungor in extremis, ut fiat gratia major > 
Et morbus levior, et mea culpa minor. 



(1) Hincpassim Tbeologi docent, per 
Sacramentum Extremae Unctioiiis di- 
mitti peccata venialia per se , exitialia 
vero atque mortifera remitti secundario 
sea per accidens. Neque enim , inqait 
Catechismus Rom. loc. cit. n. i4 * hoc 
Sacramentum primario loco ad gra- 
viorum criminum remissionem insti- 
tutum est; sed Baptismus tantum et 
Pcenitentia vi sua hoc efficiunt. Qai 
ergo cam Sambovio existimant, effectam 
istius Unctionis per se non esse solam 
remissionem venialium , sed etiam raor- 
talium, ii pugnant cum doctrina Ca- 
tecbismi Romani , imo cum sensu uni- 
versae Ecclesiae , quae duo solum sein- 
per agnovit sacramenta mortnorum , 
Baptismum nempe et Pcenitentiam ; 
tertium autem addi oporteret, si Ex- 
trema Unctio ad delenda per se etiam 
letbalia fuisset institnta. Posset tamen 
dici , ordinatam esse boc Sacramentam 
etiam directe ad delenda peccata letha- 
lia, sed ea solam qaorum, poenitens 
conscientiam non babet , quacumque 
demum ex causa id proveniat. Haec om- 
nia copiose declarat Nic. Serarius , op. 
cit. cap. 9, num. n3 et seqq. Cfr. 
etiam S. Tb. in Suppl, q. 3o , art. i , 



et Cont. Gent. lib. 4, cap. ^3; bac porro 
ratione , quae sibi invicem adversari vi- 
dentur , componuntur. Ex boc colligunt 
Theologi , fieri posse ut is per hoc Sa- 
cramentum salvetur , qui alioquin esset 
damnandus. 

(2) Hoc nomine intelligitur languor 
ille et infirmitas virium , qua a recte 
factis atqueastudio virtutis avocamur, 
tum perversa illa atque praepostera vo- 
luntatis inciinatio , qua propensi sumus 
ad vitia , atque ad explendas capiditates 
qaodam veluti pondere impellimur. Ut 
autem haec duplex animi afFectio , quae 
maltitudine peccatorum contrahitur , 
ita opportuno remedio sanari debet , eo 
praesertim tempore , quo nobis gravi 
morbo afflictatis impendet periculum 
amittendae vitae. Mortem enim perti- 
mescimus ; timorem vero auget tum 
anteactae vitae conscientia , tum illa cura 
et cogitatio de formidando Deij udicio 
paulo post subeundo. Ne igitur animus 
bis timoribus opprimatur, sed potius 
mortem tranquille expectet , excitari et 
erigi debet , pio quodam sanctoque gau- 
dio repleri et a peccati reliquiis liberari. 

(3) Sess. xiv, De Extr. Unct. cap.2, 

(4) Loc. cit. 



75 

TRACTATUS 

DE ORDINE. 

PROOEMIUM. 

1 . Si qua est in re theologica disputatio quae ad nos , qui in 
sortem Domini yocati sumus , et facti Ministri Christi et dispen- 
satores mysteriorum Dei , maxime spectet , ea profecto est , quam 
ordimur. Agendum est enim de Ordine , de eo scilicet ritu , quo 
segregati a fidelium ccetu constituimur in ecclesiastica hierarchia 
et ad ecclesiastica munia oheunda , ut totius Ecclesiae utilitati at- 
que seternae animarum saluti pro parte virili inserviamus. 

2. Ordinis nomen bifariam a Patribus accipitur , vel pro ipsa 
sacra Ordinatione seu ritu , quo Ecclesiae Ministri inaugurantur , 
vel pro ecclesiastica hierarchia sive Ecclesiae Ministrorum gradu 
ac dispositione juxta nativam hujus vocis significationem (1). 
Primo sensu proprie a Latinis Ordinatio vocatur , seu sacra Or- 
dinatio ; a Graecis Xeipoxovia. seu Manuum extensio aut porrectio , 
interdum vero XsipoSeata seu Manuum impositio dicitur (2). 

3. De Ordine priori sensu accepto agere nobis propositum 
est. Hinc , quatenus Ordo sacram inaugurationem significat , nos 
ducit ad statuendam Sacramenti veritatem , atque ad investigan- 
dum , quibus potissimum ritibus et gradibus tanta haec dignitas 
competat , et quaenam sit uniuscujusque materia , forma , subje- 



(1) Juxta hanc significationem S. Au- Eccles. hierarchia , lib. i, cap. 8, 
gustinus, Decivit. Dei, lib. xix, cap. n, i o, vocem %etpoTovU? ambigue usur- 
i3, n. i : Ordo , inquit, est parium pari , ac sa?pe Ordinationis Sacramen- 
dispariumque rerum sua cuique loca tum ,idest, consecrationem significare , 
tribuens dispositio... interdum vero nudam eleclionem , quae 

(2) Cfr. Witasse , tract, De Sacram. popularibus suflPragiis olim fiebat. Hac 
Ordinis , part. i , q. i , art. i. No- autem vocis ambiguitate , ut inferius 
landum porro est cum Petavio , De videbimus , novatores saepe abusi sunt 



76 TRACTATUS DE ORDINE. 

ctum et minister. Quibus aliud caput subnectimus ad praecipuum 
ecclesiastici Ordinis decus vindicandum, quod in continenti» pro- 
fessione consistit. 



CAPUT I. 

DE SACRAMENTl ORDINIS VERITATE. 

4. Ordo seu sacra Ordinatio definiri consuevit : Ritus sacer 
seu Sacramentum Novob Legis a Christo institutum , quo spiri- 
tualis potestas confertur Sacramenta conficiendi et ministrandi, 
ceteraque ecclesiastica munia pro jure obeundi. Prout Ordo dici- 
tur ritus sacer , omnes omnino gradus seu ordines complectitur , 
etiam eos , in quibus ex plurimorum sententia Sacramenti ratio 
desideratur; prout vero dicitur Sacramentum, ad eos tantum 
gradus atque ordines refertur , in quibus vera Sacramenti ratio 
dignoscitur. 

5. Omnium primi seculi XVI novatores hujus Sacramenti veri- 
tatem convellere ausi sunt , licet verbis ad fallendum compositis , 
cum de eo disserunt, interdum utantur (1). Quamobrem, etsi 
pastoribus suis a regibus aut magistratibus electis ac approbatis 
manus imponant , negant tamen , si Anglicanos excipias , sacram 
ejusmodi actionem veri nominis Sacramentum esse , quod con- 
ferendae gratiae vim habeat, quospiritualisnotaimprimatur atque 
indelebilis character, quo denique potestas tribuatur docendi , 
conficiendi atque administrandi Sacramenta ; sed eam veluti nudam 
ceremoniam habent , qua delecto pastori sacrum munus committi 
declaratur, assignarique stipendium. Ex istorum enim placitis 
fideles omnes vi Baptismi sunt Sacerdotio instructi, nec egent 
nisi publica deputatione , ut Sacerdotii munere fungantur. Ad- 
versus quem errorem sit 

(1) Cfr. Witasse , loc. cit. art a. 



GAP. I. DE SACRAM. ORD. VERITATE. 77 

PROPOSITIO. 

Ordo sive sacra Ordinatio est vere et proprie Sacramentum a 
Christo Domino institututn. 

6. De fide est nostra propositio , quam his verbis Tridentina 
Synodus , sess. XXIII , can. III , definivit : Si quis dixerit , Or- 
dinem sive sacram Ordinationem non esse vere et proprie Sa- 
cramentum , a Christo Domino institutum, vel esse figmentum 
quoddam humanum , excogitatum a viris rerum ecclesiastica- 
rum imperitis , aut esse tantum ritum quemdam eligendi Mi- 
nistros verbi Dei et Sacramentorum , anathema sit. 

7. Haec autem veritas tum ex verbo Dei scripto tum ex verbo 
Dei tradito luculentissime constat. Scribens enim Apostolus de 
Timothei Ordinatione in priori ad ipsum data Epistola, IV , 14 : 
Noli, inquit, negligere gratiam , quoe in te est, quo3 data est tibi 
per prophetiam cum impositione manuum presbyterii. Ac iterum 
in posteriori ad eumdem Epistola, 1,6, scribit : Admoneo te, ut 
resuscites gratiam Dei, quo3 est in te per impositionem manuum 
mearum. Exponens porro cujusmodi haec gratia sit , ita ibidem 
immediate subdit : Non enim dcdit nobis Deus spiritum timoris, 
sed virtutis , et dilectionis , et sobrietatis . Ex his autem tria illa 
habemus, quae , adversariis ipsis fatentibus, requiruntur ac suf- 
ficiunt ad vere ac proprie Sacramentum constituendum : ritum 
nempe externum in manuum impositione , gratiae promissionem 
ritui illi adnexam , ac propterea Dei mandatum seu divinam insti- 
tutionem , quae ex ipsa gratiae promissione profluit. Solius enim 
Dei est ejusmodi ritum externum instituere , qui gratiae non solum 
significandae , sed et conferendae vim habeat. 

8. Id ipsum praeterea constat ex perpetua Ecclesiae traditione , 
cujus testes locupletissimi sunt; Patres ex quibus alii sacram Or- 
dinationem Sacramentum appellant, ut Leo M. (1) et Gregorius 

(1) Epist. xn ad Episc. Provincice dcat , quodintanti Sacramenti perpe- 
Mauritanioe Ccesar. cap. 3 , edit. Bal- tratur injuriam ? Loquitor autem de 
ler. Quis ergo , dicens , dissimulare au- Ordinationibus per tnmultum factis. 



78 TRACTATUS DE ORDIKE. 

M. (1) ; alii etiam invisibilem gratiam a Deo concedi in hoc 
Sacramentodocent, ut Ambrosius (2) et Gregorius Nyssenus (3) ; 
alii denique non dubitarunt Ordinem cum Baptismo ita conferre , 
ut explorati principii loco sumerent , utrumque esse veri nominis 
Sacramentum , eamdemque esse utriusque rationem. In his Hie- 
ronymus in Dialogo adversus Luciferianos contendit , iterum or- 
dinandos non esse, quos hsereticijam ordinaverant , quiabaptizati 
ab haereticis non rebaptizantur ; sic enim disputat : Si in fide 
sua baptizato baptizans nocere nonpotuit, etinfide sua Sacer- 
dotem constitutum constituens non inquinavit (4). Similia habet 
S. Augustinus, Cont. epist. Parmeniani, lib. II, ubi ita invicte 
Donatistas perstringit : Nulla ostenditur causa , cur ille , qui ip- 
sum Baptismum amittere non potest,jus dandi potest amittere. 
Utrumque enim Sacramentum est; et quadam consecratione 
utrumque homini datur, illud cum baptizatur , istud cum or- 
dinatur (5). , 

9. Testes insuper hujus traditionis sunt cecumenicae Synodi 
Chalcedonensis et Nicaena II (6) , lum Synodi particulares , cujus- 
modi sunt Constantinopolitina , anno459a Gennadio coacta (7), 
Bracharensis I (8) et Toletana VIII (9) , quae omnes declarant , 

(1) Inprim. Regum, lib. iv, cap. 5, speciem externam attinet , ille sitqui 
n. I : Is, inqoit , qui promovetur , bene erat , invisibili quadam vi ac gratia 
foris ungitur , si intus virtute Sacra- invisibilem animam in melius trans- 
menti roboretur. formatam gerens. 'Aofura! rm fvmptt , 

(2) De Spiritu Sancto, lib. i, cap. 5, xut %dptrt tw uopetro* -fyuxw f^irccfAo^ 
n. 71 , et Serm. x, in Ps. cxvii , n. 17. <p&$-et? ttdos ro fitXrtov. 

(3) Orat. in Baptismum Christi , (4) N. n.Edit. Vallarsii. 
opp.edit. Paris.i6i5,tom.ii, pag. 802. (5) N. 28. Alia testimonia Patram 
Eadem Verbi ( Christi ) vis , scribit , cfr. apad Bellarm. De Sacram. Ord. 
Sacerdotem augustum ac honorandum cap. 3 , et apud Witasse loc. cit. (j. 1 , 
facit , novitate benedictionis a com- art. 1. 

munitatevulgisegregatum.Quumenim (6) Synod. Chalced. can. 11 , apud 

heri actempore superiori unus e mul- Hard. Acta Conc. tom. iv, col. 601 ; 

titudine ac plebe esset , repente red- Nicaena , can. v, ib. tom. iv, col. 490. 
ditur praiceptor, prceses , doctor pie- (7) Ibid. tom. 11, col. 783. 

tatis , mysteriorum latentium prcesul ; (8) Can. 111. ibid. tom. 111, col. 386. 

eaque contingunt ei , cum nihilvelcor- (9) Cap. 3. ibid. col, 961. 

pore vel forma muiatus , sed quod ad 



CAP. I. DE SACRAM. OftD. VERITATE. 79 

gratiam esse Ordinationis effectum , atque adeo Ordinationis ritum 
in Sacramentorum loco et numero habitum fuisse. Sic enim inter 
ceteras loquitur cecumenica Synodus Chalcedonensis : Si quis 
Episcopus propter pecunias Ordinationem fecerit, et non vena- 
lem gratiam vendiderit. . . de proprio gradu in periculum veniat, 

10. Luculentissimum denique divinae hujus traditionis testi- 
monium est eadem Ecclesiarum omnium et ipsorummet haereti- 
corum, de quorum societate et origine heterodoxi nostri gloriantur, 
consensio. Morinus , toto suo commentario De sacris Ordina- 
tionibus, et Renaudotius, tom. V operis, quod inscribitur Perpe- 
tuitas fidei catholicm , omni monumentorum genere ostenderunt, 
septenarium Sacramentorum numerum a Graecis et Orientalibus 
semper agnitum et propugnatum fuisse , atque Ordinationem in 
septenario illo numero constantissime recensitam fuisse (1). Bos- 
suetius autem in Historia variatio?ium demonstravit , nec Wal- 
denses nec Wicleffitas nec Hussitas in hoc doctrinaa articulo 
a fide Catholicorum recessisse. Est igitur perpetua et constans 
omnium Ecclesiarum omniumque temporum , atque ab haereticis 
ipsis confirmata traditio , Ordinationem esse veri nominis Sacra- 
mentum. 

11. Ad probationum vero cumulum jam accedit recentiorum 
Protestantium confessio , qui non dubitarunt sacro huic Ordina- 
tionis ritui gratiae divinae collationem adscribere (2). Tanta scilicet 
est veritatis vis , ut ab adversariis ipsis consensum extorqueat. 

(1) Cfr. etiam Joseph. Simon. As- Ministerium operis seu officii Sa- 
semanas , Bihlioth. Orient. tom, in , cerdotii , quem nos manuum imposi- 
part. i , pag. 356 et 373. tione tibi conferimus ; quorum remi- 

(2) Idaperte ex recentioribus faten- seris peccata remittentur ei , etquorum 
tur D. Marheineke in Systemate Ca- retinueris , retenta erunt. Vipotestatis 
tholico , vol. 111 ; Kaiser in Theologia mihi Dei nomine traditw mediante 
Biblica ,seuJudaismo et Catholicismo , et in Ecclesia ego te consecro et ordino 
Erlangen i8i4; Fessler, qui in suo Sacerdotem Ecclesiaf evangelicw ,prce- 
Manuali liturgico hanc proponit or- conem Evangelii J. C. et dispensatorem 
dinationis formulam : Ordinans una sanctorum Sacramentorum suorum , 
cum omnibus adsistentibus ambas ma- in nomine Patris , etc. Apud Esslinger , 
nus eastendens super caput ordinandi, Apologie de la religion catholique, etc 
dicat : Accipe Spiritum Sanctum ad i832. 



80 TRAGTATUS 1)E ORDINE. 

DIFFICULTATES. 

12. Obj. 1° Impositio manuum, quamallata Scripturarum loca 
commemorant , familiaris erat veterum Hebraeorum ritus , quo 
Apostoli modo ad morbos curandos , modo ad preces Deo fun- 
dendas , modo in alios etiam fines deinceps uti coeperunt. Ergo 
nulla ratione traduci potest ad peculiare aliquod Sacramentum ; 
2° praesertim cum nuspiam in Scripturis appareat hanc manuum 
impositionem adhibitam fuisse a Christo , cum Apostolos suos Sa- 
cerdotes instituit autEcclesiae prsefecit. 3° Gratia vero, quam Apo- 
stolus narrat se contulisse Timotheo per impositionem manuum 
suarum, non est gratia sanctificans , sed gratia miraculorum et 
prophetiae, quoe gratis data vulgo appellatur, quam propterea 
yoipiGy.oL vocavit ad discrimen alterius gratiae sanctificantis , quae 
ab eodem Apostolo plerumque designari consuevit vocabulo xHpis. 
4° Hoc sane expresse affirmat ibidem Apostolus , dum ait , gra- 
tiam Timotheo datam fuisse per prophetiam , quae est donum 
gratis datum. 5° Quamobrem recte Ecclesiae Patres utrumque 
Pauli testimonium explicarunt vel de gratia miraculorum , vel 
prophetiae, vel de facultate docendi. 6° Denique utcumque Apo- 
stoli Pauli testimonia accipiantur, Ordinis tamen Sacramentum 
minime probant. Ille enim loquitur de impositione manuum 
presbyterii; Catholicorum autem constans sententia est , non 
Presbyteros , sed Episcopos tantum Ordinis Sacramentum admi- 
nistrare posse. 7° Accedit , quod Sacramentum novae legis chri- 
stianis omnibus debet esse commune; Ordo autem peculiaris est 
clericorum. Ergo. 

13. Resp. Ad l m , Dist. Ritus materialis , trans. vel co?ic. ; 
prout a Christo instructus est gratia sacramentali , seu prout 
Christus eidem ritui alligavit gratiae collationem , neg. Alioquin 
et ipsum Baptisma ex albo Sacramentorum esset expungendum , 
cum non minus hic baptizandi ritus apud veteres Hebraeos ob- 
tinuerit (1). 

(1) Cfr. liightfoot , Harmonia quat. opp.edit.Ultrajecti 1692, vol.i, pag, 44^ 
Evangel. part. 111 , in Joan. 111 , v. 23, et seqq. 






CAP. I. DE SAGRAM. ORD. VERITATE. 81 

14. Ad 2 m , Neg. cons. Potuit enim Christus pro suprema, qua 
pollebat,auctoritate absque peculiari ritu sacerdotalem dignitatem 
Apostolis conferre, et ipsis interea prsecipere, ut ad inaugurandos 
Sacerdotes impositione manuum uterentur. Nec enim tantum ex 
iis, qua? Christus fecit, sed ex iis, quae ipse facienda mandavit, 
thesim nostram adstruimus» 

15. Ad 3 m , Neg. Est enim gratia virtutis et dilectionis , ut 
ipsemet exposuit. Id porro , quod additur de voce x*P ta P A collata 
cum vocexa^?,nullius prorsus ponderis esse reponimus; tum quia 
idem Apostolus , Rom. V, 15, hac eadem voce utitur ad gratiam 
sanctificantem significandam, dumait : Non sicut delictum , ita et 
donum (1), graece yjkpujyLa. ; tum quia vetustissimi Graecorum Patres 
gratiam, qua Filii Dei nominamur et sumus^apj^a appellant , ut 
Clemens Alex. (2) , Gregorius Nazianz. (3) atque Theodoretus (4). 
Hinc etiam Pauli interpres Joannes Chrysost. quod Paulus in 
objecto loco x<xptGp* vocaverat , ipse^apv exposuit (5). Ideo autem 
Paulus impertitam gratiam Timotheo dicere maluit yjkpiona, quam 
X<xp> , quia scilicet Ordo tum gratia sanctificante initiatos auget et 
cumulat , tum eosdem multis praeterea donis exornat ad aliorum 
utilitatem et salutem. Apposite Chrysostomus ita verba posterioris 
epistolae ad Timotheum enarrat : Admoneo te ut resuscites gra~ 
tiam Dei, hoc est , gratiam spiritus , quam accepisti 9 ut prmsis 
Ecclesios, ut signa edas et cultum omnem exhiheas. Penes nos 
enim est illam vel extinguere vel accendere (6). Quibus verbis 
gratiam gratis datam S. Doctor ita commemorat, ut gratiam 
sanctificantem minime excludat. Atque hoc modo explicandi 
sunt ceteri Ecclesiae Patres , qui Pauli verba vel de gratia mira- 

(1) Ov% if ro TretpetTrrafJtet , oura ku) Xetpirfiet, § 3. 

ro xetpto-pet. (5) Hom. i , in n Epist. ad Timoth. 

(2) Pasdagogi , lib. i , cap. 6 , cap. i , n. i. 

P a S* 9^1. (6) Tourio-ri , rqv %cepiv rou Jlvtvftef 

(B) Orat. xl, pag. 638. ros , t* t*.etfits t\s Trporrcto-ictv rijs ix- 

(4) Epist. Graecor. decretorum cap. xX^o-lets , tU o-viptiot , tU rt}v XetrptUv 

28, tom. lv, pag. 3 16. Haec aliaque 6t7ret<rctv iv jftiv ydp ixr) xet) rCirm , 

exempla cfr. apud Suicerum in The- xet) ctvet^ai rovro. Loc. cit. opp. tom. 

sauro Eccies, tom. n, ad vocem xi, pag. 66 1 , edit. Maur. 
T. VII. 6 



82 TRACTATUS DB ORDINE. 

culorum , vel prophetiae , vel de facultate docendi quoquomodo 
explicasse videntur. Ab hac autem expositione nec ipsi recentio- 
res Protestantes abhorrere videntur (1). 

16. Ad 4 m , Dist. Per prophetiam de futura Timothei Ordi- 
natione, conc.;per donum prophetiae, vel neg. \e\subd. praeter 
gratiam sanctificantem , trans.; ad hujus exclusionem, neg. II- 
lorum porro expositio nobis verisimilior videtur, qui ea Pauli 
verba non de effectu manuum impositionis interpretantur , sed 
de prophetia sive revelatione , qua admonitus Paulus Timotheo 
manus imposuerat et Episcopum consecraverat , cohaerenter ad 
ea, quae I Epist. ad eumdem Timotheum I, 18, ipse Apostolus 
scripserat : Hoc praiceptum commendo tibi , fili Timothee, secun- 
dum pro3cedentes in te prophetias (2). 

17. Ad 5 m , Responsio patet ex iis , quae dicta siint ad 3 m . 

18. Ad 6 m , Dist. Id est, Episcopi, conc; simplicis presbyteri, 
neg. Vox enim presbyteri seu presbyterii ab initio , ut suo loco 
ostendemus , sequivoca fuit , atque usurpabatur ad designandos 
Sacerdotes sive primi sive secundi ordinis , id est , tum Epi- 
scopos tum Presby teros proprie dictos. Hic porro eam ab Apostolo 
adhibitam esse ad significandos Episcopos patet tum ex S. Joan. 
Chrys. qui declarat, Apostolum id dicere : Non de Presbyteris , 
inquit hic loquitur, sed de Episcopis; neque enim Presbyteri 
Episcopum ordinabant (3) ; tum ex antiquissimis versionibus , 

(l)Cfr.Rosenniuller,iSWio/.inhuncloc. sensus est , Timotheum , quum pro- 

(2) TavTw tvj* TretpetyytxUv ttu^tI' phetarum voce adscitus fuit in mini- 

B-t/uut <rot , tU9ov TtpeS-tt, kutoc retf sterium , et deinde solemni ritu ordi- 

vpoetyouo-ets i*irt TrpoQqTttet?. Hanc ex- natus , simul gratia Spiritus Sancti 

positionem sequitur ipse Calvinus Com- instructum fuisse ad functionem suam 

ment. in i ad Timoth. iv , i4 , abi exequendam. Unde colligimus , non 

scribit : Dicit( Apostolus ) gratiam illi inanem fuisse ritum ; quia consecra- 

datam esse perprophetiam. Quomodo? tionem , quam homines impositione 

Quia scilicet Spiritus Sanctus oraculo manuum figurabant , Deus Spiritu 

Timotheum destinaverat , ut in ordi- suo implevit. Quid clarius ? 

nempastorum cooptarent. Neque enim (3) Hom. xm in i ad Timoth. n. i. 

delectus tantum fuerat hominum ju- oJ *ifk Kpt<rfiuTtpav <P*it\v ivTetZ&et , «AA* 

dicio , ut fieri solet ; sed prcecesserat srtfl eV/a-xoVtfy* ov yup }j xpeo-pvTtpot 

Spiritus Sancti nuncupatio... Itaque tov ixiTKoirov e^i/^r«%o«i'.loc.cit.p.6i8. 



CAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGNITATE. 83 

quae verba illa reddunt : Per impositionem manuum Episcopi (1); 
tum denique ex Apostolo ipso , qui II ad eumdem Timoth. 
Epistola scribit : Per impositionem manuum mearum. Non de- 
sunt qui contendunt, vocem illam presbyterii non ad Ordinis 
ministrum , sed ad subjectum , seu ad ordinatum ipsum referri , 
atque adeo significare officium Presbyteri vel Episcopi , ut sensus 
sit : Per impositionem manuum , qua creatus es presbyter. 
Haec autem interpretatio quam Calvinus ipse probavit (2) , diffi- 
cultatem omnem de medio tollit. 

19. Ad 7 m , Dist. Quoad utilitatem, trans, vel conc; quoad 
perceptionem , neg. 

CAPUT II. 

DB MULTIPLICI ORDIHUM NUMERO ET DIGNITATE. 

20. Loquens TridentinaSynodus, sess. XXIII , cap. II , de sacris 
Ordinibus , hsec habet : Cum divina res sit tam sancti Sacerdotii 
ministeriumyconsentaneum fuit, quo dignius et majori cum vene- 
ratione exerceri posset , utin Ecclesice ordinatissima dispositione 
plures et diversi essent ministrorum Ordines , qui Sacerdotio ex 
o/jicio deservirent, ita distributi, ut, qui jam clericali tonsura 
in&igniti essent , per minores ad majores ascendere?it. Nam non 
solum de Sacerdotibus , sed et de Diaconis sacrw Litterm aper~ 
tam mentionem faciunt; et quo3 maxime in illorum Ordina- 
tione attendenda sunt, gravissimis verbis docent, et ab ipso 
Ecclesice initio sequentium Ordinum nomina, atque uniuscu- 
jusque eorum propria ministeria , subdiaconi scilicet, acolyti , 

exorcisto3 , lectoris et ostiarii in usu fuisse cognoscuntur , quam- 
vis non pari gradu. Nam subdiaconatus ad majores Ordines 
a Patribus et sacris Conciliis refertur, in quibus et de aliis 
frequentissime legimus. Can. autem II sic eamdem doctrinam 



(1) Sane versio aethiopica ita reddit (2) Tum in Comment. in hunc loc. 

Apostoli verba : Cum impositione ma- tum Instit. lib. iv, cap. 3 , § 16. 
nuum Episcopor.Wv. Polygl.Waltonii. 

6. 



84 TRACTATUS DE ORDINE. 

sanxit : Si quis diocerit, prceler Sacerdotium non esse in Ecclesia 
catholica alios Ordines et majores et minores , per quos velut 
per gradus quosdam in Sacerdotium tendatur, anathema sit. 

21. Quae verba singula mira sapientia referta si quis attente 
perpendat , intelliget , ita Tridentinum doctrinam catholicam tra- 
didisse, ut nec Ecclesiae graecae, nec diversis scholarum placitis 
quidpiam detraxerit , nec uni potius quam alteri sententiae 
adhaerere videatur. Hoc enim unum definivit de fide esse, in 
Ecclesia catholica pra3ter Sacerdotium alios esse Ordines et ma- 
jores et minores , minime vero 1° quot sint et quinam sint , 2° an 
omnes divinitus fuerint instituti necne , 3° an omnibus et singulis 
ratio competat Sacramenti vel quibus in particulari , 4° an omnes 
seque imprimant characterem , 5° an iidem semper viguerint , 
an alii praeterea. 

22. Porro omnes Catholici consentiunt : 1° praeter Sacerdotium 
alios esse Ordines et majores et minores , quod fides docet ; 2° ex 
his Episcopatum , Presbyteratum et Diaconatum divinitus insti- 
tutos esse ; 3° Presbyteratus Ordinationem veri nominis esse Sa- 
cramentum. 

23. Dissentiunt autem Graeci a Latinis 1° circa Ordinum nu- 
merum ; Latini enim septem ad minimum Ordines agnoscunt : 
Sacerdotium, Diaconatum , Subdiaconatum , Acolythatum , Exor- 
cistatum et Ostiariatum ; Graeci vero nonnisi quatuor numerant : 
Sacerdotium videlicet , Diaconatum ^ Hypodiaconatum et Lectora- 
tum. 2° Dissentiunt iterum Graeci a Latinis in eo, quod hi Sub- 
diaconatum inter Ordines majores , saltem a pluribus seculis 
recenseant , illi vero inter Ordines minores , quem propterea extra 
sanctuarium conferunt, perinde ac lectoratum. 

24. Ast neque inter se conveniunt Latini 1° circa Ordinum 
numerum ; canonistae enim plerique , praesertim ex antiquioribus, 
novem esse contendunt , eo quodin his recenseant et Episcopatum 
et clericalem tonsuram, quam quidem tanquam nudam cere- 
moniam ac dispositionem ad Ordines Theologi communiter ha- 
bent. Praeterea 2° inter se disceptant utrum Episcopatus sit 
Ordo specie distinctus a Presbyteratu , an vero ejusdem Presby- 
teratus ejusque characteris extensio. 3° Disputant, utrum omnes 



t 



CAP. 11. DE ORDINUM IVUMERO ET DIGNITATE. 85 



Ordines tam majores quam minores divinitus fuerint instituti \ 
an vero tres hierarchici tantum , Episcopatus videlicet , Presby- 
teratus et Diaconatus. Propterea 4° dissentiunt , utrum omnibus 
ex aequo Ordinibus dignitas Sacramenti competat nec ne. 

25. Nos methodo, quam sectari ccepimus , insistentes , prius quae 
ad fidem pertinent vindicabimus ; postea adstruemus , quae nunc 
apud Theologos certa ac rata sunt ; demum nonnulla adjiciemus 
scholia ad ea illustranda , de quibus adhuc Theologi inter se de- 
certant. 

PROPOSITIO I. 

Est in Novo Test* Sacerdotium visibile et externum a Christo 
Domino institutum , quod non est omnibus commune , sed 
Apostolorum proprium , externo ritu in Ecclesia propagan- 
dum> cui competit vera Sacramenti ratio. 

26 . Quatuor partes complectitur propositio : institutum nempe 
a Christo fuisse in Nova Lege externum ac visibile Sacerdotium ; 
hoc vero Sacerdotium non esse commune omnibus christianis ; 
idem Sacerdotium externo ritu esse propagandum in Ecclesia ; et 
demum huic ritui competere dignitatem Sacramenti. 

27. Prima pars de fide est a Conc. Tridentino, sess. XXIII \ hoc 
can. I definita : Si quis dixerit, non esse in Novo Testamento 
Sacerdotium visibile et externum , vel non esse potestatem ali- 
quam consecrandi et offerendi verum Corpus et Sanguinem Do- 
mini , et peccata remittendiet retinendi , sed officium tantum et 
nudum ministerium pradicandi Evangelium , vel eos , qui non 
prwdica?it , prorsus non esse Sacerdotes , anathema sit. Reliquse 
autem partes etiam ad fidem pertinent, utpote totidem corol- 
laria , quae arctissimo nexu cum prima connectuntur , et ex ea 
necessario profluunt. 

28. I. Sic vero primam partem evincimus cum Tridentinis 
Patribus, qui in cit. sess. cap. I, haec praeclare habent : Sacrifi- 
cium et Sacerdotium ita Dei ordinatione conjuncta sunt, ut 
utrumque in omni lege extiterit... Hoc autem ab eodem Divino 
Saloatore nostro institutum esse , atque Apostolis eorumque suc- 



86 TRAGTATUS DE ORDINE. 

cessoribus in Sacerdotio potestatem traditam consecrandi, of- 
ferendi et tninistrandi Corpus et Sanguinem ejus, necnon et 
peccata dimittendi et retinendi , Sacrm Litterce ostendunt , et 
catholica? Ecclesiw traditio semper docuit. Bnde sic ratiocinamur : 
Christus instituit verum et proprie dictum Sacerdotium , visibile 
nempe atque externum , si verum et proprie dictum instituit Sacri- 
ficium. Atqui Christus, ut constat ex iis omnibus, quae suo loco 
disseruimus, instituit Eucharistiam tanquam verum et proprie 
dictum Sacrificium (1). Ergo. 

29. Major porro propositi argumenti propositio facile osten- 
ditur ex intima ac necessaria connexione ac relatione , quae in- 
tercedit inter Sacerdotium et Sacrificium, quae tanta est, ut 
alterumsinealteronunquamextiterit ; unde Apostolus Hebr. V, 1, 
principii loco ponit : Omnis Pontifex ex hominibus assumptus 
pro hominibus constituitur in iis , quce sunt ad Deum, ut 
offerat dona et Sacrificia pro peccatis Et sane sui erant in 
lege naturae Sacerdotes , familiarum nempe principes et filii natu 
majores , qui Sacrificia facerent ; in lege etiam Moysis Sacrificiis 
ofierendis sacerdotalem Ordinem designavit ipsemet Deus ex 
familia Aaron ; ergo cum Christus in Nova Lege Eucharistiam in- 
stituerit tanquam verum ac proprie dictum Sacrificium , conse- 
quens est verum pariter ac proprie dictum Sacerdotium ab ipso 
fuisse institutum. 

30. II. Istud porro verum ac proprium Sacerdotium externum 
atque visibile non esse omnibus fidelibus commune , secus ac 
cura suis Lutherus contenderit , sed Apostolorum proprium , 
a Christo fuisse institutum , quae est altera propositionis pars,quam 
purimis canonibus sancivitTridentina Synodus(2), luculentissime 
ex his quae sequuntur ostenditur. 

31. Eos enim tantum Sacerdotes Christus instituit, ad quos ea 
verba pertinent : Hoc facite in meam commemorationem. Atqui 
haec ad solos praesentes certissime pertinent, nempe ad Apo- 
stolos , quos Eucharisticae mensse voluit esse participes , ut Mat- 

(1) InTract. de Eucharist. n. ?44 (^) ^ an * * et can. ni sess. xxni ; et 

et seqq. can, n, sess. xxn ; can. iv , sess. xiv. 



CAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGNITATE. 87 

thaeus XXVI , Marcus XIV , Lucas XXII unanimiter et accurate 
describunt. Ergo solos Apostolos Sacerdotes Christus instituit. Et 
vero : si imperfecta et egena elementa , cujusmodi ex Apostolo 
erant legis naturae ac mosaicae Sacrificia , a proprio et peculiari 
Ministro oblata fuerunt , consentaneum etiain videbatur, ut Sa- 
crificium eucharisticum omnium praestantissimum Deoque plenum 
non ab omnibus indiscriminatim offerretur , sed ab iis tantum , 
quibus id muneris peculiariter tributum fuisset. Id ipsum con- 
ficitur ex potestate altera christiani Sacerdotii propria , dimit- 
tendi scilicet ac retinendi peccata , quam Christus nonnisi Aposto- 
lis contulit, Joan. XX, illis verbis : Accipite Spiritum S, quorum 
remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis re- 
tenta sunt , ut suo loco ostendimus (1). 

32. Accedit Eeclesiae totius auctoritas, quae universali et pu- 
blico usu semper tam constanter ostendit , Sacerdotium a Christo 
tributum Apostolis solis fuisse , et ab ipsis deinceps in eos tan- 
tum descendisse , qui ab iisdem Apostolis certo ordine et ritu 
initiati fuissent, ut nunquam, ne saeviente quidem tyrannorum 
persecutione, permiserit, ut, qui Sacerdotes non essent, jura et 
officia Sacerdotii propria sibi arrogarent. Ex Patribus integri 
exscribendi essenttractatus,qui hanc veritatem confirmant. Nobis 
propterea satis sit describere, quae S. Joan. Chrysostomus, De Sa- 
cerdotio lib. III, habet : Sacerdotium enim in terra quidem pera* 
gitur, sed coelestium ordinum classem obtinet } et jure quidem 
merito. Non enim homo, non Angelus , non Archangelus , non 
alia quwpiam creata potestas ; sed ipse Paracletus hoc officium 
ordinavit, qui manentihus in carne auctor fuit, ut Angelorum 
Ministerium animo conciperent (2). Qui exinde concludit, Sa- 
cerdotes Angelis ipsis, nedum principibus ac regibus dignitate 
praestare. 



(1) Tract. De Poonit. n. 4 et seqq. ovKuXXtj tis ktitt^ fwupts, «AA* uvtos 

(2) *H yolp 'itpaTvvtj TtXuTUt (Atv irri o wup ukXhjtos tuvtviv $ttTU%uTo t*jv oIko- 

TVS 7*!S i TOt %IV ^S tKOVpUvlm t%U TUy- XovB-Uf , KUt XtI /KIV01TUS 19 TUpKi TtJV 

fiuTm' KUt fcuXu yt ttKOTovs' ov yup uv- Ttvv ctyyihm 'tTrurt (putTu^to-dat oiuko- 

SpeiTos, ovk uyytXos , ouk ctpxuyyt\os , vtuv. Edit. Maur. tom. I, pag. 382. 



88 TRACTATUS DE ORDINE. 

33. III. Nec minus luculenter adstruitur tertia propositionis 
pars. Sacerdotium enim ex dictis ad Sacrificium refertur ; atqui 
Sacrificium, quod Christus instituit, voluit in Ecclesia esse per- 
petuum , ergo et Sacerdotium. Cum rursum Christus Sacerdoti- 
bus facultatem commiserit remittendi aut retinendi peccata , 
tamdiu debet hsec facultas perdurare , quamdiu peccata erunt in 
mundo remittenda aut retinenda , nempe usque ad consumma- 
tionem saeculi , ideoque et Sacerdotes qui eamdem exerceant. 
Voluisse insuper Christum , ut ritu externo a se instituto Sacer- 
dotium propagaretur , id facto suo ostenderunt Apostoli. Act. 
enim XIII , 2 , legimus , eos , qui Antiochiae commorabantur , jussos 
a Spiritu Sancto fuisse, ut segregarent Saulum et Barnabam in 
opus Ministerii , ad quod eos assumpserat : Tunc jejunantes et 
orantes , imponentesque eis manus } dimiserunt illos (1). Sic 
ibid. XIV iterum legimus , a Saulo et Barnaba per singulas Ly- 
striensium , Antiochenorum aliarumque gentium Ecclesias creatos 
fuisse Presbyteros per manuum impositionem , ut habet gr. textus 
v. 23, ubi illi perhibentur yti^xwriGixvTzc. , seu extendentes manus 
ad creandos Presbyteros. Praeterea idem Apostolus Paulus Cre- 
tensibus Titum praefecit Episcopum , Ephesiis autem Timotheum ; 
Tito insuper praecepit , ut constitueret per civitates Presbyteros ; 
Timotheo autem, ne cito cuique manus imponeret. Qui ergo a 
Christo instituti Sacerdotes fuerant Apostoli , iidem Sacerdotium 
in alios propagarunt ; quod perpetua deinceps successione eodem- 
queritu ad nos usque propagatum est, ut omnia publica ecclesias- 
tica documenta demonstrant , omnia Graecorum et Orientalium 
euchologia omnesque rituales Latinorum libri testantur. 

34. IV. Denique ex modo dictis facile colligitur, quod proban- 
dum ultimo loco assumpsimus , competere scilicet huic ritui ex- 
terno, quo propagatum est Sacerdotium , Sacramenti dignitatem, 
prout aperte docet Tridentina Synodus, laudata sess. can. IV: 
Si quis dixerit, per sacram Ordinationem non dari Spiritum 
Sanctum, ac proinde frustra Episcopos dicere : Accipe Spiri* 

(1) V. 3. Tore vt}TTtu<rtAyris xui srpo- wjtqis , ci7TiAurav. 

<riU%CC/LCt90t , KUt tTFtB-ivTtS TU$ %**?*? 



CAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGNITATE. 89 

tum S. , aut per eam non imprimi characterem , vel eum qui 
Sacerdos semel fuit, laicum rursum fieri posse ; anathema sit. 
Etenim , quod Christus ipse in Apostolis primum instituit , quod 
voluit in Ecclesia sua esse perpetuum , atque ab Apostolis in 
alios propagari certo aliquo et constanti ritu divinitus instituto 
atque praecepto, qui non modo significandee , verum etiam efli- 
ciendae justitiae et sanctitatis vim habet , illud profecto veri no- 
minis Sacramentum appellari et esse debet ; atqui tale est Sacer- 
dotium , seu si placet, ritus ille, quo Sacerdotium confertur ; ergo... 

35. Et sane , si de fide est , aliquam Ordinationem esse Sacra- 
mentum , vel dicendum Sacerdotium , omnium ordinum nobilis- 
simum ac praestantissimum , et ad quem tanquam ad commune 
principium et finem reliqui omnes Ordines referuntur , Sacramenti 
dignitate gaudere , vel nutare istud fidei nostrae dogma. Atque 
hinc factum est, ut nullus unquam Catholicus hanc veritatem 
in disputationem vocaverit, imo nec ullus haereticus; hseretici 
enim aut negant Ordinationem esse Sacramentum aut , si illam 
Sacramentum esse tenent, in Sacerdotio eam inveniri concedunt. 

36. Ex his porro sequitur, optime Sacerdotium definiri posse 
Ordo sacer et Sacramentum divinitus institutum, quotribuitur 
potestas consecrandi Corpus et Sanguinem Domini, nec non 
remittendi ac retinendi peccata (1). 

(1) In Pontificali Romano additar : minum immolatum et jacentem , et 

Sacerdotem oportet offerre , benedicere, Sacerdotem Sacrificio incumbentem ac 

prceesse , prcedicare et baptizare... In precantem , omnesque pretioso ilio San- 

quibus singalis profecto tanta nobilitas guine rubentes , an putas te adhuc cum 

est atqae excellentia , ut Sacerdotes hominibus et in terra csse ? Annon 

in Scripturis et Patribus non modo Dei potius in ccelos translatus , omnique 

interpretes , internuncii atque legati , carnali cogitatione eliminata , modo 

sed Angeli , sed Dii etiam appellentur, animo menteque pura, quce in ccelis 

propterea quod Dei personam in terris sunt,circumspicisp — Quapropter cum 

gerant , et Dei vim et numen apud nos magno timore ( ita sermonem ad ini- 

teneant. Quare S. Joan. Chrysostomus tiandos convertit consecrans antistes ) 

loc. cit. concludebat : Idcirco Sacer- ad tantum gradum ascendendum est, 

dotium obeuntem ita purum esse decet, ac providendum, ut ccelestis sapientia, 

ac si in ccelis inter potestates illas col- probi mores et diuturnajustitia ad id 

locatus esset. Cum enim videris Do- ekctos commendent. . . Nempe tales esse 



90 TRACTATUS DE ORDJNE. 



DIFFICULTATES. 



37. Obj. prima, adversus primam partem. 1° Nullibi in Evan- 
gelio aut scriptis Apostolorum , Sacerdotum mentio fit , vel nomen 
occurrit Sacerdotii proprie dicti. 2° Apostolus, Heb. VII, 24 , eos 
aperte excludit, cum nullum alium Sacerdotem in Novo Test. 
admittat praeter Christum, qui , eo quod maneat in wternum, 
sempiternum habet Sacerdotium. 3° Quod quidem ex ipsis Ca- 
tholicorum principiis plane conficitur. Cujusmodi enim est Sa- 
crificium , ejusmodi est Sacerdotium ; cum mutuo ad sese haec 
referantur. Atqui in conficienda Eucharistia non verum , sed 
mysticum tantum Sacrificium offertur atque repraesentativum ; 
siquidem non vere separatur Sanguis a Corpore in Christo. Ergo 
nonnisi mysticum et repraesentativum esse potest in Nova Lege 
Sacerdotium. 

38. Resp. Ad l m , Dist* Si vocem spectes , conc; si rem per 
illam vocem significatam , neg. Jam vero controversia nostra non 
est de nomine , sed de re ; quoniam vero adversarii nostri non 
rejiciunt Trinitatem , aut Filii seu Verbi cum Patre consubstan- 
tialitatem , aliaque religionis nostrae dogmata , licet haec nomina 



studere debent, ut in adjutorium Moy- Synodo constituta sunt , quae tamen 

sis el duodecim Apostolorum, Episco- ulterius progressa non est. Verum intra 

porum videliceti qui per Moysem et hos fines minime se continuere Pisto- 

Apostolos figurantur , digne per gra- rienses ; eo enim temeritatis devene- 

tiam Dei eligi valeant. Atque hasc qui- runt , ut prop. liii Ecclesiasticae disci- 

dem ferventissima vota sunt Ecclesiae plinae corruptelam , qua vetus eccle- 

catholicse , quae propterea in Gonc. Tri- siastici ordinis decus propemodum , 

dentino, sess. xxiii, cap. i4» De reform, nt ii quidem aiunt , extinctum est, cum 

decrevit , ut ad Presbyteratus Ordinem aliis causis , tum illi etiam tribuant , 

assnmantur, qui adpopulum docendum quod recessum sit a veteri instituto , 

etadministrandaSacramenta,diligenti quo (ut ait synodus , § 3.) Ecclesia 

examine proicedente , idonei compro- insistens Apostoli vestigiis neminem 

bentur , atque ita pietate ac castis adSacerdotiurnadmittendumstatuerat, 

moribus conspicui , ut prceclarnm bo- nisiqui conservasset innocentiam bap- 

norum operum exemplum , et vitw mo- tismalem, Quae propositio merito a 

nita ab eis possint exspectari. Atque Pio VI , in Const. Auctorem fidei , 

haec quidem sapientissime a Tridentina damnatur \x\falsa, temeraria , etc. 



CAP. II. DE ORDIMJM KUMERO ET DIGIUTATE. 91 

in Scripturis minime reperiantur , sic neque rejicere possunt Sa- 
cerdotium , licet Sacerdotii nomen in Novo Testamento non re- 
periatur , quando aliunde ex rebus ipsis necessario colligitur , Sa- 
cerdotii dignitatem a Christo fuisse institutam atque Apostolis 
collatam. Ceterum ratio , cur altaris Ministri ab initio Sacerdotum 
nomine insigniti non fuerint, haec esse potuit, prout observat 
Card. RofTensis , ne confunderentur cum Sacerdotibus mosaicis (1). 

39. Ad 2 m , Dist. Excludit Apostolus alios Sacerdotes , qui 
Christo in Sacerdotio succedant , uti alii aliis succedebant Sacer- 
dotes Aaronici, conc; qui ejus vices gerant , seu ministerium ei 
praestent in Sacrificio offerendo, neg. (2). 

40. Ad 3 m , Dist. Sacrificium eucharisticum est mysticum et 
repraesentativum ratione modi , quo offertur , conc; ratione rei , 
quae offertur, seu in se, neg. Verum enim et reale quoad essen- 
tiam est Sacrificium , quod in altari offertur ; cum in Eucharistia 
vere offeratur Corpus et Sanguis Christi , et non in figura , ut 
suo loco ostendimus (3) ; ideoque verum quoque ac reale debet 
esse Sacerdotium , et non mysticum tantum ac repraesentativura. 

41. Obj. secunda, adversus alteram prop. partem. l°Scriptura3 
passim Christianos omnes Sacerdotio insignitos exhibent; Apo- 
stolus enim Petrus , I Epist. II, 5 , Christianos vocat Sacerdotiam 
sanctum , et ibid. v. 9, eosdem dicit regale Sacerdotium , et 
Joannes , Apoc. I, 5 et 6, refert Christum ipsum nobis om- 
nibus hanc praerogativam contulisse, dum lavit nos a peccatis 
nostris in sanguine suo, et fecit nos regnum et Sacerdotes Deo 
et Patri suo. 2° Patres propterea idem Sacerdotium fidelibus 
indiscriminatim omnibus pariter tribuunt, inter quos S. Hierony- 
mus, qui memorat Sacerdotium laici (4) , 3° prsecipue vero Ter- 
tullianus , qui in lib. De exhortatione castitatis , cap. 7, hoc 
Sacerdotio proprie dicto omnibus communi tanquam principii 



(1) Sacri Sacerdotii defensio contra (2) Cfr. quae scripsimus tract. De 

Lutherum , Colon. i525 , Congressus Eucharist. n. 260 et seqq. quae hac 

tertius, n. 1 5. Cfr. etiam Nat, Alexand. pariter referuntar. 

diss. xin in Hist. Eccl. sec. xm et xiv, (3) Ibid. n. 253 et seqq. 

§ 3£. (4) Diah advers. Luciferian. n. 4» 



92 TRAGTATUS DE ORDINE. 

loco constituto , recte infert , secundas nuptias vetitas esse omni- 
bus indiscriminatim Christianis , eo quod vetitse sint Sacerdotibus ; 
ait enim : Yani erimus , si putaverimus , quod Sacerdotibus non 
licet, laicis licere. Nonne et laici Sacerdotes sumus? Scriptum 
est : Regnum quoque nos et Sacerdotes Deo et Patri suo fecit. 
Differentiam inter Ordinem et plebem constituit Ecclesice au- 
ctoritas , et honorper Ordinis consessum sanctificatus aDeo (seu 
ut alii legunt adeo). Ubi ecclesiastici Ordinis non est consessus, 
et offers et tinguis et Sacerdos es tibi solus... Jgitur , si habes 
jus Sacerdotis in temetipso... digamus tinguis , digamus offers (1)? 
4° Nec facta desiderantur ex historia ecclesiastica , ex quibus dis- 
cimus , laicos in necessitatis casu munia sacerdotalia obiisse. Refert 
enim Theodoretus, S. Frumentium, hominem laicum, auctorem 
fuisse iis , quos ad Christi fidem apud Indos seu iEthiopes con- 
verterat, ut, quemadmodum sub Romano imperio fieri solebat , 
et convenirent et sacra celebrarent (2); at nemo ibi tunc Epi- 
scopus erat , nemo Presbyter , cum S. Athanasius Frumentium 
Alexandriam reversum primum illarum gentium Episcopum re- 
nuntiaverit (3). Ergo. 

42. Resp. Ad l m , Dist. Exhibent Scripturse commune Chri- 
stianis omnibus sacerdolium internum , mysticum et improprie 
dictum , conc; externum , reale et proprie dictum , neg. Aliud 
enim est Sacerdotium externum , visibile et proprie dictum , 
quod videlicet refertur ad Sacrificium Eucharistiae atque ad po- 
testatem remittendi vel retinendi peccata , de quo nos loquimur ; 
aliud autem Sacerdotium internum , mysticum ac improprie di- 
ctum , quod refertur ad potestatem ofFerendi spirituales hostias , 
ut loquitur Petrus loc. cit. , seu hostiam laudis Deo, ut inquit 
Paulus ad Hebr. XIII, 15 , cujusmodi sunt orationes et omnia 
opera bona, quae justi praesertim charitate inflammati in altari 
mentis suae Deo immolant. Hoc quidem commune est omnibus 



(1) Edit. Rigaltii ; paulo autem aliter T*V B-tUs iniTtXti* XurwfyUs vpot- 
honc textam prae se ferant editio Pa- Tpevov. 

melii et edit. B. Rhenani. (3) Ita Grotius apud Petay. De po~ 

(2) Hist. eccl. lib. i, cap. 23. testate consecrandi , cap. 3. 



CAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DlGNITATE. 93 

Christianis , qui abluti aqua salutari Sacerdotes dicuntur , quia , 
ut inquit S. Augustinus , membra sunt unius Sacerdotis (1). Ast 
Saeerdotium proprie dictum nullibi Scripturae omnibus promiscue 
fidelibus tribuunt ; cumnullibi fidelibus velpotestatem conficiendi 
et consecrandi vel remittendi ac retinendi peccata tradant ; atque 
exinde responsio patet ad singula testimonia ex Scripturis prolata, 
ita ut non diutius in his immorari debeamus (2). 

43. Dices : Illis omnibus Christus facultatem dedit conficiendi 
Eucharistiam , quibus dixit : Hoc facite in meam commemora- 
tionem. Jam vero non solis Apostolis hcec Christus dixit, sed 
omnibus fidelibus , quos Apostoli repraesentabant , quum et ipsi 
debeant Christi passionem commemorare. Ergo. 

44. Resp. Neg* Apostolos omnes fideles repraesentasse , quum 
ad eos Christus ea verba protulit. Apostoli enim multiplicem per- 
sonam gerebant ; interdum enim omnes fideles , interdum Pres- 
byteros , interdum Episcopos referebant. Quando autem unam 
aut alteram personam referrent, ex subjecta materia atque ex 
sensu traditionali dignosci debet. Gum igitur constet tum ex 



( 1) Ut roagis pateat, quo sensu veteres catholicae doctrinae propugnator adversus 
objecta Scripturarum loca acceperint, Lutheranos op. et loc cit. Apostolum 
juverit integrum textum S. Augustini nempe Petrum usurpasse verba Exodi 
in medinm afferre. Cum enim S. Do- xix , 6 , ad universum populum dicta: 
ctor , De Civit. lib. xx, cap. io , ad- Vos eritis mihi in regnum sacerdotale 
duxisset verba Joannis ex Apoc. xx , et gens sancta , eaque applicasse populo 
w.SederuntSacerdotesDei etChristi, Christiano. Itaque , cum nec Hebrsa 
et regnabunt cum eo milie annis , addit: gens unquam singulos de populo vere 
Non utique de solis Episcopis et Pres- Sacerdotes aut reges fuisse censuerit , 
byteris dictum est , qui proprie jam nec cuipiam in mentem venerit , omne 
vocantur in Ecclesia Sacerdotes ; Sacerdotium peculiare , visibile atque 
sed sicut omnes christianos dicimus externum a Deo ipso in familia Aaron 
propter mysticum chrisma , sic omnes constilutum esse excludendum , sic ne- 
Sacerdotcs , quoniam membra sunt mosanussecum animoreputaverit, om- 
unius Sacerdotis. De quibus Apostolus nes Christianos ita Sacerdotes nuncupari, 
Petrus : plebs , inquit , sancta , regale ut excludatur Sacerdotium externum 
Sacerdotium. ao proprie dictum a Christo in Apostolis 

(2) Nec illud omittendum est , quod eorumque successoribus constilutum. 
observat cit. Joan. Roffensis strenuus 



94 TRAGTATUS DB ORDtNE. 

facto ipso Apostolorum tum ex constanti Ecclesiae praxi , nun- 
quam alios , quam ad id ordinatos , Eucharistiam confecisse , evi- 
denter constat, Apostolos in illa actione non omnes promiscue fide- 
les , sed solos in sibi collato Sacerdotio successores repraesentasse. 
Neque obstat , quod etiam fideles debeant Christi passionem com- 
memorare; alia enim in ea re Sacerdotum, alia fidelium est 
ratio ; siquidem fideles laici commemorant passionem Christi Eu- 
charistiam sumendo, Sacerdotes vero eam commemorant prae- 
terea conficiendo (1). 

45. Ad 2 m , Dist. Patres tribuunt fidelibus omnibus Sacerdo- 
tium internum, de quo paulo ante diximus, conc; externum et 
proprie dictum , neg. Quodnam autem sit Sacerdotium laioi, de 
quo loquitur S. Hieronymus, alias exposuimus (2); nempe de 
Sacerdotio agit, quod vi Baptismi fideles consequuntur , scilicet 
spirituale ac mysticum. 

46. Ad 3 m , Neg. Plura enim sunt , quae Tertullianum de Sa- 
cerdotio sensisse evincunt , quod ceteri Patres cum universa Ec- 
clesia sensere. In ipso enim objecto loco saepius agnoscit , ejusdem 
generis nunc apud nos , ac olim fuerit apud Hebraeos , Sacerdotium 
reperiri, verum nempe et externum (3). In libro aulem De 
prcescriptionibus hwreticorum ideo eorum Ordinationes teme- 
rarias , leves et inconstantes dicebat , quia apud illos alius hodie 
EpiscopiiSy cras alius ; hodie Diaconus, qui cras lector; hodie 
Presbyter , qui cras laicus (4). At si omnes indiscriminatim Chri- 



(1) Gfr. Petav. Diatriba de potest. fieultates minoris momenti cfr.Petavius, 
consecrandi , cap. 2. Diatriba cit. cap. 3. 

(2) In Tract. de Euchar. n. 369 et (3) Ibid.cap. 7, etlib. De Baptismo, 
seqq. ubi alia praeterea refellimtur , cap. i3. 

quae huc spectare possunt. Gonsulto (•&) Gap. f\\. Quam bene liaec Ter- 

omisi , quae ex actis S. Petronillae objici tulliani exprobratio in haereticos pro- 

solent , quasi ipsa consecraverit Eucha- testantes quadrat ! Nam et ipsi non so- 

ristiam. Etenim totam hanc narrationem lum hancinconstantiam produut in suis 

fabulosam esse ostendit Henricus Dod- ministris , sed prseterea et laicis sacer- 

wellus , Dissert. de jure laicorum sa- dotalia munia injungunt. Ut de hae- 

cerdotali et sententia Tertulliani , reticis sui temporis immediate subdit 

cap. 5 , pag. 3 12. Quoad reliquas dif- Tertullianus. 



CAP. II. DB ORDINUM NUMERO ET DIGNITATE. 95 

stiani veri nominis Sacerdotio fruuntur , inepta sane est Episcopi , 
Diaconi , lectoris , Presbyteri et laici differentia. In libro denique 
de Monogamia hsec de laicis hominibus habet : Quum extollimur 
et inflamur adversus clerum , tunc unum omnes sumus , tunc 
omnes Sacerdotes, quia Sacerdotes nos Deo et Patri fecit ; quum 
ad percequationem disciplinos sacerdotalis provocamur , deponi- 
mus infulas etimpares sumus (1), id est, alios laicos, alios Sa- 
cerdotes esse palam confitemur. De Sacerdbtio itaque interno ac 
improprie dicto Tertulliani sententia in cit. loc. exponi debet. 
Ideo enim probat laicos Sacerdotes esse , quia scriptum est : 
Regnum quoque nos et Sacerdotes Deo et Patri suo fecit. Tale 
igitur Sacerdotium designat, quale designat regnum. Atqui nemo 
dicet, Tertullianum concessisse Christianis omnibus verum re- 
gnurn ; ergo nec Sacerdotium. Sed jam directe ad singulas adducti 
testimonii partes. 

47. Nonne et laici Sacerdotes sumusl Dist. Lato sensu , 
juxta dicta , conc; stricto sensu seu proprie , neg. 

48. Differentiam inter Ordinem et plebem constituit Ecclesiw 
auctoritas. Dist. Differentiam externam , qualis oritur , prout 
ipse ibid. subdit, per Ordinis consessum ,conc; internam et pro- 
prie dictam, neg. (2). 

49. Vbi Ordinis non est consessus et offers. Dist. Domi Eu- 
charistiam jam consecratam , prout disciplina illius temporis 
ferebat , conc ; conficis , neg. (3). Sic etiam : Et tinguis. Dist. 



(1) Gap. 12. commcmorat. De externa antem hnjus- 

(2) Animadvertendum hic est , diffe- modi differentia loqni Tertullianum ip- 
rentiam inter Ordinem et plebem aliam sius verba demonstrant : Et honor per 
internatn esse , aliam extemam. In- ordinis consessum sanctificatus. No- 
terna est illa , quae oritur ex Ordinis tandum est etiam in hoc loco verbum 
charactere ; externa illa est , quae in constituit idem valere atque exigii , 
specie quadam dignitatis consistit , vi requirit .postulat ; cum reipsa Ecclesiae 
cujus stabant olim in templo laici , auctoritas postulat , ut Ordoaplebejure 
sedebant Episcopi et Sacerdotes. Prio- divino secernatur. 

rera illam callide Tertullianus dissi- (3) Aliudit nempe Tertullianus ad 

mulat, ut assequatur , quod maxime usum , qui tunc temporis obtine >at , ut 

contendit , atque posteriorem tantum Ghristiani , qui in cryptis et carceribus 



96 TRAGTATUS DE ORDINE. 

In necessitatis casu , conc; ex officio , neg. Et sic de ceteris muniis 
sacerdotalibus dicatur , quatenus ea laici obire possunt. 

50. Igitur si habes jus Sacerdotis in temetipso. Dist. In po- 
tentia nempe ad Ordinationem , conc. $ in actu (1) , neg. vel 
dist : jus Sacerdotii improprie dicti , conc. ; proprie dicti , neg. 
Et ha3C de insigni hoc Tertulliani loco dicta sufficiant. Neque 
vero praetermittendum est, totam Tertulliani argumentationem 
juxta consilium, quod ipse Montanista factus sibi ipsi proposuerat, 
deterrendi Christianos a secundis nuptiis , esse plane sophisti- 
cam (2). 

51. Ad 4 m , Neg. Nam nulla ejusmodi exempla proferri pos- 
sunt. Theodoretus vero loquitur de conventibus, in quibus Ro- 
manorum more preces Deo fundebant gentes illse recens Christi 
fidem amplexae et mercatores illuc appulsi. Nec obstat vox li- 
turgios ; cum constet , vocem hanc interdum minus presse usurpari, 
perinde ac saepenumero usurpatur vox synaxis» Mens Theodoreti 
melius colligitur ex Ruffino , Hist. EccL lib. I, cap. 9, ex quo 
hanc historiam Theodoretus et Socrates mutuati sunt (3). 

saeviente persecutione detinebantur, En- (2) Cfr. de hoc Tertnlliani testimonio 

charistiam jam consecratam , quam se- praeter Petavium loc. cit. Harduinns, 

cnm detulerant , absente Sacerdote , De potest» consecrandi , cap. 2 , qui 

Deo offerrent certis ad id precibus ad- tamen censet contra communem sen « 

hibitis , quas in synaxibus audire con- tentiam, librum hunc a Tertulliano ad- 

sueverant, ac inter se distribuerent. hucjuniore, ideoque catholico etlaico, 

Cfr. Petav. De ecclesiast. hierarchia fuisse conscriptum , Operibus selectis 

lib. m , cap. 3. Amstelod. 1709. Cfr. etiam Georg. 

(1) Hic sensns aperte colligitur ex Matth. Leopoldus Durckeim in DisserL 

ipsa orationis serie; subdit enim ibid. Jenae edita ijHfi De sacra Ccena a 

Omnes nos Deus ita vult dispositos laicis administranda , in qua pag. 8 

e8se,utubiqueSacramentisejusobeun- et seqq. exponit non levem contentio- 

dis apti simus... Usque adeo nisi et nem, quae de hoc testimonio orta est 

laici eaobservent , perquaPresbyteri inter Rigaltium et Albaspinaeum. Cfr. 

adleguntur , quomodo erunt Presby- prseterea Zornius , Opusc. sacr. tom. 1, 

teri. qui de laicis adleguntur? Ergo pag. ,784. 

pugnare debemus ante laicum justum, (3) Cfr. Petav. Diatrib. cit. cap. 3, 

a secundo malrimonio abstinere , dum ubi etiam exponit canones Nicaenum , 

Presbyter esse non alius potest quam Laodicenum et Ancyranum , qui objici 

laicus, qui semel fuerit maritus. solent. 



CAP. II. DE ORDINUM KUMERO ET DIGNITATE. 97 

52. Obj. tertia adversus tertiam propos. partetn. 1° Nuspiam 
legimus in Scripturis , Christum externum manuum impositionis 
ritum ad Sacerdotii propagationem instituisse aut praBcepisse. 
2° Accedit, quod Apostolus ad Heb. V , 1, scribat : Nec quisquam 
sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron. 
Quanam igitur ratione , inquit Calvinus, qui apud nos sunt y 
Sacerdotes dici possunt, cum eorum neminem Deus tanquam 
Aaron vocaverit (1) ? Ergo. 

53. Resp. Ad l m , Dist. Explicite , conc; implicite , neg. Nam 
eo ipso, quod Christus huic ritui gratiam conferendi vim tribuit , 
ut paulo ante ostendimus , etiam servandum praecepit ; nec ideo 
necesse est ut nos adjuncta, in quibus id praeceperit, assignemus , 
cum non omnia fuerint litteris consignata , quae ipse fecit. 
Potuit igitur hunc ritum instituere atque prsecipere eo tempore , 
quod inter resurrectionem atque ascensum ejus in ccelos medium 
intercessit; potuit etiam alio tempore. 

54. Ad 2 m , Dist. Nisi vocetur a Deo sive immediate sive me- 
diate, cowc. ;immediate semper, neg. Alioquin solus Aaron verus 
fuisset Sacerdos in Vet. Test. Itaque illi omnes censentur a Deo 
vocati , qui a legitimo Ministro Ordinationem accipiunt. Si enim 
Christus praecepit Apostolis, ut per manuum impositionem pro- 
pagarent Sacerdotium, illos certe vocat, quos Apostoli eorumque 
legitimi successores dignos tali dignitate judicaverint. 

PROPOSITIO II. 

Prceter Sacerdotium sunt in Ecclesia catholica alii Ordines 
et majores et minores , per quos velut per gradus quosdam 
in Sacerdotium tenditur. 

55. Est de fide haec propositio, totidem verbis a Tridentino 
definita can. II superius descripto : Si quis dixerit , proster Sa- 
cerdotium, etc. (2). 

(1) Instit. lib. iv, cap. 18 , § 9. instituta , qoia agitnr de facto cumjare 

(2) Non semel monuimus , canonem conjuncto , acpropterea agitur indirecte 
esse dogmaticum, etiamsi ejusdem di- de potestate a Christo Ecclesiae collata. 
rectum objectum sit de re ab Ecclesia Quamvis proinde Ordines Diaconatuin- 

T. VII. 7 



98 TRACTATIS DE ORDINE. 

56. Praeter Sacerdotium , de quo bucusque egimus , enumerat 
Ecclesia Diaconatum , Subdiaconatum ac reliquos minores Ordines 
superius recensitos. Ad mentem Concilii Tridentini ostendendum 
nobis est, de Diaconatu, proeter traditionem, Sacras Lilteras men- 
tionem facere;de reliquis autem antiquissima exstare ecclesiastica 
documenta , quae eos Ordines veluti totidem gradus exbibent , per 
quos ascenderetur ad Sacerdotium. 

57. Ac primo quidem ad Diaconatum quod spectat , nota sunt , 
quae Act. VI, 1 et seqq. leguntur de institutione Diaconorum ex 
occasione, qua excitatum est murmur Graecorum ad versus Hebraeos ; 
Apostoli enim convocata multitudine dixerunt : Non est cequum 
nos derelinquere verbum Dei et ministrare mensis. Considerate 
ergo , fratres , viros ex vobis boni testimonii septem , plenos 
Spiritu Sancto et sapientia, quos constituamus super hoc opus... 
Et elegerunt Stephanum virum plenum fide et Spiritu Sancto 9 
et Philippum... Hos statuerunt ante conspectum Apostolorum , 
et orantes imposuerunt eis manus. Hos porro juxta Christi insti- 
tutionem electos et ordinatos esse , patet tum ex ipso Ordinationis 
ritu, tum ex ordinatorum virtutibus, tum denique ex ipsorum 
officiis ; uti ex adductis verbis palam fit. Ac 1° quidem manuum 
impositione initiati sunt , non secus ac Episcopi et Presbyteri : 
Orantes ( Apostoli) imposuerunt eis manus. 2° Ad virtutes quod 
spectat, electi sunt ex universa multitudine viri septem boni tes~ 
timonii , pleni Spiritu Sancto et sapientia. Certe Apostolus, I ad 
Timotb. III, easdem fere in Diaconis virtutes requirit ac in Epi- 
scopis , etcum iisdem praeterea conjungit in Epist. ad Philipp. I. 
Quorsum vero tot eximiae virtutes , tanta Spiritus S. plenitudo , 
nisi ad Ordinem sacrum electi fuissent ? 3° Id clarius adhuc constat 
ex officiis, quse mox ab ipsorum Ordinatione Diaconi exercuerunt; 
Stephanus enim in Actis apostolicis exbibetur plenus gratia et 

feriores ab Ecclesia institoti fuerint, enim Ordines Ecclesia instiluit juxta da- 

jure potuit Tridentiuum anathema iis tanisibiaChristbpotestatem;quapropter, 

dicere, qui praeter Sacerdotium negant si quis negaret hosce Ordines in Eccle- 

alios esse in Ecclesia Ordines et majo- sia esse , perinde faceret ac si talem fa- 

res et minores , per quos velut per gradus cultatem Ecclesiae fuisse a Christo attri- 

quosdam in Sacerdotium tendatur. Ho s butam denegaret. 



CAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGKITATE. 99 

fortitudine faciens prodigia et signa magna in populo, Evange- 
lium praedicans, disputans in synagoga , ita ut Hebraei resistere 
non possent sapientiae et spiritui, qui loquebatnr ; quod et fecisse 
perbibeturDiaconorum alter Pbilippus, aquopraeterea(Act. VIII) 
multi sunt baptizati. 

58. Hinc factum est, ut Patres antiquissimi et apostolici, cu- 
jusmodifueruntS. Polycarpus etS. IgnatiusM.,affirment,Diaconos 
esse ministros Christi et Ecclesiae Dei, non hominum , non cibo- 
rum , non potuum; ille in Epist. ad Philippenses (1), iste in 
Epistolis ad Trallianos et ad Magnesianos (2). Item Clemens 
Romanus in Ep. I ad Corinth. (3) non obscure indicat, exChristi 
ordinatione ab Apostolis diaconos fuisse constitutos ; quod confir- 
mat etiam S. Ignatius , scribens ad Smyrnaeos , cap. VIII : Omnes 
Episcopum sequimini, ut Jesus Christus Patrem } et Preshy- 
terium ut Apostolos ; Diaconos autem revereamini ut Dei man- 
datum (4). Factum praeterea est , ut a Conciliis passim Diaconi 
vocentur manus, oculi, pedes Episcoporum , quorum munus per- 
petuo fuit assistere Episcopis vel Sacerdotibus rem sacram ad 
altare facientibus , et Eucbaristiam ad absentes deferre , ut ex 
omnibus veteribus monumentis constat. 

59. Quare vel doctiores ipsi inter Protestantes veritatis luce 
compulsi manus victas dare coacti sunt. Pearsonius enim Ce- 
striensis in Anglia calvinianorum Episcopus (5) , Guillelmus Be- 

(1) Cap. 5. quo textu Scripturae cfr. Cotelerius in 

(2) Epist. ad Trall.cap.z-Epist. h.loc.Milliussuspicatur,ad locumistum 
ad Magn. cap. 6. Clementisrespexisselrenaeum, dumscri- 

(3) Cap. 42.ScribitenimS. Pontifex : beret, lib. iv, cap. 44 ( m edit. Massueti 
Kcc) rouro oo xoiivas' ix ydp £q 7rohXuv cap. 16 , n. 5) : Tafes Presbyteros 
X^aodv iyeyou7TTo -reft e7rto-xo7rav xett novit Ecclesia , de quibus et propheta 
hciKcvw. Ovtus yoio 7Tou Xeyet v> ypuQij. ait lEt dabo principes tuos in pace et 
KctTcitrTtjo-a) tovs i7rt<rxo7rovs ctvTuv iv cft- Episcopos tuos in justitia. 

Kettocrvvy xcttTovs c^tctxovovs iv etvTevv7rio~Tet. (-4) IletVTts tS \7riTx07ra oixoXovB-e7rt , 

Nequehocnove; amultisenimtempori- ds 'lyo-ovs Xpto-rcs ra Jlotrfi' xett rS 

busilludde Episcopis et Diaconis scri- 7rpeo-/2vTepia ds rois ct7roa-roXots' rovs £t 

plumfuerat.SicenimalicubidicitScri- huxovovs ixTol7reo~§-e , ds &eov ivroXiiv, 

ptura : Constituam Episcopos eorum in Edit. Cotel. 

justitia , et Diacofios eorum infi.de. De (5) Lection. in Acta Apostol. p. 53. 

7. 



100 TRA.CTATUS I)E ORDINE. 

veregius (1), Grotius tura ex Actorum historia , tum ex Patrum 
auctoritate atque universae Ecclesiae consensione fassi sunt , primos 
Diaconos , ut inter ceteros loquitur Beveregius , per apostolicam 
Ordinationem non mensarum tantummodo, sed totius Ecclesiai 
ministros constitutos esse; atque , ut subdit Pearsonius , et ad 
sacrum oflicium fuisse electos et ordinatos, cum mensw discipu- 
lorum tunc temporis communes et sacrw etiam essent , eo quod 
Eucharistiam in communi convictu celebrarent (2). 

60. Quod spectat ad reliquos Ordines , antiquissima ecclesias- 
tica monumenta de iis loqui tanquam de re jam communiter ac- 
cepta,nullo negotio evincitur. EtenimCorneliusRomanus Pontifex, 
Epist. ad Fabium Antiochenum , anno circiter 252 , de Nova- 
tiano sic loquitur : Ergo ille Evangelii vindex ignorabat , unum 
Episcopum esse oportere in Ecclesia catholica , in qua tamen 
sciebat Presbyteros esse quatuor et quadraginta , septem autem 
Diaconos totidemque Subdiaconos , acolythos duos et quadraginta, 
exorcistas et lectores cum ostiariis quinquaginta duos (3) ? Re- 
fert praeterea Anastasius Bibliothecarius, cautum fuisse a CajoRom. 
Pontifice , anno circiter 283 , ne quis constitueretur Episcopus, qui 
non antea fuisset Ostiarius,Lector,Exorcista,Sequens(ac,o\y\h\\s\ 
Subdiaconus j Diaconus, Presbyter (4). Accedunt antiquissimi 
Patres , Tertullianus , Cyprianus , Firmilianus , Hieronymus , 
Augustinus et alii passim , qui modo conjunctim , modo divisim 
de majoribus minoribusque Ordinibus ita loquuntur , ut idem 
septenarius numerus , eadem deprehendatur antiquitas , quod in~ 
ter ceteros eruditus ostendit Witassius (5). 

61. Cum vero laudati Pontifices et sancti Patres nec non Syno- 
dus Carthaginiensis IV aliaque antiqua Concilia sive particularia 
sive generalia de his Ordinibus loquantur tanquam de re omni- 
bus cognita et explorata , propterea non defuerunt Theologi , qui 

(1) In Canon Apostol. in can. n , (-4) De vitis Rom. Pontificum cum 
apad Coteler. Patr. Apo&t. tom. i, notis varior. edit. Blanchinii Roma) 
pag. 4^6. 1^23 , tom. 11 , pag. 249 et seqq. 

(2) Loc. cit. (5) Tract. De Ord. part. 1, qnaest. 11, 

(3) Apud Euseb. Hist. eccl. lib. vi, art. 1. 
cap. 43* 



GAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGMTATE. 101 

censuerint , omnium Ordinum sive majorum sive minorum insti- 
tutionem a Christo, vel saltem ab Apostolis repetendam esse 
juxta notissimam Augustini regulam : Quod universa tenet Ec- 
clesia , nec Conciliis institutum y sed semper retentum est, non- 
nisi auctoritate apostolica traditum rectissime creditur (1). 
Quidquid porro sit de hac sententia , quam paulo post expen- 
demus , non est omittendum , in Ecclesia Graeca aliisque orientali- 
bus non eosdem ac apud Ecclesiam occidentalem viguisse ordines 
minores , neque vigere. Graeci enim , ut patet ex eorum Euchologiis 
et Pontificalibus libris , non videntur agnoscere nisi solum lectora- 
tum ; cum insuper VIII generale Concilium , anno 869 adversus 
Photium coactum, declarasset, act. X, can. V, Episcopos creari 
non posse , qui cunctis aliis Ordinibus initiati non fuissent , ibi- 
dem tamen quatuor tantum gradus enumerat , lectoratum scili- 
cet, subdiaconatum , Diaconatum et Sacerdotium (2). Ostendit 
autem Renaudotius , nec Jacobitas iEgyptios , nec Nestorianos Syros 
a Graecis in Ordinum numero definiendo dissentire (3), 

62. Ex iis igitur , quae sive ex Scriptura sive ex traditione 
attulimus , constat, quod ostendere nobis proposuimus , praeter 
Sacerdotium esse in Ecclesia ordines et majores et minores , per 
quos veluti per gradus quosdam in Sacerdotium tenditur. 

DIFFICULTATES. 

63. Obj. prima. Ex Catholicorum doctrina , sicut in Epi- 
scopatu habetur plenitudo Sacerdotii, ita in Diaconatu habetur 
plenitudo ministerii , in quo proinde Ordines reliqui includuntur. 
Jam vero 1° Diaconatus non est Ordo proprie dictus , sed mera 
deputatio ad aliquod ministerium et quidem profanum ; primi 
enim Diaconi , ut legitur in Actis Apostolicis, ideo creati sunt, 
quia aequum non erat Apostolos derelinquere verbum Dei, et 
ministrare mensis ; 2° constituti praeterea ibidem dicuntur super 
illud opus , ob quod antea factum fuerat murmur Graecorum ad- 

(1) De Baptismo,\\b. v, cap. 24. (3) PerpMuite de la foi , tora. v v 

(2) Apud Hardnin. Acta Concil. liv. v , chap. 6. 
tom. v , col. 904. 



102 TRACTATUS DE ORDINE. 

versus Hebraeos ; at istud opus erat ministerium quotidianum , 
ideoque profanum. 3° Quare S. Hieronymus in Epist. ad Evan* 
gelum : Quid patitur, scribebat, mensarum et viduarum mi- 
nister, ut supra eos se tumidus efferat , ad quorum preces Christi 
Corpus Sanguisque conficitur?... Sciant , quare Diaconi consti- 
tuti sint, legant Acta Apostolorum > recordentur conditionis 
suo3 (1). 4° Neque heec fuit singularis Hieronymi opinio ; idem 
namque tradiderunt Chrysostomus, Theophylactus, OEcumenius(2) 
et Neocaesariense Concilium (3) , 5° quorum auctoritate permoti 
Trullani Concilii Patres eumdem Actorum locum de profano tan- 
lum munere Diaconis imposito explicarunt, can. XYI (4). Quan- 
quam , etsi daretur Diaconos ad spirituale munus obeundum electos 
esse , non tamen inde sequitur, Ordinatione proprie dicta eos esse 
consecratos ; 6° cum manuum illa impositio, qua initiati sunt, 
non fuerit nisi nuda ceremonia , quae et in consecratione diaco- 
nissarum in usu erat, quamtamen Catholici non concedunt fuisse 
Ordinationem proprie dictam. Ergo. 

64. Resp. Ad l m , Neg. Nec obest, primos Diaconos institutos 
dici ad mensarum ministerium ; illic enim S. Lucas sibi tantum 
proposuit exponere occasionem vel causam , qua permoti sunt 
Apostoli , ut Ordinationem divina jam voluntate sancitam acce- 
lerarent , uti ex dictis in probationibus patet ; praeserlim si ad- 
datur , causam illam non fuisse nisi temporariam ac peculiarem 
Ecclesias Hierosolymitanae , et Diaconatus tamen institutio deberet 
esse in Ecclesia universali , et quidem perpetua , ut constat ex 
facto. 

65. Ad 2 m , Dist. Quod tamen ministerium quotidianum civile 
simul et sacrum erat, conc; civile tantum et profanum, neg. 
Id enim, ut vidimus, fatentur ipsimet Protestantes. 

66. Ad 3 m , Dist, Haec scribit Hieronymus occasione sumpta 
ex Diaconorum institutione , conc; ad exclusionem ministerii 
sacri et quidem primarii , neg. Idem enim S. Doctor in hac ipsa 

(1) Epist. cxlvi , edit. Vallars. (3) Can, xiv, apud Hard. Acta Conc. 

(2) ln Homil. vel Comment. incap.6 tom. i , col. 286. 

Act. Aposl. (4) Ibid. tom. 111 , col. 1667. 



CAP, II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGMTATE. 103 

epistola affirmat, Diaconos vindicare sibi in Ecclesia id, quod Levitoe 
fuerant in templo (1) ; in Epistola vero ad Heliodorum Diacona- 
tum appellat tertium Sacerdotii Ordinem (2). Dum igitur S. Hie- 
ronymus in objecto loco Diaconos vocat mensarum viduarumque 
ministros , ad cohibendam quorumdam Diaconorum audaciam 
atque impudentiam tendit, minime vero ad ipsum Diaconatus 
Ordinemdeprimendum.Nonnulli enim Diaconorum propter suam 
paucitatem , Episcoporum favorem et gratiam , qua plurimum 
valebant , potissimum vero propter bonorum temporalium dis- 
pensationem sibi concreditam , eo arrogantiae ac superbise devene- 
runt , ut suae conditionis atque gradus immemores Presbyteros 
posthaberent, seque illls anteferrent. Hinc S. Doctor consulto eos 
mensarum viduarumque ministros vocavit , ut vilioris officii (quod 
Diaconos instituendi occasio fuit ) admoniti , desinerent se com- 
parare cum Presbyteris, ad quorum preces Christi Corpus San- 
guisque conficitur. 

67. Ad 4 m , Neg. Atque in primis non id tradidit Chrysosto- 
mus; cujus mens, ut patet ex orationis serie, est , quod nonnisi 
serius nomen Diaconorum sicut et Presbyterorum et Episcoporum 
in Ecclesia introductum fuerit , licet ad id quod per nomen signi- 
ficatur, fuerint ordinati, ut ipse loquitur in loco, qui objicitur ; 
nec alia mens fuit Theophylacto et OEcumenio Chrysostomi epi- 
tomatoribus (3). Neocaesariense autem Concilium hoc unum affir- 

(1) En ejus verba , quibus concludit similia ejusdem S. Doctoris cfr. mEpist 
epistolam : Et ut sciamus traditiones u\ adNepotiauum, xxu ad Eustochium 
Apostolorum sumptas de Veteri Tes~ etinaliaad Tkeophitum; \lcmin Comm. 
tamento , quod Aaron et filii ejus at- in cap. vii Micheae , et cap. 6o Jsaiae. 
queLeviioB in templo fuerunt , hoc sibi (3) Hom. xiv in Acta Apost. n. 3. 
Episcopiet Presbyteriet Diaconivin- En cjns verba : Undeputo, nec Dia- 
dicent in Ecclesia. Cfr. in hauc Epist. conorum nec Presbyterorumtunc fuisse 
adnotationes Vallarsii. Scripta est au- nomen admissum nec manifestum.Sed 
tem haec Epistola a S. Doctore adversus jam ad hoc ordinati sunt. Nec sim- 
quemdamFalcidiam, quiDiaconos Pres- pliciter hoc munus illis concreditum 
byteris coajquabat aut etiam antefere- est ; sed precati sunt, ut potestas illis 
bat , atque arabitionem Diaconorum concederetur. Et paulo anle jam scri- 
Romanae Ecclesiae tuebatur. pserat, referreS. Lucam, quod ordinati 

(2) Epist. xvi , n. 8, edit. Vallars. Alia sint per orationem . Hoc enim est Or' 



104 TRACTATUS DE 0RD1RE. 

mat can. XIV : Diaconi septem esse debent ex canone, etiamsi 
sit magna civitas; ejus autem fidem facit liber Actorum (1). 
In quibus verbis nibil est quod adversariis patrocinetur. 

68. Ad 5 m , Dist. Ita tamen ut non excluderent Diaconos ad 
sacra ministeria destinatos , conc; ad illorum exclusionem , neg. 
Singularis enim fuit Patrum Synodi Trullanae sententia toti anti- 
quitati contraria , ideoque commentitia , de duplici Diaconorum 
classe, quorum alii vulgarium mensarum tantum mlnistri essent 
etbonorum temporaliumceconomi, utseptem prioresilli a S. Luca 
memorati, alii M ysteriis servientes, de quibus loquitur Paulus ad 
Timotbeum. Agnoscunt igitur Trullani Patres quosdam ab Apo- 
stolis Diaconos ordinatos fuisse, ut operarentur sacris, quod nobis 
satis est (2). Ceterum concilium istud illegitimum est atque ab 
Ecclesia minime receptum. 

09. Ad 6 m , Neg. Cum adhibita fuerit et adbuc usurpetur , 
uti ostendimus , ad veram conferendam potestatem, et quidem 
ex institutione divina ut certum videtur saltem ex traditione. 
Nec obest , quod eadem manuum impositio adbibita fuerit in dia- 
conissarum inauguratione 5 nam eadem quidem fuit , si materiali- 
ter, ut dicitur, spectetur, non autem eadem formaliter; cum ex 
mente Ecclesiae ea non fuerit nisi mera ceremonia , qua suis of- 
ficiis diaconissae addicebantur (3). Hse autem diaconissae licet anti- 



dinatio. Manus viro superponitur ; tradunt, diaconissce ordinationem et 

totum vero Deus operatur , ejusque similibus prope ritibus et verbis, qui- 

manus est quce tangit caput ordinati. busdiaconi , administratam. Utraque 

Quibus certe nihil luculentius ad rem enim ordinatio XtipoTovUet Xtipo&eo-iec. 

nostram dici poterat. dicitur. Ulraque ad altare a Ponti- 

(1) Cfr. loc. cit. fice celebratur , et eodem liturgice loco ; 

(2) Cfr. Clirist. Lupus, schol. in hunc in utraque manus imponitur, dum ad- 
can. tom. 111, pag. y3, opp. edit. Venet. precatur Vontifex ; in utraque slola 

(3) De diaconissarom inauguratione collo apponitur , in altari ordinatus 
agit Morinus in comment. De Sacris et ordinata communicantur. Calix 
Ordinationibus , part.ni , exercit. 10. Sanguine Christi plenus, ut ex eo de- 
Postquam verocap. 1 ,n. 1 , scripserat : gustent, inmanus traditur. Postquam, 
Tres illi antiquissimi Rituales Grceci inquam, haec retulisset, in Theologos 
uno consensu et eodem tenore nobis insurgit quinegant,Ordinationem utlam 



CAP. II. DE ORDIWUM RUMERO ET MG3UTATE. 



105 



quissimoe institutionis , nempe apostolicse , ut patet ex Apostolo 
ad Rom. XVI, 1, et ex I ad Timoth. V, 9, quas ipse Phnius 
memorat in celebri sua ad Trajanum epistola , sive ob gliscentia 
in dies earum vitia , sive etiam ob antiquatam consuetudinem 
conferendi Baptisma per immersionem , sensim sine sensu desie- 
runt in universa Ecclesia , adeo ut sec. X labente vix ullibi earum 
Testigium supersit (1). 

70. Obj. secunda. 1° Saltem , quos Catholici minores Ordines 
yocant , non fuerunt ab initio nisi ofiicia seu ministeria , quae 
delectis hominibus committebantur absque ulla initiatione ab 
Episcopo vel Sacerdote , prout 2° non obscure colligitur ex S. Am- 
brosio, lib. I De Offtciis, scribente : Alius distinguendce lectioni 
aptior , alius psalmo gratior, alius exorcizandis , qui malo la~ 
borant spiritu > sollicitior , alius sacrario opportunior habetur. 
Hasc omnia spectet Sacerdos , et quid cuique congruat, id officii 



mulieribus competere posse. At vero 
in hoc latet aequivocatio ; si enim sermo 
sit de Ordiuatione proprie dicta , qua 
initiati velutpergradum in Sacerdotiutn 
tendant, rectissime Theologi ac jure ne- 
gant , Ordinationem mulieribus compe- 
tere posse, ut nos ipsi paulo post ostende- 
mus ; si vero sit sermo de quadam inau- 
guratione seu ritu, quo ad officia , quae 
diaconissis committebantur, deputaren- 
tur , certe nihil obstat , quominus fe- 
minis conferatur ; sed hic ritus totus 
ceremonialis est , qualis censetur ille , 
quo sanctimonialibus velum confertur, 
seu virgines consecrantur. Cfr. Baro- 
nius ad annum Christi 34 , n. 283. 
Hinc in laicorum censu diaconissae 
habebanlur, quidquid asserat Morinus. 
(1) Cfr. Card. Bona, Rerum liturg. 
lib. i, cap. a5, § i5, cum notis Roberti 
Sala. Praecipua diaconissarum officia 
erant : i° Episcopo vel Presbytero fe- 
minas baptizanti adesse , ut universa 



actio, qua par erat honestate et decentia, 
perageretur ; 2° easdem inungere oleo 
sacro ante Baptismnm , quae nonnisi in 
fronte a Diacono inungebantur ; 3° eas- 
dem praetcrea adhuc catechumenas pri- 
vatim instituere in necessariis doctrinae 
christianae capitibus ; 4° «grotantes 
feminas invisere , et martyribus et con- 
fessoribus in carcere detentis mini- 
strare ; 5° in ecclesiis , in quibus pecu- 
liaris ac propria erat feminarum janua, 
assistere ad introitura mulierum custo- 
diendum ; 6° in ecclesia ipsa suum cui- 
que locura feminis assignare ; r j r> tan- 
dem reliquis viduis praeesse , et earum 
necessitatibus, ubi opus esset, subvenire; 
quare in quibusdam canonibus prcesi~ 
dentes et guhemantes vocabantur. Cfr. 
Goarius in Euchologio , in not. ad ea- 
rum ordinationem ; nec non Theoph, 
Raynaudus S. J. De sobria alterius 
sexus frequentia, cap 8, ubi plura de 
diaconissis earumque ofiiciis disserit. 



106 TRACTATTJS DE ORDINE. 

deputet (1). 3° Haac autem officia prout ad Episcopi vel Sacerdotis 
nutum delecti exercebant , sic ad eorumdem nutum ab iisdem 
exercendis lii ipsi removebantur , uti de cantoribus seu psalmistis 
atque fossariis contigissenovimus. 4°Accedit, hosOrdinesperinde 
ac subdiaconatum primitivae Ecclesiae incognitos prorsus fuisse , 
adeo ut 5° recte Calvinus de Catbolicis scripserit : Qucvcumque 
de minutulis suis Ordinibus balbutiunt (Catholici), conflata esse 
ex inscitis insulsisque mendaciis , doctrinamque de Ordinibus 
ecclesiasticis novitium esse inventum, de quo nunquam alibi 
quam apud ineptos canonistas legitur (2) ; qui deinde pergit 
ostendere , a) quam novae , ineptae et nugatoriae sint ceremoniae , 
quae in Ordinatione clericorum a Romana Ecclesia adhibentur; 
b) quam insulse Catholici in scholis et canonibus minores istos 
Ordines Sacramenta faciant ; c) quod in singulorum Ordinum 
officiis Christum sibi collegam scholastici efficiant; d) quod aco- 
lythum alio etiam nomine vocent ceroferarium, verbo , ut ipse 
arbitratur, magico , certe inaudito gentibus et linguis omnibus, 
quum acolythus Groecis pedissequum simpliciter significet. Addit 
prgeterea, creari apud nos eximia pompa et solemnitate lectores, 
ostiarios , acolythos ad ea ministeria exequenda , quibus vel 
pueros laicos prasficimus. Quis enim, inquit , cereos utplurimum 
accendit, quis urceolo vinum et aquam infundit, nisipuer aut 
ex laicis sordidulus aliquis , quiex ea re questum facit? Nonne 
iidem canunt, nonne templorum januas claudunt et aperiunt? 
Quis enim in eorum templis unquam vidit vel acolythum vel 
ostiarium suis partibus fungenteml '. . Exorcistas vero in quem 
tandem finem consecrant?... Fingitur illis potestas data impo- 
nendi manus super dcemoniacos; sed tali se potestate prwditos 
dcemonibus persuadere non possunt, quia eorum imperiis non 
cedunt dcemones. Ergo fateantur , concludit, nullum hodie esse 
in Ecclesia usum nec fructum sacrorum suorum Ordinum , 
totamque Ecclesiam suam anathemate plenam (3). 6° Hoc tan- 
dem agnovisse visa est Synodus Pistoriensis , quae in prop. LV 

(1) Tom. n , cap. 44, edit. Maur. (3) Ibid. §§ 23, i^. 

(2) Instit. lib. iv, cap. 19 , § 24. 



CAP. II. DE ORDIKUM NUMERO ET DIGNITATE. 107 

Vehementer optare se profitetur , ut aliqua ratio inveniretur 
minutuli cleri (quo nomine inferiorum ordinum clericos designat) 
a cathedralibus et collcgiatis submovendi , providendo aliter r 
nempe per probos et provectioris atatis laicos , congruo assignato 
stipendio , ministerio inserviendi Missis et aliis offwiis velut aco- 
lythi, etc. ut olim , inquit, fieri solebat y quando ejus ge?ieris of~ 
ficia non ad meram speciem pro majoribus Ordinibus susci- 
piendis reducta erant. Ergo. 

71. Resp. Ad l m , Neg. Si enim Ordinis nomine, prout hic 
ad minores Ordines restringitur, venit ritus sacer, quo spiritualis 
potestas traditur ad ecclesiastica munia pro jure obeunda , quem- 
admodum ab initio tradidimus , relate praesertim ad Sacerdo- 
tium , cum recensiti Ordines praeter Subdiaconatum a laudatis 
Pontificibus Cornelio et Cajo recenseantur tanquam gradus qui- 
dam ad Sacerdotium , cum prseterea Concilium Carthag. IV , 
anno 398 celebratum , singulorum tradendorum ritus et munia 
singillatim describat atque declaret , eorumque omnium collatio- 
nemEpiscopo tribuat, jure concludimus, eos non ut nuda ministeria 
et officia , sed tanquam totidem Ordines vere et proprie a veteri- 
bus habitos fuisse. 

72. Ad 2 m , Neg. Ad prob. autem Dist. Ex S. Ambrosio debet 
Episcopus cuique officium deputare per legitimam Ordinationem, 
conc; absque ordinatione , subd. committendo aliquod ex illis 
officiis uni vel alteri ex jam ordinatis , conc; secus, neg. Aliquam 
enim Ordinationem S. Ambrosius in objecto loco supponit , cum 
loquatur de clericis. Sacerdotis autem nomine Episcopum ab ipso 
designari ostendunt Maurini editores (1). 

73. Ad 3 m , Dist. Id est, officia seu ministeria peculiaria , ad 
quse per Ordinationem deputati erant , ad nutum Episcopi vel Sa- 
cerdotis exercebant vel non exercebant , conc; Ordines ipsi ex 
nutu Episcopi pendebant , neg. Ad cantores autem seu psalmistas 
et fossarios aut alio nomine Copiatas aut Laborantes nuncupatos 
quod altinet, dicimus, eos aut Ordines non fuisse proprie dictos , sed 



(1) In adnot. in loc. cit. 



108 TRACTATUS DE ORDINE. 

nuda officia ac ministeria, quae aliquibus clericis committebantur , 
aut saltem non fuisse Ordines in universa Ecclesia receptos (1). 

74. Ad 4p, Dist. Ita ut ad summum ex bis colligatur, borum 
Ordinum institutionem non posse ab Apostolis repeti , trans. ; 
Ecclesiam ab antiquissimis temporibus crescente Christianorum 
multitudine bos Ordines non constituisse , neg. Hoc porro nobis 
in praesentiarum sufficit. 

75. Ad 5 m , Resp. perperam Calvinum in minores Ordines 
insurgere, cum partim falsa sint etcalumniosa ,quae ipse affirmat, 
partim a scopo prorsus aliena ; etenim ex dictis mala ejus fides 
patet, dum a) affirmat, de minoribus Ordinibus non legi nisi 
apud ineptos canonistas, uti ex adductis probationibus abunde 
liquet. Dum b) appellat novas , nugatorias, etc. ceremonias illas 
majestatis plenissimas, quas ad nos usque transmisit antiquitas. 
Eas enim describunt non solum Ordo Romanus, Isidorus , Ra- 
banus Maurus, sed et Concilium Carthaginiense I V et Carthagin. III. 
Dum c) omnibus indiscriminatim Catbolicis tribuit sententiam 
illam , quae non est nisi peculiaris opinio privatorum Tbeolo- 
gorum, Ordines minores esse Sacramenta; quae opinio sicut 
libere ab bis defenditur, sic ab aliis tuto rejici potest. Dum 
d) pariter omnibus scholasticis adscribit, quod non est nisi pau- 
corum, qui etiam impropria ratione seu latiore sensu docent, 
Christum exercuisse officia illa , quae minoribus Ordinibus insi- 
gniti exercent. Dum e) Ecclesiam Romanam carpit, quod cero- 
ferarii vocem adhibere coeperit; quam quidem antiquissimam 
esseconstatex ConciiioCarthag. lV,quod eamjamusurpaverat (2). 
Dum f) Ecclesiae crimini vertit, quod ex ministrorum incuria repeti 
debet; nunquam enim Ecclesia officii sui clericos admonere de- 
siit , quae solemni decreto sanxit in Tridentino Concilio, sess. XXIII, 
De Reformat. cap. XI , ut minores Ordines per temporum in- 
terstitia, nisi aliud Episcopo expedire magis videatur, conferan- 

(1) Cfr. Morinus op. cit. exercit. invenientur cetera capitula, in quibus 
xi, cap. 2. Verum de hoc pauloinfra. singulorum Ordinum majorum et mi- 

(2) Capitulo vi, cfr. apud Harduin. norum tradendorum ritus describuntur. 
Acta Concil. tom. i, col. 979? ubi 



GAP. II. DE ORDINUM NUMERO ET DIGMTATE. 189 

tur , ut eo accuratius in unoquoque munere juxta praescriptum 
Episcopi se exerceant. Postmodum vero in eadem sess. cap. XVII 
decrevit , ut sanctorum Ordinum a Diaconatu ad ostiariatum fun- 
ctiones ab Apostolorum temporibusin Ecclesialaudabiliterreceptae 
et pluribus in locis aliquamdiu intermissae in usum juxta sacros 
canones revocentur , utque in posterum bujusmodi ministeria 
nonnisi per constitutos in dictis Ordinibus exerceantur; uti reipsa 
pluribus in locis ejusmodi disciplina viget , nisi necessitas quan- 
doque exigat , ut ab aliis quam a clericis baec ministeria exercean- 
tur (1). Dum g) exorcistarum potestati tribuit defectus , qui aut 
ab infirma ipsorum vel energumenorum fide tantum oriuntur. 
Saepe enim tum antiquis tum recentioribus temporibus exorcis- 
tarum imperio daemones cessisse , innumeris prope exemplis os- 
tendit Martenius (2). 

76. Ad 6 m , Dist. Hoc agnovisse visa est Pistoriensis synodus 
ternerario ac baeretico spiritu ducta , conc; catbolico_, neg. Illa 
propterea propositio a Pio VI , in Constit. Auctorem fidei, pro- 
scripta fuit tanquam suggestio temeraria > piarum aurium of 
fensiva, ecclesiastici ministerii perturbativa , servandce , quoad 
fieri potest > in celebrandis mysteriis decentiw imminutiva > in 
minorum ordinum munera et functiones , tum in disciplinam 
per canones, et speciatim per Tridentinum probatam injuriosa, 
favens hosreticorum in eam conviciis ct calumniis* 



(1) Nec enim omittendom est, inEc- conductce ; nulla est lectoris functio , 

clesiis , qaae in oppidis ac villolis repe- nullus exorcistarum in Ecclesia usus. 

riontor , paocos admodom , qoandoqoe Acolythi functio manet quidem ; sed 

vero nollos clericos inveniri ; qoo fit eam exercent laici aut simplices cle- 

nt officia , qoaj essent clericorom pro- rici, etc. Qoae qoidemoniversim sompta 

pria,laicisdemandentor.Ceteramminos sunt falsa. Conferantar hsec cam iis , 

caule recens quidam auctor absolote qa83 ex Calvino attulimus et ex svnodo 

pronunciat : H odie ab omnibus quidem Pistoriensi. Hic ipse affirmat, minores 

suscipiuntur Ordines illi ; sed vix ordines in veteri Ecclesia magis officia 

unquam ab iis , qui eos suscipiunt , fuisse quam Ordines. 
exercentur. Nemojam ostiarii ofjiciis (2) De Antiq. Eccles. ritib. lib. m, 

fungitur nisi viles personce mercede cap. 9. 



110 TRACTATUS DE ORDINE. 

IJV DOGTRINAM CAPITIS SUPERIORIS SCHOLIA. 

77. Horum scboliorum seu animadversionum objectum sunt : 
l°sacramentalis dignitas , quatenus nempe et quibus ex recensitis 
Ordinibus competat; 2° Ordinum numerus , institutio , inuniaj 
3° gradus , varietas , vicissitudo. De bis enim singillatim con- 
troversia aliqua viget inter Tbeologos et eruditos bomines. Cum 
nobis proposuerimus nullam domesticam quaestionem agitare , 
idcirco , deposito omni contentionis studio , quid verisimilius juxta 
communiorem doctrinam de illis sentiendum nobis videatur , 
qua fieri poterit , brevitate et perspicuitate aperiemus. 

78. I. Circa dignitatem sacramentalem prima , quse se se offert , 
controversia est de Episcopatu , utrum nempe spectari debeat , 
prout a Presbyteratu distinguitur, tanquam ordo ac Sacramentum 
nec ne. Si Ordinis nomine significetur gradus, nulla potest esse 
contentio ; cum de fide sit definitum , dari in Ecclesia catholica 
hierarchiam divina Ordinatione institutam , quce constat eos 
Episcopis , Presbyteris et ministris (1). Controversia itaque viget , 
seu potius viguit de Episcopatu , quatenus nomine ordinis signifi- 
catur ipse ritus consecrationis. Veteres plerique scbolastici.censue- 
runt , Episcopatum neque Ordinem esse proprie dictum , neque 
proinde Sacramentum , sed sdlam extensionem Presbyteratus (2) 

(1) Sess. xxlii , can. vi. v, pag. 369. Card. autem Raymundus 

(2) S. Thom. m 4 sent. dist. 24 *, Capisucchius Ord. Pr. in Controvers, 
q. 2, art. 2, ad quajstionem, utrum Theolog, selectis , Romae 1670, con- 
Episcopatus sit Ordo , resp. Episcopa- trovers. xxvni , De Episcopatu , § 2, 
tus non est Ordo. Sic etiam S. Bona- affert ocfo^ra/a auctores,quos ipse pro- 
ventura in eamdem dist. q. 3 , con- fitetur fere omnes vidisse , qui negant 
cludit : Episcopatus proprie non est Episcopatum esse Ordinem , et singu- 
Ordo , et in corp. artic. Episcopatus, lorum loca distincte apponit. Hoc ipsum 
inquit , prout distinguitur contra Sa- argumentum fuse prosequitur. Adeo ve- 
cerdotium, dicit dignitatem quamdam rum est , quod scripsit Ganus, Theologo- 
vel officium Episcopi annexum, et non rum numerum obruere ne"minem de- 
est proprie nomen Ordinis , nec no- bere ! Adderem et pondus. Siquidem 
vus character imprimitur , nec nova praeterMagistrum Sententiarum,S.Tho- 
potestas datur , sed potestas data am - mas , ut vidimus , S. Bonaventura , 
pliatur. Opp. edit. Rom. i5g6,tom. Scotus , Innocentius V, Estius , etc. 



GAP. II. DE ORDINUM WUMERO ET DIGNITATE. 111 

seu , ut alii loquuntur , simplicem deputationem extrinsecam ad 
aliquas functiones seu ministeria , quibus peragendis non erat 
idoneusPresbyter(l). Verumsententia, nunctemporis communis 
et omnino tenenda , hsec est , Episcopatum et Ordinem esse specie 
distinctum a Presbyteratu , etSacramentum. Si enim res ad Scrip- 
turam exigatur, nullum dubium superesse posse videtur. Nam, si 
ad Ordinem et ad Sacramentum constituendum requiruntur ritus 
externus, gratiae collatio et divina institutio , cum hsec omnia, 
ut ex dictis patet , in Episcopatum concurrant, dubitari profecto 
nequit , quin Episcopatus sit Ordo et Sacramentum. Rursum , si 
ubi distincta habetur materia , forma peculiaris , distincta item 
ac peculiaris confertur potestas , distinctus habetur Ordo sacra- 
mentalis ; cum Episcopatus distinctam habeat materiam , formam 
ac potestatem a Presbyteratu , recte colligitur, ipsum distinctum 
Ordinem esse et Sacramentum (2). Hinc definiri potest Episcopa- 
tus Ordo supremus et Sacramentwm , quo Presbytero potestas 
tribuitur conferendi Sacramenta Confirmationis et Ordinis 7 
regendique Ecclesiam sibi commissam. Ex qua definitione patet , 
Presbyteratum esse fundamentum et initium Sacerdotii, Episco- 
patum vero ipsius apicem et complementum , atque in Ordina- 
tione episcopali perfici , quod in ipsa presbyterali Ordinatione jam 
fuerat inchoatum, atque adeo ita se habere Episcopatum ad 
Presbyteratum , ut fastigium domus ad fundamentum. 

79. Verum quid dicendum de Chorepiscopis, seu Episcopis 
agrorum et pagorum , quique interdum alio nomine vocabantur 
Episcopi villani seu vicaniautoppidani? Respondeinus, satis im- 

sententiam negativam taentur. In hoc xix , thes. 4« Attamen nedum proba- 

etiam nostro Collegio Romano paulo bilis nunc haec sententia censetur , sed 

ante Societatis extinctionem adhuc ea- jam a nonnullis censura notatur. 
dem sententia publice propugnabatur , (1) Confer. Morinus op. cit. Exer- 

ut constat ex thesibus per id temporis cit. m, cap. i et seqq. 
evulgatis; adhucadstruiturinThesibus, (2) In Constit. Apostol. quas nemo 

circa quas examen instituitur iis , qui inficiabtur antiquissimas esse , sermo fit 

cooptari cupiunt inCollegium S. Bona- de Ordinatione Episcoporum, praeterea 

venturae in Urbeex FratribusOrd. Miu. peculiaris forma seu oratio praescribitur 

Conv. denuo recusis anno i833,diss. recitanda in ipsorum consecratione. 



/ 

112 TRACTATDS DE ORDINE. 

plicatam fcancesse qusestionem. Illud certum videtur: l°jam inde 
a seculi IV initio in Oriente eos viguisse , ut patet ex can. XIII 
Concilii Neocaesariensis (1) et ex can. XII Concilii Ancyrani (2) ; 
in Occidente vero sec. V, ut constat ex Conc. Regensi in Galliis 
anno 439 celebrato (3). 2° Certum pariter videtur , quandoque 
Chorepiscopos fuisse dignitate episcopali insignitos , ut plurimum 
autemsolo Presbyteratu (4). Nobis videntur Chorepiscopi ordinario 
jure non fuisse nisi Episcoporum adjutores , ministri atque vicarii, 
ea fere ratione , qua vicarii foranei apud nos sunt (5). 

80. Diaconatum Sacramentum esse, communis et certa est Theo- 
logorum sententia (6); quia in ipsum conveniuntdivina institutio, 
gratiaa promissio et ritus externus , uti ex paulo ante disputatis 
aperte liquet. In ordinatione enim Diaconorum dicitur : Accipe 
Spirititm Sanctum; quod non frustra proferri definivit Triden- 
tina Synodus, can. IV. Ipsis in Ordinatione manus imponitur.De 
divina demum institutione Diaconatus Patres antiquissimi superius 
adducti nos docuerunt ; quod et Tridentinum non obscure tradit 
in cit. can. VI. Quare Diaconatus definiri potest Ordo sacer et 
Sacramentiim , quo potestas tribuitur proxime inserviendi Pres- 
hytero rem sacram facienti. Neque obest septenario Sacramen- 
torum numero , si dignitas sacramentalis tribuatur etiam Episco- 
patui ac Diaconatui ; omnes enim norunt , hos Ordines non esse 

(1) Apud Hard. Acta Conc. tora. i , (5) Praeter citt. auctores cfr. Tho- 
col. 186 ; celebratum porro est hoc massinus , De vetere et nova discipl. 
Concilium anno 3 14- part. i, lib. n , cap, i , § 10 ; Aloy- 

(2) Ibid. col. 2^5 , ex vers. Dionysii siusNardiin excellenti op. Deiparrochi, 
Eiigui;namincollect. Isidoriestn. xin. Pesaro 1829, tom, 1 , cap. 16 ; qui 
Eodem anno hoc Concilium celebratum invicte praeterea insurgit in Juveninum , 
est ac Neocaesariense. Van Espenium aliosque , qui conten- 

(3) Can. 111. Ibid. col. 1749* dunt, Parochosjuris esse divini , acsuc- 

(4) Cfr. Morinus op. cit. Exercit. iv, cessores septuaginta discipulorum ; ac 
cap. 2; Nat. Alexand. in Jppendice multa corrigit ex iis , quae Morinus scrip- 
ad diss, xliv. in secul. iv; Witasse , De sit de Chorepiscopis. 

Sacram. Ordin. part. 11 , in Append* (6) Negant, Diaconatum esse Sacra- 

ad quaest. 1 , art. 3 ; Joan. Assemanus, mentum , Durandus in 4> dist. 24, 

BibL Orient. tom. 111, part , 11, pag, qoaest. 2 , n. 6 , et Cajetanus tom. 1 

826 et seqq. Opusculorum, aliiquepauci. 



CAP. II. DE ORDINUM HUMERO ET DIGNITATE. 113 

nisi Sacramenta partialia,seu partes unius ejusdemque Sacramenti, 
quod est Ordo (1). 

81. At competitne eadem Sacramenti dignitas Subdiaconatui ac 
reliquis minoribus Ordinibus? Graves Theologi affirmant; sed 
alii aeque docti et majores etiam numero negant. Quatuor porro 
argumenta , seu potius argumentorum classes, quas affert Morinus, 
nos inclinant, imo et trahunt in sententiam negantem. Hic enim 
eruditus auctor productis antiquorum testimoniis et veteribus 
documentis ostendit , neque Subdiaconatum , neque minores Or- 
dines esse divinitus institutos , sed ab Ecclesia adjectos ; idque 
evincit 1° ex illorum veterum testimoniis, qui expresse affirmant, 
crescente fidelium multitudine , ab Ecclesia pro opportunitate 
prsefatos Ordines institutos esse(2). 2° Existorum Ordinummodo 
unius , modo alterius , aut etiam plurium cessatione , additione , 
imminutione , abrogatione et instauratione , quae certe in rem 
divinitus institutam cadere non possunt (3). 3° Ex monumentis 
et testimoniis , quae probant istorumOrdinumrespectivam subor- 
dinationem in altiorum Ordinum promotione saepe non fuisse 
servatam, ita ut lectores ex. gr. creati fuerint qui prius non fuerant 
ostiarii, acolythi qui nunquam fuerant ostiarii , lectores, exorcistae ; 
diaconi qui non prius fuerant subdiaconi (4) ; quae rursum pro 
arbitrio non fecisset Ecclesia , nisi censuisset , ad divinam institu- 
tionem hos Ordines minime perlinere. 4° Demum ex fine, quem 
juxta Romanorum Pontificum et Conciliorum testimonia sibi po- 
tissimum praestituit Ecclesia in his Ordinibus instituendis et con- 
ferendis , ne scilicet neophyti sacrorum rudes et tyrones statim 
Presbyterio inaugurarentur , antequam fidei dogmata et Sacra- 
mentorum ceremonias didicissent (5). Jam vero , si deest his Or- 
dinibus divina institutio , evidens est, ipsis nulla ratione dignita- 



(1) Exinde patet Calvini inscitia , (2) Op. cit. Exercit. xi , cap. i , 
dum , Instit. lib. iv, cap. 1 9 , § 22, scri- § 4 et seqq. 

bit : Eit vero i&tud perquam ridicu- (3) Ibid. § 7 et seqq. 

lum,quodaffirment(Csitiio\ic\),8eptem (4) Ibid. cap. 2 , § 1 et seqq. 

esse Sacramenta , dum recensere ipsa (5) Ibid. cap. 3. 
volunt , tredecim enumerant. 

T. VII. 8 



114 



TRAGTATUS DE ORDINE. 



tem sacramentalem et collationem gratiae ex opere operato posse 
competere. 

82. II. Ex his porro quatuor argumentorum classibus pronum 
est inferre ? quidsentiendum sit deOrdinum numero atque institu- 
tione. Si enim Ecclesia lapsu temporis instituit sibi Ordines dia- 
conatu inferiores, mirum esse non debet , si neque constans neque 
universalis sit horum Ordinum numerus. Duos siquidem tantiim 
agnoscit Ecclesia Graeca , uti superius vidimus , subdiaconatum 
nempe et lectoratum ; Syri et Maronitae habent proeterea cantora- 
tum seu psalmistatum , qui apud ipsos requiritur tanquam gradus 
adlectoratum suscipiendum (1). Sedneque constans ipseOrdinum 
numerus fuit in utraque Ecclesia , occidentali nempe ac orientali. 
Etenim olim in Ecclesia Latina , ut ex certis documentis constat , in 
usu pariter erat cantoratus, uti patet ex Conc. Carthaginiensi 111(2). 
Quinimo in nonnullis Ecclesiis particularibus videntur viguisse 
aliqui Ordines , qui nunc desierunt; contra vero nonnulli, qui 
in quibusdam Ecclesiis obtinebant , in usu apud alias non erant , 
ut fidem facit auctor epistolse S. Hieronymi nomine vulgatae ad 
Rusticum Narbonensem , in qua legitur : Primus in clericis Fos- 
sariorum ordo est (3); ceteros autem Ordines recensens, exor- 
cistatum et acolythatum omnino proeterit. Idem fossariorum Ordo, 
ut jam adnotavimus, viguit apudSyros ,a quibus laborantes dice- 
bantur, et alicubi copiato3 ; ut liquet ex epistola ad Antiochenos 
S. Ignatii nomine inscripta (4) , ut alia documenta praetermittam. 
Ceterum in Ecclesia Romana constans ac perpetuus fuit septena- 
rius Ordinum numerus , qui ab initio in ea viguit atque ad nos 
usque pervenit. 

(1) Cfr. ibid. cap. i, § 8, Joseph. Presbyteri,ofjiciumsusciperecantandi, 
Siro. Assemanus , Bihlioth. Orient. dicente sibi Preshytero : Vide, ut quod 
tom. in , parl. i , pag. 5j5 ; alii tamen ore cantas , corde credas : et quod 
contendunt,eum non esse nisi oflicium, corde credis, operibus comprohes. Sed 
non autem gradum peculiarem ad Sacer- cfr. Martinius, De antiq. Eccles. rittb. 
dotium. lib. i, part. n , cap. 8, art. i, § i. 

(2) Apud Hard. Acta Concil. tom. i, (3) Apud Morin. loc. cif. § 9. 
col. 963. Attamen in Conc. x statui- (4) Apud Coteler. Patr. Apost, 
tur : Psalmista, id est , cantor potest tom. 11 , pag. 112. Cfr. ejusdem ad- 
absque scientia JEpiscopi, solajussione nolationes. 






CAP. II. DB ORDINUM NUMERO ET DIGNITATE. 115 

83. Longa res esset omnia singulorum Ordinum munia recen- 
sere ; prsecipua tamen ac magis uniuscujusque Ordinis propria ex 
illorum definitione , quam jam subjicimus , colligi possunt. 

84. Subdiaconatus itaque ex dictis definiri potest Ordo seu 
ritus sacer, quo potestas trihuitur ministrandi Diacono et Sa- 
cerdoti in Missw Sacrificio. In Graeca Ecclesia manuum imposi- 
tione et extra sanctuarium conferri solet ; in Ecclesia Latina per 
traditionem calicis vacui cum patena vacua superposita cum forma 
adnexa. 

85. Acolythatus est Ordo, quo traditur potestas ministrandi 
Subdiacono et Diacono in Missrn Sacrificio. Confertur autem per 
traditionem ceroferarii cum cereo , nec non et urceoli vacui cum 
respectiva forma eam comitante. 

86. Exorcistatus est Ordo, quo potestas traditur nomen Domini 
invocandi super eos , qui ab immundis spiritibus obsessi ener- 
gumeni seu arreptitii dicuntur. Quare Episcopus in exorcistarum 
inauguratione librum illis porrigit, in quo exorcismi continentur , 
aut missale vel pontificale , et ea utitur forma, quae exprimit ejus- 
modi potestatis collationem. 

87. Lectoratus autem est Ordo, quo confertur potestas divinos 
utriusque foederis libros et sanctorum Patrum scripta publice 
in Ecclesia legendi; qui Ordo apud Graecos per manuum pariter 
impositionem et adjunctam precem , apud Latinos vero per sacri 
codicis traditionem cum prece adnexa confertur. 

88. Ostiariatus denique definiri solet Ordo, quo clericus tum 
te?nplo et sacris rebus asservandis prasficitur , tum ut divinis 
Mysteriis , quos in eo peraguntur , reverentiam conciliet. Hujus 
materia ex Concilio Carthagin. IV et Pontificali Romano sunt 
claves Ecclesiae , quae ab Episcopo clerico initiando traduntur, 
forma vero verba , quae clavium traditionem comitantur. 

89. Posuimus autem in postremihujusOrdinis definitione verba 
quo clericus; quia receptus in Ecclesia mos est, ut nemo ad Or- 
dines promoveatur , quin prius fuerit clericali tonsura insignitus , 
per quam in clerum quisque cooptatur. Definiri enim passim 
tonsura solet Ceremonia ab Ecclesia instituta , qua laicus bap- 
tizatus et Sacramento Confirmationis consignatus sacro ritu in 

8. 



116 TRACTATUS DE ORDINE. 

clerum instituitur. Dixi ita passim definiri tonsuram clericalem , 
quia non defuerunt ex veteribus scholasticis et canonistis , qui 
pluribus argumentis persuadere conati sunt , clericalem tonsuram 
et Ordinem esse , et Sacramenti quoque dignitatem obtinere , 
quae quisque expendere poterit apud Prosperum Fagnanum , qui 
ea collegit (1). 

90. Nobis satis sit adnotare 1° adversus Calvinum, qui ton- 
surse ritum ludibrio habetvelut superstitionis acvanitatisplenum, 
eum antiquissimum esse. Ex vetustissimis enim Ecclesiae Divio- 
nensis Actis refert Martenius, S. Benignum Presbyterum, sancti 
Polycarpi discipulum , tonsurae clericalis indicio deprehensum et 
a Terentio comite seculo II labente morte mulctatum (2). Impius 
Christianorum irrisor Lucianus , seu quisquis est auctor dialogi 
inscripti Philopatris , Trajano coaevus, clericum describite mon- 
tibus ad Ecclesiam venientem detonsa coma(3). Sic etiam Ammia- 
nus Marcellinus scribit , Diodorum quemdam ab ethnicis Alexan- 
driae sub Juliano apostata , qui sec. IV imperabat , extremo 
supplicio fuisse addictum , quod puerulos tondens illos clericatu 
initiaret (4). Prudentius quoque , egregius sec. IV poeta , S. Cy- 
priani attonsionem in clericum describebat his verbis : Deflua 
co^saries compescitur ad breves capillos (5). Et haec sufficiant, 

(1) Commentaria in secund. part. v vo/tca itpoyXvtyiKoHs ypcif&fceto-iv ds ov- 
pri?ni libri Decretalium , Romae 166 1 , to$ r« xf u<r ^ i7retXv<rtt rov Maxpopov. 
tit, De celaie et qualitate , cap. Cum Oslendit mihi male vestitus aliquis e 
contingat, n. 44 et seqq. abi viginti montibus hunc adceniens , comam de- 
duo pro sua sententia argumenta urget ; tonsus, insculptam in theatro hierogly- 
deindc se expedire nititur ab argumen- phicis litteris illius nomen : hunc auro 
tis Theologorum , qui contrario placito viam inundaturum. 

adhaerent. (-4) Lib. xxn , cap. 1 1 , pag. 326 , 

(2) Op. cit. sec, part. libri i, cap. 8, edit. Henr. Valesii , Paris. 1681 , ubi 
art. 7 , § 2. Si tamen fides hujus S. Mar- cfr. nota editoris. Cfr. etiam Sirmondus 
tyris Actis adhibenda est. in notis ad Sidonium, pag. 52 , ad verba 

(3) Cfr. editio Frid. Reitzii , Amste- Sidonii : Comabrevis ; barba prolixa. 
lod. 1 743, tom. iii , pag. 608 , seg. 21. (d) Hymn. xm Peristephan. v. 3o, 
'£2? ivt^ii^uro fcol ns tcotKoufcm , %\ edit. Faustini Arevali S. J. tom. n , 
opiav 7Tc6peiytvcfctvos , KtKctp/uivos ryv pag. 1206, ad quem locum cfr. adnot. 
Kof&vjv iv rS $-tolrpa> dvoiytypcc/tcfctvov Arevali viri doctissimi. 



GAP. II. DE ORDIMJM NUMERO ET DIGNITATE. 117 

omissis Concilio Cartbag. IV et Toletano II (1) , aliisque non 
paucis monumentis antiquissimis (2) , ad ostendendum adversus 
Calvinum clericalis tonsurae ritum priori Ecclesiae sevo obtinuisse , 
ideoque vacare illum vanitate omni atque superstitione ex ipsius 
Calvini principiis. 2° Adnotare proeterea juverit , variam pro di- 
versis Ecclesiis et temporibus fuisse clericalis tonsurae formam 
atque figuram , ut videre est apud citt. Martenium (3) et Mori- 
num (4). 

91. III. Ad Ordinum demum gradum quod spectat, certum 
est , uti jam innuimus , Subdiaconatum a Graecis et olim atque 
nunc etiam inter minores Ordines recenseri ; a Latinis vero non- 
nisi seculo XII ccepisse inter Ordines majores seu sacros connu- 
merari. Insigne bujus rei documentum babemus ex Synodo Bene- 
ventana anno 1091 celebrata subUrbano II, quae can. 1 decrevit , 
ut nullus in Episcopum eligatur , nisi in sacris Ordinibus religiose 
vivens fuerit inventus: Sacros autem Ordines dicimus Diacona- 
tum et Presbyteratum; hos siquidem solos primitiva legitur Ec- 
clesia habuisse (5). De gradu autem Episcopatus relate ad Pres- 
byteratum sequenti capite ob rei gravitatem jam agere aggredimur. 



(1) Conc. Carthag. apud Hard. Acta tenerentur breviores deferre capillos , 
Concil. tom. l, col. 982, can. xliv, uti reipsa ostendant allata documenta, 
statuit : Clericus nec comam nutriat , aliaque similia quae afferri possent. Aliud 
nec barbam. Nonnulli codices addunt : praeterea cogitare , vigentibus persecu- 
nec barbam radat , aut tondeat. Cfr. tionibus , esset absurdum. 

ibid. Conc. Toletan. can. 1 , apudHard. (8) De antiq. Eccl. ritib. lib. 1 , 

tom. 11, col. 11 3g. part. 11, cap. 8, art. 7, § 4 et seqq. 

(2) Cfr. apud Pelliciam , op. cit. De (-4) Op. cit. Exercit. xv. Cfr. etiam 
christianoj Ecclesice primce , media? et Thomassinus , De vet. et nova discipl. 
novissimcepolitia, lib. vi, Venet.1782, part. 1 , lib. 11 , cap. 37 et seqq. et 
ubi prudenter observat hic auctor, pu- Hallierius , De sacris ordinationibus et 
tandum propterea non esse, eam ton- election. Paris. i636.Inappend.adsect. 
surae formam primis saeculis obtinuisse, vin , art. 2 et seqq. 

quse postea inducta est , sed eoreferri, (5) Apud Hard. tom. vi , part. 11 , 

ut coma tonderetur, neve cirri difflue- col. i6g5. 
rent, adeo ut qui clero accensebantur, 



118 TRACTATUS DE ORDINE. 

CAPUT III. 

DE EPISCOPORUM PRAESTAWTIA SUPRA PRESBYTEROS. 

92. Magni momenti controversia est , quam adversus presby- 
terianos suscipimus , qui Aerii , IV seculi novatoris , et Wicleffita- 
rum ac Waldensium haeresim renovarunt de omnimoda Episco- 
porum cum Presbyteris sequalitate, sive quoad potestatem Ordinis , 
sive quoad potestatem jurisdictionis. Cum vero de potestate Or- 
dinis , seu Ordinem conferendi peculiaris disputatio instituenda 
sit, liic de praestantia tantum agemus, quae Episcopis competit 
super Presbyteros quoad dignitatem , gradum ac potestatem , quse 
omnia sub generali jurisdictionis nomine comprehendi solent. Sit 
igitur 

PROPOSITIO. 

Episcopi sunt Presbyteris superiores jure divino. 

93. Prior propositionis pars est defide, utpote his verbis de- 
finita a Tridentina Synodo , sess. XXIII, can. VII : Si quis dixerit, 
Episcopos non esse Presbyteris superiores... anathema sit. Pars 
vero posterior , qua haec praestantia jure divino asseritur , licet de 
fide non sit , cum Tridentinum id noluerit expresse definire (1), 

(1) Cfr. Card. Pallavicini, Storiadel riorum difficultatibus, alteram petitam 

Concilio di Trento , lib. xvm , cap. ab haeresi Aerii , alteram vero a Constit. 

i4, ubi refert contraria ant diversa Martini v. La risposta fu , scribit, che 

Patram Tridentinorum suffragia circa Veresia di Aerib era il dire , tuttii 

hunc doctrinae articulum , et plerosque Preti secondo la ragion divina esser 

Patres censuisse, superioritatem Episco- uguali , onde vi comprendeva ilsommo 

porum , quae consistit in potestate ju- Pontefice , il quale di ragion divina e 

risdictionis, non esse a Deo immediate , superiore a tutti. Quanto era alla bolla 

sed solum mediate ; deinde , cap. 1 5 , di Martino , osservo : condannarsi per 

refert prolixam P. Lainez orationem ad eretici dalla Chiesa ancora quelli, che 

hanc ipsam sententiam strenue pro- dicono o fanno alcuna cosa contro al 

pugnandam , ubi notanda sunt verba diritto ecclesiastico , qualora con cid 

Pallavicini,quibus,§ i4,cap. i5, exponit si mostra sentimento contrario ad al- 

responsionem Lainez duabus adversa- cuna veritd la qual sia di ragione 



CAP« III. DE EPISCOPORUM PRAESTANTIA. 119 

attamen certa ac rata est apud Catholicos adversus Lutheranos 5 
atque, ut videbimus, ex iisdem fontibus, quibus adstruitur Episco- 
porum praestantia supra Presbyteros , evincitur, ex divino jure eam 
descendere. 

94. Sic igitur adversus Blondellum , Salmasium ac presbyte- 
rianos reliquos assertam propositionem adstruimus. Vix IV Ec- 
clesise saeculo Aerius doyma supra hominis captum furiosum , 
ut illud vocat S. Epiphanius (1) , in Ecclesiam invexit illis ver- 
bis : Quanam in re Presbyteros Episcopus antecellit? Nullum 
inter utrumque discrimen est. Est enim amborum unus ordo , 
par et idem honor ac dignitas (2) ; vix , inquam , hsec protulit 
Aerius, cum ab universa Ecclesia, testibus Epiphanio et Augu- 
stino,uti haereticus habitus est (3), eo quod novitatem Ecclesise 
Catholicae fidei contrariam invexerit. 

95. Sane adversus hanc Aerii novitatem stat 1° Sacrarum Lit- 
terarum auctoritas, ex quibus discimus, aChristo duodecim Apo- 
stolos electos fuisse ac discipulis praelatos. Supremam enim Apo- 
stolis Christus contulit potestatem in Ecclesia , iisque promisit 
sessionem super sedes duodecim ad judicandas duodecim tribus 
Israel . Ne vero deesset duodenarius hic numerus > in locum Judae 
proditoris suffectus est divina dispositione S. Matthias. Porro 
unanimis pene est Patrum sententia Episcopos successores esse 
Apostolorum , quemadmodum Presbyteri dicti ab iisdem sunt 
successores septuaginta duorum discipulorum , qui in inferiori 
gradu a Christo constituti fuerunt. 

96. Adversus eamdem novitatem stant 2° Patres apostolici , 



divina , e s y inchiuda in quella che e nella giurisdizione i primi da' secondi. 

di legge ecclesiastica : e cosi dannarsi Vide trad. hujus loci ad calcem vol. 

per eretici gli schernitori ddle im- Cfr. item lib. xix , cap. 6. 

magini ; perche in tale scherno si (1) Hceres. lxxv, cap. 3, edit. Petav. 

contieneil disprezzodi Dio ede Santi, (2) T* io-rtv i7rlo-x.o7ros 7cpos Trpeo-fio- 

Esser pertanto eresia il negar la giu- rtpov ; ovo^tv ^tccXXcirrti ovros rovrou' 

risdizione superiore ne' f^escovi in [Att yccp io~r\ rotfys , **' fcltt rtfcii , ka\ 

rispetto a' Preti , perche cib e unne- tt d\ia^<t. Ibid. 

gareVautorita che di ragion divinaha (3) S. Epiph. loc. cit. S. Augustinus, 

il Pontefice , il quale disagguaglia lib. De ha?res. cap. 53. 



120 TRAGTATUS DE ORDINE. 

qui I et IIEcclesise seculo floruerunt. S. Clemens Romanus, Epist. 1 
ad Corinth. Summo quippe Sacerdoti , inquit, sua munia tributa 
sunt 9 et Sacerdotibus locus proprius assignatus est, et Levitis 
sua munia incumbunt (1). S. Ignatius , qui sub finem ejusdem 
seculi et sub secundi initium floruit , utpote martyrio coronatus 
anno 107, piura in rem nostram babet , ac primo quidem insignis 
est locus in Epistola ad Smyrnenses : Omnes Episcopum sequi- 
mini, ut Jesus Christus Patrem, et Presbyterium ut Apostolos, 
Diaconos autem revereamini ut Dei mandatum (2). Quibus ver- 
bis apertissime ecclesiasticam hierarcbiam exbibet in tres diversos 
gradus distributam. In Epist. vero ad Trallianos scribit : Decet 
singulos vestrum, et proecipue Presbyteros, refocillare Episcopum 
in honorem Patris Jesu Christi et Apostolorum (3). Denique 
in Epist. ad Magnesianos : Hortor, inquit , ut hoc sit vesirum 
studium, in Dei concordia omnia agere , Episcopo prcesidente 
Dei loco , et Presbyteris loco senatus apostolici, et Diaconis mihi 
suavissimisy quibus commissum est ministerium Jesu Christi(4). 
Non aliter autem potuerunt Blondellus ac Salmasius vim borum 
testimoniorum declinare , quam negando contra omnium criti- 
corum consensum, has epistolas genuinum esse S. Martyris fcetum , 
in quo ab ipsis Calvinianis refelluntur (5). 

97. Stant 3° adversus Aerii novitatem ex III seculo Clemens 

(1) Cap. 4°» Ta yup up%ttpti th'ut TTrovSut^tTt irecvTU TrpuTTttv , 7rpoKU$-*j- 
MtTovpytut c^tc^ofctvut tlo-t , kui Toig it- fctvov rov i7rtTKc7rcv tig tottov $-tov f 

ftVTlV tC^IOg TOTTOg 7TpOTTtTU>CTUl , KUl KUI TUV TTptT^VTtpaV tlg T07T0V TVVtCptOV 

teviTutg ic^tui c^iUKovtut tTvtKttvTui. In tZv u7T0TTiXav , KUI TUV c^tuxovav , TUV 
quern locum cfr, adn. Cotelerii. ifcot yXvKVTctTav , 7rt7rtTTtvfclvav $iu- 

(2) Cap. 8. UuVTtg TU l7rtTK07rc» UKO- KOVIUV 'ivjTOV XptTTOV. 

Xov&tiTt , m 'itjTovg XptTTog t2 TLuTPt' (5)Cfr. praeter praefationes JacobiUs- 

ku\ tS TrptTfivTtptcf , agToig u7roTToXotg' serii et Isaaci Vossii in epistolas S.Ignatii, 

Tovg £i ftuKovovg ivTPt7rtTB-t, ag B-tov dissertationesejusdem Jacobi TJsserii Ar- 

ivToXqi. macliani , De epistolis SS. Ignatii et 

(3) Cap. 12. UptTrti v/Lctv Totg ku$-' Polycarpi , nec non Vindicim episto* 
Uu, ileciptTag , kui roig TrptTfivTtpoig , larunt S. Ignatii scriptce a Joanne 
uvw$/v%ttv tov t7rtTK07rov , tig Tifiw Uu- Pearsonio , apud Cotelerium tom. n , 

TfOg 'itJTOV XptTTOV , KUI T60V U7T0TT0XaV. Patr. ApOSt. 

(-4) Cap. 6. Uupuiva iv ofcovotoc S-tov 



CAP. 111. DE EPISCOPORUM PRAESTANTIA. 121 

Alexandr. et Origenes ex Graecis , Tertullianus et Cyprianus ex 
Latinis. Nam Clemens , Stromatum lib. VI , scribit : In Ecclesia 
sunt progressiones Episcoporum , Presbyterorum et Diacono- 
rum (1). Origenes vero ,Hom. XI in Jerem. scribit: Plus a me 
( presby tero ) exigitur quam a Diacono , plus a Diacono quam 
a laico. Qui vero totius Ecclesiw arcem ohtinet, pro omni Ec~ 
clesia reddet rationem (2). Demum S. Cyprianus , Epist. XXVI : 
Dominus noster , scribit , cujus pro^cepta et monita observare 
debemus , Episcopi honoremet Ecclesia? suce rationem disponens, 
in Evangelio loquitur et dicit Petro... Ego dico tibi, quia tu es 
Petrus, etc. Inde per temporum et successionum vices Episco- 
porum ordinatio et Ecclesio3 ratio decurrit, ut Ecclesia super 
Episcopos constituatur , et omnis actus Ecclesio3 per eosdem 
praipositos gubernetur, Cum hoc itaque divina lege fundatum 
sit, etc. (3). 

98. Testimonium adversus Aerium 4° perhibent successiones 
Episcoporum , ad quas antiquissimi Patres hsereticos sui temporis 
constanter provocant. Harum primum documentum exhibet He- 
gesippus apud Eusebium , ubi recenset successiones Ecclesise Co- 
rinthiacae, item Ronianae et Hierosolymitanae (4). Secundum exhi- 
betS. Irenaeus, qui lib. III , cap. 3, Habemus, inquit, numerare 
eos, qui ab Apostolis instituti sunt Episcopi in Ecclesiis 9 etsuc- 
cessores eorum usque ad nos; atque immediate subjicit Roma- 
norum Pontificum successionem a Petro usque ad Eleutherium , 
qui tunc temporis (sub finem sec. II ) duodecimo loco Episcopatum 
a S. Pelro habebat. Tertium exhibet Tertullianus in lib. De Pros* 
script. sic haereticos lacessens : Edant ergo origines ecclesiarum 
suarum, evolvant ordinem Episcoporum suorum , ita per suc- 

(1) Strom. lib. vi , cap. i3, edit. xijt , eVi nXtlov U7ecnriireti. n. 3 edit. 
Potteri, Venet. 1767, vol. 1 , pag. 793. Maur. opp. tom. 111 pag. 189. Cfr. in 
Kctru rqv ixxXyG-tuv n-poKoTru) i-kitko- hunc loc. adnotat. De la Rae. 

ttcov , Trper/ZuTtpm , ftuKcvav (tiri), (3) Alia innumera prope documenta 

(2) UXtiov tyo) uTrutToo/uut -jrupu r#j cfr. apud Natalem Alex. Dissert. xliv 
^tuKovov , wXtiov o cViukovos irupu Tc\ in sec. iv , et apud Witasse , tract. cit. 
XctiKcv' o £t rav Trcivrm ij/u.2v iyKt%tt- p. II, sect. iii , art. i, cap. I el seqq. 
ptTfiivos upxw etvTtiv Tt,y tKKXtjTtetrTt- (4) Hist. eccl.Yib. iv, cap. 5et22. 



122 TRAGTATUS DE ORDINE. 

cessiones ab initio decurrentem , ut primus ille Episcopus ali- 
quem ex Apostolis vel apostolicis viris , qui tamen cum Apo- 
stolis perseveraverit , habuerit auctorem et antecessorem. Hoc 
enim modo Ecclesim Apostolicce census suos deferunt ; sicut 
Smyrnceorum Ecclesiahabet Polycarpum ab Joanne collocatum ; 
sicut Romanorum , Clementem a Petro ordinatum ibidem ; 
perinde utique et cetero3 exhibent quos ab Apostolis in Epi- 
scopatum constitutos apostolici seminis traduces habeant (1). 
Quarturn exhibet Eusebius passim quoad nobiliores Ecclesias. 
Episcoporum igitur successio , quam a primis usque temporibus 
diligentissima sedulitate contexebant Ecclesise Patres, tum Episco- 
porum a Presbyteris distinctionem , tum illorum super istos prae- 
stantiam ostendit ; neque enim Presbyteri , sed Episcopi tantum 
Apostolorum successoribus inseruntur. 

99. Testimonium dicunt 5° utriusque EcclesiaB orientalis et oc- 
cidentalis antiquissimi quique rituales libri a Martenio (2) et 
Goario (3) prolati , in quibus et haec inter Episcopos et Presbyteros 
perpetua reperitur distinctio , et adAuctorem Christum refertur; 
quod pariter efficiunt Constitutiones apostolicae (4). 

100. Stant 6° adversus Aerii novitatem omnes prorsus 
Christiani nominis communiones , ut pluribus authenticisque 
monumentis ostendit Renaudotius (5). Stat denique praescriptio ; 
cum nulla epocha assignari possit ab adversariis , in qua induci 
coeperit haec distinctio , contra quam statim non exurgant inelucta- 
bilia monumenta anteriora , quae illam jam non supponant, prout 
contigit Salmasio atque Blondello ; ille enim eam circa initium 
aut medium II seculi , iste post annum a Christo 136 primum 
introductam autumarunt ; ast Clemens Rom. , Hermas , primi 
atque apostolici seculi Patres , tum Ignatius et Polycarpus , qui 
initio sec. II florebant , jam commemorant Episcopos a Presbyteris 
distinctos , atque Presbyteris superiores exhibent. 

(1) Cap. 32, edit. Rigalt. cratione. Cfr. etiara Jos. Assemanos , 

(2) Loc. cit. art. 1 1 . locis citt. 

(3) In Euchologio, pag. 307 et seqq. (4) Lib. viii , capp. 4 et 5. 

cfr. pag. 3 ii. Notce Goarii tfi ordinem (5) PerpUuite de la foi , tom. v. 

ohservari solitum in Episcopi conse- liv. v, chap. io. 



CAP. III. DE EPISCOPORUM PRAESTANTIA. 



123 



101. Cum itaque tanta testium et monumentorum vis , cum 
publica utriusque Ecclesiae , imo communionum omnium seu 
sectarum documenta certissima , cum praescriptio adversus pro- 
fanam Aerii ejusque sectatorum novitatem pro catholico dogmate 
pugnent, concludendum est, quod ad initio proposuimus , Epis- 
copos vere Presbyteris superiores esse , idque jure divino , prout 
allata documenta testantur. 

DIFFICULTATES. 

102. Obj. prima. Apostolorum aetate nulla erat inter Episcopos 
et Presbyteros sive nominis , sive gradus sive potestatis dif- 
ferentia. Nam 1° Apostolus cum in Epist. ad Titum 1,5, prae- 
misisset : Hujus rei gratia reliqui te Cretae , ut constituas per 
civitates Presbyteros , pergit v. 6 demonstrare, quales essent Pres- 
byteri oppidatim constituendi, et describit Episcopum, dicens,v. 7 : 
Oportet enim Episcopum sine crimine esse , etc. 2° Verum quod 
omnem dubitationem tollit illud est, quod legitur, Act. XX , 17 : 
Paulus, a Mileto mittens Ephesum, vocavit majores natu (graec. 
presbyteros ) Ecclesio3 ; qui cum venissent ad eum et simul es~ 
sent, dixit eis... Attendite vobis et universo gregi, in quo vos 
Spiritus Sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei. Quo in 
loco iidem plane sunt Presbyteri simul et Episcopi , qui cum in 
una civitate essent , omnes indiscriminatim a Paulo ad illius Ec- 
clesiae curam regimenque vocantur. 3° Atque binc ratio patet, 
quare idem Apostolus in Epist. ad Philipp. 1,1, Episcopis tan- 
tum et Diaconibus salutem dicat , nulla Presbyterorum mentione 
facta; quare rursum in I ad Timoth. III, virtutes explicuerit , 
quae in Episcopis et Diaconis requiruntur, sileat vero de virtuti- 
bus Presbyterorum , quia nempe Episcopi et Presbyteri in nulla 
re difFerebant. Ergo. 

103. Resp. Dist. ant. Apostolorum aetate nulla erat inter 
Presbyteros et Episcopos differentia nominis , trans. ; gradus et 
potestatis , subd. relate ad personas , quae tunc temporis ut plu- 
rimum utrumque Presbyteratus et Episcopatus gradum obtine- 
bant , conc; nulla erat differentia inter Presbyteratum et Episco- 
patum , neg. Observo itaque in primis , difficilia haec Scripturarum 



124 



TRACTATUS DE ORDINE. 



loca difficiliora adhuc evasissise ob diversas eorumdem explana- 
tiones, quas tum veteres tum recentiores dederunt. Sunt enim 
qui censent, Episcopi et Presbyteri denominationem primi ac se- 
cundi ordinis Sacerdotibus olim communem fuisse, ut S. Joan, 
Chrysostomus (1). Theodoretus arbitratur, nomen Episcopi vel 
Presbyteri tributum tunc temporis fuisse solum Sacerdotibus se- 
cundi ordinis ; eos vero, quos modo Episcopos vel Antistites nun- 
cupamus , non Episcopos , sed Apostolos nominatos esse (2). Contra 
vero S. Epiphanioplacuit, Episcopi nomen semper summis, num- 
qnam vero secundi ordinis Sacerdotibus tributum esse (3). Re- 
centiores vero sive Catholici sive Protestantes scriptores non magis 
inter se consentiunt, et alii in unam, alii in aliam sententiam 
concedunt. Expositio S. Joan. Chrysostomi aptior et commodior 
nobis videtur. 

104. Verum his sententiis dimissis , quse minus idoneae vi- 
dentur omnibus objectis locis explanandis , aptissima via ad id 
obtinendum ea nobis visa est, quam tenuit Petavius. Doctissimus 
hic vir existimat, primis illis Ecclesiae temporibus, quae , quod 
ad formam et disciplinam attinet , quaedam illius infantia dici pos- 
sunt , Presbyteros vel omnes vel eorum plerosque sic ordinatos 
esse, ut Episcopi pariter ac Presbyteri gradum obtinerent; id 
quodammodo exposcentibus illius aetatis adjunctis ob incremen- 
tum religionis christianae , ut , quae soli Episcopi praestare possent , 
cujusmodi essent Sacramenta Confirmationis et Ordinis conferre , 
ab omnibus administrarentur. Sic porro plures Episcopi in una 
eademque civitate seu Ecclesia communi consilio res ecclesiasticas 
administrabant , Apostolis tanquam majoris gradus pontificibus 
obsequentes , donec, refrigescente pristina illa charitate, et imi- 
tandi Christi amplectendaeque modestiae et humilitatis amore, ad 
tollendas simultates , et in schismatis remedium , ut Hieronymus 
loquitur , unum aliquem e turba Presbyterorum eligi placuit , qui 



(1) Hom. linEpist. ad Philipp. n. l. v. i ; de qua interpretatione cfr. Petav. 

(2) Comment. incap. 111 Epist. i ad lib. n , De eccles. Hierarch. cap. I. 
Timoth. v. i. Idipsam scripserat in (3) Hceres. ixxv, cap, 5. 
Comm.in Epist.adPhilippenses, cap. i , 



GAP. III. DE EPISCOPORUM PRAESTANTIA. 125 

praeponeretur ceteris. Atque ita desiere pari non solum dignitate , 
sed etiam ordine ac potestate plures creari . translata in unum 
tam honoris quam jurisdictionis praerogativa , et Episcoporum 
successio ccepit (1). Ex hoc autem systemate , quod Mamachio (2) 
aliisque doctissimis viris valde probatur , non modo consequitur, 
nunquam in Ecclesia non fuisse potestatum graduumque dis- 
crimen , Episcopatus nempe et Presbyteratus , licet ambo hi 
fuerint passim in eadem capita collati, sed praeterea omnes pro- 
positas difficultates facile disjici, ut cuilibet consideranti patebit. 

105. Obj. secunda. Ex Patribus antiquissimis 1° alii universum 
clerum in duos tantum ordines seu classes distribuunt , Presbyte- 
rorum scilicet et Diaconorum , non commemoratis Episcopis , aut 
Episcoporum et Diaconorum , non commemoratis Presbyteris (3) ; 
2° alii vocant Presbyteros Apostolorum successores (4) 5 3° Epis- 
copi ordinationem novellam dicunt (5) ; 4° alii denique veteres 
Episcopi Presbyteros passim appellant collegas suos , compresby- 
teros , fratres aut vicissim (6). Quae totidem argumenta sunt 
perfectae Episcoporum et Presbytororum aequalitatis. Ergo. 

106. Resp. Ad l ra , Dist. Patres aliqui clerum in duas classes 
universimdistribuuntpeculiaresobcausas, conc; ad exclusionem 
vel Episcopatus vel Presbyteratus , aut etiam ob istorum identi- 
tatern , neg. Causas autem , ob quas haec distributio ab illis Patri- 
bus facta est , repeti possunt 1° ex unitate Sacerdotii ; 2° ex eo 
quod , spectata illius aetatis ecclesiasticae infantia , alicubi soli 



(1) Ita Petav.passim,praescrtim vero (3) Ita Clemens Rom. in / Epist. 

Dissertatt. Ecclesiast. lib. 1 , cap. 1 ad Corinth. n. sea cap. 4 2 j S. Polv- 

et 1 ; et de eccl. Hierarchia , lib. 1 , carpus in Epist. ad Philipp. Justinns 

cap. 4« Apol. 1 ; Clemens. Alex. Strom. lib. vii; 

(^) Origin. et antiquit. christian. Cyprianus, Epist. lxii; Hilarius, InPs. 

tom. iv, pag. 33^ et seqq. monetque cxxiv, aliique apud Witassium et Nat. 

ejusmodi Episcopos secundo et tertio Alex. locis citt. 

seculo Episcopos nationum fuisse ap- (4) Ut rursum Clem. Rom. in 1 ad 

pellatos , quade rePhotius cod. xlviii. Cor. cap. 1 ; Papias,apud Euseb. loc. 

Cfr. etiam Thomassinus , De vet. et cit. Irenaeus , lib. 111, cap. 2 ibid. 
nova Eccles. disciplina , tom. 1, lib. 1, (5) In Epist. ad Magnes. cap. 3. 

cap. 54. (6) Cfr. apud citt. auctores. 



126 TRACTATUS DE ORDINE. 

Episcopi cum Diaconis , aut Presbyteri cum Diaconis Ecclesias 
regerent ; 3° ex communione nominis juxta dicta. Hsec autem 
majus robur acquirunt , si primo observetur, eosdem Patres saepe 
alibi, saepe etiam in iisdem quae objiciuntur locis, Presbyteros vel 
Episcopos commemorasse (1); si observetur praeterea, Polycarpum, 
Justinum , Clementem Alex. , Cyprianum , Hilarium , quos nobis 
adversarii opponunt , omnes , si unum excipias Polycarpum , post 
annum 136 floruisse; postquam scilicet, fatente ipso Blondello, 
inducta jam fuerat inter Episcopos et Presbyteros distinctio ; 
ideoque argumentum contra presbyterianos ipsos probare. 

107. Ad 2 m , Dist. Vocant alii Presbyteros Apostolorum suc- 
cessores, id est , Episcopos, conc; simplices presbyteros, subd. 
in Sacerdotio et sacerdotalibus officiis , conc; in Episcopatu , neg. 

108. Ad 3 m , Dist. Vocant nonnulli Episcopi Ordinationem 
novellam respectu subjecti , Damae scilicet junioris adhuc Magne- 
sianorum Episcopi nuper creati , conc ; respectu Ordinationis 
episcopalis, neg. ut ex ipsa epistolas , quam S. Ignatius ad Magne- 
sianos scripsit , lectione patefit (2). 

109. Ad 4 m , Dist. Alii vocant Presbyteros collegas, compres- 
byteros , fratres , inSacerdotio vel in ministerio, ad quod abEpis- 
copis in partem sollicitudinis vocati erant , conc; in Episcopatu , 
neg. Alioquin , cnm Apostolus in epistola ad Philemonem vocat 
Archippum , Aristarchum ac Demam coadjutores , cooperatores 
et commilitones suos , ac fideles generatim omnes dicit fratres 
suos , sicut et Christus Apostolos amicos et fratres vocavit , omnes 
fideles, etiam laici , Apostolo, imo et Christo aequales forent; 
quod nemo dixerit (3). 

(1) Id aperte constat ex testimoniis quemadmodumnovisanctosfacerepres- 
in probationibus allatis. byteros ( en di$tinctionem inter Episco- 

(2) HincmeritoCotelerins verbaS.Ig- pnm et Presbyteros), non respicientes 
natii M. nmriftxn* rafy» verlit juveni- ad apparentem juvenilem ordinatio- 
lem ordinationem. Integer porro textos nem , sed ut prudentes inDeo creden- 
hic est : Sed et vos decet non familia- tes ipsi; non ipsi autem , sed Patri 
rius ac superbe uti wtate Episcopi , Jesu Christi , omnium Episcopo. 

sed secundum virtutem Dei Patris (S) Optime S. Joan. Chrysostomns, 

omnem impertiri illi reverentiam ; Hom. cit. in cap. i ad Philip. An- 



GAP. III. DE EPISCOPORUM PRAESTANTIA. 127 

110. Itist. S. Hieronymus perfectam ejusmodi Episcoporum et 
Presbyterorum aequalitatem ex professo propugnat. Etenim ipse 
passim docet, euradem esse Episcopum et Presbyterum , praeser- 
tim vero in Commentariis in epist. ad Titum, ubi scribit : Idem 
est ergo Presbyter qui et Episcopus y et anteqaam diaboli in- 
stinctu studia in religione fierent, et diceretur in populis : Ego 
sum Pauli 9 ego Apollo , ego autem Caphoj , 2° communi Presby- 
terorum consilio Ecclesios gubernabantur . Postquam vero unus- 
guisque eos, quos baptizaverat } suos putabat esse , non Christi, 
3° in toto orbe decretum est , ut unus de Presbyteris electus 
superponeretur ceteris , adquem omnis Ecclesiw cura pertineret, 
et schismatum semina tollerentur (1). Quapropter ibidem 4° mo- 
net Episcopos , ut noverint se magis consuetudine , quam dis- 
positionis dominicce veritate , Presbyteris esse majores , et in 
communi debere Ecclesiam regere (2). Quod et confirmat in Epist. 
ad Evangelum , in qua congestis Scripturarum testimoniis , ut 
suadeat eumdem esse Presbyterum acEpiscopum, 5° pergit : Nam 
et Alexandrio3 , a Marco Evangelista usque ad Heraclam et Dio- 
nysium Episcopos y Presbyteri semper unum ex se electum y in 
excelsiori gradu collocatum, Episcopum nominabant , quomodo 
si exercitus imperatorem faciat, aut Diaconi eligant de se y 
quem industrium noverint et archidiaconum vocent, 6° Quid 
enim facit, excepta Ordinatione , Episcopus ,quod Presbyter non 
faciat (3) ? Quce quidem omnia aperta sunt adeo , ut commen- 
tario non indigeant. 7° Merito idcirco Blondellus adversus Ca- 
tbolicos apologiam scripsit tanti doctoris. Ergo. 

111. Resp. Neg. ant. Nemo enim fortasse ex veteribus, si 
omnia rite perpendas , beterodoxis adversatur magis quam Hiero- 
nymus. Ille siquidem dignitatis et potestatis praestantiam in 

tiqnitu8 , inquit , ipsi etiam Preshy- ut hic quidem Episcopus , ille vero 

teri vocabantur Episcopi et diaconi Presbyter appelletur. Cfr. Nat. Alex. 

Christi , et Episcopi Presbyteri. Quo- diss. cit. §27. 

circa vel hodie multi Episcopi ita (1) Comm. in cap. 1 , 7. 5. 

scribunt : Compresbytero et condia- (2) Ibid. 

cono. Procedente vero tempore pro- (3) Epist. cxlvi, n. 1 , edit. Vallars. 

prium cuique distributum est nomen, 



128 TRACTATUS DE ORDIISE. 

Episcopis super Presbyteros agnoscit , qui Episcopos vocat suc- 
cessores Apostolorum, ceteros vero secundi ordinis Sacerdotes 
in LXX discipulorum locum successisse affirmat ; qui vituperat ^ 
eosque in portu naufragium facere ait, quicumque docent, nihil 
inter Episcopum et Presbyterum interesse. Atqui primum saepe 
constituit Hieronymus , ac praesertim in Epistola ad Fabiolam(l), 
alterum vero in libro adversus Joannem Hierosolymitanum Epi- 
scopum (2). Rursus, qui negat, inuna Ecclesia plures Episcopos 
fuisse ; ^qui solis Episcopis jus facit Ordinationis ; qui eodem 
discrimine ait Sacerdotibus Episcopos antecellere, quo Aaron in- 
ter filios eminebat, imo quo Moyses populo Israel praestabat , is 
profecto Episcopos a Sacerdotibus gradu et auctoritate , et quidem 
jure divino, secernit. Atqui quatuor baec docet Hieronymus in 
eadem illa ad Evangelum epistola , ex qua potissimum sibi Hie- 
ronymum adversarii vindicant, et suum esse confirmant. Ergo. 

1 12. Ad l m itaque prob. Dist. Docet Hieronymus , eumdem 
esse Episcopum et Presbyterum nomine , conc; re , neg. Quod 
patet ex probationibus ipsis , quas adducit ; nisi praeterea dicere 
velimus , ipsum alludere ad illa Ecclesiae incunabula , in quibus , 
juxta Petavium aliosque doctos viros paulo ante commemoratos , 
utraque dighitas in unam eamdemque personam concurrebat. 

113. Ad 2 m , Dist. communi Presbyterorum Ecclesiae guber- 
nabantur consilio , conc. ; potestate seu auctoritate , neg. Nisi 
dicamus , Presbyterorum nomine eos a S. Doctore designari , qui 



(1) Episl. Lxxvhi. edit. cit. Ubi agens Marcellam, edit. cit. n. 3 : Apud nos , 

de Mansione sexta Israelitaram in de- scribit , Apostolorum locum Episcopi 

serto in Elim, exponit, nomine xii fon- tenent. Et alibi passim, ut in Comment. 

tiam significari duodecim Apostolos , et in cap. i Michoece, in Epist. ad Helio- 

per lxx palmas lxx discipulos, scribens : dorum , etc. 

Nec dubium, quin de duodecim Apo- (2) N. 37. Nihil interest, scribit , 

stolis sermo sit , de quorum fontibus inter Presbyterum et Episcopum ; 

derivatoe aquos totius mundi siccita- eadem dignitas mittentis ( Episcopi ) 

tem rigant. Juxta has aquas septua- et missi (Presbyteri) ; hoc satis im~ 

ginta creverunt palmce , quos et ipsos perite ; inportu , ut dicitur , naufra- 

secundi ordinis Sacerdotes intelligimus gium. Opp. edit. Vallars. tom. n , 

praceptores. In Epistola vero xn ad col. 447» 



CAP. III. DE EPISCOPORTTM PRAESTANTIA , ETC. 129 

prseterea dignitate episcopali pollebant juxta allatam animad- 
versionem. 

114. Ad 3 m , Dist. In toto orbe decretum est, ut unus de 
Presbyteris electissuperponereturceteris eotempore,quo,ut dixi- 
mus, utraque potestas uni eidemque personae adhuc confereba- 
tur , conc; post id temporis , neg. Id enim , auctore ipso Hie- 
ronymo , contigit , cum dictum est : Ego sum Pauli, etc. anno 
scilicet Christi 55 , id est , longe ante epocham a Blondello assig- 
natam, ante annum scilicet 136, in qua juxta ipsum Episcoporum 
distinctio a Presbyteris induci ccepit. Ex occasione porro schis- 
matis Corinthiaci altera potestas ab altera divulsa est, ac sua 
unicuique collata, ratione diversae Ordinationis (1). 

115. Ad 4 m , Dist. Quoad regiminis ecclesiastici formam et 
exercitium , conc; quoadjus ipsum regiminis , neg. Ut patet ex 
verbis immediate sequentibus: Imitantes Moysen , qui, cum ha- 
beret in potestate solus yrceesse populo Israel , LXX elegit , cum 
quibus populum judicaret(%). Jam vero, si Mosis instar possunt 
Episcopi soli per se Ecclesiam regere, tantum abest ut Episcopos 
Hieronymus adsequet cum Presbyteris , ut eos his superiores in 
regenda Ecclesia et jure quidem et lege divina apertissime faciat. 

116. Ad 5 m , Dist. Quoad eleclionem et electionis modum 
Ecclesiae Alexandrinse proprium , non exclusa legitima consecra- 
tione , conc; ad hujus legitimse consecrationis exclusionem , neg. 
De sola enim electione Episcopi ejusque suffectione immediata in 
locum Episcopi defuncti loquitur S. Hieronymus. Haec autem 
electio ex solo Presbyterorum collegio fieri consueverat ad turbas 
vitandas , et ab ipsis Presbyteris , secus ac consuetudo obtinebat 
in aliis Ecclesiis per eam aetatem. Porro Episcopus electus et 
Episcopi appellationem et jurisdictionem statim ab electione adi- 
piscebatur , deinde statuto tempore consecrabatur , ut ex certis- 
simis documentis constat , quae collegit Witasse (3). Atque ex his 
etiam solutio patet difficultatis , quae petitur ex duplici similitu- 

(1) Cfr. Petav. locis citt. i , ad 5 inst. Cfr. etiara Nat. Alex. 

(2J Loc. cit. col. 666. diss. cit. § i$. 

(3) De Ord. part. n , q. i , art. 

T. VII. 9 



130 TRACTAWS DE ORDINE. 

dine a S. Doctore desumpta ex militibus , qui eligunt imperato- 
rem , et ex Diaconis,quisibipraeficiuntarchidiaconum. Referuntur 
enim hae similitudines ad electionis modum (1). 

117. Ad 6 m , Resp. 1° : Ergo saltem Ordinatio ^ qua prsecipue 
juxta S. Hieronymum Episcopi praestant Presbyteris , excipienda 
est ab hac aequalitate. 

118. Resp. 2°, Dist. Quod Presbyter non faciat , id est, facere 
non possit ex delegatione Episcopi vel summi Pontificis , conc; 
jure suo , neg. Ut patet ex ipso S. Hieronymo , qui id aperte 
fatetur (2). 

119. Ad 7 m , Resp. Nonnisi per summam injuriam Blondellum 
apologiam tanti Doctoris texuisse, qui profecto haeretico ejusmodi 
defensore non eget ; preesertim cum, quae paulo asperius minusque 
limate, ex animi fervore et disputationis impetu , adversus Fla- 
cidium diaconum ipse scripserat , modeste corrigat atque alibi 
emolliat. Sane apertissime sententiam suam declaravit Hierony- 
mus , dum , catholicae doctrinae summam complectens , gravissi- 
mis verbis epistolam suam ad Evangelum absoivit : Et ut scia- 
mus traditiones apostolicas sumptas de Vet. Test. quod Aaron 
et filii ejus atque Levitos in Templo fuerunt, hoc sibi Episcopi 
et Presbyteri et Diaconi vi?idicent in Ecclesia. Quis porro neget, 
Aaron divino jure Sacerdotibus praecelluisse ? Similiter ergo de 
Episcopis statuendum est, auctore Hieronymo. Sensit vero argu- 
menti vim Blondellus , qui, curaadhunc nodum pervenisset, alio 
distulit ejus solutionem ,quamnunquam dedit; sensit Salmasius, 
qui propterea, cum presbyterianorum causam sub ementito Wal- 
lonis Messalini nomine peroraret , eo confugit , ut scriberet , hu- 
jus nodi dissolutionem a Salmasio expectandam esse ( quasi vero 
alius esset larvatus ille Messalinus , alius autem Claudius ipse 



(1) Cfr. Petav. De eccles. Hierarch. nibus eminens detur potestas , tot in 
lib. i cap. 9. Ecclesiis efficientur schismata , quot 

(2) Dial. adv. Lucifer. n. 9, nbi Sacerdotes. Indevenit , ut sine chris- 
scribit S. Doctor : Ecclesice salus in mateet Episcopijussione neque Pres- 
summi Sacerdotis dignitate pendet ; hyter neque Diaconus jus habeant 
cui si non exsors qucedam et ab om~ baptisandi. 



GAP. III. DE EPISGOPORUM PRAESTANTIA ETC. 



131 



Salmasius ) , adhuc illam expectamus (1). Quse cum ita sint , ne- 
cesse non est aut eximium doctrina et sanctitate virum aeriani 
dogmatis insimulare , uti fecit Michael Medina (2) , aut gratis cum 
Cellotio asserere , objecta ejus loca ab haereticis fuisse vitiata (3). 

120. Et haec ad S. Hieronymum vindicandum sufficiant. Ad 
cetera autem ex Sanctis Patribus et scriptoribus ecclesiasticis ar- 
gumenta deducta dissolvenda , tria haec prse oculis habenda sunt : 
1° eos , qui Sacerdotii gradum supremum dixerunt , vel unam 
Episcopi et Presbyteri affirroarunt esse ordinationem , respectum 
habuisseadSacerdotium, prout refertur ad potestatem conficiendi 
Corpus Christi , qua utique nulla excelsior datur ; 2° saepe anti- 
quos Patres atque scriptores de Sacerdotio in genere loqui , eujus, 
ut vidimus, bipartitus est gradus; alter quo potestas tribuitur 
conficiendae Eucharistiae , alter quo auctoritas conceditur illos 
consecrandi , qui Eucharistiam conficiunt ; 3° denique inter eos , 
qui nobis objiciuntur , multos esse scriptores obscuros , ignotos , 
saepe in errorem abreptos , adeoque nullius auctoritatis ; cujus- 
modi sunt Ambrosiaster (4), Auctor quaestionum in Novum et 
Vetus Testamentum (5), atque etiam Eutychius Patriarcha Alexan- 



(1) Cfr. Witasse, loc. cit. 

(2) De sacrorum hominum origine 
et eorum continentia , lib. i , cap. 5, 
qui praiterea eamdem labem Ambro- 
sio, Chrysostomo , Augustino , Theo- 
doreto , Primasio et Sedulio adspergit ; 
hinc graviler vapulat a Petavio. 

(3) De Hierarchia eccles. cap. i5. 
Durandus vero in 4 ? dist. i4 , q. 35 ; 
AlphonsusaCastro , lib. Adv. ho3res. 
verbo Episcopus ; Domin. Soto in 4 ? 
dist. 24 , art. 1 ; Vasquez , disp. i4o, 
aliiquearbitrantur Hieronymum quidem 
admisisse magnum Episcopos inter et 
Presbyteros discrimen , illudque opti- 
mis de causis institutum; putasse tamen, 
id humano dumtaxat jure , id est , ec- 
clesiastico , fuisse Xnductum. Quod pa- 



riter probabile existimat Scotus in 4» 
dist. 5. In hoc porro S. Doctor juxta 
hos auctores longe distat ab errore 
Aerii et Wiclef&tarum. Cfr. qua3 sn- 
perius retulimus ex Card. Pallavicini. 
Ceterum cfr. Card. Baronius ad an- 
num Lvni , a num. 1 ad 14 , qoi co- 
piosissime de hoc egit argumento , ac 
S. Hieronymum egregie ab omni vindi- 
cavit calurania. 

(4) Comment. in cap. iv Epist. ad 
Ephes. item in cap. 3 Epist. 1 ad Ti- 
moth. ad calcem opp. S. Ambrosii. 

(5) Quoest. ci, in append, ad tom. 
ih opp. S. Augustini, Atfctor harum 
quaestionum a Blondello idem censetur 
ac auctor citt. commentariorum in Epist. 
S. Pauli , nempe Hilarius Sardus. 

9. 



132 TRACTA.TUS DE ORDINE. 

drinus (1), quem latinum fecit Seldenus, quem tamen lin- 
guarum orientalium pene rudem in Eutycliii testimonio interpre- 
tando turpissime lapsum esse animadvertit Renaudotius (2). 

CAPUT IV. 

DE SACRJE ORDINATIONIS MATERIA , FORMA. , SURJECTO ET MINISTRO. 

121. Utea, qua par est , perspicuitate de singulis , quae hoc 
capite complexi sumus , agamus , diligenter in primis quae in 
controversiam a Theologis vocantur , ab iis quae catholicam do- 
ctrinam vel fidem attingunt , secernamus oportet. 

122. I. Cum nomen Ordinationis late pateat, omnesque tam 
hierarchicos quam inferiores ordines complectatur, diversa proinde 
ratione de materia et forma Ordinum hierarchicorum a materia 
et forma inferiorum Ordinum disserendum est. Etenim circa in- 
feriores hos Ordines unanimis Theologorum sententia est , illorum 
materiam apud Latinos esse instrumentorum traditionem seu por- 
rectionem; formam vero orationem seu verba , quae in ea instru- 
mentorum porrectione proferuntur; apud Graecos vero manuum 
irapositionem cum oratione adnexa. 



(1) In Chronico seu lib. de origine triarche. Cest ce qu 'Abraham Echel- 
Eccles. Alexandr. arabice conscripto. lensis a prouve tres-clairement dans 

(2) De la perpetuite' de/a/bt, tom. v, /e livre qui a pour titre Eutychius 
liv. v, ch. io, ubi loquens de Euty- vindicatus, auquelles Protestans n'ont 
chii historia scribit : Cest un para- fait de reponse solide. C.fr. etiam idem 
doxe que Selden entreprit de soutenir auctor in Histor. Patriarch. Alexandr. 
pendant les troubles d J Anglelerre en Sollerius , Acta Sanct. tom. v, mens. 
faveur du parti presbyUrien , dont il Junii , ubide Patriarchis Alexandrinis ; 
ktait un des principaux acteurs. II JMorinus , De sacris Ordinalion. part. 
tfavait aucune preuve que celle qu'il 111 , exercit. vu , cap. 7 , et Mamachius, 
prdlendit tirer d'un passage d'Euiy- Origin.etantiquit.christian.tom.lv, 
chius, patriarche a" Alexandrie , qui pag. 5o8 et seqq. Petavius de eccl. 
netaitpasalorsimprime , etqvtilrien- Hier. lib. 1 , cap. i3, § 19, monet , 
tendait pas, rapportant aVordination ab hoc auctore lectorem satis credulum 
ce quiavart tupport a Vklection dupa- requiri. 



CAP. IV. DE SAC, ORDINAT. MATERIA. 133 

123. Sed magna lis viget circa materiam et formam essentia- 
lem Ordinum hierarchicorum. Veteres enim scholastici fere om- 
nes non ambigunt , eam in instrumentorum pariter porrectione 
et comitantibus eam verbis constituendam esse ; at , postquam 
sanior critica rimas omnes antiquitatis perscrutata est, com- 
munior jam evasit sententia , qua3 in sola manuum impositione et 
oratione sitam esse materiam et formam horum ordinum tuetur. 

124. Sane pro hac pugnant 1° Scripturarum testimonia , quee 
adduximus ad adstruendam Sacramenti Grdinis veritatem ; 
2° pugnant ritualia omnia et sacramentaria ante nongentos ad 
minimum annos conscripta, magna diligentia a Menardo (1) , 
Martenio (2) et Morino (3) perquisita et prolata ; 3° pugnant 
Constitutiones apostolicae (4), Concilium Carthaginiense IV (5), 
Nicaenum I (6) , Antiochenum celebratum anno 341 (7) , Ancy- 
ranum (8) , aliaque permulta antiquioris Ecclesise monumenta , in 
quibus de instrumentorum porrectione nec verbum occurrit ; imo 
Concilium Carthag. can. V, in eo constituit discrimen subdia- 
conatum inter et hierarchicos Ordines , quod isti manuum im- 
positione , ille instrumentorum traditione conferrentur (9). 

(1) Innotiset observatt. in librum (8) Can. ix , ex versione Dionysii 
Sacramentorum S. Gregorii Papce , Exigui , aat x ex versione Isidori. 
edit. Maur. tom. ni , nota 7^7. (9) En canonis verba : Subdiaco- 

(2) Op. et loc. cilt. cap. 8, art. 9 nus cum ordinatur , quia manus im- 
et art. 11. positionem non accipit , patenam de 

(3) Op. cit. tota parte 11. Episcopi manu accipiat vacuam et 

(4) Lib. vin , cap. 16 , ubi inter calicem vacuum. Quibus verbis exclu- 
cetera haec leguntur : Atetrciro-of&ui vftty ditur Arcudii alicrumque opinio, qui 
rois i7rtr>co7rotf' IIpto~fivTtQov %upoTovav, censent, manuum impositionem in ins- 
a iniarKoTct , r« #e<p<* i%\ ty,$ KttyotXys trumentorum porrectione contineri , ut 
t7rtTi$-u «JtcV. Constituo vobis Episco- omittam exinde sequi , etiam Ordines 
pis : Cum Presbyterum ordinas , Epi- minores conferri pariter manuum im- 
scope , manum super caput ejus ipse positione , qui et in illorum collatione, 
impone. Eadem fere occurruntcap. 17 , dum Episcopus porrigit instrumenta , 
ubi agitur de Ordinatione Diaconorum. manus imponit. ld ipsum dic de col- 

(b) Can. 111. latione Baptismi , Extremae Unctio- 

(6) Gan. xix. nis , etc. 

(7) Can. x. 



134. 



TRACTATUS DE ORDIJXE» 



4° Pugnant antiqui Patres , qui , de ordinatione loquentes, non 
aliaru materiam memorant quam manuum impositionem , imo 
nec Isidorus , qui VII (1), nec Alcuinus , qui VIII (2) , nec Ama^ 
larius (3) , neque Rabanus Maurus (4) , neque Walafridus 
Strabo (5) , qui IX seculo de ritibus conferendi sacros Ordines ex 
instituto pertractarunt , instrumentoruui porrectionis memine- 
runt. 5° Denique pugnant pro eadem sententia omnes orientales 
Ecclesiae; Graeci enim , Syri , iEgyptii , Maronitae, etc. nunquam 
aliam agnoverunt vel agnoscunt praeter hanc unam manuum im- 
positionem. Quod si in sola manuum impositione essentialis et 
adsequata materia Ordinationis constituenda est, jam prono alveo 
fluit , formam pariter essentialem et adaequatam constituendam 
esse in oratione, quge eam comitatur; adeoque , quod pariter exinde 
sequitur , respectu Sacerdotii secundam praecise manuum imposi- 
tionem esse materiam essentialem ; prima enim nulla verborum 
forma determinatur 5 tertia vero, praeterquam quod iis adhibetur, 
qui jam cum Episcopo Eucharistiam consecrarunt , apud Graecos 
et Orientales in usu plane non est , prout nec apud Latinos ante 
seculum XIII , utex vetustis monumentis evincunt Martenius (6) 



(1) De ofpoiis , lib. 11, cap. 5. 

(2) Lib. De divinis officiis, cap. 34 
et seqq. 

(3) De ecclesiast. ofpciis , lib. 11 , 
cap. 1 2 et seqq. Exlat in Biblioth. Patr. 
De la Bigne , Colon. Agripp. 16 18, 
tom. ix. 

(4) De institut. Clericorum, lib. 1, 
a cap. 5 ad 9. 

(5) De Rebus ecclesiast. cap. 24 et 
seqq. Horum scriptoram collectionem 
exbibet Melchior Hittorpias , De ca- 
tholicw EcclesioB divinis ofpciis ac 
ministeriis varii vetustorum fere om- 
nium Ecclesice Patrum et Scriptorum 
libri. vol , 1 , ia fol, Colonia? i568, ite- 
rum Romas 1591. 

(6) Loc. cit. art. 9,^12, ubi haec 



scribit : Prceter hanc manuum impo- 
sitionem , aliam describit editum Pon- 
tificale Romannm ab Episcopo post 
conimunionem faciendam hcec profe- 
rente verba : Accipite Spiritum San- 
ctum, quorum , etc. qua? quidem ita 
essentialis Ordinationi P "esbyterorum 
videtur nonnullis scholasticis , ea ut 
omissa , perfecti dici nequeant Pres- 
byteri ; nam , etsijam acceperint po~ 
testatem offerendi Sacripcii , necdum 
tamen acceperunt dimittendi peccata. 
Verum toto aberrare ccelo inficias 
nullus ierit , qui antiquos Ordinatio- 
num sacrarum ritus velleviperlustrarit 
oculo ] utpote qui nullam prorsus il- 
lius mentionem fecerint. Quod deinde 
fase prosequitur. Eadem ferme habet 



GAP. IV. DE SAG. OftDlNAT. MATERIA ETC. 135 

et Morinus (1). Ex his propterea etiam sequitur, antiquitus in Or- 
dinatione non adbibitam fuisse illam formulam : Accipe Spiri- 
tum Sanctum , qua passim scbolastici, quos plures etiam re- 
centiores Tbeologi secuti sunt, tradunt conferri potestatem in 
Corpus Christi mysticum seu potestatem remittendi peccata. 

125. Qui tuentur manuum impositionem esse essentialem et 
adaequatam materiam Ordinationis hierarchicae , docent, instru- 
mentorum porrectionem processu temporis ab Ecclesia Latina 
fuisse adscitam ad majorem declarationem potestatis, qua3 per 
manuum impositionem confertur (2). 

126. Praecipuum fundamentum illorum Theologorum, qui ad- 
huc adstruunt, materiam essentialem Ordinationis vel esse solam 
traditionem instrumentorum vel saltem partialem , est decretum 
Eugenii IV pro instructione Armenorum , ubi ait : Sextum Sa- 
cramentum est Ordinis^ cujus materia est illud , per cujus tra* 
diticnem confertur Ordo ; sicut Presbyteratus traditur per ca- 
licis cum vino et patenm cum pane porrectionem (3). Ast, nisi 
velimus in absurda incidere , admitti debet responsio Bellarmini 
aliorumque, qui dicunt, scopum summi Pontificis fuisse inducendi 

Hugo Menardus, loc. cit. n. 767 , circa dus,lib. iv, dist. 24 : Accipiunt etiam , 

finem. Non indetamensequitur,frustra inquit , calicem cum hostiis, ut per 

ab Episcopo proferri verba illa : Accipe hoc sciant , se accepisse potestatempla- 

Spiritum S., siquidem declarant magis cabiles Deo hostias offerendi. Eadem 

ac magis potestatem a Sacerdote in es- babet Durandus , lib. 11 Rationalis , 

sentiali manuum impositione acceptam, cap. 10 etseqq. Ex quibus infert Mar- 

utadnotat Morinus , loco mox cilando. tenius , loc. cit. §17, verba , qua; pro- 

(1) Op. cit. Exercit. vii , cap. 5. feruntur ab Episcopo in tradilione cali- 

(2) Sane veteres , qui primi locuti cis et patenae : Accipe potestatem of- 
sunt de instrumentorum porrectione , ferendi Sacrificium Deo Missasaue 
hanc explicationem suppeditant_, ita ex. celebrare , etc. non pertineread essen- 
gr. Hugo Victorinus , De Sacrament. tiam , sed ad majorem collata? potestatis 
lib. 11, part. ni , cap. 12, scribit : declarationem , praesertim cum incog- 
Accipiunt calicem cum vino et pate- nita illa formula videatur omni Eccle- 
nam cum hostiis de manu Episcopi , siae annis minimum nongentis, _ 
quatenus his instrumentis potestatem (3) ApudHarduin. Acta Conc. tom. 
se accepisse agnoscant placahiles Deo ix , col. 44 0< 

hostias offcrendi. Et Pelrus Lombar- . . 



136 TRACTATUS DE ORDINE. 

Armenos ad uniformitatem cum Ecclesia Romana in collatione 
Ordinum, ideoque hanc solam recensuisse, quam Armeni non 
adhibebant (1). 

127. Et haec quidem disseruimus , spectantes qusestionem hanc 
in abstracto , ut dicitur , seu speculative ; ceterum cum in praxi 
tutior pars in administratione Sacramentorum teneri debeat , ac 
optimae notae Theologi diversas sententias tueantur , hinc absque 
piaculo, alterutra non posset omitti scilicet aut manuum imposi- 
tio aut instrumentorum porrectio, ex quibus juxla plures Theo- 
logos in Ecclesia Latina materia totalis et adaaquata sacrae Ordina- 
tionis coalescit. Quod si traditio instrumentorum omissa esset , 
deberet omnino suppleri, imo tota esset sub conditione Ordinatio 
iteranda , prout a sacra Congregatione sancitum est , apud Bene- 
dictum XIV, De Synodo (2). 

128. II. De subjecto Ordinationis pauca a nobis dicenda sunt. 
Ratum quippe et exploratum est apud omnes , ad valorem Ordi- 
nationis 1° requiri masculinum sexurrf. Ecclesia enim semper 
execrata est Marcosianos , Montanistas et Collyridianos sacram 
Ordinationem mulieribus conferentes. Nunquam aut in lege na- 
turae aut in lege Mosaica femina ulla sacris altaribus admota est ; 
nec Christus neque Apostoli vel ipsam Deiparam Virginem Sa- 
cerdotio exornarunt. Imo Apostolus Paulus , I ad Cor. XIV , 34 , 



(1) Jam alias monuimus, quae retulit quatam pro Graecis esse solam manuum 

Eugenius iv in Instruct. Armenorum , impositionem , pro Latinis praeterea 

desumpta esse ad verbum ex opusculo v esse instrumentorum traditionem. Qui 

S. Thomae , De Sacramentis. Ceterum enim ita censent , parum se versatos os- 

cum pleraque allata documenta non ex tendunt inantiquitatis monumentis. Li- 

sola Ecclesxa orientali et ex orientalibus cet vero in Ordine Romano et Rom. 

scriptoribus , verum etiam ex Ecclesia Pontificali instrumentorum porrectio 

et scriploribus Latinis desumpta sint , praescribatur incollatione ordinum hie- 

exinde refellitur Uarduini sententia , rarchicorum , attamen cnm vetustiora 

qui censuit , aliam materiam pro sacris documenta eam non habeant , imo, ut 

Ordinationibus S. Paulum Orientalibus, vidimus , excludant , ambigendum nou 

aliam S. Petrum Occidentalibus tradi- est , progressu temporis illam fuissead- 

disse; tum etiam illorum placitum ex- jectam. 

cluditur, qui vellent materiam adae- (2) Lib. vm, cap. io , § i3. 



CAP. IV. DE SAG. ORDINAT. MATERIA ETC. 137 

praecipit , ut mulieres in ecclesiis taceant, nec iis docere permittit, 
nec dominari in virum , sed in silentio esse. 

129. Nec refert, passim in monumentis ecclesiasticis recenseri 
diaconissas , presbyteras aut episcopas ; nec magni praeterea fa- 
ciendum est , quod aliqui addunt , non repugnare mulieribus po- 
liticum regimen ; vel abbatissas praeesse mulieribus ; vel denique 
ethnicos indiscriminatim mulieres aeque ac viros ad aras admisisse. 
Etenim diaconissarum inauguratio , ut vidimus , nullam rela- 
tionem ad Sacerdotium babebat; presbyterae vero aut episcopae 
non erant nisi uxores presbyterorum vel episcoporum , quas isti 
ante Ordinationem duxerant. Ad id vero, quod adjicitur de re- 
gimine politico , reponimus, aliam esse rationem regiminis politici, 
aliam ecclesiastici longe sublimioris a Cbristo instituti. Quod vero 
spectat ad abbatissas, dicimus, illarum potestatem non esse verae 
jurisdictionis , quoe videlicet ex auctoritate clavium descendat Ec- 
clesiae concessa , sed earum munus ad vigilantiam referri , ad 
curam quamdam domesticam, maternam et ceconomicam. Quod 
si etbnici ad aras admittebant etiam mulieres , ex insanis ethni- 
corum ritibus perperam colligitur, etiam admitti eas posse in re- 
ligione cbristiana , cum id unice a Cbristi voluntate pendeat. Et 
Laec dicta sufficiant adversus mulierosos sive veteres sive recen- 
tiores hsereticos. 

130. Exploratum pariter est 2° apud omnes, solum baptizatum 
idoneum esse Ordinationis subjectum ; hinc non est cur pluribus id 
confirmare nitamur. Baptisfna enim est omnium Sacramentorum 
fundamentum et totius spiritualis vitae janua. Nullum denique 
dubium est, quin ad valorem Ordinationis in adultis requiratur con- 
sensus , ita ut nulla saepius ac irrita a Romanis Pontificibus declarata 
sit Ordinatio obluctanti ac invito collata.Si quaeporro monumenta 
ecclesiastica contrarium suadere videntur , explicari debent de 
reluctantia quadam animi, nonautemde omnimodaetabsoluta(l). 

(I) Haec enim antiquitus invalaerat Episcopis consecrarentur , dum Diaconi 

consuetudo , ut passim insignes mona- eos firmiter tenerent, interdum etiam 

chi aut in populo coelibes ad clericatum os comprimerent , ne reclamarent. Sic 

raperentur , et inviti ac reclamantes ab enim olim factum fuit S. Epipkanio , 



138 TRAGTATUS DE ORDINE, 

131. Et haec quidem requiruntur, ut valida sit ordinatio; ut 
vero sit praeterea legitima , plures aliae conditiones requiruntur, de 
quibus consuli possunt Canonistae ac Theologi, qui morales tradunt 
institutiones. 

132. III. Reliquum est, ut nonnulla attingamus de ministro 
Ordinationis. Hic potest esse vel ordinarius vel extraordinarius 
sive ex delegatione, rursum vel legitimus est vel illegitimus. 

133. Totius sacrae Ordinationis , quae nempe omnes omnino 
Ordines complectatur sive majores sive minores , ministrum or- 
dinarium ac proprium esse solum Episcopum , ut ex dicendis 
constabit , de fide est. Tota igitur quaestio versatur circa minis- 
trum extraordinarium , utrum scilicet possit Presbyter ex con- 
cessione seu delegatione Romani Pontificis Ordines conferre. 

134. Nunc inter omnes Catholicos Theologos convenit, posse 
Presbyterum a Romano Pontifice delegari ad Ordines minores ac 
Subdiaconatum conferendos (1); quod vero spectat ad Ordines 
hierarchicos , una jam pariter sententia est Theologorum , hos 
conferri non posse nisi a solo Episcopo. Si qui fuerunt ex veteri- 
bus scholasticis et canonistis qui docuerint, posse Romanum Pon- 
tificem delegare Presbyterum ad inaugurandos Diaconos et Pres- 
byteros (2) , jamdiu istorum paucorum sententia obsoleta est ? nec 

germano fratri S.Hieronymi,PauIiniano, Domini Papce , et adminiculo Sacra- 

S. Paulino, S. Aagustino , aliisque mul- menti habiti , quilibet clericus potest, 

tis. Cfr. Lupus, diss. cit. DeLatinorum quidquid habet , ipse conferre. Item 

continentia , cap. i, nec non Morinus, Angelus de Clavasio mSumma, nec 

op. cit. part. iii , exercit. xi , cap. 2, non Hugo et Hugolinus antiqui cano- 

qui longe plura allia exempla profert. nistae , aliique pauci apud Morinum 

(1) Cfr. Benedictas xiv, DeSynodo, exercit. iv , cap. 3- Hinc Natalis Alex. 

lib. n, cap. ii , § 19. Cfr. etiamMar- diss. xliv, in append. de Chorepiscopis 

ten. op. etloc. cit. cap. 8 , art. 5, § 1. scribit : Non improbabile visum est 

(2) Ita censuerunt auctores Glossae doctis quibusdam viris , simplices Sa- 

in can. Manus quoque impositionis , cerdotes Summi Pontificis delegatione 

De consecr. dist. 5. Innocentius iv , in posse aliosordinare. Recensitis deinde 

caput Quinto , de consuetudine , qui hujus sententia? patronis , quos nomina- 

eamdem sententiam tribuit etiam Syl- vimus , ac praterea Bernardo in l De- 

vestro antiquo canonistae : Syhester , cretalium , Guilielmo Altisiodorensi , 

inqaiens , dixit , quod ex delegatione Petro Aureolo , Nicolao de Orbellis , et 



CAP. IV. DE SA.C. ORDINAT. MATERIA ETC 



139 



ullum patronum jam sibi vindicat , adeo ut non opus sit pluribus 
eam refellere. AdDiaconatum enim quod attinet, de quopotissime 
controversia viguit , qui tenuerunt, eum posse ex delegatione Ro- 
mani Pontificis a Presbytero conferri , innituntur , tanquam fun- 
damento praecipuo , privilegio abbatibus Cisterciensibus ab In- 
nocentio VHIconcesso , utpossent monachis sibi subjectis, praeter 
minores Ordines et Subdiaconatum , etiam Diaconatum con- 
ferre (1). Verum plerique negant , ejusmodi privilegium unquam 
fuisse concessum ; plures vero nonimmerito suspicantur, diploma 
pontificium depravatum fuisse ; cum nutet propterea singulare ac 
fortasse unicum fundamentum hujus sententiae , nutat sententia 
ipsa eidem innixa. 

135. Et haec quidem de Ordinationis ministro ordinario et 
extraordinario. Si sermo sit de ministro legitimo et illegitimo , 
haud exigua existit disceptalio inter doctos et eruditos viros. Legi- 
timus porro minister Ordinationis vocatur ille , qui non modo 
catholicus est , canonice electus et proprius Episcopus, sed cujus 



ex recentioribus Vasquezio , Pracposito, 
Maratio, qui eam probabilemautumaut, 
merito concludit : Hcec tamen sen- 
tentia , quce traditioni repugnat , se- 
quenda non est. 

(1) Hacc sunt verba privilegii , ut 
fertur , dati ab Innocentio vni , an- 
no 1489 , v Idus April., Abbati Cis- 
terciensi et quatuor primis sui ordinis 
coabbatibus : Ac ne monachi dicti 
Ordinis, pro suscipiendis subdiacona- 
tus et diaconatus Ordinibus , extra 
claustrum discurrere cogantur , tibi et 
successoribus tuis , ut quibuscumque 
dicti Ordinis monachis ; aliis vero 
quatuor abbatibus prcefatis ac eorum 
successoribus , ut suorum monasterio- 
rum prcediciorum religiosis , quos ad 
id idoneos repereritis , subdiaconatus 
et diaconatus Ordines hujusmodi alias 
rite conferre..* auctoritate apostolica 



et ex certa scientia tenore prcesen- 
tium de speciali dono gratice indul- 
gemus. Ita apud Martenium , loc. cit. 
art. 5, § 1, qui illud diploma pro ge- 
nuino babet, Verum bic auctor ulterius 
nimis progreditur 5 pro certo enim su- 
mit, a Chorepiscopis omnibus indiscri- 
minatim olim administratos fuisse sa- 
cros Presbyteratus et Diaconatus Ordi- 
nes. Quod attinetad auctores, qui cen- 
sent , posse Sacerdotem ex delegatione 
Romani Pontificis Diaconatum conferre, 
cfr. apud Morium loc. cit. Henriquez , 
Summa , in addilionibus ad lib. x , 
De Ordine , affirmat , simile privile- 
gium indultum esse prsesulibus Francis- 
canis in India degentibus. Ast cfr. 
Hallierius 9 op. cit. ubi de ministro 
Ordinationis , art. 2 , sec. 3 ; Witasse , 
De Ordine , part. 1 , q. 5 , ait. 2 , 
sect. 3. 



140 TRAGTATUS DE ORDINE. 

praeterea Ordinatio omnibus Ecclesiae legibus plane consentit; con- 
tra vero illegitimus cui horum vel aliquid deest , vel qui in confe- 
rendis Ordinibus easdem Ecclesiae leges infringit. 

136. Ordinationes ab illegitimo ministro peractas illicitas esse 
nemo unquam Theologorum dubitavit; utrum vero praeterea ir- 
ritae , inanes ac nulla habendao sint , implicatissima olim quaestio 
fuit , adeo ut Magister Sententiarum scribat : Hanc qucestionem 
perplexam ac posne insolubilem faciunt Doctorum verba y quo3 
plurimum dissentire videntur (1) ; deinde profert quatuor sen- 
tentias, quin ulli adhaereat. Monumenta ecclesiastica propeinnu- 
mera pro utraque sententia, sive affirmante irritas esseejusmodi 
Ordinationes, sive negante , stare videntur (2; , cum res nondum 
eliquata esset. Nunc jam a pluribus seculis sola viget S. Thoniae 
doctrina , cui accessit universae Ecclesiae suffragium , Ordinationis 
ab hsereticis , schismaticis ac simoniacis factas validas omnino 
esse habendas. Irrito prorsus conatu Hyacinthus Sbaralea post 
Morinum contrarium suadere tentavit in Disput. de Sacris pra- 
vorum Ordinationibus (3). 

137. Quod si invalidae censentur Ordinationes anglicanae , non 
ideo est , quia ab Episcopis haereticis et schismaticis conferuntur , 
sed tum ob defectum successionis Episcoporum (4) , tum ob vi- 

(1) Lib. 4 > dist. 25. hcec quidem satis pro hac de sacris 

(2) Haec espendunt interceterosMo- quorumdam Ordinationibus disputa- 
rinus , exercit. v, cap. i et seqq. Chris- tione : utinam aulem et ad invete- 
tian. Lupus,indiss. De Simonicecri- ratum errorem exslirpandum satis i 
mine , cap. 16 et 17 opp. edit. Ven. Quod nescio an modeste dictum sit. 
1735, tom. it ; flyacinthus Sbaralea Ceterum non est permiscenda , ut non- 
Ord. Min. Conventual. in op. mox nulli incaute faciunt , sententia Morini 
citando. atque Sbaraleae , ceterorumque qui eis 

(3) Vol. 1, in-4 , Florentiae 1760, adstipulantur , cum errore Donatista- 
qui sub Cnem cap. 12 , nempe postremi rum , Waldensium , Albigensium, Wi- 
suae disputationis , communem Theo- cleffltarum et Hussitarum , qui valorem 
logorum sententiam , quae stat pro va- Baptismi et Ordinis a probitate vel im- 
lore Ordinationis ab haereticis , simo- probitate ministri repetebant ; longe 
niacis , intrusis , etc. factae , vocat in- enim alio ex fonte haec Catholicorum 
veteratum errorem ; his enim verbis hominum disceptatio promanat. 
disputationem suam absolvit : Atque (4) Tradunt enim scriptores coaevi, 



GAP. IV. DE SA.C. ORDINAT. MATERIA ETC. 



141 



tiatam essentialiter formam (1) , prout adversus Courayerium os- 
tenderunt Harduinus (2) , Le Quien (3) aliique passim. 

His itaque per partes declaratis , jam accedimus ad propugnan- 
dum dogma catholicum de sacrae Ordinationis ministro adversus 
Protestantes. 



Mattbaeum Parckerum , a quo reliqui 
Episcopi anglicaui haeretici originem 
trahunt , fuisse Londini in diversorio 
a Joan. Scoraeo Episcopo Roffensi inau- 
guratum , una cum tribus aliis , absque 
legitima materia ac forma. Siquidem 
Scoraeus super eorum capita impositis 
sacris bibliis haec verba tantum adjecit : 
Accipitepotestatemprcedicandiverbum 
Dei in sua puritate. Per annos pln- 
rimos factum istud , ab oculatis testi- 
bus traditum , pro certo habitum est , 
quin ullus reclamaverit. Postea tamen 
Protestantes eidem opposuerunt Acta 
Lambethana eruta , ut affirmabant , ex 
archivio palatii archiepiscopalis Lam- 
bethensis , quae exhibent Parkeri alio- 
rumque Ordinationem solemniter fa- 
ctam esse in sacello ejusdem palatii a 
Guil. Barlowio electo Episcopo Ces- 
triensi 17 Dec. i55c). Prodierunt autem 
primo ejusmodi Acta post medium se- 
culum , nempe anno 161 3. Hinc tan- 
quam supposititia aut saltem suspecta 
Catholici scriptores ea non immerito 
traduxerunt. Haecdisceptatiofinem suum 
attigisse videbatur , donec his annis de- 
nuo mota est , ex occasione qua do- 
clor Lingard pugnavit pro veritate Ac- 
torum Lambethanorum , adversus quem 
insurrexit ThomasHodgson, Protestatus 
tamen est Lingard, se non propterea pro- 
pugnare voluisse valorem anglicanarum 
Ordinationem. Cfr. The Cathol. Ma- 



gazin , vol. vi, Febr. i835 , n. /±o } 
pag.70. 

(1) Anglicani sub Eduardo vi anno 
i549 « aD °l» t0 Ritoali Romano , novum 
condiderunt ; in hoc porro Rituali haec 
forma praescribitur ad consecrandum 
Episcopum. Consecrans minister in pri- 
mis Deum orat, ut servum suum ad mini- 
sterium Episcopatus vocatum, doctrince 
suce veritate instruat , vitce innocentia 
adornet, eamque largiatur gratiam , ut 
semper ad Evangelium promulgandum 
paratus sit. Deinde , manus ordinando 
imponens , pergit : Accipe Spiritum 
Sanctum , et excilare memineris gra- 
tiam , quw in te est per manuum im- 
positionem , etc. Demum , sacra Biblia 
porrigens, concludit : Attende lectioni , 
exhortationi , serio meditare omnia , 
quce in hoc libro continentur , etc. Ex 
quibuspatet, nullam in ejusraodi for- 
mula consecrandi , offerendi et ordi- 
nandi mentionem occurrere , secus ac 
universa traditio semper et tenuit et do- 
cuit; praeterquam quod perillam doctri- 
nw veritatem et Evangelii promulga- 
tionem significent Anglicani doctrinam 
calvinisticam ac reformatam. 

(2) La defense des Ordinations an- 
glicanes refutte , vol. 2 , Paris 1727. 

(3) Nullite des Ordinations an- 
glicanes , 2 vol. Paris 1725. Tum in 
alio opere : La meme nullite de nou- 
veau demontree contre le P. Courayer, 



142 TRACTATUS DE ORDINE. 

PROPOSITIO. 

Episcopi habent potestatem ordinandi , quw non est illis cum 
Presbyteris communis. 

138. De fide est nostra propositio. Eam enim definierunt Tri- 
dentini Patres, sess. XXIII, can. VII, liis verbis : Si quis dixerit, 
Episcopos... non habere potestatem... ordinandi , vel eam , quam 
habent } illis esse cum Presbyteris communem , anathema sit. 
Duas partes habet propositio , quarum altera est Episcopos habere 
potestatem ordinandi , altera vero est illam , quam habent potes- 
tatem, non esse illis cum Presbyteriscommunem. Ufcramque porro 
simul adstruimus , cum probationes utrique communes sint. 

139. Scriptura , traditio , perpetua Ecclesiae praxis et omnium 
antiquarum communionum seu sectarum consensus pro as- 
sertionis nostrae veritate ineluctabile prorsus suppeditant argu- 
mentum. Christus enim in primis Sacerdos summus Apostolos suos 
Sacerdotes instituit. Deinde septem diaconi a multitudine electi 
a solis Apostolis ordinantur , Act. VI. Saulus et Barnabas , 
ibid. XIV , Presbyteros per Ecclesias constituunt. Idem praaterea 
Paulus, I ad Timoth. IV et II adeumdeml, testatur, impositione 
manuum suarum Timotheum ordinatum fuisse. Denique vero et 
Timotheo , I epist. III , et Tito, 1,5, idem Apostolus mandat, 
quibus debeant imponere manus et Ordines conferre. 

140. Non minus certa sunt, quae ex traditione habentur. Con- 
stitutiones, Apostolicse nuncupatae, praecipiunt , ut Episcopus a 
duobus vel tribus Episcopis ordinetur , presbyter vero ab uno 
tantum Episcopo , utdiaconus et reliqui clerici (1). Hinc S. Atha- 
nasius accusatorem suum , Ischiram , ideo Sacerdotem non fuisse 
probabat , quia non ab Episcopo , sed a simplici Sacerdote Col- 



ivol. Paris 1730. Cfr. praeterea Theo- plares antiqaiores praecesserant , ati 

doric de S. Rene , Justification de VE- Hardinyus , Holivood , Fitz-Simon, etc. 
glise romaine sur la rkordination des (1) Constit. Apost. lib. vih, cap. 

anglaisEpiscopaux, 1 vol. Paris 1728. 16 et seqq. 
Hi qaidem adversas Coarayerium ; hos 



GAP. IV. DE SAG. ORDINAT. MATERIA ETC. 143 

lutho ordinatus fuerat(l). Cum propterea Novatus romanum Epi- 
scopatum ambiret , maxime sollicitus erat , Eusebio teste (2) , ut 
Episcopos aliquos circumveniret , a quibus episcopalem Ordina- 
tionem acciperet. Adeo vel ipsis haereticis tunc temporis , nempe 
sec. III , persuasum erat , nonnisi ab Episcopo Episcopum institui 
posse. QuareS.Epiphanius, Ifceres. LXXV, sic adversus Aerium 
scribebat : Ordo siquidem Episcoporum ad gignendos patres 
prwcipue pertinet ; hujus enim est patrum in Ecclesia propa- 
gatio y alter ( Presbyterorum ), cum patres non possit, filios Ec~ 
clesio3 lotionis regeneratione producit (3). Celebre est paulo ante 
relatum Hieronymi dictum : Quid facit, excepta ordinatione , 
Episcopus , quod Presbyter no?i faciat? Sola namque Ordina- 
tione , subdit S. Joan. Chrysostomus , superiores (Episcopi) sunt, 
atque hinc tantum videntur Presbyteris prcestare (4). 

141. Ecclesiae perpetua praxis melius colligi non potest quam 
ex antiquissimis ritualibus libris Graecorum et Latinorum , in qui- 
bus constanter solus Episcopus exhibetur sacrse Ordinationis mi- 
nister (5). Eadem rursum ex perpetua ipsius agendi ratione evin- 
citur , ex qua patet , vel dirissimae persecutionis tempore , 
nunquam a Presbytero aut Episcopos aut Presbyteros aut Diaconos 
initiatos fuisse. 

142. Omnes demum Orientis Ecclesias, licet e quavis com- 
munione , unanimes in hunc articulum consentire , luce clarius 
evincunt indubia monumenta a Renaudotio collecta (6). Hic prae- 
terea cum narrasset, Ethiopas , diu carentes metropolitano , Pres- 



(1) Cfr. S, Athanasii Apologiacon- ytvvatv , Jtet rtjs rov Xovrpov xetXtyyt- 
ira Arian. n. 12 , opp. edit. Maar. vt<ria$ rtKvet ytvvZ. 

tom. 1 , part. 1, pac;. i34; nec non (4) Hom. xi in lepist. ad Timoth. 

Fragment. n ex opere hist. S. Hilarii n. 1. Tj yctp xttporovlct pUt) tvtpfltptj- 

n. 5 et n. 16, ad calcem opp. S. Hi- iwr«, kci) rovra ficvov ^oKovrt wteovtK- 

larii Pictav. edit. Manr. tom. 11. rttv rovs irptrfivrlpovs. 

(2) Hist. eccles. lib. vi , cap. 43. (5) Cfr. Marten. De antiquis Eccl. 

(3) Cap. 4. 'Hv f&tv yctp ixrt Traripaiv ritib. lib. i, part. 11, art, 11. 
ytwtiriKn rct%is' xctripct? ydp ytvvS (6) PerpHuiie de la foi. tom. v, liv. 
ry tKKXnrlct* j £t TTetripets pn fvvctftivij 5, ch. 8. 



144 



TRACTATUS DE ORDINE. 



byterum ad episcopalia munia obeunda coegisse, sapienter addit, 
ausum hunc uti sacrilegum et omni vi destitutum ab Alexandrinis 
Patriarchis habitum fuisse. At exinde factum est, ut alius apud 
eos irreperet abusus , evehendi scilicet ad Sacerdotium quo plures 
possent , nulla adhibita diligentia , ne diu sede metropolitana 
praesule viduata Sacerdotibus destituerentur (1). 

DJFFICULTATES. 

143. Obj. 1° Apostolus, 1 ad Timoth. IV , 14 : Noli , inquit, 
negligere gratiam... quce data est tibi... cum impositione ma- 
nuum Presbyterii. Non igitur soli Episcopi, sed et Presbyteri po- 
testate pollent manus imponendi. 2° Quapropter in Conc. Car- 
thag. IV statutum fuit , ut, cum Presbyter ordinatur , Episcopo 
eum benedicente et manum super eum tenente , etiam omnes 
Presbyteri , qui proesentes sunt, nianus suasjuxta manum Epi~ 
scopi super caput illius teneant (2), quod et adhuc servatur. 3° Nec 
desunt exempla in historia ecclesiastica quod, Presbyteri alios Pres- 
byteros ordinaverint. Concilium enim Ancyranum, anno 314 cele- 
bratum, constituit can. XIII, Vicariis Episcoporum , quos Grosci 
chorepiscopos vocant , non licere vel Presbyteros vel Diaconos 
ordinare... sine prcecepto Episcopi (3) . Quodconfirmat Concilium 
Antiochenum , celebratum anno 341, can. X(4). Idipsum constat 
ex Concilio Meldensi, an. 845 , can. LXIV (5), docetque S. Isi- 
dorus , De ofjiciis Ecclesiasticis , lib. ll,cap. 6, et apertissime 
summus Pontifex Zacharias , ad Pipinum scribens : Chorepiscopi 
ordinent etiam lectores et subdiaconos atque exorcistas, quibus 
promotiones istce sufjiciant. Nec Presbyterum vero nec Diaconum 
audeant ordinare prcster civitatis Episcopum , cui ipse cum pos- 
sessione subjectus est (6). Jam vero chorepiscopi ex communiori 
sententia Presbyteri tantum erant. Ergo. 

(1) Ibid. ch. io. (4) Ibid. col. 5g8. 

(2) Can. 111, apud Harduin. Acta (5) Ibid. tom. iv, col. 1491. 
Conc. tom. 1 , col. 679. (6) Epist. vn, cap. 1 , apud Qarduin* 

(3) Ex vers. Isidori , apud Hard. tom. m , col. 1901. 
Acta » etc. ibid. col. 276. 



CAP. IV. DE SAC. 0RDINAT. MATERIA ETC. 145 

144. Resp. Ad l m , Dist. Idest, Episcopi, conc; Presbyteri 
seu Presbyterii, subd. in Ordinatione passiva , conc; activa , neg. 
Jam superius ostendimus, nomina Episcopi et Presbyteri promiscue 
ab initio usurpata fuisse : hic vero sumi ad significandum Epi- 
scopum , declarat idem Apostolus , dum in II ad eumdem Timo- 
theum testatur ? se eum ordinasse. Adnotavimus praeterea , ex Cal- 
vini ipsius interpretatione posse objecta verba de Ordinatione 
passiva seu de subjecto Ordinationis intelligi. 

145. Ad 2 m , Dist. Impositione manuum ceremoniali , conc; 
sacramentali , neg. Nec enim in tali manuum impositione Pres- 
byteri formam aliquam pronunciant, sed solus Episcopus. 

146. Ad 3 m , Neg. Ad allatas vero probatt. reponimus , agi in 
citatis documentis de illis chorepiscopis , qui charactere episcopali 
praediti erant, cujusmodi ex antiquitate plures fuisse novimus (1), 
quamvisper se chorepiscopatus hunc gradumnon exposceret. Nisi 
enim de solis in episcopali gradu constitutis adducta documenta 
deberent intelligi , profecto neque S. Epiphanius, neque S. Joan- 
nes Chrysostomus, aut S. Hieronymus aliique passim, tanta fiducia 
affirmassent, Ordinationis munus ita Episcopis competere , ut hoc 
solo distinguerentur a Presbyteris ; neque Aerius siluisset , si de 
contraria praxi tunc constitisset , prout in adversariorum hypo- 
thesi debuisset certe constare , cum ea potissimum aetate chore- 
piscopi florerent tum in orientalibus tum in occidentalibus pro- 
vinciis. 

147. Ne tamen solis conjecturis inniti videamur , placet id ex 
ipsis, quae objiciuntur, Conciliis confirmare. Concilium enim An- 
cyranum statuit : Si qui Episcopi ordinati sunt , nec recepti ab 
illa parochia , in qua fuerant denominati , voluerintque alias 
occupareparochiasetvimprcesulibus earum inferre... eos abjici 
placuit. Quod si voluerint in Presbyterii ordine, ubi prius fue- 
rant, ut Presbyteri residere , non abjiciantur propria digni- 
tate (2) ; et Conc. Antiochenum : Qui in vicis vel possessionibus 
chorepiscopi nominantur, quamvis manus impositionem Epi- 

(1) Gfr.Nat. Alex. dissert. cit. Exigui , apud Harduinum , tom. i, 

(2) Can. xvii , ex vers. Dionysii col. 278. 

T. VII. 10 



146 



TRACTATUS DE ORDINE. 



scoporum perceperint , et ut Episcopi consecrati sint > tamen 
S. Synodo placuit , ut modum proprium recognoscant... nec Pres- 
hyterum vero nec Diaconum audeant ordinare prwter civitatis 
Episcopum (1). 

148. Inst. 1° S. Leo M. ratas habuit Ordinationes a pseudo- 
episcopis factas(2). 2° Theodoreto et Socrate testibus (3) , a Gonc. 
Nicaeno facta est potestas Presbyteris catholicis manus imponendi 
( npoxeipt&aSou ) , et proponendi nomina eorum , qui in clerum 
eligimeruerint. 3° Novatus presbyter , prout refert S. Cyprianus , 
sibi Felicissimum Diaconum constituit (4). Cassianus vero nar- 
rat , Danielem a B. Paphnutio prius ad Diaconatum , ac postea 
ad Presbyteratum evectum fuisse (5). Ergo. 

149. Resp. Ad l m , Dist. Ratas habuit S. Leo Ordinationes 
factas a pseudo-episcopis, id est, Episcopis illegitimis , conc; epis- 
copali dignitate destitutis, neg. Id enim constat ex orationis serie, 
in qua loquitur de iis Episcopis , qui contra ecclesiasticam regulam , 
nec a clericis erant electi , nec a plebibus expetiti , nec a pro- 
vincialibus Episcopis cum Metropolitani judicio consecrati, 

150. Ad 2 m , Dist. Facta est a Conc. Nicaeno Presbyteris ca- 
tholicis potestas manus imponendi , id est , eligendi, conc; con- 
secrandi , neg. Sic enim textum Theodoreti vertit ac vertendum 
ostendit Valesius (6). 



(1) Ibid. col. 597. Malto minus 
favent adversariis Conc. Meldense , 
Isidorus et Zacharias , qui locis citt. 
non modo non tribuunt chorepiscopis 
facultatem ordinandi Diaconos et Pres- 
byteros, sedplane contrarium adstruunt. 
Verba, quae adducuntur ex Zacharia, sunt 
Concilii Antiocheni , cujus auctoritatem 
urget S. Pontifex , utstatuat, non com- 
petere chorepiscopis uliam ordinandi 
facultatem. 

(2) £/>/sf.cixvn,edit. Ballerini, Resp. 
ad inquisit. 1. 

(3) Apudutrumquehistoricum, lib.i, 
cap. 9. 



(4) Epist. xlix. 

(5) Collat. iv, cap. 1. 

(6) In Adnotation. in caputg, libri 1, 
Hist. eccl. Socratis , ubi aperte os- 
tendit , pluribus adductis locis paralle- 
Yis^n-poxetpiXtrS-ect idem esse quod pro- 
ponere nomina ordinandorum. Hinc 
verba synodica Conc. Nica^ni sic vertit: 
llli vero, qui, Dei juvante gratia ves- 
trisque precationibus , nullo unquam 
in schismate deprehensi sunt , sed in 
catholica et apostolica Ecclesia absque 
labe ulla perseverant , potestatem ha- 
beant eligendi et proponendi nomina 
eorum, qui in clerum adlegi meruerint. 



GAP. V. DE CMUBkTV ECGLES. ETG. 147 

151. Ad3 m , Dist. Referunt citati auctores, Novatum et Da- 
nielem constituisse et promovisse ad Diaconatum et Presbytera- 
tum mediate , conc; immediate seu per se , neij. Contrarium enim 
eruitur ex contextu. Idem enim S. Cyprianus, qui scripsit de 
Novato : Qui isthic adversus Ecclesiam Diaconum fecerat y 
pergit dicens : Illic (Romas) Episcopum fecit , id est , curavit , 
ut Novatianus a tribus temulentis Episcopis consecraretur , uti 
novimus ex historia (1). Sic etiam cum Paphnutius perspectam ha- 
beret Danielis sanctitatem, ipsum destinavit ad sacros Ordines (2). 

CAPUT V. 

DE C^LIBATU ECGLESJASTICO SEU DE CONTINEHTIJE LEGE SACRIS 
MIRISTRIS IMPOSITA. 

152. Vix dici potest, quo insano furore sacrum cselibatum 
insectati fuerint sec. XVI, sacrorum emendatores, quos vere Deus 
ultionum Dominus tradidit in desideria cordis eorum et in pas- 
siones ignominiae , de quibus propterea Erasmus scripsit : Omnis 
tragwdia exit in catastrophen comicam... Unde tanta carnis 
rebellio in his, qui se jactant agi spiritu Christi (3)? Hac ratione 
non paucos asseclas seu ccenosos homines invenerunt , qui re- 
formationi promovendae operam navarent, quorum hic unicus 
scopus est et objectum attributionis , sacrilego nempe fcedere se 
conjungere. His veluti auxiliares copiae accessere pseudo-politici 
ac libertini , qui argumentis undique corrogatis vel ex physica 
ipsa hominis constitutione , vel a societatis indigentia , vel ex 
therapeutica, inaciem prodierunt , ut tot miserorum superstitionis 

(1) Cfr. Euseb. Hist. eccl. lib. vi, destinando, seu eis commendando vel 
cap. 43. offerendo , nt solent Abbates , et alii 

(2) Cfr. Adnotation. D. Alardi Ga- praelati Episcopis inferiores , religiosos 
zaei , Ord. Bened. in loc. cit. , qui ob- sibi subjectos ad Episcopum cum lit- 
servat, Cassianum minime scripsisse , teris commendatiis mittere , quemad- 
quod Paphnutius ordinaverit , sed quod modum S. Benedictus statnit , cap. 6 
ad ordinem seu officium hujusmodi Regulce. 

provexerit, ordinandum ad Episcopos (3) Epist» zdFratr. infer. German. 

10. 



148 TRACTATUS DE ORDINE. 

mancipiorum , ut ipsi loquuntur , patrocinium susciperent. Nos- 
trarum partium itaque erit , importunum ejusmodi patrocinium 
repellere , ac vindicare praecipuum hoc catholici cleri decus , os- 
tendendo adversus Protestantes istius continentiaB legis antiqui- 
tatem et aequitatem, contra omnes autem, nec juri divino aut na- 
turali neque reipublicae emolumentis legem hanc adversari. 

PROPOSITIO I. 

Continentice leoc sacris ministris imposita certissimum habet in 
antiquissima Ecclesiw traditione fundamentum. 

153. Talis enim ea lex censenda est, quse fundatur in exemplo 
Apostolorum, in consuetudine ab ipsis apostolicis temporibus 
universaliter fere recepta , atque in antiquissimis Conciliorum ac 
Pontificum sanctionibus. Ejusmodiporro estlex continentiae sacris 
ministris imposita. 

154. Ac primo quidem eam in exemplo Apostolorum fundari , 
evincunt Tertulliani verba : Petrum solum invenio maritum per 
socrum... Ceteros cum maritos non invenio , aut spadones in- 
telligam necesse est, aut continentes (1); et clariora etiam S. Hie- 
ronymi, dum adversus Jovinianum ac Vigilantium novatorum 
nostrorum antesignanos scripsit : Christus virgo , virgo Maria 
utriusque sexus virginitatis dedicavere principia ; Apostoli vel 
virgines vel post nuptias contine?ites (2). Quamobrem vel ab ipsis 
primis Ecclesise seculis , etsi continentia nondum clericis, saltem 
in Ecclesia universali , imposita fuisset certa aliqua ac declarata 
lege , consuetudine tamen moribusque jam obtinebat , ut sacris 
Ordinibus initiati ab uxoribus abstinerent, quas ante Ordina- 
tionem duxerant. Testes hujus consuetudinis in Eccle6iis orien- 
talibus sunt Origenes (3) , Hieronymus (4) , Eusebius (5) et 

(1 ) Lib. De monogam. cap. 8 , edit. finem, el Contra Celsum, lib. m, n. 48, 
Rigait. ubi etiam cfr. adnotat. editor. Maurin. 

(2) ln Apologetico pro lihris contra (4) Lib. Cont. Vigil.n.i. 
Jovinian. seu Epist. xlviii ad Pamma- (5) Demonstrat. evangel. lib. i , 
cbium , n. 21 , edit. Vallars. cap. 9. 

(3) Homil. xxni,m Num. n. 3, circa 



CAP. V. DE G^ILIBATU ECGLESIAST. ETC 149 

Epiphanius (1); qui praeterea non uno in loco affirmavit , illius 
consuetudinis originem ab apostolico aevo atque instituto esse re- 
petendam (2). 

155. Dixi : sallem in Ecclesia universali certa aliqua lege 
nondum clericis continentiam impositam fuisse ; quia , licet in Ec- 
clesia orientali consuetudo ab Apostolis usque viguerit , ut citati 
auctores aliaque monumenta testantur , attamen non desunt 
exempla Presbyterorum et Episcoporum in antiqua historia ec- 
clesiastica, qui matrimonio in illis regionibus juncti fuerint ac 
liberos etiam ex conjugio susceperint (3). In Ecclesia tamen latina 
res aliter se habuit ; contendunt enim satis validis innixi fun- 
damentis eruditi viri , B. Petrum Apostolum omnes prorsus 
Episcopos, Presbyteros et Diaeonos continenti» legi subjecisse. 
Loquens enim Tertullianus de clero Africano : Quanti , inquit , 
in ecclesiasticis Ordinibus de continentia censentur } qui Deo 
nubere maluerunt , qui carnis sum honorem ( in primaevum 
paradisi statum) restituerunt , quique se jam illius osvi filios 
dicaverunt, occidentes in se concupiscentiam libidinis , et totum 
illud quod intra paradisu?n non potuit admitti (4)? Vox porro 
dicaverunt aperte hic votum ac professionem significat. Hinc alibi 
clericos vocat viros virgines ac voluntarios spadones (5). Cum 
vero ipsemet Tertullianus in majorem Carthagihiensis Ecclesiae 
clerum cooptatus fuisset, se a conjuge separavit (6). Volens 
propterea Aurelius Africanse diceceseos Primas pristinam in Epi- 
scopis , Presbyteris et Diaconis castitatem restituere , dixit in se- 
cunda Synodo Carthaginiensi : Quod Apostoli docuerunt et ipsa 
servavit antiquitas, nos quoque custodiamus (7). Cum vero 
Africa perinde ac reliquaB occidentales provinciae sive immediate 

(1) Exposit* Fidei, n. 21, edit. (4) Inlib. Deexort.castit. cap. 11. 
Petav. (5) I n Wb.Develand.virgin.cay. 10. 

(2) Hceres. xlvih , n. 9, et Hceres. (6) Ut patet ex duobus ejus libris Ad 
lix , n. 4, ibid. Uxorem. 

(3) Cfr.Chnst. Lupus, Dissert.prima (7) Cfr. Codcx can, Eccles. African. 
procemial. De latinorum Episcop. et can. m, apud LTard. Acta Concil.tom. 1, 
clericorum continentia , cap. i et col. 867. 

seqq. tom. iv, pag. 3 et seq- edit. Ven. 



150 TRACTATUS DE ORDIJVE. 

a Petro sive ab iis, quos vel ipseaut ejus successores Romani Pon- 
tifices ad evangelium in eas regiones inferendum miserunt , fidei 
primordia acceperint (1) , plane consequitur, a B. Petro Aposto- 
lorum principe continentiae legem clericis tum in Romana Ec- 
clesia tum inaliisab ejus successoribus fundatis impositum fuisse. 

156. Atque binc factum est, ut S. Siricius, qui anno 385 flo- 
ruit, ejus legis meminerit tanquam ab Apostoloinstitutae , ejusque 
observantiam urgeat , atque in transgressores tanquam in violatae 
legis reos animadvertat (2). Eamdem legem supponunt Innocen- 
tius I (3) et Leo M. (4). Eadem ratione sese gesserunt Concilia, 
quae aut IV ineunte seculo celebrata sunt, ut llliberitanum (5), 
aut eodem exeunte , ut Taurinense (6) , Cartbaginiense II (7) , 
Cartbaginiense V (8) , aut V sec. incipiente , ut Toletanum I (9) , 
aliaque permulta (10), quse nunquam innuunt, se novamlegem 
condere , sed ab apostolica sanctione profectam urgere aut in- 
staurare profitentur. Exinde patet, quare nullum in Latina Ec- 
clesia possit inveniri exemplum Episcopi , Presbyteri , aut etiam 
diaconi impune continentise legemtransgredientis(ll) , prout re- 
perimus in Ecclesiis orientalibus. 

157. Paulatim vero ex Ecclesia Latina lex haec ad alias Orientis 
Ecclesias pervenit , praesertim ad eas quae ad Patriarcbatum oc- 
cidentalem spectabant ; ut constat ex Pynito Gnossiorum antis- 

(1) Sic enim expresse testatur S. In- (6) Celebrat. anno 3^5, can. vm, 
nocentins i , in Epist. xxv , ad Decent. apud Hard. ibid. col. 960. 

n. 2, apad Coustant. * (7) Loc. cit. 

(2) Epist 1, ad Himerium Episc. (8) Ibid. in Cod. canon Ecclesio3. 
Tarracon.n. 10 , ubicfr. adnot. Cou- Afric. can. lxx , apud Hard. loc. cit. 
stanlii. Cfr. etiam ejusdem S. Pontificis col. 903 ; est celebratum boc concilium 
Epist. v ad Afros , et monitum eidem anno 4°°- 

praefixum a Coustantio , n. 6. (9) Can. 1 , ib. col. 990. 

(3) EpisU 11 ad Victricium , cap. (10) Cfr. Ludov. Thomassinus, De 
9, ibid. veteri et nova disciplina , part. 1, 

(4) Epist. clxvii ad Rusticum Nar- lib. 11, cap. 60 et 61. 

bon. edit. Ballerin. in Responso ad (11) Cfr. Coustant. in adnot. (f) in 

inquisit. tertiam. Epist.i Siriciiad Himerium,n. 10, 

(5) Can. xxiii, apud Hard. loc. cit. col. 63 1. 
col. 253;celebratumestauteman. 3i3. 



CAP. V. DE CjEIIBATU ecclesiast. etc. 151 

tite, qui clero suo legem castitatis imposuit (1), frustra eum 
dehortanteS. Dionysio Corinthiorum Episcopo. Constat praeterea 
ex Conciliis Neocaesariensi et Ancyrano, eamdem legem in Pontica 
dicecesi constitutam fuisse (2) , nec non per Thessalonicam , 
Macedoniam et Achajam , ut refert Socrates (3). Quod vero 
spectat ad Ecclesiam Alexandrinam , illud certum est , S. Marcum 
continentiae legem suis successoribus veluti haereditariam reli- 
quisse (4). Eadem viguit lex in Antiocheno patriarchatu \ atque 
setateS. Epiphanii per universam Cyprum recepta fuit (5). Postea 
vero factum est, ut clericiin illis provinciis a primsevae disciplinae 
puritate disciverint , atque ad soium Episcopatum caelibes vel 
continentes, ut plurimum e monachis electi, promoverentur. At 
vero reliquis clericis majoribus integrum fuit uxores , quas ante 
initam Ordinationem duxerant, retinere , uti postea sancitum est 
per canones Trullanos. Ad Ordines vero Diaconatu inferiores quod 
spectat, varia primum fuit ecclesiarum disciplina (6), deinde 
vero in Ecclesia Latina subdiaconi tantum continentiae lege obli- 
gati sunt. 

158. Ex iis igitur, quae hucusque disseruimus , constat lucu- 
lentissime , continentiae legem , sacris ministris impositam , in 

(1) Cfr. Lupas , diss. cit, cap. I. d'ordre monacal. At hoc non est uni- 

(2) Apud Lupuin , loc. cit. cum splendidumimperitiaehujus aucto- 

(3) Ibid. ris protestantis Berolinensis in ecclesias- 
{A) Ibid. tica historia testimonum. Plara alia 
(5) Hceres. lix \ cap. 4 > edit. Pe- facile afferri possent , quas hominem 

tav. Post tot documenta , quae invicte produnt versutum , fraudulentum et 

ostendunt, semper viguisse in Ecclesia apertum fere calumniatorem Romano- 

occidentali legem continentiae quoad rum Pontificum. Scopus hujus scripto- 

clericos majores , quis unquam suspi- ris est texere apologiam protestantismi , 

catus esset, hominem , qui criticae studet, quera ut obtineat , nullis artibus parcit, 

potuisse aflirmare aetate hac nostra , atque ubi opus est , apertis utitur men- 

nonnisi sec. xi a Gregorio vn legem daciis. Asthaec effugia seculum nostrum 

hancprimumfuisseinductam? Attamen non amplius admittit, et texere apolo- 

Ranle , in op. cit. tom. i , lib. l , § 3 , giam absurdi protestantismi est laterem 

pag. 52 , ubi loquitur de Gregorio vn, lavare. 

scribit : En introduisant le celibat , (6) Cfr. Thomassinus , loc. cit. 

ih (Pontifices Benedictini ) changerent cap. 6i,n. i. 
tout le clerge seculier en une espece 



152 TRAGTATUS DE ORDINE. 

antiquissima Ecclesiae traditione certissimum habere fundamen- 
tum , prout in propositione nostra enunciatum est. 

DIFFICTJLTATES. 

159. Obj. Perperam Pontificii exemplum jactant Apostolorum 
ad caelibatus legem cohonestandam ; 1° certum enim est, non solum 
Apostolos uxores retinuisse , sed secum eas insuper circumduxisse, 
teste Paulo , I ad Cor. IX , 5 , scribente : Numquid non habemus 
potestatem mulierem sororem circumducendi , sicut et ceteri 
Apostoli, etfratres Domini, et Cephas (1) ? 2° Sane vel ipse Paulus 
uxorem habuit , quam compellat, ad Philipp. IV , 3 : Etiam royo 
et te y germane compar , adjuva illas... cum Clemente (2); 
Graece enim est ab&ys yvr\aie , quae vox proprie conjugem signi- 
ficat. Aperte autem id testatur Clemens Alex. (3). 3° Sic per- 
peram obtrudunt antiquae Ecclesiae traditionem ; cum enim age- 
retur in Concilio Nicaeno de inducenda nova lege , ut qui essent 
Sacris initiati non uterentur uxorihus legitime sibi ante Ordina- 
tionem consociatis , Paphnutius Episcopus iEgyptius ac singulari 
castimonia commendatissimus vehementer vociferatus est , grave 
hoc jugum clericis et Sacerdotibus non esse imponendum, ac satis 
esse, ut, quiinclerum fuissent adscripti, juxta veterem Ecclesise 
traditionem jam non amplius uxorem ducerent , ut referunt So- 
crates (4) atque Sozomenus (5); qui addunt in Paphnutii sen- 
tentiam concedentibus universi Concilii Patribus , controversiam 
sedatam esse, et potestatem permissam cuique pro arbitratu ab 
uxorum consuetudine absti?iendi.A°Rmc totilla exempla sanctorum 
Episcoporum et Sacerdotum , qui matrimonio juncti fuisse , atque 
in Episcopatu et Sacerdotio liberos suscepisse feruntur. Hos inter 
eminent S. Gregorius Nazianzenus , qui ab Episcopo patre suo pro- 
* genitus est , una cum fratribus et sororibus ejus natu minoribus. 
HincSynodus Ancyrana anno 314 , can. IX , permisit, ut in officio 

(1) Mj? oCk e%oftev i%ov<rUv uc^eX^v trvbXu/u.fixvov avruls.... fteroc koc) KA>/- 
yviectKce, 7cepiayeiv , as kcci ol Xonrot pevros. 

cc7Fo<rroXoi y xa) ol ddeXtyo) rov Kvplov , (3) Apod Euseb. Hist. eccl. lib. m, 

Ktti Kecpa?. cap. 3o. 

(2) Kec) epetrS ko.1 re o-v^vye yvjo-te, (4) Ilist. eccl. lib. I, cap. II. 

(5) Ibid. cap. 23. 



CAP. V. DE CJELIBATU ECCLESIAST. ETC. 153 

manerentilliDiaconi,qui insua Ordinatione protestatiessent, velle 
se nuptias inire , dein vero uxores duxissent (1). Hinc denique in 
graecis et orientalibus Ecclesiis jamdiu post Trullanam Synodum 
ea disciplina viget , ut soli Episcopi continentiae lege adstringan- 
tur, Presbyteri autem et Diaconi ductis ante Ordinationem uxori- 
bus legitime uti valeant. Ergo. 

160. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Dist. Id est, pias feminas, 
quse juxta Hebraeorum morem sacros operarios comitabantur , ut 
ipsis ministrarent, prout de Cbristo ipso legitur, Matth. XX VII, 55, 
Marci XV , 41 , Luc. VIII, 2, conc; uxores vel neg. vel subd. 
Quae baberentur ab ipsis ut sorores , trans. secus , neg. Quomodo 
enim baec conciliarentur cum iis , quae suo et aliorum nomine pro- 
testatus est Petrus, Mattb. XIX, 27 : Ecce^nos reliquimus omnia 
et secuti sumus te ? Haec autem expositio traditur etiam a Clemente 
Alex. qui nobis opponitur ; scribit enim : Non ut uxores, sed ut 
sorores circumducebant ( Apostoli) mulieres, quce una ministra- 
turo3 essent apud mulieres , quos domos custodiebant : per quas 
etiam ingynasceum, absque ulla reprehensione malave suspicione, 
i?igredi posset doctrina Domini (2). 

161. Ad 2 m , Neg. innixus tum auctoritati omnium fere anti- 
quorum , Tertulliani , Ambrosii , Hieronymi , Epipbanii , Theo- 
doreti , etc. qui id expresse inficiantur , tum potissimum auctori- 
tati ipsius Apostoli , qui I ad Cor. VII, 7 et 8, apertissime scribit : 
Volo enim omnes vos esse sicut me ipsum... dico non nuptis et 
viduis ; bonum est illis , si sic permaneant sicut et ego. 

162. Nec obstat quod opponltur ex Epist. ad Philipp. Nemo 
siquidem est qui ignoret , 2i£vyw non tantum dici de eo qui matri- 
monio junctus foret, verum etiam de collega, sodali , coopera- 
tore (3). Sane veteres versiones omnes, cohaerenter ad graecum 

(1) Ex vers. Dionys. Exigui , apud reis oUovpovs yvvaiKets , «JV m kui tis 
Ilarduinum , Acta Conc. tom. i , rw yvvetiKmHTiv u^iufiX^rag vecpttTt- 
col. 270. £v ero Vjrov Kvptov ^tJeurKetXiet. Gfr.eliam 

(2) Stromat. lib. 111, edit. Potterii , Conslit. Apost. lib. 111 , cap. i5,edit. 
Venet. 1^57 , tom. 1, pag. 536. oC% Coteler. 

as yetttttreis ixx' as et£t*.(pets irtptiiyov (3) Cfr. Bernard. a Piconio inCom- 

rus yvvcttKets o-whetKovovs tTOtvttvets npos ineni. in hunc loc. Sane Nonnus Pale- 



154 TRACTATUS DE ORDIME. 

textum, in genere masculino reddunt hanc vocem. Syriaca : Mi 
vere sodalis ; iEtiopica : Frater miet socie mi; Arabica : O candide 
Syzyga(l). Necalio sensu eamdem vocem exponunt Patres omnes 
Graeci etLatini. Atque hic sermonem esse d econjuge , falsum dicit 
S. Joan. Chrysostomus, Theodoretus stultum. IpsiCalvinus et Beza 
eodemsensu hancvocemacceperunt (2); nec abnuunt, imo itaesse 
vertendam contendunt recentiores Protestantes (3); necdesunt, 
qui lu&yw existiment fuisse nomen proprium , ut patet ex ver- 
sione arabica (4). 

163. Clemens porro deceptus est ex vocis aequivocatione ; nec 
tantae praeterea auctoritatis est Clemens , ut ipsi praeferre non 
debeamus communem Patrum consensum, consensum antiquarum 
versionum , et quod caput est, auctoritatem ipsius Apostoli (5). 

164. Ad 3 m , Neg. juxta dicta. In Concilio autem Nicamo, 
agentibus potissimum Sedis Apostolicae legatis , ut verisimile vi- 
detur , propositum erat Ecclesiae Romanse disciplinam extendere 
ad Ecclesiam universalem. Restitit Paphnutius quoad illos tan- 
tum , qui matrimonio juncti ad sacros Ordines Presbyteratus et 
Diaconatus ascendissent ; quoad reliquos vero , qui caelibes sacris 
Ordinibus initiati essent , servandam censuit antiquam Ecclesim 
traditionem de non ineundis nuptiis. Consilio Paphnutii sacer 
Patrumconsessusacquievit. Ex his patet, Nicaenam Synodum Pro- 
testantibus minime patrocinari ; cum ipsi contendant , posse , ad 
emendatorum suorum exemplum , sacris jam Ordinibus initiatos 

politanus vocat Christum o-y^wya» Patris, existimant , ad quemper apostrophen 

et Aristophanes in Pluto eadeni voce se vertat oratio, tamquam prwsentem 

ntitar ad significandum consodalein , futurum , ubi epistola hoec in Philip- 

cooperatorem. pensium Ecclesia legeretur. Cfr. etiam 

(1) In Polyglott. Walton. tom.v. Koppe in Epist. S. Pauli. 

(2) Cfr. Estius in hunc locum. (4) Ibid. 

(3) Sic enim in hunc versum scribit (5) Cfr. Anot. Potterii in loc. cil. 
Rosenmiiller .• Xvfyyo? non tantum di- Clem. Alexandrini ; nec non Cotelerius 
citur de matrimonio junctis , verum in not. 44 a( ^ epistolam interpolatam 
etiam de collegis , ut sit pro o-oitoylg. S. Ignatii M. ad Philadelphenos. Nam 
Intelligit igitur (Apostolus) episcopum, et hic interpolator inter Apostolos con- 
vel primum inter presbyteros Philip- jngatos recenset Paulum. 

penses. Epaphroditum nonnulli fuisse 



CAP. V. DE OffiLIBA.TU ECCLESIAST. ETC. 155 

inire conjugium (1); in Concilio autem statutum tantumest, con- 
jugia jam contracta ante Ordinationem non esse dissolvenda (2). 
Ex veteri insuper traditione descendit, clericos caelibes novas non 
posse celebrare nuptias , posteaquam sacris fuerint Ordinibus 
initiati ; hanc autem legem cecumenicum sanxit Concilium. Patet 
denique , novam vocarilegem , de qua proponenda agebatur , non 
absolule, sed relative , nempe ad Ecclesias orientales ; cum ea 
jamdiu vigeret in Ecclesia Romana , imo in tota Ecclesia occiden- 
tali , quse in suo instituto permansit. Ceterum licet universalis lex 
de perfecta continentia non fuerit a Synodo Nicaena sancita , plures 
tamen Episcopi ad suas dioeceses ex Concilio reduces edixe- 
runt , ut clerici majores vitam perfecte continentemagerent. Hanc 
legem tulit servarique jussit in universo suo Antiocbeno patriar- 
chatu S. Eustatius ; ita quoque se gessit S- Alexander patriarcha 
Alexandrinus quoad universum iEgyptum, quamvis contrariam 
tulisset sententiam Paphnutius in Nicaena Synodo (3). 

165. Ad 4 m , Dist. In Ecclesia Latina seu occidentali , neg. ; in 
Orientali, subd. Antequam peculiari sanctione integrae continentiae 
lex constituta fuisset, trans. ; hac lege constituta, neg. Nullum 
exemplum , ut paulo ante adnotavimus , suppetit in Ecclesia Latina 

(1) Nam Lutberus, Sacerdos et voto (3) Cfr. Lupus loc. cit. Nonnulli in 
praeterea obstrictus , sanctimonialem in dubium revocarunthanc historiam. Ast 
uxorem duxit ; Calvinus pariter et ipse, perperam ; etenim praeter auctoritatem 
licetdiaconus, conjugio copulatus est. Socratis et Sozomeni , ejus meminit 

(2) Idque juxta Can. apostolicum vi, S. Ambrosius, Epist. lxiii ad Eccle- 
qui sic se habet : Episcopus autpres- siam Vercell.Ti. 64, edit. Maur. nec 
byter propriam uxorem nequaquam non Synodus Gangrensis , quae ad eam 
sub religionis ( seu servandae castitatis ) aperte alludit , can. iv. Sententia Pa- 
prcetextu abjiciat ; si vero ejecerit , phnutii postea lege etiam imperiali con- 
excommunicetur. Verum , ut animad- firmata est , quae extat lib. xvi, Cod. 
vertit Lupus, diss. cit. cap. 2, hic Theodosiani , leg. xliv , DeEpiscopis 
canon viguit pro solis Ecclesiis orienta- et Presbyteris. Cfr. tamen Valesius in 
libus , nunquam vero vim habuit in cap. l i,lib. iSocratis ; Zaccaria, Storia 
Ecclesia occidentali , quae ex lege a polemica del celibato sacro, lib. i , 
S.Petro lata semperplenam servavit con- cap. 5, Roma 1774« 

tinentiam , cui legi certe refragari noluit 
Synodus Nicaena. Sed cfr. idem auctor. 



156 TRACTATUS DE ORDINE. 

Episcoporum, Presbyterorum et Diaconorum, qui impuneconjugio 
ante Ordinationem inito usi fuerint, vel nuptias, Ordinatione 
jam suscepta , inierint. Tn Ecclesiis orientalibus , antequam in 
particularibus dicecesibus lex continentiae constitueretur , juxta 
ea de quibus in superiori responsione egimus , occurrunt nonnulla 
exempla ab adversariis allata , quae propterea tuto omitti possunt , 
perinde ac reliqua quse subdunt, cum ad rem praesentem non 
faciant (1). 

166. Quod speciatim attinet ad S. Gregorium Nazianzenum 
seniorem , Stiltingus omni argumentorum genere invicte ostendit 
adversus Tillemontium , illum nonnisi ante Episcopatum filios ex 
S. Nonna progenuisse , ideoque et S. Gregorium cognomento tbeo- 
logum ejus natu maximum (2). 

167. Synodus Ancyrana de iis Diaconis loquitur , qui inviti ad 
Ordinationem rapiebantur, prout non semel ea setate contingebat, 
quae res plena aleae erat (3) . 

168. Trullana demum Synodus, ut antea monuimus , permisit 
contra majorum instituta, utDiaconi et Presby teri licite convenire 
possent cum uxoribus, quas ante Ordinationem duxerant ; qua in 



(1) Cfr. Renaudot. Perpetuitk de la titatis cnstodiam. Sic enim protestatns 
foi, tom. v, liv. vi , ch. 8. est S. Synesius, quamvis non raptus, 

(2) Dissertat. De tempore natali sed dumtaxat invitus ad Pentapoli- 
S. Gregorii Nazianz. j)Yxmissditom. 111 tanae Ptolemaidis Episcopatum eve- 
mensis Septembris. ctus. Propter hos mota fuit quaestio, an 

(3) Fuit enim frequenti in usu posi- vere et ex corde prolestantes per ma- 
tum , ut vitae sanctimonia et rerum sa- nuum impositionem adstricti essent ad 
crarum scientia insignes monachi aut plenam castimoniam , et a conjugio in 
in populo caelibes ad clericatum rape- perpetuum exclusi. Ea res asperior visa 
rentur , et licet inviti ac reclamantes , est ac plena periculi , cum praesertim 
ab Episcopis consecrarentur. Sic enim nonnulla prava exempla in oculos in- 
contigit , ut diximus , S. Epiphanio , currerent. Hinc factumest, ut Ancyrana 
Pauliniano fratri germano S. Iliero- Synodus tali ratione ordinatis veniam 
nymi , S. Paulino , S. Augustino , aliis- fecerit , ut matrimonium inirent. Quod 
que permultis. Reclamantes vero sole- attinet ad Presbyteros , cum isti non 
bantquandoquevere, quandoqueautem eligerentur nisi anno ajtatis trigesimo , 
subdole , ut elaberentur, affirmare, sibi nullius momenti censebatur illorum 
haud profecto possibilem perfectae cas- protestatio. 



GAP. V. DE C^LIBATU EGCLESIAST. ETG. 157 

re licet a puriori disciplina deflexerit , nulla tamen ratione Pro- 
testantibus sufFragatur (1). 

PROPOSITIO II. 

ContinenticB lex sacris ministris imposita clericali statui 
convenientissima est. 



169. Illa enim lex apprime conveniens clericali statui censenda 
est, quae tum vitae sanctimoniam praefert, tum sacris muneribus 
rite obeundis conducit , tum illa arcet impedimenta , quae cum 
ecclesiasticae vitae instituto nequeunt consociari. Talis porro est 
lex continentiae sacris ministris imposita. 

170. Ac primo quidem sanctam esse continentiae legem ratione 
objecti sui , nemo inficias iverit, quimeminerit , continentiam et 
semel et iterum a Cbristo Servatore nostro et ab Apostolis et 
factis et verbis, summopere commendatam fuisse. Hanc enim 
vero Christus sanctificavit in se ipso , et commendavit , dum , 
Matth. XIX, 11, Apostolis mirantibus ea, quse ipse dixeratde statu 
conjugali, et dicentibus : Si itaest causa hominis cum uxore , non 
expedit nubere } respondit : Non omnes capiunt verhum istud y 
sed quibus datum est... Sunt eunuchi , qui seipsos castraverunt 
propter regnum coeloruml Qui potest capere , capiat. Hanc 

quoque suo exemplo confirmavit Apostolus , ceterisque ut eam 
complecterentur auctor fuit, I ad Cor. VII, 7 , imo et toto fere in- 
tegro capite. Hanc servaverunt et ceteri Apostoli, ut ex Tertulliano 
ac Hieronymo ostendimus , a quorum instituto ccepit istius legis 
origo ; si vero sermo sit de Ecclesia Latina , ab ipso Apostolorum 
Principe lex haec imposita fuit. Hac schola edocti Patres apostolici 
et qui eos secuti sunt continentiam sunt professi. Quapropter hoc 
institutum jam viguit ea setate Ecclesiae florentissima , quam adeo 
Protestantes extollunt. 



(1) Elenchum scriptoram catholico- hibet Zaccaria in praefat. ad opus cit. 
ram , qai vindicias egerant clericalis Storia polemica del celibato sacro. 
caelibatas asqae ad saam aetatem , ex- 



158 TRACTATUS DE ORDINE* 

171. Magis autem consentaneam esse legem istam statui illo- 
rum quibus imponitur , ostendere operosum non est. Jam vero 
tum rei ipsius natura , tum unanimis Patrum , imo et populorum 
omnium consensio, prout ipsimet adversarii non diffitentur, 
aperte satis evincit, statum hunc, quo homines in sortem Domini 
vocantur , et ad sacra munera obeunda eliguntur , et veluti inter 
Deum et homines medii collocantur, reliquos et sanctitate et 
praestantia longe superare. Jam vero , quo status aliquis sublimior 
et sanctiorest, eo sanctius et sublimius vitae genus postulat ; esse 
autem ejusmodi caelibatus conditionem , allata tum Christi et Apo- 
stolorum exempla et instituta, tum etiam instituta et sensa omnium 
gentium , ut paulo post ostendemus , plane demonstrant. 

172. Praeterea hanc legem plurimum conferre ad rite obeunda 
officia clericorum statui adnexa , non minus evidenter constat. 
Praecipua enim clericalis militiae officia sunt Sacrificium offerre , 
orare , praeesse , docere , Sacramenta administrare , infirmorum 
et pauperum curam gerere, atque id genus alia religionis et chari- 
tatis officia praestare , quae virum postulant alienis curis minime 
distractum , qui possit esse omnium consiliarius , judex, pater, 
imo et eorum , quorum commodis et saluti prospicere veluti suo 
jure debet , famulus et administer. Jam vero quis neget , magis 
conferre ad ejusmodi munia praestanda caelibatum quam conju- 
gium (1)? Quapropter si Apostolus declarat : Qui sine uxore 
est, sollicitus est qucc Domini sunt, quomodo placeat Deo, Qui 
autem cum uxore est , sollicitus est quo3 sunt mundi y quomodo 
placeat uxori,et divisus est (2), minus profecto confert ad prse- 
standa, quae Domini sunt, status conjugii quam caelibatus; quod 
vel ipse Calvinus fateri debuit in commentariis ad citatum Pauli 
locum his verbis : Ergo sic intelligemus 9 divisum esse hominem 
conjugatum , quia partim Deo , partim conjugi se addicat , non 
sit autem Deiin solidum.,, Summa totius disputationis (Pauli) 
huc redit , meliorem esse cwlibatum conjugio , quia in illo major 
sit libertas , ut expeditius serviant homines Deo (3). Huc accedit 

(1) Cfr. Zaccaria, op. cit. lib. m, (2) I ad Cor. vn , 32 et 33. 
cap. i. (3) In v. 33 et v. 38, opp. edit. 



CAP. V. DE CJELIBATU EGGIESIAST. ETG. 159 

quod caelibatus prae conjugio ministris , qui Ecclesiae praesunt, po- 
pulorum obsequia et venerationem conciliet ; ipsique ministri ad 
Sacramenta majori assiduitate administranda et ad pauperum ac 
infirmorum curam gerendam sint paratiores , ut quotidiana ex- 
perientia evincit. Etenim Sacerdotis Christiani munus nihil mor- 
tale refert , eumque velut viventem divinitatis imaginem ho- 
minibus exhibet. Sane , efiice Sacerdotem simul et conjugem, 
eique mariti et patris nomen adjunge, illum veluti e ccelo detur- 
basti , nec quidquam, quod ab aliis secernat hominibus, in ejus 
moribus et vita invenies (1). 

173. Per coelibatum denique illos removeri obices, qui sacer- 
dotalibus muniis rite obeundis in conjugali statu quam maxime 
obsistunt , compertum est. Si quis enim conferre velit clericorum 
et conjugatorum munera et partes, hujus rei veritatem nullo ne- 
gotio deprehendet. Conjugatus enim ceconomicis et domesticis 
innumeris prope curis obstrictus est , conjugis et liberorum sus- 
tentationi providere debet, istorum institutioni seu educationi 
prospicere , futurae ipsorum sorti consulere , aliaque non pauca 

A rastelodam. 1667 , tom. vn. Consentit le verrait prkferer sa maison d Vkglise , 

etiam in hanc interpretationem Ro- sa femme a la heaute toujours an- 

senmiiller , qui in v. Zi scribit : Mi- cienne et toujours nouvelle qui doit 

nus enim curarum habet , qui se , non remplir son dme , ses propres enfans 

totam familiam curat ; et affert illud au troupeau de Jtsus-Christ ; on ver- 

Terentii Adelph. v. 4 » * 3 : Duxi rait Vegoisme des sentimens vulgaires 

uxorem ; quam ibi miseriam vidi! nati remplacer dans son cceur cette charitS 

filii , alia cura, Attamen post haec au- ardente qui le rendait sensible a toutes 

sus est hic rationalista inficiari , unquam les douleurs. Enfin le caractere du 

Apostolum dedisse de virginitate aut pretre chretien , ce caractere sublime, 

caelibatu consilium , dum Apostolus di- qui Veleve au-dessus de Vhumanite" , 

cit : Concilium do ; nec inficiatus est qui nous le repre"sente comme Vimage 

Calvinus. vivante de la Divinite sur la terre , 

(1) Apposite auctor articuli Du c&li- serait effack par un caractere plus ter- 

bat des prhtres dans les circonstances restre , moins reletd , celui de pere et 

presentes in rem nostram scribit : d'6poux. En un mot , le pr&rene se- 

Ahl iil mklait permis de parler ici rait plus qu'unhomme ordinaire. Cfr. 

oVautre langageque celui de laraison, Annales de Philosophie chritienne , 

je tracerai aux yeux de tous le portrait r e annee , sec. edit. Paris i833 , 

d'unpr£tre devenu kpoux et pere, On pag. 2g3. 



160 TRAGTATTJS DE ORDINE. 

matrimoiiii onera ferre , quibus absterrita ingens hominum turba 
a matrimonio contrahendo ultro se retrahit. Porro si Apostolo 
teste, II ad Timoth. II, 4 : Nemo niilitans Deo implicat se ne- 
gotiis seculanbus , ut nempe magis expeditus sit in officiis suis 
exequendis, nemo est qui non videat, ab his omnibus oneri- 
bus liberum esse cselibem Ecclesioe ministrum , qui propterea non 
debet negotiationibus vacare et quaestibus, bona ecclesiastica in 
propinquos dissipare , ac dignitatesecclesiasticasconstituerehaere- 
ditarias non sine ingenti Ecclesiae detrimento (1). Illa vero quae 
possidet poterit in pauperes erogare, lue aliove contagioso morbo 
laborantes invisere , dignitatem digniori dimittere , aliaque proes- 
tare, quaa matrimonio junctus vix ac ne vix quidem prsestare 
potest. Quid si parcecise praeesset in vicis aut pagis constitutae , 
quae vix praebeat victui parochi necessaria ? Quid si vellet ad sil- 
vestres ac barbaras gentes christianae fidei lucem afferre (2) ? 

174. Haec itaquesitecum ipse reputes , et sanctitatem clericalis 
stalus ejusque munerum praestantiam expendas , ac denique gra- 
vissima incommoda et difficultates , quas lex continentiae adimit , 
nullo negotio deprehendes , quam justas ob causas eadem casti- 
moniae lex sacris ministris imponatur. 

(1) Si clerici non tenerentur ad cae- rins vii , cnjus famam licet prius di- 

libatum , instituerentur castce , ut vo- laceraverint Protestantes, nunc demum 

cant , sacerdotales ; Episcopatus aliaque apologiam contexuerunt , inter quos 

beneficia ecclesiastica ex patribus in eminent Miiller et Voigt, Cfr. Annales 

filios pervenirent , sive hi vocarentur de Philosophie chretienne , cinquieme 

ad ineundum statum sacerdotalem sive annee , tom. x, Paris i835, in art. 

non. Principes , optimates facile inva- Examen de Vhistoire de France par 

derent Pontificatum , ingenti , utpatet, M. Michelet , art. 3, Le Moyen-age , 

ecclesiastici status jactura. Vitiaet abu- pag. 286 et seqq. 
sus omnia pervaderent. Qui quidem (2) Ut melius intelligatur utilitas 

abusus ex magna parte , medio praeser- ca^libatus respectu missionariorum , sa- 

tim aevo , gliscere cccperunt ; exinde tis est oculos conjicere in missiones 

illa scandala , quae tantopere magnifi- Gatholicorum et Protestantium, ut quis- 

cant Protestantes et increduli, orta sunt. que intelligat , quam impari exitu illae 

Ulterius in dies ejusmodi abusus pro- suscipiantur. Sed cfr. quae de hoc ar- 

gressi essent , nisi eis fortiter restitisset gumento scripsimus , tom. 1 , De vera 

vere immortalis Pontifex S. Grego- religione , part. ir. 



CAP. V. DE CJELIBATU ECCLESIAST. ETC. 161 

DIFFICULTATES. 

175. Obj. 1° Non juvat cselibes Catholicos origo istius legis , 
cum Apostolus commendaverit continentiam non absolute , sed 
propter instantem necessitatcm , ut ipse loquitur, seu propter 
ingruentes persecutiones , quibus factum est , ut per tria subse- 
quentia secula vix esset , vel ex ipsis laicis , qui uxorem ducere 
vellet; cessantibus igitur persecutionibus ac peculiaribus adjun- 
ctis , etipsa lex consuetudine inducta cessare debuit. 2° Ceterum \ 
ut bene adnotat Calvinus, vetare, quod Dominusliberum reliquit, 
nulla ratione hominibus licet ; cum prsesertim nihil iniquius sit, 
quam conjugio interdicere , et necessitate ac vi ad continentiam 
eos adigere , qui non essent ad eam servandam idonei. 3° Sed nec 
possunt clerici eamdem legem in se suscipere , et continentiam 
polliceri ; cum nemo possit in se suscipere ac polliceri , quod non 
est in sua potestate. Atqui talis est continentia , quae donum Dei 
est, quod omnibus desiderantibus nullibi Deus se concessurum 
spopondit. 4° Hinc tot illa scandala et mala ex imposita clericis 
eontinentiae lege tanquam ex fcecundissima parente extiterunt , 
quot ex ulla unquam vel humana institutione vel lege profecta 
sunt; 5° quibus per honestum conjugium provisum fuisset, et 
cum quo aeque , imo et melius forsan sacerdotalia officia consis- 
tere possunt. 6° Prirni enim Christiani licet , matrimonio juncti 
essent, quotidie communicabant et vacabantorationi. 7°Illa porro 
divisio et sollicitudo , de qua loquitur i\postolus , non retrahit ab 
amore Dei, cui recte satisfit per dilectionem proximi, cujusmodi 
uxor est. 8° Ad pauperes vero quod attinet, experientia com- 
pertum est, longe liberaliores laicos esse prse clericis ; qui si divites 
fuerint, facultates suas , imo et Ecclesiae , in pretiosis suppellecti- 
libus comparandis impendunt, in equis , in curribus , denique in 
propinquis et cognatis ditandis. 9° Certe Job et Tobias uxorem 
habebant ; prirnus tamen erat pater pauperum , alter vero et in 
paupertate sua , quod poterat , indigentibus tribuebat. Ergo. 

176. Resp. Ad l m , Neg. Plura porro hic congerunt adversarii, 

quae falsa sunt; ac primo, perinde valere ex mente Apostoii 

propter instantem necessitatem ac propter ingruentes persecu- 

tiones ; qua3 expositio non solum gratuita est , sed plane aliena 

T. VII. 11 



162 TRACTATUS 1)E ORDINE. 

ab Apostoli mente , qui per instantem necessitatem vel exis- 
tentem in conjugio molestiam significat vel temporis angustias 
et vitae brevitatem , ut ipsemet v. 29 exponit, dicens : Tempus 
breve est; reliquum est , ut qui habent uorores , tanquam non 
habentes sint. QuaB cum omnium aetatum sint, non ad persecu- 
tionis tempora coarctatur , sed ad omnem aetatem se se porrigit 
apostolica continentiae commendatio et consilium , prout intel- 
lexerunt objecta verba Ecclesiae Patres et Conciiia (1) Deinde pro 
certo sumunt adversarii, sola consuetudine legem banc introdu- 
ctam esse ; quum juxta dicta in Ecclesia occidentali B. Petri au- 
ctoritate fuerit constituta. Tertio denique factum ipsum falsam 
ostendit adversariorum tbeoriam, tum ex eo quod exempla, quae 
adduci solent de Episcopis et Presbyteris conjugio junctis , ut 
plurimum spectent ad persecutionis tempora , tum etiam ex eo 
quod cessantibus persecutionibus maxime viguerit etiam in orien- 
talibus Ecclesiis continentiae institutum. 

177. Ad 2 m , Dist. Nulla justa causa interveniente , conc. ; 
justis de causis, neg. Omnis enim potestas Ecclesiae data est in 
sedificationem, ideoque et facultas condendi leges in Ecclesiae ipsius 
bonum ; cujusmodi ea est , quam in superioribus probationibus 

• 

(1) Cfr. Zaccaria , op. cit. lib. iii , ita accipio , sanctos susque deque ver- 
cap. i , § 8. Veram quod magis con- sari scepius in terra , et multis variis- 
firmat interpretationem nostram , est queprocellis esse obnoxios , ut minime 
expositio acerrimi caelibatus sacri im- ad conjugium apposita esse videatur 
pugnatoris, nempe Calvini , qui in hunc eorum conditio. Attamen vix est ex 
locum ita scribit : Sensus est , ergo recentioribus Protestantibus qui obje- 
expcdire arbitror propter necessitatem , ctum locum non exponat de persecutionis 
qua sancti in hac vita urgentur sem. tenipore ; quodque deterius est , non 
per , ut libertate ac commoditate cos- verentur huic expositioni , prius a Jovi- 
libatus fruantur omnes , quoniam hoc niano invectae , nonnulli Catholici sub- 
illis conduceret. Porro sunt qui ne- scribere, cujusmodi inter ceteros est 
cessitatem referunt ad Apostoli secu- anonymus etruscus, quem impugnat 
lum , quod certe piis turbulentissimum Zaccaria. Professores Friburgenses , de 
fuit ; sed mihi videtur designare po- quibns postea dicemus , eamdem expo- 
tius voluisseinquietudinem,quasancti gitionem obtrudunt, nec advertunt eam 
perpetuo in prcesenti vita jactantur. gibimel turpiter contradicere. 
Itaque ad omnia secula extendo ; atque 



GAP. V. DE GiELIBA.TU ECCLESUST. ETG. 163 

evicimus. Certe non inficiabitur ipse Calvinus , divino ac naturae 
jure permissam esse venationem, aleam et mercaturam; atqui 
tamen Ecclesiae decreta summopere ipse commendat , quibus vena- 
tione, alea et mercatura clerici interdicuntur (1); ergo , Calvino 
ipso auctore , potuit Ecclesia hominibus vetare id , quod Dominus 
liberum reliquisset. Quanquam non absolute nuptias hominibus 
interdicit Ecclesia , sed ea tantum conditione posita , si quis ini- 
tiari sacris Ordinibus velit ; quod quidem cum sit unicuique libe- 
rum, neminem idcirco per vim ad continentiam Ecclesia cogit. 
Ipsi igitur sibi clerici vinculum caelibatus scientes ac volentes in- 
jiciunt; qui cum probe norint, quse altaris ministerio sit adnexa 
conditio, nubendi facultate sponte se abdicant(2). 

178. Ad 3 m , Dist. Non possunt clerici in se legem continentiae 
suscipere propriis viribus confisi, conc. ; divinae gratiae auxilio 
innixi , neg. Hoc porro gratiae auxilium Deus recte petentibus 
nunquam denegat , qui non patitur nos tentari supra id quod 
possumus , ut ex I ad Cor. X , 13 , docet Tridentina Synodus (3). 
Quis enim patiatur, impossibilem dicicontinentiam, quam Christus 
ejusque Apostolus et commendarunt et consuluerunt , et cujus 
exempla illustria et innumera omni aetate historia suppeditat? 
Quod si nuptias clericis permittendas esse adversarii contendunt , 
quia continentia non est in nostra potestate , cur eadem de causa 
aliae nuptise non permittantur illi , qui vel absente vel diuturno 
morbo implicata uxore uti non potest (4)? 

179. Ad 4 m , Dist. Quot nempe adversarii fingunt et amplifi- 
cant , ney. ; aliquot , subcl. ex hominum vitio , conc. ; ex vitio 
legis, neg. Quamvis enim fateamur cum S. Augustino , quamlibet 

(1) Instit. lib. iv, cap. 12, §22. Hist. des Institutions de Moise , 

(2) Cfr. Zaecaria , op. cit. lib. 111 , liv. vn, ch. 2, aflirmat , monogamiam 
cap. 5, §6. interdum sanae ethicae adversari. Ro- 

(3) Sess. xxiv , can. 9. bertusOwenin Statibus foederatis Ame- 

(4) Nulla fere difficultas urgeri potest ricae septentrionalis non ita pridem inter 
adversus continentiaiprofessionem, quae causas malorum , quae societatem pre- 
intorqueri nequeat in plurihus casibus munt , recenset primo loco proprietatem 
adversus monogamiam , aut qua? saltem uxorum seu vinculum conjugale ; et ita 
non faveat licentia?. Sane Salvador , porro homines progrediuntur. 

11. 



164 TRACTATUS DE ORDINE. 

professionem habere suos fictos , et continentiae legem nonnun- 
quam infringi, cum homines esse non desinant Ecclesiae ministri; 
negamus tamen in primis , tot tantaque extitisse scandala , quot 
amplificant novatores ac libertini passim. Hi enim ornnes Vigi- 
lantium et Jovinianum imitantur , qui , teste Hieronymo , nulli 
cwlibi credebant pudicitiam (1), cunctosque sibi pares arbitran- 
tur. Quod si anteactis temporibus, medio praasertim aevo, ejus- 
modi multiplicata scandala sunt , totum id acceptum referendum 
est constitutioni politicae illius aetatis , qua fiebat, ut statui clericali 
manciparentur , qui nullam ad eum vocationem prae se fere- 
bant (2), aliisque causis extrinsecis, quas longum esset singillatim 
recensere. Ceterum fassus est ipse Voltairius, quovis tempore laicos 
homines deteriores ecclesiasticis fuisse (3). Inficiamur denique , 
ex negligentia legis recte contra legem concludi posse. Ecclesia 
enim in ejus infractores semper insurrexit , et abusus ac vitia 
corrigere ac tollere nisa est (4). An matrimonium improbant ad- 
versarii, quia sanctam conjugii fidemlonge pluresturpiter violant? 
180. Ad 5 m , Neg. Nec enim sublata continentise lege simul tol- 
lerentur ejus generis vitia atque peccata. Etenim apud eas gentes, 
ubi Ecclesiae caelibatus despicitur, ibi ea magis eveniunt, quorum 
insimulantur Catholici ; illic enim mores corruptissimi , fcedissima 
vitiorum oolluvies , cujusque ordinis hominum eifraenata libido , 
flagitiorum ac scelerum genus omne maxime occurrunt. Satis est 
oculos conjicere in Angliam aliasque regiones, in quibusReformatio, 



(1) Lib. advers* Vigilant. n. i. niSme 8'empresse toujours de fairejus- 

(2) Cfr. Michelet , op. cit. tom. i , tice de ses tnembres corrompus , ct 
pag. 4^7 et seqq. les rejette loin de son sein. Les auto- 

(3) Lavie seculiere ,sQ.nh\l , atou- ritks ecclesiastiques seraient encore 
Jours 6te plus vicieuse que celle des plus severes , si elles avaient plus de 
prttres ; mais les desordres de ceux-ci pouvoir sur leurs membres. Faut-il 
ont toujours ele plus remarquables par pour quelques crimes abolir une in- 
leur contraste avec la regle. Apud stitution quifait des Saints?Ch. Fel- 
Com. de Maistre , Du Pape , Hv. 111 , ler , Catkchisme philosophique , artic. 
ch. 3. Celibat, n, 5*5 , abi praeclaras et accu- 

(•4) Vere scripsit auctor art. cit. Du ratas invenies observationes. 
celibat des prStres : Le clerge lui- 



CAP. V. DE CjELIBATU ECCIESIAST. ETC. 



165 



ut vocant , dominatur , atque in auctores , qui de illis scripse- 
runt, ut quilibet persuasum habeat , froenum , quod adversarii 
proponunt, omnino impar esse iis malis pragcavendis (1). 

181. Ad 6 m , Resp. 1° Trans. Quis enim scit, anilla Christiani 
praestarent, de quibus Apostolus eos monitos voluit, juxta ea quae 
in probationibus retulimus? 

182. Resp, 2° Dist. Non melius seu perfectius communicaturi 
et oraturi, si caelibes fuissent , neg.; secus , trans. Nec enim infi- 
ciamur , haec aliaque id genus plura absolute consistere posse cum 
conjugio \ sed affirmamus, juxta dicta longe sanctius et perfectius 
haec a caelibe praestari , seu , ut loquitur S. Joan. Chrysostomus : 
Per continentiam (oratio) fit exactior^Z). Quod autem de ora- 



(1) Possem hujus assertionis vades 
minime suspectos dare , Gueneum , 
De provinciis fcederatis ; Clericum in 
pluribus articulis Veteris et novce Bi- 
bliot hecce ; Bodwardum , serm. vi , ex 
collect. Burneti, tom. iv ; Leibnitium in 
collect. opusculorum philosophic; Berc- 
klejum in orat. ad Reipublicae mode- 
ratores ; auctorem libri gallice inscripti 
Lettres sur les Anglais ; Anglicanum 
episcopum Gisbertum in pastoralibus 
suis epistolis ; Bajle in Dict. critico 
art. Vayer{ De la Mothe) not. (II) ; 
Cobbet in Historia reformationis , 
aliosque non paucos ; ast necesse non 
est , cum agatur de re satis aperta ac 
publica. Non ita pridem in publicis 
ephemeridibas census institutus est de- 
lictorum, quae in A-nglia deducta sunt 
ad tribunalia ; ex quibus eruitur tertia 
parte superare ea, qua3 in Galliis patrata 
exhibentar , licet in hac regione tot 
classes societatis incredulitas infecerit. 
Bene hic aptari possunt verba Hiero- 
nymi , Advers. Jovin. lib. i, n. 36 : 
Quotidie mcechorum sanguis effundi- 



tur , adulteria damnantur , et inter 
ipsas leges et secures ac tribunalia fla- 
grans libido dominatur. Certe Bayle 
loc. cit. loquens de Vayer aliisque 
scriptoribus : Ils nous representent , 
inquit , 1'impudicitS comme un deluge 
de Deucalion , qui couvre toute la 
terre , et comme un mal que le ma- 
riage facilite au lieu de le refrener. 
(%)Hom. xix in ladCor.n.i. 'EyKpec- 
Tticc ccK.pt fietrripet yivtrcti «surtf.Deinde, Ut 
bene advertit Zaccaria , aliud est loqui 
de oratione , aliud vero de studio ora- 
tionis ; hoc vero nonnisi aegre cum one- 
ribus matrimonii componitur. Cfr. op» 
cit. lib. iri , cap. i, § 3. Sed prajstat , 
homini catholico opponere testimonium 
auctoris protestantis , Leibnitii, qui in 
Systemate Theol. haec praeclare scri- 
bit. Etsi Matrimonium sit Sacra- 
mentum , et irreprehensibile censeri 
debeat , fatendum tamen est , ob ma- 
nifestas rationes et consensum popu- 
lorum et verba expressa ScripturcB 
sacrce , plus laudis habere c&libatum 
caste servatum ; nam et mens solutior 



166 TRAGTATUS DE ORDINE. 

tione dicitur , de ceteris a fortiori est intelligendum. Magna prse- 
terea disparitas intercedit inter haec, quae a laicis praestantur , et 
officia sacerdotalia. 

183. Ad 7 m , Dist. Non retrahit talis divisio et sollicitudo ab 
amore Dei quoad ejus substantiam, conc; quoad ejus perfectionem, 
neg. Id enim , ut vidimus , fatetur ipse Calvinus. 

184. Ad 8 m , Yel neg. vel dist. Relate ad eos , qui immemores 
propriae conditionis et obligationis vitam degunt , conc. ; quoad 
alios , neg. Satis est fastos ecclesiasticos evolvere , ut quisque in- 
telligat , innumeros quovis tempore in Ecclesia Dei sanctissimos 
ecclesiasticos floruisse , quiomniasua, imo etseipsos impenderunt 
in proximi, pauperum praesertim, levamen. Ut autem vetera 
exempla praetermittamus , legant inter cetera adversarii vitam 
S. CaroliBorromaei, S. Francisci Salesii, V. Bellarmini, S. Alphonsi 
Mariae de Ligorio , ac pudore suffundantur. Quod si aliqui sunt qui 
secus faciant , ipsi viderint. 

185. Ad 9 m , Dzst. Si ecclesiastici conjugati totidem forent Job 
et Tobias , trans.; si ex experientia contrarium coiistet, neg. IS T ota 
est liberalitas praesulum anglicanorum ; si haec porro conferatur 
cum vera monachorum et cleri Anglici prius catholici liberalitate 
et hospitalitate , reperiemus hos Jobos et Tobias apud caelibes cleri- 
cos fere exclusive inveniri (1). 

186. Inst. Sacerdotes Mosaici ac ministri protestantes ? quamvis 



est ad ccelestium rerum contemplatio- ghilterra. Dopo 5o anni di prigionie , 

nem , et animo ac corpore integro bolli roventi , impiccature , etc. Sifece 

atque mundo a libidine et carnali la legge della tassa de' poveri , finche 

affectu purius digniusque sacra trac- pochi anni addietro un certo Mal- 

tantur ( pag. 329). chus parroco protestante fece un pro- 

(l)Cfr. Zaccaria, ibid. §5; Cobbet , getto di legge , che a tutti quelli che 

qui in op. Storia della riforma trad. nasceranno dopo un certo giorno ed 

delF ingl. part. 11 , pag. 20, intercetera a tutti i genitori eziandio di tali per- 

scribit : / vescovi ( cattolici ) fonda- sone , venga ordinato che si nieghi 

rono xi collegi in Oxford. Primanon soccorso e sieno abbandonati allapu- 

vi erano poveri. Dalla Riforma in nizione della natura. En praeclaram 

poi sbucciarono come gVinsetti nel- specimen charitatis clericoramconjaga- 

VEgitto a coprire la faccia oVelV In- torum ! 



CAP. V. DE C^LIBATU ECGLESIAST. ETC. 



167 



conjugati, recte proprii ministerii officiis fungebantur atque fun- 
guntur. Ergo. 

187. Resp. Neg. paritatem. Ad Sacerdotes enim judaicos quod 
attinet, peculiares illius populi constitutiones exposcebant, ne ipsi 
caelibes essent. Deus enim constituerat Sacerdotium hgereditarium, 
et alia ratione propterea providit tum Sacerdotum tum populi 
utilitati. Hae autem causae religionem ac politicum publieum re- 
gimen spectantes cessarunt in religione Christiana (1). Indoles 
prseterea illius legis carnalis eam non prae se ferebat perfectionem, 
quae requiritur in lege christiana» Attainen, etiam quoad potuit, 
continentia exigebaturaSacerdotibusjudaicis, dumstatui sui mu- 
niis fungi deberent (2). 

188. Quod vero spectat ad ministros protestantes , dico, ipso- 
rum officium longe angustius esse, quam ut comparari possit cum 
officiis cleri catholici. Illis enim ut plurimum nullum aliud onus 
incumbit , quam semel in hebdomada ad populum verba facere. 
Ipsorum ministerium eam non postulat venerationem , quam re- 
quirit Sacerdotium catholicum. Nullam aut fere nullam ministri 
protestantes in populum exercent auctoritatem , secus ac evenit 
in Sacerdotibus catholicis (3). Catholici enim Sacerdotes non so~ 
lum tenentur ad pensum quotidianum divini officii persolven- 
dum , sed praeterea tenentur ad Sacramenta administranda tum 
bene tum male valentibus. Ssepius concionari debent , pupillorum 
ac viduarum , indigentium cujusque generis necessitatibus prospi- 
cere , aliaque pene innumera praestare , a quibus omnibus feriati 
sunt ministri protestantes (4). 

(1) Cfr. Annales de Philos. chret. (3) Id aperle testatur Abb. De Pradt , 
art. cit. Du celibat des pretres, p. 289. qui in op. Du Jesuitisme ancien et 

(2) Exod. xix , 42 ; Levit. xxiv , 9, moderne , cliap. 6, 3 e edit. Paris 1828, 
coll. Luc. 1 , 23. Hic ritus adeo reli- loquens de provinciis Europae meridio- 
giose servabatur , ut , teste Flavio Jose- nalibus et catholicis , scribit : Aussi 
pbo,quodamanno8oieraneSacrificium Vinfluence du pritre y est-elle fort 
omissum fuerit , eo quod summus sa- grande, tandisqu y aunord (m^Tovincns 
cerdos nocte praecedenti illusionem pas- protestantibus ) elle est insensible. 
susfuerat. Cfr. S.Hieron.lib.i,^tft;ers. W Hubichon testis ocularis in op. 
Jovin. J^ e Vaction du clergk sur les societis 

modernes, Paris 1829, ch. i 9 de clero 



168 TRACTATUS DE ORDINE. 

PROPOSITIO III. 
Continentiw lex nequejuri divino nequejuri naturali adversatur. 

189. Non adversari continentiae legem juri divino , ex iis facile 
colligitur, quse in superioripropositioneex Christi et Apostolorum 
exemplo et adhortationibus attulimus; nec non ex exemplo tot 
virorum, qui a remotissima antiquitate singulari sanctitatis ac 
doctrinae laude in Ecclesia catholica floruerunt , qui caeiibes omnes 
fuerunt; cujusmodi sunt Clemens Romanus, Hermas, Ignatius , 
Justinus , Cyprianus , Ambrosius , Basilius , uterque Gregorius 
Nazianzenus atque Nyssenus , Hieronymus , Augustinus aliique 
plurimi, qui caelibem vitam egerunt. Nemo porro nisi per sum- 
mum nefas eos omnes tanquam violati juris divini reos traducet. 
Summis praeterea laudibus continentiae ac virginitatis professionem 
iidem extulerunt, ita ut Berbeyracus calvinianus homo , in sanctos 
Patres acerbe inimicus, identidem scripserit, eos finem modumque 
in prosequendis ejus virtutis laudibus excessisse (1) \ Gibbonius 
vero protestans pariter etincredulus asserere nondubitaverit, im- 
modica esse , magnifica ac illustria nimis praeconia , quibus Patres 
eamdem virtutem prosecuti sunt, in cujus commendationem , ut 
profanus homo loquitur, ipsi turbidum suse eloquentiae flumen 
effuderunt (2). 

Anglicano haec habet : Sur dix-huit autres huit mille Ecclesiastiques vivent 

mille EccUsiastiques il en est dix dans le monde , ou ils de"pensent aw 

d onze mille seulement qui exercent deld des revenus que la loi destinait 

le Sacerdoce , mais qui , charqes de d un Sacerdoce actif. Ex authenticis 

famille , font du Sacerdoce une des censibus ostendit , ex io,8or paro- 

industries quiles alimentent. Ih riont chis vix 449° residere in propriis pa- 

d s'occuper ni du catechisme , ni de roeciis, dum 63 n non resident. 

la confession , ni des malades , ni des (1) In Praef. ad opud Puffendorfii , 

pauvres , ni du breviaire , ni de la De jure naturos et gentium, 

Messe. Le dimanche matin ils quit- (2) De casu imperii Rom. cap. i5. 

tent leurs affaires pendant deux heu- Cfr. Baronius ad annum lvii , n. 63 

res , pour faire leur service ; ce service et seqq.; Nat. Alex. diss. xix in sec. 

fini, ils reviennent d ces memes affai- iv ; Lessius , De justitia et jure , lib. 

res jusqriau dimanche suivant. Les iv, cap. 2 et seqq. ; Bazius , De signis 






CAP. V. DE CffiLIBATTJ ECGLESIAST. ETG. 169 

190. Sed neque juri naturali sacram continentise legem adver- 
sari velexinde evincitur, quodsiadversaretur, hocideo esset, quia 
existeret aliqua naturae lex , quae omnibus et singulis humani 
generis individuis injungeret matrimonium ; atqui ejusmodi lex 
non existit; 1° quia alioquin omnes et singuli tum masculi tum 
fceminae , sive pauperes fuerint sive divites , sive sani sive infirmi, 
sive pares sustinendis matrimonii oneribus sive impares , sive 
servi sive liberi , omnes omnino , inquam , et singuli prorsus hac 
lege obligarentur ad nuptias contrahendas , quod nemo sane 
dixerit, neque adversarii nostri contendunt, utpote absurdum 
pluribusque in casibus impossibile ; 2° quia si existeret ejusmodi 
lex, populi eam cognovissent , agnovissent legislatores , sapientes 
et juris naturalis periti. Jam vero tantum abest , ut populi et 
legislatores, sapientes cujuscumque aetatis, hanc legem agnoverint, 
reosque propterea ac legis naluralis infractores traduxerint caeli- 
batus sacri cultores , ut eos potius , vel ipso naturae lumine ducti, 
summo semper in pretio habuerint et honoribus cumulaverint ; 
prout de iEgyptiis , Indis , Persis , Grsecis atque Romanis erudite 
ostendit Henricus Morini (1). Hoc demum fassi sunt non pauci 

Ecclesia: ; Canisios in Catechismo , compendio exhibet Zaccaria , op. cit. 

qaaest. 4 et 5 ; Zaccaria , op. cit. lib. M, Dissertazione previa sul celibato tra 

cap. 2. h nazioni prima di G. C. Cfr. etiam 

(1) Cum hsec notissima sint , necin Albertas Fabricius, in Bibliographia 

dubium revocentur ab adversariis nos- antiquaria p. 388 et seqq. Hamburgi 

tris, qui praeterea exinde colligunt ori- 1760J Com. De Maistre , Du Pape , 

ginem caelibatas in religione christiana , lib. 111 , ch. 3,§ 1, Traditions an- 

ne nimii essemus , silentio praetermisi- tiques. Verum quod magis mireris , 

mus innumera prope documenta , quae ipse infensissimus hostis ecclesiastici 

eruditiviricollegerunt , ut ostenderent, caelibatus Dr. Frank , in op. Sistema 

summo semper in pretio apud omnes completo di polizia medica , trad. 

gentes habitos eos fuisse, qui sacris dal Tedesco , Milano i8o3 , vol. i, 

muneribus obeundis addicti caelibem sez. 1 , art. 2,§ 5, et ipse adducit 

vitam proGterentur. Cfr. Henri Morin , pleraque documenta, ut ostendat , quod 

Histoire critique du celibat , quae in- il celibato ecclesiastico e comune a 

serta est vol. iv Academice inscriptio- quasi tutte le religioni , scilicet , ccb- 

num , p. 3o8 et seqq. Hanc disserta- libatum fere omnibus religionibus esso 

tionem magna ex parte refert et in communem. 



170 TRACTATUS DE ORDINE. 

ex adversariis ipsis , qui caelibatus originem in religione christiana 
ex ideali mysticismo repetunt , qui sub initium religionis chri~ 
stianae invaluerat circa caelibatum et continentiam (l). Cumigitur 
naturaelex, quse omnes ad nuptias cogat, non existat, merito con- 
cludimus , continentiae legem sacris ministris impositam juri na- 
turae minime adversari. 

DIFFICULTATES. 

191. Obj. prima , adversus priorem propositionis partem. 
l°Deus omnibus jmatrimonium imperavit , Genes. I, 28, dicens : 
Crescite et multiplicamini , et replete terram ; 2° tum etiam apud 
Matth. XIX, 4, ubi ait Christus : Non legistis, quia qui fecit 
hominem ab initio , masculum etfoeminam fecit eos , et dixit : 
propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhcerebit uxori 
suo3 y et erunt duo in carne una?... Quod ergo Deus conjunxit> 
homo non separet. 3° Hinc Apostolus , ad Hebr. XIII , 4 , sine 
ulla exceptione pronunciat : Honorabile connubium in omnibus 
etthorusimmaculatus. 4°Quare idem Apostolus, Iad Timoth. I V,l, 
ex Spiritu Sancto denunciat : Fore novissimis temporibus homines 
impios 3 attendentes spiritibus erroris et doctrinis daimoniorum y 
prohibentes nubere. 5° Ac denique , I ad Corinth. VII, 2 , gene- 
ratim ait : Propter fornicationem unusquisque uxorem suam 
habeat. 6° Cujus quidem jussionis vers. 9 rationem reddit, dicens : 
Melius est enim nubere quam urL 7°. Speciatim vero in I ad 
Timoth. III , 2 , atque in epist. ad Titum I, 6 , constituit , ut Epi- 
scopus sit unius uxoris vir , filios habens subditos cum Jtmni 
castitate. 8° Verum quid clarius illis Pauli verbis in eadem ad 
Timoth. epistola V, 14, quibus absolute praecipit, ut omnes 
juniores nubant? Volo, inquit , juniores nubere,filiosprocreare. 
Ergo. 



(1) Ita professores Fribnrgenses in ganis , judaicis et philosophicis Orien 

supplici libello , qaem gubernio obtu- tis repetunt legem de ecclesiastico cae- 

lerunt, anno 1828, pro abolitione cae- libatu ! Verum de 'ftoc postea. 
libatus ecclesiastici ; qui ab ideis pa- 



CAP. V. DE CJELIBATU ECCLESIAST. ETC. 171 

192. Resp. Ad l m , Dist. Et adducta verba exprimunt bene- 
dictionem et fcecunditatem, quam Deus hominibus contulit, conc; 
praeceptum nuptiarum , subd. temporarium et respectu totius 
multitudinis, *ra?is.;perpetuum et respectu singulorum, neg. Jam 
vero citata verba significare potius benedictionem et collatam 
hominibus fcecunditatem, non obscure colligitur ex iis, quae ibidem 
leguntur. Postquam enim Deus creavit cete grandia , et omnem 
animam viventem , et omne volatile , benedixit eis similiter , di- 
cens v. 22 : Crescite et multiplicamini , etreplete aquas maris; 
avesque multipliceniur super terram; quae profecto verba non 
puto adversarios nostros velle exponere de mandato nubendi : 
quare ergo similiter de fcecunditate intelligere recusant quae nobis 
objiciunt (1)? Verum esto , non benedictionem , sed praeceptum 
importent, an ad omne tempus et singula humanae speciei indi- 
vidua praeceptum ejusmodi pertinebit ? Hoc porro est , quod nun- 
quam ipsi evincent Imo contrarium aperte colligitur ex illis ver- 
bis : Etreplete terram ; quibus satis exprimitur, illud praeceptum , 
si quod est , non respicere nisi primordia vel restaurationem ge- 
neris humani, quod cessat post sufficientempropagationem; alio- 
quin nec Christus nec Apostolus consilium continentiae dedissent. 

193. Ad 2 m , Dist. Relate ad indissolubilitatem matrimonii 
jam contracti, dequa hicloquitur Christus, conc; ad matrimonium 
contrahendum , neg. 

194. Ad 3 m , Dist. Apostolus pronunciat, honorabile connubium 
in omnibus nuptis esse debere, conc; in non nuptis , suhd. quoad 
eos, qui nulla vel lege vel voto prohibentur a nuptiis, trans.; 
quoad istos , neg. Apostolus enim hic loquitur de nuptis , et eos 
hortatur , ut connubium et thorum servent honorabile et absque 
macula ; quia , ut immediate subdit , fornicatores et adulteros 

judicahit Deus (2). 



(1) Cfr. Ant. Bianchi in op. // li- tum ita exponit : Ab omnibus con- 
bertmaggio esaminato . etc. cap. 2, jugio suus servetur honos...'ApictvTov , 
p. 27 et seqq., Milano 1818. intemeratum , quod inquinari scorta- 

(2) Cfr. Bernard. a Pic. in huncloc. tione et adulterio non debet. 
nec abnuit Rosenmiiller , qui hunc tex- 



172 TRACTATTJS DE ORDINE. 

195. Ad 4 m , Dist. Denunciat Apostolus , fore haereticos dam- 
nantes nuptias ut simpliciter malas , conc; Ecclesiam , quae defi- 
nivit eas esse bonas , neg. Significat enim futuros baereticos , qui 
damnaturi essent nuptias utpote in se malas et a malo principio 
invectas; quales reipsa fuerunt Simoniani , Saturniani, Ebionitae, 
Marcionitse, Encratitae , Manichaei , quos omnes Ecclesia Catbolica 
perinde ac novatores reliquos damnavit ut hsereticos (1). Nulla 
autem ratione potuit significare Ecclesiam , quam ipse vocat co- 
lumnam et firmamentum veritatis , quae definivit nuptias bonas 
esse, nec caelibatum iis, quiin clerum sunt adscribendi, injungit , 
nisi quatenus melior est , et ipsorum statui magis conveniens. 

196. Ad 5 m , Dist. Uxorem habeat, quam unusquisque duxerat, 
conc; quam ducere debeat , neg. Ut patet ex orationis serie. Vere 
spiritus immundus excaecavit hsereticos , qui talia obtrudunt , ut 
adstruant divinum conjugii mandatum; praesertim cum ibidem 
Apostolus aperte declaret, se loqui secundum indulgentiam , non 
secundum imperium (*2). 

197. Ad 6 m , Dist. Melius est nubere quam uri, id est, quam 
fornicari , iis scilicet qui liberi sint , conc; quam tentari , prae- 
sertim si castitatis vel lege vel voto sint obstricti, neg. Nec enim 
uritur , qui tentationem patitur quidem , sed eidem viriliter re- 
sistit , eamque vincit ; sed potius coronatur ; sicut non uritur , qui 
calefit , sed qui ab igne reapse aduritur et lseditur (3). Huc acce- 
dit , quod Apostolus hic loquatur de iis, qui liberi sunt , non vero 
de aliis , qui ad vincendas tentationes, non ad conjugium , sed ad 



(1) A nonnullis obscrvatum fuit, anti- pressit Syriaca versio : Hoc autem dico 
quos illos haereticos in ejusmodi errorem tanquam infirmis , nonex prcecepto. 
incidisse ex sublimi idea , quam de vir- Corinthii , ut notat Baronius , Annal. 
ginitate et continentia Christus et Apo- tom. i, erant genio suo salacissimi, 
stoli Ecclesiae tradiderunt ; atque , ut et prae ceteris Graecis Veneris stodio de- 
moris stultorum est, in oppositumsco- ditissimi. Cfr. Cornel. a Lapide in fine 
pulum inciderunt. cap. 6 , et in cap. 1 1 , 3 ; Tirinus in 

(2) Tovto ^ xiya kutu cvyyvapty , fine cap. 6 ; Fromondus in prafat. 

ov kut imTecyfr. Perinde ac si diceret : (3) Cfr. Bernard. a Pic. in hunc loc. 

non praecipio , sed permitto : non ju- et Estius. 
beo, sed indulgeo; quod optime ex- 



GAP. V. DE GmiBATU ECGLESIAST. ETC. 173 

orationem, jejunium, sensuum custodiam , corporis macerationem 
confugere debent ; a quibus tamen subsidiis atque remediis pejus 
quam a cane et angue abhorrent adversarii nostri. 

198. Ad 7 m , Dist. Debet ex Apostolo Episcopus esse unius 
uxoris vir , id est , non bigamus , conc; maritus esse , neg. Alio- 
quin neque Timotheus , imo neque ipse Apostolus idonei fuissent 
ad Episcopatum. Sane hoc sensu verba Apostoli universa intellexit 
antiquitas (1). 

199. Ad 8 m , Dist. Volo , id est , malo viduas juniores , et qui- 
dem fornicarias, nubere etmatres familias esse quam incontinenter 
vivere , conc; id est , praecipio omnes prorsus nubere, et veto 
viduas esse ac permanere , neg. Nempe eodem sensu hic loquitur 
Apostolus , ac postea scripsit Hieronymus ad Ageruchiam : Quia 
niitlto tolerabilius est digamam esse quarn scortum (2). Quid 
porro hoc commune habet cum caelibatu ecclesiastico (3)? 

200. Obj. secunda , adversus alteram propos. partem. Caeliba- 
tus matrimonio adversatur , quod est a naturae jure omnibus ac 
singulis imparatum ; adversatur igitur ejus professio juri naturali. 
1° Natura enim hominem ad matrimonium inclinat , 2° et in eum 
finem sexuum diversitas ab eadem natura est ordinata. 3° Quod 
veteres philosophi docuerunt his ducti principiis : a) Natura ho- 
mini indidit immortalitatis desiderium ; hoc autem homo explere 
nequit nisi per sui ipsius reproductionem in filiorum procrea- 
tione , in quibus pater vivere pergit. b) Perinde est non dare 
alicui individuo existentiam , cum fieri potest, ac individuo jam 
nato vitam auferre , quod gravissimum scelus est, c) Quilibet 
tenetur naturse restituere , quod ab eadem accepit ; dedit vero 



(1) Cfr. Renaudot. Perpkt. de la prceferunlur ; quia declinaverunt qum- 
foi , tom. v, liv. v, ch. 7. dampost Satanam. Ideo adolescentula 

(2) Epist. cxxm ad Ageruchiam , vidua , quos se non potest continere , 
n. 4; seu ut scribit Epist lxix ad Sal- velnonvult , maritum potius accipiat 
vinam, n. 10 : Intelligimus, illumnon quam diaboJum. Edit. Vallars. 
stantibus coronam , sedjacentibus ma- (3) Cfr. Zaccaria , op cit. lib. 111 , 
num porrigere. Vide qualia sunt se- cap. 3 , § 1 et seq. 

cunda matrimonia , quce lupanaribus 



174 TRAGTATUS DE ORDIHE. 

natura singulis individuis existentiam ; ergo et hanc per alterius 
procreationem quilibet, cum possit, eidem restituere debet. Hinc 
gravis semper flagitii sontem eum habuerunt, qui caelebs vixis^ 
set , et atrocioribus pcenis in altera vita addictum iri rati sunt , 
aut saltem infelicem habuerunt eum , qui uxore ducta absque li- 
beris decessisset. Ergo. 

201. Resp. Necj. ant. Ad l m , prob. Dist. Natura hominem ad 
matrimonium inclinat, itatamen utnullaui inducat obligationem , 
trans.; ut inducat obligationem , subd. generalem et vagam res- 
pectu totius speciei , qua ejus conservationi prospiciat, trans.; 
stricte sumptam , quaeque semper et in omni casu singula spe- 
ciei individua obliget, neg. Responsio patet ex superius dictis. 

202. Ad 2 m , Dist. Ita ut omnes possint, si velint, uiatrimonium 
inire, conc; ita ut omnes debeant , neg. Aliud porro est loqui de 
idoneitate , quam natura dedit , aliud de officio ; alioquin in ab- 
surda incideremus. 

203. Ad 3 m , Dist. Nonpauci, seu potius nonnulli philosophi 
ita senserunt , sed immerito atque stultis principiis ducti , conc ; 
merito ac solidis principiis innixi , neg. 

204. Ac a) id non evincit inditum a natura immortalitatis desi- 
derium ; ejusmodi enim desiderium afficit proprium individuum, 
neque expletur per vitam filiorum , in quibus nonnisi improprie 
pater vivere dicitur. 

205. Non b) , cum magnum intersit discrimen inter eum qui 
natus est et eum qui necdum vivere ccepit ; qui enim jam natus 
est jus acquisivit ad sui conservationem , quod nemo laedere potest 
absque immani flagitio; contra vero qui necdum natus est ejus- 
modi jus neque acquisivit, neque acquirere potuit, cum nondum 
esset. 

206. Non denique c) , eo quod sub ea tantum obligatione 
quisque debeat naturae restituere , quod ab ea accepit , sub qua 
illud accepit; cum vero nulla obligatione obstrictus pater filio 
dederit existentiam , hinc filius nulla pariter obligatione adigitur 
adhanc ipsam existentiam alteri tribuendam. Quare cumfalsa ac 
stulta sint principia , quibus veteres philosophi permoti sunt ad 



CAP. V. DE CJELIBA.TU ECCIESIAST. ETC. 175 

eam sententiam amplectendam \ exinde etiam patet falsitas con- 
secutionum , quas ex illis deducebant (1). 

207. Inst. Ex physiologia et medicina : 1° Instinctus, quo a na- 
tura in matrimonium ferimur , est pror sus trresistibilis seu invin- 
cibilis ; 2° hinc cselibes innumeris prope morbis obnoxii sunt, non 
solum corporis , sed 3° et animi , quo fit ut rustici , tristes , severi 
ex sua solitudine , atque ex pugna quam sustinere coguntur , effi- 
ciantur (2). Ergo. 

208. Resp. Neg. Cum ejusmodi assertionem falsitatis prorsus 
arguant innumeri prope caelibes utriusque sexus , qui ex confes- 
sione ipsorum adversariorum intemeratam servant castitatem. 
Inter ceteros recens auctor queritur , maximam ccelibum partem 
bene nimis votum continentia; servare (3). Neque omittendumest., 
ex principiis religionis catholicae Deum gratiae suae subsidio iis 
omnibus, quisincere opem et auxilium ab eoprecantur, suppetias 
ferre ; nemo porro nisi atheus ac materialista Dei actionem in 
creaturas suas negaverit. Si verum esset adversariorum princi- 
pium , gubernia , quse religioso caelibatui faverunt, tot hypocrita- 
rum causam egissent , omnisque licentia permittenda iis esset, 
qui vel matrimonium contrahere nequeunt , aut legitimo matri- 
monio uti non possunt. Quis autem ferat ejusmodi absurda atque 
ab effraenata libidine profecta principia (4) ? 



(1) Cfr. Bianchi op. cit. pag. 344 et ea scribit qoae cum continentiae pro- 
seqq. nbi haec argumenta fuse discutit fessione conciliari nequeunt. Sic alii 
et dissolvit. passim. 

(2) Ita Franck op. cit. lez. i , art. 2, (3) Ita auctor op. Continuation de 
§ 12 seqq. Mahon , Medicina legalee VEsprit des lois, pag. 4°» 

polizia medica , trad. dal franceseediz. (4) Omni qua potui diligentia ex- 

3, Milano 1820, tom. iv, Del celibato, pendi, quae ab irreligiosis ac materialis- 

§ 84 et seqq. auctores op. Dictionnaire tis, sive physiologis sive medicis , af- 

des sciences mbdicales , artic. Cklibat, feruntur adversus ceslibatum , et com- 

ac praesertim tom. xr, art. Continence* peri , eorum conclusioaes dedacere ad 

Sic etiam Jac. Barzellotti in op. Ques- efFraenam licentiam in innumeris prope 

tioni di medicina legale , ediz. vn , casibus et adjunctis , in quibusex utro- 

Pisa i836, tom. 1, lib. 1, Afrodi- que sexu quilibet inveniri debet. Aut 

siologia Venere forense, hinc inde itaque ipsi putant vera esse principia 



176 






TRAGTATUS DE ORDINE. 



209. Ad 2 m , Resp. 1° Neg. Tum quia celeberrimi physiologi 
ac medici data opera contrarium ostendunt (1) ; tum quia ex- 
perimentum quotidianum falsitatis arguit adversariorum asser- 
tionem. Plures enim caelibes ad decrepitam usque aetatem per- 
venerunt, atque in dies perveniunt, et quidem bene valentes (2). 
Ex recensionibus statisticis , ut vocant, constat, longaevitatem 
propriam potissimum esse monialium et religiosorum , id est , 
caelibum (3) \ quod confessi sunt inter ceteros Baco de Verula- 
mio (4) et Mahon (5); ex veteribus vero Galenus idipsum con- 



seu theorias, qnas ponnnt, et tnnc om- 
nes debent pravas conclasiones admit- 
tere , quae viam aperiont omnibas fla- 
gitiis. Si vero eas respuant , fateantar 
opas est , easdem theorias aat falsas , 
aut saltem plas aequo amplincatas esse, 
quas ipsi venditant. Pierumque ex ea- 
sibus pariicularibus per inductionem 
isti concludunt ad universale ; at ex 
hac agendi ratione pari modo nos ex ca- 
sibus particularibus, qui innumeri prope 
suntet omni exceptione majores , jure 
possemus assurgeread universalitatem. 

(1) Inter quos recensentur Nicolai , 
serm. vi, tract. n, cap. 5; Gagnato , 
lib. i , obs. i ; Santorelli, Antipraxis, 
lib. xvi , cap. 5 ; Rediginus aliique 
non pauci apud Cl. Scotti in Cate- 
chismo medico , art. Celibato. 

(2) Brawn celebris med. Auglus, 
in op. Errores populares , lib. i , pag. 
282 , observat , caelibes diutius , ce- 
teris paribus , vivere quam conjuga- 
tos. Leonicenus, doctissimusmed. ita- 
lus , tribuebat continentiae valetudi- 
nem perfectam , qua fruebatur anno 
90 ; Hasech parochus Leodiensis , 
qui mortuus est aetatis suae antio 125 , 
id ipsum affirinabat. Cfr. Feller, Ca- 



ttchism. philosoph. art. cit. Cfr. etiam 
De Maistre , Soirtes de Saint-Peters- 
hourg , tom. 1 , soir. 1 . Celeberrimus 
Newton virgo mortuus est , atque , ut 
loquitur Zimmermann , aetate annorum 
85 detulit in sepulchrum id, quod infelix 
juventus nostra misere projicit aetate an- 
norum 14. Ast Newton cogitationem in 
coelum intentam juglter teneb^t. 

(3) Consului has recentiones , quae 
paucis abhinc annis tum Venetiis tum 
Mediolani prodierunt , aliasque non 
paucas , ac semper inveni majorem 
longaevitatem in . caelibibus quam in 
nuptis , etiam quoad numerum. 

(-4) Cfr. Sir. Francis. Bacon's 
works, in-8 , tom. vm , pag. 358 , 
London i8o3. 

(5) Op. cit, tom. iv, pag. 261. Pla- 
cet ejus verba exscribere , cum sint 
hominis caelibatui infensi : Se quelli, 
inquit , che per ubbidire ai doveri del 
proprio stato , per qualche altro 
motivo , ricusano di ascoltar la voce 
della natura non ne provano sovente 
alcun incommodo ; se anche Vespe~ 
rienza dimostra che i religiosi celi- 
batari rigidi osservatori delle sueleggi 
hanno goduto sino ad una estrema 



CAP. V. DE CJELIBA.TU ECCLESIAST. ETC. 



177 



firmat (1); cujus quidem phaenomeni non una causa assignatur a 
peritioribus medicis (2). 

210. Resp. 2°. Dist. Qui tamen , si qui sunt , communes pariter 
sunt eujusvis conditionis ac status hominibus , trans. vel conc. ; 
proprii coelibum tantum , neg. Jam vero Horstius et Tissot agunt 
de morbis litteratorum. Ramazzini de morbis artificum, Plempius 
de morbis togatorum , Peringle de morbis militum , Frustenau 
de morbis medicorum ; Haller tractatum edidit , cui titulus : Vita 
humana morbus continuus , sive tractatus de morbis aitatum (3). 



vecchiezza della piii florida salute , 
cio deve ascriversi ad un benefizio di 
questa stessa natura , da essi disprez- 
zata , e che non si manifesta in niuna 
parte piii provida , che nell* indus- 
trioso artificio col quali essa forma 
Vumor prolifico... (Vid. ad calcem vo- 
luminis loci hujus translatio ). Ad 
quid igitur tot declamationes adversus 
caelibatum ? 

(1) Delocor. affeciionibus , iib. vi , 
cap.6. Id ipsum fatetur Haller, Elemen- 
ta physiol. lib. vn, pag. 555, loquens 
de coenobitis , qui pcr longum vitae 
curriculum exactissime vota , quae nun- 
cupaverant, servaverunt. 

(2) Cfr. Zachia , Qucest. medic. 
legalis, lib. vi, tit. i, De erroribus 
medicorum , quaest. v, n. 4 et seqq. 
Mahonipse, loc. cit. scribit : Uassorbi- 
mento ( prolifici humoris) trasmetterd 
al sangue delle paticelle di una sos- 
tanza attiva , che stabiliranno la sa- 
nitd ed accresceranno le forze. Alia 
ibid. videri possunt. Nec enim Theo- 
logum decet in nonnullis ad particu- 
laria descendere. Adde , naturam mul- 
tiplici ratione sibi prospicere , ut idem 
auctor observat. Quod quidem ex pro- 
fesso ostendit Ci.Laurentius Martini pro- 
fessor in Univers. Taurinensi, in op. 

T. VII. 



Lezioni di Fisiologia , Torino i83o , 
tom. x,lez. lxxxii, pag. 96 , ubi inter 
cetera haec scribit : Una siffatta quis- 
tione e molto delicata. ISon vuolsitut- 
tavia preterire , perche alcuni la pro- 
pongono , e vorrebbero , che si potesse 
dimostrare , come la continenza sia 
contraria alle leggi della sanitd. Noi 
dunque stabiliamo , che que' casi , in 
cuila continenza fu nociva , sonoanzi 
immaginarii , che probabili. Ragio- 
niamo senza prevenzione ; ne man- 
cheremo di validissimi argomenti a 
conquidere i nemici della verginitd 
(Ad calcem voluminis videri potest ho- 
rum locorum translatio). Qui deinde 
thesim suam egregie adstruit ex inti- 
mis physiologiae principiis. Utinam in- 
dissolubile conjugium inter scientiam 
ac religionem aliquando celebraretur ! 
Verum plures cupiunt vanam captare 
gloriolam apud stultos , mente non mi- 
nus quam corde corruptos. Ast con- 
stanter tandem aliquando scientia vin- 
dicat se de injuria sibi illata , dum ir- 
religioni ac impietati inservire cogitur 
contra sua ipsius vota. 

(3) OEniponti i6g3. Etiam Hippo- 
crates , in Epist. ad Domagetem scri- 
psit : v OA«f KvQperxos iovtos. 



12 



178 TRAGTATUS DE ORDINE. 

De morbis demuni conjugatorum egerunt Hippocrates , Pere , 
Chambonius , Aretaeus , Savonarola , Mahon, Franck , aliique non 
pauci, ostenduntque , longe fortasse pras ceteris statum ejusmodi 
periculosiorem esse (1). Ad quid igitur adversarii obtrudunt nobis 
morbos caelibum? 

211. Ad 3 m , Vel neg. vel dist. Qui tamen moeror animique 
labor , si conferantur cum iis anxietatibus quibus conjugati dis- 
cruciantur, penitus evanescunt, conc; in se, trans. Quid porro 
conjugati perferre non debent vei a querula uxore, vel a filiorum 
turba , protervia , inobedientia , malis moribus , etc. ? Quid si 
pugnandum praaterea sit cum fame omniumque pene rerum ino- 
pia , adeo ut pauci inveniantur, quos non poenituerit initi ma- 
trimonii? Quod spectat ad rudiores agrestesque mores , severita- 
tem ac tristitiam, quibus sibi fingunt adversarii laborare caelibes, 
eos rursum revocamus ad experientiam ; ex qua constat , caelibes 
ut plurimum hilariores laetioresque ceteris esse , adeo ut excitarint 
invidiam eorum, qui contrarium institutum sectantur. Siqui sunt 
ex caelibum ccetu, qui praaclaras illas dotes prae se ferant , eaenon 
ex caelibatu , sed vel ex animi indole , vel ex naturali affectione , 
institutione aliisve causis prorsus extrinsecis repeti debent; quas 
leviores animi labes facile est in omni hominum ccetu invenire , 
uti ex consuetudine cuivis innotescet (2). 

PROPOSITIO IV. 

Continentice lex sacris ministris imposita nedum societatis hono 
adversetur , illud potius mirifice promovet. 

212. Haec propositio est adversus illos angustae mentis philo- 
sophos et politicos , qui non ita pridem dolebant Europae vices 
ob certam perniciem, quameidem instare clamabant ex damnis, 

(1) Apud Scotti , op, et loc. cit. par f uerit ; nimis enim exaggerat con- 

(2) Cfr. Biscardi , Resp. ad pro- jugii mala. Cfr. praeterea Petrus Blosius 
blema : Se piu felice sia lo stato del Epist. lxxix ad R. Diaconum ; Soto, 
celibe, o del conjugato , Venez. i554- De justitia et jure , lib. vii, q. i , 
Qui tamen longius progresaus est, quam art. i. 



GAP. V. DE GyELIBATU EGCLESIAST. ETC. 179 

quoe in societatem proveniunt ab ecclesiasticorum caelibatu. Hi 
porro parum sibi constantes tolerantiae nomine vellent liberta- 
tem clero catbolico adimere , eumque jugo matrimonii subjicere. 

213. Sic vero veritatem tbesis adstruimus : Lex illa societatis 
utilitati reique publicae commodis conducere dicenda est , quae et 
familiis perennitatem et generis propagationem aifert; quseque 
efficit , ut lilterae et bonae artes vebementius excolantur ; quae deni- 
que publicae beneficentias et cbaritatis instituta mirifice promovet 
amplificatque. Atqui talis est continentiae lex. 

214. Per eam siquidem Ecclesise ministri , qui sunt ministri 
publici, a quovis domestico negotio liberi, totos se mancipare pos- 
sunt publico fratrum ac concivium suorum commodo ac utilitati; 
contra vero si domesticis curis detinerentur , quse conjugio adnexae 
sunt, in duas veluti partes distraherentur; publicae siquidem ac 
privatse rei cogerentur curam gerere. Cumque domestica ejusmodi 
ac privata commoda , ut saspenumero evenire conspicimus , Sa- 
cerdotis matrimonio juncti animum totum ad se rapiant , illud 
procul dubio eveniret, ut tantum publicae utilitati detraheretur, 
quantum domesticis curis ipse vacaret (1). 

215. Hac propterea domestica sollicitudine vacui Ecclesiae 
ministri magis in primis idonei inveniuntur ad communicandam 



(1) Optime auctor art. cit. Du Ce- la Providence , ou pour bien servir le 

lihat des pretres : 11 y a dans chaque pays , nous devons , autant qu'il est 

elat deux classes de citoyens , ou plu- en nous , diminuer et resserrer nos 

tdt dans chaque citoyen deuxhornmes, obligations privises , a mesure que nos 

Vhomme public et Vhomme prive : devoirs publics s f etendenl et se mul- 

celui-ci, concentre dans sa famille , tiplient. Or , tel est le Pretre j cW 

travaille en silence a son propre bon- un homme public , ou plutdt c'est 

heur , et a celui des etres qui lui Vhomme de tous. II doit etre pret d 

sont chers ; Vautre , sortant de la sphere noler a chaque moment oii !a voix de 

etroite oit la nature semblait Vavoir Vinforlune et de la religion Vappelle, 

circonscrit , tfeleve d la hauteur des dans la cabane du pauvre , dans le 

fonctions auxquelles il est appele , et palais des grands , dans le temple du 

se sacrifie tout entier aux interets pu- Seigneur. II est responsable , devant 

blics dont il est depositaire. Car nos Dieu et devant les hommes , oVune 

forces et nos facultte sont si bornees heure , oVun moment* 
que , pour bien rSpondre au vceu de 

12. 



180 TRACTATUS DE ORDINE. 

vim moralem ac religiosam privatis familiis, ut conjuges mutuo 
amore se prosequantur , ad paci eorurn consulendum , ad eos a 
vitiis ac effraeni licentia deterrendos atque a simultatibus , quae 
profecto multo magis nocent propagationi , quam eidem multi- 
plicata inconsulto conjugia prospiciant. Cum vero ex familiarum 
firmitate et conservatione pendeat firmitas et conservatio socie- 
tatis , quae ex totidem familiis exurgit et coalescit , sequitur , coeli- 
bem clerum multo magis conferre ad ejusdem societatis conser- 
vationem ac perpetuitatem quam conjugatum (1). Rursus : cum 
bonum individuorum a bono ac felicitate societatis, cujus membra 
sunt, omnino pendeat, evidens est , non posse caalibes Ecclesiae 
ministros bonum societatis promovere , quin bonum promoveant 
singulorum individuorum. 

216. Quod vero spectat ad intellectualem ac moralem institu- 
tionem , nemo sanus negaverit ,longe aptiorem ad eam curandam 
ac perficiendam eum inveniri , qui totus in ea esse possit , et qui 
ob excellentius sublimiusque vitae genus, quod profitetur, auctori- 
tatem et fiduciam sibi conciliare possit, quam qui domesticis 
negotiis implicatus est , ac in nulla re reliquis praestat super quos 
influxum exercere debet. Talis porro est , tum rei ipsius natura 
inspecta tum etiam communi bominum judicio , caelebs Ecclesise 
minister , qui sive erudiendae in litteris juventuti , sive in eorum 
animis ad pietatem atque ad bonos mores informandis , totum se 



(1) Quidam exrecentioribus philoso- Ce sont des lois de conservation des 

phis dixit : La loi qui permet le ck- familles ; et la socidtd se ■perpktue et 

libat n'est point opposee a la loi qui saccroit bien plus par la perpktuite 

regle le mariage. La fin du mariage des familles que par la frkquence du 

est de conserver le genre humain par mariage ( Annal. de Philosoph. chre- 

la reproduction ; la fin du celibat est tien. tom. i, pag. 294). Quare vel ipse 

de donner a la soa'6t6 des ministres Montescjuieu in op. Uesprit des lois , 

uniquement occupes de leursfonctions, liv. xxni , ch. 2, magnurn hoc doctrinae 

et qui conservent les hommes , les uns moralis ac politices oraculum protulit : 

en leur comyiuniquant la force morale Que la continence publique est natu- 

de vivre en paix avec leurs sembla- rellement jointe a la propagation de 

bles , les autres en les empechani par Vespece. 
ia force physique de troubler la paix. 



CAP. V. DE C-ffiLIBATU ECCLESIAST. ETC. 



181 



reddere potest ; qui praeterea facilius in ipsorum parentum volun- 
tatem eam auctoritatem influere valet, quam ipsi in ceteris de- 
spicerent. Ex his autem pendet civilis cultura et institutio , quae 
eo magis crescit , quo majorem influxum exercere potest sacer Ec- 
clesise minister. Haec autem religiosa , inteilectualis ac moralis 
institutio ad bonas artes etiam se protendit , ad scientias , litteras, 
totamque ingenui civis vitam (1). 

217. Beneficentiae demum atque charitatis instituta ortum et 
incrementum , vel ex toto vel magna saltem ex parte , a caelibe 
sacrorum ministrorum vita pendere, ipsa patefacit rei, dequaagi- 
mus , natura. Ipsi enim, quibus orphanorum, senum , infirmorum 
ac miserorum turba demandata est , veluti omnium parentes ac 
refugium in societate spectantur eo praesertim nomine , quod ab 



(1) Satis est comparare inter se pu- 
blica aedificia , templa praesertim , hos- 
pitia aliaqueejusmodi, quae a Catholicis 
excitata sunt tum medio aevo tum se- 
quenti aetate ubique terrarum , necnon 
monumenta sculpturae , architectura? et 
picturae , cum aedificiis aliisque roonu- 
mentis Protestantium , ut quisquis in- 
telligat , solam religionem catholicam 
pulchri ac magnifici idealem atque , ut 
ita dicam , ccelestem inspirationem in- 
gerere. Facile quisque levi inspectione 
inter duo aut plura simulacra aut ta- 
bulas pictas discernere potest inter opus 
Catholici et opus Protestantis. Caret 
enim istiusanimus pietate, quam prop- 
terea nequit exprimere in operibus in- 
genii sui. Cfr. Rubichon , op. cit. De 
Vaction du clerge" , etc, ch. io , Du 
celibat dans ses rapports avec lapopu- 
lation , pag. 287 et suiv ; nec non 
egregia opera Cypriani l\obert : Essai 
d'une philosopkie de Vart , ou intro- 
duction a Vktude des monumens chr6- 
tiens , Paris i83^ , cum lectionibus 



quae circa roonumenta christiana in 
lucem ex eodem auctore prodierunt , 
et D. Rio , De la poesie chretienne 
dans ses principes , dans sa maticre 
et dans ses formes , una cum analysi 
ac observationibus Cl. com. de Mon- 
talambert, Paris 1837. Hic porro auc- 
tor spectatur tanquam aestheticae chri- 
stianae instaurator. Anno elapsoD. Weiby 
Pugin , architectus Anglus , ex sola 
comparatione monumentorum Catho- 
licorum et Protestantium primum sti- 
mulum habuit ad amplectendam reli- 
gionem catholicam veluti divinam , 
prout reipsa fecit. Cfr. ejus opus in- 
scriptum : Between the noble edifices 
of the xiv and xv centuries and 
similar buildings of the present day 
shewing the decay of taste ; Lond. 
1837 y tum : An apology for the con- 
trasts , being a defence of the asser- 
tions advanced in that publication 
against the various attacks made upon 
it,By Welby Pugin , esq. author of 
the book in question , Lond. 1837. 



182 TRAGTATUS DE ORDINE. 

omnibus domesticis acpublicis negotiis feriatisint. Charitas, quam 
in omnes suadet imo praecipit cbristiana religio , nullum invenit 
in ipsis impedimentum , quo in cunctos se difFundat. Ipsa sua vi- 
vendi ratione caelibes ministri mediatores constituuntur inter di- 
vites et egenos, inter debiles ac potentes, et corrogant undique 
media,quibusindigentiaesubveniant, quacumquepossuntope. Hac 
de causa et libenter opulenti eisdem subsidia tribuunt, el pau- 
peres ad eos magna fiducia confugiunt. Haec porro in clericis 
conjugatis , uxore au frequenti sobole onustis , vix aut ne vix 
quidem concipi possunt (1). 

218. Ne quis vero suspicetur, ea, quae pauciscontraximus, tlieo- 
retica tantum esse , non autem practica , juverit factis et experi- 
mentis publicis haec omnia confirmare. 

219. Ac primo quidem ex publicis tabulis compertum est, nus- 
piam regna aut provincias civium multitudine et opibus floruisse , 
nisi ubi viguit cleri catholici caslibatus. Si Europa ad illud potentiaB 
atque opulentiae culmen pervehit , in quo eam suspicimus, totum 
id acceptum tam utiii institutioni referre debemus. Nobis satis 
hic sit commemorare Italiam , Gallias , Belgium , Austriacum im- 
perium, Helvetiam catholicam , Hiberniam ; quae si comparentur 

(1) Apprime comes de Maistre, in op. licence; douce sans faiblesse\ effrayante 

cit. Du Pape, lib. ni , ch. 3, § i , haec avecamour; supplbment inappreciable 

de clero catholico scripsit : Cette puis- de la raison , de la probite' , de Vhon- 

sance encore plus merveillense , qui neur, de toutes les forces humaines , au 

peut attendrir un cceur pttrifte et le moment oii elles se declarent impuis- 

rendre d la vie ; qui va dans les pa- santes ; source precieuse et intarissa- 

lais arracher l'or a Vopulent insensi- ble de reconciliation , de rbparations » 

ble ou distrait , pour le verser dans le de restitutions , de repentirs efficaces, 

sein de Vindigence ; qui a/frontetout, de tout ce que Dieu aime le plus apres 

qui surmonte tout , des qu'il s'agit de Vinnocence ; debout a cotk du berceau 

consoler une dme ,d'eneclaireroud'en deVhomme qu'elle benit ; debout en- 

sauver une autre ; qui s^insinue dou- core d cote de son lit de inort , et 

cementdans les consciences, pour y sai- lui disant , au milieu des exhortations 

sir des secrets funestes , pouren arra- les plus pathktiques el desplus tendres 

cherla racine des vices ; organe etgar- adieux : Partez ; cette puissance sur- 

dienne infatigable des unions sain- naturelle ne se trouve pas hors de 

tes ; ennemie non moins active de toute Vunitk. 



CAP. V. DE CjELIBATU ecclesiast. etc. 183 

cum regionibus , in quibus caelibatus a ministris proscriptus est , 
patebit, ceteris paribus, longe magis prae istis illas populi frequen- 
tia abundare (1). Quod profecto repeti nequit nisi a coelibe cleri 
catliolici vita , atque a vi religionis , qua fit , ut matrimonii jura 
ac leges sanctius custodiantur, famiiiae firmentur, conserventur , 
augeantur. 

220. Quid de institutione juventutis intellectuaii ac religiosa 
dicam, cui informandae a caeiibe Catbolicorum clero gratuitae 
scbolae ubique locorum apertae sunt, eo successu ut nulla sit civium 
classis, quae instructionem , ad civilem culturam tantopere neces- 
sariam, summa facilitate baurire nequeat? Si vero litteraria bsec 
institutio , quae adeo confert ad societatis felicitatem , comparetur 
cum scbolis , ut vocant, normalibus ac mutuis , quales a Protes- 
tantibus excogitatae sunt, illico apparebit, quam immane inter 
utrasque intercedat discrimen. Ex illis enim quotidie cives bene 
morati , optimi magistratus , utilissimi patresfamilias prodeunt ; 
contra vero ex istis bomines protervi , societatis perturbatores , 
increduli, seu flagella societatis ut plurimum emergunt. Diuturna 
experientia id apertissime ostendit , ita ut ejusmodi scbolae magis 
ac magis dilabantur (2). 

221. Demum industria et ope cleri catbolici , ubique patere 
domicilia ad diversas miserorum classes coiligendas , ac in dies 
novaerigi, nostris quotidie oculis usurpamus. Quid vero non con- 
tulit et confert sollicita cselibis cleri cbaritas nosocomiis , orplia- 
notropbiis, gerontotropbiis , mente captis , surdis ac mutis, et 
reliquis miseris cujuscumque generis ? invido quidem oculo baec 



(1) Cfr. Rabichon , op. cit. ch. io, tholicae adsciverint. Verom fractus paulo 
Du celibat dans ses rapports avec la post arborem prodiderunt ; tanta enim 
population en France , ubi non de incesserat juvenum animos arrogantia 
eolis Galliis, sed de aliis proviaciis ac ac tumor, ut vix patrium imperiam 
regnis , tum absolate tum reiative spe- sustinere vellent ; depravati praeterea 
ctalis, atqueex recenlissimiscensibus os- mores ut plurimum omnem ab eis pu- 
tendit veritatem facti ,quodasseruimus. dorem excusserant ; atque exinde fa- 

(2) Vixdum orta? sunt ejusmoiJi ctum est, ut pedetentim ejusmodi schohe 
schola^ normales acmutua? , ut incaute evanuerint, ac locum cesserint institu- 
eas admiratae haud paucae civitates ca- toribus ecclesiasticis ac religiosis. 



184 



TRACTATUS DE ORDIKE. 



omnia hospitia ac domicilia charitatis aspiciunt Protestantes ; at 
steriles ipsi sunt , nec quidpiam unquam , quod aliqua ratione 
conferri possit cum institutionibus Catholicorum, licet vero maxime 
voluerint et conatus omnes eo direxerint , nisi pertenuem vix 
umbram in suis imitalionibus protulerunt. Vix enim reperiuntut 
inter eos, qui velint se devovere tot sacrificiis, sine ulla mercedis 
spe, ad miserorum levamen 5 neque , etsi optarent, possent, do- 
mesticis curis detenti ac prsepediti (1). 

222. Exinde factum est , ut nonnisi languente ac deficiente fide 
ac inter civiles motus exurgerent increduli , religionis ac societatis 
hostes teterrimi, adversus Catholicorum caelibatum. Hujus tamen 
generis homines ut plurimum a legitimo conjugio abhorrent , ut 
caelibatum libertinum consectentur. Verum ex hoc nova ratio se 
se ofFert principibus ac veris politicis tam salutarem institutionem 
ab istorum stultis declainationibus tuendi , utpote tot bonorum , 



(l) Innaraera pene sunt institutacha- 
ritatis , quibns viri ac mulieres se de- 
voveruntac devoventsolatio omnis clas- 
sis miserorum , adeo ut totam vitam 
insumant in illis charitatis operibus , a 
quibus natura abhorret ; cernere est 
nobiles pueilas , quae delicate enutritae 
in paterna domo , mundum ac vanitates 
exosae sunt, omni humana3 spci nun- 
cium remittentes , se totas mancipare in- 
firmorum ac egenorum molestiis et in- 
commodis sublevandr k saepe tempore 
luis ac contagiosi morbi imperterritas 
sese exhibere illorum curae , nec aliam 
mercedem praeter sacrificium propriae 
vilae sibi proponere. Sane nec pauci re- 
ligiosi aut sanctimoniaies f&minae , his 
institulis charitatis addictae , hilares vi- 
tant profuderunt. Plura atriusque sexus 
individuorum millia ubique gentiam 
in Eccle&ia catholica hoc heroicum vitae 
genus instituunt , ac maria trajiciunt , 
ut in Asiam , Africam et Americam 



apud barbaras etsilvestres nationes ha- 
jusmodi transferant beneficentiae opera. 
Vere catholica religio charitate vivit et 
operatur. Contra vero apud acatholicos 
omnia frigescunt ; nedum mulieres , 
sed ipsi ministri , ut vocant , sectarum 
non solum nil ejusmodi moliuntur , 
sed ad minimi periculi adspectum se 
retrahunt ac fugiunt, sub specie quod 
nolint in proprias domus luem inferre 
atque uxoriac filiis perniciem conscis- 
cere. Ita reposuerunt non ita pridem 
ministri protestantes in stalibus fcede- 
ratis Americae , cum lues indica regio- 
nes illas depopularetur ; ita respondit 
anno elapso archiepiscopus anglicanus 
Dublinensis exprobrationibus quas prop- 
terea sustinere cogebatnr. Esto ; verum 
nonne ejusmodi excusationes meliorem 
conditionem esse caelibatus ecclesiastici 
ostendunt? Optima praeterea ratio est , 
quia quemadmodum extra unitatem vera 
fides , sic vera charitas non invenilur. 



CAP. V. DE CmiBATU ECCIESIAST. ETC. 185 

quae in societatem proveniunt, matrem fecundissimam et altricem 
tutissimam. 

Constatigitur ex dictis, clericorum continentiam, quaquaversus 
spectetur , nedum adversetur societatis bono , illud potius mirifice 
promovere , prout demonstrandum assumpsimus. 

DIFFICULTATES. 

223. Obj. prima. 1° Cselibes viri innumeris prope civibus rem- 
publicam defraudant (1). 2° Nulli praeterea prosunt caelibatus 
molestiae et incommoda ; 3° pluribus vero prodesse possent cleri- 
corum conjugia , 4° quibus castiores et puriores fierent ipsorum 
mores , eorum liberi melius instituerentur , iterum in terris vivere 
viderenturZacnarias et Elisabetha, eorumque filii Praecursoris vir~ 
tutes aemularentur (2). 5° Institutio, quae si universalis fieret des- 
trueret societatem, non est perfectio, sed insanientis et aberrantis 
mentis efFectus ; talis porro est continentiae professio (3) ; 6° eam 
proinde Graeci et Romani datis legibus proscripserunt, infamia 
notarunt cselibes eosquegravibus pcenis addixere (4). 7° Sanedum 
Protestantium provincioe florent, squallent regiones Catholicorum 
in deserta commutatae, ita ut vix incolae ad agros colendos ac 
mechanicas seu illiberales artes exercendas sufficiant (5) ; 8° cujus 

(1) Ita post Protestantes auctor op. ricus et Antonius, sea De proselytismo 
Les inconvkniens du cdlibat des pr&- Ecclesice Romance et evangelicce , 
tres , Geneve 1781 ; et, qaod mirum Vind. 1828. 

est , medici illi libertini quos superius (4) Cfr. Plutarchus , in Lucurgo , 

recensui , hanc urgent difficultatem ; opp. tom. 1, pag. m. 64; Plato, De 

undepatet, olrum exphysiologiaeacme- legib. lib. iv , et lib. vi ; ut testatur 

dicinae fontibus , an potius ex impietate Cicero, de Legibus lib. 111. Inter le- 

illaamplificentincommoda, quajurgent ges xii tabul. et haec reperiebatur : 

adversus continenliae professionem. Ccelibes Esse Prohibento , cujus exe- 

(2) Sicauctor anonymus tract. Della culio dcmandata erat aedilibus. Plura 
necessila, ed utilita del matrimonio alia recenset H. G. Heineccius, Jntiq. 
degli ecclesiastici , anno 1770 sine loco Rom. jurispr. illustr. syntagma lib. 1, 
edit. part. 1, pag. 107; cui accessit tit. xxv. 

Franck , op. cit. Sistema completo di (b) Sic auctor operis Recherches phi- 

polizia medica, loc. cit. § 16. losophiques sur le celibat. 

(3) Ita Bretschneider. Cfr. op. Hen- * 



186 TRACTATTTS DE ORDINE. 

quidem infrequenliae alia causa assignari non potest praeter ingen- 
tem cailibum ecclesiasticorum multitudinem. 9° Hinc spiritus 
sseculi, quod in progressu, ut ajunt, versatur, nonamplius patitur 
ejusmodi institutionem (1). 10° Quare, ut demum abrogaretur , 
supplices libelli non ita pridem guberniis dati sunt (2), dequorum 
felici exitu spes non modica affulget. Ergo. 

224. Resp. Ad l m , Dist. Caelibes universim sumpti , conc; 
ecclesiastici , neg. Mirum est, pseudopoliticos cum Protestantibus 
in unum invebi caelibatum ecclesiasticum tanquam unicam rei- 
publicaeperniciem , et oculos avertere ab immensa C3elibum turba, 
qua3 vera causa existit damni, quod respublica a cselibatu patitur. 
Viget enim praeter ecclesiasticum cselibatus militaris, caelibatus 
nauticus, caelibatus pbilosopbicus, caelibatus famulitius , caelibatus 
libertinus ; cum quibus omnibus si comparentur pauci ecclesiastici, 
qui continentiam profitentur, patebit, risu excipiendos esse ad- 
versariorum clamores , qui ex solo odio in clerum catbolicum , 
seu potius in religionem catholicam oriuntur. Si tantopere ipsis 
cordi est reipublicae profectus , quare non insurgunt in recensitos 
caelibatus , a quibus innumerorum civium procreatio impeditur , et 
qui causa sunt efframis libidinis et vitiorum colluviei (3) ? Quod si 
ecclesiastici sub aliquo respectu defraudant civibus rempublicam , 
abunde compensant boc detrimentum per conservationem fami- 

(1) Ifa Professores Friburgenses in qaaestio proposita et agitata est m pu- 
libello supplici , de quo mox dicemus. blicis regni comitiis. 

(2) An. 1828 tres dati sunt ejus- (3) Cfr. Dictionnaire abrege des 
modi libelli a Professoribus Friburgen- sciencesmHicales, Milan 182?., vol. iv, 
sibus in Brisgoja , alter magno duci v. art. Celibat , Continence , Incon- 
Badensi , alter comitiis magni ducatus, tinence, in quibus evidenter ostenditur, 
tertius Episcopo Friburgensi. In ducatu non ex caelibatu virtutis ac religionis 
Hesse-Darmstadt quidain deputatus D. causa suscepto , sed ex caelibatu invo- 
Ernestus Hoffmann , die i5 Jun. i83o, luntario , ex incontinentia sive in con- 
obtulit pariter propositionem , seu mo- jugio siveextra conjugium , omnem so- 
tionem ut vocant, ad abolendam legem cietatis moralem corruptionem proveni- 
caelibatus ecclesiastici, Item die 1 7 Sept. re , sobolis procreationem impediri, etc. 
ejusdem anni plura ibid. diffusa sunt Nec dissentiunt Mahon, Franck , alii- 
postulata ad eumdem finem. Demum que cselibatus ecclesiastici insectatores. 
in Galliis 1829 et i83o haec eadem 



CAP. V- DE C.EL1BATU ECCLESIAST. ETC. 187 

liarum , ut vidimus , et morum integritatem , quam mirifice pro- 
movent ; quibus fit , ut longe major propagatio ex legitimis con~ 
jugiis habeatur, quam si connubia frequentiora celebrarentur (1). 
Quis porro ignorat , rectos mores nervos esse civitatum ? 

225. Ad 2 m , Neg. Prosunt enim ejusmodi molestiae et in- 
commoda , si quae sunt , in primis ipsi caeiibi ad coronam ; prosunt 
universo gregi seu populo christiano , dum ipsi non subtrahitur , 
quod impenderetur familiae curis ac privatae filiorum et uxoris 
institutioni et sustentationi ; prosunt omnibus veneratione , quam 
sibi conciliant ; prosunt orphanis , pauperibus , infirmis ; pro- 
sunt , ut verbo dicam , societati universae , quae tot emolumenta 
inde derivat , ut ex probatiohibus constat (2). 

226. Ad 3 m , Dist* Qualia adversarii fingunt , conc; vera et 
realia , neg. Exaggerata porro , imo et chimaerica plane esse com- 
moda, quae ex clericorum conjugiis provenire adversarii deprae- 
dicant , patefaciunt regiones illae , in quibus ecclesiasticorum caeli- 
batus non viget. Presbyteri siquidem conjugati , tum apud Graecos 
schismaticos tum in imperio Russico, incredibili ignorantia la- 
borant ; in Sacramentis administrandis crimina simoniaca admit- 
tunt ; raro admodum divina celebrantur Mysteria ; ipsorum doli, 
negligentia, otium, abjectio in causa sunt, cur omnibus in con- 
temptuhabeantur ; sola politica motiva efficiunt , ut tolerentur (3). 

(1) Audiamus auctorem art. Celihat, ses... Le cklibat riest donc pas Ven- 

cit. Diction. Si ces demiers ( celiba- nemi des mceurs et de la sante publi- 

taires) cherchent souvent a eluder le que. Nous pourrions citer d Vappui 

vceu de la nature , dans Vacte de la de cette opinion des faits nomhreux 

reproduction , par suiie des circon- et concluans , si nous allions fouiller 

stances sociales , rien est-il pas de dans les turpitudes du coeur humain. 

meme chez un grand nombre de gens Cfr. etiam Bergier , Dict. de theologie y 

maries , dans les classes les plus kle- art. Celibat. 

vees et les classes moyennes de la (2) Hsec ipsa commoda ex clero ca- 

societeP La crainte de voir diciser un tholico caelibe in societatem provenire , 

htritage destine a soutenir Vorgueil ultro fassus est auctor certe in hac 

nobiliaire, celle de ne pouvoir subve- parte minime suspectus Filangieri , in 

nirauxbesoinsd'unefamille nombreu- op. La scienza della legislazione , 

se, riduiseni considerablement le nom- lib. n, cap. 5. 
bre des naissances dans ces deux clas- (S) A Petro I , cui Magni cogno- 



188 



TRACTATUS DE ORDINE. 



Apud ipsos Protestantes longe minoris jam sestimantur mariti 
ipsorum ministri quam apud nos catholici Prsesbyteri (1). In An- 
glia vero omnes fere libri eo spectant , ut clerum invisum et sum- 
mopere «ontemnendum reddant (2) ; nec religionis anglicanse mi- 
nistris tbeatrorum licentia parcit : si quis in scenam inducitur 
veluti stolidus , ebrius , leno , minister exhibetur (3). Quae omnia 
cum adversariis bene perspecta sint , eo votis omnibus tendunt , 



mentum accessit , imperii Russici fun- 
datore , magna ex parte instauralum est 
schisma moscoviticum, quod jamjam in 
suum finem vergebat ; idque praestitit 
ex motivo politico , ut idem nempe 
esset caput civilis et ecclesiastici regi- 
minis , et religiosa institutio politica 
prorsus evaderet. Hoc politicum prin- 
cipium magna constantia prosecuti sunt 
subsequentes imperii moderatores , qui 
interdum vexationibus et omni argu- 
mentorum saevitie, his praesertim die- 
bus , conati sunt et nituntur , contra 
publica pacta, religionem catholicam 
abolere in regionibus suae ditioni sub- 
jectis. Si artes Juliani apostatae compa- 
rarentur cum illis , quibus illud guber- 
nium utitur ad finem hunc perversum 
obtinendum , discipuli magislrum su- 
perasse viderentur. Duplex semper sco- 
pus in dilatalione imperii prae oculis 
habelur , protensio fmium iraperii et 
schisinatis , ut sic propriam , quam 
vocant ecelesiam , opponant Ecclesiae 
Romanae. Id non obscure fatetur, quem 
saepealias citavimus, Filaret , dum vota 
emittit ut protendantur imperii fines , 
et sic schisma protendatur. Astnon est 
prudentia , non est consiiium contra 
Dominum. Ceterum hinc fit . ut ipso- 
rum Popm , quos vocant , seu presby- 
teri uxorati, qui omnibus contemplui 



sunt ob ignorantiam et ebrietatem , cui 
passim indulgent, et ob simoniam , sus « 
tineantur, imo foveantur. Cfr. de Mais- 
tre , Du Pape , loc. cit. 

(1) Cfr. de Maistre , op. et loc. cit. 
ubi plura hujus assertionis documenta 
profert , atque inter cetera haec scribit : 
L 'anatheme est in&vitable. Tout pretre 
marie tombera toujours au-dessous de 
son caractere. La sup&riorite' /wcon- 
teslable du clergt catholique lient uni- 
quement a la loi du celibat. Qrfest-ce 
qvtun ministre du culte qui se nomme 
reformeP Cesl un homme habillS de 
noir , quimonte tous les dimanches en 
chaire pour y tenir des propos hon- 
netes. A ce mklier iout honnete homme 
peut reussir. J'ai examine de tres-pres 
cetle classe d'hommes; fai surtout in- 
terroge sur ces ministres evangeliques 
Vopinionquiles environne, et cette opi- 
nion meme s'accorde avec la notre, 
pour ne leur accorder aucune supe- 
riorite de caractere. 

(2) Cfr. ibid. necnon in op. The 
extraordinary Black Booh , an expo- 
sition of the united church of En- 
gland and Ireland , London i83i , 
chap. I. 

(3) Cfr. auctor , RSponse aux nou- 
veaux docteurs , p. n , pag. 225. 



GAP. V. DE GJELIBATU ECCLESIAST. ETC. 189 

ut pari ordine ponant clerum catholicum per caelibatus abroga- 
tionem. 

227. Ad 4 m , Dist. Si conjugii vi clerici impeccabiles evade^ 
rent , conc; secus , neg. Nec enim in his , quae ex experimento 
pendent , debemus poeticam imaginationem sequi, sed res, prout 
in se sunt , spectare. Eadem enim in conjugatis clericis cerneren- 
tur , quae in conjugatis laicis contingere solent , qui profecto 
procul absunt ab illa sanctitate, quam adversarii fingunt ; ac prae- 
terea illis vitiis sordescerent , ad quae inclinant rei domesticse 
amplificandae sollicitudo , ac filiorum sustentatio et futura ipso- 
rum conditio. Certe clerus anglicanus uxoratus non exhibet toti- 
dem Zacharias et Elisabethas , eorumque filii quam longissime* ab- 
sunt ab aemulandis et in se referendis virtutibus S. Praecursoris(l). 
Itaque non conjugium , sed habitus castitatis ab adolescentia sus- 
ceptus remedium incontinentiae validius suppeditat *, ubi enim 
pudore soluto labem hujusmodi quispiam contraxerit , difficulter 
admodum ejus memoria ad peccatum non provocatur. Nam quo 
majora sunt cupiditatis irritamenta, eo magis urit. 

228. Ad 5 m , Dist. Eadem ratione , qua noxia fieret qusevis ars 
et disciplina , si omnis hominum ccetus ad illam excolendam sese 
converteret, conc; diversa ratione, neg. Nempe ex hoc argu- 
mento, si quid valeret, sequeretur , eliminandas e societate lit— 
teras esse, repudiandas artes quaslibet seorsim sumptas ; quia 
profecto, si omnes studiis vacarent, periret commercium , agrorum 
cultus, omnes fame perirent. Adeo acuti sunt Protestantes , qui 
politicos agunt, dum non verentur per summam impudentiam 
traducere Christi consilia tanquam furiosi et inepti animi sensa. 
Tam nova est haec difhcultas , ut eam sibi objecerint et excesserint 
SS. Hieronymus et Augustinus , postea vero S. TJiomas (2). 

(1) Cfr. A Letter to his royal versitatibus , quae suut totidem sedes 

highnessthedukeofGloucester,Chan- iniquitatis. Vid. praesertim pag. 12, 

cellor , on the present corrupt state of 1 4, 17, 18. 

the University of Cambridge , hy R. (2) Cfr. S. Hier. Cont. Jovin. lib. /, 

M. Beverley , esq. edit. Loudon i833, n. 36; S. Augustin. De bono conju- 

in qua auctor ostendit, fere omnes mi- gali , cap. 10; S. Th. Cont. Gent. 

nistros anglicanos studiis vacare in uni- lib. 111 , cap. i36, ubi hanc ipsam 



190 TRAGTATUS DE ORDlISE. 

229. Ad 6 m , Dist. Grseci et Romani proscripserunt et infamia 
ac paenis mulctarunt caslibatum libertinum et vitiosum , conc. ; 
religionis et virtutis causa susceptum , neg. Nos enim contrarium 
ostendimus, et fatentur ipsi adversarii, qui caelibatus institu- 
tionem non ex Christi et Apostoli consiliis, sed ex ideali Indorum , 
Graecorum etRomanorum perfectione et mysticismo, qui omnium 
animos invaserat , atque ex instituto sacerdotum ethnicorum re- 
petere maluerunt (1). Quomodo autem leges plectere potuerunt , 
quod adeo suspiciebatur? Itaque efFraenem illorum licentiam ob- 
jectas leges feriunt , ex qua fit , ut complures animo ac sensibus 
vitiatis ex epicureismo eam fugiant societatem , qua, ut loquitur 
Montesquieu, fierent meliores , ut aliam sequantur, qua pejores 
semper evadunt (2). Hunc porro caelibatum et nos damnamus , 
utpofce societatis pestem. 

230. Ad 7 m , Neg. Hoc enim putidum mendacium est. Sola 
Italia , quae ecclesiasticis viris prae regionibus reliquis abundat , 
suflicit ad falsitatis arguendam adversariorum assertionem. Haec 
enim, spectata soli area, superat Sinas ipsas civium seu incolarum 
numero (3). Quod si nonnullae regiones minus populo refertse 



difficultatem his verbis sibi proponit , lis, non tamen esset perfectius animal , 

n. 3 : Si bonum est quod unus conti- nisi haberet oculum etpedes. Ita etiam 

neat , tnelius est quod tnulti ; opti- nec multitudo humani generis haberet 

mum quod omnes. Sed ex hoc sequi- statum perfectum , nisi essent aliqui 

tur,quodgenushumanumdeficiat.Non intendentes generationis actibus , et 

igitur bonum est , quod aliquis homo aliqui ab his abstinentes et contem- 

omnino contineat. Solvit porro hac ra- plationi vacantes* Cfr. etiam Feller , 

tione : Ab his quos , sunt necessaria , Catech. Philosoph. loc. cit. 
quamvis quantum ad singulos melius (t) Uti Professores Friburgenses in 

sit quod abstineat , melioribus dedi- supplici libello , de quo supra. 
tus, non tamen est bonum quod omnes (2) Esprit des lois , tom. m , liv. 

abstineant , sicut et in ordine universo xxin , ch. i. 

apparet; quamvis enim substantia spi- (3) Balbi , Compendio di Geografia, 

ritualis sit melior quam corporalis , Torino i834«Ex tabulis statisticis, quas 

non tamenesset meiius universum , in exhibet, Europa) , pag. 836 , et Asiae , 

quo essent solum substantiw spiritua- pag. 1102 , constat, Italiam singulis 

leSy sed imperfectins ; et quamvis sit milliariis quadratis continere aa5 in- 

melius oculus pede in corpore anima- dividaa ; Imperium vero Sinense vix 



GAP. V. DE CffiLIBATU ECCLESIAST. BTG. 



191 



sunt , id a causis omnino extrinsecis pendet , ut mox dicemus , 
quae communes sunt regionibus Catholicorum seque ac Protes- 
tantium. 

231. Ad 8 m , Neg. Sed ha3 causae sunt : 1° ingens coloniarum 
in exteras regiones deductio; 2° conjugiorum difficultas, quae crescit, 
prout minuitur alimentorum ratio. Jam vero experientia de- 
monstrat , doctioresque politici ostendunt, agrorum cultura pra3 
ceteris artibus degendae vitae rationem comparari , e contrario haec 
commoda luxu corrumpi ; hinc cultura neglecta , inde vero luxu , 
qui novorum civium germen vel a radiee exscindit , imminuitur 
necessario populi freqqentia. Num vero sublato ecclesiastico cae- 
libatu civitatum luxui frenum injiciatur , aut agriculturae studium 
crescat , judicent adversarii, 3° Piaeterea causa incolarum infre- 
quentise est caelibatus libertinus, de quo paulo ante diximus ; 4°est 
militia; 5° acrior scientiarum cupido; 6° commercium, navigatio, 
longinqua itinera , artes plurimae, quae saepe efficiunt , ut multi 
aut conjugio valedicant , aut saltem jugalibus se vinculis socient 
a^tate provecti , cum scilicet rem familiarem aut compararunt 
aut amplificarunt ; 7° sunt tot illustres familiae, in quibus propter 
beneficiaria jura ac primogenita , exceptis natu majoribus , reliqui 
cselibem vitam ducere ut plurimum coguntur ; 8° est ingens famu- 

continere ^i individoa. Continet Italia causa illa , quae illic cernitur , incola- 

2i a m partem incolarum totius Europae; rum infrequentia repetenda esset , non 

6uperat Borussiam , quae non liabet nisi advertunt ad peculiares phases seu vi- 

i56 invidua pro singulis milliariis qua- ces illius regionis , quae octo fere secu- 

dratis. Belgium pariter apprirae catho- lis pugnare debuit adversus Saracenos , 

licum est , ac pluribus institutionibus ut ab istorum se jugo eriperet ; et ad 

religiosis et viris ecclesiasticis abun- alia bella, qna? adversus Gallos saepe 

dat , continet 453 individua pro singulis sustinuit ; ad detectionem Americae, qua 

milliariis quadratis. Et lwec sufficiant factum est ut innumeri in novam il- 

ad os obstruendum incredulis ac pro- lam orbis partem se transtulerint , alia- 

testantibus , qui incusant religionem que ejusmodi adjuncta. Vix autem ad 

catholicam , quod per caelibatum indu- tempus quievit ab anno 181 1 ad i83o, 

cat imminutionem incolarum. Ceterum ut numerus civium incrementum coe- 

cum haec difficultas respiciat potissimum perit 4,000,000 , licet clerus secularis 

Hispanias , qui haec obtrudunt perinde et regularis constaret 1,000,000; nt 

ac si ab unica caelibatus ecclesiastici patet ex Diario Rom, 23 Jan. i83o. 



192 



TRACTATTJS DE ORDINE. 



lorum turba ; 9° est tot hominum naturalis indoles , qui austeris 
adeo moribus praediti sunt et vitae severitate , ut aegre admodum 
garrulam uxorem ferre possint , et liberorum ejulatus et clamores. 
Quse cum ita sint, mirum est, pseudopoliticos uni ecclesiastico cae- 
libatui adscribere , quod a tot aliis causis pendet , et quas ipse fuse 
prosequitur Filangierius (1). 



(1) Scienza della legislasione , lib. 
ii , a cap. i ad cap. 8 inclusive. Lon- 
gnm esset omnia persequi , quae hic au* 
ctor commemorat. Nobis satis sit non- 
nulla afferre ex iis , quac scribit cap. 8 
quae mirifice confirmant causas a nobis 
recensitas. Funesta riflessione, scribit, 
i vizi e i disordini hannoper cosi dire 
una fitiazione reciproca fra loro. V uno 
produce Valtro , « ilprodotto da nuova 
forza al produltore. Cosila miseria , e 
il celibato violenlo d'alcune classi de J 
cittadini , impedendo i matrimonj , ca- 
gionano Vincontinenza pubblica , e 
Vincontinenza pubblica diminuisce il 
numero de' matrimonj . Dove ci k cor- 
ruzione , Vuomo sdegna una moglie , 
e dove ci e povertd , dove ci sono molti 
celibiper forza , ivi ci dev' essere cor- 
ruzione. Quod deinde nimis forsan li- 
bere evolvit ; deinde prosequitur : Qual 
vuoto non deve lasciare nella popola- 
sione qnest' eccesso della pubblica in- 
continenza ? Qnal maraviglia ; che 
nella maggior parte delle nazioni frd 
cento uomini sifa appena un matri- 
monio in ogni anno? Et Xn nota ibid. 
l>eggansii calcoli di M. Sussmilch. 
Egli dice , cAe in Olanda si fa il 
conto, che sopra 6^ persone vi e un 
matrimonio , nel mentre in Svezia se 
ne fa uno sopra 126. Nella Marca di 
Brandeburgo , e in Finlandia uno so- 



pra 108, a Serlino uno sopra 110 
in Inghilterra uno sopra 98 , 1 1 5 , 
118, Jam vero numeratae regiones om- 
nes pertinent ad Protestantes. Ex quo 
discimus , quaenam apud illos vigeat 
morum corruptio. Et hi sunt , qui de- 
clamant adversus caelibatum ecclesiasti- 
cum ! Et haec quidem in hypothesi ad- 
versariorum sunt dicta , quod nempe 
incolarum frequentia promoveat socie- 
tatis felicitatem. Ast inquirere, praestatj 
num ca3ca haec atque inconsiderata pro- 
pagatio in reipublicae bonum reipsa ce- 
dat ? Jam vero nec pauci nec minoris 
subsellii philosophi ac polilici , expen- 
sis utrinque rationum momentis , con- 
trarium ostenderunt. Omissis porro Aris- 
totele , lib, vii , Politic. cap. 4 > W 
Heineccio, Adlegem Juliam et Papiam 
Popceam, lib. 1 , cap. 12, quihaec ar- 
gumenta versant , non defueront res- 
publicae , quae, vel ob insolentiam plebis 
vel ob agri augustiam vel sterilitatem , 
de coercendo potius quam de ampli- 
ficando civium numero cogitarunt. Mal- 
thus parochus anglicanus in op. Essai 
sur leprincipe de lapopulation ,trad. 
defangl. necessitatem continendi intra 
certos limites propagationem ostendit. 
At pessimus homo ulterius progressus 
est; hic siquidem, qui inanem pronun- 
ciaverat continentiae professionem , ad 
coercendam propagationem proposuit 



GAP. V. DE GiELlBATF EGGLESIAST. ETG. 193 

232. Ad 9 m , Dist. Si per spiritum seculi significentur li- 
bertini , increduli , caenosi homines , conc; si sapientes , graves , 
veri politici , neg. Illi porro homines nunquam constituerunt 
spiritum seculi , sed licentiae , quos seculum imo et secula velut 
ignavos, perditos, societatis faecem spreverunt et exhorruerunt. 
Talium porro hominum spiritus abhorreret etiam a catholica re- 
ligione, Quodlibet seculum aliquid ferre nollet ; adeoque , si id at- 
tenderetur, haec, quae ipsorum perversae indoli nonarrident, essent 
tollenda. Ecclesia non attendit spiritum seculi , sed spiritum se- 
culorum. Quavis autem aetate viri prudentes ac populus ipse 
institutionem caelibatus ecclesiastici suspexerunt; nunquam po- 
pulus Ecclesiae ministros conjugatos optavit ; si quis vero sit qui 
libere vivat et scandalum praebeat , petit populus ut corrigatur 
aut amoveatur a ministerio, ejusque in locum melior substituatur, 
nunquam vero ut uxor ei detur. 

233. Ad 10 m , Dist. Ab iis , qui spiritu hujus seculi ageban- 
tur, conc.;3i reliquis neg. Hi, qui libros supplices dederunt gu- 
berniis pro caelibatus abrogatione , pauci omnino fuerunt , si cum 
ceteris comparentur, qui alte reclamarunt adversus ejusmodi 
conatus , qui extremam perniciem inferrent catholicae religioni (1). 
Irritse semper cesserunt ejusmodi machinationes vel apud ipsos 
Protestantes (2) , ac frustra sibi blandiuntur de felici successu 

frenum morale. At frenum morale cleros totius christianismi in universo or- 

et quidem coactum verein praxi inane benon percipitnisilib. sterl. 9,000,000 

esse deprehendit ; quare, uti jam dixi- seu libell. gallic 225,000,000. Cfr. op. 

mus , legem comitiis probandam pro- cit. The extraordinary Black Book , 

posuit , qua statueretnr , ut iis , qui etc. pag. 59. Cfr. etiam Storia della 

post statamdiem nascerentur, perinde Riforma, etc. lett. iv. 
ac eorum parentibus omne subsidium (1) Inter quos eminet vir certe mi- 

denegaretur , et sic rigori ac punitioni nime suspectus , nempe. Ab de Pradt , 

naturaD dimittantur , nempe ut fame cujus arliculus , cui tit. Le Clerge" , 

intereant. Maltho se socium adjecit relatus est in Tribuna Catholica 

Scarlett in eumdem finem , nempe ut diebus 25 et 27 Augusti an. i833. 

minueretur tributum , quod in pauperes Adversus raemoriam seu libellum 

erogatur.Attamenclerus Anglicanusper- supplicem Profess. Friburgens. cfr. 

cipit quotannislibell. sterlin. g,44<>,ooo Catholicon Spira?. 
seu libellas gallic. 236,ooo,ooo , dum (2) Cfr. Ibid. 

T. VII. 13 



194 TRAGTATUS DE ORDINE. 

pauci isti libertini , qui nec advertunt anomaliam, ut sic lo- 
quar , petendi a guberniis abrogationem illius legis , quaj ecclesia- 
sticae , imo et apostolicae est institutionis , quaeque a primis Ecclesiae 
seculis ad nos usque pervenit. 

234. Obj. secunda. 1° Cselibatus intolerantia ea est, quae tot 
compulit cleri regularis ac secularis membra seculo XVI ad 
Reformationem excogitandam ac propagandam , quseque tot in 
societatem intulit clades. 2° Accedit , per caelibatum clericos ex- 
traneos quodammodo societati fieri. Nulla enim ratione permoveri 
possunt ad societatis jura tuenda. Hinc , Ecclesiam ejusmodi insti- 
tutio societati non tantum non devincit , sed magis eam a societate 
devellit ac separat , et statum in statu vere constituit. Cumque hi 
caelibes clerici nullo vinculo erga patriam et commune solum tenean- 
tur , cum potestate externa , Rornano nempe Pontifice , arctius col- 
ligantur , quo fit ut sub libertatis ac independentiae colore patria 
alat in Sacerdotibus tot hostes ac proditores , vel saltem cives 
segnes , nec de vero patriae bono sollicitos , ineptos ad praeclara 
facinora. Hinc colluctationes perpetuae inter Sacerdotium et Im- 
perium , quae societatem affligunt. Quaqua igitur versus spectetur 
continentiae lex , per sanam politicam eliminari debet (1). 

235. Resp. Vel neg. yeldist. Ad reformationem excogitandam , 
tteg. ; ad eam excogitatam amplectendam , subd. nonnullos corde 
ac mente corruptos , conc. ; bene moratos ac professionis suae 
spirituactos, neg. Inprimis falsum est, regulares autseculares Sa- 
cerdotes, sacrum caelibatum detrectantes, animum convertisse ad 
reformationemexcogitandam; alias enim ac longe diversas causas 
assignat De Pradt , de caelibatu vero ne verbum quidem habet (2). 

(1) Ita Bretschneider, opcit. la doctrine des Indulgences de scan- 

(2) Concordat de VAmerique avec daliser unhomme comme Luther , cTwn 
Rome , chap. 3, 6, Paris i838. Etiarr. sentiment religieux mystique tres-pro- 
Ranke op. cit. liv. i , chap. 2, § 4 ? nonce , penitre des notions sur le p&~ 
aliam cansam reformationis assignat : chS et la justification telles qu'il venait 
On a dit , scribit, que la cause de cette de les exprimer dans un livre de 
attaquc , attribute d 'abord d Vabus des Theologie , inspire parV Ecriture dont 
Indulgences, avait ete toule secondaire; il s'etait nourri avec toute Vardeur d'un 
viais... rien n'elait plus capable que coeur altere. Celui qui croyait avoir 



GAP. V. DE CJELIBATTJ EGGLES. ETG. 



195 



Sane Henricus VIII caelebs non erat; neque cselibatus causa Elisa- 
betha ejus filia anglicanam reformationem instauravit (1). Nonne 
identidem Sacerdotes , omni pudore , conscientia ac religione de- 
stituti , commodam admodum ac mollem reformationem amplexi 
sunt , cupiditatibus iisdem impulsi , quibus quotidie tot conjugati 
ac caelibes libertini impelluntur ad habenas omnes vitio ac licen- 
tiae laxandas , aeque dispositi ad profitendum islamismum , ut ita 
cohonestent suam defectionem 5 quod non ita pridem contigisse 
novimus (2). 



dkcouvert les rapports eternels entre 
Dieu et Vhomme , et qui , avec les 
prOpres lumieres de sa raison , avait 
appris a comprendre VEcriture , de- 
vait etre le plus profondement offense 
par un pardon des pecfas q\Con pou- 
vait ohtenir pour de Vargent. Ita qui- 
dem hic pietista ; nec suspicatus fuit , 
se risum excitaturum in iis omnibus, 
quibus perspecta sunt effusa libido , 
audacia , projecti mores , incredulitas 
optimi parentis sui ! 

(1) Tam Henricus vni quam ejus 
filia Elisabetba sub gravibus poenis con- 
jugio clericos interdixerunt. Nolum est 
anecdotum Cranmeri , quum voluit in 
Angliam introducere uxorem , quam 
duxerat in Germania. Adhuc professo- 
res Universitatum Cantabrigiensis et 
Oxoniensis tenentur ad caelibatum. Cum 
Geb. Truchses archiepiscopus Colonien- 
sis defecisset ad Protestantismum , ac 
de more suam et ipse duxisset uxorem, 
Elisabetha hanc ad eum epistolam de- 
dit : Frcedilecte Domine ! Dum a 
vobis concepta fuerat intentio seu vo- 
luntas laborandi , ut Reformatio indu- 
ceretur in archidicecesim vestram , 
mihi admodum grata et auditu ju- 
cunda fuit. Sed quantum inde volup- 



tatis hauseram, tantumposteacontris- 
tabar , cum intelligerem circum&tan- 
tias connubii vestri, perquas dilucide 
ostendistis , in inceptis vestris longe 
operosius operatam esse carnem et ejus 
titillationem quam spiritum religionis 
verce. Prudentiores homines probi 
prmviderunt infortunium tuum , cum 
impossibile sit feliciter evenire. Quare 
non est ut conqueramini , vos ubique 
deseri. Quidquid egistis , Catholicis 
maximo offendiculo fuit , neque a 
Protestantibus approbari , aut saltem 
gratum haberi poterat. Interea tamen 
intime cor meum afjicit fortuna vestra, 
eoque magis quod nullum amplius vos 
adjuvandi remedium videam. Ceterum 
quod a me petistis , ut indulgeam 00« 
bis habitationem in regno meo , scitote, 
modernas temporum circumstantias 
non ferre, ut hoc a me permittatur ; 
et jam legato meo apud Hagam de- 
mandavi ut istius rei causam vobis 
aperiat. 

Elisabetha Regina. 
A. D. i5 9 6. 
Cfr. The catholic Magazine vol. vi , 
n. 49, Febr. i835. 

(2) Neminem invenire erit ex pres- 
byteris aut religiosis , qui identidem ad 

13. 



196 



TRACTA.TtTS DE ORDlNE. 



236. Ad 2 m , Neg. Theoretica siquidem haec principia, seu 
potius imaginationis gestus ac somnia , experientia quotidiana re- 
pellit. Nullos siquidem fideliores subditos principes experiuntur 
quam Ecclesiae catholicse ministros. Ipsi ut plurimum primae vic- 
timoe sunt rebellium civilium motuum , quos excitant liberiores 
homines, uti ex publicis documentis compertum est. Quae porro 
ab adversariis objiciuntur , ea prorsus sunt quae magis cselibatum 
excolendum suadent. Agitur enim de Ecclesiae libertate ac inde- 
pendentia ; alioquin Catholici perinde ac Protestantes subjiceren- 
tur durae dominationi civilis regiminis; ab ipsa penderent in 
dogmate , liturgia et disciplina. Sine caelibatu vix actum non es- 
set de ipsa Ecclesiae subsistentia (1). Si solo ac patriae per uxorem 



Protestantismnm defichmt , qui uxorem 
aut statim aut paulo post non duxerit , 
imo saepe jam filios non susceperit ante 
defectionem. Novissima exempla , qua3 
habuimus in Germania et in Helvetia , 
id confirmant. Gfr. // Cattolico diLu- 
gano , 28 Feb. i838. Sane nisi libido 
eorum mentes excaecasset , quomodo 
potuissent absurdum Protestantismum 
praeferre religioni catholicae? Vere his 
applicari possunt , quae de Aristippo 
scripsit Lactantius , lnstit. divin. 
epitome. cap. 3o, , segm. 7 : Qui, ut 
amiculce suce Laidi placeret , Cyre- 
naicam instituit disciplinam , qua 
smumi boni finem in voluptate cor- 
poris collocavit ; ne aut peccatis au- 
ctoritas , aut vitiis doctrina deesset. 
Sic isti eaenosi homines, utplaceantow/- 
culce suce , Protestantismum profiten- 
tur , ne aut peccatis aucioritas , aut 
vitiis doctrina desit. Hoc ipso anno 
(i838) , ut amiculce suce placeret qui- 
dam archidiaconus Ecclesiae graicae , ad 
Alcoranum defecit ( Cfr. // Cattolico 
di Lugano , 1 5 Marzo 1 838 ) , ue pariter 



aut peccatis auctoritas aut vitiis do- 
ctrina deesset. Sic reliqui omnes. 

(1) Ipsi Protestantes de hac agendi 
ralione conqueruntur. En quomodo lo- 
quatur unus ex ipsis : Le protestan- 
tisme ria pas moins avili la dignite' 
sacerdotale... Les pretres protestans 
se sont defaits bien vite de toute ap- 
parence religieuse , et se sont tous 
mis tres-humblement aux pieds de 
Vautorite temporelle... Parce que la 
vocation des pretres protestans rietait 
nullement de gouvemer VEtat, il riau- 
rait pas fallu en conclure que tfetait 
a VElat d gouverner VEglise... Les 
recompenses que VEtat accorde aux 
ecclesiastiques , les ont rendus tout a 
fait sfouliers. Avec leurs habits sa- 
cerdotaux , ils ont depouilU le carac- 
tere spiritueL* Vklat a fait son m6- 
tier , et tout le mal doit etre mis sur 
le compte du clerge protestant. II est 
devenu frivole... Les pretres riont 
bientot plus fait que leur devoir de 
citoyens... UEtat ne les prend plus 
que pour des officiers de police... II 



CAP. V. BE CELIBATU ECCIESIAST. ETC, 



197 



et filiorum turbam , ut vellent adversarii , addicti essent Sacer- 
dotes mariti , deesset jam centrum commune unitatis , ac pro 
diversitate Statuum seu Principatuum diversae , imo contrariae 
essent ecclesiasticorum sollicitudines , divisi essent ab invicem , 
uti Protestantes. 

237. Protestantismus cum vitam in semetipso non habeat, 
adminiculis exterioribus opus habet ut regatur , Principibus in- 
diget qui cum fulciant ; at Ecclesia catholica vim ac vitam suam 
habet ex unitate fidei, capitis ac liturgiae ; habet a Christo fun- 
datore suo ; nec opus est ei aliquo exteriori adminiculo vel auxilio, 
ut vivat, et regatur ac conservetur. Quinimo vivit ac regitur, 
frustra in ipsam obnitentibus omnibus portis inferi ad ejus des- 
tructionem consociatis. Non obstantibus diris vexationibus, novos 
semper ac illustres filios acquirit , dum Protestantismus , poten- 
tissimorum Regum ac Principum protectione tectus , quotidie ma- 
gis tabescit , atque ad terminum suum properat , et ad interitum 
vergit. 



ne les estime guere , et ne les place 
que dans la derniere classe de ses of 
ficiers... Des que la religion devient 
la servante de VEtat , il est permis 
de la regarder dans cet etat d'abais- 
sement comme Vouvrage des hom- 
mes , et m&me comme une fourherie. 
Cest de nos jours seulement quon 
a pu voir Vindustrie, la diete , lapo- 
litique , Veconomie rurale et la police 
entrer dans la chaire... Le pretre doit 
croire qu'il remplit sa destinee et tous 
ses devoirs , enfaisant lectureen chaire 
des ordonnances de lapolice.lldoit dans 
ses sermons publier des recettes con- 
tre les 6pizooties , montrerla nkcessite' 
de la vaccination , et precher sur la 
maniere de prolonger la vie humaine. 
Comment donc s'y prendra-t-il aptes 
cela pour detacher les hommes des 



choses temporelles et ptrissables , tan- 
dis qu'il s*efforce lui-meme , avec la 
sanction du gouvemement , d'attacher 
les hommes aux galeres de la vie ? 
Ita Marheinecke professor HeideJbergen- 
sis , Sur le vrai caractere du pretre 
evangelique , impress , Hambnrgi in 
musaeo patrio Germanoruni , trad. de 
1'allem. Possem haec innumeris prope 
exemplis conurmare , uisi longius quam 
par sit abducerer. Nonnulli Principes 
protestantes conati sunt eamdem po- 
testatem in clerum catholicum exer- 
cere ; ast Archiepiscopus Coloniensis , 
Arch. Posnaniensis , aliique non pauci 
ostenderunt , alia virtute praeditos esse 
Sacerdotes catholicos cselibes prae igna- 
vis et captivis Protestantismi mini- 
stris , eo ipso quod solo ac patrias per 
uxorem et filios defixi sint. 



198 TRACTATUS DE ORDINE ETC. 

238. Sacerdos catliolicus vere universalis est,id est, omnis 
setatis , omnisque regionis ac universse terrae ; dumque majesta- 
tem cultus in metropolitanarum urbium templis explicat , novit 
pari ratione se conferre ad Peruanos ac lndos , ut eorum neces- 
sitatibus spirilualibus ac temporalibus provideat. Quemadmodum 
vero S. Paulus ab Hierosolymis per circuitum usque ad Illyricum 
omnia Evangelio replevit , sic S. Franciscus Xaverius ad extremas 
Orientis plagas se transtulit , uti Occidentales perlustravit S. Vin- 
centius Ferrerius , aliique pene innumeri. 

239. Sola religio catbolica per potentissimam actionem suam 
in individua singula , movet, agitat atque excitat ministros suos 
ad magna quaeque , eisque imprimit religionis sigillum. Protes- 
tantismus terrenus in omnibus baesitat incertus inter ccelum ac 
terram , inter cbristianismum ac bellenismum , inter rationa- 
lismum et pantbeismum ; bumi serpit , nec nisi bumilia et abjecta 
aut excogitare aut moliri valet (1). 

240. Haec babui, quae in banc qusestionem dissererem , pauca 
quidem , si rei molem spectes , at si finem quem intuemur , pro- 
fecto non pauca. 

Veritas enim , quae omni aetate eadem est , in apricum prolata , 
Ecclesise praxis vindicata , adversariorum fraudes retectae , eorum 
disserendi ratio omni ex parte expensa. Quocirca jure mibi et 
bonis omnibus gloriandum est, tum quod eain causam tueamur, 
quae criminationibus nonobruitur , etcalumniis lacessita pulcbrior 
emergit , tum quod cum eo bominum genere manus conseramus , 
qui a libidine , non a ratione argumenta mutuantur (2). 

(1) Cfr. Handachuc, op. cit. Hen- trop de moyens , s'il pouvait se per- 

ricus et Antonius , etc. ubi lefellit metlre d'arriver au terme de la se- 

Bretschneider ; nec non Ab. Jager, Sur duction par un mariage legitime. Sous 

le cilibat ecclesiastique dans les rap- pretexte de diriger les consciences , il 

ports religieux et politiques , cujus chercherait a gagner et corrompre les 

extant plures articuli in eph. VUni- cceurs , et atourner d son profit par- 

vers ; Rosmini , Sul celibato , Rovereto ticulier Vinfluence que son ministere 

i835. Ceterum D. Portalisanno 1807 ne lui donne que pour le bien de la 

haec advertit adversus pseudopoliticos , religion. 

qoi promovere vellent conjugium cleri- (2) Cum sajpius de Professoribus 

corum : Un Pretre catholique aurait Friburgensibus mentionem injecerim , 



TRACTATUS 



DE MATRIMONIO. 



199 



PROOEMIUM. 



1. Matrimonium ab eo dicitur, inquit Catechismus Romanus, 
quod femina idcirco nubere debet , ut mater fiat , vel quia prolem 
concipere , parere , educare , matris munus est (1). Aliis praeterea 
nominibus Matrimonium donari consuevit, Connubii scilicet, 



dissimularepostremo loco uequeo scan- 
dalum , qaod non ita pridem Dr. 
Schreiber , in eadem Friburgensi Uni- 
versitate professor theologiae moralis ac 
membrum consilii ecclesiastici , pras- 
bnit auditoribns sois.Hicenim , postea- 
quam asseruit, infallibilitatem esse prae- 
cipuum decus et robur Ecclesiae tum 
quoad res fidei tum quoad res mo- 
rum , non erubuit , sub finem secundi 
vol. Theologiae moralis , affirmare, ec- 
clesiasticurn caelibatus praeceptum , Sa- 
cerdoti catholico injunctura , esse cow- 
tra naturam , injustum , immorale 
et antichristianum. Qoa in re acutus 
homo non vidit , se principium positum 
hac disserendi ratione destruere. Enim 
vero clericis et recens Sacerdotio inau- 
guratis talia effutire perinde est ac di- 
cere : Ecclesia illa , cui ut magister et 
Sacerdos peculiari ratione addictus 
sum y et erga quam in animis vestris 
amorem excitare deberem, non est vera 
nec a Christo fundata , utpote quce 
errorem et peccatum docet , et lege in- 
justa et iniqua filios suos obstringit. 



In quo ipse non repetit , nisi quod no- 
vem aut decem ab hinc annis docuit 
Drc Amann , professor et membrum pa- 
riter consilii ecclesiastici , qui inter sa- 
cri caelibatus impugnatores non extre- 
mum locum obtinet ob historiam cae- 
libatusa se editam. Quam bene autem 
idem professor Schreiber de suis alum- 
nis promeruerit , evincitur ex munere 
argentei cyathi , quo hanc auream do- 
ctrinam cohonestarunt ejus auditores. 
Satius profecto foret ut ipse personam 
deponeret , seque apertum hostem Ec- 
clesiae catholicae profiteretur. 

(1) De Matrim. Sacram. cap. 8, 
n. 2. Hinc apud Gregorium ix , cap. 
Ex litteris , de conversione infidelium: 
Matri , inquiebat mulier , infans ante 
partum onerosus , dolorosus in partu, 
post partum laboriosus ; ac ex hoc 
legitima conjunctio maris et feminas 
magis matrimonium quam patrimo- 
nium nuncupatur. Apud Pitoeum, De- 
cretales Grcgorii Papce ix , tom, u y 
Paris. 1687. 



200 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

Conjugii, Nuptiarum, de quibus fuse S. Thomas (1). Definiri 
autem solet : Yiri et mulieris maritalis conjunctio inter legiti- 
mas personas individuam vitce consuetudinem retinens (2) 5 quod 
si agatur de Matrimonio non solum quatenus officium naturae est, 
sed quatenus praeterea est Sacramentum , datae definitioni addi 
debet : Et a Christo ad dignitatem Sacramenti elevata. Ab aliis 
vero Matrimonium, prout Sacramentum est, fusius definiri , seu 
potius describi solet: Sacramentum Novo3 Legis , quo significatur 
conjunctio Christi cum Ecclesia > et gratia confertur ad sancti- 
ficandam virietmulierislegitimam conjunctionem , ad uniendos 
arctius conjugum animos, atque ad prolem pie sancteque in vir- 
tutis officiis et fide christiana instituendam. 

2. Ex his autem definitionibus colligitur, 1° naturam sive ra- 
tionem aut essentiam Matrimonii proprie constitui in vinculo, 
quod exprimitur per vocem illam conjunctio , quae designat illam 
obligationem et nexum , vi cujus firmitas , permanentia atque sta- 
hilitas matrimonii exurgit ; minime vero consistere in usu , qui 
separari potesta dominio seu potestate , quaminproprium corpus 
conjuges per consensum verbis de praesenti expressum sibi invi- 
cemtradunt (3). Colligitur, 2° conjugii christiani proprietates esse 
unitatem et indissolubilitatem , quae significantur per subsequentia 

(1) In 4? dist. 27 , q. 1 , art. 1. siastica historia plara suppeditat exem- 

(2) Hanc definitioiiem , quae est Ma- pla Sanctorum , qui perhibentur \ero 
gistri Sententiarum,imo potius codicis Matrimonio conjuncti , quamvis nun- 
Justinianaei , suam fecit Catechismus quam convenerint; ejusmodi fuit con- 
llom. loc. cit. n. 3, ubi eamdemper jugium S. Pulcheriae cum Marciano , 
partes esponit. S. Henrici cum S. Chunegunda. Quod 

(3) Cfr. Estius , in 4- dist. 26, si nonuulli Patres aut Theologi inter- 
§ i3 , qui hanc veritatem adversus dum scripserunt , usu Matrimonium 
Wicleffitas aliosque haereticos multiplici perfici relale ad perfectam et plenam 
argumentorum genere ostendil. Sane rationem signi seu Sacramenti , id af- 
verum cxtitit conjugium inter protopa- firmarunt , quatenus scilicet per usum 
rentes in terrestri paradiso ante quem- significatur conjunclio realis Christi 
cumque conjugii usum ; id ipsum cum Ecclesia per Incarnationem , tum 
dicatur de conjugio inter Beatam Virgi- etiam quatenus major inde firmitas 
nem et S. Joseph. SS, Patres una- conjugii exurgit, ut suo loco dicemus. 
nimes in hac sententia sunt , et eccle- 



CAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPEGTATO. 201 

verba : Inter legitimas personas individuam vitce consuetudinem 
retinens, seu ut clarius dicitur in altera definitione : viri et mulieris 
legitimam conjunctionem , etc. Colligitur, 3° nonnullas requiri 
conditiones , sub quibus tantum iniri possunt conjugia , quod in- 
nuitur per verba legitimas personas vel per legitimam conjun- 
ctionem. Atque tria boec praecipua capita sunt , circa quae tota baec 
nostra versabitur disputatio , tum sciiicet circa Matrimonium in 
se spectatum et quatenus Sacramentum est , tum circa ipsius pro- 
prietates . tum denique circa ipsius impedimenta ac potestatem 
ea apponendi. His nonnulla adjiciemus circa qusestionem , bac no- 
stra praesertim aetate agitatam , de connubiis mixtis vulgo nuncu- 
patis. 

CAPUT I. 

DE MATRIMONIO IN SE SPECTATO. 

3. Matrimonium in se spectatum considerari potest, vel prout 
officium naturae est , vel prout est Sacramentum , seu clarius , 
prout officium illud a Cbristo sanctificatum est , qui ipsum evexit 
ad dignitatem Sacramenti, eidemque sacramentalem gratiam ad- 
junxit. Dum igitur consideratur , quatenus officium naturae est , 
disceptari posset , Utrum bonum sit ac bonestum ; quod plures ex 
veteribus bsereticis inficiati sunt. Cum vero jamdiu obsoleverit 
ejusmodi error ac nemo eum denuo excitaverit, ab illis data 
opera refellendis supersedemus. Sane , quod ex lege naturae a 
Deo ipso confirmata proficiscitur, illud profecto natura acratione 
sui nullum vitium admittit vel turpitudinem , ac proinde bonum 
est ac bonestum. Tale porro est Matrimonium. 

4. Natura enim , etiam secluso peccato, inclinat bominem ad 
prolis generationem , et ad eum finem sexuum diversitas est 
ordinata (1). Jamvero proles, sicut concepta in lucem edi debet , 
ita in lucem edita per nutritionem et educationem debet secun- 
dum corpus et animam perfici , idque eadem natura dictante , quae 

(1) Cfr. Estius, loc. cit. § i , ct Catechism. Roman, part. li , cap. 8, § i3. 



202 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

non tantum generationem rei, sed et provectionem et perfe- 
clionem ejus intendit. Haec autem necessaria nutritionis et educa- 
tionis officia certos requirunt parentes , eosque vinculo quodam 
permanente colligatos $ in hoc autem vinculo, ut diximus \ Ma- 
trimonii ratio constituta est; Matrimonium igitur, qua natura3 of- 
ficium est , lege ipsius naturae est constitutum. 

5. Hanc naturse legem ratam habuit et confirmavit naturae 
auctor Deus. Principio enim virum seu marem creavit et femi- 
nam ad prolem suscipiendam idoneos. Feminam quoque ex 
viri latere condidit, ut ostenderet, arctissimum esse inter eos 
Matrimonii vinculum. Quae cum instinctu quodam divino probe 
intellexisset Adam, in eam vocem erupit : Hoc nunc os ex ossibus 
meis , et caro de carne mea.. . quamobrem relinquethomo patrem 
suum et matrem , et adhcerebit uocori suo3 ; et erunt duo in carne 
una (1). Quibus verbis perpetuum et indissolubilem conjugii 
nexum declaratum fuisse , Tridentinum docuit (2). Compertum 
igitur est , in horto ipso deliciarum atque ante peccatum consti- 
tutum et initum Matrimonium esse. In Novo autem Testamento 
ipse Dei Filius non modo praesentia sua nuptias honestavit, et 
miraculo omnium quas edidit primo consecravit, sed praeterea com- 
mendavit locupletissimis iis verbis, quaeleguntur ,Matth.XIX,6: 
Quod ergo JDeus conjunxit , homo non separet(%). Quare Paulus 
Corinthiis , Epist. 1 , VII , 38 , inter cetera significavit : Qui 
matrimonio jungit virginem suam , bene facit (4). Ac I ad Ti- 
moth. IV , 1 , futuros Matrimonii accusatores appellavit homines 
attendentes spiritihus erroris et doctrinis do^moniorum. Atque 
hujus divinae et apostolicae doctrinae adversarios quovis tempore 
sancti Ecclesiae Patres , Concilia , imo et Ecclesia universa non 
semel anathemate perculit (5). 



(1) Genes. n, i/±. Posteriora hax (8) a O olv o Qtoe o-wi^tv^tv uvB-faxos 
verba : Propter hoc dimittet homo pa- p$ xapi^tTu (in var. uTro^aoi^tTeo). 
trem , etc. tanquam a Deo ipso pro- (4) "o.o-Tt kai o tKyeifcl^en ( in var. 
lata retulit Christus , Matth. xix , 5. yu/tci^av) 7rupS-tvov , Ke&XtS? Kotti. 

(2) Sess. xxiv, cap. unic. De Ma- (5) Cfr. Estius, loc.cit.§3. Ex his 
trimonio. non solum patet veterum haireticorum 



CAP. 1. BE MATRIMONIO IN SE SPECTATO. 



203 



6. Ex his porro, quae de honestate matrimonii contraximus , 
facile intelligunturejusdemfmes , qui tres enumerantur. Princeps 
quidem atque primarius est procreatio, et procreationis comple- 
mentum , quod in prolis sustentatione ac liberali ad virtutem 
institutione consistit. Alter finis in mutuo adjutorio situs est, 
scilicet in communi vitse societate , officiis , atque ope mutua , 
quam sibi conjuges invicem praestant in re domestica admini- 
stranda , atque in vitae incommodis facilius perferendis. Tertius 
Matrimonii , seu potius Matrimonium contrahentium finis est 
sedandae concupiscentiae propositum ; Matrimonium enim , quod 
sanis hominibus ante peccatum vim tantum ofiicii habuit , aagrotis 
postea factum est etiam remedium , ut Apostolus docet (1). 



insania, qui nnptias damnabant , ve- 
rum etiam Barbeyrachii et Gibbonii 
impndentia , ex quibus alter in op. 
De morali Patrum doctrina , alter vero 
in op. De casu Imperii Romani , 
in Patresiniqui, eisdem succenset, quasi 
impuritatem quamdam , labem et vi- 
tium invenerint in Matrimonio etiam 
justo atque legitimo , propterea quod 
virginitatem conjugio , viduitatem al- 
teris nuptiis anteponant ; qnod arceant 
a Sacerdotio bimaritos , et eos qui vi- 
duam vel ancillam vel ab alio repu- 
diatam duxissent ; quod sentiant , Ma- 
trimonium cupiditatis explendaeque li- 
bidinis studio ineundum non esse; quod 
vetent virum cum gravida uxore con- 
suescere ; quod deniquetradant, habere 
aliquid conjuges , de quo erubescant. 
At quis non videat, inique prorsus im- 
pios homines in Patres debacchari? 
An qnia virginitas matrimonio , vidui- 
tas prsefertur alteris nuptiis , ideo re- 
probatur conjugium ut malnm ? Num- 
quid argentum non erit argentum , 
inquit S. Hieronymus , si aurum ar- 
gento pretiosius est P (lib. i ? Cont. 



Jovin. n. 3). Recte etiam cetera do- 
cuerunt Patres ; cum enim ad officium 
nascanturhomines, non ad voluptatem, 
culpa profecto non vacabunt , qui so- 
lius voluptatis causa vel Matrimonium 
ineunt vel abutuntur uxoribus ; sci- 
licet procreatio liberorum debet esse 
hominibus modus cupiditalis , quem 
modum cum saepe transiliat concupi- 
scentia, qnae ipsis castioribus animis 
potenter insidiatur , ideo habere dicun- 
tur aliquid conjuges, de quo erubescant. 
Cfr. D. Cellier,in Morali doctrina Pa- 
trum vindicata, Cfr. etiam, quas de his 
scripsit Clem. Alex. Pazdag. lib. n , 
cap. io, 

(1) i Corintb. vli , 1-6. Exhisporro 
refellitur abjecta Rationalistarum et 
Naturalistarum sentiendiratio circaMa- 
trimonii notionem. His enim Matrimo- 
nium nihil aliud est nisi societas di- 
versi sexus personarum ad naturalem 
et rationabilem stimuli sexualis exple~ 
tionem inita. Cfr. Aug. de Roslco- 
wany, De Matrimonio in Ecclesia ca- 
tholica , tom. l, §16, 17, Augustae 
Vindel. 1837. 



204 TRACTATTJS DE MATRIMONIO. 

7. Ceterum , cum hocnaturse officium , seu ut plerique loquun* 
tur , naturalem contractum (1) Dominus Salvator noster eleva- 
verit ad dignitatem Sacramenti , de eodem , quatenus Sacramen- 
tum est, potissima nobis disputatio esse debet adversus recentiores 
haereticos, Lutheranos,Calvinistas, Socinianos, aliosquenovatorum 
surculos , qui , etsi Matrimonii sanctitatem et divinam ejus origi- 
nem ultro fateantur , eidem tamen Sacramenti dignitatem eripere 
omni modo conantur. Atque haec quidem veritas est , quam in 
primis tuendam suscipimus. Deinde vero , ut ordo postulat , quid 
verisimiliusintertot, quae circumferuntur, Theologorum sententias 
tenendum sit de ejusdem Sacramenti materia , forma atque mi- 
nistro , subjiciemus. Sit itaque. 

PROPOSITIO I. 

Matrimonium est vere et proprie unum ex septem Legis evan- 
gelicce Sacramentis a Christo Domino institutum. 

8. De fide est haec propositio , quam Tridentinum , sess. XXIV, 
can. I, his verbis definivit : Si quis dixerit, Matrimonium non 
esse vere et proprie unum ex septem Legis evangelicm Sacra- 
mentis a Christo Domino institutum, secl ab hominibus inven- 
tum , neque gratiam co?iferre^ anathema sit (2). 

(1) Nonnulli contendunt, nullo modo si qui Matriraonio inest, a reliquis toto , 

contractum esse aut dici posse conju- ut aiunt , coelo diversum esse. Cfr. 

gium , saltem presse seu stricto sensu , Roskowany op. cit. § 18, necnon au- 

quia conjugio deest objectum seu res , ctor dissert. De impedimentis matri- 

circa quam contrahi possit. Substan- monii , pag. i26etseq. edit. iv, Mech- 

tiam quippe Matrimonii efficit mutua liniae i834» Nos tamen , ne a consueta 

obligatio conjugum ad amorem et fi- loquendi ratione recedamns , contra- 

delitatem , quai omnem contrahendi ctus nomen usurpabimus , quo usum est 

ac paciscendi naturam refugit. Hinc Tridentinum , sess. xxiv, cap. I , De 

nonnisi improprie Matrimonium con- ref. Matrim , etsi fateamur , ut postea 

tractus dici potest , quatenus scilicet videbimus , Matrimonium a quolibet 

verbum contrahere ad ea significanda, alio contractu plane differre. 

quae per matrimonium intenduntur , (2) Ex verbis Conc. Trid. quibus 

usu quadantenus roboratum usurpari definit , Matrimonium unum esse ex 

solet ; aut saltem dicunt , contractum , septem Legis evangelicae Sacramentis 



CAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPEGTATO. 205 

9. Hanc veritatem satis aperte innuunt Sacrae Litterae , traditio 
docet , perpetua et constans Ecclesiae praxis confirmat. 

10. Ac primo quidem innuunt Scripturse ; celebre enim est 
Paulinumtestimonium, Epbes. V, 35, Firi^dilujiteuccoresvestras, 
sicutet Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea... 
Sacramentum hoc magnum est, ego autem dicoin Christo et in 
Ecclesia. Quibus verbis Apostolus non solum significat , Matrimo- 
nium exbibere signum seu reprassentationem unionis Cbristi cum 
Ecclesia , sed praeterea complectitur officia , quibus conjuges per 
illam unionem adstringuntur , amorem praecipue supernaturalem , 
quose mutuo diligere debent, sicut Christus diligit Ecclesiam. Nemo 
autem negaverit, ad haec officia proestanda opus esse gratia Sal- 
vatoris, et quidem jugi , qualem nempe Sacramenta tribuunt , ad 
statum sanctificandum atque ad ejus finem obtinendum. Hinc 
praeter insignes Theologos. Catechismus Romanus Paulino commate 
utitur ad probandam Sacramenti Matrimonii veritatem. Cum ta- 
men nobiles alii Theologi et interpretes , Cajetanus , Vasquez , 
Estius , Fromondus , Bernardinus a Piconio , aliique non pauci , 
efficaciter saltemsive ex hoc sive exaliis, quae afferri solent, Scrip- 
turarum locis non probari hanc veritatem contendant , et Conci- 
lium Tridentinum ipsum, eam Pauli sententiam commemorans, 
hoc Paulum innuisse tantummodo affirmet , ideo hac ipsa voce 
nos pariter usi sumus. 

11. Quod vero Scripturae innuunt , traditio extra omne dubium 
ponit. Etenim utriusque Ecclesiae Patres , iique antiquissimi , Ma- 
trimonium in numero Sacramentorum habuerunt. Nam 1° Chri- 
stianorum conjugium alii interressacrasnumerant , ad religionem 
pertinentes , a ministris Ecclesise certo ritu celebrandas ; cujus- 



a Christo Domino institutum , aperte charistiam), sed Ecclesias pro ratione 

refelluntor Oberthur , Idea biblica et indigentia temporom potestatem re- 

Ecclesiw Dei , part. l, pag. 90, So- liquisse eadem augendi , idque nomi- 

lisbaci 1828, Holder et Beda Mayer , natim de Matrimonio valere. Ita desi- 

qni eum secuti, affirmarenon dubita- piuntin Germania homines , qui se ca-« 

runt , Christum pauca solum Sacra- tholicos profitentur! 
menta instituisse (Baptismum et Eu- 



206 



TRACTATUS DE MA.TRIMONIO. 



modi inter Graecos sunt S. Ignatius M. (1), Clemens Alex. (2), 
S. Basilius (3) ; inter Latinos vero Tertullianus (4) , S. Ambro- 
sius (5) , S. Siricius Papa (6). 2° Alii tradunt Christum , dum 
nuptiis interfuit , iisdem benedictionem , sanctitatern et gratiam , 
qua antea carebant, adjunxisse atque indicasse; ita ex Grseeis 
Cyrillus Alex. (7) , Epiphanius (8) , ex Latinis Ambrosius (9) et 
Augustinus (10). 3° Denique alii Sacramenti nomine Matrimoni- 
um nuncuparunt; quodfecit Tertullianus(ll) , Ambrosius (12), 
Chrysostomus (13) et Augustinus passim, praesertim vero in lib. 
de Bono conjugali, ubi inter cetera scribit : In nostrarum nup- 
tiis plns valet sanctitas Sacramenti quam fcecunditas uteri (14) ; 
et paulo post : Bonum igitur nuptiarum per omnes gentes atque 
homines in causa generandi est et in fide castitatis ; quod au- 
tem ad populum Deipertinet, etiam in sanctitate Sacramenti , 
per quam nefas est etiam repudio discedentem alteri nubere , 
dum virejus vivit{\$). Ibidem vero ostensurus, Matrimonii vin- 
culum esse indissolubile, etiamsi nulli filii procreentur , clericorum 
similitudine utitur, in quibus Sacramentum Ordinationis permanet, 
etiamsi aut ad muneris functionem non admittantur , vel ab ea- 



(1) Epist. ad Polycarp. tom. n , 
cap. 5 , ex edit. Cotelerii. 

(2) Stromat. Hb. 111 , juxta anti- 
quam edit. Sylburgianam pag. 191 et 
seq., jnxta editionem vero Potteri re- 
cusamVenet. 1767 , tom. 1, pag. 532 
et seq. 

(3) Hexa&mer. liom. vii, opp. edit. 
Maur. tom. 1, pag. 68. 

(-4) Ad uxorem. lib. 11 , cap. 8 , 
edit. lligalt. pag. 171 et seq. in quem 
loc. cfr, not. Rigalt. 

(5) Epist. xix ad Figil. edit. Maur. 
tom. 11, col. 844 > n * 7* 

(6) Epist. adHimerium Tarrac. 
cap. 4 > a P Q d Coustant. col. 628. 

(7) Lib. 11 . in Joan. in cap. 1 , 



v. 1, tom. iv , p. i35, opp. edit. Pa- 
ris.i638. 

(8) Hwres. li , quae est Alogorum , 
cap. 3o, edit. Petav. tom. 1 , pag. 452, 
et Hceres. lxvh , Hieracitarum, cap. 6, 
ibid. pag. 714« 

(9) Epist. xlii, ad Siricium, n. 2. 
edit. Maur. tom. 11 , col. 966. 

(10) Tract. ix in Joan. n. 2. 

(11) De exhortat castitat. cap. 5. 

(12) De Abraham. lib. 1 , cap. 7, 
n. 59, edit. cit. tom. 1, col. 3o2. 

(13) Hom. xxinEpist.ad Ephes. 
n. 4 » opp. edit. Maur. tom. xi, p. i48* 

(14) Cap. 18, n. 21. 

(15) Cap, 24, n. 32. 



GAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPEGTATO. 207 

dem arceantur; unde apparet, Sacramenti nomen, quod nuptiis 
tribuitur, ab Augustino proprie adhiberi, non latius (1). 

12. Maximum demum pondus ad eamdem veritatem compro- 
bandam addit perpetua et constans utriusque Ecclesise orientalis 
et occidentalis consensio et praxis. De Ecclesia enim Latina ante 
Tridentinum hujus rei fidem faciunt Eugenius IV (2) , ante Eu- 
genium Constantiense Concilium (3) , ante Concilium Constan- 
tiense Lucius III (4) , ante Lucium Gregorius M., prout fatentur 
adversarii nostri (5), ante Gregorium sacramentalia et rituales 
libri, qui inter VII Sacramenta semper nuptias recensent (6). 
De Ecclesia Graeca constat ex Hieremia Graecorum Patriarcha , 
qui sub finem sec. XVI , "in censura Confessio?iis Augustanw , ex 
nomine totius Ecclesiae Graecae septem profitetur esse in Ecclesia 
Sacramenta a Christo instituta , ac de Matrimonio peculiariter ait : 
divinum Sacramentum esse, atque unum ex illis septem, quas 
Christus et Apostoli Ecclesiw tradiderunt (7). Atque id ipsum 
profitentur diversa Concilia coacta adversus Cyrillum Lucarim 
nova dogmata fabricantem (8); ante hos omnes Concilium Flo- 
rentinum (9) , quod in hac professione jam praecesserat Simeon 

(1) Sic enim ibidem scribit : Quem- iv, cap. 19 , § 34 , scribens : Pro Sa- 

admodum si fiat Ordinatio cleri ad cramento datum ( matrimonium ) nemo 

plebem congregandam , etiamsi plebis usque ad Gregorii tempora viderat. 
congregatio non subsequatur , manet (6) Cfr. Martenias , De antiq. Ec- 

tamen in illis ordinatis Sacramentum cles. ritib. lib. 1 , part. 11, cap. 91. 

ordinationis ; et si aliqua culpa quis- art. 5. 

quamabofficioremoveaturtSacramento (7) Cfr. op. cai tit. Censura Orien- 

Domini semel imposito non carebit , talis Ecclesiw de prcecipuis nostri 

quamvis adjudiciumpermanente.He- sceculi hojreticorum dogmatibus , Hie- 

mam concladit : Hcec omnia bona remiae Constantinopolitani Patriar- 

sunt , propter quw nuptios bonce sunt, chae , etc. a Stanislao Socolovio ex graeco 

proles , fides , Sacramentum. in latinum conversa , cap. 7, pag. io5, 

(2) Decret. seu Instruct. pro Ar- et pag. 1 1 1 et 116, Dilinga; i582. 
men. Apud Hard. Acta Concil. tom. (8) Cfr. apud Renaudotium , De 
ix, col. 44°- la perpttuite' , etc. tom. v, liv. 6, 

(3) Ibid. tom. vni, col. 915. ^' chap. 1. 

(4) In Decreto cont. hwretic. ibid. (9) In Decreto union. Armen. apud 
tom. vi , par. 11 , col. 1878. Hard. Acta Concil, tora. ix , col. 44o. 

(5) Id Calvinus fatetur , Instit. lib. 



208 



TRACTATUS DE MATRIMONIO. 



Thessalonicensis (1); quibus proeiverant symbolici libri et Eu- 
chologia (2), Quod vero eadem sit Coptorum, Jacobitarum, Sy- 
rorum , Nestorianorum , Eutychianorum , seu Monophysitarum 
fides, dubitare non patiuntur publica euchologia , in quibus de 
Matrimonio agitur perinde ac de Sacramentis reliquis , uti osten- 
dunt Renaudotius (3) et Assemanus (4). 

13. Illud propterea inter Sacramenta novae legis ponendum 
est, quod inter res sacras locura habet, quod Christus benedic- 
tione , sanctitate et gratia exornavit, quod vere et proprie Sacra- 
mentum appellatur , quod Ecclesia universa constanter ac per- 
petuo inter Sacramenta a Christo instituta retinuit; cum tale sit 
ex Patrum testimoniis et utriusque Ecclesiae certissimis documentis 
Christianorum conjugium , profecto sequitur , quod demonstran- 
dum assumpsimus , nempe Matrimonium esse vere et proprie 
unum ex septem legis evangelicae Sacramentis , a Christo Domino 
institutum , prout etiam cordatiores inter Protestantes jam nobis 
ultro concedunt (5). 



(1) Apnd Renaudot. op. et loc. cit. 

(^) Cfr. apud Goarium in Eucho- 
logio , ubi agit de ritu singulorum Sa- 
cramentorum , praesertim vero ubi agit 
de Matrimonio sub tit. De officio coro> 
nationis nuptiarum , pag. 385 et seqq. 
et p. 397 et seq. cui addatur Ortho- 
doxa confessio cathol. et apost. Ec- 
clesice orientalis , Lips. 1695, Qaaest, 
cxv, ubi quaeritur : Hotov tbcti rl iktov 
pvo-r*iptov ; 'A%0Kpt<rts. 'O rlptos yct/tcos , 
cxolos ytvtrcti , irpZrov ptv (t\ rqt 
tie «A^jjAow? o-vptyavUv rov dvc^pos Kcti 

TVS yOVUtKCS... VCTTipOV $i fitfiMtVflTttt, 

Kttt tvXoyuTtti cL%o rov itptu tovtvj f 
trvfttpaviet Kttt vwoo-frtTts. id est : Quod- 
nam sextum est Mysterium (Sacra- 
ntentum) P Resp. Honorabile conju- 
gium , quod primo quidem mutuo viri 
feminoeque in se invicem consensu... 
instituitur.., Deinde sancitur conse- 



craturque hoec illorum consensio ac 
promissio per Sacerdotem. 

(3) Loc. cit. 

(A) Bibliothecce orientalis , tomi 111 
parteii , pag. 356 , et tomi 111 part. 11, 
pag, 319 et seq. ubi agit de Syris Nes- 
torianis. 

(5) Cfr. Leibnitius Systema Theo- 
log. pag. 3 1 4 ; Esslinger op. cit. Apo- 
logie de la religion catholique par des 
auteurs protestans , qui , agens de Ma- 
trimonio , adducit testimonia ex Mar- 
heinecte , Meyer et Schwarz , qaibus 
constat , Protestantes admittere, conju- 
gium veluti statum a Deo sanclificatione 
et gratia auctum , qaa conjuges sancte 
possint institaere prolem , esse vccatum 
in scripturis Mysterium et Sacramen- 
tum, signum sacrum unionis Christi 
cum Ecclesia. 



GAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPECTATO. 209 

DIFFICULTATES. 

14. Obj. prima. Satis certa non est Patrum auctoritas ad ad- 
strueudam Sacramenti Matrimonii veritatem ; 1° Patres enim 
nullibi aperte docent , vel Christum Sacramentum Matrimonii in- 
stituisse, vel Matrimonium gratiam conferre ex opere operato, 
2° Quod si interdum locuti videntur de Matrimonio tanquam 
de re sacra vel Sacramento, ut ex ipsis Patrum locutionibus 
patet , rem sacram vel Sacramentum latiori sensu usurparunt , 
ut inter ceteros usurpavit S. Leo M., Augustinus passim , Diony- 
sius Areopagitanuncupatus, qui in lib. De ecclesiast. Hierarchia 
inter Sacramenta etiam recenset monasticam consecrationem ; 
3° vel eodem sensu , quo Sacramentum dixerunt Adae conjugium , 
et conjugia Hebraeorum , quae profecto non fuisse vere et proprie 
Sacramenta nunc passim catholici Theologi docent adversus Lau- 
nojum , qui in lib. De regia in Matrimonium potestate innumera 
prope Patrum testimonia congessit , ut adstrueret , Matrimonium 
in antiqua lege fuisse verum Sacramentum (1). 4° Quod praeterea 
omne dubium tollit circa, germanaui SS. Patrum mentem, ut 
observat Erasmus , estipsorum agendi ratio , dum pugnarent ad- 
versus impias Tatiani, Encratitarum , Gnosticorum ac Manichaeo- 
rum haereses, quae nuptias utpote noxias damnabant; nullum 
enim validius argumentum a Patribus urgeri poterat, quam Sa- 
cramenti dignitas a Christo Matrimonio addita , ad haereticos re- 
fellendos ; attamen de ea nec verbum habent. Imo nec ipse Jo- 
vinianus, qui , licet totus esset in extollendo connubio super 
virginitatem , omniaque argumenta , quae ad rem suam facere vi- 
derentur , diligentissime conquisisset , de dignitate Sacramenti 
silet omnino. Ergo. 

15. Resp. Ney. ant. Ad l m prob. Dist. Conceptis verbis, trans.; 
aequivalenter , neg. Etenim id docent Patres, quoties affirmant, 
Christum nuptias praesentia sua sanctificasse , gratiam per Ma- 
trimonium haberi seu conferri , dum tanquam rem sacram 



(1) Cap. ii, opp. edit. Coloniae Allobrogum 1731, tom. i, part. n, pag. 710. 
et seqq. 

T. VII. 14 



210 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

habent Christianorum conjugium , et cum Sacramentum vocant, 
et ita vocant ? ut conferant etiam quoad efTectum cum Baptismo 
et Ordine. En verba S. Epiphanii : Venerabiles enim esse nup- 
tias y ac Dei aspirante gratia cceleste regmtm obtinere, quis vel 
ex eo non cognoscat , quod ad nuptias invitatus Salvator ipse 
fuerit } ut iis benedicer^et (1)? Et ante ipsum Tertulllnnus : XJnde 
sufficiamus, inquit, ad enarrandam feiicitatem ejus Matrimonii, 
quod Ecclesia conciliat, et confirmat oblatio, et obsignat bene- 
dictio; Angeli renunciant y Pater ratum habet (2)? S. Innocen- 
tius I de bigamo simultaneo ita scribit : Statuimus, fide catholica 
suffragante , illud esse conjugium, quod erat primitus divina 
gratia fundatum $ conventumque secundw mulieris , priore su- 
perstite, nec divortio ejecta , nullo pacto posse esse legitimum (3). 
Verba Augustini superius recensuimus, ejus mentem exponentes. 
Falsa itaque sunt , quae adversarii assumunt. 

16. Ad 2 m , Dist. Patres interdum latiori sensu Matrimonium 
rem sacram et Sacramentum vocant, trans. vel conc; semper , 
neg. Optima siquidem regula , ad veram Patrum mentem in locu- 
tionibus, quas adhibuerunt, assequendam, est Ecclesiae fides juxta 
cujus analogiam ipsi loquebantur. Jam vero , uti invicte osten- 
dimus, Ecclesia quovis tempore Matrimonium inter Sacramenta 
vere et proprie dicta habuit. Ex hac porro animadversione res- 
ponsio patet ad singuia Patrum testimonia, quae nobis objici 
possent ; cum minime contendamus , semper et in singulis tes- 
timoniis eos vocem Sacramenti presse et stricte usurpasse. 

17. Ad 3 m , Eadem esto responsio. Admittimus autem, testi- 
monia , quae improbo et inani labore ex Patribus congessit Launo- 
jus , minime evincere , Matrimonium in veteri lege ab iis ceu 
Sacramentum habitum fuisse ; cum Patres nonnisi latiori sensu , 
et ratione signi seu figurae futurse unionis Christi cum Ecclesia, 
ouam matrimonium in se spectatumpraeseferebat, Sacramentum 

(1) IlSf yccp ouxto-Tett Tipto? o yeipos pag. 7^4» ea *it. Petavii. 

xcit irQtS %x m T *i* tS* c6f*9vr fietnXtUt, (2) Loc. cit. ex lib. n Aduxorem. 

onoTt x.ix\i}Tctt o S«r»)/) iU yetfAovs , het (3) E pist. xxxvi , ad Probum. Apud 

tv\oyq<rYi yctpo9 ; loc. cit. Hcer, lxvii , Coustant, col. 910. Cfr. ibid. not. edit. 



CAP. I. DE MATRIMONIO IN SB SPEGTATO. 211 

mmcupaverint. Contra vero conjugium Christianorum Sacramen- 
tum Patres dixerunt ratione tum signi tum gratiae, quam signi- 
ficat et confert ad fidelium unionem sanctificandam , ut osten- 
dimus. Verum de Launojo postea. 

18. Ad 4 m , Neg. Argumentum enim, quodduciturex Patrum 
agendi ratione adversus hsereticos, utpote negativum , plane ever- 
titur ex positivis documentis, quae adduximus , praesertim vero 
ex perpetuo ac constanti ecclesiarum consensu, quod plane in- 
victura est; nulla enim mirae hujus consensionis in retinenda et 
asserenda veritate hujus Sacramenti ratio assignari potest , ut 
saepe monuimus , praeter divinam et apostolicam traditionem. 
Nestoriani profecto et Eutychiani, qui a seculo V ab Ecclesia ca- 
tholica separati sunt, nonnisiabeadem Ecclesia discerepotuerunt, 
Matrimonium esse Sacramentum vere et proprie dictum. Ceterum 
Patres operam perdidissent in adstruendasacramentali nuptiarum 
dignitate adversuseos, quinuptias ut impuras eta malo principio 
invectas traducebant. Quod vero spectat ad Jovinianum , obser- 
vare juverit , ipsius quaastionem non attigisse praecise Matrimo- 
nium , sed potius statum conjugalem , quem statiti seu profes- 
sioni virginitatis et continentiae prseferebat. Nulla propterea 
necessitas ipsi incumbebat , ad causam suam propugnandam , ut 
urgeret elevationem nuptiarum ad dignitatem Sacramenti. 

19. Inst. Atqui nec satis constans est Ecclesise traditio. 1° Ete- 
nim non defuerunt sive ex canonistis sive ex scholasticis, qui 
aperte negaverint post Magistrum Sententiarum , per Matrimo- 
nium gratiam conferri , quibus assentitur Vetus glossa, cap. Ho- 
norantur, quae tradit, Matrimonium institutum tantum fuisse in 
remedium peccati. 2° S. Thomas autem dari per Matrimonium 
gratiam propugnat solum ut probabilius (1). 3° Eadem ratione 
se se gesserunt Scotus , Bonaventura , Paludanus , Durandus , de 
quibus et de reliquis scholae Theologis Melchior Canus universim 
pronunciat : Cum quo^runt y an Matrimonium conferat gratiam , 
id qnod eo loco maxime finiendum erat y non definiunt tamen; 
sedin his referunt , quce in hominum opinione sunt posita (2). 

(1) Supplem, q. xlii , art. 3. pag. ^45, edit. Golon. i585. 

(2) De locis theolog. lib. vm , 

14. 



212 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

ex his Durandus ulterius progressus aperte negat Matrimonium 
esse Sacramentum , sicut ex professo inficiati sunt Canonistae non 
pauci* Ergo. 

20. Resp. Neg. subsump. Ad l m prob. Dist. Quin tamen ne- 
gaverint Matrimonium esse Sacramentum , conc. ; secus , trans. 
Certum enimest, l-o omnes Theologos admisisse Matrimonium 
tanquam unum ex septem Ecclesiae Sacramentis a Christo insti- 
tutis ; 2° certum est praeterea , scholasticos omnes cum Magistro 
senientiarum hoc agnovisse discrimen inter Sacramenta veteris 
legis et Sacramenta novae legis , quod ista conferant gratiam , illa 
autem gratiam tantum significarent; 3° certum demum est, Du- 
randum male audivisse tanquam haereticum , eo quod negaverit 
Matrimonium esse Sacramentum ; ita ut in secundis curis operum 
suorum, ad hanc haeresis invidiam declinandam , admiserit Ma- 
trimonium esse Sacramentum , etsi cum nonnullis aliis coaevis 
Theologis negaverit conferre gratiam. Imo neque hoc quidem ab- 
solute affirmavit , eo quod ipsius sententia , ut ipsemet non dif- 
fitetur, communi Theologorum setatis suae doctrinae adversaretur, 
sed solum ut probabilem in medium protulit (1). Haec porro cum 
rata et explorata sint , patet, controversiam verti in quaestionem 
criticam , quid nempe sibi voluerint scholastici per illam formu- 
lam : Matrimonium institutum solum esse in remedium concu- 
piscentia?. Estiusexistimat, scholasticos locutos esse de principali 
fine sive effectu Sacramenti juxta constitutaab ipsis principia (2). 

(1) Cfr. D. Darandi a S. Porciano git : Moderni autem Theologi quasi 

Ord. Praed. etEpisc. Meldensis , in Pe- communiter tenent , quod per Sacra- 

tri Lombardi Sententias , etc. Venet. mentum Matrimonii confertur gratia, 

i58i, lib. iv, dist. 26 , quaest. 3, nisi contrahentes ponant obicem , si- 

fol. 367 verso , nom. 5, ubi aperte cut fit in aliis Sacramentis , quibus 

scribit : Tenendum est absolute , quod cequiparatur Sacramentum Matrimo- 

Matrimonium est Sacramentum , cum t nii in hoc casu , quia non videretur 

hoc determinet Ecclesia Extra de hae- ab eisposseteneri, quod Matrimonium 

reticis , ubi numerat Matrimonium sit Sacramentum novce legis. 

inter alia Sacramenta ; et n. 8, quod (2) Sic enim scribit in 4 » d. 26, 

attinet ad collationem gratiae , exposita § 9 : Ad illud quod i a distinct. dicit 

sententia Canonistarum , de qua pro- ( Magister Sentent. ), conjugium esse in 

filetur se niliil velle pronunciare , per- remedium tantum , non improbabiliter 



CAP. I, DE MATRIMONIO IN SE SPECTATO. 213 

Eadem ratione effatum Magistri Sententiarum , ex quo illud ceteri 
hauserunt, exposuerat. Sensus itaque istius locutionis esse videtur , 
quod per Matrimonium non conferatur eadem specie gratia , quae 
in ceteris Sacramentis confertur , sed gratia tantum medicinalis 
in remedium concupiscentiae (1). 

21. Ad 2 m , Dist. In sensu exposito, et quidem in Supple- 
mcnto , conc; absolute et in Summa , neg. In hac enim plura 
emendavit S. Doctor ex iis, quae scripserat incommentariis super 
Magistrum Sententiarum. Jam vero in Summa 2. 2, q. 100, 
art. 2, ad 6 , expresse reprobat illorum sententiam , qui negant 
conferri gratiamin Matrimonio, ac praeterea absolute pronunciat : 
Dare pecuniampro Matrimonio... in quantum est Ecclesim Sa- 
eramentum, est illicitum. 

22. Ad 3 m , Responsio patet ex his , quse de germana schola- 
stieorum mente disseruimus. Verisimilius porro est, Canum non 
attendisse ad penitiorem illorum sensum ; alioquin minus se in- 
fensuminscholasticosostendisset, proesertim re nondum eliquata. 
Ceterum, ut alias animadvertimus , ne iniquiores in ipsos simus, 
semper perpendenda sunt aetatis , in qua scholastici scribebant , 
adjuncta omnia , summa monumentorum et librorum inopia qua 
laborabant, defectus codicum et mediorum, quibus nunc abun» 
damus, ipsis autem deerant. 

23. Obj. secunda. Omnia desunt in Matrimonio , quaB ad 
verum Sacramentum constituendum requiruntur. 1° Deest enim 



responderi potest ex Sancto Thoma delenda vel vitanda peccata , ut Re- 

eum locum explicante , quod ibi Ma- conciliatio, Extrema Unctio et Matri- 

gister loquatur de principali fine sive monium ; quasdam ad utrumque effe- 

effectuSacramenti Matrimonii. Quam- ctum, ut Baptismus , quo et vetus homa 

vis enim omnia Sacramenta et con- moritur et novus nascitur. Qai demde 

tra peccatum valeant , et auxilium respait auctoritatem Glossae cap. Ho- 

bene vivendi prosstent , recte tamen norantur , et alterias Glossae cap„ 

trifariam isla secundum Magistrum Quidquid , una cum interpretibus ita 

dividuntur , quod qucedam principa- sentientibus , qui pauci sunt , et in 

liter instituta sunt ad juvandum qaaestiones quae ad Theologum propriQ 

hominem in bono , ut Confirmatio, spectant , facile labi potuerunt. 

Eucharistia et Ordo ; qncBdam ad (1) Cfr. Ibid. 



214 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

in primis divina institutio , cum Matrimonium longe ante Chri- 
stum in mundo viguerit; 2° deest gratiae collatio, alioquin non 
praeferretur caelibatus conjugio gratia aucto, qua ille caret; 3° imo 
et signum ipsum deest ejusdem gratiae in Matrimonio , quod non 
perficitur nisi contrahentium consensu. 4° Quod si dicatur, per 
ejusmodi consensum significari unionem Christi cum Ecclesia , 
cum haec unio per Matrimonium non efficiatur , sed ipsum longe 
praecesserit, dicendum foret signum vacuum; ut omittatur, 5° plura 
alia signa praecessisse , vel existere unionis Christi cum Ecclesia , 
qua3 tamendicinon possunt Sacramenta. 6° DeestdeniqueinMa- 
trimonio ritus externus sive ceremonia sacra divinitus instituta 
ad gratiam significandam , ut ex se patet. Quaa omnia confirman- 
tur ex ipsa Ecclesiae agendi ratione; 7° Ecclesia enimspectat con- 
jugium ut immunditiam, a quo proinde Saeerdotes arcet ; 8° eidem 
impedimenta apponit, per quse profecto Sacramenti materia es- 
sentialiter immutatur , ac irrita reddidit Matrimonia clandestina. 
9° Verum et ipsum conjugii opus tale est, ut mentem a Deo 
avocet , neque in ipso , in quo essentia Matrimonii consistit , 
Spiritus Sanctus adesse potest ; 10° quare ille,qui in evangelica 
parabola ( Luc. XIV, 20) recusavit venire ad nuptias ccelestes , 
hanc causam praetexuit : Uocorem duoci, etideo non possum venire. 
11° Atquehinc factum est, utpassim contrahentespaciscantur de 
dote ac pretio, quod^quidem pactum absque simoniaca labe in 
Sacramento admitli nequit. 12° Theologi demum acriter adhuc 
inter se disceptant circa Matrimonii materiam , formam atque 
ministrurn. Ergo. 

24. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Dist. Matrimonium longe 
ante Christum in mundo extitit sub ratione naturalis unionis seu 
contractus , conc. ; sub ratione Sacramenti proprie dicti , neg. 

25. Ad 2 m , Dist. Praefertur caelibatus Matrimonio, quatenus 
statum constituit, conc; quatenus est Sacramentum, neg. Qua- 
tenus enim Matrimonium Sacramentum est, ipsum praeferimus 
caelibatui ; quatenus vero statum conjugalem dicit , eidem prae- 
ferimus caelibatum, qui et suas gratias longe potiores adnexas 
habet, dicente Apostolo, I ad Cor. VII : Qui matrimonio jungit 
virginem suam , bene facit; qui non jungit , melius facit. 



GAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPEGTATO. 215 

26. Ad 3 m , Neg. Nam ipse contractus , ex eo quod fuerit 
elevatus ad dignitatem Sacramenti, signumjam factus est gratiae 
a Deo per ipsum conferendae , ad rite prae se ferendam sive re- 
praesentandam unionem Christi cum ecclesia. 

27. Ad 4 m , Dist. Ideoque nos dicimus , conjugium electum 
esse ad unionem illam solum significandam seu repraesentandam 
ex Christi institutione , conc; ad eam efliciendam , neg. Etiam 
Eucharistia instituta est ad repraesentandam Christi passionem , 
nec tamen eam efficit. 

28. Ad 6 m , Neg. Nam contractus ipse externus , utpote a 
Christo electus ad gratiam significandam et conferendam, est 
ejusmodi ritus. 

29. Ad 7 m , Neg. Haec enim putida calumnia adversariorum 
est ; siquidem Ecclesia Matrimonium semper commendavit tan- 
quam in se bonum et honestum , et a Christo sanctificatum , ut 
ostendimus. Quod si interdum vel a nonnullis Conciliis vel Ro- 
manis Pontificibus conjugium immunditiae nomine donatum est, 
non ratione sui , sed aut ratione subjecti incapacis , ob vota aliave 
impedimenta ad Matrimonium contrahendum, aut ratione actus 
conjugalis, non quidem absolute, sed respective ad munditiem , 
quam prae se fert continentia, ita conjugium denominatum est(l). 
Arcet yero Ecclesia Sacerdotes a nuptiis tanquam a statu minus 
perfecto ac minus convenienti dignitati et muneribus sacerdo- 
talibus, ut suo loco declaravimus , non autem tanquam a re mala. 

30. Ad 8 m , Dist. Materia ex qua y ut ajunt, constare seu 
confici potest Matrimonium , conc. ; ex qua reipsa constat seu 
efficitur , neg. Materia enim, ex qua constituitur Matrimonium, 
non quaelibet est duorum individuorum conjunctio , sed legitima 
conjunctio; quae quoties adest et rite fit , toties conjugium cele- 
bratur , quinsit in Ecclesiae potestate impedire , quominus Matri- 
monium seu Sacramentum habeatur. Ast Ecclesia? munus est 
determinare conditiones, quae ad legitimam ejusmodi conjun- 
ctionem constituendam requiruntur , ut nempe materia idonea 
seu apta sit ad Sacramentum. Ex hac autem potestate sibi a 

(1) Cfr. Bellarm. lib. uuic. De Matritn, part. i , cap. 5, § 19 et seqq. 



216 



TilACTATUS DE MATRIMONIO. 



Christo collata , Ecclesia apponit impedimenta dirimentia , ac 
decernit , irrita esse clandestina connubia , salva tamen semper et 
incolumi essentiali Sacramenti materia (1). 

31. Ad9 m , Dist. Sibrutorum more exerceatur , conc. ;si rite, 
ut Cbristianos conjuges decet , saltem absolute, neg. Falsum porro 
est, quod adjiciunt adversarii, Matrimonii essentiam inactu ipso 
conjugali consistere; ut enim paulo ante animadvertimus , potest 
in Matrimonio separari exercitium a jure; usus conjugii non est 
nisi accessorius , atque ad summum , ut nonnullis placet , inte- 
gralis quoad Matrimonium (2). Falsum praeterea est, quod iidem 
adversarii assumunt, non posse Spiritum S. inesse ipsi actui, si , 
ut diximus , sicut cbristianum decet, exerceatur , ratione finis , ra- 
tione modi , ratione sobrietatis (3). 

32. Ad 10 m , Dist. Quia passus est homo ille ea de causa 
se nimis abripi secularibus curis , conc. ; prsecise quia uxorem 
duxerat, neg. Ceterum ex his patet, adversarios confessione sua 



(1) VariaPatrum Tridentinorum suf- 

fragia , quae in pluribus congregationi- 

bus prolata sunt , ad componendam 

potestatem Ecclesiae in decernendis im- 

pedirrentis matrimonialibus cum essen- 

tia Sacramenti , quse non subest Eccle- 

siae potestali, refert Card. Pallavicini , 

lib. xxii, cap. 4et seqq. Deinde vero , 

ut rcspondeat eidem diiTicultati a Sua- 

vio seu Paulo Sarpio propositae circa 

decretum Conc. Tridentini , quo irrita 

fiunt Matrimonia clandestina, haec prac- 

clare scribit , lib. xxin , cap. 9, § i5 : 

Certo ben 3 h , che 'l contratto matrimo- 

niale non e Sacramento per la sua 

natura e scnza divina elevazione : 

si che Vessere di Sacramento e Vessere 

di contratto sono due essenze distinte, 

la seconda delle qualipoteva stare senza 

la prima ; benche ora per divino de- 

creto sieno inseparabili ( almeno fuori 

di caso accidentale ) tra' battezzati. Si 



come dunque perche le specie conse- 
crate sono inseparabili si , ma rfi«- 
tinte dal Corpo di Cristo ; la potensa 
naturale , quantunque non possa alte- 
rar' il Corpo , pud alterar le specie ; 
eper questo modopubfare che il Corpo 
non vi rimanga : cosi per simigliante 
ragione la podesta ecclesiastica pub al- 
terare il contratto , benche non possa 
allerare il Sacramento ; e per questa 
via pub impedire che una tal forma di 
contrarre non rimanga Sacramento , 
com'era prima. E se rimiriamo con 
occhi sinceri e purgati , vedremo cib 
intervenire m» tutti gli allri impedi- 
menti dalla Chiesaintrodotti. Vid. hu- 
jus loci translalio ad calcem volu- 
minis. 

(2) Cfr. Estius , loc, cit. in dist. 26, 
S.3. 

(3) Cfr. Bernard. a Picon. in cap. 5 
Epist. ad Ephes. 



CAP. I DE MATRIMOMO IN SE SPECTATO. 217 

confirmare , meliorem statu conjugali esse caelibatum , cum agitur 
de divino famulatu. 

33. Ad ll m , Dist. Paciscuntur de dote ad onera futuri conjugii 
sustinenda, conc; de Sacramenti pretio, neg. Mirum proinde videri 
debet, plures ex antiquis canonistis ex occasione hujus difficultatis 
permotos esse ad negandam conjugio dignitatem Sacramenti. 

34. Adl2 m , Dist. Disceptant Theologi in determinando, quce 
sit materia , quive minister , conc; in admittendis debita materia, 
forma et ministro ad Sacramentum constituendum , neg. Hae porro 
controversiae in omnibusfereSacramentislocum habent. Ceterum, 
quid de his verisimilius censendum sit, jam expendimus. 

DE MATERIA , FORMA ATQUE MINISTRO SACRAMENTI MATRIMONII. 

35. Quaestiones de materia et forma Sacramenti Matrimonii 
pendent a principalis controversiae solutione , quae est de ministro. 
Etenim, si hujus Sacramenti minister est Sacerdos, jure infertur , 
ejusdem materiam esse contractum naturalem , ut vocant , ab 
ipsismet contrahentibus mutuo consensu perfectum, formam 
vero benedictionem , seu sacra verba a Sacerdote prolata. Quod 
si ministri Matrimonii dicuntur ipsi contrahentes , materia et 
forma, juxta magis receptam apud hujus sententiae patronos opi- 
nionem , erit utriusque contrahentis consensus verbis seu signis 
expressus , licet sub diverso respectu : materia scilicet , prout 
consensus significat corporum traditionem *, forma, prout significat 
mutuam eorumdem acceptationem. 

36. Jam vero , utrum hujus Sacramenti ministri sint contra- 
hentes an Sacerdos , quaestio est magna animorum contentione 
agitata inter Theologos. Alii enim cum Melchiore Cano , qui for- 
tasse omnium primus hanc sententiam in scholas invexit (1), aut 

(1) Adduci passim solet , post Mel- tismo cap. I , commendaverit vim be- 

chiorem Cannm , tanquam primus as- nedictionis et orationis sacerdotalis ad 

sertor hujus sententiae , quod scilicet gratiam Dei conciliandam. Attamen cer- 

Sacramenti Matrimonii ministri sint tum videtur , id unum significare vo- 

Sacerdotes , Guillelmus Episcopus Pari- luisse Guilielmum , quod haec benedi- 

siensis, eo quod ipse in tract. de Bap- ctio non requiratur , ut pars essentialis 



218 



TRACTATUS DE MATRlMONlO. 



saltem toto nisu instauravit , censent , verum hujus Sacramenti 
ministrum solum esse Sacerdotem (1). Alii autem antiquae sen- 
tentiae adhaerentes existimant, non alios Sacramenti Matrimonii 
ministros esse agnoscendos praeter contrahentes. Quod enim at- 
tinet ad peculiares nonnullorum opiniones , qui mediam quamdam 
viam tenuerunt , vix aliquot adstipulatores nacti sunt. 

37. Canus , et qui cum eo sentiunt ad suam adstruendam 
sententiam , urgent 1° Sanctorum Patrum doctrinarn, qua tradunt 
benedictione Sacerdotis Matrimonium sanctijicari , conciliari > 
obsignari; praesertim vero Conc. Carthaginiense IV , quod ita 
decernit : Sponsus et sponsa cum benedicendi sunt a Sacerdote , 
a parentibus suis vel paranymphis offerantur. Qui, cum bene- 
dictionem acceperint , eadem nocte pro reverentia ipsius bene- 



Sacramenti , sed solum ut eo ritu con- 
jugiura celebretur , qui ab Ecclesia 
praescribitur ob plures causas, quas enu- 
merat. Sane Guillelmus benedictionem 
sacerdotalem ad Matrimonii essentiam 
non pertinere apertissime tradit in op. 
De septem Sacramentis , Florentiae 
1 5^9 , in quo , cap. 26 , cum declaras- 
set matrimonia clandestina esse prolii- 
bifa, et tribus modis Matrimonium 
dici posse clandestinum , scilicet i° 
cum celebratur sine testibus ; i° cum 
celebratur absque solemnilate, quam 
Ecclesia in nupliis adhibere solet , 
prout sunt benedictio aliaque ejusmodi ; 
3° cum non proponuntur banni; docet 
tamen,ejusmodi Matrimonia clandestina 
vera esse conjngia quamvis illicita , et 
concludit : Nec sic contrahentes pos- 
sunt separari , cum ihi verus sit con- 
sensus per verba de prmsenti expres- 
sus; licet illaquce dicta snnt (ideoque 
et benedictio) deficiant ; quce non sunt 
de essentia sacramenti , sed solus cbn- 
sensus prcedictus. Porro si benedictio, 



ex sententia Guillelmi , non pertinet ad 
essentiam Sacramenti Matrimonii , se- 
quitur profecto , ipsum non existimasse 
Sacerdotem esse hujus Sacramenli mi- 
nistrum . Sic alTerri etiam solet pro hac 
sententia Paludanus ; at certum cst , Pa- 
ludanum contrarium omnino docuisse. 
Eum adisis in lib. 4 Sentent. Paris, 
1 5 1 4/ b> c enim loc. cit. dist. xxvi , q. 
4, aperte profitetur, Matrimonium pcrfici 
per consensum contrahentium, ita ut ver- 
ba , quibusexprimiturconsensus et ac- 
ceptatio , sub diversa rationeconstituant 
materiam et formam Sacramenti ;soIvit 
prseterea difficultatem , quam sibi pro- 
ponit adversus veritatem Sacramenti 
Matrimonii, petitam ex eo quod omne 
Sacramentum debeat a Sacerdote ad- 
ministrari , secus ac evenial in Matri- 
monio , cui perficiendo non requiritur 
Sacerdos , ostenditque , quodlibetSacra- 
menlum aliquid habere sibi proprium , 
in quo cum reliquis non convenit. Ita 
fol. l4i. 

(1) De loc. theoL lib. viir. 



CAP. 1. DE MATRIMONIO IN SE SPECTATO. 



219 



dictionis in virginitate permaneant (L). Quae jussio pro ritu ac- 
cidentali ac mere ceremoniali apposita non videtur. Quapropter , 
concludunt , qui ministerium hujusmodi Sacerdotibus denegant , 
ii facere videnlur incauti , ut Sacramenti veritas contra Novatores 
ex traditione defendi vix possit (2). 

38. Urgent 2° prolationem verborum paroclio a Concilio Trid. 
praescriptam in nuptiarum celebratione : Ecjo vos in Matrimo- 
nium conjungo (3), quoe profecto si comparentur cum aliis : 
E(jo te baptizo... ego te absolvo , patet ? eamdem in omnibus vim 
inesse efficiendi , quod significant , non autem declarandi solum, 
aut testandi contralientes esse conjunctos. 

39. Urgent 3° analogiam aliorum Sacramentorum , quae non- 
nisi a Sacerdotibus administrantur , scribente praesertim Apostolo : 



(1) Can. xut. Apud JJard. Acta Con- 
cil. tom. i , col. 980. 

(2) Normulli aeslu disputationis abrep- 
ti limites omnes modestiae excessisse 
videntur in contraria impugnanda sen- 
tentia. Sane Joan. A. Petzek , Fribur- 
gensis Canonum professor , in opusc. 
Vindiciw dissertationis de poteslate 
Ecclesiw in statuendis Matrimonii im- 
pedimentis , Friburgi 1787, pag. 49» 
not. 27 , sententiam , qua? contrahen- 
tes Sacramenti ministros statuit , et in- 
firmo niti fundamento , et plane reli- 
gionis dogmatihas periculosam esse 
asseruit, eo quod , illa admissa , nulla 
ratione adversus Protestantes Matrirao- 
nii Sacramentuni ex traditione vindi- 
cari possit. Car, Jos. de Lasaux, in op. 
Uebereinstimmung der franzbsischen 

elc. seu Consonantia legum Gallicarum 
de divortio cum Dei verbo , Coblenz 
18 16, pag. 3o et seqq. opinionem de 
contrahentibus tanquam ministris Sa- 
cramenti ab erronea , ut ait , sententia 
de Matrimonio Christianorum , quod 



absque Sacramento consistere nequeat, 
profluxisse censct. Quam hic auctor vo- 
cat sententiam erroneam de insepara- 
bili ratione contractus et Sacramenti in 
conjugiis Christianorum , est sententia 
plane catholica , ut postea videbimus» 
Marian. Dobmayer , in Systema theol. 
catholic. tom. vn , Salisbaci 18 19 , 
pag. 4^8 et seqq. docet , ob traditionis 
tantnm obscuritatem et nondum latam 
ab Ecclesia definitionem , in scholis opi- 
nionem novitiam de contrahentibus 
Sacr. Matrimonii invaluisse. Sauter in 
op. Fundamenta juris Eccles. cathoL 
edit. 3, Rolwilae 1826. Mauro Hagel, 
theologo Dillingano, sententia de Sa- 
cerdote ministro adeo certa fuit , utop- 
positam scntentiam plane absurdam 
esse aflirmaverit , et inter scholaslico- 
rum commenta numeraverit in op. 
Demonstratio Rel. christ. cathol. Au- 
gust. Vindel. i832,tom. 11, pag. 212. 
Sic alii nonpauci apud Roskovany, op. 
cit. § 27. 

(3) Sess. xxiv, De reformat.ca\), 1. 



220 TRACTATTTS DE MATRIMONIO. 

Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores 
Mysteriorum ( id est Sacramentorum) Dei ; quae cutn nullam 
exceptionem patiantur, etiam Sacramenturo Matrimonii inclu- 
dunt , quod propterea etiam a Sacerdotibus administrari debet. 
Hisce argumentis alias addunt rationes ductas ab aliquarum Syno- 
dorum auctoritate , quae vocant Sacerdotes Matrimonii ministros ; 
a profanitate conjugiorum, quibus nisi forma aliqua vel ritus sacer 
accedat, nihil sacri continent, quae praeterea solis interdum nuti- 
bus atque inter absentes contrahi possunt; a defectu intentionis 
in contrahentibus conficiendi Sacramentum , sine qua tamen 
Sacramentum confici nequit ; a sanatione conjugiorum, ut vocant, 
in radice, quin novus consensus ex altera parte requiratur , quo 
in casu cum non habeatur contractus , nec Sacramentum habere- 
tur (1) ; a mira denique opinionum discrepantia inter Theologos 
adversae sententiae , dum in sua hypothesi materiam et formam 
definire certant. 

40. Bellarminus et qui ab eo sunt pro antiqua communiorique 
sententia tuenda innituntur 1° auctoritate Eugenii IV , qui in 
Instruct. pro Armenis : Septimum , inquit , est Sacramentum 
Matrimonii. . . Causa efficiens Matrimonii ,regulariter loquendo , 
est mutuus consensus per verba de prcesenti expressus (2) ; nec 



(1) Ea conjagia in radice sanari di- persnasione de valore initi MatrimonH. 

cuntur , quae contracta sunt cam ali- Haec autem phrasis , de sanatione in 

quo occulto impedimento diririmente , radice, orta ex eo est, quod per quam- 

acpericuluminstat, ne,si alterutri con- dam fictionem juris censetur Rom. 

jugum id innotesceret , retraheret se a Pontifex dispensare ab illo irnpedimen- 

conjugali socielate magno cum populi to , antequam contrahentes darentcon- 

scandalo et prolis susceptDS detrimento. sensum. 

In his rerum adjunctis permittitur ac (2) In decreto union. apud Har- 

etiam suadetur , ut alter conjugum , qui duin. loc. cit. Nonnulli cavillantur 

impedimeotum novit , renovet consen- circa Eugenii verba : Causa efpciens 

sum aut expresse aut tacite cum altero. Matrimonii , cum debuerit dicere : 

Quod si et in hoc quoddam periculum Causa efjiciensSacramenti matrimonii; 

deprchenderelur , et ambo conjuges ig- ex quo inferunt, Eugenium de solo con- 

norent nullitatem conjngii ,relinquun- tractu haec dixisse , eo magis quod ipse 

tur, ut aiunt , in bona fide , seu in« nolueril controversiam in scholis agita- 



CAP. I. DE MATRIMONIO IN SE SPEGTATO. 221 

non Concilii Tridentini docentis , Christum non solum approbasse 
conjugium in statu innocentiae institutum , sed praeterea gratiam 
promeruisse , quae naturalem conjugum amorem perficeret , eaque 
gratia praestare Matrimonium in nova lege veteribus connubiis; 
ex quibus patet juxta Tridentinum , nihil immutasse Christum 
in contractu Matrimonii, sed solum illum gratia sua exornasse; 
quo factum est, ut contractus ille , qui antea non erat nisi natu- 
ralis , quique a solis contrahentibus per mutuum consensum per- 
ficiebatur , elevatus sit ad dignitatem Sacramenti. 

41. 2° Innituntur declaratione ejusdem Tridentini, quod in 
decreto De reformat. cap. I , aperte docet , clandestina Matri- 
monia, lihero contrahentium consensu facta , rata et vera esse 
Matrimonia > quamdiu Ecclesia ea irrita non fecit. Cum vero 
irrita fecerit Tridentinum haec Matrimonia , noluit tamen decre- 
tum suum robur habere nisi post triginta dies ab ejus publica- 
tione. Quibus ita compositis , sic isti Theologi argumentantur : 
Juxta Tridentinum quamdiu clandestinse Matrimonia irrita ab Ec- 
clesia facta non sunt , rdta et vera fuerunt , et adhuc sunt in 
regionibus omnibus, in quibus Tridentinum decretum publicatum 
non est; atqui ex Innocentio III , in cap. Quanto de divortiis, et 
ex communi loquendi usu , Tridentini praesertim aetate recepto , 
Matrimonia rata et vera non erant meri contractus naturales 
aut civiles , sed Sacramenta , quae tamen solo libero contrahen- 
tium consensu perficiebantur et perficiuntur ; ergo non Sacerdos, 
sed contrahentes soli sunt Sacramenti Matrimonii ministri (1). 

tam dirimere. Ast vehementer errant, solos contrahentes esse ministros ; 4° 

qui talia excogitant; i° quia subjecta quia , ut saepediximus, Eugenius in suo 

materia et orationis series non alium decreto ea, quae spectant adSacramenta, 

admittunt sensum quam de Sacra- ad verbum desumpsit ex opusculo v 

mento ; i° quia aetate Eugenii nondum S. Thoma? , qui certe in animo non 

excogitata erat distinctio iuter Sacra- habebat ullam defmire controversiam 

mentum et contractum in conjugiis scholasticam , praesertim cum , ut vidi- 

Christianorum ; 3° quia nulla tunc tem- mus , illa aetate non existeret. 
poris vigebat controversia de ministro (1) Quod diximus de communi lo- 

Sacramenti Matrimonii ; cum unanimis quendi usu Tridentini aetate recepta , 

fuerit theologorum omnium sententia , juxta quem veri et rati nomine in- 



222 



TRAGTATUS DE MATRIMOmo. 



Quod confirmant ex illis conjugiis , quse proesente quidem parocho, 
sed ipsoinvito, imo obluctante contrahuntur 5 quae tamen ita 
vera conjugia sunt , ut Ecclesia hos conjuges neque compellat 
neque invitet ad accipiendam parochi benedictionem. Id ipsum 
concludunt ex Matrimoniis initis coram Parocho aut Vicario ge- 
nerali aut Cardinali non Sacerdolibus , sed vel diaconis vel sub- 
diaconis, aut etiam in minoribus ordinibus quandoque constitu- 
tis; tum etiam ex conjugiis, quae ex dispensatione pontificia , sive 
in regionibus haereticorum (1), sive in regionibus infideliura , 
absque prsesentia Sacerdotis a fidelibus celebrantur , quae omnia 
ut vera Matrimonia et Sacramenta censentur. 



telligebatur conjugium inter Christia- 
nos initum , ac proinde Sacramentam, 
evidenter constat ex liistoria Concilii , 
etex pra*cipua difficultate, quae ab Epis- 
copis et theologis opponentibus promo- 
vebatur adversus eos , qui urgebant 
decretum ad irritanda Matrimonia clan- 
destina. Illud enim liquet ex historia 
Card. Pallavicini , lib. xxii , cap. 4 et 
seqq. et iterum lib. zxin, cap. 8. Nos 
brevitatis gratia unum aut alternm 
documentum afferemus. Refert itaque 
Pallavicini , lib, xxii , cap. 4 1 n « 8 : 
In questa sentenza (negativa ) concorse 
Giovanni Trivigiani Patriarca diVi- 
nezia il quale negd non pur la conve- 
nienza , ma la potenza ; argomentando 
non potersi (dal Concilio) farnullo quel 
Sacramento , il quale ha tutta la sua 
esscnza, benche gli manchino le do- 
vute solennita : come per essempio , 
ancora che un Sacerdote consacri senza 
le sacre vesti , fa vero Sacramento , 
sol che concorra la materia e la forma. 
Or consistendo Vessenza del Matri- 
monio nel mutuo consentimento sen- 
sibile y e richiedendosi Valtre solennita 
* per decoro per prova , il difetto 



di esse , opponeva egli , non puo tor- 
re il valore. Et num. 16, loquens de 
suiTragio Constant. Bonelli Episc. Ti- 
fernatis satis prolixo , quo comprobavit 
Ecclesiai fas esse ejusmodi connubia 
claudestina irrita facere , sic ex ejus 
mente prosequitur : Comprovd che la 
Chiesa poteva annullar tali Matri- 
monii non gia annullando il contratto, 
e cosi togliendogli Vesser materia ido- 
nea del Sacramento , come avean ra- 
gionato alcuni ; percioche il contratto 
del Matrimonio tra fedeli non e pre- 
cedente ne distinto dal Sacramento ; 
onde come Vannullazione di questo , 
cosi di quello non e soggetta a podesia 
della Chiesa. (Vid. hujus Ioci translatio 
latina ad calcem voluminis). Alia ejus- 
modi cfr. n. 20, 23, 25 , ex quibus lu- 
culentissime evincitur , ita Patrum Tri- 
denlinorum animis insedisse sententiara 
illam , qua Matrimoniis clandestinis veri 
Sacramenti rationem inesse dicimus , 
ut , qui id non videat, captus plane ocu- 
lis videatur. 

(1) Notum est, in Anglia et in Hi- 
bernia ob gravissimas poenas commi- 
natas acivilipotestateSacerdotibus, qui 



CAP. I. DE MATRIMONIO IW SE SPEGTATO. 223 

42. 3° Innituntur in ipso Sacramenti effectu , qui est indisso- 
lubilitas. Et vero haec ab ipso Sacramento oritur , non autem ex 
solo naturali autcivili contractu , qui per se dissolubilis est, ut 
patet ex conjugiis infidelium quae dissolvi possunt per alterutrius 
conjugis conversionem , ut paulo post ostendemus, secus ac eveniat 
in fidelium connubiis , quse semel legitime contracta et consum- 
mata , nunquam quoad vinculum possunt dissolvi. His addunt, 
verba, quae in adversariorum bypothesi formam constituerent Sa- 
cramenti Matrimonii : Ego vos conjungo , aut alia quie eamdem 
sensum reddant , nova esse ac desiderari prorsus in omnibus fere 
antiquis Ritualibus libris , quos recenset Martenius (1); imo alicubi 
Sacerdos baBC sola verba adhuc pronunciat : QuodDeus conjunxit, 
homo non separet (2); quae proinde ut vera Sacramenti forma 
haberi nequeunt , quod non obscure insinuare etiam videtur Tri- 
dentinum, dicens : Velaliis utatur verbis^juxta receptum unius ~ 
cujusque provinciw ritum. Demum novitatem contrarioe sententiae 
urgent , quae ante Canum vix aut ne vix quidem in scholis nota 
erat (3); cum sententia illa, quae contrahentes ministros Sacra- 
menti Matrimonii esse statuit, in tola catholica Ecclesia longo se- 
culorum decursu unice atque exclusive obtinuerit. 



Catholicorum noptiis adsistebant ac be- (1) De ant. Eccl. ritib. lib. i, part, ir, 

nedicebant , ex dispensatione Romano- oap 9, art. 3 , § 6, ubi inter cetera scri- 

rom Pontificum usqueadhaec tempora bit : Deinde datis sibi mutuo dextris 

receptum esse , ut sine bisce rilibus exigebat{ Sacerdos) ab utrisque consen- 

celebrarentur. Pius \m , in Brevi dato sum , inquo totam Sacramenti 3Jatri- 

die 25 Mart. i83o ad Archiepiscopum monii essentiam reponebant antiqui. 

Colon. et Episcopos Trevirensem , Pa- Inaudita quippe apud eos erant illa 

derbornensem et Monasteriensem , de- verba parochi : Ego vos conjnngo, etc. 

clarat valida conjugia mixta , quae forte inquibus aliqui ex recentioribus scho- 

in illis regionibus contrahantur sine Pa- laticis formam hvjus Sacramenti con- 

rochi praesentia , collatis in eam rem stituunt , quce tamen desiderantur , etc. 

opportunis facultatibus. Alia docu- (2) Cfr.Sotus in 4. dist. 26, art. 3 . 

menla exhibere praetermitto. Porro nun- (3) Sane nonnisi duos ex tota antiqui- 

quam mens Ecclesiae aut Rom. Ponti- tate laudare potuit Theologos Melchior 

ficibus fuit , ut tot Christi fideles inirent Canus pro sua sententia , Guillel- 

contractum mere civilem absque Sa- mum nempe Parisiensem et Pala- 

cramento. danum ; porro , adductis ipsorum testi* 



224 



TRACTATUS DE MATRIMONIO. 



43. Haec potiora argumenta sunt , quibus hujus posterioris sen~ 
tentise patroni causam suam tuentur; quipraeterea observant, ad- 
versariorum rationes magis speciosas esse quam solidas. Etenim 
Patrum testimonia evincunt quidem , Matrimonium esse rem sa- 
cram utpote sanctificatum a Christo Jesu , qui amori naturali 
suam adjecit gratiam , adeoque et in facie Ecclesise ex ecclesia- 
sticis institutis ac legibus celebrandum esse , ita ut qui secus 
fecisset , peccati reus teneretur (1) ; at minime evincunt , gratiam 
conferri per Sacerdotis benedictionem , vel Sacerdotes esse hujus 
Sacramenti ministros , quod tamen ab adversariis ostendideberet. 
Observant prseterea , contrarium potius exillis Patrum testimoniis 
probari ; cum enim hanc Sacerdotis benedictionem secundis et 
ulterioribus nuptiis constanter tota denegaverit antiquitas ; tamen 
utrum eae veri Sacramenti vim habuerint , dubitatum est a ne- 
mine (2). Quod vero additur ex Concilio Carthaginiensi , de ritu 
servandi virginitatem prima nuptiarum nocte, nullius prorsus 
ponderis esse convincitur, si ratio habeatur illius originis, quae 



moniis, ostendimus, istos auctores, non 
solurn patrocinatos non esse huic opi- 
nioni, sed eidem plane adversari. Ex his 
propterea constat , Canum omnium pri- 
mum fuisse , qui eam invexerit in scho- 
las catholicas. Edidit porro Canus suum 
opus De locis theolog. anno i56?., 
Merito proinde Henr. Klee in diss. mox 
citanda , pag. 69 , not. (s) scribit : 
Melchior Canus fuit primus , qui ge- 
nerali omnium admiratione et scan- 
dalo affirmavit , contrahentes non esse 
ministros. 

(1) Tertullianus lib. De pudicit. 
cap. 4> P a g» 557 , edit Rigalt. testatur, 
quod Montanistae plerique conjugia 
clam inita adulterina esse existimave- 
rint , aut saltem de iis an fuerint le- 
gitima dubitaverint. Scribit enim : Ideo 
penes nos (Montanistas) occultce quoque 



conjuncliones , id est , nonprius apud 
Ecclesiam professw , juxta mcechiam 
et fornicationem judicari periclitan- 
tur. Nec inde consertce obtentu Ma- 
trimonii crimen eludant. Ex quibus 
duo habemus, nempe i° apud Psychi- 
cos , id est , catholicam Ecclesiam con- 
jugia clandestina viguisse et valuisse , 
adeoque fuisse quidam vetita , non ta- 
men fornicaria et flagitiosa. i° Monta- 
nistas de ipsorum valore , ut in re du- 
bia , deliberasse inter sese opinionibus 
atque sententiis. Adeo pervetus res est 
tum abusustum valor Matrimonii clan- 
destini! Cfr. Ch. Lupus, diss. De pec~ 
cat. et satisf. indulgentiis , cap. 1 , 
tom. vi , opp. edit. cit. 

(2) Cfr. Martenius loc. citat. art. 1, 

§7. 



GAP. I. DE MATRIMONIO II? SE SPECTATO. 



225 



ex Tobiae exemplo introducta est , et diversimode viguit in di- 
versis Ecclesiis (1). 

44. Reliquas duas probationes facile excludunt; altera enim , 
quae petitur ex verbis a Tridentino praescriptis in nuptiis conci- 
liandis , mirifice potius contrariam sententiam confirmat ; quod 
vel ex eo deducitur, quod, referenteCard. Pallavicini, Cani opinio 
paucos omnino ex Patribus Tridentinis babuerit sectatores (2). 
Altera vero, quae exanalogia ceterorumSacramentorum desumitur, 
nullius ponderis est ; cum nemo nesciat, quaelibet Sacramenta sibi 
aliquid peculiare vindicare , quod Sacramentis reliquis commune 
non est ; ut liquet ex Eucbaristia , quae non in actione transeunte 
ut alia Sacramenta , sed in re permanente consistit , quaeque olim 
a diaconis passim administrabatur , quandoque etiam a laicis. Et 
sic responsio patet ad textum Apostoli. Dum vero nonnullae Synodi 
vocant Sacerdotes Matrimonii ministros , aut impropria significa- 
tione hanc denominationem usurparunt, aut incaute etiam, ut 



(1) Cfr. ibid. art. iv , qui praeterea 
ostendit , hunc usum ab ipsis paganis 
interdum servatum fuisse. 

(2) Istoria del Conc, di Trento 
lib. xx , cap. 4? n « !) u ^i scribit : 
Essendo concordi ( i Teologi ) negli 
altri punti dissentivano sopra due. 
Uuno era :Sequalunque Matrimonio 
fra Cristiani fosse Sacramenio , il che 
sentivano qdasi tdtti ; o sol quello che 
vien benedelto dal Sacerdote ; secondo 
Vopinione di Guglielmo Parigino , 
la quale era difesa dal prenominato 
Simone V igor et da pocbi altri. Hoc 
vero magis confirmatur ex iis quae , re- 
fert idem historicus , lib. xxu, cap. 8 , 
§ 16, quod, cum omnium prope Patrum 
suffragia in eo decreto statuendo coaluis- 
«ent , ut ad connubia cum debita so- 
lemnitate celebranda tres in posterum 
testes adhiberentur , ex quibus unus 
saltem esset quxsitus , quique con- 

T. VII. 



tracta connubia in codicem referret , 
disceptatum inilio fuit , utrum scriba 
an vero parochus ad id officium selige- 
retur. Convenit porro ob plures , quas 
profert , rationes inter omnes Patres, ut 
seligeretur parochus. Concludit de- 
mum bis verbis §17: Qneste furono 
le ragioni le quali mossero tanto i 
vescovi , quanto gli ambasciadori e 
gli stessi principi della cristianila ad 
aver per ineglio che facesse di mes- 
tiero al valore V intervenimento del 
parrochiano ; il che ha recati gravis- 
simi beni e niun disordine. Vid. horum 
locorum translatio lat. ad calcem volu- 
minis. Ergo ex mente Patrum Triden- 
tinorum, parochus non ut minister, sed 
ut testis stabilis et qua?situs nuptiis as- 
sistit. Hic notandum est , Simonem 
Vigor, qui postea ad protestantismum 
defecit, suam sententiam hausisse ex 
jam edito Cani opere , De locis. theol. 

15 



226 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

animadvertit Benedictus XIV (1). Si qua auteni profanatio inest 
in fidelium conjugiis, ea non a conjugiis ipsis, quae a Cbristo 
elevata sunt ad dignitatem Sacramenti, repeti debet, sed ex 
contrahentium vitio. Sic nemo ignorat , nutus interdum supplere 
verba in contractuum celebratione, quin etiam contractus in- 
ter absentes per alios fieri posse. Dum vero fideles nuptias ineunl, 
intendunt contrahere Matrimonium ad Ecclesiae mentem ; hsec 
autem intentio sufficit ad Sacramentum efficiendum. Quod autem 
attinet ad sanationem conjugiorum in radice , nullam creat dif- 
ficultatem ; siquidem ejusmodi sanatio non minus impetit Sacra- 
mentum quam contracturn , etconsistit in quadam , ut dicitur, 
fictione juris , qua praesumpti conjuges , etsi contractus seu Sa- 
cramentum nullum fuerit , tamen ut ulterius malum vitetur, in 
bona fide relinquuntur (2). Nec melius demum causam adver- 
sariorum juvant dissidia Theologorum , quae nec tot fortasse nec 
tanta sunt, quot quascumque ab ipsis exaggerantur, qusequesi quid 
officerent veritati Sacramenti , vix ullum Sacramentum habere- 
mus. Ita quidem secundae sententiae patroni. 

45. Quee cum ita se habeant , si quis ea, quae attulimus , mente 
anticipatis judiciis vacua perpendat , alteram hanc sententiam 
longe validioribus probari argumentis quam priorem illam , facile 
judicaverit. Praeterquam quod enim posterior haec sententia et 
antiquitate et universalitate alteri praestat (3) , illo caret gravis- 

(1) De Synodo , lib, vn , cap. 27 (3) Quamvis non pauci Theologiad- 
etseq. Nec omittendum , Synodos ,qua? haeserint Cani sententiae , longe plures 
italocutae sunt , celebratas esse , post- tamen antiquam sententiam propugna- 
quam Canns sna ediderat commentaria. runt , quos recensent Dora. Soto in 

(2) Hic prasterea observare jnverit , Hb. 4 Sent. d. 26 , q. 2, art. 3;Bel- 
hanc difficnltatem, si qua est, non mi- larminus , De Matrim. cap. 7 , n. 8; 
nus urgere , imo magis , adversae par- Vasquez , De Matrim. disp. 111 , dub. 
tis Theologos ; cum enim nullnm fue- 3 ; Theoph. Raynaudus, in Hetero- 
rit Sacramentum ob impedimentum di- clitis Spirit. punct. 14 , opp. tomxvi; 
rimens , quod in ejus administratione Van Espen, Jur. eccles. univ. tom. 1, 
intercessit, nova opus esset Sacerdotis p. 11, tit. 12 , cap. 5 , n. 4« Quod at- 
benedictione , ut Sacramentum valide tinet ad recentiores , his fere annis 
administraretur ; altamennnnquamhaec adhuc eam propugnarunt Redactores 
*equiritur. Theol. Aschaffenburgenses: Katholische 



CAP. I. DE MATRIMONIO 1N SE SPECTATO. 227 

simo incommodo et ad hanc usque diem in Ecclesia nunquam 
audito , quod scilicet in fidelium conjugiis contractus a Sacra- 
mento distinguatur, quasi vero id fieri probabili aliqua ratione 
possit. Atqui in priori sententia innumera pene in christiano 
populo celebrata essent et celebrarentur conjugia , quse rationem 
quidem contractus haberent, non vero Sacramenti ; ita ut plurimi 
toto vitaa tempore sine hoc Sacramento viverent, Ecclesia non 
obsistente et vero etiam interdum probante. Accedit praeterea, 
ex eadem sententia et aliud haud leve profluere incommodum , 
quod , ea semel constituta , causas matrimoniales ad Ecclesiam 
exclusive pertinere vix ostendi possit , uti ex dicendis patebit (1). 
Nec omnino spernenda denique est ratio , a posterioris sententiae 
patronis deducta ex natura contractus naturalis aut civilis, qui 
per se minime postulat omnimodam firmitatem; cum indissolu- 
bilitas Matrimonii Christianorum unice pendeat a Sacramento, 
quam ob causam res Sacramenti post-S. Augustinum a Theologis 
ea vocatur, utpote dos et proprietas conjugii christiani seu Sa- 
cramenti. Hincin adversariorum placito , quod omnia conjugia, 
absque sacerdotali benedictione inita , non forent nisi contractus 
civiles, sequeretur , ea esse per se dissolubiiia , ac omnimoda fir- 
mitate destituta (2) ; quod absonum est et Ecclesiae doctrinae con- 
trarium. His perpensis, posteriori huic sententiae, quae in hac 
Romana Ecclesia pariter viget, plene adhaerendum ducimus , eique 
subscribimus. 



Kirchenzeitung , i836; Ferdinand*. querelasque jactantibus in oppositaopi- 

Walter, Canonista Bonnensis , Lehr' nione perstringenda. 

buch des Kirchenrechts seu Institu- (1) Res est notatu dignissima , quod 

t iones juris canonici , Bonnae 1829, omnes ecclesiasticae potestatis osores , 

§ 3 10, pag. 565, not. (o); Henr. Klee, jansenistae aut jansenismum male olen- 

Die Ehe , eine dogmatisch-archceolo- tes , atque homines civilibus curiis ad- 

gischedbhandlung,seullfatrimonium, dicti , quos vulgo regalistas nuncupa- 

Dissertatio dogmatico-archeologica , mus, factoagminesesepraestiterintnovae 

Mainz i835 , pag. 65 ; B. Liguori , hujus opinionis adstipulatores asserto- 

tract. De Matrim. aliique passim, adeo resque. 

ut haec sententia semper communior (2) Ex hac distinctione inter contra- 

extiterit , adversariis frustra clamores ctom civilem et Sacramentum ia con- 

15. 



228 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

CAPUT II. 

DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 

46. Duae, ut innuimus, praecipuoe sunt connubii christiani pro- 
prietates, tinitas et indissolubilitas. Unitati adversari possunt 
polyandria et polygamia , sive simultanea sive successiva. In- 

dissolubilitate duplex quoque opponi potest Matrimonii dissolutio, 
perfecta scilicet quoad vinculum , atque imperfecta quoad thorum 
et quoad habitationem. 

47. Ad polyandriam vero quod spectat , quae in eo consistit , 
ut una mulier plures simul maritos habeat , nemo unquam inter 
Christianos extitit , qui eam licitam esse dixerit ; cum vel ethnici 
ipsi solo rationis lumine illustrati velut abominandam turpitu- 
dinem ac naturae adversantem execrati eamfuerint. Depolygamia 
autem successiva nulla jam movetur quaestio ; cum veterum non- 
nullorum haereticorum, nominatim Montanistarum , error penitus 
obsoleverit, et Graeci nonnisi exjure ecclesiastico apud se eam 
prohiberi doceant (1). Restat propterea, ut de una agamus poly- 
gamia simultanea, quam novae reformationis coryphaei, Lutherus , 
Melanchthon, Bucerus ceterique socii probarunt, dum in famosa 
consultatione anno 1539 habita decreverunt,concedi possePhilippo 
HassiaB Lantgravio, ut , viva adhuc legitima uxore , aliam in Ma- 
trimonium duceret. Hiunanimiter docuerunt, polygamiam simul- 
taneam non ita divinae legi adversari , ut nullam dispensationem 
admittat in casu saltem necessitatis, sinimirum uxor quacumque 
de causa debitum conjugale reddere nequeat (2). Imo Joan. Lyserus 

nubiis Cbristianorum factum est , ut Ecclesice occidentalis et orientalis , 

Napoleon in Codice suo omnem fere lib xu , cap. 27 et seqq. praeserlim 

indissolubilitatem a Matrimonio abstu- cap. 20, pag. 55o. 
lerit. Historiam legislationis Napoleo- (2) Cfr. Bossuet , Hist. des varia- 

neae uberius exposuitet recensuit Kiist- tions , liv. vi, § 6. II fut dit , scribit 

ner , De Matrimonio atque de ratione , Bossuetius , pour la premiere fois , de- 

quce ei cum civitatc et Ecclesia inter- puis la naissance du Christianisme , 

cedit, pag. 76 et seq. Lips. 18 10. par des gens qui se prk.tendaient Doc- 

(1) Cfr. Arcudius , De concordia teurs dans VEglise , que Jesus-Chrisi 



CAP. II. DE MATRIMOMI PROPRlETATIBUS. 229 

eum aliis contendit , polygamiam divino jure permitti , humano 
duntaxat vetari (1). 

48. Circa indissolubilitatem diversa3 quaestiones definiendae 
proponuntur, prout Matrimonium spectatur aut ut verum aut 
ut ratum, aut denique ut consummatum . Verum autem tantum 
dicitur conjugium , quod est in infidelitate contractum ; ratum 
praeterea quod a fidelibus initum est juxta conditiones ab Ecclesia 
statutas ; consummalum denique , quod usu interveniente com- 
pletum est. 

49. Igiturquoad Matrimonium verum, seu in infidelitate con- 
tractum , nunc inter omnes Catholicos convenit , si paucos neo- 
tericos excipias , quos mox refellemus , illud dissolvi posse quoad 
vinculum , si alteruter conjugum ad fidem convertatur , alter vero 
nolit cum ipso tranquille vivere et absque injuria Creatoris. 

50. Quoad Matrimonium ratum , Catholici docent , illud posse 
dissolvi per sanctioris vitae professionem in aliquo regulari Ordine 
ab Ecclesia approbato; obluctantibus Protestantibus , qui , cum a 
religionis votis abhorreant, unanimi consensione tradunt, haec 
nuliius esse momenti ad conjugia dissolvenda. Novatoribus e 
diametro adversantur Graeci schismatici , qui , teste Matthaeo 
monacho (2), non ratum tantum, sed et consummatum Matri- 
monium , solemni religionis voto dissolvi propugnant. 

51. Quoad Matrimonium demum consummatum , doctrina 
catholica est adversus Protestantes, nullo unquam in casu dissolvi 
posse quoad vinculum Ghristianorum conjugium , neque scilicet 

riavait pas dtfendu de tels mariages. minibus Theophili Alethcei , Vincen- 

Cette parole de la Genese , ils seront tii Athanasii , Gottlieb-wahremund , 

deux dans une chair , fut eludke > varia in lucem opuscula ediditad cau- 

quoique Jesus-Christ Veut reduite d sam agendam polygamiae , inter quae 

son premier sens. Attamen ejusmodi eminet quod inscripsit : Polygamia 

instauratores sacrorum Evangelii no- triumphatrix . Alios polygamiae patro- 

mine hanc facultatem dederunt! Inde nos recenset Franc. Buddeus in op. 

intelligas, qui tandem sitScripturas pri- Institutiones theologice moralis , part. 

vato sensu explicatae usus apud pecu- n , cap. 3, sect. 6, § 9 , in not, 

liares istos Evangelii vindices. Lips. 1727. 

(1) Uic Lyserus sub ementitis no- (2) In Quwst. matrimon^ 



230 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

propter haeresim , aut molestam cohabitationem , aut affectatam 
absentiam a conjuge , neque propter alterius conjugis adulterium. 

52. Et haec quidem de dissolutione Matrimonii quoad vinculum ; 
nam de dissolutione imperfecta quoad thorum sive quoad cohabi- 
tationem, plures causas esse, ob quas dissol vi possit doctrina pariter 
catholica est adversus Lutheranos , qui nullam hujus separationis 
causam legitimam admittunt , licet adeo faciies se prsebeant in 
causis multiplicandisdissolutionis Matrimonii quoad vinculum. 

53. Nostri igitur muneris est , catholicam doctrinam ex ordine 
vindicare adversus Ecclesiae obtrectatores in singulis articulis , 
qui eo ? quo diximus , modo ab ipsis impugnantur. 

PROPOSITIO I. 

Non licet Christianis plures simul habere uxores, cum hoc sit 
lege divina prohibitum. 

54. De fide est hsec propositiojuxta can. II, sess. XXIV Conc. 
Tridentini : Si quis dixerit , licere Christianis plures simul ha- 
bere uocores , et hoc nulla lege divina esse prohibitum > anathema 
sit. 

55. Haec autem definitio tum Christi, tum Apostoli Christi 
doctrinam declarantis , auctoritate fulcitur atque perpetua Ecclesiae 
traditione. Christus enim , Matth. XIX, v. 4 et seqq. sciscitan- 
tibus Pharisaeis T si licet homini dimittere uxorem suam quacum- 
que ex causa , respondit : Non legistis , quia qui fecit hominem 
ab initio y masculum et feminam fecit eos? et dixit : Propter 
hoc dimittet homo patrem et inatrem , et adhwrebit uxori suce ; et 
erunt duo in carne una. Itaque Jam non sunt duo , sed una 
caro. Quod ergo Deus conjunxit , homo non separet. Instantibus 
porro Pharisaeis : Quid ergo Moyses mandavit dare lihellum re- 
pudii et dimittere ? reposuit Christus v. 7 et seqq. : Quoniam 
Moyses adduritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uocores 
vestras ; ab initio autem non fuit sic. Dico autem vobis , quia 
quicumque dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem , et 
aliam duxerit, moechatur; et qui dimissam duxerit, moechatur. 
At si polygamiam non damnasset Christus , minime affirmasset 



CAP. II. DE MATRIMOMI PROPRIETATIBUS. 231 

moechari illum , qui , sua uxore dimissa , aliam duxerit, aut mce- 
charieum, quiduxerit ah alio dimissam; repugnat enim esse mce- 
chiam, uhi verum conjugium : nec mcechus haberi potest, qui uxo- 
rem dimissam ducit, si prius conjugium vere solutum fuerit. Igitur 
si uxore dimissa aliam ducere non licet, id multo minus licere 
priori retenta , judicandum est (1). 

56. Verum quod omnem dubitationem tollit circa germanum 
Christi verborum sensum , illud est quod scribit Apostolus , I ad 
Cor. VII, vv. 10 et 11 : Iis , qui Matrimonio juncti sunt , prce- 
cipio y non ego sed Dominus , uxorcm a viro non discedere ; quod 
si discesserit , manere innuptam, aut viro suo reconciliari. 
Similiter Rom. VII, v. 2 : Quos sub viro est mulier , vivente viro 
alligata est legi ; si autem mortuus fuerit vir ejus , soluta est a 
legeviri. Igitur, vivente viro y vocabitur adultera, sifuerit cum 
alio viro. Quamvis porro Apostolus in adductis locis expresse non 
loquatur nisi de sola uxore , cum tamen in cit. ep. ad Corinthios 
paris conditionis virum et uxorem faciat in conjugii juribus , con- 
sequens , est ea , quae de muliere scripsit , de viro pariter esse 
intelligenda, eo vel raagis quod polyandria apud Judaeos, ad quo- 
rum legis normam scripsit Apostolus, minime obtineret (2). 

(1) Hoc ipso argumento utitur Bud- ad dissuendum matrimonium , contra 
deus , loc. cit. quam ferunt Judceorum leges. Nam 

(2) Primura exemplum , quod oc- viro quidem apud nos id facere licet; 
cnrratinhistoria Judaeorum, de femina, neutiquam vero femince , quw sponte 
quse dederit libellum repudii viro suo, discesserit , alteri nuberefas est , nisi 
illud est, quod refert Joseplius Flavius, prius a marito dimittatur. Hinc Jo- 
Archceol. lib . xv, cap. 7, n. io,edit,- seph Scaliger , Animadv. in Eus. p. 
Havercamp. de Salorae Antipatri filia i5c), seu n. iOi5 , de Salome : Au- 
ac Herodis M. sorore , de qua scribit dacissima , inquit , mulier , prima 
Josephus : IItft7ru fttr tvB-us uvtu (Koo— Hebrceorum ausa est a viro discedere. 
Tofiufu») ypuftftuTtov , uTroXoofctvij rov Alterum occurrit Archajol. lib. xvm, 
yufiov , ov KctTct tovs 'lov$ulovs vcftovs* cap. 5 , n. 4 j ejusdem edit. , de fle- 
ctvfp) fttv yup Ifyrrt Trctf tjfiiv tovto rodiade , quac dimisso priori marito He- 
•xoitiv , yvvctiM £t ovt^t fiuxapio-S-tio-vi rode , magni Herodis Hlio , nupsit ejus 
x.u6' ctvTt}v yufttjB-rjrut , ftn tov TrpcTtpor fratri Herodi pariter cognomento. Ani- 
dvt^pcs ucpUvros. Ea illi (Costobaro madvertit porro et hic Josephus , hoc 
marito suo) continuo misit libellum factum esse contrapatriaslegesscribens; 



232 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

57. Res deniquetotaconficiturexperpetua EcclesiaB traditione. 
Ex Patribus enira alii aflirmant , advenientem Christum omnem 
illam veterem polygamiae consuetudinem delevisse, ut Cbrysos- 
tomus (l); alii denunciant, lege Evangeliireum esseadulterii, qui 
aliam uxorem quserit, quum babet suam, ut Ambrosius (2) et 
Augustinus (3).Concilium veroMilevitanumll, anno.416 adversus 
Pelagium celebratum , cap. XVII decrevit : Placuit, ut, secundum 
evangelicam et apostolicam disciplinam 9 neque dimissns ab 
uxore, ?ieque dimissa a marito , alteri conjungantur } sed ita 
maneant, aut sibimet reconcilientur (4). Eadem babet Innocen- 
tius I (5) : Nicolaus vero I , in responsis ad consulta Bulgarorum. 
Duas , inquit , tempore uno habere uxores , nec ipsa origo hu- 
7nanm conditionis admittit , nec lex Christianorum ulla per- 
mittit (6). Adeo vero constans ac perpetuum fuit bac de re Ec- 
clesiae judicium , ut facultatem, quam paulo ante meminimus , 
Pbilippo Hassiae a novatoribus factam , cbristianus orbis exbor- 
ruerit, et ipsi Lutberani, ne tanti facinoris rumor in vulgus efflueret, 
omni ope, cum primum patratum est , curaverint (7). Attamen 
Joan. Gerbardo teste , celebris postea apud eosdem fuit bigamia 
comitis a Gleicben, quae ab ipsis non solum tolerata, sed etiara 
probata fuit (8). 

'Hpaftd?... Im Q-ny^TH Qpovqtreiret t3> (2) De Abraham , lib. I, cap. 7, 

5r«rp/<yy, 'Hpdfy yuf&iircu , tov civ^pos n. 5() , et cap. 4> n * 2 ^ , UD * c ^ r » 

tJ o/u,o7reiTf>!u d$i).q>w, £totTTcio~ct Z^mtos. adnot. Maur. editor. 
Herodias ,utquoe in animum induxe- (3) De nuptiis , lib. 1 , cap. 10. 

rat leges patrias violare , Herodinup- (-4) Apud llard. Acta Concil. tom. 

sit 9 viri sui , a quo vivo discessit , 1, col. 1220. Pertinet autem hic ca- 

ex eodem patre fratri . llujus exemplum non ad Concilium plenar. African. Car- 

posteaaliae perditae feminaeimilatae sunt. thagin. anno 4°7 celebratum. 
Cfr. Seldenus , Uxor hebrcea ,lib. 111 , (5) Epist. vi ad Exsuperium Tolo- 

cap. 19, Londini 1646. san. eap. 6, apud Coustant, col. 794» 
(1) Homil. lyi , in Genes. n. 3, edit. (6) Cap. 5 1 , apud Hard. Acla Con- 

Maur. tom. iv , pag. b^i , et Hom. lxii, cil. tom. v, col. 37 1. 
alias Lxin , in Matth. n. 1 et 2, edit. (7) Loc. cit. Hist.des variat. n. 6. 

cit. tom. vii, pag. 620 et seq. (8) Loc. xxvi , cap. 5, § 226. 



CAP. II. DE MA.TRIMOJJII PR0PRIETAT1BUS. 233 

DIFFICULTATES. 

58. Obj. 1° Apostolus, I ad Timoth. III, 2, docens, Episcopuna 
oportere unius t/xoris vintm esse , satis aperte indicat , pro Ju- 
daeorum more aliis uxorum pluralitatem posse concedi. 2° Quod 
probe intellexit imperator Valentinianus I , qui, teste Socrate (1), 
legem tulit , ut cuivis liceret duas simnl habere xtxores leijilimas; 
atque , ut exemplo legem firmaret, Justinam duxit , Severa adhuc 
vivente; quod 3° et fecisse Iraperator alter Lotbarius perbibetur. 
4° Quare Gregorius II,inepist. ad Bonifacium, cuidam indulsit, 
ut propter uxoris sua3 infirmitatem aliam duceret (2); 5° quem 
dum Gratianus temere bac de causa accusat veluti sacrorum ca- 
nonum et doctrinae apostolicae et evangelica3 infractorem (3) , 
nonnisi propriam inscitiam prodit. 6° Etsane quomodo divina 
lege abrogata dici potest polygamia , quam tanta cum laude san- 
ctissimi Patriarcbae et Reges in Vet. Test. frequentarunt? 7° Haec 
enim neque liberorum procreationem , neque honestam educa- 
tionem impedit , nec familiae pacem ac tranquillitatem perturbat, 
ut olim Hebraea gens, nunc vero plerique Orientis populi exemplo 
esse possunt. Quare si intolerabiles uxoris mores , si ejusdem 
sterilitas, reipublicae status atque aliae ejusmodi causae persua- 
deant polygamiam , ex juris naturae et gentium principiis ea per- 
mitti posse videtur. Ergo. 

59. Resp. Ad l m , Bist. Ita docuit Apostolus ad excludendam 
in Episcopo polygamiam successivam , conc ; ad excludendam po- 
lygamiam simultaneam, neg. De polygamia enim successiva Apo- 
stoli effatum universa intellexit antiquitas , ut suo loco ostendi- 



(1) Hist. eccles. lib. it, cap. 3i, permaneret , ut abstinentice vacaret. 

(2) Apud J. Hartzeim S. J. CVm- Sed quia hoc magnorum est, ille , qui 
cilia Germanioe , tom. i, pag. 34, se non poteritcontinere,mtbat magis ; 
Colon. Agripp. 1^59, sic porro se ha- non tamen subsidii opem subtrahat 
bet hoc responsum , quod exinbetur ab illa , quam infirmitas proepedit , 
n. u : Nam quod proposuisti , quod et non detestabilis culpa excludit. 

si mulier infirmitate correpta non va- (3) Causa xxxii , q. vi , cap. 18 , 

lueril debitum viro reddere , quid ejus apud Pithoeum , Corpusjur. can. tom. 

faciat jugalisP Bonum esset , si sic 1 , pag. 391. 



234 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

mus (1) ; etaperte illiusmens colligitur ex simili loquendi ratione , 
qua in eadem epistola usus est Apostolus , qui disserens de dia- 
conissa statuit , ut non eligatur nisi quce fuerit tinius viri uxor (2). 
60. Ad 2 m , Neg. Sanior enim critica jam rejicit tanquam 
commentitiam Socratis narrationem de Valentiniani facto ac de 
lege ab eo lata. Etenim non solum Baronius (3) et eruditus 
Valesius (4) aliique auctores catholici (5) passim hujus historiae 
veracitatem respuunt , sed et respuerunt , vel saltem in gravem 
falsitatis suspicionem revocaruntheterodoxi ipsi scriptores , inter 
quoseminentPuffendorffius (6) atque Buddeus (7) ; idque merito , 
1° quia ejusmodi legis nullam prorsus mentionem injiciunt Sozo- 
menus , Theodoretus , Zosimus, et qui Valentiniani gesta stu- 
diosissime prosecutus est Ammianus Marcellinus ; 2° quia nihil 
ea de re ejus temporis Patres et ecclesiastici auctores memorise 
prodiderunt; nec Damasus Rom. Pontifex, nec Episcopi ceteri 
Valentiniano coaevi , nec Hieronymus adversus eam legem recla- 
marunt , quae fuisset christian* religioni adeo injuriosa ; 3° quia 
praemortua Severa , Justinam duxit Valentinianus , ut post Bara- 

(1) Tract. De Ordine , n. 198. Inter- de hoc argumento agit ; cfr. etiam 
pretatio , quam dedit Theodoretus tum adnot. Pagii ad anuum 3y5 , n. 5. 

in hunc Pauli oc. tum in epist. cx ad (-4) In not. 2 , ad cap. 3 1 , libri iv 

Domnum Antiochenum , hnjus Paulini Socr. 

textus , de bigamo nempe simultaneo, (5) Cfr. Nat. Alex. in sec. iv, cap. 

est prorsus singularis , quamque ipse ult. art. 4- 

excogitavit, ut semet purgaret , quod (6) De jure naturce et gentium, 

promovisset ad TyriorumEpiscopatum tom. I, lib. vi , cap. 1, De Matri- 

Irenasum comitem , qui successive bi- monio , § 16, Francofurti ad Moe- 

gamus erat. Quam ob rem de violalis num 1706. 

Ecclesiae canonibus accusatus , ipse con- (7) Institut* Theologice dogmaticce , 

tra interpretationem et sensum anti- lib. v, cap. 4, § 47» * n not * P a S* ^ 1 *)* 

quitatis alia ratione omnino verba Pauli Lips. 174* j quibus addendus est 

exposuit. Cfr. Renaudot. Perpet. de la W. Lowth in adn. ad loc. cit. Socra- 

foi 9 tom.v, liv. vi , ch. 8 circa finem. tis , qui praeterea ex alio capite osten- 

Cfr. etiam Christ. Lupus , diss. De dit , falsam esse Socralis narrationem , 

cleric. coniinent. cap. 1 . dum refert Justinam virginem fuisse ; 

(2) I ad Timoth. v, 9. 'EveV «v- ex Zosimo enim constat, Justinam prius 
fyls ywvi). nuptam fuisse Magnentio tyranno. 

(3) Adannum. 370, n. 125, ubi fuse 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 235 

nium ostendit Valesius (1); 4° quia cit. Ammianus, quamvis 
Valentiniano infensus, eum commendat ob castitatis professionem, 
scribens : Omni pudicitice cultu domi castus et foris , nullo con- 
tagio conscientice violatus ohscence , nihil incestum > etc. (2). 

61. Ad 3 m , Dist. Id fecisse perbibetur Lotbarius contra legem 
Cbristi , conc; legitime , neg. Adversariis onus incumbit osten- 
dendi, sive Lotbarium sive alios quiboc attentarunt , juxta Cbristi 
legem egisse, ut aliquid proficerent. Flagitia enim etiam Princi- 
pum nunquam possunt factum aliquod cobonestare. Porro de 
Lotbarii polygamia baec scribebat Nicolaus I , quae et aliis ejusdem 
criminis viro illi principi sociis aptari debent : Annon districta 
ultione feriendus es, qui in duabus uxoribus adulterium Lamech 
imitatus esse dignosceris ? Nicolaus pra?terea contubernium cum 
pellice ImperatOri probibuit ; Episcopos vero assentatores, quique 
facinus probaverant , e sedibus dejecit (3). 

62. Ad 4 m , Dist. Indulsit Gregorius II, ut aliquis duceret aliam 
uxorem ob prioris infirmitatem , quse nempe talisesset, ut pleris- 
que placet (4), quae constitueret impedimentum dirimens per- 
petuae impotentise , trans.; ob infirmitatem qualemcumque , quae 
supervenerit Matrimonio alias legitime contracto, neg. Ideo vero 
transmisimus primum distinctionis membrum, quia viris eruditis 
epistola illa suspecta est , ab aliis vero ut supposititia rejicitur (5). 

(1) Loc. cit. Cfp. etiam Pagius , cnm pluribus , quas illi viro erat me- 
loc. cil. tuenda propter ejus incontinentiam. 

(2) Lib. xxx , cap. 9, edit. Valesii , Quce responsio , subdit , si non pla- 
Paris. 1681. cet , fatendum erit cum Gratiano , 

(8) Acta , quae spectant ad Lotharii rescriptum hoc Gregorii, tanquam sa- 

faeinus, cfr. apud Harfzeim , Concilia cris cationibus, imo evangelicoe etapo- 

Germania? , tom. 11 , pag. 265 ad stolicce doctrince penitus adversum , 

pag. 355. nonesse recipiendum; Poniificem au- 

(4) Hanc tamen responsionem res- tem non voluisse tanquam fidei dogma 

poit Estius in lib. 4 Sent. d. 33, definire , sed solum opinionem suam 

§ 6 , qui censet , Gregorium 11 ( quem de re nondum definita aliis declarasse. 

ipse cum Gratiano dicitm), non per- Cfr. Bossuet , DCfense de Vhist. des 

iiiisisse alterum Matrimonium tanquam variat. § 62. 

justum et legitimum , sed tanquam (5) Cfr. Collet , Continuatio prw- 

minus malum respectu fornicationis lect. theolog. Hon. Tournely, tom. vm, 



236 



TRACTATUS BE MATRIMONIO. 



63. Ad 5 m , J)ist. Quem Gratianus accusat errore facti decep- 
tus , trans.i errore juris , neg. 

64. Ad 6 m , Dist. Polygamiam Patriarchse et Reges frequen- 
tarunt in Vet. Test. et quidem , ut plures existimant , ex divina 
dispensatione (1) , conc; quae propterea frequentari etiam possit 
in Nov. Test. sublata a Christo omni polygamia simultanea , neg. 
ut constat ex adductis probationibus. 

65. Ad 7 m , Trans. Haec enim aliaque ejusmodi rationum mo- 
menta ad summum evincerent , polygamiam juri naturali absolute 
non esse contrariam , prout cum suis contendit Calvinus (2) , seu, 
ut alii censent., non adversari primariis conjugii finibus , id est , 



cap. 5, art. 2 , sect. 3, n. i3i, Ve- 
netiis 1767. Cfr, Binterim in op. cit. 
Monamenta , etc. tom. vi, part. 1, 
pag. 45 1 ,qui, agens de impedimento 
impotentiae, hanc epistolam ex silentio 
Othonis et Willibaldi suspectam pari- 
ter habet. Sebast. Berardi in op. Gra- 
tiani canones genuini ab apocryphis 
discreti , p. 11 , Veuet. 1777, toro. ii , 
cap. 68 , contendit , Gregorium n locu- 
tum esse de conjugio inito in infideli- 
tate , quod cum Sacramentum non sit , 
eam non habet firmitatem , quam sibi 
vindicat conjugiumChristianorum, quod 
Sacramentum est. Cum igitur jus na- 
turaleomnimodam firmitatem non ex- 
poscat in conjugio , ita ut in nonnullis 
casibus dissolvi nequeat, ad ejus nor- 
mam Gregorius responsum suum de- 
dit , non autem juxta jus evangelicum 
et apostolicum, quod profecto doctus 
Pontifex non ignorabat. Sane Germani 
recens conversi erant ad religionem 
christianam opera S. Bonifacii ; hinc 
ille , de quo loquitur S. Pontifex , et 
cum quo mitius agendum censuit , con- 
nubium adhuc ethnicus contraxerat; 



superveniente vero impotentia in ejus 
uxore , declaravit Pontifex , prius con- 
jugium dissolvi posse, ac novum iniri. 
Cfr. pag. 166 et seqq. 

(1) Ita inter ceteros tenent Bellar- 
minus , De Matrim. cap. 1 1 , n. 25 
et seqq. et Estius, loc. cit. § 6, qui ar- 
bitrantur, polvgamiam ex se nunquam 
licitam fuisse. Aiii autem cnm S. Tho- 
ma, Suppl. q. 65 , art. 1 , censent , 
verisimilius polygamiam absolute seu 
essenlia) et primariis conjugii finibus 
non adversari, et tamdiu licitam fuisse, 
quamdiu evangelica lege sublata non 
est; adversari autem secundariis , ut 
vocant, conjugii finibus ; cujusmodi 
sunt pax , tranquillitas , mutua obse- 
quia, etc. Cfr. Collet , op. cit. cap. 5, 
art. 2 , concl. 1. 

(2) Calvinus uxorum simultaneita- 
tem tam stricte juri naturali prohibi- 
tam autumat , ut Patriarchas , quod 
plures uxores duxerint , violati hac in 
parte juris naturalis ac adulterii reos 
traducere non vefeatur. De quo cfr. 
Puffendorfius , op. cit, lib. vi , cap. 1. 



CAP. II. DE MATRIMOWII PROPRIETATIBUS. 237 

prolis generationi ejusdemque institutioni ; nullo autem modo 
evincunt, polygamiam non fuisse a Christo in Nova Lege abroga- 
tam. Siquidem adversus facta rationes congruentiae non valent. 
Ceterum , quae de orientalium populorum felicitate, pace domes- 
tica , educatione familiae ambitiose jactantur , facile ipsis eorum 
annalibuset experientia refelluntur. Sed praeterea addimus, felici- 
tatem illam et pacem iis rationibus et mediis apud illos com- 
parari, quoe naturae atque indoli societatis maritalis omnino re- 
pugnant. Uxores enim in gynecseum tanquam in perpetuum 
carcerem detruduntur (1); liberi etiam, mares potissimum, ple- 
rumque eunucho vel servo, raro matri, in disciplinam traduntur. 
Utrum vero hsec appellanda sit beatitudo et felicitas , utrum so- 
cietas maritalis et liberalis fiiiorum institutio , ipsis polygamiae 
patronis pronunciandum relinquimus. 

PROPOSITIO II. 

Matrimoninm ab infidelibus legitime contractum dissolvi potest 
quoad vinculum , si, alterutro conjucje ad fidem converso, nolit 
alter cum eo pacifice vivere , vel non consentiat habitare sine 
contumelia Creatoris. 

66. Haec propositio certa est. Vix enim unquam de illius veritate 
dubitatum fuit usque ad medium seculum anteactum ex occa- 
sione solemnis decreti , quod supremus Senatus Parisiensis die 
2 Jan. 1758 edidit ad confirmandumjudicium latumacuria Sues- 
sionensi die 5 Febr. 1756 in causa Judaei Borach Levi Argentinen- 

(1) Comes de Maistre , Du Pape , adduxerat observationem D. Bucha- 

liv. iii, ch. 2 , apposite scribit : La Dan , qui in op. Christian Rechear- 

femrne est plus que Vhomme redevahle ches in Asia , elc. hy the R, Clau- 

au christianisme. Cest de lui qu'elle dius Buchanan , pag. 66, Lond. 181 2, 

tient toute sa digniU. Lafemme chre'- scripserat : Dans tous les pays oii le 

tienne est vraiment un etre surnatu- christianisme ne regne pas , on observe 

rel , puisqtfelle cst soulevee et main- unecertaine tendancea la degradation 

tenue par lui jusqda un ktat qui ne des femmes. 
lui est pas naturel. Paulo ante jam 



238 



TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 



sis , recens ad fidem conversi , quo eidera vetitum est aliud inire 
conjugium, quamvis uxor judaea renueret obstinate habitare cum 
ipso (1). Ex hoc autem tempore plures prodiere libelli ad evin- 
cendam indissolubilitatem ejusmodi conjugiorura , quorum longa 
ac inutilis res esset catalogum texere (2). Inter hujus novae do- 
ctrinae patronoseminent Augustinus Gervasio Vindobonensis pro- 
fessor (3) et auctor institutionum theologicarum Lugdunensium (4), 
quos non pauci in Germania praesertim (5) et Gallia secuti sunt, 
ex quibus unum recensebimus Tabaraud (6), jansenianaB factionis 
postremis his annis fulcrum praecipuum. Sic igitur adversus hos 



(1) Qai primus conjagio interdixit 
Borach Lcvi, fuitR. Fitz-James Episco- 
pas Saessionensis , qui non infimam 
locam tenet in historia Jansenismi. Levi 
appellavit ab hujus sententia ad Sena- 
tum Parisiensem, qui decretum Epi- 
scopi Suessionensis confirmavit. Omnia, 
quae ad hanc celebrem causam spectant, 
collecta sunt in op. cui tit : Recueil 
important sur la question de savoir 
si un Juifpeut se remarier apres son 
Bapteme , 1 vol. in-12, 1759. Leri- 
dant in op. Code matrimonial. tom. 1, 
pag. 43o, et Pothier, tom. 11 , n. 499» 
illiuscollectionis aaalysim instituerunt. 

(2) Praecipui sunt : Dissertation 011 
Von prouve que S. Paul n'enseigne 
pas que le mariage puisse ktrerompu, 
lorsquune des parties embrasse la re- 
ligion chretienne, par Alex. Desessarts, 
1 vol. in-12, 1765 ; Traduction des 
deux livres de S. Augustin d Pol- 
lentius , avec des notes , cujus au- 
ctor est D. Pile ; item Collectio varia- 
rum dissertationum casum Apostoli 
illustrantium , editore Jud. Leplat , 
1 vol. in 8, Leodii 1779. Fere omnia 
opera , qua? contra dissolutionem horum 
conjugiorum edita sunt , in indicem 



librorum prohibitorum relata fueruut. 
Horum auctores plerique factioni janse- 
nisticaeaut aulicae curiae fuerunt addicti. 

(3) Tract. seu lib. v De Sacram. 
Matrim. cap. 5, opp. tom. 11, Vien- 
nae 1766. 

(4) Diss. iv,art.3. 

(5) Inter quos non inlimum locum 
tenet Eybel , ac novissime Dr. Binte- 
rirn , qui in op. cit. Monumenta Eccle- 
si<B christiano*catholiccB primi , medii 
ac novissimi cevi , tom. vi , part. 1 , 
Mantissa 1, satis prolixam edidit dis- 
sertationem pro indissolubilitatehorum 
conjugiorum. Verumde hoc cl. auctore 
paulo post disseremus. 

(6) Princip. sur la distinct. du 
contract et du Sacrement de Ma- 
riage , nov. edit. pag. 32-35 , iteui 
pag. 279 et seq. Alii recentiores aucto- 
res cfr. apud D. Jos. Carriere , De 
matrimonio , tom. 1 , part. 2 , De 
prop. Matr. sect. 3 , cap. 1 , Paris. 

1837. Mirum porro videri debet inter 
hos auctores etiam recenseri Gard. La 
Luzerne , qui et ipse huic sententiae 
adstipulatus est in Instr. sur le Rituel, 
num. 670. 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 239 

neotericos omnes, qui plerumque permoti videntur ad eam sen- 
tentiampropugnandam, quod contrariasit ei , quam sequiturEc- 
clesia Romana , assertam propositionem adstruimus. 

67. Illa propositio certa censencla est , et a quovis cordato ca- 
tholico tenenda , quae solidum habet in Scripturis fundamentum, 
atque in communi Patrum doctrina , in Romanorum Pontificum 
decretis et in constanti Ecclesiae praxi ; quaeque demum communi 
Theologorum et Canonistarum suffragio gaudet. Talis porro est 
asserta propositio. 

68. 1° Solidum fundamentum enunciatam thesim habere in 

Scripturis, conslat ex verbis Apostoli , I ad Cor. VII, 10 et seqq. 

Iis autem , qui Matrimonio juncti sunt, pro3cipio non ego y sed 

Dominus , uxorem a viro non discedere. Quod si discesserit 9 

manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem ?ion 

dimittat. Nam ceteris ego dico, non Dominus : Si quis frater 

uxorem habet infidelem , et hwc consentit habitare cum illo , jion 

dimittat illam. Et si qua mulier fidelis habet virum infidelem, 

et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum... Quod 

si infidelis discedit, discedat ; non enim servituti subjectus est 

frater aut soror in hujusmodi. Inpace autem vocavit nos Deus. 

Apostolum vero hicloqui de solutionequoad vinculum, non autem 

tantum quoad thorum, manifestum fit 1° ex antithesi, quaminsti- 

tuit inter conjugia fidelium et conjugia in infidelitate prius con- 

tracta , atque ex dispari conditione, quaminter ejusmodiconjugia 

intercedere declarat. Conjugia enim inter fideles inita affirmat 

esse absolute indissolubilia quoad vinculum : cum dicat : Quod si 

discesserit{ fidelis quacumque ex causa ) , manere innuptam, aut 

viro suo reconciliari; conjugia vero e contra in infidelitate inita 

dissolubilia esse asserit, dicens : Quod si infidelis discedit, dis- 

cedat, quin ullam apponat restrictionem ; imo magis hanc liberta- 

tem declarat, adjiciendo : Non enim servituti, etc. 2°Ex eo quod, 

si Apostolus nonnisi de separatione quoad thorum aut quoad 

habitationem loqui voluisset , nihil omnino concessisset fideli su- 

per infidelem, quocl jam non esset in ejus potestate; cum infi- 

delis , discessione sua quoad thorum et cohabitationem , jam Ma- 

trimonium dissolverit ; ergo , nisi dicamus , aut supervacanea aut 



240 TRACTATUS DE MATRIMOMO» 

sensu vacua esse Apostoli verba, concludamus necesse est, de dis- 
solutione quoad vinculum ipsum esse locutum. 3° Constat ex ra- 
tione, quam adducit Apostolus, dicens : Non enim servituti sub- 
jectus estfrater aut soror in hujusmodi; servitutis porro nomine 
hic significari non potest nisi vinculum illud , quo fit ut alteruter 
conjugum debeat aut celebs vivere aut alteri parti reconciliari, 
dequopaulo ante locutus fuerat, cum ageretdeconjugio fidelium, 
quodque inferius v. 39 ligamen vocat, ejusque solutionem li- 
berationem. Cumigiturhuicservituti minime obnoxium esse fide- 
lemconjugem doceat Apostolus,consequens est , per infidelisdis- 
cessionem plane dissolvi Matrimonium in infidelitate contractum. 
69. 2°. Fundatur thesis in communi Patrum doctrina ; quot- 
quot enim cit. Apostoli verba explanant , ea de perfecta dissolu- 
tione intelligunt. Sic S. Ambrosius : Quidam, inquit, putant 
omne conjugium a Deo esse y maxime quia scriptum est : Quo3 
Deus conjunxit, homo non separet. Ergo, si omne conjugium a 
Deo est, omne conjngium non licet solvi. Et quomodo Apostolus 
dixit : Quod si infidelis discedit, discedat? In quo et mirabiliter 
noluit apud Christianos causam residere divortii , et ostendit ?ion 
a Deo (esse) omne conjugium (1); id est , non omne conjugium 
esse insolubile , cujusmodi est illud infidelium , de quo loquitur 
S. Doctor. Sic et Ambrosiaster antiquissimus auctor, atque Am- 
brosio ipsi coaevus , ab hac communi ac recepta Ecclesiae doctrina 
minime recedit, exponens xApostoli textum : Si infidelis, scribit, 
odio Dei discedit , fidelis reus non erit dissoluti Matrimonii... 
acperhocnon estpeccatum ei, qui dimittitur propter Deum, si 
alii se junxerit (2). S. Joannes Chrys. pariter in hunc modum 

(1) Lib. vm, i» Luc. nara. i , edit. scedit , discedat. Simul idem Aposto- 

Maur. qui praeterea, ibid. n. 8, sub- lus negavit legis esse divince , ut con- 

dit : Unde et Jpostolm : Denuntio , jugium qualecumque solvatur; nec 

inquit , non ego , sed Dominus , uxo- ipsepra?cepit,nec dedit deserenti au- 

rem a viro non discedere. En infra : ctoritatem , sed culpam abstulit des- 

Celeris, inquit , ego dico, non Do- tituto, 

minus : si quis frater infidelem Aa- (2) Comment. in hanc loc. in ap- 

bet uxorem et relinquit eam. Itaque pend. opp. S, Ambros. edit. Maur. tom. 

ubi est impar conjugium , lex Dei non n,pag. i34« 
est. Et addidit : Quod $i infidelis di- 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 241 

interrogat : Quid est autem , si infidelis discedit 3 discedat? TJt> 
sijubet te sacrificare , aut sociam esse impietatis propter Matri- 
monium , aut recedere > melius est, ut divellatur Matrimonium 
quam pietas (1). Theophylactus , qui Chrysostomum m epitomen 
redegit, eademferme verba adhibet incomment. in hunc locum, 
scribens : Veluti si tihi imperet } ut suo3 particeps fias infideli- 
tatis aut discedas a Matrimonio , discede; satius enim est con- 
nubium solvere quam pietatem(%). Eadem ratione exponitOEcu- 
menius (3). Sermonem vero in his esse de dissolutione conjugii 
quoad vinculum , ipsa orationis series declarat. 

70. 3° Fundatur in Romanorum Pontificum decretis , et con- 
stanti Ecclesiae praxi , quse profecto apud catholicum virum ma- 
gnum pondus habere debent. Jam vero celebre est Innocentii III 
doctissimi Pontificis decretum , quod extat in cap. VII , Quanto 
de divortiis, his verbis expressum : Si alter infidelium conjugum 
adfidem catholicam convertatur , altero vel nullo modo , vel non 
sine blasphemia divini nominis , vel ut eum pertrahat ad mor~ 
tale peccatum , ei cohabitare volente , qui relinquitur > ad se- 
cunda , si voluerit , vota transibit ; et in hoc casu intelligimus , 
quod ait Apostolus : Siinfidelis discedit, discedat; frater enim 
vel soror non est servituti subjectus in hujusmodi. Nam etsi Ma- 
trimonium verum inter infideles existat, 7ion esttamen ratum{J\), 
Quod quidem decretum sequentes Pontifices probaverunt ad unum 
omnes. His propterea innixus sapientissimus Pontifex Benedi- 
ctus XIV, De Synodo , lib. VI, cap. 4, § 3, scribebat : Certum 
est , infidelium conjugium, ex privilegio in fidei favorem a 



(1) Z/owi. xix, in cap. vn Epist. I yctftov , dvctxapttTa' fieXrtov yctp tov 
ad Cor.x, n. 3, opp. edit. Manr. tom. i, yd/nov, $tJv tvTtfittctv *v$-tjvett. Tom. n , 
pag. i63. Ti £1 to-rfv , E< ^i c uniTTos pag. 160, opp t edit. Venet. 1 755. 
xapt&Tott ; olov ti xttevti toi Svttt (3) Comment. in hunc loc. torn. 1, 
x.u\ Kotvcovtlv autS t%s uTtfitUs c^tet pag. 480 , opp. edit. Paris. i63o, qui 
tov yctpov , $ dvetxaptiv , fitXTtov itet- clarius adhuc loquitur. 

tvoct^vcii tov yciju.ov , kcci fAvi tv)v (4) Apud Pithoeum, Decretales , etc. 

tuTtfittetv. tom. 11, pag. 221. Eadem ferme habet 

(2) Oiov , ti Kttevtt Tot * KotvavijTett in cap. Gaudemus vm , De divort. 
Ttjs uTrtTTtetf ctvTaj , jy ctvetxupuv rou ibid. pag. 222. 

T. VII. 16 



242 TRAGTATTJS DE MA.TR1M0M0. 

Christo Domino concesso , et per Apostolum I ad Cor. VII pro*> 
mulgato , dissolvi^ cum conjugum alter christianam fidem am- 
plectitur , renuente altero, in sua infidelitate obdurato > coha- 
bitare cum converso , aut cohabitare quidem volente, sed non 
sine contumelia Creatoris, etc. Uanc vero doctrinam in praxim 
deductam fuissein universa Ecclesia, luculentis exemplis evincitur 
ab eodem Pontifice , tum loc. cit. tum lib. XIII, cap. 21, § 2 et 
seq. qui plures casus recenset excussos et resolutos a Summis Pon- 
tificibus S. Pio V , Gregorio XIII et Paulo V. Quibus adjici possunt 
responsa a S. Congregatione Concil. Tridentini interprete saepius 
data. Id ipsum evincunt Rituales libri variarum Ecclesiarum , ut 
Suessionensis (1) , Metensis , Bononiensis in Britannia minori , 
Ebroicensis , aliique passim , qui eamdem praxim confirmant (2); 
usus item, qui ab immemorabili viguit, dissolvendi ejusmodi con- 
jugia in regionibus, in quibus Judaei degunt, ut in Italia, Germania , 
Galliis , nominatim vero in dicecesibus Argentinensi , Virdunensi , 
Metensi, Tullensi (3). Neque adversarii nostri diffitentur, a pluri- 
bus seculis in Occidente praesertim banc praxim obtinuisse , quin 
aliquis unquam reclamaverit. Aut igitur fatendum est , in casu 
nostro conjugia dissolvi , aut Romanos Pontifices , imo universam 
Ecclesiam, contra bonos mores graviter deliquisse, dum tot adul- 
teria cobonestavit. 

71. 4° Fundari demum thesim nostram in communi et con- 
stanti Theologorum et Canonistarum doctrina, res facti est, quam 
nec adversarii ipsi in dubium revocant ; si enim in tota antiquitate 
unum fortasse Cajetanum excipias (4) , quem omnes norunt fuisse 

(1) Qaod editum est ab ipsomet D. hoc sensu communiter intelligit hcec 
de Fitz-Jaraes , anno 1753, tom. l , Pauli verba Ecclesia ; hinc enim in~ 
pag. 272. telligit , liberum esse tam christianum 

(2) Cfr. Apad D. Jos. Carriere, op. quam chrisiianam conjugem , si infi- 
et loc. cit. pag. 187. delis conjux separetur , adcontrahen- 

(3) Ibid. dum cum alio seu cum alia conju- 
(•4) Attamen Cajetanus ipse , Com- gium. Deinde , contraria sua sententia 

ment. in i ad Cor. vu, v. i5, cum exposita , pergit : Quia tamen anti- 
retulisset nostram expositionem de per- quo Ecclesice usu sensum communem 
fecta conjugii dissolutione , subdit : In textus hujus firmatum credo , et tex- 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 243 

novitatum aucupem , nullum invenies» qui huic doctrinae non ad- 
hseserit. Ante Gratianum quidem secul. IX hanc doctrinam pro- 
pugnarunt , ut vidimus , Theophylactus et OEcumenius inter 
Graecos. Sec. XI Hugo a S. Victore (1) inter Latinos. Rursus 
sec. XII inter Graecos eminet interpres canonum doetissimus 
Theodorus Balsamon (2), et inter Latinos Petrus Lombardus (3), 
et qui in ejus opera commentarios ediderunt (4) ; post Gratianum 
vero ad unum omnes ad haec nsque tempora eam tradiderunt. 

72. Si igitur ea propositio certa censenda est , quae in Scrip- 
tura , Patribus , Romanorum Pontificum decretis , Ecclesiae praxi 
et communi doctorum auctoritate fundatur , cum talis sit ex dictis 
propositio nostra, tanquam certa ea omnino tenenda est, ita ut 
nulli cordato Theologo absque insigni temeritatis nota ab ea rece- 
dere fas sit. 

DIFFICULTATES. 

73. Obj. prima. 1° Matrimonium , quod jure naturae validum 
ac legitimum est , omnibus Theologis fatentibus , estprorsus in- 
solubile; 2° tale autem est Matrimonium infidelium, quod Deus 
ipse conjunxit, et quod 3° suo modo unionem Christi cum Ec- 



tus capax est hujus sensus communis, conjugiorum; certumenim pariter est , 

ideo dicendum est , elc. A Cornelio a Petrum Sotum communi adhaesisse sen- 

Lapide, Comment. in hunc Apost. lo- tentiae, ut constat ex lnstitutione Sa- 

cum , adducitur pro coutraria sententia cerdoium , lect. 12. 

etiam Dom. Soto , in lib. 4 Sent. dist. (1) De Sacramentis , lib. n, part, 

39, art. 4. Ast lapsus hic est a Lapide; xi , cap. i3 , Venet. i588, tom. m, 

siquidem loc. cit. Domin. Soto oppo- fol. 299, opp. edit. 

situm prorsus docet cum S. Thoma , (2) Cfr. apud Beveregium in Syno- 

et innititur auctoritate Innoc. 111 alio- dico, Oson. 1672; necnonin PhotiiiVb- 

rumque , qui a Gratiano adducuntur. mocan. apud Justellum in Bihliotheca 

Cfr. in op. cit. edit. Metimnae Campi Juris canonici veteris , Lutet. 1661. 

i58i , tom. 11 , pag. 3 12. Idipsurn di- (3) Lib. iv, d. 39. 

caturde Petro Soto , quem Paulus Sar- (-4) Quatuor circiter mille recensen- 

pius , Hist. Conc. Trid. lib. vn , tur, quisuperPetrum Lombardum com- 

num. 64, adducit tanquam faventem mentaria scripserunt. 

sententia? de indissolubilitate ejusmodi 

16. 



244 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

clesia pariter repraesentat. 4° Christi prseterea et Apostoli senten- 
tiae de indissolubilitate Matrimonii cujuscumque generales sunt, 
neque ullam exceptionem patiuntur. 5° Si Theologi propterea 
constare sibi volunt , fateantur necesse est , Matrimonia in infi- 
delitate contracta nullo unquam in casu dissolvi posse. 

74. Resp. Ad l m , Dist. Si nulla exceptio aut dispensatio Deo 
ipso auctore fiat, trans.; si divina auctoritate fiat exceptio aut 
dispensatio, neg. Alioquin Deus nunquam permisisset conjugio- 
rum dissolutionem ; attamen reipsa permisit per libellum repudii, 
Quamvis ergo Matrimonii indissolubilitas naturae admodum con- 
sentanea sit , non est tamen eadem jure stricto omnino impe- 
rata (1). 

75. Ad 2 m , Dist. Ita tamen , ut possit eodem Deo auctore 
dissolvi, conc. ; ita ut dissolvi nequeat, neg. Responsio patet ex 
dictis; potiori enim jure Deus conjunxerat Matrimonia Hebraeo- 
rum , quae tamen, ipso permittente, dissolvi poterant. 

76. Ad 3 m , Idem esto responsum. Nam etiam connubia He- 
br«orum potiori ratione , seu ratione typi , futuram Christi cum 
Ecclesia conjunctionem repraesentabant , et nihilominus poterant 
dissolvi. 

77. Ad 4 m , Dist. Generales Christi et Apostoli sententise nul- 
lam exceptionem patiuntur , quae fiat auctoritate humana , conc; 
auctoritate divina, neg. Alioquin nec Matrimonia rata fidelium 



(1) Vidimus ex S. Augustino, firmi- pront fecit. Cfr. DeChapt deRastignac, 

tatem plenam conjugio provenire ex Accord de la revklation et de la 

ratione Sacramenti ; hinc non desunt raison contre le divorce, Paris 1790,- 

graves Theologi et Canonistae et juris Barruel , Lettres sur le divorce a un 

naturalis periti, qui arbitrentur , Ma- deputkdeVAssembleenationale, 1789; 

trimonii dissolutionem non adversari D. De Bonald , Du divorce considerS 

priinario saltem juri naturali , etsi se- au xix e siecle ; D. De Nougarede , De 

cundario adversetur ; cum non infirma la Ugislation sur le mariage et sur le 

rationum momenta ex jure naturali divorce , 1802 , et in op. Histoire des 

petita hanc dissolutionem damnent. lois sur le mariage , i8o3 , quo9 citat 

Geterum si juri nalorali primario ad- D. Carriere op. et loc. cit. pag. i54 

versareturconjagiidissolutio,eam nun- et seq. 
quam Deus in veteri lege permisisset, 



CAP. II. DE MATRIMONIl PROPRIETATIBTJS. 245 

per solemnem sanctioris vita3 professionem possent dissolvi; quod 
profecto adversarii nostri non dicent, si catholici esse velint. 

78. Ad 5 m , Neg. Optime enim sibi constant Theologi , dum 
admittunt , Matrimonia infidelium per divinam dispensationem 
dissolvi posse , non autem humana auctoritate. In eo autem ver- 
satur adversariorum error, ut patet ex propositis difficultatibus , 
quod supponant a nobis admitti, ejusmodi infidelium conjugia 
humana auctoritate dissolvi ; cum nos e contra doceamus, sola di- 
vina auctoritate id fieri , seu nomine Dei , qui , ut loquitur Bene- 
dictusXI V, talem exceptionem in favorem fidei apposuit, ut paulo 
ante dictum est. 

79. Obj. secunda. et inst. Atqui ejusmodi exceptionis Scriptura 
in primis non meminit. 1° Illud enim Apostoli : Si infidelis dis- 
cedit } discedat 3 nimis obscurum est et ambiguum , quam ut certo 
colligi indepossit dissolutio vinculi conjugalis, etpotestasfacta fideli 
alterius conjugii ineundi. 2° Imo scholasticorum expositio verbi 
discedat haud facile poterit confirmari regulis hermeneuticis , et 
contraria menti Apostoli omnino videtur. 3° Cum enim Apostolus 
constituerit tanquam principium , diversitate religiosae confes- 
sionis non solvi conjugium , adpropositam sibi quaestionem : quid 
facto opus sit , si infidelis nolit pacifice cum fideli cohabitare ? re- 
spondet : Si infidelis discedit, discedat; perinde ac si diceret : 
Nos Christiani impedire non valemus , quominus infidelis juxta 
leges civiles, relicta fideli altera parte conjugali, novum ineat 
eonjugium; potius omnia nobis dimittenda sunt, quam ut fidem 
abnegemus. Hac ratione respondit Apostolus juxta eequale utrius- 
que jus conjugale modo declaratum , ita ut sensus sit : si ethni- 
cismus alterius partis conjugalis non dat Christiano discedendi 
facultatem , quanto minus eam infideli dare poterit sanctissima 
christiana religio? Quod si scandalizatus infidelis discedit, disce- 
dat ; fides nostra , quae ad pacem monet , culpa vacat; sed, ut ait 
Chrysostomus , ilie infidelis causam praebuit , ut is , qui fornicatus 
est. 4° Injusta igitur ab infideli facta separatio, ut concludit 
Hammond (1), juxta Paulinam argumentationem nullum proebet 

(1) Annot . in epist. Panl. exedit. Clerici pag. i44- 



246 TRACTATUS DE MA.TRIMONIO. 

fideli privilegium , et quidem , ut testatur Chrysostomus , tam 
parum id valeret praestare , quam ad id valet fornicatio. 5° Ulud 
v. 11 positum Pauli principium: Quod si discesserit, manere in- 
nitptam , habet hic locum • nec, ut maneat innupta, res tam diffi- 
cilis esse debet Christianae secundum illud v. 29 : Tempas breve 
est; reliquurn est ut, qui habent uxores, tanquam non habentes 
sint. 6° Eo magis quod reconciliatio cum parte infideli semper 
esset a Dei gratia speranda, cum juxta leges Romanas liceret 
redire ad prius conjugium : Spreti repetit vestigia lecti. Incumbit 
proinde fideli derelictae, ut pro conversione infidelis conjugis oret. 
7° Verba autem : Non enim servituti subjectus est } etc, quse 
huic interpretationi obesse videntur , non debent intelligi de ser- 
vitute conjugali , sed de servitute peccati; ita ut ex Apostolo 
fides omnibus sit prseferenda , cum non ea ratione vir et uxor 
alligatisint , ut debeant etiam ad peccandum inservire , et se ipsos 
perdere. 8° Sane in fcedere, in quo utraque pars aequalibus juribus 
gaudet , cujusmodiest conjugium , servitus locum habere nequit. 
9° Praesertim cum Apostolus hic vocabulis utatur tqv <k-Apa, et zrjv 
yvvaixa, quibus aperte conjugium nondum solutum esse indicat. 
10° Ne autem etiam in casu , quo conversio sperata locum non 
haberet , sine solatio fidelem conjugem relinqueret Paulus , pergit 
v. 17 : Unicuique sicut divisit Deus , id est : cogita, quia Deus 
ita tecum voluit; hanc christianam regulam quilibet fidelium , in 
quocumque demum casu sit, sequatur. 11? Haec igitur interpre- 
tatio de separatione quoad victum thorumque simplicissima et 
maxime litteralis Paulini textus videtur. Nostri scholastici in hac 
quajstione , dum ex verbo discedat concludunt , fidelem conjugem 
non adigi ad infidelem sequendum . si is pacifice cohabitare nolit, 
sed posse alteri nubere , supponunt, quod est in quaestione (1). 
Ergo 

(1) Ita Binterim m diss. cit. Circa datas a R. D. Carolo Vizzardelli, aSe- 

insolubilitatem conjugii quod exlat fi- cretis pro lilteris latinis SS. DominiN. 

delem inter et infidelem, § i. Illad vero Gregorii xvi , vi Kal. Oct. i832, Sum- 

in Cl. auctoiis commendationem si- mum Pontificem aegre tulisse senten- 

lentio prsetereundum non censeo , quod tiam, quam in tom vi part. I, mantissa I, 

vix ipsi innotuerit , per litteras ad eum adstruxerat circa indissolubilitatem con- 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 



247 



80. Resp. Neg. subs. Ad l m prob. Dist. Inse, trans. ; si ei 
accesserit Ecclesiae interpretatio , quae sensum germanum deter- 
minet, ?ieg. Jam vero Cornelius a Lapidefuse ostendit, non solum 
ex contextu, sed ex communi interpretum Graecorum et Latino- 
rum expositione , Romanorum Pontificum interpretationem ge- 
nuinam prae se ferre Paulini testimonii sententiam (1). Addo , 
obscuritatem , quam exaggerant adversarii , si qua revera sit \ no~ 
vam esse rationem subjiciendi propriam interpretationem exposi- 
tioni Ecclesise. 

81. Ad 2 m , Neg. Hancenim oppositionem cum hermeneuticis 



jugii fidelem inter et infidelem, si hic 
sineinjoria Salvatoris cohabitare nolit, 
ut statim dicta revocaverit, ac sequentem 
emiseritdeclarationem : In rebustheolo- 
gicis a supremo totius Ecclesive magis- 
tro, cui Jesus Christus docendi munus 
demandavit , edoceri , maxima dis- 
cipnlilaus est etgloria. Qua de causa, 
quanquam qucestio proposita a Con- 
ciliis nondum sit definila , sufficit 
tamen mihi , auctori operis citati , 
significata Summi Pqntificis nostri 
Gregorii displicentia , uteam loco cita- 
to assertam et defensam de indisso- 
lubiiitate prcefati conjugii sententiam 
tanquam decretis Summorum Ponti- 
ficum et praxi Ecclesice contrariam 
declarem et rejiciam ; sicut et omnia 
alia opuscula infallihili Ecclesice ca- 
tholicce Summique Pontificis judicio 
humillime subjicio. Dusseldorpii 16 
Octob. i832. Dr. Binterim. Inserta 
est autem hacc declaratio tom. vii , 
part. 2. ad finem operis archaeolcgici. 
Ita se gerunt , qui ex animo catholici 
sunt. 

(1) Comment. in hunc loc. Vidi- 
mus , ipsum Cajetanum non abnuere, 
ejusmodi expositionem Apostoli menti 



consentaneam esse atque contextui ; 
sic enim scribit loc. cit. Quia tamen 
antiquo EcclesicB usu sensum com- 
munem textus hnjus firmatum credo , 
et textus capax est hujus sensus com- 
munis , ideo dicendum est , quod Do- 
minus in Evangelio non communem 
utrique conjugi, sed marito propriam 
tradidit libertatis legem , ut textus ipse 
nianifeste dicit. Paulus autem com- 
munem utrique conjugi legem liber- 
tatis promulgat , auctoritate procul 
dubio divina ; qua sola separari potest 
quod Deus conjunxit , juxta verbum 
Domini de conjugio , twn Christia- 
norum , sed ab initio mudi constitulo. 
Jnfidelitas autem , quce ad animam 
speclat , paris censetur jtiris in utrO- 
que conjuge a Paulo Et hcec dicta 
sint ad satisfaciendum qucestioni de 
contrarietate doctrinw Pauliad doctri- 
nam Christi. Christusenim solamfor- 
nicationis causam excepit solutionis 
conjugii quoad vinculum (juxta pecu- 
liarem Cajetani sententiam, de qua po- 
stea ) ; Paulus autem alteram docens 
causam , docet , non esse solam forni- 
cationis causam. 



248 TRACTA.TUS DE MA.TR1MOMO. 

regulis et Apostoli mente non solum scholastici non deprehende- 
runt, ut adversarii fingunt, sed neque Patres et interpretes, ut 
vidimus , neque Romani Pontifices. Mirum proinde est, ipsos 
solos , qui tamen fatentur , imo contendunt , Pauli textum nimis 
ohscurum esse, ejusmodi oppositionem invenisse. 

82. Ad 3 m , Neg. Tota enim haec adversariorum expositio niti- 
tur falso, ut ajunt , supposito, quod scilicet Apostolus constitutum 
a se principium de indissolubilitate Matrimonii extendat pariter 
ad casum sibi propositum de infideli, qui nolit pacifice vivere cum 
fideli; cum tamen ex orationis serie contrarium plane appareat. 
Etenim, cum Apostolusdeclaraverit, insolubile manere connubium, 
si infidelis consenserit pacifice degere cum fideli, eo quod diver- 
sitas confessionis non sit ratio conjugii solvendi , postea ad casum 
nostrum deveniens contrarium omnino statuit , dicens : quod si 
infidelis discedit, seuabrumpit Matrimonii vinculum, disrumpat, 
ut ei placet , atque penitus divellat ; et tunc conjux fidelis liber 
erit , utpote solutus ab eo vinculo , quod licet injuste , tamen ex 
parte sua infidelis disrupit ac solvit. Hunc enim sensum exigit 
antithesis a Paulo instituta inter duos priores casus , in quibus 
aperte omnem exceptionem sustulit, imo expressam apposuit 
restrictionem de obligatione manendi in priori conjugio , quamvis 
divortium quoad thorum victumque intercesserit, et inter tertium 
casum, in quo absolute pronunciat Apostolus , vinculum semel ab 
infideli solutum tale permanere. Sane per verbum discedat solu- 
tionem conjugii quoad vinculum ex parte infidelis juxta leges Ro- 
manas significari adversarii ipsi fatentur ; quare igitur nunc con- 
tendunt , coarctari ejus significationem ad solam separationem 
quoadthorumethabitationemrespectufidelis? Quae porro adjiciunt 
adversarii , nihil aliudevincunt , quam infidelem inique ac injuste 
se gerere , dum propter religionem christianam solvit conjugium, 
quod et nos ultro fatemur, nec infidelitatem hoc jus ei tribuere; 
ast non evincunt, quod ipsis probandum esset, Deum ex hac 
occasione non dedisse , in favorem fidei , Christiano , privilegium 
novas ineundi nuptias. 

83. Ad 4 m , Dist. Injusta infidelis separatio nullum praebet 
fideli privilegium per se , conc; ex Dei dispositione , neg. Neque 



GAP. II. DE MATRIMONII proprietatibus. 249 

enim nos , ut objectio supponit , ex injusta infidelis separatione 
repetimus privilegium, de quo est sermo , sed ex Deo , ut saepius 
diximus , qui in fideifavoremin ejusmodi casu illud fideli conces- 
sit. Hinc ruit etiam animadversio, quae ex S.Joan. Chrysostomo fit. 

84. Ad 5 m , Neg. Alioquin S. Paulus hanc restrictionem non 
praetermisisset ; non solum vero hic eam Apostolus praetermisit , 
sed, ut patet ex toto contextu, potius exclusit. Quod porro additur 
de vitaabrevitate, ad rem praesentein non facit. 

85. Ad 6 m , Esto. Non tamen inde sequitur debere partem 
dereiictam manere innuptam , cum possit sua frui libertate ; secus 
agere esset propositum sanctioris consilii, non obligatio. 

86. Ad 7 m , Neg. Nam Apostolus loquitur de immunitate a 
servitute relative ad solutionem conjugii ; cum enim dixisset : 
Quod siinfidelis discedit , discedat, continenter addit : non enim 
servituti subjectus est frater aut soror in hujusmodi. De peccato 
ne verbum quidem habet. Superstructa proinde expositio est vio- 
lenta adversariorum glossa. 

87. Ad 8 m , Dist. In fcedere conjugali non datur servitus pro- 
prie dicta , conc; improprie dicta , qua fiat ut neuter conjux pos- 
sit se amplius a jugo retrahere et ab obligationibus , quas secum 
fert Matrimonium, neg. Ludunt propterea adversarii in verbo am- 
biguo , dum talia obtrudunt. 

88. Ad 9 m , Neg. Nemo enim, qui non sit in Graeca lingua 
hospes, ignorat, ut cetera omittam, voces <hdp<x. et yvvatKa promiscue 
surni tam pro nuptis quam pro non nuptis, praesertim in Scripturis. 

89. Ad 10 m , Neg* Ejusmodi enim sunt piae adversariorum 
meditationes , non vero verborum Pauli germana expositio. 

90. Ad ll m , Neg. Ut constat ex dictis ; quare auctores potius 
novaB hujus interpretationis , non autem scholastici , supponunt 
quod est in quaestione, dum ex verbo discedat concludunt , datum 
esse privilegium fideli novas nuptias ineundi. Scholastici enim , 
imo verius Theologi omnes et interpretes pro se habent sensum 
veterum Patrum, et Romanorum Pontificum , et Ecclesiae praxim, 
quibus adversarii destituti sunt. 

91. Inst. Atqui neque traditio neque Ecclesiae praxis favent 
horum Theologorum interpretationi. 1° Antiquiores Patres de hac 






250 TRACTATUS DE MATRIMOWIO. 

quaestione prorsus siluerunt. 2° Augustinus vero, quo meliorem 
Apostoli interpretem et traditionis testem babere non possumus , 
universam qusestionem expendit in duobus ad Pollentium libris 
De conjugiis adulterinis , et ubique adversatur iis, qui pro hujus- 
modi conjugiorum dissolutione pugnant. Non modo enim conju- 
galis vinculi insolubilitateui omni in casu absque ulla exceptione 
tuetur; non modo ait , lib. II, cap. 4 : Nullius viri posterioris 
tnulier uxor esse incipit, nisi prioris esse desierit ; esse autem 
desinet uxor prioris , si moriatur vir ejus; verum etiam , lib. I , 
cap. 18 , ubi propius ad banc quaBstionem accedit , ideo inter 
cetera ostendit, non expedire, ut conjuges fideles dimittant infide- 
les, quiain alia conjugia cumceciderint , viventihus eis , a qui- 
bus dimittuntur^ adulterinis nexibus colligati difftcillime resol- 
vuntur. Atqui legitimis, non veroadulterinisnexibus colligarentur, 
si fideli ita liceret ab infideli conjuge discedere , ut posset alias 
nuptias contrabere. Idem repetit cap. 25 , ubi inter cetera scribit : 
Propter quodlibet fornicationis genus , sive carnis sive spiritus , 
uhi et inftdelitas intelligitur , et dimisso viro non licet alteri nu- 
here , et dimissa uxore non licet alteram ducere ; quoniam Do- 
minus , nulla exceptione facta , dicit : Si uxor dimiserit virum 
suum, et alii nupserit, moechatur ; et omnis, qui dimittit uxorem 
suam, et ducit alteram 3 moechatur Ergo Augustinus citra ullam 
ambiguitatem plane etexpresse judicavit , omnia, atque ipsa infi- 
delium conjugia , nunquam dissolvi posse. 3° Neque hoc Augu- 
stini judicium infirmare potest Theologorum et Canonistarum in 
asserenda contraria opinlone conspiratio 5 horum enim auctoritas 
pluris faciendanon est quam auctoritas Gratiani et Innocentii III , 
quibusunice innituntur; atquiconstat, utrumquefuissedeceptum. 
Etenim canon Si inftdelis, ab utroque laudatus tanquam Gre- 
gorii M. sententia, non ejus est , sed auctoris commentariorum 
in epistolas Pauli, quod opus Hilario diacono, bomini obscuro , 
schismatico , et erroribus Luciferianorum contaminato , eruditi ad- 
scribunt. Cum ergo lnnocentius et Gratianus opinionem suam a 
fonte impuro combiberint, ac ceteris proinde propinarint , eorum 
omnium auctoritas obruere Theologum non debet, qui si paucos 
viros , modo graves , secum habeat , poterit sane adversus pluri- 



CAP» II. DE MATRIMONII PBOPRIETATIBUS< 



251 



nios stare; non enim numero homines judicantur , sed pondere. 
4° Ex dictis praiterea et illud colligitur, quare nulla exempla 
solutorum ejusmodi conjugiorum anteriora seculo EcclesiaeXpro- 
ferri possint (1). Ergo. 

92. Resp. Neg. subs. Ad l m prob. Dist. Quia nulla eis se prae- 
buit occasio de hac quaestione scribendi, trans. vel conc; quia 
ipsis de hoc privilegio non constitit , neg. Duo hsec permisceri 
inter se nec possunt nec debent , ut ex pluribus aliis controversiis 
etiam dogmaticis planum fit. Posteriores vero de ea loquuntur , 
atque , ut vidimus , nobis suffragantur. 

93. Ad 2 m , Neg. Tantum enim abest, ut S. Augustinus quae- 
stionem hanc universam expenderit , ut neattingat quidem; tan- 
tum abest, ut doctrinae nostrae adversetur , ut ne examini subjiciat 
quidem casum hunc nostrum , ut quivis duos libros ad Pollen- 
tium perlustrans facile sibi persuadere poterit (2). Hinc mirum 



(1) Ita loc. cit. Gervasius , qoi prae- 
terea insurgit adversus Van Espenium, 
eo quod in analysi Decreti Gratianoei 
confidenter asseruerit, praesentem Eccle- 
siae disciplinam , dissolvendi Matrimo- 
nium neophytorum , fundatam esse su- 
per claros textus S. Augustini ex libris 
De adulterinis conjugiis. 

(2) In his assertionibus Gervasii plura 
sunt perperam dicta ; siquidem i° fal- 
sum est , hanc quaestionem inter alias 
fuisse a Pollentio propositam S. An- 
gustino ; i° falsum pariter est , S. Au- 
gustinum agitasse in his libris quae- 
stionem de conjugiis in infidelitate 
contractis , et de casu conversionis 
alterutrius conjugis , renucnte altero 
pacifice vivere et sine injuria Creato- 
ris cum converso ad christinam religio- 
nem. Agitat igitur S. Doctor in libro 
priori duas quaestioues quarum altcra 
est circa illud I ad Cor. vn , io : 
His , qui Matrimonio juncti suni , 



prcBcipio non ego , sed Dominus , uxo- 
rem a viro non discedere ; quod si 
discesserit , manere innuptam , etc. 
quod dominicum praeceptum Pollentius 
putabat pertinere ad mnlieres a viris 
recedentes praeter fornicationis causam, 
hisque solis velitum esse alteri viro nu- 
bere ; contra vero S. Augustinus ad eas 
tantum spectare contendit , quae a viris 
fornicationiscausa recesserint , atque 
praeter hanc unicam causam recedere 
(nempe quoad thorum et habitationem), 
fas omnino non esse. Altera quaestio, 
quae in hoc priori libro discutitur , ver- 
satur circa illud Apostoli ibid. l ad 
Cor. vii, 12 : Ceteris ego dico , non 
Dominus, siquis frater uxorem habet 
infidelem , et hwc consentit kabitare 
cum illo, non dimittat illam , quod wto- 
nendo diclum ab Apostolo docet Au- 
gustinus , ita ut fideles juxta Apostoli 
consilium in relinquendis conjugibus 
infidelibus data licentia non utantur. 



252 



TRAGTATUS DE MATRIMONIO, 



est, adversarios sibi Augustinum tanta fiducia vindicare, et oppo- 
nere Innocentio III et Theologis omnibus. 

94. Dum itaque in priori textu , qui nobis opponitur ex lib. II, 
Nullius viri 9 etc. affirmat S. Doctor ., tunc mulierem desinere 
esse uxorem prioris viri , si iste moriatur , loquitur de casu adul- 
terii , quo non solvi Matrimonium propugnat adversus Pollentium, 
qui contendebat, adulterium possemorti aequiparari, ac proinde 
immediate prosequitur :Non sifornicetur, quibus verbis explet sen- 
tentiam, quae tamenab auctore, quemrefellimus, praetermittuntur. 

95. In altero autem textu non accedit S. Augustinus ad hanc 
quaestionem , sed exponit verba Apostoli : Ceteris ego dico , non 



Pollentias enim sentiebat, vetitum ibi 
esse a Paulo , ne conjages etiam infi- 
deles dimittantur a fidelibus. Pos.tremo , 
atque , ut ita dicam , obiter attingit 
S. Augustinus quaestionem de cathecu- 
menis in ultima vitse periodo consti- 
tutis , an iis nec petentibas neqae pro 
se respondere valentibas prosit bapti- 
zari , ac resolvit affirmative. In poste- 
riori autem libro S. Doctor arguit Pol- 
lentium, eo quod existirnaverit, adul- 
terio perinde atque morte solvi conju- 
gium , ad idque spectare, quod scribit 
Apostolus , i ad Cor, vii , 3g : Quod si 
dormierit vir ejus, liberata est , ita ut 
unum idemque significet mortuum et 
adulterum. Deinde diluit Pollentii ar- 
gumenta , ac varia confutat, quae subo- 
riri timebat incommoda , nisi repu- 
diata adultera aliam ducere viro liceat. 
Itaqne in secunda quaestione hujus pos- 
terioris libri observat S. Augustinus , 
quod dimittere conjugem infidelem nec 
vetet nec jubeat Ghristus, moneat vero 
Paulus ne fiat , quando scilicet iste in- 
fidelis consentit habitare cum fideli, 
quia etsi liceret ex Ghristo id facere , 



non tamen expediat ob gravia incom- 
moda, quae exinde orirentur, quia multa 
sunt, quaefieri licent, at non expediunt; 
etsi enim hoc injustum non sit , pro- 
hibet tamen Apostolus consilio chari- 
tatis. Demum eap, 20 ostendit S. Au- 
gustinus , de conjngibas infidelibas non 
dimittendis consilium Apostoli esse , 
non prceceptum 9 et constanter insistit 
in illis verbis : Si quis frater habet 
vxorem infidelem , etc. aliam vero 
partem , Xnqua consistit quaestionis no- 
straacardo : Quod si infidelis discedit, 
discedat , nulla unquam ratione attin- 
git, Brevem hanc voluimus duorum 
istorum librorum , De adulterinis con- 
jugiis , analysim instituere , tum ut 
pateat, quam parum fidendum sit neo- 
tericis doctoribus , dum tanta fiducia 
jactant auctoritatem S. Augustini , ut 
arguant Ecclesiae praxim; tum ut pateat, 
principia generalia , qure ipsi objiciunt 
ex S. Augustino , esse coarctanda ad 
substratam materiam. Haec vidit Binte- 
rim ; hinc, ut mox dicemus, in pa- 
trocinium causae saaenonadscivitS. Do- 
ctorem. 



GAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIRUS. 253 

Dominus : si quis frater , etc. de consilio non dimittendi con- 
jugem infidelem etiam quoad thorum et habitationem , cum con- 
jux infidelis consentit pacifice vivere cum conjuge fideli , ob in- 
commoda , quae ex illa separatione orirentur ; Pollentius enim 
contendebat , in citatis Apostoli verbis contineri praeceptum (1). 

96. In tertio demum textupropositionemillamgeneralem : Prop- 
ter quodlibet ' fornicationis genus, etc. profert S. Doctor cohaerenter 
ad Apostoli consilium, de quo supra. Quod vero spectat ad alteram 
textus Paulini partem : Qaod si infidelis di&cedit, discedat s eam 
non attingit , nec verbum de ea habet. Cum igitur quaestio S. Au- 
gustini cum Pollentio circumscripta fuerit ad conjugia Christiano- 
rum , vel infidelium quorum alter convertitur et alter consentit 
habitare cum illo , propositiones ejus generales coarctandae sunt 
ad substratam materiam ; alioquin sequeretur , nec dirimi posse 
juxta Augustinum conjugia rata Christianorum per solemnem 
professionem , adeoque non posse eum, qui inseculo relictus est , 
novas contrahere nuptias , quod adversatur Ecclesiae doctrinae. 

97. Nunc coronidis gratia addimus : 1° vel ipsum S. Augustinum 
doctrinam suam veluti omnino certam minime proposuisse > cum 
sub finem libri I scribat : Qucestionem tamen de conjugiis ob- 
scurissimam esse non nescio. Non audeo profiteri , omnes sinus 
ejus vel in hoc opere velin alio me adhuc eocplicasse } veljam 
posse , si urgear, explicare (2). Et sane nonnulla habet , quae cum 
doctrina nunc ab Ecclesia catholica recepta non plane cohaerent, 
ex. gr. dumdocet ibidem, nonaliamob causam quam obadulterium 
admitti posse separationem quoad thorum , cum Ecclesia contra- 
rium statueritin Conc. Tridentino, a quo aliae plures percensen- 
tur, ut ex inferius dicendis constabit; 2° ipsum S. Doctorem 
agnoscere majorem firmitatem in conjugiis Christianorum quam 



(1) Binterim hac de causa , non so- cit. §2. 
lnm inter Patres , quos pro soa sententia (2) Cap. a5, n. 32. Tantum abest, 

adducit, non recenset S. Augustinum, ut S. Augustinus voluerit se fidelem 

sed prajterea aperte profitetur , se cum traditionis interpretem exhibere, prae- 

debita reverentia ab hac Augustini in- sertim in quaestione, de qua agimus ! 
terpretatione recedere. Ctr. op. et loc. 



254 TRACTATUS DE MA.TRIMONIO. 

in aliis quoad vinculum. Jam vero hoc falsum esset , si admit- 
teretur, Augustinum docuisse, quselibet conjugia etiam in infide- 
litate contracta nonnisi morte dissolvi. ; 3° proindeconcludimus , 
ejus generalia principia ad alia non minus certa ac generalia 
ejusdem S. Patris principia esse exigenda , cujusmodi illud est : 
Quod universa tenet Ecclesia , nec Conciliis institutum , sed 
semper retentum est } nonnisi auctoritate apostolica traditum 
rectissime creditur (1) ; et aliud : Quod tota per orbem frequentat 
Ecclesia, quin ita faciendum sit , disputare } insolentissimm 
insanio3 est (2). Et hsec de Augustino. 

99. Ad 3 m , Resp. 1° Nego suppositum, tale nempe fuisse Au- 
gustini judicium , ut ex hactenus disputatis apertissime constat. 

99. Resp. 2° Dist. Si Theologi et Canonistae , dum in aliquam 
sententiam conspirant , solidis destituerentur rationum momen- 
tis , conc; si. solidis sint fundamentis innixi , ut in casu nostro, 
neg. Falsum praeterea est , Theologos et Canonistas unice inniti 
Gratiani et Innocentii III auctoritati ; sed fulciuntur insuper au- 
ctoritate reliquorum Rom. Pontificum, imoet Ecclesise universae , 
quae hanc doctrinam in praxim deduxit. Quamvis autem canon 
Si infidelis S. Gregorii M. non sit , desumptus tamen est ex anti- 
quissimo scriptore seculi IV, qui hac in parte receptam in Ec- 
clesia doctrinam secutus est, nec aliquid commune habet cum 
erroribus sectae , cuiadhaesit. Procerto autem adversarii assumunt 
in sua argumentatione , textum Apostoli ac Patres , quos lauda- 
vimus nobis non adstipulari , cum nos contrarium ostcnderimus. 
Quod vero adjiciunt de paucorum Theologorum gravitate , intel- 
ligendum procul dubio est de gravitate relativa ; istis enim neo~ 
tericis , qui impugnant Ecclesiae doctrinam , Theologi omnes qui 
ipsis adversantur leves sunt , cum sibi solis vindicent gravitatem 
et pondus. 

100. Ad 4 m , Dist. Id est, nulla documenta suppetunt anteriora 
seculo X , quibus constet dissoluta fuisse ejusmodi conjugia , 
trans.; nulla reipsa soluta fuerunt, aut saltem solvi non potue- 



(1) De Bapt. lib. lv, cap. 24> nom ' 3 1 • (2) Epist, liv , ad Januar. nnm. 6. 



CAP. II. DE MATRIMOHII PROPRIETATIBUS. 



255 



runt, neg. Etenim eo ipso quod seculo V, ut testimonia a nobis 
allata ostendunt , doctrina nostra fuerit in Ecclesia communis , 
patet , eadem aetate , imo et anterioribus seculis in praxim eam 
fuisse deductam , vei saltem deduci potuisse , nisi rerum adjuncta 
ethumana prudentia aliter faciendum dictassent; Non enim omnia, 
quaelicent , semper expediunt. Perturbationes porro , scandala pa- 
ganorum , infidelium principum leges , nulluin perversionis peri- 
culum , imo conversionis alterius partis spes , aliud tunc temporis 
suadebant. Haec autem cum postea cessaverint, frequentiores ejus* 
modi conjugiorum solutiones factae sunt (1)- 

101. Obj. tertia. 1° Cum alter conjugum in haeresim labitur, 

nec vult pacifice et sine Creatoris injuria cum alio conjuge vivere, 

non dissolvitur Matrimonium , etsi par videatur ratio, atque ea- 

dem incommoda occurrant, quse in Matrimonio infidclium ob- 

servantur. 2° Conjugale vinculum dissolvi nequit propter adul- 

terium , ergo nec propter infidelitatem , quoe naturae Matrimonii 

multo minus vel nullatenus adversatur. 3° Non consentiunt 

Theologi et Canonistae, quonam certo et definito tempore prioris 

conjugii vinculum disscivatur. Nec vero dissolvitur antequam se- 

cundum contrahatur ; nam si ante iliud tempus altera quoque 

pars convertatur , non erit amplius dissolutioni locus. Nec dis- 

solvitur , quando secundum contrahitur aut jam contractum est; 

etenim , ut secundum valide iniri possit, omnino necesse est ut 

nullum sit vinculum prioris. 4° Denique in iis, quae ad Sacra- 

menta pertinent , tutiorem partem eligere debemus ; sed longe 

tutius est, ut conjux fidelis contirientiam servet quam nubat; 

nam si se contineat , nihil metuendum est ; si vero nubat , objicit 

se periculo frustrandi Sacramenti atque inducendae polygamiae 

simuitaneae. Ergo. 

102. Resp. Ad l m , et 2 m Neg. paritatem. In iis enim , quae a 



(l) Mirum videri debet , Binterim per faciliores se exhibuisse Patres Grae- 

urgere auctoritatem .Patrum Graecorum cos et Graecam Ecclesiam in solvendis 

et praxim Ecclesia; Graecae pro indis- conjugiis , etiam Christianorum , ut 

solubilitate conjugiorum infidelium in postea videbimus , quam Patres Latinos 

casu nostro , cum compertum sit , sem- aut Latinam Ecclesiam. 



256 TRACTATTTS DE MATRIMOJIIO. 

Dei sic volentis arbitrio pendent , comparationes instituendse non 
sunt. Nihilproindeproficiuntadversarii, nisiostendant, a generali 
indissolubilitatis lege divinitus exceptam non fuisse causam infi- 
delitatis , sicut haeresis et adulterii causas exceptasnon fuisse paulo 
post ostendemus. Accedit, haeresim et adulteriumsupervenire in 
objectis casibus Matrimonio , infidelitatem vero ipsum praecedere. 

103. Ad 3 m , Dist. Non consentiunt omnes in puncto temporis 
definiendo, quo prioris conjugii vinculumdissolvatur, trans.; circa 
dissolutionem ipsam , neg. Ceterum Benedictus XIV > loc. cit. ex 
quodam decreto congregationis Concilii ostendit, longe probabilius 
prius conjugiumdirimi,nec antequamcontrahatur, nec postquam 
contractum fuerit, sed quando contrahitur secundum; ut enim 
secundum hoc valide contrahatur, minime necesse est , ut adver- 
sarii asserunt, primum ante fuisse solutum, sed sufficit , si pri- 
mum tunc dissolvatur, quando contrahitur alterum (1). 

104. Ad 4 m , Neg. suppositum. Si enim sententia nostra certa 
est, ut eam evicisse confidimus, adversariorum non tutior , sed 
falsa omnino erit et omni probabilitate destituta, imo et erronea, 
utpote contraria Romanorum Pontificum doctrinae et Ecclesise 
praxi. Alioquin ipsi Pontifices in damnatam propositionem impe- 
gissent. Itaque non magis tutum esset hanc sententiam sectari , 
quam olim fuisset sectari sententiam S. Cypriani ( qui tamen gra~ 
vitate , doctrina et sanctitate longe adversariis nostris praestabat) 
de rebaptizandis tinctis ab haereticis , cum adversaretur sententiae 
S. Stephani Romani Pontificis. 

105. Et haec quidem cum interpellari conjux infidelis potest ; 
quid si interpellari non possit? Sacra congregatio Concilii adhaesit 
illorum sententiae, qui censent, in ejusmodi casu necessariam esse 
Summi Pontificis dispensationem , cujus est declarare , in quibus- 

(1) Atque ita sensit S. Thomas , qui nium , quia si de blasphemia illa con- 

in Suppl. q. 59, art. 5, ad 2 : Cri- verteretur , antequam ille aliud Ma- 

men , inqnit , uxoris nolentis cohabi- trimonium contraheret , redderetur ei 

taresine contumelia Creatoris , absol- vir suus ; sed solvitur per Matrimo- 

vit virum a servitute , qua tenebatur nium sequens , ad quod pervenire non 

uxori, ut nonposset eavivente aliam possetvirfidelis,nisisolutusaservitute 

ducere ; sed nondum solvit Matrimo- uxoris sucb per culpam ejusdem. 



CAP. II. DE MATRIMOHII PROPRIETATIBUS. 257 

nam rerum adjunctis desinat obligare proeceptum divinum , quo- 
cum praedicta interpellatio ante rescissionem Matrimonii videtur 
conjuncta (1). Sane Gregorius XIII locorum Ordinariis , parochis 
et presbyteris missionariis Soc. Jesu in Angola , iEthiopia et Bra- 
silia degentibus , potestatem fecit dispensandi cum quolibet con- 
juge , qui christianse religioni nomen dederit , ut novum posset 
inire conjugium , omissa interpellatione alterius conjugis infidelis, 
quem constaret legitime interpellari non posse (2). Hinc etiam 
Benedictus XIV (3) potestatem concessit Nuntio Venetiis com- 
moranti , ut in simili rerum eventu posset ab ejusdem interpella- 
tionis onere eximere conjuges conversos , existentes in loco pio 
Catechumenorum ejusdem civitatis Venetiarum. 

106. Ex dictis et illud a fortiori cbnsequitur, posse conjugem 
fidelem in ejusmodi rerum statu profiteri religionem aliquam ab 
Ecclesia approbatam , et , si de marito sermo sit , suscipere sacros 
Ordines ; quia , quamvis non dissolveretur connubium quoad 
vinculum, solvitur tamen quoad thorum et habitationem , ita ut 
conjux pertinax in sua infidelitate jus ad utrumque amittat , 
etiamsi postea resipiscat et convertatur , prout contingit in casu 
adulterii; ac ita censet S. Thomas (4). Quoad quaestiones reliquas 
hic agitari solitas consuli possunt theologiae moralis institutores. 

(1) ln Decreto dato 1 7 Jan. an. 1 722 . nentice vir emittere , nec ad aliud Ma- 

(2) Cfr. Benedict. xiv , De Synodo trimonium transire.., Si autem non 
dioec. lib. xm , cap. ni , num. 4« *it spes de conversione , potest ad sa- 

(3) Cfr. ejusdem Constit. quae inci- cros Ordines vel ad religionem acce- 
pit : In Suprema , in ejus Bullarii dere , prius requisita uxoreut conver- 
tom. 1 , n. 117 , pag. 4$3 et seqq. tatur ; ettunc si, postquam mr sacros 

(4) Cfr. in Supplem. q. 59 , art. 4> Ordines suscepit , uxor convertatur , 
et art. 5 ad 4 ? u °i haec in rem no- non est sibi vir suus reddendus , sed 
stram scribit : Si post conversionem viri debet sibi imputare in posnam tardm 
aliqua probabilis spes de conversione conversionis „ quod viro suo privatur. 
uxoris sit , non debet votum conti- 



T. VII. 17 



258 ' TRACTATTJS DE MATRIMONI O. 

PROPOSITIO III. 

Matrimonium ratum, non consummatum , per solemnem 
Religionis professionem alterius conjugum dirimitur. 

107. Haec propositio defide est juxta sanctionem Concilii Trid. 
sess. cit. can. VI : Si quis dixerit , Matnmonium ratum s non 
consummatum , per solemnem religionis professionem alterius 
conjugum non dirirni , anathema sit. Ita vero ejus veritatemad- 
struimus : Ecclesia , auctoritate sibi divinitus tradita , ut paulo 
post ostendemus , potuit contractui conjugali nonnullas conditio- 
nes apponere, ut valeat seu legitime contrahatur; ergoeteadem 
auctoritate potuit eidem contractui jam inito conditiones appo- 
nere , ut firmus consistat vel dissolvatur. 

108. Potuisse autem Ecclesiam hanc conditionem juxta divi- 
nam sibi factam potestatem apponere , ut solvatur vinculum 
conjugale Matrimonii rati et non consummati , si voluerit alter 
conjugum perfectiorem vitam amplecti per solemnem religionis 
professionem , constat ex facto. Universa enim Ecclesia appro- 
bante, Innocentius III in cap. Ex parte,De conversione conjuga- 
torum (1), et ante ipsum Alexander similiter III , in Conc. La- 
teranensi III, quod celebratum est anno 1179, cap. Verum (2), 
et cap. Ex publico sub eodem titulo (3) , non solum declara- 
runt , id fieri licite posse , sed praeterea et exemplo Sanctorum id 
confirmarunt , ac verba Christi : Non licet viro uxorern suam 
nisi fornicationis causa dimittere y de Matrimonio consummato 
intelligi debere afiirmarunt. Ceteri subsequentes Pontifices id 
ipsum constanter docuerunt. Sed et ante laudatos Pontifices non 
obscura suppetunt sanctorum Patrum effata et Sanctorum exem- 
pla a Bellarmino collecta (4) , quae si rem plane non conficiunt , 
ostendunt tamen Ecclesiae spiritum , et hujus dogmatis germen in 
traditione , quse postea evoluta est. Porro juxta notissimas S. Au- 

(1) Apud Pithoeum, op. cit. tom. n, (3) Ibid. 

p. 175. (4) De Monachis, lib. 11 , cap. 38. 

(2) Ibid. p. 174. 



GAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 259 

gustini regulas superius adductas : Quod universa tenet Ecclesia , 
etc. tum etiam : Quod tota per orbem frequentat Ecclesia, quin 
ita faciendum sit, disputare insolehtissimce insanice est ; ac ite- 
rum : Quce sunt contra fidem vel bonam vitam ( Ecclesia ) non 
approbat, nectacet, nec facitCl), recte concluditur , 1° ex collata 
sibi auctoritate Ecclesiam ita sanxisse circa Matrimonia rataet non 
consummata fidelium, qui sanctius vitse genus profiteri consti- 
tuunt; 2° jure Tridentinum adversus Protestantes cit. canonem 
statuisse , quia licet, ut plerisque Theologis placet (2), non agere- 
tur in eo nisi de re ad disciplinam spectante , cum tamen , ut 
alias animadvertimus (3) , illa sit cum jure conjuncta , recte potuit 
anathema dicere iis, qui hac de causa Ecclesiee doctrinam et 
praxim perstringunt. 

109. Haec nobis brevior ac tutior via ad hanc veritatem vindi- 
candam visa est. Si quis tamen aliam inire velit , contendens eam 
repetendam esse aut immediate ex jure divino aut ex ipsa naturae 
lege (4) , per nos licet. 

DIFFICULTATES. 

110. Obj. 1° Matrimonium legitime contractum jure naturali 
et divino est indissolubile. 2° Verba Ghristi : Quod Deus conjunxit, 
homo non separet, sunt prorsus generalia neque exceptionem 

(1) Epist. lv , adJanuar. cap. 19, De Ord. n. 55, et alibi. 

n35. (4) Alii enirn hunc effectum repetunt 

(2j Sane Suarez , De Religione 7 ex jurenaturali, aliiex jure divinopo- 

tom. 111 , lib. ix , cap. 23 , n. 20, sitivo , quorum sententias refert et ex- 

concludit : Votum solemne religionis penditSuarezIoc.cit.etlateconfutat.Ex 

habere hunc effeclum [sohendi con- recentioribus tamen eum adhuc repetunt 

jugium ratum fidclium) ex Ecclesiw ex jure divino positivo Billuart , diss. 

statuto , quod deinde fuse ostendit. Ip- v , art. 1 , § 1 ; Tonrnely , quaest. v , 

sum plures recentiores theologi sequun- arf 11 , ad qnaest. An matrimonium 

tur, Kugler, Simonnet , Auctor Theo- ratum et non consummatum, etc. post 

logiae Wirceburgensis , Drouin , La conclus. ad quaesit. 1 , resp. 3, seu 

Luzerne, aliique passim , apud Car- tom. xi , p. 173, edit. Paris. 1765. 

riere, op. cit. part. 11, sect. m , § 1. Huic sententiae adhaeret Carriere, op.cit. 

(3) Cfr. tract. De Euch. num. 353, 

17. 



260 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

admittunt; et 3° Matrimonium ratum fidelium est aeque veruui 
Sacramentum ac sit Matrimonium consummatum , ideoque nulla 
unquam ratione dirimi potest ; institutum siquidem et ipsum est 
ad repraesentandani perpetuam ac indissoldbilem Christi cum Ec- 
clesia conjunctionem ; quapropter conjuges , dum Matrimonium 
celebrant, mutuam atque irrevocabilem sibi tradunt in corpus 
potestatem. Quod si haec , quae explorata apud omnes sunt , utpote 
in ipsa Matrimonii natura ac divino jure fundata, comparentur 
cum probationibus thesis , longe melius hujus falsitas elucescel. 
4° Primo enim non possunt ejusmodi solutionis monumenta 
seculo XII anteriora proferri. 5° Exempla prseterea Sanctorum non 
sunt ad rem ; cum non constet , utrum nuptias an sponsalia tan- 
tum contraxerint , neque utrum fuerint soluta illorum conjugia 
quoad vinculum aut tantummodo quoad thorum , et quod caput 
est, utrum jure ita illi se gesserint nec ne. Non enim , ut cuique 
compertum est , omnes actiones Sanctorum ad strictam regulam 
exigi possunt. 6° Cum igitur neque ex verbo Dei scripto neque 
ex verbo Dei tradito constet de hac exceptione pro Matrimonio 
rato , 7° utnon pauci ex ipsis catholicis theologis fatentur , 8° unde 
ejusmodi exceptionem derivare possumus ? Num ex jure ecclesia- 
stico? Atqui Ecclesia nihil potest in Sacramentorum substantiam; 
9° et si haec ratio semel admitteretur , quot sequerentur absurda? 
Pontifices nempe pro libito posse conjugia qusecumque dissolvere, 
uti per susceptionem Ordinum , quse tamen absona esse nemo non 
videt. Attamen nullum discrimen assignari potest inter votum 
solemne Ordinum et votum solemne religionis, quod, ut ani- 
madvertunt Sarpius et Courajerius (1) , 10° non est nisi jure ec- 
clesiasticoconslitutum, quemadmodum declaravit Bonifacius VIII, 
in VI Decretalium cap. unico De voto etvoti redernptione. Ergo. 

111. Resp. Ad l m , Dist. Matrimonium legitime contractum 
absolute utroque jure indissolubile est , trans. vel conc. ; con- 
tractum conditionate , neg* Hanc porro conditionem : Nisi per- 
fectiorem vitam ante Matrimonii consummationem juxta Eccle- 
sio3 doctrinam profiteri velim, tacite includit omne Christianorum 
conjugium juxta dicta. 

(1) Storia del Conciliodi Trento , lib. viii , nura. 65, Londra 1767. 



CAP. 11. DE MATRIMONIl PROPRIETATIBUS. 261 

112. Ad 2 ni , Nullam exceptionem admittunt ex auctoritate 
humana , conc. ; divinitus accepta , neg. Addimus prseterea , ex 
Ecclesiae interpretatione , ut vidimus, haec aliaque similia Scri- 
pturarum effecta de Matrimonio eonsummato accipi seu intelligi 
debere. 

113. Ad 3 m , Dist. Sed conditionate susceptum, conc; absolute, 
neg Conditione autem non purificata , ut aiunt , per consumma- 
tionem Matrimonii , contractus transit in absolutum. Sacramen- 
tum porro , ut omnes norunt , sequitur naturam contractus , ex 
quo exurgit. Exinde responsio patet ad id , quod adjicitur de re- 
praesentatione unionis Christi cum Ecclesia, et de potestate, quam 
conjuges vicissim in corpus suum tradunt. 

114. Ad 4 m , Trans. Ex eoenim, quod hujusmodi solutionis 
monumenta afferri nequeant seculo XII anteriora , id unum se- 
quitur , nempe Ecclesiam hac sua potestate usam non esse ante 
illam epocham ; quanquam , uti adnotavimus , Romani Pontifices 
in suis decretis non tanquam de jure novo aut nova praxi recens 
invecta loquuntur , sed tanquam de re jamdiu in usu posita (1). 

115. Ad 5 m , Dist. Id est, Sanctorum exempla^ quae adduci so- 
lent , rem decretorie per se non omnino conficiunt , conc. ; non 
insinuant saltem , ut diximus , Ecclesiae spiritum , neg. Hinc ceterae 
concidunt superstructae adversariofum observationes. 

116. Ad 6 m , Dist. Non constatex Dei verbo sive scripto sive 
tradito de hac exceptione facta divinitus immediate, trans.; saltem 
media , uti exposuimus , neg~ 

117. Ad 7 m , Dist. Ut non pauci Theologi fatentur, qui ca- 
tholici nomine tenus sunt aut janseniani (2), conc; vere catholici, 



(1) Sic enim inter ceteros loquitor reliquus ex tunc legitime poterit alteri 

Innocentius ni , cap. Exparte, xiv, De copulari. 

convers . conjugat. : Nos tamen no- (2) Tales sunt Leridant , Examen de 

lentes aprcedecessorum nostrorum ves- deux questions sur le mariage , p. 438 

tigiis declinare , qui respondere con- et seq.; Pile, Dissert. sur Vindisso- 

sulti , antequam Matrimonium sit per lub. absolue du lien conjugal , qui affir- 

carnalem copulam consummatum , li- mare non dubitavit juxta principia jan- 

cere alteri conjugum , reliquo incon- seniana, (idern circa Matrimonii indisso- 

sulto, ad religionem transire, ita quod lubilitatem a duodecimo aeculo obscu- 



262 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

neg. Ejusrnodi enim Theologi proditores potius appellandi sunt, 
qui non verentur , adversus dogmaticam Concilii OEcumenici de- 
finitionem , Protestantibus causam catbolicam prodere. Heu saepe 
nimium ob ejusmodi bomines gemere Ecclesia debuit! 

118. Ad 8 ra , Resp. Ab auctoritate divina , quse Ecclesiae suae 
hanc facultatem communicavit, ac praecipue Cbristi Vicario Ro- 
mano Pontifici. Quamvis vero Ecclesia directe nibil possit in Sa- 
cramentorum substantiam , indirecte tamen , ut jam innuimus , 
et uberius paulo post explicabimus , plura statuere potest ad le- 
gitimam illorum administrationem ac susceptionem. 

119. Ad 9 m , Neg. illa absurda sequi, quae adversarii autnmant. 
Non sequitur in primis , posse Romanos Pontifices pro libito con- 
jugia solvere , cum hsec potestas illis a Christo collata fuerit in 
aedificationem , non autetn in destructionem. Nihil praeterea se 
posse circa Matrimonia consummata , quoad eorum solutionem, 
non semel ipsi Summi Pontifices professi sunt. Tota igitur eorum 
potestas versatur circa Matrimonia rata et non consummata, in 
quibus , ita poscentibus rerum adjunctis , dispensare possunt , 



ratam esse , ac irritum esse Concilii grande ardire del Concilio dipronun- 

Tridentini decretam , cai defait neccs- ziare anatema contro il sentimento , 

saria libertas ; Tabaraad , Principes che in se e ortodosso quanto altro mai. 

sur la distinction , etc. i edit. p. 28 , Imperocche se e vero , che il ma- 

p. 233 et seqq. et pag. 391, ac innova trimonio ha tutta la sua perfezione 

edit. p. 38 1 et seqq. Nec vero silentio prima della coabitazione , e che il 

praitereondum censeo, hos ipsos aucto- vangelo non permette il divorzio se 

reseosdem esse, qui impugnarunt do- non nel caso di adulterio , non si sa 

ctrinam et praxim Ecclesiae catholicae de vedere , con quale autorita condannar 

dissolutioneconjugiiinfidelium,cumeo- si possano quei che pretendono , che 

rum alter ad fidem christianam converti- il nodo del matrimonio non rompasi 

tur t renuente altero pacifice cohabitare dalla professione solenne di religione ; 

cum converso; nec aliter se gererede- tanto piii che la solenniia della pro- 

bebant, si sibi constare volebant. Hi om- fessione e una cosa di diritto pura- 

nes magistrum suum secuti sunt Pau- menie ecclesiastico y etc.(Vid. translatio 

InmSarpmm, qui loc. cit. jam scripse- latina hujus loci ad calcem voluminis). 

rat : Che non si sciolga il legittimo Verum cfr.quae adversus Sarpiumscrip- 

matrimonio non consumato per la so- s [t Card.Pallavicini, Istoria delConcilio 

lenne professione religiosa e staio un Ji Trento , lib. xxm, cap. 9, n. 7. 



CAP. II. 1)E MATRIMOMl PROPRIETATIBUS- 



263 



quidquid nonnulli sentiant (1). Constat enim , plures Pontifices 
ssepius in illis dispensasse ; quare ne dicamus Romanos Pohtifices 
in re tam gravi , non dissentiente , imo tacite saltem approbante 
universa Ecciesia , errasse , ac propterea totidem adulteria per- 
misisse iis , qui post ejusmodi solutionem ad nova vota transle- 
runt , fatendum est, traditam illis a Christo fuisse hanc facultatem. 
120. Non alterum sequitur ; siquidem non ignorant Pontifices, 
quod intercedit discrimen inter solemne castitatis votum , quod 
emittitur in professione religiosa , et illud quod fit in susceptione 
Ordinum. Illud enim adstringit voventem ad statum perfectio- 
rem , istud vero non item; minus praeterea abhorret a conjugio 
status clericalis quam religiosa professio (2). 



(1) Ita ex recentioribus sentinnt 
Tournely , loc. et edit. cit. p. 178 ; 
Collet, De matrimon. n. 44^ et seqq. 
Carriere autem loc. cit. puncto 111 , 
quaestionem problematice proponit , ita 
tamen ut innuat, se in negantem sen- 
tentiam inclinare, permotum prkicipio 
de sequenda parte tutiori, ubi agitur de 
valore Sacramentorum. Jam vero cum 
iidem auctores fateantur , saepius Roma- 
nos Pontifices in ejusmodi conjugiis dis- 
pensasse, incipientes saltem a Martino 
v usque ad Pium vn, ut refert Car- 
riere, non video quare ab auctoribus 
catholicis haec potestas Romanis Ponti- 
ficibus denegari possit , aut etiam in 
dubium revocari. Huc enim apprime 
facit principium laudatum a Bened. xiv, 
quod habet Veracrux , Specul. part. 11 , 
art. 27 : De Pontificis potestate , post- 
quam dispensavit , duhitare instar 
sacrilegii est. Esset enim Christo 
quasi exprohrare , quod non satis Ec- 
clesia* suob providisset. Nulla fere sunt 
argumenta, quoe ab hisauctoribus pro- 
feruntur , quaeque intorqueri nequeant 



adversus hanc Xpsam propositionem , 
quam et ipsi adstruunt adversus Pro- 
testantes. 

(2) Cfr.Suarez, op.cit. De Religione, 
tom. ni , lib. ix , cap. 25 , n. 9 et 10, 
ubiduas affert rationes , quibusinducta 
est Ecclesia, ut statueret , Matrimonium 
ratum fidelium et non consummatum 
dirimi per solemnera religionis profes- 
sionem, non autem per Ordines sacros : 
ac i° quia conjugium et professio re- 
ligiosa ex natura rei inter se pugnant , 
non item vero sacer Ordo. Status enim 
religiosus postulat perfectam renuncia- 
tionem seculi , ut ipse loquitur , et 
abnegationem propriae voluntatis ac 
proprii corporis^ rerumque omnium; 
conjugium autem e contrario postulat 
vitam secularem. Clericatus vero per 
se non postulat renunciationem seculi ; 
et ideo nec obligatio muneris neque 
usus ejus habet ex natura rei repug- 
nantiam cum conjugio et «su ejus. 
2°Status religionis eststatusperfectionis 
acquirendae , et ideo requirit separa- 
tionem ab usu conjugii et aliis actibus 



264 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

121. Ad 10 m , Dist. Votum solemne religionis non est nisi ec- 
clesiastico jure institutum quoad solemnitatem , conc; quoad voti 
substantiam , neg. 

122. Dices : S. Augustinus, De nuptiis , lib. I , cap. 11 , docet, 
Matrimonium ratum et non consummatum firmius esse rato et 
consummato. Ergo. 

123. Resp. Dist. Quoadmutuum amorem, juxta scopum quem 
sibi S. Doctor proposuit (1) , conc; quoad fcedus conjugale , neg. 

PROPOSITIO IV. 

Propter hceresim aut molestam cohabitationem aut affectatam 
absentiam a conjuge dissolvi non potest Matrimonii inculum. 

124. De fide est haec propositio , ut patet ex can. V , quem 
cit. sess. novatoribus opposuit Tridentinum : Si quis dixerit , 
propter hosresim aut molestam cohabitationem aut affectatam 
absentiam a conjuge dissolvi posse Matrimonii vinculum , 
anathema sit. 

125. Matrimonium enim propter eas causas dissolvi non potest 
quoad vinculum, si Christus generali legi, a se constitutae de 

secularibns , et potestas illios concedi- illi etiam tributum non est , ut dissol- 

tur omnibus , qui Matrinionium non vat Matrimonium ratum; fin isenim 

consummaverunt , etiamsi illius vinculo hujus privilegii est , hominem expedi- 

actu adstricti sint. Ordo vero infra Epi- tum relinquere ad profitendam perfe- 

scopatum non constituit hominem in ctionis viam. Hucusque Suarez. 
statu perfectionis, neque in via ad il- (2) Proposuit enim hic sibi S. Do- 

lum ; et ideo licet propter reverentiam ctor ostendere, non dissolvi conjugium > 

sacri ministerii expediat, semel ordina- etiamsi conjuges pari consensu constitue- 

tum non transiread nuptias; nihilomi- rint se ab omni complexu conjugaliab- 

nus non decuit propter Ordinationem , stinere ; ait enim : Absit , ut inter illos 

quae perfectionis professionem non re- mnculum conjugale rumpatur ; immo 

qnirit, vinculum Matrimonii dissolvi. firmius erit , quo magis ea pacta 

Episcopatus autem licet sit status per- secum inierit , quce carius concor- 

fectionis acquisitae et exercendae , non diusque servanda sunt , non volup- 

tamen per se includit media efficacia tariis nexibus corporum , sedvolun~ 

ad perfectionem acquirendam , et ideo tariis affectibus animorum. 



CAP. II. »E MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 265 

perpetua conjugii mdissolubilitate, illas exceptiones minime ap- 
posuit. Atqui , etc. 

126. Etenim Christus deMatrimonio absolutepronunciat,Matth. 
XIX , 9 : Quicumque dimiserit uxorem suam > nisi ob for- 
nicationem > et aliam duxerit } moechatur ; et qui dimissam 
duxerit , moechatur. Quae verba clarius.adhuc, Marc. X, 11, et 
Luc. XVI , 18 , repetit, necullara unquam exceptionem apponat. 
ImoS. Paulus optimus Christi verboruminterpres.,1 ad Cor.VII, 10, 
omnem exceptionem excludit, dicens : Iis y qui Matrimonio juncti 
sunt, pro3cipio, non ego, sed Dominus , uxorem a viro non dis- 
cedere; quod si discesserit, manere innuptamaut viro suo re- 
conciliari , et vir uxorem non dimittat. 

127. Quare has exceptiones universa repudiavit antiquitas ; 
non modo enim Patres et Ecclesia eas nunquam agnovere , sed 
directe excludunt , sive cum unanimiter docent , esse adulteram 
eam , quae vivente viro fuerit cum alio viro juxta illud Apostoli 
Rom. VII , 2 , inter quos eminent S. Hieronymus (1) et S. Au- 
gustinus (2) , qui inter cetera scribit : Hujus procul duhio Sa- 
cramenti res estj ut mas et femina connubio copulati, quamdiu 
vivunt > inseparabiliter persererent (3); sive cum rejiciunt una- 
nimi consensu leges ab Imperatoribus latas , quibus permitteba- 
tur plenum divortium seu repudium, inter quosS. Joan. Chryso- 
stomus haec habet : Ne mihi leges ab exteris conditas legas , 
pro3cipientes dari libellum repudii et divelli. Neque enimjuxta 
illasjudicaturus est te Deus in die illa, sed secundum eas } quas 
ipse statuit (4). S. Hieronymus , prolatis Christi verbis : Qui- 
cumque dimiserit, etc. AU03 , inquit, suntleges Co3sarum, alio3 

(1) Epistiv, ad Amandnm , n. 3, illom locum : Mulieralligata, etc. i ad 
edit. Vallars. Cor. vn, 39, n. 1 . Mij y*o /*ot tovs 7r*p* 

(2) In duobus libris ad Pollentium , tois t%a>S-tv KityAvovs icpovs cLi*y*S>s , 
De conjugiis adulterinis , quos vidi- t<*vs xtXtvovT*s Mov*t /3//3a/ov *tcott*- 
mus esse de hoc argumento. Item in ctov, x*i cc(pUr*TB-*t' ov y*o M x*t* 
lib. De bono conjug, cap. 24. tovtovs <rot pixxtt xpivttv tovs vofcovs 

(3) De nuptiis , lib 1 , cap, 10. j 0tcs iv rjj ipif* ixiivvi, *XX* x*&' 

(4) In Hom. De libello repud. in ovs *v\ls tS-ixt.Opp. tom.m, p.204, 

edit. Maur. 



266 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

Christi; aliud Papinianus, aliud Paulus noster prcecipit (1). 
S. Ambrosius in eumdem sensum scribit : Dimittis ergo uxorem 
quasi jure ,sine crimine ; etputas, id tibi licere, quia lex humana 
non prohibet; sed divina prohibet... Audi legem Domini , cui 
obsequuntur eliam qui leges ferunt : Q1103 Deus conjunxit, homo 
non separet (2). Eadem ferme repetit S. Augustinus (3). 

128. Cum vero hae leges fere solae sint , quas nobis objiciunt 
adversarii, ideo ab aliis difficultatibus afferendis supersedemus , 
quae ut plurimum non afficiunt nisi sequentem propositionem , 
easque propterea cum ceteris commodius disjiciemus. 

PROPOSITIO V. 

Non errat Ecclesia , cum docuit et docet, juxta evangelicam et 
apostolicam doctrinam , propter adulterium alterius conjugum 
Matrimonii vinculum non posse dissolvi, 

129. De fide est hsec propositio juxta Can. VII Concilii Trid. 
his verbis conceptum : Si quis dixerit, Ecclesiam errare, cum 
docuit et docet, juxta evangelicam et apostolicam doctrinam, 
propter adulterium alterius conjugum Matrimonii vinculum 
nonposse dissolvi; et utrumque , vel etiam innocentem , qui cau- 
sam adulterio non dedit, nonposse, altero conjuge vivente, aliud 
Matrimonium contrahere; moecharique eum> qui dimissa adul- 
tera, aliam duxerit , et eam, qum , dimisso adultero^ aliinup- 
serit , anathema sit. 

130. Suppositis porro Scripturarum et Patrum testimoniis in 
superiori propositione adductis , sic enunciatae propositionis veri- 
tatem adstruimus : Si alicubi inveniretur exceptio adulterii a ge- 
nerali evangelica indissolubilitatis Matrimonii lege , esset profecto 
in Christi verbis, Matth. V, 32 : Omnis , qui dimiserit uxorem 
suam , excepta fornicationis causa , facit eam moechari; et qui 

(1) Epi&t. lxxix , adOceanum, de (3) Lib. De nupt. cap. io. Alia 
morte Fabidlce , n. 3. edit. Vallars. festimonia cfr. apudTournelj , edit. 

(2) Lib. vm,in cap. xvi Lnc. n. 5, cit, tom xi , p, 125 et seq. 
edit. Maur. 



CAP. II. DE MATRIMOHII PROPRIETATIBUS. 267 

dimissam duxerit, adulterat , etibid. XIX, 9 : Quicumque dimi- 
serit uxorem suam, etc. ut supra recensuimus ; nullum siquidem 
aliud ex Scripturis ab adversariis documenturo aiFerri potest. At- 
qui in verbis liis ejusmodi exceptio non continetur. Etenim si 
contineretur talis exceptio , profecto neque qui, uxore dimissa , 
aliam duceret , neque qui climissam duceret , mcecharetur ; jam 
vero ex iisdem citatis textibus moechatur tam qui, adultera di- 
missa , aliam ducit , quam qui ducit dimissam ; ergo in laudatis 
verbis ejusmodi exceptio non habetur , sed intelligenda dumtaxat 
ea sunt de dimissione quoad thorum. Quae omnia confirmantur 
tum ex aliis Evangelistis , apud quos hsec clausula omnino omit- 
titur , tum ex Apostolo Paulo , qui sive in epistola ad Rom. VII, 
sive in I ad Corinth. VII , verba Christi exponens , illa de sola di- 
missione quoad thorum explicat ad exclusionem solutionis quoad 
vinculum. 

131. Neque alia fuit in universum Patrum et Ecclesiae doctrina. 
S. Augustinus ita eam propugnavit , ut ab ipso primum in Ec- 
clesiam illam invectam fuisse Lutherani et Calviniani ( qui se 
nempe Augustini et quidem unius asseclas toties profitentur ) 
asserant , et ab Ecclesia sola Augustini auctoritate receptam. Certe 
Bohemerus : Non erravisse , ait, judicio suo , qui scripserunt y 
mortuo Augustino , universum orbem factum fuisse Augu- 
stinianum (1). At enim nec primum nec solum S. Augustinum 
de indissolubilitate ita judicasse ostendunt antiquissimorum Pa- 
trum utriusque Ecclesiae testimonia , quse indicat Bellarminus (2), 
affert vero ac fuse expendit Tournely (3). 

132. Nos ex his brevitatis gratia duo seligimus documenta omni 
exceptione majora. Alterum suppeditat Concilium Illiberitanum 
anno 313 celebratum, quod can. IX statuit : Fidelis femina , 
quce adulterum maritum reliquerit fidelem, et alterum ducit, 
prohibeatur , ne ducat; si autem duxerit, non prius accipiat 

(1) In lib. iv Decret. tit. xix , De (3) Quaest. v, art. n , concl. 3 , ar- 
divort. gam. i , seu cit. edit. loc. cit. p. iHfi 

(2) De Matr. cap. 1 6 , n. 48 et seqq. et seqq. 



268 TRACTATUS DE MATRIMOKIO. 

communionem 3 quam is, quem reliquit , de seculo exierit ; nisi 
necessitas infirmitatis dare compiderit (1). Alterum vero exhibet 
S. Hieronymus. qui in Epist. ad Amandum scribit : Quamdiu 
vivit vir } licet adulter sit , licet sodomita , licet flagitiis omnibus 
coopertus , et ab uxore propter ho3C scelera derelictus , maritus 
ejus reputatur , cui alterum virum accipere non licet (2); et in 
Epist. ad Oceanum , Fabiolse , amplissima? matronae romanse , pu- 
blicam pcenitentiam refert, quae cum ob viri sui adulterium alia- 
que flagitia alteri nupsisset ( quod Imperatorum etiam christia- 
norum legibus liceret), in se reversa , tota urbe spectante 
Romana, ante diem paschce, in Basilica quondam Laterani y 
qui Co3sariano truncatus est gladio > staret in ordine poeniten- 
tium , Episcopo , Presbyteris et omni populo collacrymantibus , 
sparsum crinem } ora lurida, squalidas manus, sordida colla 
submitteret (3). In more igitur positum erat ante S. Augustinum 
inEcclesia Occidentali, praBsertim vero in Ecclesia Romana, juxta 
evangelicam et apostolicam disciplinam , ut loquitur Concilium 
Milevitanum II (4) , neque dimissum ab uxore , neque dimissam 
a marito , etiam ex fornicationis causa , alteri conjungi posse ; 
alioquin Fabiola se ream non inclamasset , neque publicae pceni- 
tentise se subjecisset (5). 

(1) Apud Card. de Aguirre , Colle- secundum evangelicam et apostolicam 
ctio maxima Concil. Hispan. p. 387 , disciplinam , neque dimissus ab uxore , 
nbi in commentario in hunc canonem neque dimissa a marito , alteri con- 
plura eruditus hic auctor congessit. Non jungantur; sedita maneant , autsibi- 
tamen praetereundum silentio est, non- met reconcilientur. Quod si contemp- 
nulla documenta, quaeprofert,haudesse serint , ad pcenitentiam redigantur. 
genuina. Apud Harduin. Acta Conc* tom. i, 

(2) Loc. cit. col. 1220. Animadvertit autem Har- 

(3) Epist. Lxxvn, n. 3, edit. cit. duinus, ab Isidoro plures citari canones 
Refert praeterea ibidem S. Doctor ad sub noraine Conc. Milevitani , qui ta- 
excusationem Fabiolae , quod ita ipsa men ad alia Concilia pertinent; cujus- 
se gesserit, ignorans Evangelii rigorem, modi inter celeros est, quem adduximus, 
in quo nubendi universa causatio , qui constitutus est a Conc. plenario 
viventibus viris , feminis amputatur. Africae anno 4°7 celebrato. 

(4) Anno /\i6 celebratum, can. xvn, (\S) Alia documenta cfr. apud citt. 
cujus verba baec sunt : Placuit , ut , auctores. 



GAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 



269 



133. Addimus , contrariam sententiam latissimam pandere viam 
adulteriis et connubiorum facillimis dissolutionibus. Quos enim 
conjugalis initi fcederis pceniteret , novique facillimi amores im- 
plicarent , illi praesentissimum remedium haberent ; vel enim 
adulterium sibi permitterent, quo invisum conjugium disrumpere 
liceret, velsaltem (quod solet apud heterodoxos identidem eve- 
nire ) occasionem arriperent , ut levioribus conjecturis permoti 
sibi invicem crimen illud impingerent , quo facilius ad alia vota 
transirent. Hoc demum fassus est protestans scriptor ephemeridis 
Edimburgensis , qui vel eo nomine summopere commendat suis- 
que meditandam proponit encyclicam Pii VIII , in ea parte, qua 
Summushic Pontifex hortatur Episcopos et clerum, ut invigilent 
super doctrinam catholicam de indissolubilitate Matrimonii (1). 



(1) Cfr. Memorial catholique, Janv, 
i83o, Varietes , ubi legitur : Voici 
une reflexion remarquable, qtfunjour- 
nal protestant d'Edimbourg fait d Voc- 
casion de la lettre encyclique du Saint- 
Pere (Pievm) : « Lepape exhorte les 
eveques et le clerge d inculquer d leurs 
troupeaux la doctrine catholique sur 
Vindissolubilite du lien conjugah Oest 
la partie la plus sensee de la lettre de 
Sa Saintete" , et elle merite que les Pro- 
testants aussi bien que les Catholi- 
ques la meditent s&rieusement. Dans 
notre pays , lorsqu'un mari ne veut 
plus de sa femme , ou qu'une femme 
ne teut plus de son mari , ils n'ont 
qu'd se faire surprendre en flagrant 
adultere , pour se soustraire aujoug 
conjugal , et pour former une liaison 
qui leur convient mieux. 11 peut etre 
juste et raisonnable de libkrer la partie 
ofjenske d'un engagement qui a et6 
viole et deshonore' par Vautre partie 
contractante ; maU il est absurde el 
plus qtfabsnrde de faire du crime un 



moyen de s 'affranchir, » Esslinger in 
opusc. et loc. cit. Apologie , etc. ad- 
ducit auctores Protestantes recentiores, 
cujusmodi inter ceteros sunt Meyer , 
Morgan , etc. qui aperte fatentur, vin- 
culum conjugale , etiam in casu adul- 
terii , juxta Christi verba esse prorsus 
indissolubile , ut profitetur Ecclesia ca- 
tholica. Attamen ministerium Borussia?, 
ut alliciat Catholicos ad novam Eccle- 
siam evangelicam ( nempe Sectam anti- 
evangelicam seu Lutherano-Calvini- 
sticam ) , inter cetera quae proponit mo- 
tiva , quibus permoveri debet catholicus 
ad obtinendam benedictionem nuptia- 
lem a ministro protestante , illud re- 
censet, quod hacratione ei licitumsit, 
quandocumque libuerit , dissolvere pri- 
mum conjugium ac novum inire. Cfr. 
VAmi de la Relig. 20 Mars i838. 
Sane anno vertente 1837 tribunalia 
Borussica decreverunt 23gi divortia 
ex 3888 petitionibus. In Anglia non ita 
pridem quidam , fune ad colium uxoris 
suse alligato , eam vendendam ad mer- 



270 



TRAGTATUS DE MATRIMOMO. 



134. Antequam accedamus ad disjiciendas difficultates , ani~ 
madvertimus, sententiam deMatrimoniidissolutionepropter adul- 
terium quoad vinculum damnatam non esse ut hwreticam. Ca- 
non enim Tridentinus directe editus est adversus Lutheranos ct 
Calvinistas, qui Ecciesiam erroris incusabant, non autem adversus 
Graecos et Orientales , qui adhuc tenent conjugium propter adul- 
terium etiam quoad vinculum posse dissolvi , proufc refert Card. 
Pallavicinius (1). Nontamen concedimus Launojo, hunc canonem 
esse disciplinarem , ideoque Ecclesi* auctoritate mutabilem , cum 
agatur in eo de doctrina evangelica et apostolica , ut canon ipse 
significat (2). 



catum traxit. Cfr. de hoc argumento 
De Chapt de Rastignac in op. Accord de 
la rktelation et de la raison contre le 
divorce , 1790; Barruel, Lettres sur 
le divorce a un depute de VAssemblee 
nationale , 1 789 ; D, De Bonald , Du 
divorce considSre au xix e siecle\ D.Nou- 
garede in duobus scriptis : De la Le- 
gislation sur le mariage et sur le di- 
vorce, 1802 , et Histoiredes lois sur 
le mariage et sur le divorce , i8o3 , 
quosrecenset Carriere , op. cit. tom. 1, 
part. 11. art. 1 . 

(1) Lib. xxn , cap. 4 •> n « 2 7 et seq. 
N* 3o. refellit Paulum Sarpium , qui , 
ut ipse scribit : Piglia haldanza di 
commettere Valtro ( difetto ) inprover- 
biare il Concilio qnasi di una muta- 
zione a vento , e senza prb ed effetto ; 
mentre racconta che moiti non vede- 
vano differenza tra la prima forma 
e la seconda ; ma che tuttavia si ri- 
miseroalla maggiorparte. La dovenon 
solo in verita la differenza v'<sra , ben- 
che sottile. Ad calcem voluminis datur 
hujus loci latina translatio. 



(%) Cfr. Henr. Klee, diss. cit. De 
Matrimonio , qui p. 56 , n. (u) osten- 
dit , perperam a nonnullis objici adver- 
sus indissolubilitatem conjugii, quod 
Eugeniusiv, post absolutum Concilium 
Florentinum, eam Graecis proposuerit ; 
quod non fecisset, si de re dogmaticaage- 
retur. Nec vero Graici opponere potuis- 
sent, neque se ad rem hanc discutien- 
dam aliquid in mandatis accepisse , ne- 
que hanc praxim solvendi apud ipsos 
conjugia sine convenienti ratione ( ouk 
aXoyas ) obtinere, ut legitur apud Hard, 
tom. x , col. 43o. Ad haec enira re- 
ponit Klee , quod si controversia haec 
mere disciplinae fuisset , Romanus Pon- 
tifex minime eam protulisset , quoniam 
in his rebus plena Ecclesiae Graecae li- 
bertas dala erat , sectandi nempe pro- 
pria instituta ; deinde Graeci, quinse ab 
hacexpostulationeliberarent ex defectu 
missionis , potuissent statim respondere, 
hic agi de re ad disciplinam spectante , 
adeoque libera ; quod tamen non fe- 
cerunt. 



CAP. II. DE MATRIMONIl PROPRIETATIBUS. 271 

DIFFICULTATES. 

135. Obj. prima. 1° Verba Christi : Nisi ob fornicationem , 
apertam continent a generali lege de indissolubilitate exceptio- 
nem; 2° nisi enim eam continerent, duo sequerentur absurda, 
primo propter solam fornicationem marito licere uxorem di- 
mittere ; porro Catbolici fatentur, imo contendunt , plures prseter 
fornicationem legitimas esse posse uxoris dimittendae causas quoad 
thorum et habitationem ; secundo apposite Christum non respon- 
disse Pharisaeorum interrogationi ; illi enim quaesierant, utrum 
ita liceret uxorem dimittere , ut aliae nuptiae permitterentur ; 
Christus vero respondisset, licere quidem uxorem dimittere prop- 
ter fornicationem , integro tamen perseverante conjugii vinculo. 
3° Sensus propterea verborum Christi alius esse nequit nisi iste : 
Mcechatur qui alia de causa , quam ob fornicationem , uxorem 
suam dimittit et aliam ducit ; item mcechatur , qui dimissam alia 
de causa , quam ob fornicationem , eam ducit. 4° Qua significa- 
tione Christi verborum semel constituta , corruit vis praecipua 
argumenti Catholicorum. 5° Marcus porro ac Lucas suppleri de- 
bent per Matthaeum ; 6° Paulus vero intelligi debet de communi- 
ter contingentibus , minime vero de eo quod causa extraordinaria 
interveniente fieri potest, ut in casu nostro. Ergo. 

136. Resp. Ad l m , Neg. ut constat ex adductis probationibus ; 
hsec propterea clausula aut referri debet , ut plerique contendunt 
interpretes, ad priorem Christi sententiae partem, nempe ad 
dimissionem uxoris , quae non licet nisi ob fornicationem , et tunc 
hic sensus esset verborum Christi apud Matthseum : Quicumque 
ob aliam ab adulterio causam uxorem suam dimiserit, eaque 
vivente, sive adultera sit sive non y aliam duxerit , moechatur (1), 
et cessat difiicultas ; aut intelligi haec clausula debet , ut alii exis- 
timant, in sensu, ut vocant, negativo , ita ut Christus interro- 

(1) Bellarminus , De Matr. cap. 16, quam ita omittere, ut sententia red- 

n. 7 , observat , Evangelistas omit- datur falsa ; nam alioquin Evangelistae 

tere quidem interdum aliquid aut ad- decepissent horaines , quibus Evange- 

dere, quod alii Evangelistae non omi- lia sua tradiderunt, nulla mentione facta 

serunt aut non addiderunt, sed nun- aliorum Evangelistarum. 



272 DE MATRIMONIl PROPRIETATIBUS. 

gatus a Pharisaeis, utrum liceret dimittere uxorem quacumque ex 
causa , responderit, non licere quacumque ex causa , sed solum ob 
causam fornicationis , nihil vero pronunciaverit de eo, quod fieri 
possit post ejusmodi dimissionem , aliam nempe uxorem ducere 
an non , ne Pharisaeos offenderet. Quod vero hic prudenti silentio 
Christus pressit , aperuit discipulis , qui cum in domo essent , ut 
refert S. Marcus , de eodem interrogaverunt eum , et absque ulla 
exceptione perpetuam conjugii indissolubilitatem statuit turn ex 
parte viri tum ex parte uxoris (1). Aut demum haec clausula , 
utnonnulli ex recentioribus praesertim autumant, debet restringi 
ad legem Mosaicam , ad cujus mentem locuti fuerant Pharisaei , 
non autem porrigi ad legem evangelicam. Juxta hanc exposi- 
tionem , cum lex viro permitteret dare libellum repudii uxori, in 
qua fceditatem aliquam invenisset (2) , Pharisaei latius legem in- 
terpretantes , dimitti posse uxorem docebant quacumque ex 
causa ; Christus autem dimissionem ad eam solam causam coar- 
ctavit , de qua lex loquitur, et unam excepit fornicationem , nihil 
aliud adjiciens circa omnimodam indissolubilitatem , quam ipse 
postea constituit (3). Quaecumque ex his interpretationibus ad- 
mittatur, quae fere in idem recidunt, illud semper ratum erit, 
Christum in objectis verbis nullam exceptionem apposuisse , nisi 

(1) Marc. x , io. Cfr. Bellarminus repngnantem et aleae plenam. Verum 
loc. cit. nihil in ea sententia quod pericnlam 

(2) Deat. xxiv, i. redoleat inesse videtur. Nec enim om- 

(3) Hanc interpretationemjam dede- nis Scripturae interpretatio nova con- 
rat Jos. Motta , Diatriba de divor- traria est Patribus, sed ea tantuinquas 
tialorum jure , Venet. 1727, § i3 et fidei adversatur aut receptse in Ecclesia 
§ 19 et seqq. Calmet id ipsura insi- doctrinae. Si qua autem interpretatio 
nuaverat , Comment, in Deut. xxiv , fidem et Ecclesiae doctrinam juvat et 
i, Interpretationem hanc illastrandam firmat potias, non ideo aspernenda qaod 
et insinuandam assamsit sibi Lud. Na- nova sit. Hinc optime S. Bernardus : 
chi abbas Camaldalens. in eradita diss. Siquid, ecribit , dictum est prwter 
hac de re edita Venet. 1792. Nonnulli Patres , quod non sit contra Patres , 
magno impetu adversus eam insurrexe- nec Patribus arbitror nec cuiquam 
runt, itaut vix Nachium hcereseos non displicere debere. Hom. iv, super^w- 
damnaverint , quasi opinionem tu- sus est , tom. m, col. 761 , edit. Maur. 
tatus fuisset constanti doctrinse Patrum 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 273 

dicere velimus, eum , qui venerat, non ad solvendam legem, sed 
ad eam adimplendam, seu ad inducendam majorem in moribus 
perfectionem, voluisse, ut adulteri non solum viverent, se&alteri 
nuberent, dum Moyses statuisset : Morte moriantur moechus et 
adultera (1). Commoda plane reformatio , quae similis illi foret , 
quam induxerunt Protestantes , cum jugum religionis catholicae 
excusserunt. 

137. Ad 2 m , Neg. Etenim non sequitur primum absurdum , 
cum solum adulterium legitimam causam ipsi conjugio intrinse- 
cam praebeat, eamque perpetuam , divortii faciendi. Crimen enim 
illud ejusinodi est , quod naturae conjugii directe adversatur , et 
jus dat parti innocenti perpetuse separationis , licet partem infi- 
delem poeniteat admissi sceleris , et ad meliorem frugem re- 
deat. Ceterae omnes causae extrinsecse sunt ac temporarise. Quare 
Christus prioris illius utpote gravissimae meminit, quin alias ex- 
cluderet; adjici praeterea debet, Christum allusisse illa clausula 
ad legis mosaicae permissionem , de qua paulo ante disseruimus. 

138. Non sequitur, alterum absurdum. Duo quippe in una 
quaestione Pharissei Christo proposuerant , 1° utrum liceret dimit- 
tere uxorem quacumque ex causa; 2°utrum quacumque ex causa 
uxore dimissa , liceret alteram ducere. Christus igitur ita attem- 
peravit responsionem suam, utprimum coarctaret , ut diximus, 
ad solam gravissimam causam conjugio intrinsecam, nempe ad 
fornicationem ; alterum juxta aliquos sine aperta responsione 
dimisit , cum id facile ex principiis a se expositis de origine Ma- 
trimonii Pharisaei colligere possent (2); juxta alios vero penitus 

(1) Lev. xx, io. Sacer textus praescribit , pro causa dis- 

(2) Gfr. Bellarm. loc. cit. n. 23. pensationis a lege maritali a Deo lata, 
Cfr. etiam eruditus Motta , Diatr. et uxovlsfoeditatem, Beut. xxiv , i. Hebr. 
loc. cit. qui advertit , acrem qua3stionem ^^ ^ % qoffi voces proprie signi . 
tunc viguisse inter Sammaeanos etHil- TT -sv 

lelianos circa causam , quam reqoirebat ficant nuditatem rei; est enira 7VC\}} 

lex ad repudium , ne lascivientis mariti , —^%4 j j- - A . ." 

,..:,, ' i \ 1. . , a rad. n ly nudus tutt; metonimice 

arbitno lndissolubile vmculum ac na- x- 

tura arctissimum ligamen non sine etiam vero accipitur eadem vox pro turpitu- 

familiarum perturbatione violaretur. dine ac fceditate. Cfr. Winer in Lexico 

T. VII. 18 



274 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

sustulit , pronuncians , adulterum fore , qui adultera dimissa aliam 
duceret , et hoc pacto abrogavit libellum repudii , quem ad cor- 
dis ipsorum duritiem Moyses eis concesserat. Quod bene intelli- 
gentes ejus discipuli , dixerunt : Si ita est causa hominis cum 
uxore , non expedit nubere; Ghristus vero , quin emolliret sen- 
tentiam suam eos remittendo ad uxorem fideliorem , inde potius 
occasionem sumpsit exhortandi omnes ad continentiam. 

139. Ad 3 m , Neg. Ex dictis siquidem constat , Christum aut 
de facultate alteram uxorem ducendi post prioris dimissionem 
penitus siluisse, aut etiam eam exclusisse. Quare nulla ratione ad- 
mitti potest sensus , quem Christi sententioe adversarii affingunt ; 
qui praeterea excluditur tum ex aliis Evangelistis , tum ex Apo- 
stolo , tum demum ex Ecclesiae interpretatione et praxi ; ut omit- 
tam, juxta adversariorum expositionem sequi, longe pejorem fore 
conditionem innocentis quam adulteroe; innocens enim, quae in- 
juste dimissa esset, alterum non posset inire conjugium, ppsset 
vero ea quae ob fornicationis crimen repudiata est. 

140. Ad 4 m , Dist. Si reipsa adversariorum expositio subsiste- 
ret, conc; si plane adversetur Christi menti ejusque doctrinae , 
neg. Porro ostendimus , illam nullo modo admitti posse , quin 
conjugii honestas et firmitas labefactetur , eamque adversari 
prorsus doctrinae Salvatoris nostri , tum per loca parallela tum 
per Apostolum patefactae. 

manuali ad hanc vocem. Sane oranes nimio igne adastas eiqne appositas ; ex 

antiquae versiones , Alexandrina, Syria- sententia etiam Rahbi Aquibae , si ma- 

ca , Samaritana , Arabica , etc. habent ritns invenerit aliam ea pulchriorem 

rem turpem. Jam vero, quidMoyses per aut sibi commodiorem. Christus Do- 

ejusmodi foeditatem seu rem turpem minus has omnes causas rejecit , et 

signincare voluerit , quaestio magna ex- causam divortii ad solam causam adul- 

titit inter dnas recensitas scholas. Ju- terii revocavit ; deinde adjecit , nemini 

daei sententiam Sammaei Patris seu se- fas esse post peractum divortium aliam 

cnndi a Principe Synedrii , nimia fa- praetereaducereuxorem. Cfr. Seldenus, 

cilitate repudium jam indulgentis , se- Uxor Hebroea , lib. in , cap. 18; 

ctantes , ex minima causa uxores pro- Jahn , Enchiridion hermeneut. ge- 

prias dimittebant; juxta indulgentiorem neral. § 29 , quoad interpretationem 

adhnc facilitatem scholae Hillelianse Deut. xxiv, 1. 
dimitti poterant uxores etiam ob dapes 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 275 

141. Ad 5 m , Dist. Quoad causam divortii, trans. vel conc. ; 
quoad causam dissolutionis , neg. Assumunt enim adversarii tan- 
quam certum, quodfalsum est, Christum scilicet apud Matthoeum 
fornicationem veluti causam dissolutionis conjugii et facultatis 
ineundi novas nuptias assignasse, quum tamen ejusmodi sive 
dissolutionis sive facultatis Christus ibidem nec verbum habeat, aut 
penitus eas excludat juxta dicta. Optime vero inter se tres Evan- 
gelistse componuntur, si dicatur , de solo divortio quoad thorum 
et habitationem Christum Dominum esse locutum apud Mat- 
thaeum; alioquin falsae essent sententiae absolutae ipsius Christi, 
quae leguntur apud Marcum et Lucam (1)» 

142. Ad 6 m , Neg. Apostoli enim verba absoluta sunt etuni- 
versalia ; etenim , I ad Cor. VII , 10 : His, inquit, qui Matri- 
monio juncti sunt , prwcipio, nonego, sed Dominus } uocorem 
a viro non discedere ; quod si discesserit , manere innuptam y 
aut viro suo reconciliari ; tum ibid. v. 39 : Mulier alligata est 
legi, quanto tempore vir ejus vivit; quod si dormierit ( non si 
fornicatus fuerit) virejus, liberata est; cui vult, nubat; tum 
denique , Rom. VII , 2 et seqq. iterum inculcat : Si mortuus 
fueritvir ejus , soluta est a lege viri; igitur , vivente viro , vo- 
cabitur adultera, si fueritcum alio viro. Jam verocum adulterii 
casus non adeo infrequens sit, ut extraordinarius dici possit, si 
per illud crimen conjugium dissolveretur , vera non esset toties 
inculcata ab Apostolo perpetua Matrimonii indissolubilitas. 

143. Obj. secunda. 1° Plures Patres, quos recenset Launo- 
jus(2) , docuerunt, solvi conjugium per adulterium. 2° Plura item 
Concilia idipsum adstruunt , inter quae peculiariter recensentur 
Arelatense I anno 314 celebratum, Venetensein minori Britannia 
anno 465 * Vermeriense anno 752, Compediense anno 757. Qui- 
bus addendum ipsum Poenitentiale Romanum , quod potestatem 
tribuit conjugi innocenti , ut iterum nubat , vetat autem parti 
nocenti. 3° Haud paucae leges imperiales id ipsum statuunt aequa 

(1) Cfr. Bellarm. loc. cit. cit. opp. tom. i , p. u , pag. 826 et 

(2) De regia in Mairimonium po~ seq<j. 
estate , part. 111 , art. 1, cap. 5 , edit. 

18. 



276 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

causa ductae, cum nemo teneatur absque sua culpa perpetuam 
continentiamprofiteri. 4° His omnibus permoti insignes Theologi, 
Cajetanus , Catharinus , Erasmus et Launojus non dubitarunt cum 
Grsecis propugnare , conjugium per adulterium penitus dirimi. 
5° Quod vel ipsa oeconomia , seu temperamento quo usum est 
Tridentinum , adstruitur : vel enim propter adulterium reipsa 
dirimitur conjugiumjuxta Christi sententiam , et in hac hypothesi 
erravit reipsa et^errat Ecclesia Latina , dum docuit ac docet, juxta 
evangelicam et apostolicam doctrinam illud non dirimi: vel prop- 
ter adulterium dirimi non potest , et in hac hypothesi errat Ec- 
clesia Graeca , dum docuit ac docet, propter fornicationem matri- 
monium dissolvi; et tunc concipi nequit, quomodo Tridentinum 
toleraverit , et adhuc Ecclesia Latina toleret in Graecis Catholicis 
tot conjugiorum solutiones, ac proinde totidem adulteria. Dicen- 
dum igitur, nihil a Christo et ab Apostolo fuisse constitutum, 
sed agi de re mere disciplinari , de qua Ecclesia pro diversis re- 
rum adjunctis statuere potest , prout ad societatis bonum conferre 
sibi visum fuerit. Ergo. 

144. Resp. Ad l m , Dist. Iddocuerunt tot Patres, quot recenset 
Launojus, neg ; aliquot, nondum ab Ecclesia dirempta quaestione, 
trans. Cum singula a Launojo congesta Patrum testimonia ex- 
pendere nobis datum non sit , ne nimis protrahatur haec discep- 
tatio, generatim ad elidendam illorum vim observamus: 1° piures 
ab eo Patres laudari , qui ejus opinionem funditus labefactant, 
cujusmodi sunt Hieronymus , Ambrosius, Innocentius I et Gre- 
gorius M. (1); 2° plurium sententias Launojum corrupisse atque 
vitiasse , uti a^erte ostendit inter ceteros Jacob. Leullier (2). 
Nos vero brevitatis gratia unum seligimus malae ipsius fidei exem- 
plurn. Cumenim Joannes VIII , in eap. LXV , ad Ederedum gentis 
Anglicae Archiepiscopum respondisset : Cum priorem legitimo sibp 
Matrimonio junctam quisquam deserere nequeat, nulla ratione 



(1) Istorum testiinonia saperias de- - Regia in Matrimonium potestas , ob- 

dimas. servationes. Inter opera Laun. cit. edit. 

(U) In op. In librum Magistri Lau- Colon. tom. iv , p. n. Cfr. Obserc. 

noji theol. Paris. qui inscribtiur : i , § 2 et seqq. Observ. 11 , etc. 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPRIETATIBUS. 277 

prorsus illi conceditur aliam , vivente priore, conducere ; Lau- 
nojus incommoda illa verba : nulla ratione prorsus, quae totam 
immutant sententiam , plane sustulit. Item in his Joannis VIII 
verbis \Prascipimus, neque virum ab uxorenequeuxorem a viro, 
nisi causa fornicationis , discedere ; quod si ob hoc discesserit , 
manere innuptum vel innuptam , Launojus immutavit vocem 
hocm alixtd, qua mutatione alia omnino evadit Pontificis mens (1). 
Crimine ab uno disce omnes. 3° Animadvertimus , Launojum 
multos quoque Patres sibi favere existimasse, propterea quod verba 
Cliristi recitantes affirmant , nefas esse , excepta adulterii causa , 
uxorem dimittere et aliam ducere. Haec vero satis commode exponi 
possunt ea ratione , qua exposuimus verba Christi; tales suntOri- 
genes, Tertullianus, Lactantius, Hilarius Pictaviensis atque Isido- 
rus (2). 4° Notamus , eorum quoque suffragio gloriari Launojum , 
quos debebat tanquam sibi maxime adversantes agnoscere ; laudat 
enimS. BasiliumatqueEpiphanium.qui nonobsolum adulterium, 
sed et propter alia flagitia Matrimonii solutionem videntur admit- 
tere (3) 9 quod certe Launojus non dicet. 5° Notamus denique , nil 

(1) Ibid. Observat. iv, § i3. Cum silias Romanas leges , qnas tamen fa- 
Marcus Antonius De Dominis , ex quo tetur cum Evangelio minus consentire. 
documenta sua hausit Launojus , au- Lex Constantini jubet , in repudio mit- 
ctoritatem Joannis viii praetermisisset ut- tendo afemina, in hoec sola crimina 
pote sibi contrariam ,hanc retulitLau- inquiri , si homicidam , vel medica- 
nojus atque , ut insententiam suam tra- mentarium , vel sepulchrorum disso- 
heret , textum vitiavit. Insignis sane lutorem maritum suum esse probave- 
probitas hostium Ecclesia? Romanae ! rit. At eadem lege viris conceditur, ut 

(2) Cfr. Tournely , loc. cit. p. 263 adulteras uxores dimittant. Basilium 
et seq. Collet , op. cit. n. i6jetseqq. praeterea censuisse ream adulterii esse 
qui longe majori diligentia in singula uxorem , quae injuste dimissa alteri 
objecta Patrum Graecorumac Latinorum nupserit , minime vero maritum , juxta 
loca inquirit , quam Toumely , os- consuetudinem quae tunc obtinebat 
tenditque, saltem dubios esse textus, qui apud Graecos , arbitratur idem Maurinus 
ex his aliisque Patribus afferuntur a eciitor, qui tamen adjicit, S. Doctorem 
Launojo. aliter docuisse ante Episcopatum. Ar- 

(3) Juxta edit. Maur. opp. S. Basilii cudius , De Matrimonio, capp. 21 et 

in adnot. ad can. v S. Doctoris in 22 , omni qua potest ratione nilitur 

epist. canonica 1 ad Amphilochinrn , Basilii verba in bonum sensum trahere. 

quaeest n. clxxxvni. Secutus estS.Ba- Certe non uno in loco S. Doctor com* 



278 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

mirum esse, sinonnulli Patres solutionem propter adulterium ad- 
mittere videntur T cum perdifficilem quaestionem agerent, non- 
dum iis temporibus expeditam , nec ullo adhuc Ecclesiae univer- 
salis judicio explanatam. Quare ipse S. Augustinus , de cujus 
sententia dubitari nequit, in lib. De fide et operibus , ita scribe- 
bat : In ipsis divinis sententiis ita obscurum est, utrum et iste, 
cui quidem sine dubio adulteram licet dimittere , adulter tamen 
habeatur , si alteram duxerit, ut, quantum existimo, venialiter 
ibi quisque fallatur (1). Ex quo autem Concilium Florentinum, 
seu Eugenius IV, in Instruct. Armenorum (2), et praesertim 
Concilium Tridentinum aperte docuerunt , Matrimonium in ipso 
adulterii casu insolubile esse , jam nullus vel minimus dubitandi 
locus esse potest (3). 

145. Ad 2 m , Dist. Nonnulla Concilia ac Pcenitentiale Roma- 
num potestatem faciunt conjugi innocenti, ut iterum nubat post 
obitum conjugis adulteri , cui juxta severiorem illius aetatis dis- 
ciplinam id non concedebatur , conc; vivente adhuc conjuge 
adultero, neg. Idcolligitur ex Conc. Forojuliensi ac Triburcensi (4), 
tum ex S. Leone in epist. ad Rusticum Narbonensem (5) , ex 
quibus patet , eam disciplinam olim viguisse , quae nonnullorum 



munem doctrinam sequitar. Cfr. etiam anno 895. Porro illud can. x statuit: 

Collet op. cit.n. 194 etseq. Quae dicta Ut , resoluto fomicationis causa ju- 

sunt de S. Basilio, accommodari pariter gali vinculo , non liceat viro , quamdiu 

debent S. Epiphanio , de quo pariter adultera vivit , aliam uxorem dupere, 

cfr. auctores citt. licet sit illa adultera ; sed nec adul- 

(1) Cap. 19, n. 35. teras , quce pcenas gravissimas vel 

(2) ApudHarduin. ActaConc, etc. ptenitentiw tormentum luere debet , 
tom. ix, col. 4£o» alium accipere virum , nec mortuo , 

(3) Cfr. qua? adversus Launojum quem non erubuit defraudare , ma- 
scribit Leullier , op. cit. Observ. iv , rito. Apud Hard. tom. iv, col. 859 et 
§ 10 et seq. ; nec enim veritus est Lau- seq. Istud vero can. xliii : Mulier, 
nojus cum apostata Spalatensi , M. A. quce tantum nefas commiserat , ulte- 
De Dominis,tumdecretumEngenii iv, rius pceniteat , atque continens et in- 
tum canonem TFidentinum carpere et nupta permaneat... IbiS. tora. vi,col. 
vellicare. £53. 

(-4) Concilium Forojuliense celebra- (5) Qaae in edit. Ballerin. est clxvii, 

tum est anno 791 , Tribariense vero in resp. ad inquisition. xm,col. i4^5. 



CAP. II. DE MATRIMONII PROPR3ETATIBUS. 279 

documentorum illustrationi inservit. Si quse tamen Concilia pro- 
vincialia sunt, aut pcenitenlialia (1), quse commode explicari non 
possint de solutione quoad thorum et habitationem , iis appli- 
canda est observatio, quamquinto loco posuimusin superiori res- 
ponsione. Neque illud silentio prsetereundum , quod non pauci 
abusus quandoque in nonnullis provinciis irrepserint circa con- 
jugiorum dissolutionem , qui aperte pugnant cum lege evangelica 
ac doctrina universse Ecclesiae (2) , ex quibus propterea Launojus 
nullum pro causa sua potest patrocinium quserere. 

146. Ad 3 m , Dist. Quae propterea a Patribus atque Ecclesia 
improbatae sunt, conc; quse jus legitimum tribuant, neg. Nullae 
enim hominum leges possunt legi evangelicae et apostolicae dero- 
gare (3). Quod vero subditur de aequitate, nullius momenti esse 
deprehendet , qui animadverterit , semper in potestate esse laesi 
conjugis cum nocente reconciliari , si nolit perpetuam continen- 
tiam profiteri (4) 5 ac praeterea ejusmodi incommodo quempiam 
subjici per infirmitatem aut absentiam alterius conjugis, prout 
jamdiu adnotavit S, Augustinus (5). 

147. Ad 4 m , Dist. Ante Concilium Tridentinum , si de Caje- 
tano, Catharino et Erasmo sitsermo, conc; post Tridentinum, 

(1) Talia ex. gr. sunt Capitula se- eam facit facoltatem nubendi , quam 

lecta Theodori Cantuariens. apud Da- nemo sane admittet ; item Concil.Ve- 

cherium , lom. lx Spicilegii , in quo- netense anno 465 , can. n , ibid. tom. 

rum cxii statuitur : Laicus , a quo re- 11 , col. 797. Cfr. etiam Nat. Alex. 

cessit mulier , cum consensu Episcopi Hist. eccl, seculo vli , cap. 4 ■> art 9, 

post septem annos aliam accipiat ; si n. 7 , ubi notat abusum , qui irrepserat 

in captivitatem per vim ducta est , in Galliis , ut Matrimonia bona gratia 

post annum aliam accipere potest ; et seu mutuo conseusu conjugum ob so- 

in cxvi : Cujus uxor fornicatur , licet lam discordiam , et rixas continuas dis- 

eam dimittere , et aliam accipere , solverentnr. Item ibid. art , 10, ubiagit 

pag. 62. de Theodoro Cantuariensi. 

(2) Hujus rei praeter duo capitula (3) Cfr. J. Leullier , op. cit. Obser- 

modo allala ex Theodoro Cantuar. fi- vat. iv, § 7 et seqq. 
dem faciunt Conc. Vermeriense anno (A) Cfr. Bellarm. De Matr. cap. 17, 

742 celebralum , quod cann. n, v, ix, n. 5. 

xvin, quos quisque apud Hard. tom. 111 , (5) De adulterin. conjugiis , lib. 11 , 

col. 1990 et seqq. recolere potest , capp. 6 , 7,9. 



280 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

subd. nonnulli temerarii et haereticorum fautores \ conc. ; vere 
catholici, neg. Cum tres priores scripserint, antequam a Concilio 
Tridentino canon, de quo agimus, constitutus esset , aliqua venia 
digni sunt , praesertim cum omnes disertis verbis se subjecerint 
Ecclesiae judicio (1). Ceterum Cajetahum et Catharinum novita- 
tum aucupes plus sequo fuisse saepius adnotavimus; Erasmum 
vero non theologum, sed grammaticutn fuisse , quodammodo prae- 
formatorem tot errorum , quos postea Lutherus adoptavit ac suos 
fecit , alias pariter admonuimus ; inter hos autem et ille adnu- 
meratur de conjugii dissolutione propter adulterium(2). Launojus 
porro audax et intemperans criticus non dubitavit causam Pro- 
testantium agere , tum in hoc tum in aliis catholicae doctrinae 
capitibus, contra Tridentini et Romanorum Pontificum san- 
ctiones (3). Ejus proinde nulla ratio habenda est , imo ab ipso 
perpetuo cavendum. 

148. Ad 5 m , Neg. Prudens enim ceconomia, qua usum est 
Tridentinum , nec Grsecis favet , nec evincit , agi in casu nostro 
de re tanturn disciplinari ac libera , quae nempe subsit Ecclesiae 
potestati. Enimvero animadvertimus , superioribus seculis quaes- 
tionem hanc nondum fuisse eliquatam nec ullo Ecclesiae judicio 
diremptam, nonnullos proinde Patres et Concilia etiam inter- 
dum aut provincialia aut nationalia in diversas circa hoc do- 
ctrinae catholicae caput abiisse sententias. Porro apud Graecos 

(1) Cfr. Bellarm. loc. cit. cap, i5, Erasmi commentariis quatnor proposi- 
num. 14. tiones excerpsisset, quibus adstruebatur 

(2) Erasmus enim suas edidit adno- conjagii solutio propter fornicationem , 
tationes et paraphrases in Sac. Script. , et hcereticas declarasset , Erasmus huic 
adeoque et in cap. v et xix Matth. et censuroe se subjecit. 

xMarci., item cap % vn epist. 1 ad Co- (3) Cfr. etiam adversus Launojum 

rint. , ubi falsissime probare nititur, solvi Joan. Bapt. Thiers , Defensiodiss.de 

conjugium propter adulterium, anno auctoritate negantis argumenti , Pa- 

i5i5, biennio nempe antequam Lu- ris. 1664. Quanquam, quod attinet ad 

theri factio oriretur. Ex hac epocha impugnationis rationem , accusatus fuit 

proinde deprehendimus , non Erasmum Thiers, quod acrem nimium ac vehe- 

a Luthero , sed Lutherum ab Erasmo mentem se exhibuerit, ita ut ipsi ap- 

hunc errorem hausisse. Ceterum , cum plicalum fuerit virgilianum illud : Tan- 

anno i5i6 facoltas Parisiensis ex tcene animis caslestihus irw P 



CAP. II. DE MATRIMOMI PROPRIETATIBUS. 281 

invaluerat sententia de dissolutione conjugii ob adulterium , ac 
propterea consuetudo illud dirimendi, quin ulterius qusererent. 
Apud Latinos, praesertim vero in Ecclesia Romana, contraria 
sententia et praxis constanter viguit , quhi tamen hac de causa 
unquam Grseci Latinismolestiamcreaverint, propria consuetudine 
contenti. Cum vero insurrexerint Protestantes , et Ecclesiam er- 
roris ob hanc doctrinam accusarint , Conciiium Tridentinum ad- 
versus eos directe canonem emisit, quo ipsorum audacia fran- 
geretur , et indirecte ut erronea et prava traduceretur sententia 
et praxis Grsecorum. Exindepatet, Ecclesiam, quamvis directe 
anathemate Graecos non perculerit , nulla tamen ratione aut co- 
honestare aut tolerare praxim Graecorum tanquam legitirnam, 
imo prorsus ut ream acpravamtraducere, utpote quae opponatur 
doctrinae evangelicae et apostolicae , quse hancsolutionemdamnat, 
Quod si Graeci pergant ita sentire et agere , ac propterea peccent, 
dum ita se gerunt, nisi eos ineluctabilis ignorantia excuset, ipsi 
viderint; nam in hoc casu eadem ratione haec peccata invite to- 
lerat Ecclesia, prouttolerat ceteros peccatores (1). Hinc ruit,quod 
ibadversariis subditur depraxidisciplinari, qua3 Ecclesiae potestati 
subjiciatur (2). 

(1) Quare etiam Klee , in cit. dis- p&tuite de la foi , liv. vi , chap. 7, 
sert. De Matrimon. Moguntiae i833, qui tamen plus, quam par sit, progredi 
pag. 56 , nota (0) , observat , ana- videtur 5 etenim, praelerquam quod in 
themaConcil. Tridentini non ferire eos , dubium revocat additamenta , quae le- 
qui in falsam praxim lapsi sunt , neque guntur in actis vulgatis Concilii Flo- 
eos , qui theorice adstruunt dissolutio- rentini, in quibus juxta dicta Euge- 
nem conjugii , male quidem sed tamen nius iv exprobrat Graecis conjugiorum 
Teri&imiliter seu juxta opinionem , sed dissolutionem propter adulterium , af- 
illostantum , qui dogmatice affirmant , firmat, liberum esse Graecis degentibus 
Ecclesiam errorem docuisse aut docere, sub Latinorum ditione novas inire nup- 
dum tradit , conjugia ob adulterum al- tias post repudium adultera?, aut saltem 
terius conjugum dissolvi non posse. nihil adversus hunc usum statutum 
Certe , pergit ipse , canonis materia eos fuisse. Jam vero, uti observat, Klee, loc. 
quoque perstringit, qui male operantur cit. Clemens vm anno 1695 jussit in in- 
ac opinantur. Cfr. tamen Collet , loc. structionededit, quampro Italo-Graecis, 
cit, n. 3i5 et seqq. decreta Conc, Tridentini relativa ad 

(2) Cfr. Renaudotius , De la per- conjugia verti in graecam linguam vul- 



282 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

PROPOSITIO VI. 

Non errat Ecclesia 9 cum ob midtas causas separationem inter 
conjuges quoad thorum seu quoad cohabitationem ad certum 
incertumve tempus fieri posse decemit. 

149. Propositio haec est de fide , totidem siquidem verbis ea de- 
finita esta Tridentino, sess. XXIV, lioc can. VIII : Si quis dixerit, 
Ecclesiam errare^ cum ob midtas causas separationem inter 
conjuges quoad thorum seu quoad habitationem ad certum in~ 
certumve tempus fieri posse decernit, anathema sit. 

150. Hee autem causae ad quatuor potissime revocantur; qua- 
rum prima est adulterium, juxtaillud Christi apud Matth. XIX, 9 : 
Quicumque dimiserit uxorem suam nisi ob fornicatiomm , et 
aliam duxerit, moechatur. Cum enim ex dictis hoc Christi ora- 
culum intelligi nequeat de dissolutione conjugii quoad vinculum , 
sequitur, inteliigendum esse de dimissione quoad thorum , et qui« 
dem in perpetuum , ita ut , qui ita dimittit , possit sine consensu 
dimissi vel dimissoe vitam monasticam profiteri aut sacris Ordini- 
bus initiari (1). Altera causa est alterius conjugis apostasia vel 
haeresis cum periculo subversionis alterius , juxta illud Apostoli : 
Hosreticum hominem... devita (2), et illud Christi : Si oculus 

garem , et publicari apud Graecos et in Bullario ejusdem Pontif. ubi est 

Albanenses ; nec ullo pacto Sacerdoti- n. lvii, tom. l, p. 179. Cfr. eliam 

bus integrum esse declaravit , ut per- ejusdem opus De Synodo , lib. xiii, 

mitterent dissolvi conjugia, eamque , cap. 22 , §4> UD i refert, a S. Congre- 

si qua teutaretur dissolutio , tanquam gatione denegatam fuisse facultatem 

nullam ac irritam haberi. Hanc porro denuo nubendi Graeco , qui eam petie- 

instructionem confirmavit Benedictus rat, quod ejus uxor moechata esset , 

xiv , in constit. Etsi pastoralis , data ejusque crimen juridice fuisset proba- 

die 6 Maji i^4 2 ? m cu j us § 8» n. 2 , tum , ac praeterea ajudicibus lata fuis- 

decrevit Pontifex : Matrimonia inter set sententia , qua posset novum Matri- 

conjuges Gracos dirimi, seu divortia, monium inire. 

quoad vinculum , fieri nullo modo (1) De convers. conjugatorum , 

permittant aut patiantur ( Ordinarii cap. i5 , apud Pithoeum, tom. 11 , 

locorum) ; e<, si quce de facto prceces- pag- 175. 

serunt , nulla et irrita declarent. Cfr (2) Ad lit. 111, 10. 



CAP. II. DE MATRIM0NII PROPRIETATIBUS. 



283 



tuus dexter scandalizat te, erue eum et projice abs te (1) ; tum 
etiam : Qui amat patrem aut matrem... plus quam me, non est 
me dignus (2). Tertia causa, si aiter conjugum impellat alterum 
ad peccatum, ita ut non possit alter cum altero cohabitare sine 
Deum offendendi periculo; quod ex iisdem Christi oraculis con- 
stat. Quarta denique causa est mutuus consensus ad religiosum 
aliquod institutum profitendum, vel ad suscipiendos sacros Or- 
dines , quo spectat illa Christi sententia , Matth. XIX , 29 : Om- 
nis, quireliqnerit... uocorem... propter nomen meum,centuplum 
accipiet et vitam ceternam possidebit , prout reipsa fecerunt Apo- 
stoli. Ad Ordinationem vero , prseter uxoris consensum requiritur, 
ut ipsa , praesertim si juvenis sit , religionem aliquam profiteatur , 
quod si fuerit senex atque extra incontinentiae periculum , ut 
votum simplex castitatis saltem emittat coram Episcopo (3). Has 
causas generatim complectitur Apostolus , I ad Corinth. VII , 11 : 
Quod si discesserit , manere innuptam, aut viro suo reconciliari. 

151. Cum jamdiu obsoloverit novatorum error a Tridentino 
canone proscriptus, ab afferendis ipsorum difficultatibus superse- 
demusj quas discussit Bellarminus ac plene disjecit in lib. unic. 
De Matrimonio (4). Ad conditiones vero quod attinet, quse in 
praefatis causis requiruntur, ut legitima fiat separatio inter con- 
juges , eas explanant Canonist33 ac Theologiae moralis institutores, 
ad quos hoec provincia spectat ; haec enim persequi nostri muneris 
non est. 

CAPUT III. 

BE IMPEDIMENTIS MATRIMONII EORUMQUE STATUENDORUM FACULTATE. 

152. Impedimenti nomine in subjecta materia, significatur id 
omne quod obstat quominus Matrimonium valide aut licite con~ 
trahi possit. Si tale sit ejusmodi obstaculum sive impedimentum 
ut conjugium irritum prorsus ac nullum efficiat, dicitur dirimens; 

(1) Matth. v, 29. cap. 5 et 6 , ibid. pag. 174« 

(2) Matth. x,37. (4) Cap. 14. 

(3) Loc. cit. De convers, conjugat. 



284 



TRACTATTJS BE MATRIMONIO. 



si vero tale sit, ut connubium illicitum tantum reddat , impediens 
nuncupatur. Cum autem omnium jam sermone trita haec vocabula 
sint et pervulgata, quamvis, ut nonnulli contendunt, minus 
propria sint (1) , non inde propterea cogimur ad eam loquendi 
rationem deserendam. 



(1) Jamdiu Launojus, in cit. libro, 
De regia in Matrimonium potestate 
tom. i , pag. 626, opp. edit. Colon. 
deimpedimentisdirimentibus scribens , 
eam adjecerat observationem : Romana 
simplicitate diceretur magis proprie 
et apertius : non servatis nec solutis 
legihus , vir et mulier ad contrahen- 
dum Matrimonium redduntur inha- 
biles , solutis , habiles. Goschl , Ver- 
such einer historischen Darstellung 
der Ehegesetze , seu Specimen expo" 
sitionis historicce legum matrimonia- 
lium , pag. 1 34 , n. 348 , Aschaffen- 
burg. 1 838, censet , impedimentorum 
impedientium et dirimentium nomen- 
clationem et divisionem in divisioue S. 
Thomae, Suppl. q4i 5 ad68, suumfun- 
damentum habere. Ceterum, cumneque 
sic dicta impedimentadirimentia proprie 
dirimant Matrimonium, sed prorsus ne- 
quidem verum Matrimonium contrahi 
sinant; neque impedimenta impedientia 
nuncapata, proprie impediant f qu\a. etsi 
cum iliis illicite contrahatur , subsistit 
tamen , hinc non pauci vellent aliis no- 
minibus ea vocari. Th. Dolliner juris 
matrimonialis , prout in Austria inde a 
temporibus Josephenis traditur, editor , 
in op. Hanclhuchdesin Oesterreich gel- 
tenden Eherechts , seu Manuale juris 
matrimonialis in Austria vigentis , 
pag. 57,Vindeb. i8i3, malleteavo- 
cari obstacula Matrimonii , et ita reipsa 



vocat in tom. 11 operis sui. Sane jus ma- 
trimoniale austriacum ( quod alioquin 
potestatem Ecclesiae ad meras prohibitio- 
nes , et ad sic dicta impedimenta im- 
pedientia coarctat ) jam ab anno circiter 
i8igimpedimenta mere canonica non- 
nisi proecepta prohibitiva ( Eheverbo- 
the ) , civilia vero impedimenta ( Ehe- 
hindernisse ) nuncupare consuevit. Alii 
arbitrantur , melius vocari posse impe- 
dimenta dirimentia causas nullitatis , 
impedientia autem simplicia impedi- 
menta , ut Dr. Ant. Theiner , in pecu- 
liari dissert. de Matrimonio , quam 
Vratislaviae 1825 edidit , et inquava- 
rias doctorum Catholicorum circa hanc 
quaestionem opiniones proposuit. No- 
tiones porro impedimentorum utriusque 
generis uberius evolvit et illustravit Nic. 
Miinchen, indissert. Ve jure Eccles. 
cathol. statuendi impedimenta Matri- 
monium dirimentia , pag. 20 et seqq. 
et pag. 35 et seqq. Colon. 1827. Cum 
tamen Card. Bellarminus , op. cit. 
cap. 18, n. 3 , jamdiu animadverterit , 
impedimenta dirimentia non ideo sic 
nuncupari , quod Matrimonium verum 
dirimant , sed quia Matrimonium de 
facto non ctejttre contractum, irritum 
reddunt ; exinde patet , nihil esse in tali 
nomenclatione , quo etiam delicatiores 
offendi possint ; quare non necesse est 
a recepto longa seculorum serie usu lo- 
quendi recedere. 



GAP. 111. DE 1MPED1MENT1S MATRIMONII , ETC. 285 

153. Impedimenta , quae conjugium irritum ac nullius valoris 
efficiunt , quindecim numerantur , quse his versibus continentur : 

Error , conditio 3 votum > cognatio > crimen , 
Cultus disparitas , vis , ordo, liyamen > honestas } 
Amens , affinis > si clandestinus et impos, 
Si mulier sit rapta > loco nec reddita tuto. 
Ho3c facienda vetant connubia, facta retractant. 

154. Impedimenta porro , quae conjugium illegitimum tantuni 
reddunt, quatuor, sunt,hisversibus expressa : 

Ecclesio3 vetitum , tempus , sponsalia > votum 
Impediunt ficri, permittunt juncta tenere. 

155. De singulis ex professo agunt Canonistae ac Theologiae 
moralis institutores. Dogmatici Theologi munus est vindicare po- 
testatem legislativam Ecclesiae in illis statuendis, quod et nos 
facere aggredimur.. Vix uila controversia viget circa impedimenta 
impedientia nuncupata ; ast magna reperitur circa dirimentia 
1° inter Protestantes et Catholicos, 2° inter pseudo-politicos Theo- 
logosque neotericos , regalistas dictos, et sinceros Catholicos, qui 
partes Ecclesiae tuentur. 

156. Waldenses omnium primi impedimenta Matrimonium 
dirimentia contemnere ausi sunt (1) \ Lutherus et Calvinus cum 
suis sectariis , Matrimonium ut merum contractum civilem spe- 
ctantes , minime vero ut Sacramentum , non alia agnovere impe- 
dimenta, quam quae in Levitico constituta sunt (2), nec aliud 
quidpiam in Christianorum conjugio admiserunt , quod non esset 
politicae ac civili potestati obnoxium. 

157. Marcus Antonius de Dominis, primis seculi XVII annis 
archiepiscopus Spalatensis , dein vero apostata , totus in id incu- 
buit , ut efficeret Matrimonii vinculum et causas matrimoniales 
potestati ecclesiasticae nullo modo subesse , etiamsi admitteretur 
Matrimoniumesse Sacramentum, quod tamen apostata negabat (3). 

( 1 ) Sacra propterea facoltas Parisien- procedentetn confixit. 
sis , in damnatioDe Lutheranae doctrina?, (2) Cap. 28. 

sententiam , qua Ecclesiae in rebns ma- (3) De Republica ecclesiastica , 

trimonialibus potestas denegabatur , lib. v, cap. 11. 
velut ex damnato JValdensium errore 



286 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

Marcum Ant. de Dominis presse secutus est , imo magna ex parte 
descripsit Launojus in opere , quod edidit, De regia in Matri- 
monium potestate ,anno 1672. ConstituitporroLaunojus, facuita- 
tem statuendi impedimenta Matrimonium dirimentia adeo pro- 
prio et nativo jure ad solos Reges et Principes pertinere , ut 
Ecclesia eam exercere non possit nisi vel usurpatione vel indul- 
gentia ac concessione Principum (1); cum vero animadverterit , 
Concilium Tridentinum docuisse, sess. XXIV, can. IV, quem in- 
ferius dabimus , hanc potestatem Ecclesise competere sub anatlie- 
matis pcena , novo plane ac antea inaudito figmento contendit 
doctor hic Parisiensis, Tridentinos Patres Ecclesice nomine Reges 
ac Principes significasse. 

158. Quamvis ab initio erronea Launoji doctrina pene jacuerit, 
imo acriter fuerit impugnata (2) ; postea tamen, sipeculiarem ejus 
canonis quarti Tridentini interpretationem excipias , propugnari 
paulatim ccepit , seculo praesertim elapso , cum studium ferveret 
ecclesiasticse potestati adversum. Rati nonnulli Theologi et Ca- 
nonistae , Concilium in illo canone aperte non declarasse , utrum 

(1) Art. iv, cap. 3 , edit. cit. p. 749 Matrimonium potestas , observationes 
et seqq. auctore theologoParisiensi, Paris.1678. 

(2) Opposuit statira adversus Lau- Hic praeter innuraera propemodum Lau- 
nojum Dom. Galesius Rubensium Epi- noji ratiocinia , quae falsa deprehendit 
scopus op. Ecclesiastica in Matri- quaeque emendavit , ostendit, ut paulo 
monium potestas , Apologema pro ve- ante innuimus , plurium ab eo aucto- 
tustissima et catholica dejure Eccle- rum textus fuisse depravatos , et in 
sice in sanciendis legibus fidelium alienum sensum violenter detortos , to * 
Matrimonium impedientibus et diri- tumque fere a Launojo expilatum et 
mentibus , Romae 1677. Cui Launojus transcriptum Spalatensium quondam 
peculiari libello respondere conatus antistitem , deinde haereticum , apo- 
est , cui tit. Joannis Launoji con- statem Marc. Antonium de Dominis. 
tentorum in fibro Galesii erratorum Demum in Launojum calamum acuit 
index locupletissimus , inter opp. Laun. Gerbesius doctor pariter Sorbonicus in 
loc. cit. pag. 883 ad 1000, Paris. 1677. op. Traitt du pouvoir de VEglise et 
Opposuit praeterea Jac. Leullier do- des princes sur les empechemens du 
ctor Sorbonicus atque S. Ludovici in mariage , Paris 1690. De Thiers, pa- 
insula Parisiensi parochus op. cit. In riter Launoji impugnatore , superius 
librum magistri Launoji theologi Pa- verba fecimus. 

risiensis , qui inscribitur : Regia in 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 287 

ex Christi institutione an vero ex indulgentia Principum potestas 
in causis matrimonialibus Ecclesiae competat, in eam venerunt 
sententiam , ut assererent , originarium jus statuendi impedi- 
menta proprium principum esse , Ecclesiam autem ex prin- 
cipum concessione eam per plura secula exercuisse aut etiam 
exercere. Magno impetu exinde causidicorum et canonistarum 
turba eam doctrinam propugnare aggressa est(l). Inter hos eminet 
Bened. Oberhauser , qui thesim sequentem Fuldae propugnan- 
dam proposuit anno 1763 : Potestatem Ecclesice statuendi im- 
pedimenia Matrimonium dirimentia esse eoc beneficio Juris 
alieni. Quam assertionem cum Lud. Beck aliique ho^reseos no- 
tassent , Oberhauser duplici edito libello notam hanc a se repel- 
lere nisus est, in quibus totam suam theoriam exposuit , et suos 
adversarios impugnavit (2). Ast irrito conatu, siquidem et haac 
theoria rursum hsereseos fuit expostulata , cui impugnationi per- 
peram amarulentum libellum ipse iterum opposuit (3). 

159. Sub horum TJieologorum et Canonistarum aulicorum 
auspiciis prodiit anno 1783 constitutio Josephi II , qua cognitio 
causarum matrimonialium judicio imperii civilis committitur. 

(1) Cfr. Rostovany , op. cit. § 8 , (3) Cui titulum fecit : Causa decisa 
qui observat , ejusmodi canonistas veri- divisarum potestatum in legibus ma- 
tos non esse ecclesiasticam potestatem trimonialibus , Franc. 1777. In hoc 
impetere ex principio systematis Prote- porro libello Oberhauser modestiae et 
stantium collegialis ; .nec defuisse qui aequitatis leges excessisse , atque Lau- 
affirmarent , regulas de Matrimonio noji argumenta pro Principum jure in 
in sacra Scriptura contentas pro ju- causis matrimonialibus congessisse, os- 
daico solum populo latas esse , juri- tenditur in TVienerische Kirchenzei- 
busque status civilis derogare nequi- tung , seu Ephemerid. ecclesiasticis 
visse. f indobonensibus , 1786 , pag. 44^ 

(2) Horum libellorum prior sic in- et seqq. Adversus novum hunc Ober- 
scribitur : Systema historico-criticum hauseri libellum scripsit M. A. Hoch- 
divisarum potestatum in legibus ma- stadt , in Disquisitione canonica , Mo- 
trimonialibus impedimentorum diri- gunt. 1780, cui ille aliam opposuitlu- 
mentium , ex avitis principiis sanw cubrationem : Pagellm volantes de 
theologice et jurisprudentiae canonicce. causa decisa pro studiojuris regii in- 
Posterior vero : Apologia historico- tegri illustranda ; Francof. et Lips. 
critica divisarum potestatum , etc. 1782. 



288 



TRACTATUS DE MATRIMONIO, 



Summum principium novse hujus legislationis matrimonialis in- 
nititur in eo, quod Matrimonium sit civilis contractus, ac ut 
talis a paritate aliorum contractuum et pactorum a civili foro 
regi debeat > ideoque solum imperium civile vera, id est, diri- 
vnentia, utdicunt, Matrimonii impedimenta statuere et in iis 
dispensare possit (1). Ecclesiae ex hac constitutione id unum per- 
mittitur, nt^ossit prcecepta qucedam prohibitiva constituere ? quae 
religionem et mores promoveant ad conservandam Sacramenti 
Matrimonii dignitatem. Imperiale Josephi edictum plures intulit 
perturbationes , ac diuturnum exortum inde est certamen , quod 
effecit , ut dispensationum matrimonialium systema intra 4° an- 
nos pluries mutaretur (2). 

160. Legislationis Austriacae principia pluribus adstruere ac de- 
fendere professores , canonum et Theologi Jansenianorum placitis 
addicti nisi sunt , inter quos in Belgio non obtinet postremum 
locum Le Plat (3), in Italia Aloysius Litta (4), Petrus Tamburini (5) 



(1) Cfr. Vollstandige Sammlung 
aller Verordnungen und Gesetse Jo- 
seph's des Zweyten, seu Completa col- 
lectio omnium decretorum et legum 
Josephi n, Vien. 1788. 

(2) Historiam dispensationam juxta 
plures epochas digessit ThomasDolliner, 
in opere cit. Handhuch des in Oester- 
reich geltenden Eherechts , seu Ma- 
nuale juris matrimonialis in Austria 
vigentis , pag. 234, Vien. 1814. Le- 
gislationem matrimonialem Austriacam, 
rei natura inspecta etcatholicis princi- 
piis expensis , recenter severo examini 
subjecit celebris De Moy , in exiguo 
quidem ast summi pretii libello, quem 
inscripsit : Von der Ehe , und der 
Stellung der Katholischen Kirche , etc. 
seu De Matrimonio et de conditione 
catholica? Ecclesim in Germania relate 
ad hocdisciplincBcaputyLaiQdshnl 1 83o, 



quo sibi magnam farnae existimationem 
comparavit. 

(3) Cfr. TVienerische Kirchensei- 
tung , seu Ephemerides eccL Vindoh. 
n. 44» 1785. 

(■4) In op. Del diritlo di stobilire 
impedimenti dirimenti il Matrimonio, 
Milano 1782. 

(5J In prcelectionibus de justitia 
Christi et Sacramentis , in quibus, 
tom. 11 , cap. 5 , ut loquitur Petrus 
Diodatus , in 1 diss. de qua mox dice- 
mus , Professor Ticinensis per summa 
capita Launojanum systema ingenue 
proponit , additis identidem Launo- 
jance tabulce vividis quibusdam co- 
loribus , qui in opinionem illam in- 
ducant fucatam veritatis speciem , at- 
que ita , ut ante fuerat pollicitus , ex 
historico theologum ac jurisperitum 
paucis se exhibuit. 



CAP. III. DE IMPEDlMENte MATRIMOMI , ETG. 



289 



et Tb, Nestius (1) , in Brisgovia Jos. Ant. Petzek (2). Adopta- 
vit autem ac sua fecit eadem principia pseudo-synodus Pisto- 
riensis (3). 

161. Legislatio matrimonialis Gallicana , quae inde post rebel- 
les civiles motus constituta est anno 1792 , non modo omnes 
matrimoniales causas ad civilem magistratum revocavit, verum 
etiam omnem sanctitatem ac firmitatem abstulit a conjugiis (4). 
Quamvis porro Napoleon in novo Codice suo irreligiosam illam 
legislationem reipublicae temperaverit , attamen et ipse omnem 
Ecclesiae auctoritatem in causis matrimonialibus abstulit, et ma- 
gistratus civiles conjugio praefecit. Juxta hunc Codicem unus actus 
ad ineunduni legitimum Matrimonium requirebatur, consensus 
nempe declaratio coram civili magistratu ; nec opus erat , immo 
nec licebat doctrinam catholicam de Sacramento Matrimonii et 



(1) In op. De dirimentibus impe- 
dimentis liber singularis , Florentiae 
1785. Hic porro advocatus Pistoriensis 
ingenue profitetur , se librum suum 
Paulo Sarpio duce ac magistro confe- 
cisse; ideoque honoris gratique animi 
causa ceternis ejusdem manibus eura- 
dem dicatom voluit. Praeter haec ope- 
ra prodierunt in ltalia eodem ferme 
tempore plures libelli ab auctoribus 
anonymis conscripti , ex. gr. Del 
diritto di stabilire impedimenti al 
Matrimonio , Creraona 1784 ; Diritto 
libero del Sovrano sul Matrimonio, 
Regole di obbedienza sul conflitto fra 
la potesta secolare , e Vautorita eccle- 
siastica, Napoli 1788 ; Parere de 
Teologi di corte di S. M. Siciliana 
in risposta ad una memoria della cw- 
ria Romana concernente idiritti del 
Sovrano sul Matrimonio de y sudditi 
cattolici , Napoli 1789 , etc. Recte com- 
paraveris aetatem illam plagae ranarum. 

(2) In op. Depotestate Ecclesicein 

T. VII. 



statuendis Matrimonii impedimentis , 
anno 1 ^83, affirmat porro Petzekius, Ec- 
clesicejus solum regulas quasdam circa 
administrationem Sacramenti Matri- 
monii rogandi 9 seu sic dicta impe- 
dimenta impedientia constituendi com- 
petere ; impedimenia vero dirimentia 
tantum a civili imperio poni posse , 
quippe cui unice insit auctoritas quos- 
libet contractus aut approbandi aut 
irritandi. Petzetii doctrinam inter ce- 
teros secutus est Georg. Reehberger , 
cancellariusepiscopalis Lintiensis, in op. 
Manuale del gius ecclesiastico aus- 
triaco , trad. daltedesco , Venez. 1818, 
cujus auctoris principia suo loco excu- 
tiemus. 

(3) Haec synodus anno 1786 cele- 
brata est. 

(•4) Cfr. Staudlin , Geschichte der 
P * orstellungen und Lehren , von der 
Ehe , seu Historia expositionum et 
doctrinarum de matrimonio , Got- 
ting. 1826. 

19 



290 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

consensu coram Parocho duobusque testibus patefaciendo , res- 
picere (1). 

162. Demum non pauci recesserunt ab hac sententia, qua 
solis Principibus tota tribuitur potestas statuendi impedimenta 
Matrimonium dirimentia ; at apud plures invaluit doctrina , qua 
traditur utrique potestati ecclesiastics; et civili ex cequo potestas 
in causas matrimoniales , et praesertim constituendi impedimenta , 
quae irritum reddant Christianorum conjugium. Theologi Galli 
non pauci huic adstipulantur sententise, quorum partes novissime 
suscepit D. Garriere in suo tractatu de Matrimonio (2). Is profi- 
tetur , se amplecti tanquam probabiliorem Gallorum opinionem , 
eo quod hujus patroni felicius se expedire videantur ab extraneo- 
rum auctoritatibus , ut ipse loquitur, quam se expediant extranei 
a Gallorum argumentis theologicis (3). 

163. Talis esthistoriae summa de hac controversia , quae exci- 
tata primum est a Protestantibus , et instaurata ab apostata 
Marc. Ant. de Dominis , deinde vero a Launojo (4) , postea vero 
a Jansenistis et aulicis scriptoribus , et ad nos usque pervenit (5). 

164. His omnibus opponimus auctoritatem Concilii Tridentini, 
quod, sess. XXIV, hos canones novatoribus objecit : Can. III : Si 
quis dixerit eos tantum consanguineitatis et aflinitatis gradus, 
qui in Levitico exprimuntur, posse impedire Matrimonium 
contrahendum et dirimere contractum; nec posse Ecclesiam in 
nonnullis illorum dispensare , aut constituere, ut plures impe- 
diant et dirimant , anathema sit. Can. IV : Si quis dixerit, 
Ecclesiam non potuisse constituere impedimenta Matrimonium 
dirimentia, vel in iis constituendis errasse , anathema sit. 



(1) Cfr. opus cit. Kiistneri , De Ma- set Launojum inter confessores et testes 
trimonio , etc. evangelico-catholicce veritatis , nempe 

(2) PrwlectionestheologiccB tnajores inter Lutheranos. Cfr. Zaccaria , Anti 
in semivario sancti Sulpitii habitce, Febronio, tom. l , pref. cap. 2 , p, 76, 
De Matrimonio , vol. 2, in8°, Pa- Cesena 1781. 

ris. i83^. (5) Cfr. Roskovany, op, cit. a J 1 

(3) Tom. 1, pag. i36. ad i5, ubi eruditissimus auclor fuse 

(4) Protestans Ant. Reiserus , inop. totam hanc historiam exponit. 
edito Amstelodami anno i685 , recen- 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 291 

Can. XII : Si quis dixerit, causas matrimoniales non spectare 
adjudices ecclesiasticos , anathema sit, 

165. His canonibus non modo asserta est catholica veritas ad- 
versus Protestantes , sed praeterea omni ulteriori controversiae 
circa Eeelesiae potestatem legislativam, in constituendis impedi- 
mentis et in cognoscendis causis matrimonialibus , aditus prae- 
clusus videbatur. Qui tamen voluerunt Catholici personam reti- 
nere et favere simul civili potestati, plura commenti sunt ad 
illorum canonum vim eludendam. Quae porro ab his excogitata 
sunt , eoreferuntur,ut vel asserant; 1° Ecclesice nomine ibi Ileges 
et Principes designari ; vel 2° canones illos non esse dogmaticos , 
sed disciplinares ; vel 3° definitum quidem esse a Tridentino , 
Ecclesiam posse statuere impedimenta Matrimonium dirimentia , 
minime vero utrum id Ecclesia possit jure suo et originario , an 
non potius ex tacito vel expresso Principum consensu ; vel 4° non 
solam Ecclesiam potestate gaudere ejusmodi impedimenta sta- 
tuendi ,ita ut aeque non competat eadem potestas civili reipublicae; 
vel denique 5° decerni quidem causas matrimoniales pertinere ad 
judices ecclesiasticos , non autem omnes causas, neque ad solos 
ecclesiasticos judices. 

166. Ut igitur nos refellamus perniciosos hos omnes errores 
ac novitates , 1° adversus Protestantes decretorum Tridentino- 
rum veritatem vindicabimus ; 2° adversus Marc. Ant. de Dominis, 
Launojum , Pistorienses et aulicos universim omnes eorum ad- 
stipulatores evincemus, Ecclesiae nomine in Tridentinis canoni- 
bus ecclesiasticam hierarchiam significari; 3° hos ipsos canones 
vere esse dogmaticos; 4° praafatos item canones non de adven- 
titia ex tacito vel expresso Principum consensu, sed de intima, 
originaria ac propria Ecclesiae potestate loqui ; 5° solam Ecclesiam 
praeditam esse potestate statuendi impedimenta , quae vinculum 
Matrimonii afficiant ; 6° denique omnes prorsus matrimoniales 
causas ad solos judices ecclesiasticos pertinere. Sit itaque 



19 



292 TRAGTATUS DE MATRIMOMO. 

PROPOSITIO I. 

Potest Ecclesia constituere impedimenta Matrimonium 
dirimentia , neque in iis constituendis erravit. 

167. De fide est haec propositio , ut constat tum ex adductis 
cann. III et IV Concilii Tridentini, tuni ex inferius dicendis. Ita 
porro ejus veritatem adstruimus : 

168. Ideo juxta novatores Ecclesia constituere non potest im- 
pedimenta Matrimonium dirimenta , quia Matrimonium non est 
Sacramentum , sed contractus mere naturalis atque politicus; 
atqui ex demonstratis (Cap. I, Prop. I, pag. 204) Matrimonium 
estvere et proprie Sacramentum Novse Legis. Ergo Ecclesia potest 
constituere impedimenta Matrimonium dirimentia. 

169. Hanc conclusionem agnovit ipse Calvinus, qui propterea 
scripsit : Ubi enim semel obtinuere (Catholici) Matrimonium 
esse Sacramentum , conjugalium causarum coijnitionem ad se 
contraxerunt } quippe res spiritualis erat profanis judicibus non 
attrectanda (1). Hinc non solum Christus, Matth. XIX., Marc. X 
et Luc. XVI, statuit impedimentum ligaminis , et hoc declaravit 
Apostolus, uti superius vidimus , sed praeterea Christus eam fa- 
cultatem Ecclesise suae dedit, dum ei commisit Sacramentorum 
dispensationem , eidemque facultatem fecit statuendi , qua3 ad 
eorumdem administrationem pertinent; cujusmodi profecto est 
declarare atque statuere, quaenam sit legitima eorumdem Sacra- 
mentorum materia. 

170. Hac proinde potestate semper usa Ecclesia est , sive cum 
approbavit Matrimonia, quae legibus imperialibus vetabantur, sive 
cum irrita declaravit Matrimonia legibus imperatorum tum ethni- 
corum tum Christianorum probata (2). Apostolus , I ad Cor. V , 
excoromunicavit eura, qui habebat uocorem patris sui. S. Ignatius 
M. universim scribit : Decetvero, ut sponsi et sponso3 de sententia 
Episcopi conjugium faciant; quo nuptioB sint secundum Domi- 
num, et non secundum cupiditatem (3). S. Justinus M. in 

(1) Instit. lib. iv , cap. 19, § 37. iv, § 3. 

(2) Cfr. Leuillier, op. cit. Observ. (3) In Epist. ad Polycarp. cap. 5: 






CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC, 



293 



Apologia majori (1) , et Atbenagoras in Legatione pro Christia- 
nis (2) , tanquam adulterina traducunt nonnulla conjugia legibus 
imperialibus permissa. Eadem babet Terlullianus, qui in libro 
De corona milit. : Coronant, inquit , et nuptiw sponsos. Ideo non 
nubamns ethnicis , ne nos ad idololatriam usque deducant y a 
qua apudillos nuptice incipiunt (3).Quibus verbis significat pas- 
sim improbatas fuisse nuptias cum infidelibus; quae cultus dis- 
paritas postea consuetudine , ut ait Bellarminus , impedimentum 
dirimens constituit (4). In Concilio Illiberitano (5) et in Conc. 
Neoca?sariensi statuitur impedimentum affinitatis intra certos gra- 
dus (6) , de quo a legibus civilibus nihil constitutum fuerat (7). 
Hsbc sane aliaque ejusmodi documenta , quae passim in superiori- 
bus propositionibus attulimus et paulo post copiosius afferemus , 



JloiTCit il rois yatfjtovo-t x.ctt rctis yot- 
fiovf&tvctis , ftiru yvafttis rov i7rtTx,o7Cov 
rt]9 tvao-n votuo-^ut' hu o yotpios y xuru 
Qiev , xett /*$ Kotr i7rtS-v/u.iu9. Gff. apud 
Coteler. Patrum Apost. t. n , pag. ^i, 

(1) N. i5, ubiscribitS. Marf. Quem- 
admodum etmm M, qui ex lege hu- 
mana duplex Matrimonium ineunt... 
peccatores sunt apud Magistrumnos- 
trum. In quem loc. cfr. adnot. Marani , 
pag. 5o. 

(2) Numm. Zi et 33. 

(3) Cap. i3 , edit. Rigalt. 

(4) De Matrim. cap. 23 , prop. ni. 

(5) Can. lxi : Si quis post obitum 
uxoris suw sororem ejus duxerit , et 
ipsafuerit fidelis } quinquennio acom- 
munione placuit abstineri , nisi forte 
dari pacem velocius necessitas coege- 
rit infirmiiatis. Haec autem pamacon- 
stiluta erat adversus delinquentes , qui 
Matrimonium attentassent , et resiliis- 
sent ab incestis illis nuptiis ; ut enim 
observat Balsamon in can. 76 S. Ba- 
silii : Jis qui desistunt , non iis qui 
perseverant in peccato , dabantur pa>- 



nitentioB. Cfr. Card. De Aguirre , op. 
cit. in hunc can. tom. 1 , pag. 665 
et seqq. 

(6) Hoc Concilium celebratum est an- 
no 3i4» Sic vero statuit ean. 11 : Mu- 
lier , si duobus fratribus nupserit , ab- 

jiciatur usque ad mortem.Verumtamen 
in exitu , propter misericordiam , si 
promiserit , quod facta incolumis hu- 
jus conjunctionis vincula dissolvat , 
fructum pcenitentioe consequatur. A- 
pud. Hard. Acta Concil. tom. t, col. 
282. 

(7) Hujus assertionis vadem damus 
inter ceteros Missingerum , qui in Com- 
ment. in lib. 1 Instit. Juris civil., 
tit. x, § 6 , scribit : Jnter transver- 
sales vero affines nulla jure veteri erat 
prohibitio , et poterat aliquis fratris 
sui defuncti uxorem Matrimonio sibi 
conjungere. L. 8, C. de incest. nupt. 
multo magis patrui vel avunculi 
uxorem aut consobrini ; verum hodie 
per Justinianum hoc correctum et 
mutatum est , per lib. 5 , etc. 



294 TRAGTATTJS DE MA.TRIMONIO. 

nec adversarii nostri diffitentur, aperte evincunt, Ecclesiam jure 
hoc suo juxta faculta^em sibi a Christo traditam perpetuo usam 
esse. 

Cum vero Protestantium difficultates eaedem ferme sint , quae 
a pseudocatholicis urgentur , eas propterea in sequentibus pro- 
positionibus afferemus ac refellemus. 

[PROPOSITIO II. 

Ecclesice nomine a Tridentinis canonihus III et /F, non 
reges et seculi principes , sed ecclesiasticus ordo et hierarchia 
designatur. 

171. Haec propositio certa est et fidei proxima, ejusque con- 
tradictoria falsa et hseresi proxima , utpote profecta ex haereticali 
principio , quod potestas civilis jure gaudeat originario et sibi 
proprio statuendi impedimenta Matrimonium dirimentia , ut ex 
dicendis patebit. 

172. Jamvero , etsi Ecclesise nomen quandoque late pateat , ac 
generatim acceptum vel fidelium congregationem vel hujus con- 
gregationis partem aliquam significet, ipsi tamen Launojani et 
Pistorienses adversarii contra novatores nobiscum propugnant, 
eo nomine saepius designari , quos duces in Ecclesia , custodes et 
speculatores summus Paterfamilias instituit , ut loquitur Gerso- 
nius (1; , maxime vero cum Ecclesia dicitur interpres Scriptura- 
rum, custos traditionis, judex controversiarum , cum vel regendi, 
imperandi , docendi, similesve jurisdictionis actus illi tribuuntur. 
Atqui in laudatis Tridentinis canonibus agitur de potestate atque 
jurisdictione ; declaratur enim , \Lcc\esmm posse dispensare } posse 
constituere impedimenta^ neque in iis constituendis errasse. Ergo 
cum de Ecclesiae potestate et jurisclictione, atque de doctrina , in 
qua ipsa errare nequit , Tridentini canones loquantur , jure con- 
cludimus, nomen illud Ecclcsice contracte sumi , pro illis videli- 
cet , qui speciali quodam signaculo dedicati sunt ad divinum 

(1) Serm. in Domin. wnpo&t Pen- opp.edit. Ellies Dapin, Antwerp. 1706. 
tec. consider. m, tom. 111 , col. i3oo, 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOKJI , ETG. 295 

servitinm,\\l idem loquitur Gersonius (1); in quam sententiam 
Christus ipse inquiebat Matth , XVIII : Si eos non audierit , dio 
Ecclesice , id est, Eeclesiae prselatis, ut interpretatur Chrysosto- 
mus (2). 

173. Nemo praeterea dubitat, quiniidem Tridentini Patres Ec- 
clesiae nomen eadem ratione saepius intellexerint , nominatim 
sess. XIII, can. 9, sess. XIV, can. 15, sess. XXI, can. 2, sess. XXII, 
can. 5 et 7, tum hac ipsa sessione XXIV, can. 7, 8 et 9. Quis 
porro ambigat , quin illud similiter intellexerint in iis decretis , 
ubi sibi propositum erat Lutheri errorem proscribere ; qui , cum 
Matrimonium ad classem rerum mere profanarum et contractuum 
pure civilium relegasset, non principibus secularibus , sed Ecclesiae 
pastoribus denegabat auctoritatem constituendi impedimenta Ma- 
trimonium dirimentia? Quis prasterea in animum suum inducat , 
Concilium Ecclesiae nomine voluisse principes designare , ubi de 
Jurisdictione agitur in materia spirituali et sacramentali ? Igitur 
tum ex ipsorum adversariorum confessione, tum ex rei de qua 
agitnr natura , tum ex Christi sententia , tum denique ex decla- 
rato Tridentinorum consilio , aperte colligitur , nomine Ecclesice 
eo loci , non reges et seculi principes , sed ecclesiasticum ordinem 
atque hierarchiam designari (3). 

(1) Intract. Depotestateecclesiastica, (2) Hom. lx , al. lxi , in Matth. 

consid. i, edit cit. tora. n , col. 227, n. 2 : EiVe ry 'EkkX*iq-U , rourta-rtjrols 

ubi expresse adnotat Gersonins, tali Trpotfyeuoua-iv. 

significatione sumi nomen Ecclesia& , Opp. tom. vn , pag. 607 , edit. 

cum sermo est de ecclesiastica pote- Montf. 

state , ut est in casu nostro. Cfr. item (3) Cfr. Leullier, op. cit. Observ. ix, 

idem auctor in tract. De Religion. qui invicte confutat Launojum , osten- 

perfectione , consid. 111 , ubi scri- ditque , novum plane atque inauditum 

bit : Sicut Ecclesia significat princi- esse figmentum EcclesioB nomine re- 

paliter universalem congregationem geset principessignificari.Attamencom- 

fidelium , et inde dicitur catholica , mentum istud adoptavit auctor operis 

id est , universalis ; nomen tamen is- Theologisch-statistischerVersuchuber 

tudvulgarisususrestrinxitadclerum. die Kirchliche , etc. seu Theologico- 

Ibid. tora. 11 , col. 683. Gersonii an~ sfatisticum specimen de Ecclesiastica 

tem nomen adversariis , cam quibus potestate circa res matrimoniaies , 

agimus , ingratum non est. Lips. 1791. 



296 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

DIFFICULTATES. 

174. Obj. 1° Certum est, Ecclesiae nomen de omnium Catho- 
licorum ccetu generatim usurpari , prout usurparunt Patres Tri- 
dentini , cum, sess. XXTV , De reform. cap. I , sanxerunt, Matri- 
monium in facie Ecclesice celebrandum esse ; atqui nihil est in 
Tridentinis decretis , quod generalem hanc nominis acceptionem 
ad solos Ecclesiae pastores coarctet ac revocet. 2° Deinde om- 
nium Lutheranorum error in eo erat, ut affirmarent, servanda esse 
impedimenta in Levitico expressa , non quee kominum legibus 
fuerant deinceps constituta , propterea quod nulla humana po- 
testas, ut inquiebant, jus habet dirimendi Matrimonium ; atqui 
lutheranus hic error satis convellitur definiendo Ecclesiam posse 
constituere impedimenta , sive Ecclesiae nomen sumatur pro uni- 
versitate fidelium , sive ad seculi principes revocetur , qui sunt 
praecipua pars Ecclesiae. Ergo ex Tridenlinorum consilio atque 
proposito nihil erui potest , quo generalis illius vocis acceptio ad 
solos Ecclesiaa pastores detorqueatur. 3° Accedit , de re illic agi, 
quae ad ordinem civilem atque politicum spectat , quaeque prop- 
terea civilem potestatem directe afficit ; ergo Ecclesiae vocabulum 
a Tridentino usurpatum est juxta generalern sui acceptionem. 
Quum vero de Ecclesia tota praedicari possit , quod ab una ejus 
parte efficitur, recte inferri potest, a Tridentinis Patribus Ecclesiae 
nomine designatos fuisse reges ac principes (1). 

175. Resp. Ad l m , Dist. Nisi ex subjecta materia , scopo 
aliisque constet,coarctandam non esse ejus significationem, conc; 
si contra omnia clament , uti ostendimus , in casu nostro esse 
coarctandam ad ccetum ecclesiasticum ejus significationem , neg. 
Quemadmodum enim nomine Ecclesiae regentis , gubernantis , 
pascentis intelligitur clerus; sic e contra per Ecclesiam , quae re- 
gitur , pascitur etgubernatur intelliguntur, laici. Porro in Triden- 
tinis canonibus sermo est de Ecclesia regente , docente , leges 
ferente , seu auctoritatem exercente. Cum vero in decreto Refor- 
mationis statuitur, Matrimonium celebrandum esse in facie Ec- 

(1) Ita Launojus , op. cit. art. m , exscribens M. Ant. de Dominis lib. v, 
cap. 3, part. prim. pag. fSi etseqq. De republ. ecclesiastica , cap. II. 



CAP. III. DE IMPEDIMEHTIS MATRIMONII , ETG. 297 

clesice , nulla tribuitur auctoritas , sed ratio testis solumraodo. 
Addo , nilrepugnare et hic etiam nomen Ecclesiae arcte ad clerum 
significandum accipi , cum constitutum sit, ad valorem Matrimonii 
debere illud coram Parocbo celebrari , ita ut nullum foret con- 
jugium , si absente Parocbo corain fidelium multitudine cele- 
braretur (1). 

176. Ad 2 m , Dist. Ita tamen ut Lutberus legum humanarum 
nomine significet leges ecclesiasticas et pontificias , conc. ; leges- 
principum , neg. Satis enim est oculos conjicere in librum De 
captivitate Babyl. ut quisque illico intelligat Lutberum, perpetuo 
declamare adversus impedimenta a Conciliis atque a Pontificibus 
constituta , quae vocat leges hominum , leges tyrannicas 9 con- 
trarias legi Dei , etc. atque concludit : Statuit leges Papa? Sibi 
statuat, mea salva libertate , vel occulte surrepta (2). Quare, cum 
catbolici doctores multas collegissent animadversiones contra Lu- 
tberi librum De captiv. Babyl. y atque inter ceterasbanc Lutberi 
sententiam de conjugii impedimentis censura notassent : Chri- 
stianis nihil ullo jure imponi posse legum sive ab homine sive 
ab Angelis , nisi quantum volunt y idem Lutberus inresponsis ad 
eosdem articulos reposuit : Hoc non de civilibus , sed de ecclesia- 
sticis dixi. Rursum autem, cumbanc aliam ejusdem libri proposi- 
tionem censores nostri recensuissent : Nullo impedimento pro~ 
hiberi Matrimonium aut contractum dissolvi praiter primum 
afjinitatis gradum , idem Lutberus reposuit : Hoc dixi juxta 
pro3ceptum Dei , licet Papa aliud ordinet. Si ergo Lutberi in- 
terpretem adbibeamus ipsum Lutberum , cum ipse leges bumanas 
seu leges bominum de Matrimoniis redarguit , non leges Prin- 
cipum , quas ubique intactas reliquit, sedleges Ecclesiae pastorum 
intellexit, quos subsannandi causa homines , eorumque leges ap- 
pellabat humanas. Quod probe novit facultas tbeologica Pari- 
siensis , quae bas Lutberi propositiones : \ y Conjunctio viri et 
mulieris tenet , quocumque modo contra leges hominum contige- 
rit; II , Debent Sacerdotes omnia Matrimonia confirmare , qum 

(1) Cfr. Leullier, Observ. ix. Jenae i557» 

(2) Tom. n, fol. 296, recto , edit. 



298 



TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 



contra ecclesiasticas vel pontificias leges fuerint contracta ; hac 
censura notavit : Utraque harum propositionum est falsa, Ec- 
clesio? potestatis derogativa , et ex damnato Waldensium errore 
procedens (1) Sic igitur his constitutis validius , adversarios per- 
stringimus : Ipsis fatentibus , Tridentini Patres in iis canonibus 
constituendis sibi proposuerunthaereticorum et prsesertim Lutheri 
errores convellere; atqui Lutherus Ecclesiac nomine non Princi- 
pes , sed sacros Pastores designabat , ut adducta ejus loca decla- 
rant j ergo id ipsum Tridentinos Patres intellexisse fatendum est. 
177. Ad 3 m ? Neg. Quatenus enim contractus Matrimonium 
constituit materiam Sacramenti,estomnino spiritualisetinsepara- 
bilis a Sacramento, ideoque juris divini et ecclesiastici. Ita uni- 
versa tenuit antiquitas, nec nisi serius ccepit in conjugiis Chri- 
stianorum separatio induci inter rationem contractus et rationem 
Sacramenti (2). Hanc distinctionem aulici scriptores mordicus ad- 
struxerunt (3) , quibuspostease junxerunt illi Galiicani Theologi , 



(1) Cfr. Card. Gerdil , Trattato del 
Matrlmonio , part. n , § i , qui inter 
cetera observat adversus hoc Launoji 
commentum , quod scilicet Tridenti- 
num Ecclesiw nomine significaverit 
alteram ecclesice personam , nempe 
principes, omnino absurdumesse etiam 
ex eo capite, quod Concilium nec potue- 
rit omnes Principes collective neque 
distributive sumptos designare in suis 
canonibus : non collective , alioquin 
semper requireretur omnium Princi- 
pum consensus ad aliquod impedimen- 
tum dirimens sanciendum j quod in 
praxi est impossibile ; non distributive, 
alioquin Principes singuli possent im- 
pedimenta dirimentia constituere , et 
Ecclesice nomine quilibet Princeps in 
particulari veniret , quod repugnat. 
Deberent praeterea juxta Launoji inter- 
pretationem excludi ab bac auctoritate 
sanciendi Matrimonii impedimenta , 



omnes Principes heterodoxi et infide- 
les ; alioquin Coucilium Ecclesice no- 
mine significasset etiam ethnicos et ha> 
reticos, quod vel cogitare impium est ; 
his tamen Launojus hanc auctoritatem 
tribuit. Sequeretur insuper ex Launo- 
jana expositione , Concilium anathe- 
mati subjecisseeos, qui dicerent, errasse 
aliquem particularem Principem in sta- 
tuendo quovis impedimento dirimente; 
quod pariter implicat. Igitur quaqua- 
versus Launojana Tridentinorum cano- 
num interpretatio spectetur , falsa , vio- 
lenta ac undique absurda deprehenditur. 

(2) Dehocargumento fusius ac data 
opera agemus in seqq. propositionibus. 

(3) Quotquot initio hujus capitis au- 
ctores recensuimus , a germana catholica 
doctrina quoquomodo recedentes circa 
potestatem statuendi impedimenta , ad 
unum omnes huic distinctioni innitun- 
tur. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII, ETC. 



299 



qui Sacramentum a Matrimonio civiliter inito separare nisi sunt (1). 
Ex illis nonnulli adeo sunt progressi , ut non dubitaverint affir- 
mare, in arbitrio fidelium constitutum essesivesolum contractum 
inire , sive prseterea Sacramentum conjugii suscipere (2). Sed 
frustra ; dum enim Christus conjugalem conjunctionem viri et 
mulieris ad originariam divinam institutionem revocavit , et in 
Ecclesia sua Sacramentum esse voluit , hoc ipso una pariter vo- 
luit , ut fideles gratia sua uterentur , ac proinde non aliter quam 
servatis conscientiae et Ecclesiae legibus ac praaceptis in fcedus 
nuptiale coalescerent (3). Quare juxta principia fidei catholicae 
quodvislegitimumMatrimonium Sacramentum sit oportet. Quem- 
admodum vero queevis ad operandam seternam salutem insti- 
tuta , divinitusque ordinata media Ecclesiae essentialia sunt^ ita 
eorumdem mediorum usus et susceptio neutiquam ab arbitrio ac 
beneplacito iis uti cupientium pendent (4). Cum vero nulla seculi 



(1) Cfr. Rostovany , op. citat. § 49* 

(2) Ilanc sententiam adstruxit Kiist- 
ner, De matrimonio , pag.49» Lips. 
1810. 

(3) Cfr. Pallavicini , Istoria del 
Conc. di Trento , lib. xxii , cap. 8. 

(4) Cfr. Luc.Ferraris, Prompta bi- 
bliotheca canon. vol. v,pag.20i , Romae 
1^67 ; Gerdil , Trattato del Matrim. 
part. 1 , § 1 ; Devoti , Institut. canon. 
tom.n, pag. 164 , edit. Venef. 1822. 
Verum prastat doctrinam nostram con- 
firmare auctorilate adversariis non sus- 
pecta, nempe tum synodi Pistoriensis , 
tum ejusdem synodi acerrimi defenso- 
ris , EpiscopiNaulensis. Sic igitur syno- 
dus loquiturin decr. De Matrim. §6 : 
Che sebbene il contratto non include 
essenzialmente e di sua natura il Sa- 
cramento , non si pud inferire , che 
sia in arbitrio de 3 fedeli il separarlo. 
Anzi essendo stato instituito il Sacra- 
mento per conferire la grazia neces- 



saria a sostenere il peso conjugale , e 
chiaro ilprecetto di receverlo , e quindi 
il tralasciarlo sarebbe farsi reo di 
grave culpa. Cfr. Atti e Decreti del 
concilio Diocesano di Pistoja delV 
anno 1786. Alter vero scribit : Per 
que' Teologi , i quali tengono esser 
nel Malrimonio degli sposi Crisliani 
inseparabile la qualita di Sacramento 
della Chiesa } da quello di umano con- 
tratto , la dottrina della suddetta po- 
desla originaria potra riputarsi come 
una conseguenza di questa indivisi- 
bilita delle due qualita di contratto , 
e di Sacramento , che riconoscono nel 
matrimonio. Horum locorum versio la- 
tina legi potest ad calcem voluminis. 
Cfr. Motivi deW opposizione fatta dal 
vescovo di Noli alla puhlicazione della 
bolla A UCTOREM FIDEI ad cal- 
cem op. Rifiessioni in difesa di Mons. 
Scipione Ricci , e del suo sinodo di 
Pistoja sopra la constituzione Aucto- 



300 TRACTATTTS DE MATRIMONIO. 

potestas jus ullum habeat in iis , quae pertinent ad Sacraraenta , 
eorumque administrationem , hinc nulla jure gaudent , sive 
directe sive indirecte , in iis , quse intrinseca sunt contractui 
matrimoniali, prout Sacramentum est, et effectus spirituales pro- 
ducit. Verum de hoc iterum paulo post. 

PROPOSITIO III. 

Recensiti Tridentini canones dogmatici sunt et fidei regulam 

constituunt. 

178. Et haec propositio eadem certitudine gaudet qua praece- 
dens , ut patet ex dictis , et ex censura , quam postea subjiciemus, 
lata in prop. LIX synodi Pistoriensis. 

179. Sane illi canones dogmatici sunt ac fidei regulam consti- 
tuunt , qui editi ab OEcumenica Synodo proponunt sub anathe- 
matis poena, quid credendum aut docendumsit. Atqui tales sunt 
recensiti canones editi a Tridentina Synodo. Ergo. 

180. Major porro propositi argumenti neque ab adversariis 
nostris in dubium revocaripotest, qui contendunt, in eo distingui 
canones, qui disciplinae vocantur, a canonibus dogmaticis et do- 
ctrinalibus , quod illi praecipiant , quidagendum sit aut omitten- 
dum , isti proponant , quid sit credendum aut docendum. 

181. Minor autem evidenter patet 1° ex ipso canonum tenore; 
siquidem in utroque canone , III nempe et IV , dicitur : Si quis 
diooerit , Ecclesiam nonposse , aut Ecclesiam non potuisse con- 
stituere impedimenta Matrimonium dirimentia > vel in iis con- 
stituendis errasse > anathema sit. Objectum igitur directum ho- 
rum canonum est potestas Ecclesiae , ejusque infallibilitas in 
impedimentis constituendis ; nemo vero negabit, hic non agi de 
lege aut proscepto > sed de articulo doctrinw ab omnibus sub ana- 
thematis pcena profitendo. 

rem fidei. anno 1796, pag. 53. Ex his ginariam potestatem Ecclesiac in con- 

habemus: i° joxta Christi ordinationem trahenda nnione sacramentali ex parte 

non posse a conjugibns christianis se- conjogum christianorom. Tanta est vis 

parari Sacramentum a contractu con- veritatis, ut assensumextorqueat etiam 

jugali; 2° huic inseparabilitati inniti ori- ab acerrimis ejus impugnatoribus ! 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOIUI , ETC. 301 

182. Patet 2° ex scopo et declaratione ipsius Concilii Tridentini ; 
scopus enim stalim deprehenditur ex titulo ipso , qui praefixus est 
sess. XXIV, nempe Doctrina de Sacra?nento Matrimonii; quo 
aperte ostenditSynodus,sesibiproposuissedoctrinamtradere, non 
autem nuda praeceptaautleges constituere disciplinse. Quod magis 
adhuc constat ex Patrum Tridentinorum declaratione , quam ca- 
nonibus praemiserunt : Sancta et universalis Synodus , cupiens 
occu rrere ( impiorum hominum temeritati), insigniores prcedi- 
ctorum schismaticorum hwreses eterrores , ne plures ad se trahat 
perniciosa eorum contagio, exterminandos duxit, hos in ipsos 
hwreticos eorumque errores decernens anathematismos. Quibus 
praemissis , continuo Synodus canones promulgavit , in quibus sub 
anathematis pcena errores illorum singillatim proscripsit Atqui 
solemnis errorum ethaereseon proscriptiodefinitionem involvitseu 
declarationem doctrinae catholicae atque a fidelibus suscipiendae. 
Ergo. 

183. Patet 3° ex sensu totius Ecclesiae. Yix enim absoluta est 
Tridentina Synodus , ut omnes doctrinae in canonibus definitae 
tanquam totidem articuli fidei in universo orbe catholico receptae 
fuerint, uti patet ex omnibus Synodis provincialibus, quae in variis 
mundi partibus post Tridentinum sunt celebratae (1). Quod si 
interdum aliquae oppositiones factae sunt circa Concilii Tridentini 
publicationem , hae nunquam attigerunt dogmata a Tridentino in 
canonibus definita , sed solum ea quae constituta sunt in decretis 
de Reformatione. Igitur vel dicendum, Ecclesiam universam usque 
ad Launojum turpiter errasse , vel praefatos canones omnino dog- 
maticos esse et fidei regulam constituere (2). 

(1) Cfr.Nat. Alexandr.Dm. xn , in menta f adversus Launojum , Tam- 
sec. xv et xvi, art. 16. burinium , Nestium aliosque recen- 

(2) Cfr. Gerdil, Tratt.del Matrim. tiores , auctore Petro Deodato Nea- 
part. li, § 5 opp. edit. Rom. toru, xv, politano , Hierapoli 1786. Altera italico 
pag. 235 et seqq. nec non tres egregia? idiomate exarata : Nuova difesa de' 
dissertationes Petri Deodati , quarum canoni 111 , iv della sessione xxiv del 
prior inscribitur : Defensio Tridenli- Concilio di Trento , scritta da Pietro 
norum canonum de Ecclesioe potestate Diodato Napotitano contro Verroneo 
in dirimentia Matrimonium impedi- anonimo libro stampato in Cremona 



302 TRAGTATUS DE MATRIMOMO, 

DIFFICULTATES. 

184. Obj. prima. 1° Ii falluntur graviter, qui propter dictum 
anathema Tridentinos canones non ad disciplinam tantum , sed 
etiam ad fidem pertinere docent $ quasi vero canon in disciplinae 
causa editus anathemate muniri non possit. NescieruntGregorium 
juniorem, cum quasdam circa Matrimonium leges negligi perspi- 
eeret, ut illse diligentius custodirentur quam antea, in Romano 
Concilio decreta haec condidisse : Si quis commatrem spiritua- 
lem duxerit in conjugio , anathema sit. Si auis consobrinam 
duxerit in conjugio , anathema sit. Quis autem propter denun- 
tiatum duplex anathema dogma fidei duplex a Gregorio consti- 
tutum assereret? Spectandumest inprimis , utrum canonis mate- 
ria fidei dogma ferat. Atqui canonum , de quibus est sermo, materia 
nullum fidei dogma prae se fert, ut patet. 2° Proeterea ad since- 
ram hujusmodi canonum vim assequendam , praecipuus eorum 
finis est investigandus. Jam vero tota in eo fuit Tridentina Syno- 
dus, ut Lutheri commentum labefaclaret , qui nullum humanae 
potestati jus tribuebat in Matrimonium; hocigitur unum ad dqgma 
pertinere dicendum est, nempe humanae potestati jus aliquod in 
Matrimonium esse tribuendum. 3° Ea igitur Tridentini verba , 
Ecclesiam potuisse ac posse constituere impedimenta Matrimo- 
nium dirimentia , praeter propositum sibi finem adjecta dicenda 
sunt, acproinde catholicum dogma non prae se ferre; prout juxta 
theologos omnes dogma non prae se fert responsio Nicolai I ad 
Bulgaros data, dum non interrogatus atque incidenter dixit, valere 

Can. 1 784, sine loco impress.anno 1 788. illustrantur ejus editm ex typographia 

Tertia pariter italico idiomate : Terza Sofjietti anno 1788 propositiones de 

difesa de 1 Canoni Trentini sugVimpe- potestate Ecclesice in Matrimonia. Cfr. 

dimenti matrimoniali scritta da Pie- praeterea Emmanuel Marian. D'Ittu- 

tro Diodato Napolitano contro gli er- riaga S. J. Uavocato Pistojese citato 

ronei libercoli stampati di recente in al tribunale deW autoritd, della buona 

Napoli e divisa in due parti , Mega- critica , e della ragione , sulla podesta 

lopoli 1789. Qui eodem anno episto- della Chiesa intorno a' Matrimonii , 

lam latinam dedit ex Megalopoli Ad vol. 1?, opp. edit. Genuens. 1789. 
Anonymum antecessorem Taurin. qua 



GAP. III. DB IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETG. 303 

Baptismum in nomine Cbristi administratum. Id ipsum dicatur 
de nomine Ecclesice liis canonibus obiter inserto , quod accesso- 
rium est proposito illi fini , quem Tridentini Patres ob oculos 
potissimum babuere , definiendi scilicet , civilem nuptiarum pac- 
tionem humanaB subjacere potestati , quod Lutherus obstinate 
negabat. Cum vero exploratum perspectumque sit apud omnes , 
principale tantum, non vero accessorium in definitionibus ad 
fidem pertinere, concludendum est, fidei dogma minime esse 
Ecclesiam potuisse nutposse impedimenta dirimentia constituere. 
185. Resp. Ad l m , Dist. Falluntur graviter, qui ex solo ana- 
themate concludunt canonem aliquem dogmaticum esse, conc; 
qui praeterea ex subjecta materia , ex scopo et declaratione eorum, 
qui canonem ediderunt, id colligunt, neg. Jam vero nos ipsi re- 
gulamdedimus, exqua dignosci possit, quando canon anathemate 
firmatus dogmaticus sit censendus , quando vero disciplinaris , 
quod scilicet in dogmatico res proponatur credenda aut docenda, 
in disciplinari autem res facienda aut omittenda. Ex hac porro 
regula facile deprehenditur , canones Gregorii junioris seu II inter 
disciplinares esse recensendos , cum non agatur in iis de re cre- 
denda, sed de re prsestanda; contra veroex eadem regula constat, 
canones Tridentinos dogmaticos esse , cum in iis agatur de profi- 
tenda existentia potestatis in Ecclesia statuendi impedimenta, 
qua eadem Ecclesia , ut ostendimus , ab ipsis temporibus apo- 
stolicis ad nos usque semper usa est. Hanc porro negare certe 
haereticum est. Juverit ad dictorum confirmationem in medium 
afferreauctoritatem adversariis nostris minime suspectam , scilicet 
Van Espenii, qui cum nonnulla praemisisset , quae postea subji- 
ciemus , sic in rem nostram concludit : Igitur filum traditionis 
insecuta Synodus Tridentina recte anathema dixit in eum , qui 
dixerit y Ecclesiam non potuisse constituere impedimenta diri- 
mentia , vel in iis constituendis errasse (1). 

186. Ad 2 m , Resp. 1° Ergo ex concessione adversariorum scopus 
Tridentini fuit, nondisciplinam statuere, sedjus aliquod definire, 
quod negabat Lutherus. 

(1) Cfr. Jus Ecclesiasticum uni- cap. i , § 20, pag, 674 , Lovan. 1700, 
versum , tom. 1 , part. 11, tit. i3 , 



304 TRACTATUS DK MATRIMOHIO- 

187. Resp. 2° Dist. Ita tamen ut Lutherus ejusmodi jus ne- 
gando humanae potestati negaret Ecclesiae ipsi , conc. ; potestati 
civili, neg. Id abunde constat ex documentis, quae ex Luthero ipso 
paulo ante retulimus. Sed ut melius Lutheri mens intelligatur , 
integrum ejus textum, prout legiturinlib. De captiv Bahylonica, 
placet describere. Dico, et quod in me est facio > monens et 
rogans omnes sacerdotes et fratres y si viderint aliquod impedi- 
mentum , in quo Papa potest dispensare y et quod non est in 
Scriptura expressum , ut ea Matrimonia confirment y quo3 contra 
ecclesiasticas , tyrannicas vel pontificias leges fuerint contracta... 
Conjunctio enim viri et mulieris estjuris divini, quce tenet y quo~ 
cumque modocontra leges hominum contigerit, debentque leges ho- 
minum ei cedere... sine ullo scrupulo (2). Scopus ergo praecipuus 
Lutheri, quem recte thesim dixeris , est, quod debeant a Sacerdo- 
tibus conflmariMatrimonia initacontraleges ecclesiasticas etpon- 
tificias. Quare vero? Quia impedimenta ecclesiastica et pontificia 
non sunt expressa in Sacris Litteris; leges autem humanae cedere 
debent legi divinae, ideoque nullum jushumanae potestati in Matri- 
monium est tribuendum. Quibus positis , sic rursum intorquemus 
adversariorum argumentum in ipsoshoc modo : Ad fidei dogma 
illud pertinere dicendum est, quod praecipuum veluti sibi finem 
proposuit Synodus , quae in eo tota fuit, ut Lutheri commentum 
labefactaret ; atqui Lutherus .praecipue ecclesiasticas et pontificias 
leges conjugia dirimentes repudiabat ; ergo Tridentina Synodus 
hoc veluti praecipuum finem sibi proposuit , ut assereret seu de- 
finiret Ecclesiae potestatem condendi hujusmodi leges; et quod 

(1) Opp. edit. Jen. 1 55^ , tom. n , ror est intendere in temeritatem Ro- 

fol. 295 , verso. Incipit autem Lulhe- manensium tyiannorum , adeo pro /1- 

rus totam hanc declamationem , ibid. bidine sua dirimentium , rursum co- 

fol. 295 , recto , his verbis , quibus lu- gentium Matrimonia... Verum gau- 

culentius ostenditur ejus scopus : Hac- deo istis decorosis legibus suam tan- 

tenus de Matrimonio. Quid aulem di- detn contigisse gloriam. Nempe earum 

cemus de impiis legibus hominum , beneficio hodie Romanenses facti sunt 

quibus hoc vitce genus , divinitus in- nundinatores... O digna Pontificibus 

stitutum , est irretitum , sursum ac nostris negotiatio , etc. Quid clarius ? 
dcorsum tractatum P Deus bone , hor- 



CAP. III. DE JMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 305 

consequens est , hanc potestatem seu jus has leges condendi ad 
fidei dogma pertinere. 

188. Ad 3 m , Neg. Ut patet ex dictis, ac proinde neg. parita- 
tem intercanones Tridentinos et responsionem Nicolai I, si tamen 
authentica , ac non potius , ut plures suspicantur , spuria , vel 
saltem interpolata illa Nicolai epistola habenda est. Similiter. neg. 
postremam partem propositi argumenti desumptam ex nomine 
Ecclesice ; qua3 omnia ex hactenus disputatis corruunt. 

189. Obj. secunda. 1° Quoe pertinent ad Sacramenti essentiam 
et divinam habent a Christo institutionem, plane distinguenda 
sunt ab iis , quse sunt tantummodo eidem Sacramento accessoria , 
atque postea inducta ab Ecclesia. Quod enim Sacramento essen- 
tiale est , et a Christo institutum , illud certa stabilitate gaudet ; 
quidquid autem ab Ecclesia inductum est , eadem stabilitate caret , 
atque totum ad eas leges refertur , quae disciplinae nuncupantur. 
Atqui Matrimonii impedimenta tanquam ab Ecclesia deinceps 
constituta propugnantur ; ergo illi canones Tridentini ad solam 
disciplinam referri possunt , eo vel magis quod ab ejusmodi im- 
pedimentis concedantur dispensationes , quse in fidei dogmatibus 
locum habere non possunt. 2° Rursus : constare certe non potest 
quidpiam definitum fuisse a Tridentinis , quod ad dogma pertineat, 
nisi certo constet in Tridentinis decretis jus definitum fuisse , non 
vero factum; atqui utrum Ecclesia erraverit necne in consti- 
tuendis Matrimonii impedimentis , res facti est , minime vero juris; 
cum ergo Tridentinum in can. IV definierit , Ecclesiam in impe- 
dimentis constituendis non errasse, profecto rem facti declaravit, 
non vero juris. 

190. Resp. Ad l m , Dist. min. Impedimenta tanquam ab Ec- 
clesia deinceps constituta propugnantur, conc; ipsa potestas ea 
constituendi , neg. Duo aclversarii permiscent in allato argumento 
plane inter se distincta, nempe potestatem seu jus et exercitium 
seu objectum ejusdem potestatis seu juris. Potestatem Ecclesiae de- 
finivit Concilium Tridentinum de fide esse ; et haec, utpote a Christo 
collata , est essentialis , immutabilis, ipsique Ecclesiae , ut mox os- 
tendemus , originaria ; exercitium autem et objectum potestatis 
seu juris est disciplinare , mutabile ac dispensationibus obnoxium, 

T. VII. 20 



306 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

191. Ad 2 m , Dist. min. Res facti est cum jure conjuncti ab 
eoque dependentis , conc; meri facti , neg. Ideo enim ex mente 
Concilii Tridentini non erravit Ecclesia in constituendis Matri- 
monii impedimentis , quia Ecclesia potuit etpotest ea constituere ; 
alioquin utique errasset , usurpando sibi potestatem , quam Chri- 
stus ei minime concessit. Satis est canonem legere, ut evanescat 
difficultas. 

192. Obj. tertia. 1° Dato etiam canonem IV Tridentinum 
dogma fidei continere , non tamen is de dogmate religionis re- 
velatae , sed de dogmate juris naturalis erit accipiendus. Quum 
enim Ecclesiae potestas statuendi impedimenta Matrimonii bene- 
ficio Principum obtigerit, atque a tempore Concilii Tridentini se- 
culorum aliquot quieta possessione fuerit firmata , potestas autem 
concessa aliorum consensu vera sit ac legitima , qua quisque se- 
cundum etiam juris naturalis principia licite uti possit , jure 
quoque Tridentinum contra eos , qui hanc ei potestatem abnega- 
bant anatbema pronunciare poterat ; quod tamen anatbema , si 
principes, uti juste possunt (cum nulla detur adversus jura ma- 
jestatica preescriptio), potestatem banc revocarint, cessante ra- 
tione, ob quam vibratum est, et ipsum suo carebit effectu (1). 
2° Praeterea doctrina canonibus his contenta multos vel in ipso 
Concilio Tridentino nacta est adversarios, qui licet plurium suf- 
fragiis superati cedere debuerint , nihil ex actis Concilii luci pu- 
blicae nondum expositis erui potest, cum non constet, votisne 
eorum , qui a Spiritu S. positi sunt regere Ecclesiam Dei , an vero 
illorum , Cardinalium non Episcoporum , Generalium Ordinum , 
Abbatumque, queis votum decisivum ex dispositione humana seriori 
concessum est tempore , victi sint. Tum profecto quemadmodum 
definire non est integrum , qua ex parte vota steterint saniora , 
ita saltemdubiis defacto hoc nobis esse licebit (2). 3° Saltem res 
controversa est inter Catholicos neque ab Ecclesia hactenus de- 
cisa , utrum canon ille dogmaticus sit , item utrum de divinitus 

(1) Ita Jos. Ant. Petzek. De pote- Brisg. 1783. 
state Ecclesice in statuendis impedim, (2) Ibid. loc. cit. §101. 

Matrimonii , § 73 et § 74 , Friburg. 



ETC. 307 

accepta auctoritate intelligi debeat nec ne. Cum igitur agatur de 
scholae opinione, eam quisqueprolubitu sequi velrejicerepotest (1). 
4° Demum ex historia discimus,anathema intentatum eos tantum 
ferire, qui potestatem constituendi impedimenta dirimentia Ec- 
clesiae ideo denegarunt , ut dogma Sacramenti abolerent , quique 
libertatem Matrimonii ineundi sine restrictione , a quocurnque 
demum posita , indulgendam esse contenderunt ; quam opinionem 
Lutherus fovit, qua admissa, nec ex delegata potestate unquam 
Ecclesia impedimenta statuere potuisset ; quique denique Ecclesiam 
male usurpatae potestatis alienae ream agebant. Qui autem juris 
publici universalis principiis , et antiquissimae traditioni inhae- 
rentes hanc potestatem ex Principum beneficio Ecclesiae obtigisse 
affirmant , nec dogma Sacramenti abnuunt , nec concessam vel 
acquisitam potestatem veram esse et legitimam inficiantur; hos 
proinde non ferit anathema (2). Ergo. 

193. Resp. Ad l m , Neg. Tota enim adversarii argumentandi 
ratio nititur principio haeretico , ut sequenti propositione osten- 
demus , quod scilicet potestas , qua utitur Ecclesia in constituendis 
impedimentis , sit ipsi delegata a Principibus , non autem propria 
et originaria sibi a Christo concessa. Hoc autem everso funda- 
mento , ruit sedificium superstructum. Adeo violenta est baec con- 
clusio , adeo contorta , ut nemini in mentem venire potuerit , qui 
anticipatis judiciis praeoccupatus non sit. Ecquis unquam sanae 
mentis sibi persuadere poterit Tridentinos Patres in canone illo 
conficiendo voluisse juris naturalis dogma, ut loquitur adver- 
sarius , ad mentem auctoris definire ? Haec ipsa agendi ratio evi- 
denter ostendit , perditae causae ejusmodi scriptores patrocinium 
suscepisse. 

194. Ad 2 m , Neg. Hac enim ratione nullum fidei dogma sive 
a Tridentino sive a Conciliis cecumenicis reliquis definitum con- 
sistere posset. Omnes haeretici ac protestantes possent hac ratione 

(1) ItaprofessoresLovaniensesinsnis scopum Mechliniensem et Belgii prima- 

responsis ad qoaestiones de potestate Ec- tem, anno 1789 propositas. 

clesiae statnendi impedimenta Matrimo- (2) Haec nrget Joan. Jos. Pehem 

ninm dirimentia , per Joannem Henric. Anstriacns canonista in snis PrcBlectio- 

Cardinalem a Frankenberg , Archiepi- nibus injus ecclesiast. part. 11 , § 438. 

20. 



308 TRA.CTATDS DE MATRlMONIO. 

eludere quasvis definitiones adversus suos errores latas. Actum 
esset de infallibilitate Ecclesiae , quae decreta Tridentini tanquam 
totidem fidei articulos venerata est. Ex his discimus , quo ruant 
aulici ejusmodi scriptores. 

195. Ad 3 m , Neg. Tum quia, ut diximus, Ecclesia illos ca- 
nones tanquam dogmaticos agnovit ; tum quia doctrina , quae 
seculi Principibus dumtaxat tribuit potestatem originariam ac 
propriam statuendi impedimenta Matrimonium dirimentia , a 
Pio VI , in const. Auctorem fidei > haereticali nota confixa est. 
Quare , cum Launojus omnium primus novam suam interpreta - 
tionem obtrusit , statim ab omnibus vere Catholicis impugnatus 
est, ejusque interpretatio rejecta. Verum de hoc in sequenti 
propositione. 

196. Ad 4 m , Neg. Siquidem haeretici Lutherani et Calvinistae 
non ideo negabant Ecclesiam habere potestatem constituendi im- 
pedimenta, ut sibi viam sternerent ad negandam veritatem Sa- 
cramenti; sed e converso , cum negassent Christianorum connu- 
bium Sacramentum esse, intulerunt Ecclesiam nullo jure pollere 
in Christianorum conjugia. Sic enim se gessit Lutherus , qui lib. 
cit. De captiv. Babyl. prius constituit Matrimonium non esse 
Sacramentum , deinde declamat in leges pontificias statuentes 
impedimenta dirimentia (1). Sic pariter se gessit Calvinus, cujus 
verba retulimus. Hanc propterea ob causam Concilium Triden- 
tinum, can. I cit. sess. XXIV , prius fundamentum , ut ita dicam, 
jecit, definiendo Matrimonium esse Sacramentum ; deinde cann. III 
et IV in eos anathema dixit , qui negant Ecclesiam jus habere 
statuendi impedimenta , sive admittant sive negent Sacramenti 
veritatem. Agitur enim de duobus distinctis erroribus , quos Con- 
cilium distinctis anathematibus confixit. Velint proinde nolint hi, 
qui se jactant juris publici universalis principiis et antiquissimae 

(1) Sane Lutheras loc. cit. prius in- dimenta. Id aperte constat ex verbis , 

sumit duas paginas cumdimido, utevin- quae paulo ante ex illo descripsimus : 

cat , Matrimonium non esse Sacramen- Hactenus de ipso matrimonio. Quid 

tum; deinde vero tanquam corolla- autem dicemus de impiis legibusho- 

rium colligit , nulla ratione competere minum , etc. 
Ecclesia? facultatem statuendi impe- 



GAP. III. DE 1MPED1MEHT1S MATRIMONII , ETG. 309 

traditioni inhoerere , dum negant Ecclesiae potestatem constituendi 
impedimenta originariam, ut eam transferant in seculi principes, 
nunquam poterunt se ab anathemate Tridentino subducere (1). 

PROPOSITIO IV. 

Prcefati Tridentini canones non de adventitia ex tacito vel 
expresso Principum comensu , sed de intima , originaria ac 
propria Ecclesios potestate loquuntur. 

197. Est de fide haec propositio., ut patet ex constit. dogmatica 

Auctorem fidei , in qua Doctrina sy?wdi ( Pistoriensis ) , asserens 

ad supremam civilem potestatem dumtaxat originarie spectare 

contractui Matrimonii apponere impedimenta ejus generis , qum 

ipsum nullum reddunt, dicunturque dirimentia; quodjusori* 

ginarium prosterea dicitur cum jure dispensandi essentialiter 

connexum, subjungens , supposito asse?isu vel conniventia Prin- 

cipum potuisse Ecclesiam juste constituere impedimenta diri- 

mentia ipsum co?itractum Matrimonii — quasi Ecclesia non 

semper potuerit ac possit i?i Christia?iorum Matrimoniis jure 

proprie impedimenta constituere , quo3 Matrimonium non solum 

impediant , sed et nullum redda?it quoad vinculum , quibus 

Christiani obtricti te?ieantur etiam in terris infidelium > in iis- 

demque dispensare — damnatur ut canonum III , IV, IX, XII 

sess. XXIV Conc. Tridentini eve?*siva, hwretica ( prop. LIX ). 

Item rogatio synodi ad potestatem civilem , ut e numero i?npe- 

dimentorum tollat cognationem spiritualem, atque illud quod 

diciturpublicm honestatis impedimentum, quorum origoreperitur 

in collectione Justiniani; tum utrestringatimpedimentum affini- 

tatis et cognationis , ex quacumque licita aut illicita conjunctio?ie 

prove?iientis , ad quartum gradmnjuxta civilem numerandi ra~ 

tionem per lineam lateralem et obliquam, ita tamen utspesnutta 

relinquatur dispensationis obtinendm; — quatenus civili potestati 

(I) Cfr. Aloys. Cuccagni in tract. clcsiastico di Roma, Supplemento quin- 
Del MatrimOnio cristiano , qui inser- to per i mesi di Settemhre ed Otto- 
tus est in opere periodico Giornale Ec- bre 1791. 



310 



TRACTATUS DE MATRIMONIO. 



jus attribuit sive aholendi sive restringendi impedimenta Ec- 
clesias auctoritate constituta vel comprobata > item qua parte 
supponit Ecclesiam per potestatem civilem spoliari posse jure suo 
dispensandi super impedimentis ab ipsa constitutis vel compro- 
batis — declaratur ut libertatis ac potestatis Ecclesiw subversiva , 
Tridentino contraria, ex hcereticali supra damnato principio 
profecta ( prop. LX) (1). 

198. Et sane cum de fidei dogmate agatur, uti ostendimus , 
si jus constituendi impedimenta dirimentia , vel ab iisdem dis- 
pensandi , Principum esset originarium ac proprium , id constare 
deberet vel ex verbo Dei scripto, vel ex verbp Dei tradito; vel 
saltem constare deberet de hoc consensu vel tacito vel expresso 
a Principibus Ecclesiae aliquando dato. Atqui neque ex Scriptura 



(1) Exhis patet, qnodnam judicium 
ferendum sit de eo , quod scribit Rech- 
berger op. cit. Manuale del gius ca~ 
nonico Austriaco. tom. n, § i5g : 
Dai principj che su questa materia 
abbiamo esposti ( l § 780,) nel diritto 
pubblico . facilmente si deduce a chi 
competa il diritto di stabilire gVimpe- 
dimenti del Mairimonio, Impercioc- 
che riguardano essi^ i° lavalidita 
giuridica del contratto matrimoniale , 
1° qualche sua qualita morale , 3° il 
Sacramento ed i suoi effetti. Quegliim- 
pedimenti che rendono il contralto giu- 
ridicamente irrito, sonopercio insenso 
stretto dirimenti, soggiacciono alla 
podesta del sommo imperante , e la 
Chiesa non puo stabillirli se non che 
colV espresso tacito consenso d'elV 
imperante , avvegnache ilcontratto 
di Matrimonio , avuto riguardo al di- 
ritto , prende la suo forsa dalla sola 
podesta civile... Quegli impedimenti 
fmalmente che si riferiscono al Sa- 
cramento soltanto , sono sogetti alla 



podesta ecclesiastica : tuttavia siccome 
non ostano essi , che sussista valido il 
contratto civile , cosi anche riguardo 
al Sacramento non possono aver forza 
di dirimere , attesoche secondo Vinsti- 
tuzione di Cristo qualunqne contratto 
matrimoniale legalmente valido , som- 
ministra giusta materia di Sacra- 
mento , ed alla podesta ecclesiastica 
non compete il cangiare la materia da 
Cristo instituita; percio non sono se 
non che impedienti , cioe per aver la 
Chiesa definito quelle cose che si de- 
vono osservare per ricevere degna- 
mente il Sacramento , in modo che 
omettendole USacramento illecitamente 
bensi , ma nonper altro invalidamente 
si riceva ( Hujus loci translatio latina 
Tideatur ad calcem voluminis. ) Haec 
quidem cancellarius episcopalis Lintien- 
sis, quaj aperte pugnant cum Concilii 
Tridentini dogmatica definitione , et 
hsereticali censura notata sunt in allata 
Conslit. Auctorem fidei. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII ', ETC. 311 

neque ex traditione constat , jus istud esse Principum originarium 
ac proprium ; neque ullum monumentum occurrit in tota anti- 
quitate, quo evincatur, praestitum essehunc consensum Ecclesiae a 
seculi Principibus , ut impedimenta constitueret aut ab iis dispen- 
saret. Ergo. 

199. Contra vero, cum ex Scriptura et traditione certumsit, 
Matrimonialem contractum a Christo evectum esse ad dignitatem 
Sacramenti , hoc ipso patet , Christum ipsum a Principum jure 
contractum matrimonialem subtraxisse , atque Ecclesiae potestati 
sicut cetera Sacrarnenta moderandum tradidisse. 

200. Quare, ut vidimus, Christus apposuit impedimentum 
ligaminis , abrogando polygamiam simultaneam , ac declarando 
mcechum illum esse , qui uxorem ab alio dimissam duxisset. Apo- 
stolus damnavitincestum Corinthium, qui duxerat uxorem patris 
sui 5 item constituit , ut liber esset conjux fidelis , cum quo conjux 
infidelis nollet pacifice vivere seu absque contumelia Creatoris, 
Ecclesia a temporibus ipsis apostolicis usque ad Constantinum ea 
potestate usa est , ut allata documenta ostendunt , quin praesumi 
possit , id eam fecisse ex tacito vei expresso consensu Neronis , 
Caligulae vel Domitiani. Quod si tunc temporis Ecclesia jure suo 
et originario usa est , concipi nequit , ipsam jus suum amisisse sub 
Imperatoribus christianis. 

201. Huc accedit , quod , si ex Principum consensu Ecclesia po- 
tuisset et posset aliquid circa conjugii impedimenta statuere , de- 
buisset id saltem innui in canonibus Tridentinis, ne generalibus 
verbis videretur Concilium aliquid statuere , quo originarium Prin- 
cipum jus maxime laederetur. Aderant Concilio legati et oratores 
Principum oculatissimi , et Principum jurium defensores acerrimij 
qui clamare profecto non destitissent , si quidpiam , quod vel mi- 
nimum laedere suorum dominorum jura videretur, vel a longe 
fuissent suspicati a Concilio constitui. Atqui tamen ex tot legatis 
et oratoribus nemo unus hiscere est ausus, cum a Tridentinis Pa- 
tribus praefati canones proponerentur. Imo cum Galliarum rex 
summopere optaret , ut nulrum declaratur seu irritum fieret con- 
jugium , quod a filiisfamilias iniretur contra parentum voluntatem 
vel absque ipsorum consensu , ad idque obtinendum per oratorem 



312 



TRACTATUS DE MATR1M0NI0. 



suum enixe rogasset Concilium , quod et alii Principes prsestite- 
runt , restitit Concilium , imo contrarium declaravit esse tenen- 
dum sub anathematis pcena (1); contra vero novum constituit 
impedimentum dirimens clandestina conjugia. Jam vero in ad- 
versariorum hypothesi satius fuisset Galliarum Regi uti jure suo ; 
evidens igitur est , adversariorum sententiam novum esse inven- 
tum atque ad id temporis plane inauditum , quod nec suspicatus 
est ipse Lutherus , qui alioquin certe hortatus Principes fuisset, 
ut datum assensum revocarent , quo , juxta ipsum , ecclesiastica , 
tyrannica pontificia potestas adeo abusa erat. 

202. Necpraetereundumsilentio est , quod , si Ecclesia potesta- 
tem suam revera a Principibus fuisset mutuata, eam sibi nulla- 
tenus dogmatica sanctione vindicasset; cum ejusmodi concessio 
sit factum mere humanum , nec propterea objectum dogmaticae 
definitionis , prout observavit archiepiscopus Mechliniensis et 
Belgii primas Card. de Frandkenberg ; qui praeterea adjicit, pote- 



(1) Cfr. Card. Pallavicini , Hist. 
Conc. Trid. lib. xxu , cap. i , § 16, 
ubi refert , legatos Gallos duo solemni 
petitione Regis nomine postulasse a 
Concilio , tum ut dirimerentur conjugia 
clandestina , tum etiam ut irrita fierent 
conjugia filiorumfamilias inita absque 
parentum consensu. Verum cum agatur 
de re tanti momenti , ex qua luculentis- 
sime evincitur , Principes tunc temporis 
pro certo habuisse soli Ecclesiae jus com- 
petere statuendi impedimenta dirimen- 
tia , operae pretium censeo integrum 
textum exhibere. Pertanto gli amba- 
8ciadori Francesi , scribit ipse , nelcui 
regno per aventura il disordine ( con- 
jugiorum clandestinorum ) riuscivapiu 
frequente , e piu pernizioso , il giomo 
ventesimoquarto di Luglio fecero 
una solenne richiesta ad Concilio in 
nome del Re ; che tali Matrimoniiper 
Vavvenire s 3 annullassero ; rinovandosi 



Vantiche solennita delle nozze. E se 
alle volte per gran oagione paresse il 
far altramente , almeno i Matrimonii 
non s'ave8seroper legitimi qualora non 
vHntervenisse la presenza del Sacer- 
dote e di trh o piii testimonii ; e che 
insieme Jannullassero i maritaggi con- 
tratti da 3 figliuoli di famiglia senza il 
consenso de' genitori , comeperlopiu 
e dannosi e disconvenevoli alle fami- 
glie , e materia oVodiopiii che oVamore 
tra i consorti : maper rimediare alla 
transcuraggine de' parenti nel provve- 
dere allo stato de 1 figliuoli , siprescri- 
vesse un termine d'anni , oltre al quale 
8e 7 figlyuolo dal padre non fosse ac- 
coppiato in Matrimonio , gli divenisse 
lecito Veleggersi compagniapersestesso. 
Vid.translat. lat. ad calcem voI.Jamvero 
exhis postulationibusaltera a Tridentino 
probata fuit , altera autem rejecta. In 
utroque casu Ecclesia jure suo usa est. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOHII , ETC 313 

statem hanc Ecclesiae esse omnino necessariam , cum alias pro 
munere suo sufficienter curare non posset , ut unio conjugalis, ad 
Sacramenti dignitatem evecta , cum honore ac debita decentia a 
fidelibus digne tractaretur , nec praetermittit , in opposita sen- 
tentia facile contingere posse, ut dogmatica Ecclesiae definitio 
falsa foret, ex. gr. sub infidelium dominatione, item casu quo 
Principes concessam a se potestatem revocarent (1). 

203. Quare vel ipse Van Espen scribere non dubitavit : Con- 
stat,jam a pluribus seculis Ecclesiam > et quidem privative et 
cum exclusione Principum secularium , impedimenta dirimentia 
inter Catholicos ordinasse, eaque pro temporum et locorum cir- 
cumstantiis nonnunquam extendisse vel limitasse > aut etiam 
relaocasse; ac per consequens negari non potest , quin Ecclesia 
hac potestate a primis seculis pacifice usa fuerit (2). Deinde 
allegat tractatum Gerbesii , in quo ostenditur, hanc auctoritatem 
non accepisse Ecclesiam a Principibus secularihus, seda Christo, 
eamque jure proprio a primis seculis usque ad hwc tempora 
semper hac auctoritate usam esse. Demum concludit verbis su- 
perius relatis : Igitur filum traditionis insecuta Synodus recte 
anathema dixit in eum y etc. 

204. Sive igitur argumenta negativa spectemus, sive positiva 
ex natura rei , ex factis Christi et Apostolorum , ex perpetua Ec- 
clesiae praxi , ex Principum agendi ratione , ex veritateTridentinae 
definitionis , ex confessione demum infensissimorum Ecclesiae Ro- 
manae adversariorum deducta , constat , quod evincere proposui- 
mus , praefatos scilicet canones Tridentinos non de adventitia 
ex tacito vel expresso Principum consensu , sed de intima , ori- 

(1) Ita immortalis jarium ecclesia- vensis , Bragensis, Iprensis , Ruremon- 

sticorum in Belgio propugnator Card. densis , nec non Archiepiscopus Cama- 

de Franctenberg , in suo Judicio do- racensis , Episc. Atrebatensis , aliique 

ctrinali super doctrina professorum passim, certatim amplexi sunt, imosum- 

•eminarii generalis , Lovan. die 26 mus Ecclesiae Pontifex Pius vi apostolica 

Jul. 1789, Hoc porro Archiepiscopi auctoritate confirmavit, simulque zelum 

Mechlinitnsis judicium , non solum ipsa Archiepiscopi promeritis laudibus extu- 

facultas sacra Lovaniensis, verum etiam lit Jitteris ad eum datis i/± Martii 1790. 

Episcopi Belgiae Antwerpiensis , Ganda- (2) Loc. cit. § 17. 



314 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

ginaria ac propria Ecclesiae potestate loqui , prout a Pio VI defini- 
tum est (1). 

DIFFICULTATES. 

205. Obj. prima. 1° Matrimonium , Canonistis et Theologis 
consentientibus , passim dicitur contractus civilis ad dignitatem 
Sacramenti a Christo evectus ; materia itaque , exqua, ut ajunt, 
fit Sacramentum, est civilis contractus ; atqui solius Principis est 
legesferre pro contractu civili ; ergo ex ipsarei natura constat, ad 
solos Principes spectarejus originarium circa Matrimonium etiam 
qua Sacramentum , ita ut ipsi soli possint impedimenta statuere , 
aut Ecclesia ex ipsorum tacito vel expresso consensu. 2° Hoc vero 
clarius adhuc patet ex eo , quod dignitas Sacramenti accedat con- 
tractui civili , cujus proinde naturam non immutat , prout non 
immutat calicis materiam superveniens benedictio. 3° Sane incre- 
dibile est , Christum Dominum , qui professus est regnum suum 
non esse de hoc mundo , voluisse , per evectionem Matrimonii ad 
dignitatemSacramenti. Principes jure, quo antea pacifice frueban- 
tur , destituere atque privare. 4° Quod bene intellexit S. Thomas, 
qui aperte scribit : Personce illegitimce ad Matrimonium contra- 
hendum dicuntur ex eo, quod sunt contrd legem , qua Matrimo- 
nium statuitur. Matrimonium autem, in quantum estin officium 

(1) Merito propterca CI. Binterim sese contra Ecclesice decisionem va- 

in op. TJber Ehe und Ehescheidung , leant tueri. Nam Ecclesia in suis cecu- 

sea, Zte niatrimonio et divortio , p. 23, nienicis Conciliis nunquam certe de 

Dusseldorf. 1819, expositioDem adver- ea potestate declaranda vel constabi- 

sariorum can. iv Conc. Tridentini , de lienda sollicita fuit , quamex Princi- 

delegata potestate Ecclesiae , pronuncia- pumfavore accepit , sed de illatantum 

Tit esse formalem satyram adversus quce a divino ejus fundatore tradita 

Ecclesise jurisdictionem. Sic enim scri- ipsi fuit atque commissa. Ac prior 

bit : Ego illam ( expositiouem nirni- quidem potestas ad historiam pertinet, 

rum , quod Synodus Tridenliua , can. posterior ecclesiasticas decisiones com- 

iv, de delegata jurisdictione tantum lo- plectitur. Nullumporro exemplumin- 

quatur ) veram adversus ecclesiasticam venio , quo Ecclesia aliquid sub ana- 

potestatem sattjram appello ; nec satis themate definiverit, quod ex Principum 

concipere queo , quonam pacto tol , li- favore derivarit. 
cet docti , ceialis nostra? canonistce 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATBIMONII , ETG. 315 

naturce , statuitur lege naturce ; in quantum est Sacramentum , 
statuitur jure divino; in quantum est in o/jicium communitatis , 
statuitur lege civili. Et ideo ex qualibet dictarum legum potest 
aliqua persona efjici ad Matrimonium contrahendum illegi- 
tima (1). 5° Hinc nunquam potest satis commendari Concilii Tri- 
dentini moderatio atque sapientia , quod definivit quidem posse 
Ecclesiam impedimenta constituere , et de causis matrimonialibus 
cognoscere, at nunquam definivit, quojure, utrum scilicet na- 
tivo, an vero a Principibus communicato id possit. 6° Quod Van 
Espen animadvertit , scribens : Nequaquam dubitamus , quin 
Ecclesia habeat auctoritatem similia impedimenta ( dirimentia ) 
inducendi, prout per Concilium Tridentinum definitum est; 
sed et hoc fatendum est > Concilium non definivisse , utrum ex 
Christi institutione , vel utrum ex Principum indulgentia tacita 
vel expressa hcec auctoritas inducendi impedimenta dirimentia 
Ecclesio^ competat (2). Ergo. • 

206. Resp. Ad l m , Dist. rnaj. Matrimonium passim dicitur con- 
tractus civilis ad dignitatem Sacramenti a Christo evectus , latiori 
sensu et improprie , conc; stricto sensu et proprie , neg. Sic enim 
Canonistae et Theologi loqui consueverunt , quatenus Matrimo- 
nium in societate contrahitur, non autem quatenus significare 
prsecise intendunt, quod Christus ad dignitatem Sacramenti evexit ; 
si qui vero sunt , qui illam loquendi formulam presse ac severiori 
sensu adhibeant , perperam prorsus eam usurpant (3). Nec enim 

(1) Suppl. q. 5o , art. un. ad 4» (2) Loc. cit. 

Siuailia Labet S. Doctor , Contra Gent. (3) Inter ceteros ita loquitur San- 

lib. iv , cap. 78, obi scribit : In quan- chez, De matrimonio, tom.n, lib. vn, 

tum igitur ( Matrimonium ) ordinatur disp. 2 , nurc. 2 , ubi, cum statuisset 

ad bonum naturce , quod est perpetui- posse Principes ponere impedimenta 

tas speciei , dirigitur in finem a na- Matrimonium diriraentia , etiam quate- 

iura inclinante in hunc finem ; et sic nus est Sacramentum , pergit : /Vec ob- 

dicitur naturw officium. In quantutn stat Principis secularis potestati f 

vero ordinatur ad bonum politicum , Matrimonium esse Sacrarnentum. 

subjacet ordinationi civilis legis. In Quia ejus materia est contractus ci- 

quantum autem ordinatur ad bonum vilis ; qna ratione perinde potest illud 

Eccksice , oportet quod subjaceat regi- ex causa justa irritare , ac si Sacra- 

mini ecclesiastico. menlum non esset , reddendo personas 



316 TRACTATUS DE ItfATRIMONIO. 

Christus contractum civilem, seu contractum ad normam legum 
civilium initum aut ineundum , ad dignitatem Sacramenti evexit, 
sed contractum naturalem , qualem exigit officium natura?. Ofli- 
cium siquidem naturae essentiale est ac ipsi Matrimonio intrinse- 
cum, ideoque et contractus naturalis ; contra vero civilis forma, 
ut ita loquar, qua Matrimonium contractus civilis evadit, ac- 
cidentalis est , extrinseca atque mutationibus perpetuis obnoxia. 
Cum vero contractus matrimonialis constituat materiam Sacra- 
menti, haec profecto non debuitab hominum arbitrio pendere(l). 
Hinc dist. pariter min, Principis est leges ferre pro contractu 
civili , in ordine ad forum civile , quoad ea quae sunt vinculo 
conjugali extrinseca, conc; in ordine ad forum internum , quoad 
nexum ipsum matrimonialem et sacramentalem , neg. Nam in ea , 
qua3 sunt ipsi vinculo conjugali intrinseca , nullum jus habet Prin- 
ceps, utpote quae separari nequeant abipso Sacramento, ut paulo 
infra magis declarabimus. 

207. Ad 2 m , Neg. Dignitas enim Sacramenti non supervenit 
vel ipsi contractui naturali ; sed contractus naturalis in actu ipso, 
quo perficitur , ex Christi institutione induit naturam Sacramenti, 
quod ab ipso jam inseparabile est. Notandum siquidem hic sedulo 
est, non supervenire rationem Sacramenti contractui naturalijam 
in suo esse constituto et perfecto , cujusmodi est aqua respectu 
Baptismi , panis respectu Eucharistiae ; sed ratio Sacramenti exur- 
git et perficitur in actu ipso , quo sub deditis conditionibus perfi- 
citur contractus , quemadmodum ratio Sacramenti Baptismi oritur 



inhabile8 ad contrahendum et sic il- ethnicis , aut haereticis et impiis , reli- 

legitimum et invalidum contractum. quisse facaltatem moderandi materiam 

Verum dehujas aactoris principio paulo Sacramenti , ita ut materiae sacramen- 

postagemus.Idipsumpra^stiteruntTheo- talis valor penderet ab illorum arbitrio. 

logi , qui eum secuti sunt , Tournely , Quod profecto nemo sanus dixerit. Jam 

Collet, aliique passim. vero sub ratione politicae dominationis 

(l)Inadversariorum hypothesi, quod inter se pares sunt Catholici Principes 

Christus evexerit Matrimonium , qua- et Principes infideles et aoatholici , cum 

tenus contractus civilis est , ad digni- omnes habeant idem objectum, tem- 

tatem Sacramenti , hocwsequeretur ab- poralemvidelicetsubditorumfelicitatem. 
surdum , Christum scilicet Principibus 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 



317 



ex ablutione , et ratio Sacramenti Eucharistiae ex prolatione ver- 
borum consecrationis. Quare non se habet contractus naturalis 
respectu Sacramenti Matrimonii ut materia remota , sed ut materia 
proacima , quse consistit in ipsa applicatione seu collatione. Hinc 
cum Matrimonium perficiatur ipso contrahentium consensu ex- 
presso siib debitis conditionibus , hoc ipso actu fit signum efficax 
gratiae, adeoque Sacramentum. Atqueexindepatetdiscrimen,quod 
intercedit in adducta paritate , inter calicem et supervenientem 
benedictionem (1) ; multo igitur minus ratio Sacramenti supervenit 
contractui civili. 



(1) Hoc perspicue et paacis verbis 
exponit AugelicusDoctor, in lib.4 Sent. 
dist. 27, q. i ad 4 quaest. scribens : Si- 
cut se habet ablutio exterior ad Bap- 
tismum , ita se habet expressio ver- 
borum ad hoc Sacramentum (Matri- 
nii ) , ut dictum est ; et ibid. d. 16 , 
q. 2 , art. 3 , ad 2 : Actus exterio- 
res et verba exprimentia consensum 
directe faciunt nexum quemdam , qui 
est Sacramentum Matrimonii. Cam 
vero adversarii non admittant Angelici 
aactoritatem, nisi quando ipsis favere vi- 
detar , javerit hoc ipsam adstraere aa- 
ctoritate adversariis minime saspecta , 
nempe Van Espenii, qui op. cit. part. ii, 
tit. xii, cap. 4» nam. 7 , ait : Causa 
igitur efjiciens et perficiens Matrimo- 
ninm est mutuus consensns , ut sicuti 
sponsalia de futuro contrahuntur solo 
consensu in nuptias futuras , ita Ma- 
trimoniumper consensum de prcesenti 
in nuptias perficitur , juxta regulam 
juris : Nuptias non concubitus sed 
consensusfacit. Unde Pontifex ( Inno- 
centiasm ) in cap, 28, x, de spon- 
salibus , tanquam indubitatum suce 
resolutionis fundamentum assumit , 
quod sufficiat ad Matrimonium solus 



consensus illorum de quorum, quarum- 
que conjunctionibus agitur. Loqai aa- 
tem Van Espeniam de Matrimonio , 
proat est Sacramentum , constat ex 
antecedentibus et consequentibus nu- 
meris ; nam num. 3 ponit discrimen 
inter Matrimonium infidelium et fide- 
lium , quod illud sit tantum verum , 
istud praeterea ratum et Sacramentum; 
n. 5 scribit : Matrimonium ratum in- 
ter fideles esse verum Sacramentum , 
nemo Catholicorum dubitat, et ostendit 
auctoritate Eugenii iv et Conc. Tri- 
dentini; deinde n. 7 , exponenshujus 
Sacramenti causam efficientem etper- 
ficientem , eam ponit , ut vidimus, in 
consensa contrahentium ; demum eo- 
dem nam. 7, post addacta verba,per- 
git : Quod autem dicit Eugenius iv , 
in cit. decr. pro Armenis , causa 
efficiens Matrimonii regulariter est 
mutuus consensus per verba de prce- 
senti expressus ; nullatenus sic intel- 
ligendum , quasi aliquando alia esset 
causa efficiens Matrimonii quammu- 
tuus consensus , sed quod is consensus 
non semper sit exprimendus per verba* 
Quare, cum exVanEspenio per illud effi- 
ciatur etperficiatur Sacramentam , qao 



318 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

208. Ad 3 m , Resp. l°Cum constet de facto, conjecturae nostra* 
conticescere debent. 

209. Resp. 2° Dist. Ita tamen ut abunde eos compensaverit ? 
conc; secus , ney. In primis Cbristus , quod mere civile est in 
contractu conjugii, intactum Principibus reliquit, ita ut ipsijure 
suo uti possint in legibus circa Matrimonium constituendis , quas 
ad bonum reipublicae et tranquiilitatem familiarum conducere 
possint , quaeque afficiant effectus civiles et externos. Quod vero 
attinet ad vinculum ipsum , si hoc Christus subtraxit Principum 
juribus , longe eos compensavit per sanctissimam religionem , qua 
subditorum mores meliores fierent et cives absolutissimi evade* 
rent. Exhisautem firmitas pendet principatuum , quum Christiani 
teneantur Principibus subesse, obedire , vectigalia solvere , non 
solum propter metum , sed etiam propter conscientiam (1). 

210. Ad 4 m , Dist. Statuitur , juxta S. Thomam , etiam lege 
civili in ordine ad forum civile et quoad efFectus civiles, conc; in 
ordine ad vinculumipsumconjugale, ex quo conficitur Sacramen- 
tum , neg. Quo sensu verissimum pariter est , quod subdit Ange- 
licus Doctor : Ex qualihet ipsarum lege, aliqua persona potest 
efjici ad Matrimonium contrahendum illegitima, id est, in res- 
pectivo ordine. Et vero S. Thomam nullam vim in civilibus legi- 
bus agnovisse constituendi impedimentum , quo irritum reddatur 

efficiturelperficitur contractus, patet, impactam defensoribus juriam eccle- 

se habere contractum ad Sacramentum siasticorum , quod detrahant auctoritati 

ut materiam proximam , sicut se babet principum. Cfr. etiam J. Vinc. Bolgeni 

ablutio , qua efpcitur et perficitur Sa- in op. Problema se iGiansenisli siano 

cramentum Baptismi , ut loquitur etiam Giacobini, Iloma 1 794 ; nec non J. B. 

S. Thomas, p. 3, q. 66, art. 1 , et Gemini,£a cabala de moderni Filo- 

post ipsum Catech. Rom. part. 11, De sofanii scoperfa in faccia ai piccoli e 

Sacr. Bapt. n.6. Cfr. Gerdil. cit. tract. ai grandi della terra , Assisi 1792 ; 

De Matrim. part. 1 , § 5 , ubi solvit item Cajetan. Aloy. Del Giudice , Sco- 

difficultatem M. A. De Dominis , "peti- perta de' veri nemici della Sovranita 

tam ex similitudine aquae , quae est ma- sedicenti Regalisti. Ex his patebit, qui- 

teria Baptismi, et panis et vini, prout nam verisint principum hostes , utrum 

*unt materia Eucharistiae. aulici et Jansenistae , an vero qui jura 

(1) Cfr. Gerdil. ibid. § 4 •> Digres- Ecclesiae defendunt. 
sione circa calumniam ab adversariis 



GAP. III. DK IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 



319 



ipsum Matrimonii vinculum , aperte evincunt inter cetera hsec , 
quae scribit in eodem supplemento, ex quo objecta verba adducta 
sunt : Prohibitio , inquit , legis humance non sufficeret adimpedi- 
mentum Matrimonii, nisi interveniret Ecclesiw auctoritas > quo3 
idem etiam interdicit (1). Igitur Principes , juxta S. Thomam , 
eas tanium leges ferre possunt , quae impediant Matrimonii con- 
tractum in ordine suo seu civili, ut dictum est. 

211. Ad5 m , Dist. Non definivit Tridentinurn, quojure Ecclesia 
statuere possit impedimenta expresse ? eo quod id nunquam fuerit 



(1) Qaaest. lvii, art. 2 , ad4- Alia 
plura S. Thomae in hanc rem testimo- 
nia congessit Itturiaga in op, cit. Uav- 
vocato Pistojese , etc. cap. 2 , § i. 
Profiteortamen, me non omnia admit- 
tere, quae ibid. docet hic auctor, de quo 
suo loco disseram. Cfr. Muzzarelli in 
diss. Del contratto del Matrimonio in 
quanto Sacramento , opusc. xxix, tom. 
vm , pag. 222. edit. Flor. 1822. Leul- 
lierius praeterea jara animadverterat, op. 
cit. Observ. 11 , § 2 , S. Thomam in 
Jocoadductoex lib. iv , Cont. Gentes , 
non agere de impedimentis Matrimonii, 
sive de auctoritate eorumdem consti- 
tuendorum ; sed solum explicare varios 
conjugii fines, et horum respectu Ma- 
trimoninm quasi diversis legibus ob- 
noxium dicere. Quod vero attinet ad 
alterum desumptum ex SuppL quaest. 
5o , Jac. Clemens doctor Lovaniens, 
cum Prospero Fagnano in cap. Utrum 
autem de cognatione spirit. Ub. iv , 
Decretal. respondet , sensum verborum 
S. Thomae nequaquam eum esse , ut 
lex civilis quemcumque inhabilem red- 
dere queat ad Matrimonium contrahen- 
dum ; sed unamquamque ex illis le- 
gibus , de quibus loquitur S. Doctor , 
efficere posse , ut aliquis ineundo con- 



jugio habilis non sit ; nimirum legem 
naturalem , quae omnibus communis 
est , posse impedimenta statuere relate 
ad omnes eos etiam , qui nullius impe- 
rio subsunt ; legem civilem , quae Ma- 
trimonia respicit solum ratione habita 
ad commune reipublicae bonum , posse 
conderc impedimenta civilia relate ad 
subditos infideles ; Ecclesiam demum 
Christianorum conjugia invalida defi-« 
nire posse , quae , cum ad Sacramenti 
nataram evecta sint , tum ex sua es- 
sentia tum ex efiectibus gradum le- 
gibus civilibus mullo nobiliorem ha- 
beant. Cfr. Traite du pouvoir de 
VEglise sur le Mariage , pag. i3^ ; 
nec non op. De impedimentis matri- 
monii, pag. 108 et seq. 127, i35, 
146 et seqq. Mechlin. 1834. Nonnullis 
tamen subtilis potius visa est haec Cle- 
mentis evasio quam solida. Esto , non 
est tamen contemnenda. Nos aliam de- 
dimus. Ceterum , S. Thomam con- 
stanter Ecclesiae tribnisse potestatem 
impedimenta statuendi patet ex lib. iv 
Cont. Gent. cap. 78 ; Quodlib. v , 
art. 5 , in Comrn. in ^Setit, dist. 3 7, 
q. 1 , art. 1 ; dist. ^o , arf. 4 > di 8t « 
42, q. 1, art. 1 ; ibid. q. 2, art. 2, 
ad 4 9 etc. 



320 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

in dubium revocatum , conc. ; sequivalenter , neg* De germano 
enim sensu Tridentinorum in laudatis decretis nobis constat ex 
censura ac nota haereticali , inusta a Pio VI propositioni LIX 
synodi Pistoriensis. 

212. Ad 6 m , Neg. Verbaenim, quaeobjiciunturexVan Espenio, 
non sunt hujus auctoris , sed a posteriori Launojana aliqua manu 
adjecta textui Van Espenii , in editione longe post auctoris obitum 
Lovanii , seu potius Lutetiae Parisiorum , anno 1753 vulgata. In 
editionibus siquidem auctore adhuc in vivis agente adornatis ob- 
jectanon habentur (1). Hinc aliud exurgit argumentum de novi- 
tate hujus sententiae , ac specimen intemeratae fidei Theologorum 
et canonistarum aulicorum. 

213. Obj. secunda. 1° Paucae extant a primis Ecclesiae seculis 
leges circa fidelium Matrimonia ab Ecclesia latoe (2) , 2° seu verius, 
solae vigebant juris Romani leges , ad quas passim provocant Ec- 
clesiae Patres ; 3° ex publicis enim monumentis constat, Principes 
de matrimoniis leges tulisse, Ecclesiam eis paruisse seu illis se 
conformasse; cumque vellet impedimenta statuere, ad Principes 
confugisse. 4° Jam enim seculo II Athenagoras in Legatione pro 
Christianis aperte professus erat : Unusquisque nostrum uxorem 
suam secundum leges a vobis positas ducit (3). 5° Honorius et 
Theodosius, legeRavenna? lata anno409, statuunt, quando, cum 
quibus , et qua de causa in impedimentis dispensandum sit (4) ; 
codex Justinianeus his legibus refertus est. 6° Quare cum Patres 



(l)Saneinedit.Lovaniensianai 1700, statislischer , etc. sea Specimen Theo- 

qaa otor , verba illa omnino desant. logicum-Statisticum de Ecclesiastica 

Cfr. edit. Venet. 1781 , in cajas prae- potestate in rebus matrimonialibus , 

fatione aperte dicitar , ea , qaa? in ea et Thora. Dolliner in op. pariter cit. 

editione addita sant inter asteriscos , Handbuch des Eherechts , seu Ma~ 

spectare ad supplementam editam an. nuale juris matrimon. 
1729, nempe post mortem Van Es- (3) Loc. cit. ex Legat. pro Christ. 

penii. Porro citatas textas reperitur (4) God. Theodos. Si nuptiw exre- 

inter asteriscos. scripto petantur , tit. x. Cfr. Cod. 

(2) Ita Petzek , Diss. depotest.Ec- Theodos. cum perpetuis notis etcom- 

cles. pag. 48 et seqq. 72 et seqq. Fri- ment, Jac. Gothofredi , tom, 1 , pag. 

burg. 1783. Auctorop. cit. Theologisch- 287 , Lugdani i665. 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOMI , ETC 321 

Milevitani decrevissent : Placuit, ut secundum evangelicam et 
apostolicam disciplinam , neque dimissus ab uxore, neque di- 
missa a marito alteri conjungantur , subdunt : In qua causa 
legem imperialem pete?idam promulgari (1). Hinc 7° Theodoricus, 
Gothorum rex , veniam cuidam fecit , ut nuptias inire posset cum 
consobrina , Cassiodoro teste (2); 8° in legibus Longobardorum 
rex Luitprandus statuit : TJt amodo nullus prwsumat , relictam 
de consobrino aut sobrino suo uxorem ducere, cur? Quia y Deo 
teste , Papa Urbis Romo3 per suam epistolam ?ios adhortavit , 
ut tale conjugium fieri nullatenus permitteremus (3). 9° Si quae 
igitur antiquitus leges ab Ecclesia latae sunt circa Ghristianorum 
conjugia , prohibitivos potius dicendae sunt quam irritantes con- 
nubia; 10°aut certe fatendum est, ipsamjussibi indebitum usur- 
passe , cujus rei fidem haud dubiam faciunt spuriae Isidori decre- 
tales. Ergo. 

214. Resp. Ad l m , Esto , paucae latae sint prioribus seculis 
leges abEcclesia, quae fidelium conjugia irrita redderent; inde 
idunum evincitur, illorum temporum adjuncta hoc temperamen- 
tum poposcisse. Ceterum cum non desint exempla istarum legum, 
hocipso efiicitur, potestate sua in iis ferendis Ecclesiam usam esse. 

215. Ad 2 m , Neg. Nam praeter juris Romani leges , aliae con- 
ditae ab Ecclesia sunt. Nonnullas superius innuimus, quibus ad 
pleniorem dictorum confirmationem alias subjicimus. Omissis enim 
decretalibus , quibus Callixtus Pontifex , initio seculi III , et Julius 
Papa eodem seculo statuerunt impedimentum consanguineitatis , 
utpote inter spurias ab eruditis rejectis (4) , Concilium Neocaesa- 
riense anno 314 constituit impedimentum afjinitatis , perinde 
ac Concil. Illiberitanum (5). Impedimentum publicoe honestatis 

(1) Loc. cit. apad Hardain. (4) Cfr. apud Hardain. Acta Conc. 

(2) Variarum, lib. vn , nam. j^6 , tom. l, col. 112 et seqq. et col. 555. 
Formula qua consobrina legitima fiat Attamen lioc impedimentam consan- 
uxor. opp. M. Anrelii Cassiodori , goineitatis certo constitatum estaConc. 
tom. i, pag. 123 ,edit. Rotomag. 1679. Agathensi anno 5o6 , can. lxi; Aver- 

(3) Apud Bas. Joan. Herold , Origi- nensi anno 535 , can. xn , etc. 

num ac Germanicarum antiquitatum (5) Concil. Neocaes. can. n, ibid. 
libri, pag. 219, tit. xxuu,Basiliae i55y. col. 282 5 Conc. Illiberit. paulo post 

T. VII. 21 



322 



TRAGTATUS DE MATRlMOPQO, 



constitutum fuit a Siricio (1); impedimentum voti a Conc. Illi- 
beritano (2), Carthagin. IV (3), Chalcedonensi (4), item a Siricio 
et InnocentioI(5). De impedimento raptus egit Synodus Ancyrana 
anno 314 (6) , nec non Synodus Chalcedonensis (7) et Symmachus 
Papa (8). De impedimento criminis ab Ecclesia instituto certum 
est ex Concilio Altheimensi (9). Matrimonium ob cultus dispari- 



celebratum , can. lxi , ibid. col. 256. 
Cfr. etiamS. Basilius, Epist. clx , ai. 
cxcvn , ad Diodorum. 

(1) In Epist. ad Himerium Tarrac. 
cap. iv , apud Coustant. col. 628. Verba 
autein Siricii haec sunt : De conjugali 
velatione requisisti , si desponsatam 
alii puellam alter in Matrimonium 
possit accipere. Hoc ne fiat , modis 
omnihus inhibemus ; quia illa bene- 
dictio , quam nupturw Sacerdos impo- 
nit , apud fideles cujusdam sacrilegii 
instar est , si ulla transgressione vio- 
letur. In quem loc. cfr. adn. edit. Ideo 
vero textum attulimus , quia nihil non 
moliunturadversarii , ut vimhujuscon- 
stitutionis eludant. 

(2) Can. xui , in quem canonem 
cfr. Comment. Gard. deAguirre, tom. 1, 
op. cit. pag. 4°7 e* seqq, 

(3) Can. civ , apud Harduin. loc. cit. 
col. 985. 

(A) Can. xvi , ibid. torn. 11, col. 608. 

(5) Siricius in Epist. cit. ad Himer. 
cap. vi. Innocentius vero in Epist. ad 
Victricium, cap. xn , apud Coustant , 
col. 754 et seq. in quem locum inler 
cetera scribit editor : Inde autem quo- 
modo fuventur , qui ab Innocentio sa- 
crarum virginum conjugia improhari 
quidem , sed non solvi putant , nobis 
latet. Verum ipsum adeas in ioc. cit. 



(6) Can. xi ex coll. Isidori, x au- 
tem ex collect. Dionysii Exigui. Apud 
Hard. tom. 1, col. 276. 

(7) Can. xxvii , ibidem tom. n , 
col. 612. 

(8) Epist. ad Coesarium Arel. cap.zf, 
apud Hard. tom. n , col. 958. 

(9) Celebratum est hoc Concilium 
anno 916 ; agensporro de hoc criminis 
impedimento , provocat ad antiqua ca- 
nonum statuta ; sic enim loquitur : 
lllud communi decreto secundum ca- 
nonum instituta definimus et prce- 

judicamus , ut , si quis cum uxore 
alterius , vivente eo , fornicatus fuerit , 
moriente marito , synodali judicio 
aditus ei claudatur illicitus , ne ulte- 
rius ei conjugatur Matrimonio, quam 
priuspolluit adulterio. Apud Hartzheim 
Conc. German. tom. n , pag. 588. 
Solent adduci ad hoc ipsum adstraen- 
dam verba S. Augustini ex lib. i , De 
nuptiis , cap. x : Mortuo viro , cum 
quo verum connubium fuit , fieri con- 
nubium nonpotest, cumquo prcecessit 
adulterium. Verum haec lectio dubia 
sallern est ; editores enim Lovanienses 
et Maurini omittunt particulam negati- 
vam , tamen monent nec in antiquis 
editionibus , quibus usi sunt correctores 
Romani , illam reperiri. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOrUI, ETG. 323 

tatem fieri prohibuit Conc. Illiberitanum (1), Arelatense (2) et 
Arvernense (3). Cum itaque omnia fere impedimenta, quae adhuc 
vigent, ab Ecclesia constituta fuerint, de quorum plerisque nul- 
lum occurrit in imperialibus legibus vestigium (4) , patet, falsum 
omninoesse, quodab adversariisassumitur, solas videiicet viguisse 
primis seculis juris Romani leges. Quod si Patres interdum ad 
leges Imperatorum provocant , ad eas provocant , quas Ecclesia , 
ut mox dicemus , et probavit et suas fecit. 

216. Ad 3 m , Dist. Principum legibus matrimonialibus Ecclesia 
paruit, quas ipsa adoptavit, conc; quas rejecitaut correxit, neg. 
Minime inficiamur , Ecclesiam plures imperiales leges adoptasse 
etiam quoad effectus ecclesiasticos. Ast non omnes admisit; sed 
plures rejecit vel correxit , cujus assertionis vadem damus aucto- 
rem protestantem Joan. Fridericum Bockelmann , qui plures leges 
enumerat, ad Matrimonium spectantes, ab Ecclesia vel abrogatas 
vel correctas (5). Jam vero exindepatet, Ecclesiamjure suo usam 
esse , sive cum proprias ad effectus sacros leges connubiales con- 
didit , sive cum justis de causis Principum constitutiones adop- 
tavit, sive cum eas correxit. Idem semper exercetur jus legislati- 
vum in utroque casu (6). 

217. Ad 4 m , Dist. Ducebant Christiani uxorem juxta eas 



(1) Can. xv, xvi et xvn, apud. Card. (5j De differentiis juris civilis et 
de Aguirre, Conc. Hispan. tom. i, canonici* Nos. cap. praecedenti plura 
pag. 4^8 et seqq. attulimus Patrum testimonia , quibus 

(2) Can. xi , apud Hard. Acla Conc. improbant leges ab Imperatoribus latas , 
tom. i , col. 265. quas nullins esse ponderis affirnmnt 

(8) Celebrat. anno 535 , can. vi , respectu Ghristianorum ; cujusmodi 

ibid. tom. 11 , col. 1181, erant illae, quihus permittebatur divor- 

(«4) Sane vel ipse apostata M. A. de tium, Non paucas leges civiles ab Ec- 

Dominis , lib v , De repub. ecclesiast. clesia correctas pariter exhibet Nicolaus 

n. 67 , fatetur : Lex sola ecclesia- Miinchcn in Dissert. De jure Eccles, 

stica impedimentum posuit cognatio- Cathol. statuendi impedimenta Ma- 

nem spiritualem occasione Baptismi, trim. dirimentia, pag. 36 et seqq. Co- 

Ordinem sacrum , et vota solemnia , loniae 1827. 

ac delectum solemnitatum quarum- (6) Cfr. Roskovany, op. cit.§37-4 r , 

rfa»i, etc. et Gerdil, tract. cit. part. 1 , § 9. 

21. 



324 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

leges quas Ecclesia adoptaverat juxta dicta , conc. ; juxta omnes 
leges indiscriminatim , neg. Contrarium enim ostendimus. 

218. Ad 5 m , Dist. Honorius , Theodosius junior , Justinianus 
aliique leges tulerunt matrimoniales , ut cutodes , patrocinatores 
ac vindices legum canonicarum , conc; ut sancirent auctoritate 
propria leges ecclesiasticas , ad communicandam eis intrinsecam 
firmitatem, qua ante carerent, neg. 

219. Ne videar sine tabulis hanc assertionem obtrudere , unum 
aut alterum testimonium afferam ex Codice Justinianeo , ex quo 
constat , hunc Imperatorem in legibus , quas tulit ad canones san- 
ciendos , non aliud sibi proposuisse, quamut se eorum custodem et 
vindicem exhiberet, atque urgeretipsorumexecutionem. Siciviles 
leges , inquit , quarum potestatem nobis Deuspro sua in homines 
benignitate credidit , firmas ab omnibus custodiri ad obedien- 
tium securitatem studemus , quanto plus studii adhibere debe- 
mus circa sacrorum canonum et divinarum legum custodiam , 
qitce super salute animarum nostrarum definitce sunt (1)? Qui- 
bus verbis ostendit , se distinguere leges civiles , quarum sibi 
potestatem tributam affirmat, et sacros canones, quos jungit legi- 
bus divinis , quarum tantum custodiam sibi adscribit. Prosequitur 
vero ibid. Imperator : Qui enim sacros ca?iones custodiunt y 
Domini Dei adjutorio digni sunt ; qui autem transgrediuntur , 
ipsi semetipsos judicio reddunt obnoxios. Si ex Imperatore reus 
fit coram Deo,qui sacros canones transgreditur, ergoin canonibus 
agnovit vim obligandi in conscientia ; ideoque vim non mutuantur 
ex Imperatoris sanctione. Accedens deinde proprius ad rem no- 
stram, aperte profitetur vim prohibitivamin canonibus, dicens : 
Quod autem divini canones prohibent clericos esse, qui secun- 
dam uworem duxerunt , et inter sanctos Basilius docens ait : 
Digamos Canon ministerio exclusit et ex iis progenitos. Demum 
concludit Justinianus : His igitur, quas sacris canonibus definita 
sunt, insistentes , prwsentem sancimus /e^rem(2).Quibus in ante- 
cessum visus est Imperator axioma evertere a recentioribus aulicis 



(1) Novel. cxxxvn. (2) Ibid. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 325 

statutum, Canones legibns , nonleges canonibus adjectas esse (1). 
Eadem ratione sese gesserunt Principes occidentales Cbildebertus , 
Chilpericus , Clotarius II, Carolus M. aliique passim, qui prote- 
stantur, se legibus suis canonum tantum executionem urgere (2). 

220. Ad6 m , Dist. Judicarunt Patres Milevitani petendum , ut 
imperialis lex ferretur, qua mandaretur executioni canon seu lex 
in Concilio statuta , seu potius declarata , conc; qua ab Impera- 
tore constitueretur, quod ex se Patres Milevitani facere non potuis- 
sent , neg. Tria hic proestant Africani Patres : 1° condunt legem, 
aut potius legem a Deo conditam declarant , ne scilicet liceat 
vivente conjuge ad aliam transire : Plucuit ut secundum, etc. 
Si ita placuit Patribus, ergo legem condunt, seu potius divinam 
legem declarant. 2°Hujuslegis violatoribus , quas possunt pcenas 
infligunt, nempe pcenitentiam. 3° Postulant ab Imperatore , ut 
hanc legem sua quoque auctoritate communiat pcenas corporales 
infligendo (3). 

221. Ad 7 m , Dist, Veniam fecit pro foro civili et quoad civiles 
effectus , conc. ; qua3 valeret coram Deo , neg. Theodoricus pra3- 
terea , in tali praebenda facultate , innititur auctoritate legum ; afc 
certum est , leges Christianorum ejusmodi inter consobrinos con- 
junctiones interdixisse (4). 

(1 Gfr. Natal. Alexandr. Hist. eccl. (2) Hajns rei documenta vide apud 

sec. vi , cap, 7 , art. 1 , qui inter ce- Gerdil. loc. cit. 

tera scribit : Licet vero de rebus et (3) Cfr. Leuillier. op. cit. Observ. 

personis ecclesiasticis leges tulerit Ju- v. § 1 et 2. 

stinianus , in ipsum esset iniquior , (4) Etenim has consobrinorum nup- 

qui assereretj ipsum Ecclesics aucto- tias prohibuerat Theodosius , ut patet 

ritatem usurpasse. Veteres enim ca- ex lege data ab Arcadio D. cap 16, 

nones renovavit dumtaxat. Et paulo lib. 3 Codicis Theodos. De incest. 

post : Si quas vero novas leges tulit nupt. et lib. 1 ejusd f cod. tit. iv , Si 

de ecclesiaslica disciplina Justinia- Nuptics ex rescripto petantur , data ab 

nus , vim illce non habuerunt ullam, Honorio. Cfr. etiam S. Ambros. epist. 

nisi quia sunt ab Ecclesia receptce et lx, edit. Maur. alias lxvi. Hujus legis 

approbatw. Quod deinde allatis docu- Theodosianae meminerunt etiam Liba- 

raentis ostendit. Cfr. etiam Card. Gerdil nius, Orat. de Angariis , edita a Go- 

cit. Trattato del Matrim. part. 1, thofredo ; S.Augustinus , De civit.Dei, 

§ 11. lib. xm , cap. 16; Paulus Diaconus j 

lib. xiu , aliique. 



326 TRACTATUS DE MATJUMOMO. 

222. Ad 8 m , Dist. Ut canonum custos et vindex , conc; secus, 
neg. Responsio patet ex dictis in resp. ad 6 ra . Cuin enim plures 
semper existant, qui magis pcenis temporalibus quam spiritualibus 
afficiantur , coacti non semel sunt tum Pontifices , tum Episcopi 
in Conciliis adunati, adversus legum ecclesiasticarum contempto- 
res expetere a Principibus edicta ac leges , quibus illi cogerentur 
ad leges ecclesiasticas servandas. Talis est origo plerarumque civi- 
lium constitutionum , qua3 habent pro objecto res sacras. 

223. Ad 9 m , Neg. Quamvis enim antiquitus nondum obtinuerit 
formula nunc in usu recepta, qua conjugia contra Ecclesiae leges 
inita dicuntur irrita, nulla, etc. sequivalentibus verbis id ipsum 
significabatur. Patres enim et Concilia per quasdam nuptias af- 
firmabant divinam legem et jura natura? perrumpi , adulteria 
committiy eas manere non posse, esse repellendas , etc; interdum 
perpetuse pcenitentiae atque excommunicationi subjiciebant vetitas 
nuptias attentantes. Quis porro non videat , in bis agi non de sola 
prohibitione , sed de irritatione ejusmodi conjugiorum (1)? 

224. Ad 10 m , Neg. Hsec enim mera est apostatae Spalatensis 
criminatio , quam postea personati catbolici iterare non erubue- 
runt (2). Si Ecclesia usurpavit indebitum sibi jus, proferant igitur 

(1) Cfr. Roskovany op. cit. § 36. conspirato per una si lunga serie di 

(2) Hanc calamniarn omnium pri- secoli , ad usurpare una incompelente 
mas , at diximas , straxit adversus Ec- autoritd, lesiva de' diritti della podestd 
clesiam M. A. de Dominis , qui in op. civile , ne avessero temuto di chia- 
cit. lib. v, n. 6j , scripsit : Per acci- mare lo Spirito Sancto in patroci- 
dens tamen , et ex sola usurpatione , natore di questa da loro conosciuia 
deinde prcescriptione , si tamen prce- usurpazione , promulgando sotto Vin- 
scriptio hcec bonam fidem adjunclam vocazione di lui le ordinazioni fatte 
vere habeat , etiam in Ecclesia ( po- da essi riguardo al Matrimonio , 
testas haec) reperitur. Apposite Card. come provenienti da autorita ricevuta 
Gerdilias , op. cit. § 12, ad hanc da Dio , e direlta e regolata dal suo 
criminationem repondit : Degno di un Spirito. Stolta impudenza , che scuo- 
apostata si e questo nero sospetto , che pre la malignita delV animo, senza 
tenta qui lo Spalatense di spargere sulla punto giovare alV intento. Eglie as- 
buOna fede della Chiesa , .quasiche sioma di universale giurisprudenza , 
tanti santi Pontefici , tanti venerabili fondato suW equitd naturale, che un 
Padri, adunatinei Concilii, avessero pacifico possesso di lunghissimo tempo 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETG. 327 

adversarii , qui nos auctores invasionis illegitimse incusant , as- 
signent tempus, quando haec potestatis legislativse invasio ab Ec- 
clesia fieri ccepit 5 retegant artes et machinationes , quibus ambi- 
tiosum adeo consilium ad optatum exitum Ecclesia perducere 
molita sit. Fierine potuit , ut omnes christiani orbis Praesules , 
iique sanctissimi , in unum conspirare potuerint ad aliena jura 
usurpanda? Numquid clanculum, an vero aperte id pertenta- 
runt? At quomodo nemo ex iis , quorum maxime intererat de 
violato jure clamare, insurrexerit adversus hanc invasionem, 
nemo conquestus sit ex tot Principibus de propriis juribus adeo 
sollicitis,ex tot aulicis et Principum assentatoribus ? Cum agatur 
de gravi adeo criminatione , non conjecturis aut suspicionibus 
indulgendum , sed documentis ea comprobanda est , quae nulla 
prorsus sive ab apostata Spalatensi sive ab ejus sequacibus huc- 
usque proferri potuerunt. Calumniatorum propterea notam non 
effugiunt. 

225. Ad ll m , Neg. Leges enim et canones aut Pontificum 
rescripta , quibusimpedimenta Matrimonium dirimentia apponun- 
tur , longe antiquitate superant seculum IX, quando primum pro- 
diere Isidori decretales. Recolantur , quae superius adduximus. 
Merces Isidorianse sunt semper postremum effugium ecclesiasticae 
potestatis osorum , quamvis sexcenties illud fuerit ad nihilum re- 
dactum atque protritum (1). Neque illud omittendum est, quod, 

mantenuto , ed esercitato senza inter- op. cit. part. i,art. 2 , cap. 8, seuedit. 

ruzione per mezzo di frequentissimi cit. pag. 697, Pontifices ita se'gessisse 

atti notorj , con perfetta acquiescenza per usurpatam in eas causas jurisdi- 

delle parti interessate , fa presumere un ctionem. Deinde alii passim idcni effa- 

qualunque piu giusto titolo ; e che a tum , tantos secuti magistros , adopta- 

togliere il diritto , non basta un dub- runt. 

bio , anche probabile in contrario ,ma (1) Vere nostris adversariis applicari 

esser oVuopo , che la malafede sia con- possunt, quae de Lutheranis, Galvinistis 

cludentemente provata da chi si prende aliisqoe haereticis scripsit Van Espe- 

a contraslarlo. Vid. hujus loci latina nius : Omne Calholicorum pene ar- 

translatio ad calcem voluminis. Attamen mamentarium ereptum iri crediderunt, 

Spalatensis dictum iteravit Launojos, si has decretales (Isidorianas) suppo- 

imo ulterius progressus est, dum, re- sititias esse probarent ( part. iv,cap.i, 

jecto prmscriplionis titulo , affirmat , §4i a P utI Itturiaga , op. cit. cap. 5, 



328 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

cum Hincmarus Rhemensis falsitatem harum decretalium , eodem 
quo prodierunt seculo , ostendere sibi sumpserit , argumentum 
omniura validissimum , quod ex perperam tributa Ecclesiae po- 
testate legislativa in impedimentis dirimentibus constituendis erui 
poterat in adversariorum hypotesi, ne attigerit quidem. 

PROPOSITIO V. 

Ecclesia sola jure proprio et originario potest constituere im- 
pedimenta Matrimonium dirimentia } quw scilicet Matrimonii 
vinculum afficiant. 

226. Est certa haec propositio , ut aperte colligitur ex can. IV 
superius recitato Concilii Tridentini, et ex censura Prop. LIX 
synodi Pistoriensis in constitut. Auctorem fidei , et sequitur ex 
praecedenti quam vindicavimus propositione. 

227. Ad tollendas porro ambiguitates circa verum propositionis 
sensum , adjecimus verba illa : Qum scilicet Matrimonii vincu* 
lum afficiant; quibus significare intendimus, quaestionem hic 
minime institui de eo, quod jure proprio seculi Principes consti- 
tuere possint circa contractum conjugalem , prout contractus 
civilis ac politicus spectatur. Ultroenim damus, Principes posse 
ad bonum societatis,cuipraesunt, leges ferre, quibusconjugia sub« 
ditorum politice legitima fiant , et ea constituere , quae spectent 
ad civiles effectus ? successiones nempe , dotem , haereditates , 
aliaque ejusmodi, qua3 vinculo Matrimonii extrinseca sunt. Agimus 
propterea de eo , quod matrimoniali contractui intimum est, ip- 
sumqueconstituit, nempe de vinculo, in quo ex dictis Matrimonii 
essentia consistit. 

228. Non pauci, ut innuimus, praasertim ex Gallia Theologi 
contendunt , competere Principibus supremam et independentem 
potestatem statuendi impedimenta Matrimonium dirimentia aaquo 

§ i ). Ceternm cfr. qaae de hac Isido- de antiquis tum editis tum ineditis 

riana collectione scripsernnt doctissimi collectionibus canonum, pairt. m,cap.6, 

fratres Ballerinii, in appendice ad sancti praesertim vero § 3 et seqq. 
Leonis opera , Venet. 17^7, Tract, 



CAP. III. BE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETG. 329 

jure ac ea competit Ecclesiae. Ex horum sententia, si quis ineat 
nuptias cum aliquo ejusmodi civili impedimento, nullae istae eva- 
dunt non modo in ratione contractus, verum etiam in ratione 
Sacramenti. Hanc sententiam amplexus est , ut diximus , D. Car- 
riere (l). In Germania pariter apud eos , qui moderati audiunt y 
haec doctrina sectatores nacta est (2). Nonnulli demum quamvis 
Principibus potestatem tribuant constituendi impedimenta diri- 
mentia , existimant tamen , ea facultate eos uti non posse , nisi 
concurrat auctoritas Ecclesise. 

229. Jam vero soli Eeclesiae competere posse facultatem con- 
stituendi , jure proprio et originario , impedimenta Matrimonium 
dirimentia, quae nempe afficiant ipsum conjugale vinculum , tum 
ex intima rei natura juxtaChristi dispositionem , tum ex constanti 
Ecclesiae doctrina et praxi , tum denique ex incommodis , quae in 
adversariorum hypothesi necessario orirentur , evincimus. 

230. Ac 1° quidemex intima, de qua agitur , rei natura juxta 
Christi dispositionem. Etenim Christus , juxta dicta , officium 
naturae seu contractum naturalem , qualem Deus ipse instituit 

(1) Hanc sententiam inter ceteros te- Nonnulli praeterea adjiciont , principes 

nuerunt ante Carriere , Gerbsesius fn ex pietate erga Ecclesiam a pluribas 

op. Traite du pouvoir de VEglise et seculis huic potestati cessisse, et ea, 

des princes sur les empechemens du quae spectant ad Matrimonii vinculum r 

Mariage , par M. Gerbais , etc. Pa- Ecclesiae reliquisse , aut saltemeadem 

ris 1696. edit. sec. De Sacram. Ma- potestate eos utinonposse nisi cum de- 

trim. quaest. vii , art. 2 , concl. 1 , pendentia ab Ecclesia. Has autem limi- 

Collet. De Matrim. cap. 8, art. 2, tationesseucoarctationesrespuitD.Car- 

concl. l; demum J. Carriereop. et loc. riere, cit- tract. De Matrim. part. 111 > 

cit. Hi omnes_, aliique non pauci cum sec. 2 , cap. 2 , num. 5yi et seqq. ubi 

ipsis, hanc tribuunt Principibus potesta- praeterea negat , Ecclesiam sibi reservare 

tem statuendi dirimentia impedimenta posse hanc auctoritatem. 
ex jureipsis proprio etinnato , quam- (2) Sic sentit Kiistner, De matri- 

vis asserant, nonnisi indirecte afficere monio , Lips. 18 10 ; etD, Pachmann , 

Matrimonium , quatenus Sacramentum in Pletz' s theol. Zeitschr. seu Theo- 

est , cum illorum potestas solum di- logicis ephemeridibus Pletzii ,vol. 11 , 

recte attingat conjugium prout estcon- pag. i5,Vien. i833; Bucholtz in iis- 

tractus civilis , seu ut loquitur Carriere, dem ephemeridibus anno i836 , voL U, 

etiam prout est contractus naturalis. pag. 16. 



330 TRACTATTJS DE MATRIMONIO. 

antepeccatum, quemque antiqui Patriarchae, prius quam civiles le- 
ges constituerentur , inierunt, ad sacramentalem dignitatem evexit, 
et ita evexit , ut quoties legitimae personae naturalem hunc con- 
tractum efiicerent , toties conficerent Sacramentum. Quare ex hac 
contractus naturalis elevatione factum est , ut uno eodemque actu 
et contractus et Sacramentum habeantur in conjugio Christiano- 
rum , seu contractus et Sacramentum identificentur per unum 
eumdemque actum. Hinc nonnisi cogitatione ratio contractus a 
ratione Sacramenti distinguitur (1). Porro si ita est , jam sequitur, 
ad illam solam auctoritatem , ex Ghristi institutione , spectare 
jus decernendi conditiones , quae requiruntur ut personae legi- 
timae seu idoneae censeri debeant ad contractum conjugalem cele- 
brandum , adeoque et ad Sacramentum conficiendum , cui a 
Christo demandata est Sacramentorum cura et administratio. 
Atqui haec nec est nec esse potest nisi sola Ecclesia. Nam solius 
Ecclesiae munus est declarare , qusenam legitima materia Sacra- 
mentorum sit , praesertim cum agitur de materia proxima , cu- 
jusmodi esse diximus contractum naturalem respectu Sacramenti 
Matrimonii ; solius Ecclesiae est conditiones apponere, quibus pro- 
xima haec materia legitima aut illegitima haberi debeat; solius 
igitur Ecclesiae est proprio et originario jure impedimenta con- 
stituere , quibus contrahentes inhabiles ac illegitimi fiant ad 
contractum ineundum , adeoque et ad Sacramentum conficien- 
dum (2). 

(1) Qaapropter contractas et Sacra- Cbristam constitaisse Principes tan- 

mentum in conjugiis Christianoram non qaam moderatores materiae Sacramen- 

possant spectari veluti duce realitates , toram ; si enim possent qaidpiam con- 

seu duae res ab invicem distinctae ac se- tituere circa materiam Sacramenti 

parabiles , ut passim fitabiis,qui tuen- Matrimonii , *adem ratione possent 

tur contrariam doctrinam. Distincta qui- constituere in ordine ad alia Sacramen- 

dem estin Christianorum connubiis ra- ta, Baptismi , ex. gr. Eucharistiae , etc, 

\\oformalis , utscholae loquuntur , con- quod nemo Catholicus dicet. Praeterea , 

tractus et ra tio formalis Sacramenti, si Christus hanc dedisset potestatem 

minime vero contractus ipse et Sacra- Principibus , \el dedisset ut Principes 

mentum , perinde ac si essent duae res christiani sunt , ant absolute prout sunt 

ab invicem distinctae. reipublicae civilis moderatores seu Prin- 

(2) Absurdum sane est affirmare , cipes civiles ; porro primum dici ne- 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOWII , ETC. 331 

231. 2° Idipsum praeterea non minus clare evincitur ex con- 
stanti Ecclesiae doctrina et praxi. Enimvero Ecclesia velut unum 
idemque semper habuit contractum et Sacramentum , ita ut nun- 
quam ratum senserit esse contractum in ullo casu , cum ex de- 
fectu conditionumnullumsiveirritum fuit Sacramentum. Semper 
Ecclesia ut adnlteros spectavitillos coram Deo, qui, inito tantum 
contractu civili, absque Sacramento simul cohabitaverint. Pro- 
vocamus reipsa adversarios, ut ex tota antiquitate vel unum pro- 
ferant exemplum Matrimonii , quod Ecclesia tanquam legitimum 
agnoverit , eo quod juxta leges civiles celebratum sit , neglectis 
conditionibus a se constitutis. Quare, ut superius vidimus , iden- 
titas haec contractus et Sacramenti prascipua difficultas extitit in 
Concilio Tridentino ad irritanda Matrimonia clandestina, cum 
nulla sit Ecclesiae potestas in Sacramenti substantiam. Omnium 
primus Melchior Canus insinuavit sententiam de duplici distincta 
realitate in contractu et Sacramento Matrimonii , ut ita se extri- 
caret a gravissimis difficultatibus, quibussensit urgeri novam a se 
propositam doctrinam, de Sacerdote ministro Sacramenti Matri- 
monii (1). 

232. Deinde constans Ecclesiae praxis in vindicanda sibi soli 
potestatestatuendi impedimenta dirimentia constat 1° ex eo, quod 
ipsa impedimenla haee constituerit tribus prioribus Ecclesiae secu- 
lis , ut allata documenta ostendunt , ita ut irrita habuerit conjugia 

quit , cum nulli tunc teniporis Princi- dimenta dirimenta. Quod si Principes 

pes christiani extiterint ; alterum vero infideles hanc potestatem non habue- 

repugnat , alioquin etiam Pnncipes runt , quomodo hanc consecuti sant 

acathoiici et infideies possent , saltem amplectendo religionem christianam , 

indirecle , ut adversarii propagnant , adeo ut, dum filii Ecclesiae evaserunt , 
irritum facere Sacramentum , uti su- . auctoritatem acquisierint in ea , quae 

perius adnotavimus , jus exercentes in privative etexclusive ad Ecclesiam ip- 

Sacramenti materiam. Quid vero magis sam spectabant? Hoc rursum evincere 

absonum dici aut fingi potest , quam deberent adversarii. Cfr. Muzzarelli , 

ex voluntate Neronis , Caligulas , etc. opusc. cit. pag. 2i5 et seq. 

debuisse pendere valorem materiae ad (1) De locis theol. lib. vhi , cap. 5. 

Sacramentum efficiendum ? Huc tamen Sed cfr. quae contra eum scripsit Bel- 

devenire debent , qui hanc facultatem larmin. De Matritnon. cap. 7. 
tribuunt Principibus constituendi impe- 



332 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



illa , quse a legibus juris Romani probabantur tanquam legitima ; 
2°illud ex eo pariter constat , quod ipsavelut adulterina interdum 
spectaverit conjugia , quse ab Imperatoribus Christianis permit- 
tebantur (1) . contra vero habuerit ut legitima nonnulla conjugia, 
quae rejiciebantur tanquam illegitima etiam a Codice christiano- 
rum Principum (2) ; 3° id ipsum constat ex eo , quod ab Ecclesiae 
tantum confirmatione seu approbatione vim irritandi Christiano- 
rum conjugia obtinuerint , sive intra sive extra Imperii fines , 
impedimenta, qua3 in jure Romano constituta erant tum ab Im- 



(1) Superius attulimas Patrum ef- 
fata , quibus conjugia , ab imperialibus 
legibus permissa post dissolutionem ex 
causa adulterii , reprobantar. Id ipsum 
dicatur de lege lata a Gonstantino M. 
quaeque reperitur in cod. Theodosiano, 
lib. in , tit. xvi , De repudiis , qua 
Imperator sublatis aliis repudiorum 
causis statuit : In repudio mittendo a 
femina , hcec sola crimina inquiri , si 
homicidam , vel medicamentarium , 
vel 8epulchrorum dissolutorem mari- 
tum suum esse probaverit. In masculis 
etiam si repudium mittant , hcec tria 
crimina inquiri conveniet , si mce- 
cham t vel medicamenlariam , vel con- 
ciliatricem repudiare voluerit, Agi 
porro in hac lege de repudio , quo fas 
sit alteram ducere , patet ex pcena , quae 
immediate sancitur quoad eos , qui abs- 
que recensitis criminibus repudium mi- 
serint ; subditur enim : Nam si ah iis 
criminibus liberam ejecerit , omnem 
dotem restituere debet , et aliam non 
ducere. Cfr. in hanc legem commen- 
tarius Gothofredi , edit. cit. tom. i , 
pag. 3io et seqq. Porro , ipso Gotho- 
fredo fatente , canones nunquam per- 
miserunt in ejusmodi repudiis aliam 
uxorem ducere. Cfr. etiam Card. de 



Aguirre in can. lxi Conc. Illiberitani, 
(2) IIujus rei luculentissimum exem- 
plum inter cetera suppeditat conjugium 
initum a filiisfamiiias absque consensu 
parentam , qaod et antiqaitus atque 
nunc etiam a pluribus legislationibus 
veluti illegitimum imo irritum decla- 
ratum est ; attamen Ecclesia illud ra- 
tum habet ac legitimum. Alia exempla 
cfr. apud Gerdil. tract. cit. pag. 177 
et seqq. Recens exemplum suppeditat 
responsio sacrae Poenitentiariae data 
1 Jun. 1824 ad Episcopum Vivarien- 
sem , qua declarat valida omnino esse 
Christianorum conjugia inita cum im- 
pedimentis civilibus irritantibus , quae 
praeterea addit : Ita eruitur ex in- 
structione a suprema Inquisitione per 
$. Congregationis Concilii organum 
ad Episcopum Brexinonensem , an. 
1824 transmissa : Matrimoniis fide- 
lium, quibus nullum obstat canonicum 
impedimentum , suam quoad mari- 
talem nexum inesse vim et valorem , 
qualiacumque tandem fuerint impe- 
dimenta a seculari potestate , Ecclesia 
non consulta nec probante , perperam 
ac nulliter constituta. Extat vero haec 
responsioin Rituali Bellicensi, tom^iu, 
pag. 72 , edit. sec. 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONlI, ETG. 333 

peratoribus ethnicis tum ab Imperatoribus Christianis (1) ; 
4° constat ex legum civilium correctione , irritatione , amplia- 
tione, quae, ut vidimus , per jus canonicum factae sunt circa im- 
pedimenta ; 5° patet ex ipsa agendi ratione Imperatorum ac Prin- 
cipum christianorum , sive in condendis legibus suis ad canonum 
normam, ut robur ac firmitatem adipiscerentur (2), sive in rogan- 
dis Conciliis, cum optarent aliquod impedimentum constitui (3). 
233. 3° Denique eadem veritas adstruitur ex incommodis , 
quibus urgetur adversariorum hypothesis. Fieri enimnonpotest, 
ut scite observat Bellarminus (4), ut eadem potestas aeque et 
immediate et proprie ad duo diversa tribunalia pertineat. Utra- 
que enim esset suprema et independens circa idem objectum. 
Impossibile autem est , ut ex duplici circa idem objectum ab in- 
vicem independenti ac suprema potestate non oriantur collisiones, 
ita ut altera probet, quod ab altera vetatur. In casuautem nostro 
magis adhuc manifestum fit incommodum , quod ex potestatum 
conflictatione oritur, cum agatur de Sacramenti valore. Idem 
enim conjugium ut verum Sacramentum haberetur ab Ecclesia , 
quod nullum omnino esset acinane juxta regirnen politicum. Qui 
hac ratione nuptiali fcedere conjuncti essent , rei totidem fornica- 
tionum fierent coram Deo juxta Ecclesia? sententiam, citra scelus 
veroac legitimo jure uterentur juxta sententiam politici regiminis, 
aut e converso fornicarii essent juxta civile tribunal et legitimi 

(r)Sane Ecclesia protendit fines suos cilio Tridentino , nt dnplex constitue- 

ultra ditionem Romani Imperii , utno- ret impedimentam. 
tum est. Porro cam ipsa leges seu ca~ (4) De Matrim. cap. 21 , n. 44» 

nones stataeret, statuebat pro omnibus Qaamvis vero , ut saperius adnotavi- 

Christi fidelibus; quando propterea con- mus , adversarii nonnisi indirectam 

firmabat leges Romanas in ordine ad Principibus tribaant potestatem in Ma- 

Matrimonium , vim ipsisobligandicom- trimoninm , pront Sacramentum est , 

manicabat , ita ut nemo in conscientiae tribaant tamen sapremam , propriam 

foro , sive intra sive extra Imperii fi- ac immediatam in idem conjagiam , 

nes , eas infringere posset. proat est contraclas civilis ; merito 

(2) Cfr. Gerdil. loc. cit. part. 1, propterea affirmavit Bellarminus , ad* 
§ii. mitti non posse in idem objectum duas 

(3) Cfr. saperius dicta circa preces potestates aeqae sapremas , proprias ac 
oblatas a Legatis Regis Galliarum Con- immediatas. 



334 



TRACTATUS DE MATRIMONIO. 



sponsi coram Deo juxta tribunai Ecclesiae. Quis porro non videat, 
exinde animi seu conscientiae perturbationes oriri, morum hone- 
statem periclitari , ac innumera prope mala progigni ? Alterum 
incommodum, quod ex eodem principio dimanat, sunt simultates 
et jurgia , quae suapte natura inter civitatem et Ecclesiam in- 
teresse debent , uti experientia ostendit in illis regionibus , in 
quibus ejusmodilegislatio viget(l). Quid, si ageretur deprovinciis, 
in quibus dominantur Principes acatholici , quique ut plurimum 
omni qua possunt opera Catholicae religioni extinguendae student ? 
Numquid rata non erunt conjugia, quaeCatholici inirent quidem 
juxta Ecclesiae leges , at contra leges , quas sanxerunt Principes 
acatholici (2)? 



(1) Rostovany op. cit. § 10, loquens 
de legislatione Austriaca , haec habet : 
Archiepiscopus Viennensis ad omnes 
dioBceseos sucb parochoscirculare emi- 
sit id continens : Ut omnes parochi^ 
quoniam cicilis constitutio matrimo- 
nialis ad contractum solum , ct non 
una ad Sacramentum foret referenda, 
canonicas sanctiones circa Matrimo- 
niutn perlatas deinceps quoque obser- 
vare pergerent. At verp legislator ci- 
vilis jam nunc diserte declaravit ».• 
per suam constitutionem canonicis quo- 
que prceceptis ipsum Sacramentum at- 
tinentibus derogatum esse , omnesque 
Episcopos obligari , ut dehinc civi- 
lem dumtaxat constitutionem instar 
normce observent. Cum autem clerus, 
non obstante hac declaratione , porro 
etiam plures in praxi difjicultates for- 
maret , et Matrimonium , quod cano- 
nicis requisitis rite concurrentibus ini- 
tum essei , ut verum ratumque a ci- 
vitate agnosci debere palam enuncia- 
ret , diuturnum exortum est certamen, 
quod effecit , ut dispensationum matri- 



monialium systemaintra ^o annosplu- 
ries mutaretur. Ephemerides Aschaf- 
fenburgenses an. i834 , P a S* 47° > 
eventurum annunciarunt in imperio 
Austriaco, ut demum conventio sen con- 
cordatum fieret cum Sede Apostolica 
ad omnem collisionem jurium tollen- 
dam. Quod vero dictum est de legis- 
latione Austriaca , dici pari jure debet 
de legislatione Gallica , ex qua non mi- 
nora incommoda orta sunt et quotidie 
adhuc oriuntur. 

(2) Equidem novi, Carrierereponere, 
nihil posse Principes in destructionem, 
ideoque nullius vis fore leges, quas sive 
Catholici sive aeatholici iniquas tule- 
rint. Ast quaerat ipse ab illis Principi- 
bus , utrum leges , quas non ita pridem 
in regionibus Gallise finitimis , de qui- 
bus paulo post agemus , iatae sunt , 
justae sint an vero injustae ? Quis judex 
erit? XI 11 justissimas et aequissimas re- 
putabunt , Catholici vero injustas plane 
et iniquas dicent. Et en collisionis fon- 
tem uberrimum. 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MA.TRIMONII , ETC. 



335 



234. Quaqua igitur versus spectetur controversia ista , sive 
intimam rei naturam ex Christi dispositione expendamus, sive 
constantem Ecclesiae doctrinam et praxim , sive demum gravissima 
quse in adversariorum hypothesi exoriuntur incommoda, constat, 
soli Ecclesiae jus competere constituendi impedimenta Matrimo- 
nium dirimentia , nec ulla ratione competere posse seculi Prin- 
cipibus , prout ostendere nobis proposuimus. 

235. Nunc demum addo, hanc doctrinam constanter tradidisse 
et in praxim deduxisse Romanos Pontifices, ut patet ex Bene- 
dicto XIV passim (1), Pio VI (2), Pio VIII (3), Greg. XVI (4), 
atque ex responsis datis a congregationibus Romanis (5). 



(1) Praesertim De Synodo dioec. lib. 
vin, cap. 12, n. 6 , ubi prolata no- 
vella lxxxix Leonis Imperat. addit : 
Verum hcec constitutio , cum a Prin- 
cipe laico prodierit , non potuit Ma- 
trimonii validitatem quoad forum 
conscientice infringere. Et Constit. n , 
data ad Henricam Cardinal. Ducem 
Eboracensem , die 9 Febr. an. 1749» 
nbi § 7 loqnens de lege lata ab Imp. 
Theodosio, quanuptiae inter Christianos 
et Judaeos interdicuntur , ait : Verum 
duce hic occurrunt difficultates : prima, 
quod hoec lex , utpote a laico PHncipe 
condita , nullam habere vim in Matri- 
moniis debet , etc. idque confirmat 
auctoritate Estii. Cfr. e)usBullar. tom. 
111, pag. 8. 

(2) In litt. dat. ad Episcopum Mo- 
tulens. die 16 Sept. 1788 , de quibus 
postea. 

(3) In Encyclica 29 Maji 1829, 
in qua afnrmat , Matrimonium non 
humana tantum ex lege , sed ex divina 
regi debere, ac non terrenis , sed sa- 
cris rebus ipsum accensendum esse , 
ideoque Ecclesice omnino subjici. 



(4) In Encyclyca i5 Augusti i832, 
ubi ait : Memores (populi) sacris il- 
/ttd(Matrimonium) rebus adnumerari , 
et Ecciesice proinde subjici , prcesti- 
tutas de ipso ejusdem Ecclesice leges 
habeantob oculos^iisque pareant sancte 
accurateque , ex quarum executione 
omnino pendet ejusdem connubii vis, 
robur ac justa consociatio. 

(5) Paulo ante protalimus responsio- 
nem datam 1 Junii 1824, in qua con- 
currit auctoritas S. Poenitentiariae , 
Inquisitionis et Cougregationis Con- 
cilii Trid. Has auctoritates sibi objicit 
Carriere , easque eludit sub eo praetexta, 
quod Summi Pontifices nihil definire 
intenderint ; responsiones vero S. Pce- 
nitentiariae tanti non sint ponderis , ut 
ex iis dirimi debeat controversia. Ast 
hae sunt evasiones; quamvis enim Pon- 
tifices Romani noluerint qusestionem 
definire , ostendunt saltem , quae ipsis 
mens sit, et quinam sensus et praxis 
Ecclesiae ; si autem ex cathedra defi- 
nivissent controversiam , jam contra 
fidem peccarent patrocinatores contrariae 
sententiae. Quivis pariter apprime ca- 



336 TRACTATUS DE MATRIttONIO. 

236. Priusquam manum a tabula amoveamus, et illud ex dictis 
animadvertere debemus , nec posse Principes auctoritate sibi 
propria et originaria cum subjectione ad Ecclesiam statuere im- 
pedimenta, quae vinculum conjugale afficiant , cum Principes eam 
potestatemnonhabeant. Itaque, quod a Bellarmino aliisque Theo- 
logis traditur , posse Principes , Ecclesia concurrente , impedi- 
menta cum efFectu dirimente statuere , debet eo sensu intelligi , 
quod scilicet ejusmodi Principum sanctiones vim producendi 
effectum illum tunc tantum adipiscantur , cum ad eas accesserit 
Ecclesiaa auctoritas , qua sola virtutem hanc dirimendi conjugia 
leges civiles obtinere possunt. Quicumque alius sensus esset con- 
tradictorius. 

DIFFICULTATES. 

237. Obj. prima. 1° Quamvis argumenta , quae ab auctoritate 
ducuntur , magis patrocinentur contrariae sententiae , quae ideo 
tenenda esset, si quaestio ex auctoritate definienda foret, graviores 
tamen rationes militare videntur pro Theologorum Gallorum sen- 
tentia. 2° Etenim neque ex rei natura , neque ex ratione Sacra- 
menti, ad quam a Christo evectum est fidelium conjugium , neque 
demum ex mutuis utriusque potestatis , ecclesiasticae et civilis , 
relationibus ostendi potest , Christianorum conjugium ita ad Ec- 
clesiam pertinere , ut pariter non subsit Principum potestati in 
ordine ad impedimenta dirimentia constituenda. 3° Sane, licet 
Matrimonium evectum sit ad dignitatem Sacramenti , non ideo 
desiit esse contractus naturalis et civilis ; Sacramentum enim non 
tollit contractum , ut patet ; et ille contractus non minus spectat 
ad bonum societatis; ergo semper subditur Principi. Sub eo res- 
pectu igitur verum est , materiam Sacramenti esse contractum 
Principi subjectum , et quidem contractum naturalem , in quo 
sita est ejusdem Sacramenti materia. Hic item contractus est 
civilis , cum inter cives initur, et ideo subest Principis auctoritati, 
qui eumdem contractum potest irritare, etiam prout naturalis 

tholicas magna veneratione excipit res- gationom quae consulere solent Ro- 
ponsa aut decreta Romanarnm Gongre- manos Pontifices, anteqaam ea emittant* 



CAP. 111. DE IMFEDlMErJTIS MATRIMONIl , ETG. 337 

est. Nec ideo attingit Sacramentura ; impedit solum , quominus 
materia existat ; porro prius est existere materiam quam Sacra- 
mentum ; non dissimili prorsus ratione ac vinum aut aquam 
corrumpens, Eucharistiae autBaptismatis Sacramentanon afficeret. 
Pariter non ideo mobilis efficitur Sacramenti materia , quae semper 
consistit in contractu valido; nec minus fixa permanet inter 
varias regnorum leges, quam inter varias leges, quas Ecclesia 
tulit variis aetatibus. 4° Et vero in adversariorum sententia di~ 
cendum esset , Principes , quando religio christiana in eorum im- 
periis propagatur et sic matrimonia subditorum Sacramenti ra- 
tionem recipiunt, aliquid amittere de suis juribus temporalibus ; 
atqui illud opponitur constanti doctrinae Ecclesiae , et nemo non 
videt, quam odiosa inde redderetur religio Principibus (1). Ergo. 
238. Resp. Ad l m , Neg. Etenim hoc ipso, quod adversarii 
fateantur, argumenta , quae ducuntur ex auctoritate, magis patro- 
cinari sententiae nostrae, facile colligitur, etiam rationum mornenta, 
quibus innititur auctoritas , eidem doctrinae suffragari. Alioquin 
inferendum esset , aut absque solidis rationibus Romanos Ponti- 
fices Congregationesque in re tam gravi huic doctrinae adstipu- 
lari eamque in praxim deducere , aut privatis hominibus magis 
compertas esse has rationes quam Ecclesiae universalis modera- 
toribus(2). Verum , et hoc praetermisso , inficiamur, rationes, quae 
ab adversariis proferuntur, validiores esse iis, quibus innititur do- 
ctrina nostra, ut ex earum analysi constabit. Hse siquidem rationes, 
quas adversarii jactant , eaedem illae sunt , quibus M. Antonius 
de Dominis, Launojus, ceterique ecclesiasticae potestatis osores 
innixi , solis Principibus ad Ecclesiae exclusionem auctoritatem 



(1) Ita Carriere , tom. i , part. ni , inelactabilis est ; verum cujus erit ju- 
sect. 2 , cap. i , n. 55g , cam aacto- diciam ferre de aactoritatis pondere , 
ribas , qaos pro se adducit. praesertim cam agitur de Romanoram 

(2) In negotio Religionis nemo ne- Pontificam constitationibus ? Inquirere 
gaveritprimas partessibi vindicare aa- in intrinseca rationum momenta, qai- 
ctoritatem. Equidem novi, a D. Carriere bus innititur auctoritas , non ad priva- 
affirmari , tunc solum controversiam tos spectat ; alioquin sectaremur me- 
dirimendam auctoritate esse , cum haec thodumprotestanticam. 

T. VII. 22 



338 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



tribuunt leges sanciendi, quibus dirimantur Christianorum con- 
jugia, quasque superius disjecirnus. 

239. Ad 2 m , Negamus quoad omnes suas partes. 

240. Ad 3 m , seu ad l m prob. Dist. Matrimonium , licet eve- 
ctum sit ad dignitatem Sacramenti , non ideo desiit esse contractus 
naturalis in suo conceptu formali , quatenus mente a Sacramento 
distinguitur , conc; ratione sui , quatenus identificatur cum Sa- 
cramento , ney. Responsio patet ex iis, quge paulo ante exposuimus. 
Nam ex eo quod contractus conjugalis uno eodemque actu, quo 
talis efiicitur > evadat Sacramentum juxta Christi institutionem , 
quamvis non amittat rationem formalem contractus, reipsa tamen 
spectari non amplius potest nisi sub ratione Sacramenti. Nullum 
propterea instans concipi potest, in quo a Principe exerceri possit 
in talem contractum potestas; nisi velint adversarii, Christum 
Sacramentum ipsum Principum dispositioni tradidisse, etiamsi 
ipsi sint acatholici et infideles (1). Ratio porro contractus civilis , 
qua civilis , prorsus extrinseca est ipsi connubiali nexui, eumque 
supponit jam in suo esse constitutum (2). Quare nec debent nec 



(l) lluc sane devenerant nonnulli 
Theologi ex praejacto principio, utas- 
sererent , posse Principes inudeles sta- 
tuere impedimenta, quae attiugant sub- 
ditos christianos , inter quos eminet 
Sanchez , lib. vn , disp. 3 , n. 7 , cu- 
jus verba haec sunt : Id vero monue- 
rim , fideles suhditos infidelibus Prin- 
cipibus , utpote qui eorum oppida in- 
habitant , adstringi legibus eorumjus- 
tis irritantibus Matrimonium...Quare 
si cum eo dirimenti impedimento con- 
trahant , erit nullum Matrimonium. 
Quia ratio Sacramenti superaddita 
fidelium , non impedit , etc. Hoc 
idem absurdum corollarium debet ad- 
mittere D. Carriere , si sibi ipsi con- 
stare velit. Nam cum juxta principium 
«jus possint civiles potestates contra- 



ctum naturalem attingere ex jure suo 
innato , originario et independente , 
ita nt efFiciat non amplius idoneam 
materiam Sacramenti , ea ratione qua 
aqua corrumpitur aut panis , ut ne- 
queant esse materia Baptismi et Eu- 
charistix , profecto sequitur, ita posse 
Principes inndeles afficere coutractum 
naturalem fidelium , ut , juxta leges 
civiles, irritum fiat Sacramentum ip- 
sum. En quo ducant ejusmodi theoriae, 
nt valor nempe Sacramenti pendeat 
etiam a Turcis , paganis et hsereticis ! 
(2) Exinde ruit potissima illa ratio , 
cui innituntur adversarii , quae ducitur 
ex prioritate seu anterioritate contra- 
ctus civilis et naturalis respectu Sa- 
cramenti , ex qua nonnulli adeo pro- 
gressi sunt , nt non solum Principibus 



CAP. III. DE 1MPEDIMENTIS MATRIMONII , ETG. 339 

possunt adversse parlis Theologi duas has contractus rationes 
simul permiscere , cum immane inter utramque interpositum sit 
discrimen. Ratio enim contractus naturalis est ipsi conjugio in- 
trinseca et essentialis ; ratio vero contractus civilis est eidem ex- 
trinseca , accidentalis ac superveniens. 

241. Exinde corruunt omnes deductae consecutiones , nempe : 
ergo Sacramentum non tollit rationem contractus naturalis et 
civilis ; ergo semper subjicitur Principi ; ergo materia Sacramenti 
est contractus naturalis et civilis Principi subjectus ; ergo potest 
Princeps irritare contractum naturalem, quin attingat Sacramen- 
tunij aliaeque ejusmodi. Hae siquidem omnes dimanant ex falso 
principio , et ex perperam intellecta catholica doctrina de Sa- 
cramento Matrimonii. Hoc vero clarius adhuc patet ex adducta 
similitudine de immutatione aquae prout est materia Baptismi , 
et panis prout est materia Eucharistiae , quam cum ab apostata 
de Dominis mutuati fuerint adversarii , supponunt cum ipso id 
quod falsum esse ostendimus , contractum nempe perinde se ha- 
bere ad Sacramentum Matrimonii, ac se habeat aqua aut panis ad 
Sacramentum Baptismi aut Eucharistiae. Ast in hoc graviter hal- 
lucinantur; ut enim in praecedentibus propositionibus ostendimus, 
contractus naturalis non est materia remota Sacramenti Matri- 
monii , ut aqua est materia remota Baptismi , et panis materia 
remota Eucharistiae , sed proocima ; quse propterea nulla ratione 
a Principe immutari aut irritari potest , quin attingat immediate 
Sacramentum ipsum. 

242. Ad 4 m , Neg. Haec insuper difficultas, quae pariter , ut vi- 
dimus , ab apostata de Dominis , a Launojo, a jansenianis ac 
regalistis proponitur, disjecta pridem a nobis est. Jus Principum 

secularibas tribuerint potestatem sta- sunt hi effectos triboi etiam Matrimonio 

tuendi impedimenta irritantia Sacramen- invalido ; non potest vero Ecclesia tri- 

tum , verum etiam , ut potior sit po- buere rationem Sacramenti Matrimonio 

testas Principum in Matrimonium, qua- a Principe irritato , quia sine contra- 

tenus Sacramentum est , quam potestas ctu existere nequit Sacramentum. Ita 

Ecclesiae. Princeps enim potest , juxta Carriere, loc. cit. n. 563, cum Baston, 

ipsos, effectus civiles tribuere Matri- Concordance, etc. pag. i5. 
monio ab Ecclesia irritato , quia pos- 

22. 



340 TRACTATUS DB MATRIMONIO. 

proprie tantum fertur in contractum civilem , qui supervenit con- 
tractui naturali , ideoque , si sermo sit de conjugiis fidelium , 
supervenit Sacramento. Porro hoc jus a Christo ipsis intactum 
relictum est ; hinc Principes , si bonum societatis id postulet , 
possunt contractum civilem illegitimum et irritum facere , in 
ordine scilicet ad effectus civiles , adeo ut vi legum illum spectare 
possint veluti nullum , non autem in foro conscientiae et coram 
Deo. Cum vero in ipsorum imperiis religio christiana propaga- 
tur, aut ipsi permanent in infidelitate , et nullum jus habent in 
contractum conjugalem a fidelibus initum in foro conscientiae , 
sed conservant illud , quod habuerunt in contractum civilem et 
extrinsecum ; aut fidemprofitentur, et nova ipsis inest obligatio 
se subjiciendi Ecclesiae doctrinae , ac filios obsequentes se erga 
eamdem exhibendi, non autem acquirendi jus, quo antea care- 
bant (1). Falsum praeterea est, quod adversarii affirmant , opponi 
doctrinam nostram constanti Ecclesiae doctrinae ; ut enim caetera 
silentio praeteream, quae huc afferri possent, atque ut insistam 
argumento , quod versamus , Eccjesia contrarium ostendit praxi 
sua sive ante sive post Principum conversionem , uti evincunt 
documenta , quae attulimus (2). 

243. Inst. Saltem ostendi nequit ex utriusque , civilis et ec- 

clesiasticae , potestatis mutuis relationibus soli Ecclesiae competere 

jus statuendi impedimenta dirimentia. 1° Si qua enim contrariae 

sententiae momenta essent, haac vel ex jure vel ex facto desume- 

rentur ; neutrum porro dici potest. Non ex jure , nam quaa ex 

jure afferuntur argumenta, peti solent sive ex repugnantia duplicis 

supremae , immediatae ac independentis potestatis in idem objec- 

tum , sive ex incommodis , nempe ex utriusque potestatis con- 

flictu ; jam vero repugnantia illa supponitur et non probatur , 

imo potius evincitur contrarium. Nam licet objectum idem sit, 

sub diverso tamen respectu attingitur ab utraque potestate, et 

diversus est finis utriusque , in quo nulla esse potest pugna ; idque 

(1) Gfr. Muzzarelli , in opasc. cit. imperialibus , quas Ecclesia aut correxit 
pag. n5 et seq. aut abrogayit , juxta dicta. 

(2) Idconstatei iis omnibns legibus 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII, ETC. 341 

etiampatet expluribus exemplis, v. g. festorum , bonorum , quae 
suntDeo dicata, in quae utraque potestas directeet imroediate jus 
exercet (1). Incommoda pariter, quae praedicantur oriri ex conflictu, 
ab abusu potestatis oriuntur , non autem necessario ex ipsa rei 
natura ; quare facile tolli possunt , si utraque potestas suis limiti- 
bus se contineat, aut alia ratione invicem se componant hae po- 
testates. Adde, impedimenta , utpote duas negationes, nonposse 
proprie esse contradictoria. 2° Sed neque eoc facto; aut enim at- 
tendimus ad priora secula , et certum est , ut ostendunt Theologi 
Galli , Prineipes per plura secula constanter exercuisse hanc po- 
testatem tanquam sibi innatam et propriam absque ulla recla- 
matione , imo cum approbatione Ecclesiae (2) ; aut attendimus ad 
posteriora seu recentiora Ecclesiae secula ; porro , quamvis in his 
Ecclesia exclusive hanc exercuerit potestatem, id unice repeten- 
dum est ex Principibus , qui pro sua erga Ecclesiam pietate ipsi 
omnino reliquerunt curam causarum matrimonialium (3), quin 
tamen dici possit, quod Principes jus suum amiserint; aliud enim 
est jure suo non uti , aliud eo spoliari , praesertim cum agitur de 
jure innato cuidam potestati ; et si voluissent , non potuissent 
Principes suis se juribus abdicare (4). 3° His rationum momentis 
adducti jam plures Theologi exteri , Petrus Soto (5) , Sanchez (6), 
Salmaticenses (7), Pirching (8), Selvaggius (9), aliique passim (10) 
eamdem tuentur doctrinam. Ergo. 

(1) Ita Carriere loc. cit. nam. 564 Theologos recensere ipsum Itturiaga , 
et seqq. qui in op. cit. Confutazione delV av- 

(2) Ibid. num. 568. vocato Pistojese , cap. l , § i , edit. 

(3) Ibid. n. 671. cit. vol. iv^ pag. 82, haec scribit : 

(4) Ibid. Non e gia che io intenda di restrin- 
(3) De tnstit. Sacerdotum , DeMa- gere la podesta delPrincipe agli effetti 

trimonio f \ec\.iv. civili del contratto , sicche non possa 

(6) De Matr. lib. vn , dist. 3 , estendersi indirettamente agli effetti 
num. 1. altresi del Sacramento. No , che anzi 

(7) De Matr. cap. 11 , n. 14. all' opposto dichiaro , che i Principi 

(8) Lib. 1?. tit. 1, n. i5o. secolari, attesalaloro sovranita , for- 

(9) Instit. canonic. lib. 11, tit. 9, niii sono di tutta la podesta , che hasta 
n. 2. di sua natura ad annullare si fatta- 

(10) Doleo, quod debeam inter hos mentc il contratto matrimoniah , che 



342 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

244. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Neg. min. Non enim tan- 
tum supponitur ejusmodi repugnantia , sed plane evincitur. Si- 
quidem eadem res ad duos diversos dominos absolutos et inde- 
pendentes pertinere non potest ; ab unoquoque enim in solidum 
possideretur , quod omnino implicat , cum neutrius esset. Nec 
refert, quod sub diverso respectu , et ob diversos fines idem ob- 
jectum duae potestates attingerent; nam si utraque potestas est 
aeque immediata , suprema et independens , unaquaeque totum 
objectum sibi vindicat ac suum facit , cum diversi fines sint ob- 
jecto ipsi extrinseci. Hinc si duo aequali jure domum posside- 
rent , quorum alter vellet eam cultui divino dicatam , alter vero 
eamdem habitare contenderet et convertere in suos usus , hi 
domum attingerent sub diverso respectu et ob fines diversos, 
attamen neuter eam posset habere. En quibus principiis adver- 
sarii nitantur ! Exempla vero, quae afferuntur ex festis ac beneficiis, 
contrarium evincunt ; ecquis enim vere catholicus tribuat Principi 
potestatem immediatam , supremam , independentem in festa 
et beneficia ecclesiastica? Haec relinquenda sunt Protestantibus 
et Pistoriensibus (1)> 

245. Nec felicius se expediunt adversarii ab incommodis sive 

questo materia piii non sia nemmen esse jureproprio transfcrre dies ab Ec~ 

del Sacramento. Verum quidem est, clesia praescriptos pro festis jejuniisve 

quod ibid. subdit immediate : A patto celebrandis, haec propositio proscripta 

perb , cke vi concorra la Chiesa colla fuit ut falsa , juris Conciliorum ge- 

sua o positiva approvazione , o per lo neralium et Summorum Pontificum 

meno permissione , etc. Videsis ver- lossiva , scandalosa , schismati favens , 

sionem latinam ad calcem voluminis. a Pio vi. Quid , si synodus jus istud 

Ast constituto semel principio , reliqua secularibus Principibus vindicasset ? 

sequuntur. Sufficit adversariis vel latus Quare cum Principes , attentia tempo- 

unguis , ut cetera sibi vindicent. Ce- rum adjunctis , optassent aut transla- 

ttrum et bic auclor in bac consti- tionem aut abrogationem festorum , 

tuenda doctrina progreditur ex falso ad S. Sedem confugerunt, ut eam obti- 

principio , quod contractus naturalis et nerent ; quomodo igitur Carriere tri- 

civilis separatus epectari possit a Sacra- buit Principibus secularibus jus dire- 

mento in conjugiis Christianorum. ctum etimmediatum in dies festos et 

(1) Sane cum Synodus Pistoriensis, in beneficia ? 
prop. rxxiv, adstruxisset , Episcopo fas 



GAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOHII , ETG. 



343 



conflictu, qui inde oriretur inter duas potestates. Nara imprimis 
inficiamur, Ecclesiam potestate suaabuti posse, ut objectio sup- 
ponit; deinde dicimus, ex ipsa rei natura in adversariorum hy- 
pothesi hunc oriri conflictum. Quod enim juxta Ecclesiam con- 
ducit ad bonum spirituale , juxta potestatem civilem ducere potest 
ad temporale detrimentum , ut patet ex conjugiis filiorum fami- 
lias , quae justas ob causas irritare noluit Tridentinum , ad con- 
scientiae tranquillitatem in non paucis casibus; contra vero ob 
familiarum perturbationes aliasque causas eadem irritat in diversis 
regionibus lex civilis; et en quomodo in hoc aliisque prope 
innumeris ejusmodi casibus absque potestatis abusu oriantur 
conflictus , sed oriantur necessario atque ex ipsa rei natura in 
adversariorum sententia. 

246. Facile quidem est speculative , ut ajunt , tolli haec in- 
commoda , si nempe utraque potestas intra limites suos se con- 
tineat , ast practice est difficillimum , ut constat ex iis , quae paulo 
ante commemoravimus, et ex experientia liquet. Id ipsum con- 
firmatur ex totmediis , quae ad hunc finem obtinendum excogita- 
runt istius sententiae patroni quorum alia absurda sunt , alia 
inepta et Ecclesiae injuriosa (1). 



(1) Nam aliqui, statuentes Matrimonii 
materiam esse contractum matrimonia- 
lem civiliter legitimnm ac validnm , 
intulerunt , de principali Matrimonii re 
politieae societatis esse jndicare , Eccle- 
sia3 vero nonnisi petestatem circa ad- 
ministrationem Sacramenti relictam 
esse , ita tamen nt ejnsdem leges^sub- 
essent placito regio ; nti Dolliner in 
op. cit. Handbuch der in Oestreich 
geltenden Eherechts , seu Manuale 
juris matrimonialis in Austria vigen- 
tis. Alii docent, componi posse dissidia , 
si Ecclesia in suis ceremonialibns le- 
gibns , et in sanciendis impedimentis 
Malrimoninm , nt ipsi loqnnntnr , tan- 
tum impedientibns , sese principiis sen 



statntis civitatis accommodaverit , et 
palam declaraverit : leges illas canoni- 
cas Matrimoninm prohibentes , quae a 
statn politico probatae non fnerint, 
abrogatas esse ; nti auctores scripti pe- 
riodici : Archiv fur das katholische 
Kirchen-und Schulwesen , seu Archi- 
viumpro catholica Ecclesiarum , scho- 
larumque natura , Francofart. 1810, 
tom. i , quaest. i : Kann der kathoL 
Geistliche hei Schliessung der Ehe 
Civilbeamter und Pfarrer zugleich 
seyn P Utrum Ecclesiaslicus catholi- 
cus possit in Matrimonii contractu 
civilis magistratns et Parochus simul 
esse ? Sic etiam scriptores alterius 
ephemeridis: Theologische Zeitschrift 



344 



TRAGTATUS DE MA.TRIMONIO. 



247. Id vero , quod postremo loco adjicitur , non posse scilicet 
duas negationes , cujusmodi sunt impedimenta , contradictorias 
esse , discutiendum logicis relinquimus ; nos contenti erimus 
animadvertere , adversarium ludere in verbis. Quamvis enim im- 
pedimenta per se effecturn negativum enuncient , et , si ad eum- 
dem effectum producendum ab utraque potestate constituantur , 
nunquam possint esse contradictoria ; si tamen altera declaret 
conjugium validum , quod ab altera irritum declaratur , oritur 
profecto collisio et contradictoria oppositio. Id porro contingit in 
pluribus casibus; ita ut ssepe idem conjugium , quodjuxta san- 
ctiones canonicas legitimum esset, ex. gr. conjugium filii familias 
invitis parentibus, esset illegitimum ac nullum juxta sanctiones 
civiles. Idem dic de ceteris. 

248. Ad 2 m , Neg. Sive attendamus ad priora secula sive 
ad posteriora. Etenim licet prioribus seculis Principes leges sanxe- 



von Batz und Brenner, seu Theolo- 
gicce ephemerides exaratce a Batz et 
Brenner, vol. iv, pag. 4^7 et seqq. 
Bambergae 1 8 1 1 : TVie sint die Colli- 
sionen zwischen Stats-und Kirchen- 
gesetzen in Bezug aufdie Ehehinder- 
nissen zu heben P seu Quomodo sint 
auferendce collisiones inter leges status 
et Ecclesice circa impedimenta matri- 
monialia P Nec defuerunt , qai Eccle- 
sice protestanticce exemp]um attulerint, 
quam affirmarunt media via in hoc ar- 
gumento incedere, adeoque tenere tu- 
tissimum iter! Marklin , UberdieEhe, 
Eine dogmatisch - Kirchenrechtliche 
Abhandlung,seuDi8sertatiodogmatico- 
canonica de Matrimonio , qoae inserta 
est in Klaiber J 8 Studien der evangeli- 
schen Geistlichkeit TVurtemberg's t seu 
Studia evangelici cleri Wurtemberg. 
a Klaiber conscripta , vol. vl, pag. i44 
et seqq. Sane Kemnitius , Exam : Conc. 
Trid. part. li , pag. 433 , ad can. xii 



faaec habet : Quia Matrimonium in 

Ecclesia normam habet ipsum verbum 

Dei , et in causis matrimonialibus 

multi accidunt casus cbnscientiarum , 

Ecclesia non potest prorsus et simpli- 

citer causas matrimoniales a se ad 

politicum magistratum rejicere. Nun- 

quam vero vetus Ecclesia causas ma- 

trimoniales ita ad suum forum trans- 

tulit , ut prorsus excluderet politicum 

magistratum ; ferre enim leges ad 

magistratus ofjicium pertinet. Nempe 

hucusque pervenerunt , qui rati sunt 

posse facile componi dissidia , quae 

oriri solent inter utramque potestatem 

circa jus statuendi impedimenta diri- 

mentia. Itaquenullaaliasuppetit via ad 

incommoda haec tollenda , quam juxta 

sanam doctrinam tribuere Ecciesiae jus 

in Matrimonii vinculum et Sacramen- 

tum , Principibus vero jus in effeclus 

civiles in foro externo. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMOHII , ETC. 345 

rint conjugia irritantes , uti ostendimus , vim nullam habuerunt 
quoad connubia fidelium nisi approbatione tacita aut expressa 
ipsius Ecclesise , quse , cum illas leges honestati ac juri divino con- 
formes esse deprehenderit , eas adscivit ac suas fecit; quod si eas 
deprehendit iisdem principiis adversari, aut rejecit aut correxit. 
Falsum propterea est , quod cum de Dominis et Launojo (1) uni- 
versim asserunt adversarii aut saltem innuunt , illam potestatem 
Principes exercuisse nullatenus obsistente , immo probante Ec- 
clesia. Contrarium siquidem constat exfacto, ex omnibus scilicet 
illis canonicis sanctionibus , quibus leges illae aut abrogatae aut cor- 
rectae fuerunt (2). 

249. Quod si sermo sit de seculis posterioribus , in quibus, 
ipsis fatentibus, sola Ecclesia hoc jus exercuit , vere gratis adver- 
sarii asserunt , Principes pro sua erga Ecclesiam pietate curam 
causarum matrimonialium eidem reliquisse. Namnec tempus as- 
signare possunt hujus concessionis nee documenta ; meris con- 
jecturis indulgent , et tales quidem afferunt , ut , si admitterentur, 
fraudulentam usurpationem ex parte Ecclesiae indicarent (3). 
Restat praeterea seraper dissolvenda in hac hypothesi difficultas , 
quae petitur ex Concilii Tridentini agendi ratione , dum soli Ec- 
clesiae tribuit hanc potestatem (4) , non reclamantibus , imo pro- 

(1) Jam Spalatensis, op. etloc. cit. n. 5^1, scribit : Hujus concessionis 
n. 6, scripserat : Leges (Imperatorum) initium proecise assignari nequit , sed 
invenio , resistentiam non video. Lau- paulatim invaluit, Quidam dicunt , 
nojus effatum istud mire ampHGcat,op. usum illum invaluisse circa tempora 
cit. pag. 771. Cfr. Leullier. op. cit. Caroli M. de quo vide Gerbais , 111 
Observ. iv, § 7. part. cap. 3 , pag. 3jg et seq. Alii 

(2) Benedictus xiv , De Synodo, loc. dicunt , ortum verisimiliter habuisse , 
cit. nempe lib. ix , cap. 11 et 12, quando , gentibus barbarisvarias Im- 
plara exhibet exempla legum imperia- perii partes invadentibus , magna in~ 
lium , quae a jure canonico correctae et ducta est confusio ; qua posita , cura 
improbatae sunt. Mirum proinde \ideri legum ad mores spectantium ad pas- 
debet , Carriere pro se adducere hujus tores Ecclesiw quasi naturaliter de- 
Pontificis auctoritatem. Id ipsum nos voluta est. 

superius ostendimus ex confessione au- (4) Dixi, soli Ecclesia? a Tridentino 

ctoris protestanlisBoclelmann. . Concilio tribui potestatem statuendi 

(3) Profecto D. Carriere , loc. cit. dirimentia impedimenta ; si enim verba 



346 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

bantibus Principum legatis et oratoribus, qui certe non siluis- 
sent, si saltem in dubium revocatum esset jus Principibus innatum, 
proprium ac tale, cui, etiamsi voluissent, cedere non potuissent 
juxta ipsos adversarios. 

250. Ad 3 m , Dist. Plures Theologi exteri eamdem doctrinam 
tuentur cum illis tamen coarctationibus , quas adversarii non ad- 
mittunt, et quidem immerito, conc; jure merito et absque 
coarctationibus , neg. Utique fatendum est } nonnullos Theologos 
exteros tenuisse sententiam de jure Principum proprio in sta- 
tuendis impedimentis dirimentibus ; verum hic non pauca sunt 
animadvertenda : ac 1° eorum plerosque ea scripsisse aetate > qua 
hac in parte plena vigebat inter civitatem et Ecclesiam concordia ; 
nec praeviderunt, quae seculo superiori ex occasionehujus sententise 
dissidia exorta sunt; 2° ipsos eam doctrinam iis circumscripsisse 
limitibus , ex quibus nihil esset pertimescendum ; nam simul do- 
cuerunt, non posse Principes nisi cum subjectione atque, ut 
aiunt, cum dependentia ab Ecclesia eam potestatem exercere(l); 
3° nonnullos pneterea inficiatos esse jus istud esse , Principum 
proprium et originarium , sed adventitium ipsisque traditum ex 
Ecclesiae concessione (2); 4° eosdem falso principio inniti in hac 

can. iv in nativa sua significatione ac- esse t de potestate civili. Qais sanae men- 

cipiantnr , nemo inficias iverit , de sola tis talia admittat ? 
Ecclesia ea esse intelligenda , uti etiam (l) It a Sanchez , k)c. cit. Kugler , 

patet communi loquendi usu. Etenim n , I0 4o et io4i ; Salmanticenses , 

si quis ab aliquo sciscitaretur , cujus C ap. xi , n. i5 ; Itturiaga , loc. cit. alii- 

sit domus aut ager ille , ac responde- q ue passim. 

retur : Est Petri , quis alio sensu ac- (2) Ita Basil. Pontius, op. cit cap. xi; 

ciperet hanc responsionem , nisi quod Bernard. Bauer, Theol. univers.dogm. 

domus autager ad solum Petrum spe- tom. ni , pag. 20o5; Fejer, Matrim. 

ctaret ? Quis suspicaretur , eatenus dici ex instit. Christi , Pest. i835 , pag. 43. 

domum illam aut agrum esse Petri , Tournely, loc. cit. principes civiles non- 

quatenus etiam sit Pauli autTerentii? D i s i concurrente Ecclesia impedimenta 

Quanto minus , si hoc diceretur in pu- Matrimon.statuisse probat : i°exedi- 

blicoetsolemniinstrumento?Attamen, c tJ 8 Principum Childerici an. 5^7 , 

juxta adversarios , Tridentinum , dum Childeberti an. 5g5 , Carlomanni an. 

hanc adstruit potestatem Ecclesia3 sub ^43 § Caroli M. in Capitul. Caroli 

anathcmatis poena, intelligendum etiam Calvi , Henrici 11 , Caroli ix , etc. 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONII , ETC. 



347 



adstruenda sententia , quod scilicet contractus civilis materiam 
constituat conjugalis nexus (1) , quod tamen nec adversarii am- 
plius admittunt. Quae cum ita se habeant , patet , nullum suffra- 
gium ex horum Theologorum sententia accedere posse ad doc- 
trinam quam impugnamus^ cohonestandam. Addimus, velipsum 
Clerum Gallicanum ad haec usque fere tempora communi senten- 
tise adstipulatum esse , uti ex certissimis documentis constat (2) ; 



2° ex eo quod Principes ipsi in propria 
causa ad potestatem ecclesiasticam se 
contalerint ; 3° ex eo qnod reges in 
sais edictis accarate distinxerint id, 
qaod in Matrimonio politicam est ab 
eo , quod est spiritaale. Hic auctor 
tamen postea non satis sibi cohaeret. 

(1) Gonstanter fere omnes Theologi, 
qui hanc sententiam tenuerunt , ut fun- 
damentum constituerunt , contractum 
civilem esse materiam Sacramenti , uti 
etiam ex allatis ipsorum testimoniis con- 
stat. Cum vero Carriere vidisset , hoc 
fundamentum facile subrui , ipse con- 
stituit, contractum naturalem esse Sa- 
cramenti materiam , ita ut a Principe 
ineptus reddi possit ad materiam Sa- 
cramenti. 

(2) Inter ceteros Gallos Theologos 
satis sit recensere Nat. Alexand. qui , 
Theol. dogm. etmoral. lib.n, art. 3, 
prop. i , scribit : Regum christia- 
nissimorum edicta , quce Matrimonia 
filiorum-familias invitis parentibus 
invalide contracta declarant , invalide 
inquam quoad effectus quosdam civi- 
les , non quoad rationem Sacramenti, 
sive quoad suhstantiam contraclus , 
qui materia Sacramenti proxima est. 
Sic etiam Isaac. Habert , in op. De 
justitia connubialis edicti , quod Lu- 
dovicus xiii de filiorum nuptiis tn- 



vitis parentibus , annis 1629 et l ^9 
promulgaverat. Sic alii apud Muzza- 
relli , opusc. cit. pag. 221-225. Id ip- 
sum constat ex cleri Gallicani expos- 
tulatione facta ob edictum Ludovici xiii, 
Blesense edictum an. 1679 confirmans , 
quo invalide contracta declarabantur 
conjugia , quse celebrata non essent 
ad ejusdem edictinormam. Petiit porro 
clerus , i° ut declararetar , ut non 
aliter intelligantur hce voces talide 
aut invalide contractum Matrimo- 
nium , quam per relationem ad con- 
tractum civilem , et nullatenus ad con- 
tractum spiritualem Sacramenti; 2 ut 
non adstrincjantur ecclesiastici adju- 
dicandum secundum hujus edicti (Lu- 
dov. xm an. 1629) simulque Blesen- 
sis articulos , sedjuxta sacros canones 
et ecclesiasticadecreta, quas sunt unica 
regula et norma judicii ecclesiastico- 
rum. Respondit porro Rex per suum 
regium consilium his verbis : Com- 
monitio cleri , quod spectat ad prio- 
rem difjicultatem , sic resoluta fuit : 
Valide aut invalide contracta Matri- 
monia non esse atiter explicanda 
quam per solam relationem ad con- 
tractum civilem per laicosjudices ; al- 
tera pariter difficultas justa et ra- 
tioni congrua visa est ( Document. 
cleri Qallic. tom. v , apud Muzzarelli, 



348 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

nec etiam nunc temporis deesse Gallos Theologos , qui eidem 
adhaereant (1). 

PROPOSITIO VI. 

Causce matrimoniales spectant ad judices ecclesiasticos , et 
quidem causw omwes ad solos ecclesiasticos judices spectant. 

251. Quoad priorem partem enunciata propositio de fide est , 
ut constat ex recitato can. XII Tridentinp , sess. XXIV (2), et 
ex superius vindicatis ; posterior pars est certa , ut ex dicendis 
patebit. 

252. Causarum vero matrimonialium nomine illas omnes com- 
plectimur, quae relationem habent ad ipsum Matrimonii vincu- 
lum seu ad Sacramentum ; minime vero eas , quae, ut paulo ante 
declaravimus , ipsi vinculo extrinsecae sunt (3). Quo sensu statui- 
mus , omnes omnino causas matrimoniales spectare ad solos ju- 
dices ecclesiasticos ; reliquaB enim spectare possunt ad judices 
seculares. 

253. Haec autem quaestio permisceri nequit cum ea , quam de 
impedimentis hucusque instituimus ; quamvis enim maximam hae 
habeant inter se affinitatem , altera tamen ab altera sejungi de- 
bet. Nam etiam inillorum, quos refellimus , sententia , quod com- 
petat Principibus jus statuendi impedimenta dirimentia, causae 
matrimoniales pertinere debent ad forum ecclesiasticum (4). 

opusc. cit. pag. 225). Haec ipsa re- est , fidem facit ipse Paulus Sarpius , 

fert Carriere, op. cit. n. 585 , aliaque qui refert apud Pallavic. Hist. con- 

addit n. 586. cil. Trid.Wh. xxin , cap. 9, n. 11 : 

(1) Inter ceteros Bouvier , qui in Che parve strano a politici il farsi ar- 
edit. 3 a mutavitsententiam,quamantea ticolo di fede , che le cause matrimo- 
propugnaverat. Cfr. Memorial Cathol. niali appartengano al giudice eccle- 
tom xii , pag. 49« siastico. Vide ad calcem voluminis. 

(2) Talem fuisse mentem Concilii (3) Cfr. Bellarra, De Matrim. cap. 
Tridentini, defmiendi scilicet ut arti- 32, n. 3 et seqq. 

culum fidei , ad ecclesiasticos judices (4) Hinc Palhmcini , loc. cit. n. 12, 

spectare causas matrimoniales , atqueita postquamevertit, quod Paulus Sarpius 
fuisse intellectum can. xii , com editus assumpserat ad carpendum hunc can. 



GAP. III. DE IMPEDIMEHTIS MATRIMONII , ETC. 



349 



254. Quibus praemissis , sic priorem partem adstruimus ad- 
versus haereticos , quibus Tridentinum canonem suum opposuit. 
Ex demonstratis Matrimonium est Sacramentum , ita ut in Chri- 
stianorum conjugiis contractus a Sacramento non distinguatur ; 
atqui ad Ecclesiam pertinet de Sacramentis judicare; ergo et de 
contractu , ex quo Sacramentum constat. 

255. Deinde , ipsis Protestantibus ultro fatentibus , quamvis 
conjugium non esset Sacramentum , est tamen res conscientiae ac 
divinae institutionis atque a legibus divinis pendens ; ad Ecclesiae 
igiturpastores spectat inquirere et judicare , utrum legitimumsit, 
honestum ac licitum , et ad divinae legis normam exactum; alio- 
quin paci et tranquillitati conscientise non prospiceretur. 

256. Demum id ipsum evincitur ex agendi ratione Christi , 
Apostoli Pauli , et perpetua Ecclesiae praxi. Christus enim causam 
de repudio ac de divortio judicavit , Matth. V et XIX , nec eam 
ad magistratum politicum remisit , prout fecit , cum ageretur de 
haereditate, Luc, XII, 14. Sic etiam Apostolus , I ad Cor. VII , 
causam judicavit de conjugio inter fidelem et infidelem. De praxi 
autem Ecclesiae tot sunt documenta , quot Roman. Pontificum 
decreta et canonum sanctiones , quae quovis seculo editae sunt ad 
conjugia spectantes. Quoties exortum dubium est^ non ad Prin- 
cipes seculares aut magistratum politicum, sedad Ecclesiae pastores 
excutiendum et judicandum delatum est. Nunquam legimus , 
tribus praesertim prioribus Ecclesiae seculis , Christianos ad civiles 
magistratus causas conjugales judicandas detulisse (1). 

257. Atque hinc factum est, ut Lutheri sectatores vel primo 
ipso reformationis , quam vocant, seculo , principium de solius 
regiminis civilis in Matrimonia auctoritate non ubique adopta- 

xii , subdit : Ma tuttocid sia detto a cor.ceduta la dignitd di Sacramento 9 

rifiuto di quel che assume il Soave nelV s'arguisce con evidenza , che tocchi alla 

oggezione , non a difesa di questo ca- Chiesa la podestd di giudicar quello , 

none Tridentino , alla quale nonfacea che e necessario per giudicarne il va- 
di mestieri ; trattandosi in esso non ' lore ; come in tutti gli altri Sacramenti 

di statuire gV impedimenti, ma di co- si scorge. Vid. hujns loci latina trans- 

noscer le cause matrimoniali. Senza latio ad calcem voluminis. 
dubbio , tosto che al Matrimonio sia (1) Cfr. Bellarm. loc. cit. 



350 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



verint. Imo eo usque progressi sunt , ut suspicere cceperint jus 
canonicum Catholicorum , illudque ceu normam in causis matri- 
monialibus dijudicandis ad forum suum ecclesiasticum derivare 
studuerint (1). Hinc Beohmerus scribere non dubitavit : Adeo 
causce rnatrimo7iiales ad consistoria nostra spectant, ut doctrina 
juris pontificii universa de hac materia fere recepta sit... ut 
nequidem magistratus secularis per modum praiventionis de iis 
cognoscere queat. . . proinde quwstio principalis tamdiu suspen-* 
denda , donec de causa natalium in foro ecclesiastico fuerit 
cognitum (2). Hanc eamdem sententiam Anglicani sectantur, 
quamvis suo regi tribuant proprietatem Principis seu capitis 
Ecclesiae (3). Nec mirum, cum vel ethnici, ipso naturae lumine 
ducti , Matrimonium tanquam rem sacram habuerint , et Sacer- 
dotibus judicandam reliquerint (4). 

258. Altera propositionis pars ex priori fluit. Etenim si ratio 
Sacramenti , inhaerens contractui naturali ex Christi institutione , 



(1) Id nomiriatim factum est in Or- 
dine regulativo Ecclesice Brunsvicensis 
ac Lunenhurgensis an. i56g ( Cfr. 
Willig., Auszug der Churfurstlichen B. 
L. Landesgesetzen t seu Epitome juris 
territorialis statuum electoralium , 
Gotting. 1780. ) ; item in Regulamento 
consistoriali Brandeburgico an. 1753. 
Cfr. etiam quoad annum subsequent. 
Novum corpus constit. Prusso~Bran- 
deburgens. prmcipue Marchicarum , 
edit. 2 , Eerolini 1764 ; nec non An- 
nalen des katholischen , prdtestanti- 
schen und judischen Kirchenrechts , 
von Lippert, 1 Heft, seu Annalesjuris 
ecclesiastici catholici , protestantici et 
judaici, fasc. 1, pag. 25 et seqq.Francof. 
ad Moenumi83i . Quod mirum esse non 
debet , cum , teste auctore ipso prote- 
stante libelli : Uber die heutige Ge- 
staltdes Eherechtes , seu De hodierna 



juris matrimonialis forma , Berolini 
i833 , pag. 8 et 9 , Lutherus ipse, 
qui omnem de matrimonialibus causis 
cognitionem Principibus asserebat, non 
dubitaverit tamen ipse etiam in iisdem 
propria auctoritate sententiara dicere , 
perinde ac si essent causae mere spiri- 
tuales et ecclesiasticae. Cfr. Roskovany, 
op. cit. De Matrim. in Ecclesiaca- 
thoh § 3. 

(2) Jur. eccles. Protestant. tom. n, 
tit. 2 , §§ 25, 26, 27. 

(3) Cfr. op. cui tit. II Peccato in 
Religione e in logica degli atti e 
decreti del concilio diocesano di Pis- 
toja , cap. 28, pag. 328 etseqq. 

(4) Sic scribit Deodatus in epist. cit. 
adantecess. Taurinensem,§ 1 7, pag. 21: 
Nationes omnes gentilium, AEgyptio- 
rum nempe, Grcecorum ac Romano- 
rum y necnon alice nunc etiam viven- 



CAP. III. DE IMPEDIMENTIS MATRIMONH , ETG. 



351 



est fundamentum , quare causse matrimoniales ad Ecclesiam spe- 
ctent , cum haec ratio universalis sit, et omnes prorsus causas ma- 
trimoniales afficiat, quae ad conjugii vinculum referuntur, evidens 
est, omnes prorsus causas matrimoniales ad solos judices ecclesia- 
sticos pertinere. 

259. Ad effugium porro quod attinet, invectum a nonnullis 
aulicis scriptoribus , ut se ab anathemate Tridenlino subtrahant, 
iis ipsis verbis placetillud evellere , quibus usus estPius VI, in 
epistola, quam sub formaBrevis dedit ad Episcopum Motulensem : 
Ignotum nobis non est, scribit , quosdam adesse , qui secularium 
Principum auctoritati plus nimio tribuentes, et verba hujm 
canonis (XII) captiose interpretantes , illud defendendum susce- 
perunt , ut quoniam Tridentini Patres hac dicendi formula usi 
non fuerintAv solos judices ecgiesiasticos , autoxiNEs gausas ma~ 
trimoniaies , potestatem reliquerunt judicibus laicis cognoscendi 
saltem causas matrimoniales y quos sunt meri facti. Sed scimus 



ies ethnicorum respublicw , et hahue- 
runt et habent religiosum Matrimonii 
vinculum , de quo tanquam de re 
sacrajudicant. Naturce vox nationum 
firmata consensu , nunc amplius non 
exauditur ab iis , qui unice veram 
fatentur christianam religionem. No- 
vitatis amor impotens ( de te non lo- 
quor , clarissime vir ) , turpis quo- 
rumdam nomine Theologorum adu- 
latio , nec ab iis audita , quibus 
eam student offerre , et perversum ac 
male erga Apostolicam Romanam Ec- 
clesiam , omnium matrem et magi- 
stram, animatumingenium, seupotius 
indomitus ac effrcenatus furor , uni- 
versoB naturoe voces a corruptistimis 
ethnicis , ab inimicis Ecclesice hete- 
rodoxis auditas , nunc amplius non 
exaudiuntur. Jam Jacob. Cujacius , 
Paratitla in libros quinquaginta Di-> 
gestorum , lib. xxm , tit. n , De jure 



nuptiarum, scripserat : Est autem 
titulus hic de ritu nuptiarum f quod 
pontificale verbum est : nam et quas 
fas esset duci , Pontificum notionem 
fuisse intelligimus ex Tacito i , et 
Dione xLvni , qua item solemnitate , 
veluti deductione in domum mariti , 
et aquce ignisque prcelatione et ac- 
ceptione. Cfr. tom. i , col. 522. Qaid? 
quod ipsum agnoverit impius Mira- 
beau, qui in publicis comitiis, an. 1 790, 
haec verba protulit : Cest a Veglise , 
dont la hierarchie est de droit divin, 
a reglerla maniere dejuger ses cau- 
ses , et en qui reside la puissance 
oVordonner sur chacune; car vouloir 
rkgler les droits de la hUrarchie chrb- 
tienne Gtabliepar Dieu mSme , comme 
dil le concile de Trente^est assurement 
le plus grand attentat de la puissance 
politigue contrela puissance religieuse. 
Tanta est veritatis vis ! 



352 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

etiam , hanc captiunculam et fallax hoc cavillandi genus omni 
fundamento destitui. Verba enim canonis ita generalia sunt,om- 
nes ut causas comprehendant et complectantur ; spiritus vero sive 
ratio legis adeo patet , ut nullum exceptioni aut limitationi 
locum relinquant. Si enim hm causos non alia ratione pertinent 
adunum Ecclesiw Judicium , nisiquia contractus matrimonia- 
lis est vere et proprie unum ex septem legis evangelicce Sacra- 
mentis y sicut ho3C Sacramenti ratio communis est omnibus 
causis matrimonialibus , ita omnes hw causo3 spectare unice 
debent adjudices ecclesiasticos , cumeadem sit ratio in omnibus, 
ut concors est canonistarum sententia , ne iis quidem exceptis, 
quos minime favere Ecclesiai juribus satis superque eorum 
scripta demonstrant. Etenim ut verbis utamur Yan Espenii 
{Jus Eccles. part. III, tit. 2, cap. 1, n, 4 et n, 11 et 12) : 
Unanimi consensu receptum est , causas Sacramentorum esse 
mere ecclesiasticas , easque, quantum ad substantiam earum> ad 
judicem ecclesiasticum privative spectare , nihilque circa eorum 
validitatem autinvaliditatem judicem secularemposse decernere; 
eo quod ho3 ex natura sua sunt mere spirituales. Et sane, si 
quwstio versatur de validitate ipsius Matrimonii, solus judex 
ecclesiasticus est competens , ipseque solus de hac quasstione co+ 
gnoscere potest , etc. (1). Hucusque Pius VI, qui praeterea in 
Constit. Auctorem fidei, prop. LVIII synodi Pistoriensis dam- 
navit , quo3 statuit, sponsalia proprie dicta actum mere civilem 
continere , qui ad Matrimonium celebrandum disponit , eadem- 
que civilium legum prmcripto subjacere , — quasi actus dis- 
ponens ad Sacramentum non subjaceat sub hac ratione juri Ec- 
clesiae \ quae quidem propositio/a/sa ,juris Ecclesias quoad effectus 
etiam e sponsalibus vi canonicarum sanctionum profluentes 
lo^siva, disciplinm ab Ecclesia constitutm derogans declaratur , 
et ut talis proscribitur. 

260. Cum porro fundamenta contrariae assertionis seu do- 
ctrinae anticatholicae unice constituantur ex separatione contractus 

(1) Die 16 Sept. 1788, apud Mo- n. xm , pag. 176 , Mechlin. i834* 
ser , De impedimentis Matrimonii , 



GAP. III. DE IMPEDIMEHTIS MATRIMONII , ETC. 353 

et Sacramenti , ex legibus Principum , ac demum ex captiuncula 
illa , quae a Summo Pontifice Pio VI omni destituta fundamento 
declaratuF et menti Tridentini Concilii contraria , supersedemus 
a nova confutatione barum difficultatum, quas jam diluimus, cum 
in praecedentibus propositionibus adversus apostatam M. Ant. de 
Dominis, Launojum , aliosque eorum asseclas disputaremus. 

261. Praestat potius inquirere ad pleniorem gravissimi hujus 
argumenti absolutionem , utrum possit Episcopus dispensare in 
Matrimonii impedimentis dirimentibus. Benedictus XIV , De 
synodo dioecesana , lib. IX, cap. 2, quaestionem banc expendit, 
ostenditque nulla ratione Episcopo competere facultatem relaxandi 
haec impedimenta , saltem quae publica sint, et cum patet accessus 
ad S. Sedem. Nam cum ejusmodi impedimenta ortum babeant 
aut a Concilio generali aut a Summis Pontificibus , nequit Epi- 
scopus, utpote inferior, auctoritate propria, eorum decreta infrin- 
gere, iisque ulla ratione contraire. Sic etiam negalive resolvit 
eamdem quaestionem Pius VI, in litteris datis ad Archiepiscopum 
electorem Trevirensem die 2 Febr. 1782 (1). Quare Episcopi ne- 
queunt absque manifesta usurpatione sibi hanc arrogare faculta- 
tem , cum haec solis Summis Pontificibus competat. Ex his patet , 
a vero abludere nonnullos neotericos , qui ad Episcopos remittunt , 
pro impedimenti publici dispensatione , eos, qui aliquo irretiti im- 
pedimento contrahere conjugium contendunt (2). 

(1) Apud Moser , op. cit. De im- Per tal motivo e decretato , che mai 

pedimentis matrim y etc. pag. 167 , non si possa negare , e gratuitamente 

n. x, ubi , cum Pontifex pluribus ra- ti debba concedere la dispensa cheal- 

tionibus fuse quod sibi proposuerat os- cunidi delicata conscienza domandano 

tendisset , concludit : Omnino igitur nel gradodi cognazione proibito dalla 

sustineri neutrum potest , vel Eccle- legge civile. Vid. transl. lat. ad calc. 

siam jure proprio non habere pote- vol. Merito idcirco hoc opas a S. Sede 

statem constituendi impedimenta diri- in Indicem librorum prohibitorum rela - 

mentia, vel Episcopum quemlibet posse tum est decreto 17 Jan. iSso.Deinde 

impositum a catholica Ecclesia legis verolmperat. Franciscusi, decreto 3o 

vinculum dissolvere , etc. Aprilis i833 , eJiminavit idem opus e 

(2)IterceterosGcorg.Rechberger,op. scholis omnibus seminariorum regni 

cit. Manuale del gius eccles. Aus- Lombardo-Veneti ; et decreto 3 1 Ja- 

triaco. tom, n, § 160, ubi scribit : naar. i834 extendithancsuamdetermi- 

T. VII. 23 



354 TRACTATTJS DE MATRIMONIO. 

262. Quae de Ecclesiae potestate in Matrimonii impedimentis 
et causis hactenus attigi , si vulgo minus probentur , nil mo- 
ror. Ea siquidem cogitatione delector, quod traditionis vestigiis 
ingressus , non ab hsereticis modo , sed a Theologis aulae magis 
quam veritati faventibus causam Christi vindicaverim . Semen 
erroris jecere novatores , aulae Theologi evolverunt. Nostra autem 
aetate consiliis in melius revocatis , scriptores cunctis suffragiis , 
si nomen unius alteriusve expungas , hanc a Principibus potes- 
tatem ablegare cceperunt. 

CAPUT IV. 

DE MATRIMONIIS MIXTIS. 

263. Conjugia miorta ea dicuntur, quae inter catholicum et 
acatholicam , aut e converso inter catholicam et acatholicum cele- 
brantur. Acatholicorum autem nomine hic significantur aut 
haeretici aut schismatici , omnes scilicet qui extra unicam veram 
Ecclesiam inveniuntur , et ad aliquam sectam aut schisma spe- 
ctant , qui tamen communi Baptismi ratione Christianorum no- 
mine censentur. 

264. Ratum jam apud omnes est , ejusmodi conjugia valida 
esse (1); sic etiam, ea per se esse illicita, adeo ut sine Romani 
Pontificis dispensatione iniri legitime nequeant , pariter nunc inter 
omnes convenit, et nos paulo post ostendemus. 

nationem ad omnes Universitates provin- trimonio catholici cum hceretico , cap. 

ciarum Germaniearum , et cam Jure i , nam. i ; contraria vero sententia 

canonico Rechberger eliminavit pariter recepta est ananimi consensa a Theo- 

e cursu theologico Historiam ecclesia- logis et Canonistis , qui omnes adhae- 

sticam Dannenraayr. Hac ratione fa- serant doctrinae S. Thomae , qui in lib. 

ctum est, ut illi auctores, quiveritinon iv Sent. dist. 39 , q. 1 , ad 5 : Si 

sunf , nt hominibus assentirentur , aliquis fidelis , inquit , cum hoeretica 

prodere veritatem , nec Deo placuerint baptizata Matrimoniumcontrahit,ve- 

nec hominibus , ut passim fit. rumest Matrimonium.quamvis peccet 

(1) Irrila esse conjngia inita inter contrahendo , si sciat eam hareticam ; 

Gatholicos et acatholicos nonnisi pauci sicut peccaret, si cum excommunicata 

jurisperiti docuerunt , qnos recenset contraheret. Non tamen , propter hoc , 

Basilius Fontius Xn Appendice de Ma- Matrimonium dirimeretur* 



CAP. IV. DE MATRIMOJSIIS MIXTIS. 355 

265. Cum vero Romani Pontifices nonnisi ob graves causas 
et tantum sub appositis conditionibus ejusmodi dispensationem 
concedant, quibus conjugum prolisque aeternae saluti prospiciatur, 
hinc factum est, ut iis servatis non modo nullum caperet detri- 
mentum catholica Ecclesia ab iis conjugiis , sed non modicum 
inde emolumentum derivaret. Sane experientia id patefecit tum 
alibi , tum praesertim in provinciis foederatis Americae Septen- 
trionalis et in Anglia, ubi horum connubiorum celebratione fa- 
ctum est , ut fides catholica magnum incrementum cceperit , ae 
novos in dies progressus faciat. 

266. Si vero mixta haec connubia sine illis conditionibus et 
cautionibus celebrentur , extremam afferunt perniciem catholicae 
religioni , uti pariter experientia ostendit in illis regionibus in 
quibnssive ex Prsesulum negligentia sive ex illata vi illae servatae 
non sunt Hoc probe perspexerunt nonnulla acatholica gubernia , 
quae, posthabitis solemnibus et publicis promissis et pactis de 
servanda religione catholica novorum subditorum $ quos acquisie- 
runt, conspirarunt ad eamdem penilus abolendam. Ut finem 
hunc obtinerent inter tot media, quae invenerunt, et hoc de pro- 
movendis,quotquotpotuissent, connubiis mixtis maximeidoneum 
repererunt (1). Ab initio caute et clanculum, prout rerum ad- 
juncta poscebant, res deducta est; malis artibus praeterea , fal- 
laciis , quandoque etiam apertis mendaciis pastorum catholicorum 
zelum et vigilantiam eludere horum guberniorum ministri nisi 
sunt (2). Cum vero haec detecta fuerunt , tunc demum , deposita 

(1) Cfr. Tract. De vera religione , mtendunt, assequendum. 

part. ii, n. a5i , n. (i), p. 3^4, ubi inter (2) Cfr. Esposizione di fatto docu- 

tredecim praecipna media , qnibusutan- mentata su quanto ha preceduto e se- 

tur acatholici ad prcmovendum pro- guito la deportazione di Monsignor 

scly tismum , et ad religionis catholica? Droste Arcivescovo di Colonia ; gal- 

extinctionem , recensuimus undecimo lice : Expose des faits appuyes sur 

loco Matrimonia mixta in regionibus les documents etrelatifsatout ce qui a 

seu provinciis catholicis. Incredili dictu prkckde" et suivi Venlevement de Mgr. 

est , quanto studio postremis his annis De Droste , archevSque de Cologne , 

schismatici et haeretici haec mixta con- publie a Rome sous la date du 4 Mars, 

nubia promoverint, tanqaam medium Louvain et Bruxelles i838. Hac porro 

omniumaptissimumad finem,quem illi expositione ssepeutar; cum etauthen. 

23. 



356 



TRAGTA.TUS DE MATRIMONIO. 



persona, exiliis , deportationibus aliisque saevitiis Sacerdotes ca- 
tholicos cogere ad ejusmodi nuptias jungendas seu benedicendas 
sategerunt, omissis duabus praecipuis conditionibus a Romanis 
Pontificibusiterum iterumque inculcatis. Harumprior est^ ut con- 
jux catholicus promitteret , se effecturum , quod ex se erit , ut 
respective futurus maritus aut uxor ad religionem catholicam 
convertatur; altera vero, eaque potior, ut universa proles in 
religione catholica inslituatur (1). 

267. Has conditiones utpote contrarias fini , quem unice intue- 
bantur , gubernia illa acatholica omnino respuerunt, jusseruntque 
Episcopos parochis sibi subjectis demandare, ut nuptiis mixtis 
benedicerent , omni admonitione praetermissa , omnique condi- 
tione seposita, quin etiam ne auderent denegare sacramentalem 
absohitionem parti catholicse , quae detrectaret se subjicere con- 
ditionibus praescriptis a Rom. Pontificibus , ac novissimea Pio VIII 
tum in Brevi, tum in instructione , quam eidem adjecerat. Ejus- 
modi conditiones adversari legibus gubernii declararunt nec proinde 
servari posse , reumque fieri , qui civiles leges circa hos articulos 
praevaricaretur (2). Nonnulli praesules in regno Borussico ab initio, 
partim animo fracti , partim decepti , ad tempus jussionibus illis 
cesserunt (3) , donec Archiepiscopi Coloniensis et Posnaniensis , 



tiea sit atqae a S. Sede promanave- 
rit ; moneo tamen eam mihi prsesto 
esse , qua? denno recnsa est in 8°« Cfr. 
etiam opnsc. cni tit. Lettres 6crites 
de Rome d M. le comte de Monta- 
lembert , pair de France , sur la con- 
duite du gouvernement prussien envers 
Varcheveque de Cologne , par Vabbe" 
P. P. pag. 2i , Paris i838. Ex prae- 
fat. ad jnstificationem diplomaticam , 
factam a gnbernio Bornssico circa de- 
portationem Archiepiscopi Coloniensis , 
patet , crimen, et qnidem unicnm, cujas 
cansa in exiliam actas est Archiepi- 
scopns, in eositumfuisse, quodcito ni- 



mis vnlgaverit secretagnbernii mandata. 
En pra^fationis verba in sermonem gal- 
licum conversa : Car apeine lui eut-on 
transmis la volonte" du roi son maitre , 
quilprocoqua lesespritsala rkvoltepar 
lapublicite precoce qu'il donna , vis- 
d-vis du peuple , aux ordres du gou- 
vernement; ailuditur autemad conven- 
tionem , de quapaulo post disseremus. 

(1) Cfr. Breve Pii viu , dat. die25 
Mart. i83o , in cit. Exposit. docum. 
n. lii , pag. 5. 

(2) Cfr. cit. Exposit» pag. 11 etseq. 

(3) Archiepiscopus Com. de Spiegel 
fnit instrumentnm , quo usus est Bo- 






GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS 



357 



pastorali fortitudine praediti, mala catholicae fidei impendentia 
animadvertentes, virili plane animo se murum opposuerunt pro 
domo Israel. Ast horum alter ab archidioecesi sua avulsus est , 
alter vero omni ratione vexatus in mcerore et lacrymis vitam 



rnssici regni negotiorum gestor Ban- 
sen ad articulos conficiendos in con- 
ventione habita Berolini die 19 Junii 
i834 » q™ Das eludebantur quaecumque 
in cit. Brevi Pii vm constituta erant 
circa celebrationem conjugiorum mix- 
torum. Hujus conventionis existentiam 
constanter negavit Bansen , quoties a 
S. Sede de ea interpellatus est , ut 
constat ex cit. Expositione et ex ad- 
nexis documentis. Attamen eidem jam 
subscripserant Episc. Trevirensis, Mo- 
nasteriensis et Paderbornensis. Cfr. pra> 
terea Epist. cit. pag. 3o. Jam vero ex 
eeductione et infirmitate his Gubernii 
jussionibus cessisse tam ipsum Archie- 
pisc. Com. de Spiegel quam Episco- 
pos reliquos dubitari nequit. Quod at- 
tinet ad tres memoratos Episcopos, con- 
stat ex solemni eorum retractatione , 
praesertim vero Episcopi Trevirensis , 
cum animam ageret , de qua postea 
dicemus ; quod vero spectat ad Arch. 
Com. de Spiegel , planum fit ex epi- 
stola , quam ad unum ex collegis suis 
scripsit die 23 Jan. 1832. Qaoniam 
vero haec epistola nondum vulgata est, 
quod sciam , placet hic eara integre 
subjicere , quae sic mihi lingua gall. 
communicata est : Texprime d Votre 
Grandeur la reconnaissance profonde 
que je lui dois pour la lettre riche en 
contenu dont Elle a daigne nChonorer 
sous la date du 14 de ce mois. Cette 
lettre a etk , sous beaucoup de rap- 
ports , tres-instructive pour moi. Ty 



ai trouvS en outre confirm&e ma con- 
viction , que notre carriere , d nous 
6v&ques catholiques , est semee partout 
oVepines dans nos ktats de la Conft- 
dkration germaniqne. Nous avons 
peine d nous inaintenir debout et d 
remplir , comme il convient , et oVune 
maniere rkelle et fructueuse ( in rea- 
litate et efjicacitate ) , les obligations 
qui nous sont imposees d Vfyard des 
ouailles confiSes d nos soins. Votre 
Grandeur ddsire connaitre ma ma- 
niere de voir relativement d la mar- 
che d suivre dans le cas des mariages 
mixtes. Je tn'empresse oVobtemperer 
d votre demande , quoique tna tna- 
niere de voir ne concorde pas avec le 
contenu de la piece que Votre Gran- 
deur tn'a communiquee confidentielle- 
ment. Vu Vordre du cabinet royal , 
en date du 17 Aodt 1825 , relatif 
aux cas de mariage mixte , vu , dis-je, 
cet ordre , qui est unempi&tement pro- 
fond sur la constitution de VEglise , 
et une violation , fai cru devoir en- 
lever aux cures et attirer d tnoi la 
connaissance de tous les mariages mix- 
tes , afin de garantir la cause sainte 
du sacrement de mariage, et de prk- 
venir toute occasion prochaine de dan- 
ger. Un cur6 tCest autorise d de- 
mander la permission d'assister au 
mariage ( licentiam assistendi) qu y au- 
tant que les futurs epoux ont donn6 
une dkclaration volontaire que tous les 
enfans seront SlevSs dans la religion 



358 



TRAGTATUS DE MATRIM03VI0. 



ducere cogitur. Parochiilli, qui Deo magis quam hominibus obedire 
decreverunt, eamdem sortem experti sunt , et experinntur. 

268. Ex hac rerum gestarum compendiosa expositione patet, 
eo demum , relictis ambagibus, controversiam deduci, 1° utrum 



catholique. Par contre , je permets la 
publication des bans , quand on la dc- 
mande , sans aucun igard a cette pro- 
messe; s 3 il ne se dicouvre aucunem- 
pechement , le curi dilivre aux futurs 
ipoux une diclaration , par laquelle il 
constate que les proclamations ont iti 
faites , et qu 3 il n'a iti dicouvert aucun 
empechement diriment. Si la cirimo- 
nie nuptiale est faite par le curipro- 
testant , le mariage est valide meme 
in foro ecclesiastico et indissoluhle pour 
Vipoux calholique ; mais il demeure 
illicite. C y est pourquoi Vipoux catho- 
lique se trouve sous le poids des cen- 
sures eccUsiastiques , et ilnepeut lui 
itre porti secours qu'au trihunal de la 
confession et par le sacrement de la 
pinitence , prcestitis prcestandis. Tout 
ce qui s'eloigne de cette pratique , qui 
est pour moi pGnibfe et pleine aVem- 
barras , je le regarde comme canoni- 
quement illegal. Ma maniere dfagir a 
trouve, il est vrai , de Vopposition chez 
les autorites superieures de VEtat ; les 
discussions en sont arrivSes jusqu'au 
Chef suprime visible de notre sainte 
Eglise , et une dtcision du Pape sera 
toujours pour moi , comme cela con- 
vient, regle de conduite ; comme au 
surplus les canons des conciles et autres 
dkcrets rendus par le Pape ou par la 
sacree Congrkgalion a Rome sur les 
mariages mixtes, detest&s parVEglise, 
servent de point oVappui a ma maniere 
d'agir. La bonne intelligence qui regne 



entre VotreGrandeur et les professeurs 
de theologie catholique, admis a Vu* 
niversitt protestante , me fait beau- 
coup de plaisir ; par la il sera pos- 
sible d'exercer une influence salutaire 
sur l instruction et Veducation des 
6leves en theologie. Mais quant a ce 
qui concerne Vexamen pro admissione 
ad seminarium episcopale , cet examen 
me parait etre fait par VEtat , et 
M. Vkveque n'y est admis que comme 
assistant. Cet etat de choses est , d 
tnes yeux , insultant pour V&vique , 
et empiktant surles droits de VEglise, 
dont Vexercice et le maintien sOnt af- 
faire de VecSque. Uapproche du Ca- 
rime m'a impose le devoir d'adresser 
a mes diocisains une lettre pastorale sur 
la conduite qiiils ont a tenir dans les 
temps presens toujours encore pleins 
d 3 oppression. Jeprendsla liberted'en 
joindre ici un exemplaire pour Volre 
Grandeur , et lui r&iterer Vassurance 
de ma consideration illimitie. 
Cologne , 23 Janvier i832. 
De Votre Grandeur tpiscopale 

Le tres-obiissant serviteur 
Ferdinand Spiegei, 
comte de Desenberg , 
archevegue de Cologne. 
Ex hac epistola intelligimus: i ° quinam 
fueritverus rerum status , adhuc etiam 
in vivis agente Arch. Spiegel , quidquid 
falso effutierit auctor Justificationis , 
quam paulo ante commemoravimus ; 
2° nondum Spiegel post biennium , 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 359 

conjugia inter catholicuni et acatholicam, et e converso inter 
acatholicum et catholicam , legitime, saltem absque Summi Pon- 
tificis dispensatione , iniri possint; 2° utrum, sartis tectisque 
conscientiaB juribus , possint Sacerdotes catholici ejusmodi nuptiis 
benedicere, omissis conditionibusa S. Sedepraescriptis; 3°utrum 
possint Principes acatholici cogere Sacerdotes catholicos ad 
eas nuptias jungendas , non appositis solitis illis conditionibus. 
Quas quidem quaestiones expendere aggredimur, praemtssa fun- 
damentali doctrina dehisconjugiis , ex qua ceteraruui quaestionum 
solutio tanquam ex suo principio pendet. 

PROPOSITIO I. 

Conjugia inter catholicos et acatholicos regulariter illicita sunt, 
utpote graviter improbata jure naturali et divino , atque 
jure ecclesiastico penitus interdicta. 

269. Propositio est certa et omnium doctorum calculo probata. 
Diximus porro , illicita esse haec mixta conjugia regulariter , ut 
singularem atque obsoletam illorum excluderemus sententiam , 
qui ea conjugia aut invalida prorsus aut ita illicita natura sua 
traduxerunt , ut nunquam valide aut licite iniri possint, au- 
ctoritateetiamSummi Pontificis interveniente. Diximus praeterea, 
conjugia mixta esse illicita , utpote improbata ab utroque jure 
naturali et positivo divino ; minime vero , quod iisdem penitus 
adversentur , ita ut , justa causa interveniente , exceptionem 
legitimam admittere non possint. 

270. Jam vero hoc sensu positae propositionis veritatem ita 
per partes evincimus. Primo quidem improbari haec mixta 
conjugia jure naturali constat , ex eo quod quilibet vitare debeat 
grave perversionis periculum ac proinde propriae animae jacturam. 
Porro exploratum est , ejusmodi periculum raultiplici ex capite 

ex quo datum fuerat , innotaisse Breve Borussicum dimoveret. Atque utinam 

Pii vin ; 3° quinam fuerint veri animi in illis perstitisset , nunc certam a Deo 

sensus hujus Archiepiscopi , antequam mercedem snae fidelitatis consecutus 

illum ab arrepto proposito Gubcrnium esset ! 



360 TRAGTATUS DE MATRIMOHIO. 

inesse istis conjunctionibus. Cum enim haereticae sectae commo- 
diorem vitae rationem profiteantur , cum jejunia , abstinentiam , 
exomologesim, aliaque non pauca, quae arctiorem vivendi rationem 
efficiunt, prorsus abjiciant; cum praeterea odio persequantur 
veritatem , cum ferre nequeant , aut vix segre patiantur profes- 
sionem illorum actuum religiosorum, quos catholica religio jubet, 
difficile admodum est, ut quis fortianimo tum continuisblanditiis 
aut minis , interdum etiam , imo saepe , apertis vexationibus 
resistat (1). 

271. Huc referuntur, quaePatresprosequuntur pericula, qui- 
bus deterrere nitebantur Christianos ab infidelibus viris aut mu- 
lieribus in Matrimonium ducendis , cum eadem sit ratio infide- 
lium et baereticorum seu acatholicorum. Dogma siquidem seu 
articulus fidei est extra Ecclesiam Catholicam nullam dari salu- 
tem, sive ethnicus sive baereticus sive schismaticus ille sit, qui 
sciens et volens extra Ecclesiam reperitur. Porro , ceteris omissis , 
sic Tertullianus scribebat : Domino certe nonpotestpro disciplina 
satisfacere, hahens in latere diaboli servum, procuratorem 
Domini sui ad impedienda fidelium studia et officia. Ut si statio 
facienda est , maritus de die condicat ad balneas ; si jejunia 
observanda sunt, maritus eadem die convivium exerceat; si 
procedendum erit > nunquam magis familice occupatio ob- 
veniat (2). S. vero Ambrosius : Cum sancto, inquit, sanctus eris 
et cum perverso perverteris. Si hoc in aliis y quanto magis in 
conjugio , ubi una caro et unus spiritus est ? Quomodo autem 
potest congruere charitas , si discrepet fides?... Non possunt hoc 
dispares fide credere , ut ab eo , quem non colunt , putent sibi 
connubii impertitam gratiam. Ratiodocet , sed amplius exempla 
commonent. Swpe illecebra muliebris decepit etiam fortiores 
maritos y et a religione fecit discedere. Et ideo tu vel amori 
consule , vel errorem cave. Primum ergo in conjugio religio 



(1) Cfr. Nicol. Serarias , De Catho- Mogantiae 1611. 

licorum cum hwreiicis Matrimonio (2) Ad uxorem , lib. h , cap. 4 » 

quce&tiones , cap. i et seqq.; ejusdem pag. 168, edit. Rigalt. 
Opusculorum Theologicorum tom. ii, 



CAP. IV. DE MATRlMCmilS MIXTIS. 



361 



quceritnr (1). Sic Patres reliqui passim loquuntur (2). Sihaeresis 
praeterea, juxta dicta , legitima causa esse potest dissolvendi con- 
jugii , saltem quoad victum thorumque , imo interdum et neces- 
saria dissolutio est , si instet nempe periculum perversionis , 
quanto magis naturali lege seu conscientia dictante quisquam 
adstringitur ad ejusmodi conjugia cum haereticis vitanda? Accedit 
periculum , quod instat futurae proli, ne a conjuge haeretico per- 
vertatur. Quid enim in tenera liberorum mente valeant prava 
exempla , malae insinuationes , blanda verba , in Ecclesiam ca- 
tholicam contemptus , aliaque id genus prope innumera , quae in 
domesticis familiis ex tali conjunctione evitari non possunt , 
nemo est qui ignoret (3). Ut praeteream profanationem Sacra- 
menti , jurgia , periculum divortii , quod semper instare potest 
ex parte eorum, qui profitentur conjugiorum dissolubilitatem (4) ; 
quae quidem omnia evidenter ostendunt , mixta connubia graviter 
lege naturali seu conscientia improbari , prout vel naturee lumine 
Islamitae atque ethnici ipsi (5) cognoverunt. 



(1) De Abraham, lib. i, cap. 9, 
n. 84 , edit. Manr. 

(2) Cfr. apud Serarium, loc. cit. 

(3) Ha3c omnia fuse et eleganter 
persequitur Serarias , loc. cit. § 12. 

(4) Protestantes , ut suo loco osten- 
dimus, conjugii dissolutionem ob leves 
causas passim admittunt ; hinc tria fere 
millia unius anni spatio in solo Kegno 
Borussico vidimus fuisse a tribunalibus 
decreta divortia. Praeterea , Lutbero 
auctore , vir uxores plures simul ducere 
poterit, ut paulo ante pariter vidimus; 
is vero praeterea poterit, eodem docenle 
( lib. De tita conjug. tom. vi, fol. 77, 
edit. Wittemb.) siacquiescere noiit uxor, 
ancillam invitare; uxor autem poterit 
ab illo, qui impotens sit, flagitare, ut 
ex leviro , seu mariti illius fratre vel 
propinquo alios liberos parial ( lib. De 



capt. Babyl. edit. cit. fol. 54, apud 
Serarium, loc. cit. § 8 ). 

(5) Gfr. Serarius loc. cil. §10, qui 
plura profert bujus rei documenta. 
Verum , quod magis mireris , illudsane 
est, quod vel ipsi haeretici ab initio 
abhorruerintaconjugiis mixtis , ineun- 
dis scilicet cum Gatholicis. Sic inter 
ceteros scribit Albertus Gentilis Cal- 
vinianus in Anglia jurisconsultus , De 
nuptiis, lib. 11, cap. 19, pag, 228 : 
Matrimonium est divini juris com- 
municatio ; quoniam communicarede- 
bent conjuges in verbo eodem et eis- 
dem Sacramentis. Est societas divince 
domus. Nam eadem utrique esse debet 
Ecclesia , et privatce Ecclesice dome- 
sticce , et privatarum precum commu- 
nicatio , etiam et sepulchri , quod re- 
ligiosijuris est communicatio... Dicam 



362 TRA.CTATUS 1)E MATRIMONIO, 

272. Verum non rainus solide altera propositionis pars evin- 
citur, talia scilicet conjugia improbari jure divino. Deus enim 
Hebraeis prohibuit , ne conjugia miscerent cum infidelibus (1) ; 
eadem porro ratio militat circa conjugia fidelium Catholicorum 
cum acatholicis, ut constatex Deut. VII , 3 : Neque sociabis cum 
eis conjugia. Filiam tuam non dahis filio ejus , necfiliam illius 
accipies filio tuo ; quia seducet filium tuum , ne sequatur me. 
Sed clarius adhuc id constat ex Apostolo, qui ad Titum scribit : 
Ha3reticum hominem... devita (2). Si vero ex Apostolo haeretici 
vitandi sunt., quomodo poterunt cum ipsis iniri connubia? Rur- 
sum idem Apostolus regulam ineundorum conjugiorum Christianis 
praebens ; Cui vult , scribit , nubat , tantum in Domino (3). 
Jam vero ille tantum in Domino nubere censetur , qui in vera 
Christi Ecclesia, acDomino probante et auspicante , nuptiali fce- 
dere jungitur. Haecverba propterea enarrans Tertullianus scribit : 
Cum dicit Apostolus 3 tantum in Domino , jam.non suadet, sed 
exerte jubet. Igitur in ista mawime specie y nisi obsequimur , 
periclitamur (4). 

273. Atque hinc factum est, ut Ecclesia ejusmodi conjugia 
Catholicorum cum haereticis semper non solum exhorruerit , uti 
Patres omnes Graeci et Latini testes sunt locupletissimi (5) , sed 



palam. Non licet nobis cornmiscere benedicere has nuptias ! Quantum mu- 

conjugia cum Papistis , qui nobis sunt tati ab iilis ! 

antichristiani. Cfr. etiam Gerhardus , (1) Eiod. xxiii, 32; xxxiv , 16 ; 

Loc. Theol. tit. De matrimon. Carp- Deut. vn , 3. Patres haec Scripturae tes- 

zowius , Jurisprudentia consistorialis^ timonia ad haereticos etiam passim ei- 

tit. l , De Ref. vi , n. 36 , ubi con- tendunt. lnter ceteros S. Ambrosius , 

jugia inter Lutheranos et Catholicos lib. cit. De Abraham , cap. 9 , n. 

tum solum licita perhibentur , cum 84 , ita loquitur : Cave , gentilem aut 

spes affulgeat , quod Catholicus induci judoeam atque alienigenatn , hoc est , 

possit ad profitendam doctrinam luthe- hcereticam et omnem alienam a fide 

ranam , ac fiiii institui debeant in hac tua uxorem accersias tibi. 

doctrina. Ita quidem Calvinistae acLu- (2) Cap. 111, 10. 

therani olim sentiebant ; nunc Evan- (3) I ad Cor. vii , 39. 

gelici, id est, Calvinisto-Lutherani (4) Ad uxor. lib. 11 , cap. 1. 

torquent Catholicos , eo qood nolint (5) Patrum testimonia , quibus im- 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



363 



insuper pluribus sanctionibus Conciliorum tum oecumenicorum 
tum particularium severissime ea celebrare vetuerit. Ne prsesti- 
tutos nobis fines praBtergrediamur , unum aut alterum canonem 
afferemus. Concilium Chalcedonense , Action. XV, can. XIV, 
statuit : Neque copulari dehet nuptura hceretico aut Jutfao 
vel pagano ; nisi forte promittat se ad orthodoxam fidem persona 
orthodoxos copulanda transferre (1). Laodicenum pariter 
can. XXXI sanxit : Quod non oporteat cum hcereticis universis 
nuptiarum foedera celebrare, nec eis filios dare vel filias, sed 
magis accipere > sitamen Christianos se fieri promittant (2). Sic 
alia plura id ipsum sanxerunt ssepius ac inculcarunt (3). Hasporro 



probantnr mixta connubia , addacit ac 
sumnia diligentia evolvit J. 6. Kutsch- 
ken , Dr. Theologise et imp. reg. pro- 
fessor Theol. moralis in univers. 01- 
muxiensi, in op. Die gemischten Ehen 
von dem Katholisch-KirchlichenStand- 
punkte aus betrachtet , seu Matrimo- 
nia mixta suh respeclu catholico-eccle- 
siastico considerata , pag. /\3 et seqq. 
edit. 2,Vienn. i838, ubi Tertulliani 
S. Cypriani, S. Zenonis , S. Ambrosii ^ 
S. Hieronymi , S. Augustini sententias 
singillatim profert , quibus nituntur 
avertere fideles omni argumentorum 
genere a mixtis conjugiis. Quibus plu- 
res alios Patres id ipsum inculcantes 
adjicit Binterim , in peculiari tract. 
De Matrimoniis mixtis, opp. tom. vii, 
part. n , cap. 3, § 2 , inter quos S. Fg- 
natium , S. Irenaeum, auctorem Oper. 
imperfectiin Matth. inler opera S.Joan 
Chrysostomi. 

(1) Ex vers. Dionysii Exigui , apud 
Harduin. Acla Conc. tom. n , col. 607. 

(2) Ibid. tom. 1, col. 788. 

(3) Talia sunt Illiberitanum cann. 
xv, xvi, xvii, ubi cfr. nota Ferdin. 



de Mendoza in edit. P. Mansi ; Arela- 
tense , can. xi ; Canones Nicceno-ara- 
bici, can. juxta versionem P. Tur- 
riani S. J. liii , lxvh , juxta P. Al- 
phons. Pisanum, in lib. m, De Actis 
Conc. Niccen. can. lvii et lxvih ; 
juxta Abrahamum Echellensem can. 
Lxxiii ; Carthaginiense m , can. xxi ; 
Agathense, can. lxvii ; cfr. Gratian. 
causa xxvui , q. 1 , cap. 16; Tolo- 
sanum (an.694), cap. 20 ; Trullanum, 
can. lxii ; cfr. in hunc locum Balsa- 
raon et Zonara ; Posoniense an. i3og, 
cap. 8 , quod prohibet expressis verbis 
Matrimonium cum hacreticis et schis- 
maticis. Quoniam vero hujus Concilii 
verba ad rem nostram maxime faciunt, 
lubet ea hic describere ; titulus hujus 
capitis est : Ne aliqua fidelis alicui 
infideli matrimonialiter jungatur. Sic 
porro se habet caput ipsum : Ut fides 
catholica, quce scissuram erroris cu- 
juslibet aspernatur , nullius schisma- 
tis vel fermento pravitatis haereticce 
maculetur , de cbnsilio et assensu prce- 
sentis Concilii perpetuo prohibemus 
edicto , ut nullus nostrce legationi sub- 



364 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



canonicas sanctiones Romani Pontifices ratas habuerunt , ac veluti 
pro universa Ecclesia vim legis habentes agnoverunt , uti S. Leo 
M. (1) , Bonifacius V(2) , Stephanus IV (3) , Nicolaus I (4) , Boni- 
facius VIII (5) , Clemens VIII (6) , Urbanus item VIII (7) , Cle- 
mensXI (8), Benedictus XIV (9), Pius VI (10), Pius VII (11), 
Pius VIII (12), ac demum Gregorius XVI (13) , qui earumdem 
praeterea observantiam urgere nunquam destiterunt. 



jectus , qui vult reputari et haberi ca- 
tholicus , prcesumat de cetero , hcere- 
tico , Patareno , Gazano , schismatico, 
vel alteri fidei christianos contrario, 
maxime Ruthenis, Bulgaris , Litua- 
nisy in errore manentibus.., filiam , 
neptem, consanguineam suamconnubio 
tradere , vel eas eis modo aliguo copu- 
lare ; cum hoc sit in prasdictas fidei 
christiance detrimentum nonmodicum 
etjacturam. Nam sicut didicimus db 
experto , viri ab unitale fidei catholicce 
separati, uxores suas , quantumvis ca- 
tholicas , instigante diabolo , adinfi- 
delitatis errorem trahunt , potius quam 
trahantur. Apud Harduin, tom. vii, 
col. i3oo et seq. Cfr. eliam Kutschken , 
loc. cit. pag. 1 1 1 et seqq, 

(1) Serm. i.xxxn , item serm. xv , 
et alibi. 

(2) Cfr. Beda , Hist. gent. Anglor. 
lib. ii, cap. 9 et xi. 

(3) Cfr. apud Baronium ad an. 770, 
Epist. ad Carolum et Carolomannum. 

(4) Resp. ad consult. Bulgar. n. 22. 

(5) In vi Decret. lib. v , tom. 11 , 
cap. 24. 

(6) Cfr. Spondanus , Annal. ad an. 
1600, n. 5 , ubi invenies conditiones 
easdem duci Barensi propositas, quas 
nunc Ecclesia ezigit. 

(7) Litter. Apostol. xxii , 3o De- 
cemb. 1624. 



(8) Cfr. Clementis xi Epistolas et 
Brevia selectiora , Romaj 1724 , epist. 
dat. 23 Febr. 1706 ad Episcop. Age- 
nensem ; item epist. ad Principem Bi- 
pontinum dat. 23 Jul. 1707, et epi- 
stola data 22 Sept. i7o8ad eumdem. 
In utraque porro epistola abnuit Sum- 
mus Pontifex illum a lege cognationis 
eximere, ut in Matrimonium duceret 
Principem acatbolicam , nisi prius illa 
ejurasset suae sectae haeresim. 

(9) Constit. li , ad Primatem , Ar- 
chiepisc. et Episc. Polonia? , quae 
incipit : Magnce nobis, dat 29. Jun. 
1748, in ejusd. Bullarii tom. n,pag. 
4 1 3 ; item in Const. ad eosdem data 
die 8 Augusti ejusd. anni, quae inci- 
pit , Ad tuas manus , ibid. pag. 491* 
Cfr. etiam in op. De synodo, lib, vi , 
cap. 5 , nnm. 3 et seqq. 

(10) In Rescripto ad Card. de Franc- 
kenberg. Arch. Mechlin. die i3 Jul. 
1782 , apud Moser, op. cit. De im- 
pedimenlis Matrim. edit. cit.pag, 179. 

(11) In Rescripto ad Episcopos et 
vicarios capitul. Galliarum, die 19 
Febr. 1809. Ibid. pag. 194. 

(12) In Brevi, dequo supra , dat. i5 
Mart. i83o. 

(13) In Allocutione habita die 10 
Decemb. 1837. Cfr. Esposisione di 
fatto , etc. docum.n. 16. 



CAP. IV. DE MATRIMOMIS MIXTIS. 365 

274. Constat igitur , quod ostendere proposuimus , conjugia 
scilicet Catholicorum cum acatholicis illicita regulariter esse , 
utpote juri naturali et divino improbata , atque ab ecclesiastico 
graviter interdicta, nec proinde absque gravi peccato iniri posse. 

DIFFICULTATES. 

275. Obj> Quae de jure naturali proferuntur, justo amplius aucta 
sunt ; quae vero de jure divino, ad rem praesentem non pertinent; 
quae demum ex jure ecclesiastico urgentur , non amplius vigent. 
Sane 1° nimis probarent , si presse acciperentur , quae ex jure na- 
turali adducuntur argumenta , nempe absolute et in omni casu 
ejusmodi connubia illicita esse , quod tamen neque Catholici con- 
tendunt ; 2° experientia rerum magistra satis ostendit, non semper 
mala illa ex istis conjugiis profluere , aut saltem facili ratione 
praecaveri posse ; 3° eo vel magis , quod plerique acatholici in- 
differentes se praebeant in religionis negotio, nec eo laborent 
intolerantiae furore , quo Catholici aguntur. 4° Multo minus 
thesim evincunt , quae praedicantur de jure divino ; siquidem eo 
jure solum vetantur conjugia fidelium cum infidelibus, ethnicis 
nempe atque idololatris ; nullatenus vero attingunt connubia, quae 
inter diversas Christianorum communiones seu societates cele- 
brari possunt ; 5° nec id pleraeque sanctiones ecclesiasticae evin- 
cunt; 6° quarum praeterea plurimae nonnisi a particularibus Con- 
ciliis constitutae sunt , nec proinde vim legis obtinent pro universa 
Ecclesia. 7° Si quae tamen ab oecumenicis Conciliis prodiere 
leges , utpote disciplinares, mutationi subjacent , imo contraria 
consuetudine etiam abrogatae sunt. 8° Hoc praesertim ex eo con- 
stat , quod , ipsis Romanis Pontificibus annuentibus , non amplius 
serventur conditiones ab iis praescriptae , cujusmodi ex. gr. est 
promissio acatholici profitendi fidem catholicam. Ergo. 

276. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Neg. Eadem etenim theoria 
hic viget, qu83 locum habet in quavis re morali, cum agitur de eo, 
quod natura sua prae se fert imminens peccandi periculum, juxta 
illud Eccles. : Qui amatpericulum, in illo peribit. In hoc proinde 
casu lex naturalis seu ipsa conscientia praecipit illud vitare, ne 
quis se objiciat evidenti aeternaa salutis discrimini , ac propterea 



366 TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 

aeternum exitium incurrendi. Haec porro non absolute seu neces- 
sario inducunt ad peccatum et ad interitum ; sed si media adhi- 
beantur opportuna , caveri absolute possunt; quandoque etiam 
licite, immo et felici exitu periculum vincitur, ut patet ex con- 
nubio Esther cum Assuero , atque ex non paucis exemplis , quae 
suppeditat historia ecclesiastica (1). Quapropter cum nos dissera- 
musde iis, quae spectata rei natura contingere solent, patet, tum 
vera esse , quae attulimus , tum gravi interveniente causa et legi- 
tima auctoritate , ut paulo post ostendemus , posse licita fieri 
mixta connubia. 

277. Ad 2 m , Dist. Non semper, conc. ; saltem utplurimum 
recensita mala non profluunt , neg. Porro prudentis hominis est 
expendere , quid ex rei natura et communi rerum eventu evenire 
soleat. Si quae dentur exceptiones , illaeque rarissimae., regulam 
generalemnon infringunt, sed potius statuunt atque confirmant, 
ut notum est. Habenda praeterea ratio est adjunctorum omnium , 
indolis praesertim eorum, apud quos ejusmodiconnubia celebran- 
tur. Quo fit, ut illud ipsum , quodrespectu nonnullorum innoxium 
est , perniciosum fiat respectu aliorum , qui in diversis rerum ad- 
junctis reperiuntur. Quae quidem uberius postea declarabimus. 

278. Ad 3 m , Dist. Indiflerentes se praebent plerique acatholici 
in negotio religionis, trans. vel conc; in sectce conservandae aut 
propagandae studio , neg. Duo haec permisceri inter se nequeunt , 
cum ingens inter utrumque discrimen interpositum sit. Utique 
non pauci acatholicorum morbo., ut ita dicam , indifferentiae in 
religionis negotio correpti sunt, adeo ut parvi aut nihili faciant 
religionem, qua Deus vere honoraturetcolitur. Addo, plerumque, 
saltem nunc temporis , acatholicos se indifferentes exhibere , sive 
quis profiteatur islamismum , sive judaismum , socinianismum aut 
rationalismum , seu deismum , imo favere passim ejusmodi pro- 
fessiones (2). Ast non ita se res habet, cum agitur de propria secta , 



(1) Paxilo post ejosmodi ezempla argumento Basil. Pontins , in Append* 

subjiciemus. Interim cfr. qu% scribit cit. cap. 4 » D * l et seqq. necnon § i 

Serarius , opnsc. cit. § 18 , tum quae ejusd. capitis , n. i4 et seqq. 
post eum copiose disputat de hoc ipso (2) Notum est , in Russico Imperio 



CAP. IV. DE MATRIMOKIIS ftllXTIS. 



367 



quatenus opponitur religioni seu Ecclesiae catholicae, et conser- 
vanda et proinovenda. Tunc collatis omnium studiis omni, qua- 
cumque possunt , ope corrumpere Catholicos nituntur atque per- 
vertere ; ad se eos trahere quavis ratione satagunt , et impedire 
suorum reditum ad catholicam fidem ; prosetytismum y quem Ca- 
tholicis exprobant , mediis etiam iniquis promovere non erubes- 
cunt (1). Hinc intelligitur , quo sensu se tolerantes , Catholicos 
vero intolerantes proedicent. Nempe ex eorum mente Catholici 
intolerantes sunt, eo quod, licet homines diligant, odio habent 
eorum errores ; contra vero se tolerantes profitentur , eo quod , 
dempta veritate ejusque sinceris cultoribus, quos ut plurimum 
odio habent et persequuntur , tolerent errores omnes (2). Haec 



Israelitas plena frai posse libertate , et 
propriis institutis in iis , quae ad reli- 
gionem spectant, legitime uti; non pau- 
cos idololatras pacifice degere , quin 
unquam molestiam sustinere cogantur , 
posse aliam religionem profiteri , dum- 
modo catholicam excipias ; Alcoranus 
idiomate arabico pro Islamitis ejusdem 
Imperii subditis, Gubernii sumptibus , 
ad eorum commodum recusus est in 
folio , cum praecipuis commentariis , 
Petropoli 1820 , quem quidem prae 
oculis habeo. Quot vero Catholici , 
Graeci prassertim uniti seu Rutheni, 
vexationes ac persecutiones patiantur, 
quibus artibus decipiantur ut ad schisma 
se conferant, paulo post dicemus. Id ip- 
sum pene contingit in regno Borussico. 
Nonnulli in Galliis conquesti sunt, quod 
novus episcopatus erectus fuerit Juliae 
Caesareae , vulgo Algieri (Alger) , ut hac 
ratione via sterneretur Islamitis ad am- 
plectendam religionem christianam , id 
est , fidem catholicam. Idem in Helve- 
tiae provinciis acatholicis evenire solet , 
et alibi passim. 



(1) Huc referuntur calumniae , men- 
dacia , fraudes omnigenae, quibus solent 
Protestantes in Galliis , in Anglia , in 
Provinciis foederatis Americae , etc. ca- 
tholicam religionem, Romanam Sedem 
et Urbem , clerum universum, ritus, etc. 
apud suos et apud Gatholicos impetere 
ac dehonestare. Quamvis sexcenties il- 
lae disjectae fuerint, a diobolaribus tamen 
scriptoribus ac disputatoribus quotidie 
renovantur , perinde ac si prima vice 
proferrentur. Excipiendi tamen ex hoc 
numero sunt graves nonnulli scriptores, 
qui hanc agendi rationem dedignati sunt. 

(2) Si quis conferat libertatem , qua 
fruuntur Protestantes in Galliis et in 
Imperio Austriaco cum vexationibns , 
quibus undique premuntur Gatholici 
in ditione Russica et Borussica, impos- 
sibile est , ut admiratione non percel- 
latur. Protestantes enim , in Galliis 
praesertim , libere suos conventus cele- 
brant , templa sedificant , insuper Gu- 
bernium passim particeps fit sumptuum . 
Contra vero Catholici in dictis regioni- 
bus nec ipsa conscientiae libertate uti 



368 



TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 



porro agendi ratio magis elucet in illis guberniis , juxta quorum 
politicen status etreligio identificantur , seuex politicis rationibus 
eo tenditur , ut unus idemque sit Imperator et Pontifex Maximus. 
279. Ad 4 m , Bist. Omnia, neg.; aliqua, subd. Quae tamen 
ob motivi identitatem aeque pugnent contra connubia cum infi- 
delibus et cum haereticis sive acatbolicis ineunda , conc. ; secus , 
neg. Ac in primis , quae attulimus ex Apostolo, directe afficiunt 
haereticos , ut patet ; quae vero ex Vet. Test. allata sunt, licet 
expresse non loquantur nisi de solis infidelibus , cum tamen ratio 
perversionis, quae in iis assignatur ut causa datae sanctionis, aeque 



possunt ; non solam templa , fictis de 
causis , erigi ipsis non permittuntur , 
sedea , quibus antea utebantur, iisdem 
vi eripiuntur, ut schismaticis Protestan- 
tibus tradantur. In Imperio Russico 
an. 1 833 eiecutioni mandatum est edi- 
ctum (Ukase) datum aCatharina an.1773 
quo jusserat solas illas villulas seu pa- 
gos , qui 4°° individua numerarent , 
posse templum habere cum unico Sa- 
cerdote ; cum vero villulae seu pagi in 
Russica etPolonicaditione, qui talem 
incolarum numerum recenseant , raris- 
simi sint, factum est ut hoc praetextu 
jam a Catharina eriperentur Catholicis, 
an. 1773, templa 1200 ,an,vero 1 833 
supra 800 alia denuo Catholicis erepta 
sint.InBorussia in sola provincia Silesiae, 
sub brevi regimine actualis Episcopi , 
debuerunt Catholici cedere Protestan- 
tibus 1 3o templa. Anno elapso Vratis- 
laviaeProtestantibusdebuit tradi magni- 
ficum templum a S. Cruce nuncupa- 
tum , erectum a S. Edwige ducissa Si- 
lesiae ac Poloniae regina ; in illa porro 
civitatis parte , si excipias unicnm Lu- 
theranum, qui laniusest , soli Catholici 
degunt. Varsovia adhuc luget magni- 
ficum tempium S. Crucis, quod an. 
i833 conversum est in aedem metro- 



politanam Russicam, ubi novus episco- 
patus schismaticus erectus est 22 April. 
i83y. Wilna pariter luget amissionem 
templiS. Casimiri, quae urbs nnita fuit 
alteri pariter episcopatui schismatico qui 
creatus est Polocii 24 Jun. i833 ; at. 
tamen Varsoviae ac Wilnae , si copias 
militares excipias nemo est qui schisma 
profiteatur. Verum dies me deficeret, si 
omnia recensere vellem, quae contra 
religionem catholicam in Imperio Rus- 
sico et in Regno Borussico communi 
conspiratione aguntur. Attamen, si eos 
audias , acatholici tolerantes sunt , in- 
tolerantes vero Catholici ! Cfr. op. Ger- 
manice inscriptum : Collectionea ad 
historiam ecclesiasticam sceculi xix in 
Germania , sive de novissimo rerum 
ecclesiasticarum statu in eadem re- 
gione , Augustae Vindel. i835, gallice : 
Le livre rouge, tableau despersScutions 
exerckes contre les Catholiques de 
Prusse, Bruxelles i838. Attamennon- 
dum eruperat apertum belium adversus 
Cathoiicos. ifaudignoro, nonnuilas ex- 
ceptiones adversus hoc opus factas 
fuisse ; sed et illud scio, non potuisse 
Protestantes in plerisque quae ibidem 
referuntur , auctorem falsitatis aguere. 



CAP. IV. DE MATEIMOWIIS MIXTIS. 369 

valeat adversus conjugia Catholicorum cum acatholicis, jure ex 
iis inferimus, ejusmodi conjunctiones lege divina improbari (1). 
Nunc vero adjicimus , motivum illud validius adhuc esse ad de- 
terrendos Catholicos a jungendis nuptiis cum acatholicis , quam 
Christianos a conjugiis ineundis cum infidelibus : 1° quia perver- 
sionis periculum eo gravius in illis est , quo haereseos aut schis- 
matis venenum occultius est, et blandius ac sensim sine sensu 
incautis propinatur ; 2° quia quod infidelis vi extorquere non 
potest, haeresis astuta saepe extorquet simulatione; 3° quia infi- 
delis ut Satanae satelles aperte incedit , haereticus seducit ut An- 
gelus lucis; 4° quia periculum perversionis eo majus est, quo 
liberius caput suum haeresis erigit , atque a potestate civili fove- 
tur (2); 5° quia majori horrore afficitur Christianus ac percellitur 
infidelitate absoluta , quam partiali, cujusmodi haeresis est. 

280. Ad 5 m , Dist. Quia ex Ecclesiae sensu , juxta Christi sen- 
tentiam , qui Ecclesiam non audiunt , tanquam ethnici ei sunt 
et publicani , conc. ; quasi aliquando ut illicita non damnaverit 
mixta conjugia Catholicorum cum haereticis, neg. Saepe Ecclesia 
tantum damnat in suis canonibus conjunctiones Christianorum 
cum infidelibus; ast saepe etiam promiscue damnat et eadem 
ratione connubia Catholicorum tam cum haereticis quam cum 
infidelibus (3) ; interdum etiam, prout occasio fert, solas damnat 
nuptias Catholicorum cum acatholicis tum haereticis tum schis- 
maticis (4). Ex hac porro agendi ratione intelligimus , Ecclesiam 



(1) Vidimus, Palres etConcilia urgere , est. Jam plares alii cathoiici Sacerdotes, 
textas allatos ex Vet. Test. contra con- qni strenue Ecclesiae catholicae jura pro- 
jugiaCatholicorum cum acatholicis. Cfr. pugnarunt,eamdemsortem experti sunt. 
praeterea Pontius, loc. cit. (3) Recolantur Conciliorum et SS. 

(2) Cfr. Binterim in diss. cit. De Pontificum decreta paulo ante comme- 
Matrimoniis tnixtis , cap. i, pag. 6. morata. 

Strenuus hic catholicae Ecclesiae pro- (4) Superius retulimus verba Conc. 

pugnator , sive ob hanc dissertationem, Posoniensis. His addimu* verba S. Au- 

sive prscipue ob aliud ejus scriptum , gustini ex ejus ep. xxin , num. 5, qui* 

De fcedere catholico inter fvatres et bus improbat conjugia Catholicorum 

sorores de non ineundis nuptiis nisi cum Donatistis schismaticis : Nonne 

pure catholicis , in Tincula conjectus ingemiscimus , scribit , quod vir et 

T. VII. 24 



370 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

nullum posuisse discrimen inter eos , qui extra ejus sinum dege- 
bant , sive id ob haeresim , sive ob schisma , sive ob infidelitatem 
contigerit (1). 

281. Ad 6 m , Dist. Etiam , conc. ; solum, rce</. Etenim praeter 
sanctiones particularium synodorum attulimus etiam canonem 
Synodi cecumenicae Chalcedonensis ; addimus praBterea, canones 
illos a pluribus Conciliis et Roman. Pontificibus adduci ut omnes 
Christi fideles obligatione obstringentes , seu ut habentes vim legis 
prouniversa Ecclesia > atquein codicem universae Ecclesiae proinde 
relatosesse (2). 

282. Ad 7 m , Dist. Subjacent mutationi , legitima auctoritate 
interveniente , conc. ; absque legitima auctoritate , neg. Eadem 
enim auctoritate mutatio in lege fieri debet, a qua lex constituta 
est , non autem ab inferiori , multo minus a privatis individuis. 
Falsum porro est, contraria consuetudine legesillas abrogatas esse; 
corruptela proinde , quae alicubi inducta esset , aut vis illata sacris 
Ecclesiae Pastoribus nullo modo officere possunt legi universae 
Ecclesiae , quae semper urget ejus observantiam (3). 



uxor , ut fideliter conjungant corpora qood invalidum declaravit , nihil vero 

sua , jurant sibi plerumque per Chri- immutasse circa legitimitatem conjugii 

stum , et ipsius corpus Christi diversa Catholici cum acatholico. 

communione dilaniantP Hoc tantum (2) Cfr. Binterim,op. cit. § i, p. 22. 

scandalum , tantus diaboli triumphus , (3) Has siquidem leges semper in- 

tanta pernicies animarum , si ablata culcarunt Romani Pontifices , atque ut 

de medio in his regionibus fuerit , omittamus , quae superius attulimus ex 

quis explicet verbis, quam tibipalmam Benedicto xiv, de tolerantia S. Sedis , 

prceparet Dominus ? quae interdum quadam prudentia , ne 

(1) Observat Kutscken , op. cit. in deteriora mala enaseantur , nonnulla 

praef. pag. 12, Ecclesiam nihili facere dissimulat ac tacet , cum nequeat im- 

quantum quisque a veritate aberret, pedire , Piusvi, in Rescripto ad Card. 

atque contentam esse generali illapro-: de Franckenberg dalodie i3 Jul. 1782, 

hibitione omnis commercii ac Matri- regulas sive a Praedecessoribus sive a 

monii fidelis cum quovis individuo , Conciliis sUtutas in jungendis Matri- 

quod ad Ecclesiam non pertineat ; pos- moniis mixtis renovat et confirmat. 

terioribustemporibus immutasse tantum Quare cum ministerium Berolinense, ut 

disciplinam quoad conjugium Christiani induceret Arehiepiscopum Posnanien- 

cum non christiano seu non baptizato, sem ad permittendam benedictionem 



GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



371 



283. Ad 8 m , DisL Id est, ita poscentibus rerum adjunctis, 
interdum Rom. Pontifices aegre tulerunt , ut nonnullse conditiones 
expresse non servarentur , trans. vel conc. ; absolute et in aliis 
rerum adjunctis , neg. Fieri utique quandoque potuit , ut Romani 
Pontifices difficillimae seu durae necessitati cesserint , nec insti- 
terint pro nonnullarum conditionum observantia, majus semper 
Ecclesiae bonum prae oculis babentes. Attamen , quod in eis fuit , 
nibil unquam omiserunt , quo consulerent peculiari etiam illarum 
animarum saluti , sive secreta pactione , sive alio modo. Ex bis 
vero, quse, urgente aliqua necessitate , facere compulsi sunt, 



iilaram nuptiaram , quae celebrarentor 
contra sanctiones canonicas, invocasset 
prascriptionem sea asum invalescen- 
tem benedicendi ejasmodi naptias , 
Rmns.D. Arch. MartinusDunin, apo- 
stolica plane libertate, in epistola, quam 
ad Regem Frid. Guillelmum dedit die 
28 Oct. 1837 , respondit : Pour ce 
qui regarde la prescription que nous 
oppose votre ministere des affaires ec- 
clesiastiques , fai deja explique plus 
haut comment il est arrivk que ca et 
la quelques mariages mixtes ont 6t6 
b&nis par des pretres catholiqnes. Oest 
la une erreur dans laquelle les nom- 
breuses revolutions politiques que nous 
avons subies ont entraine* quelques 
membres de notreclerge. Maisje dois 
hautement protester contre les consk- 
quences que votre ministere prktend 
tirer de cesfaits. On ne prescrit pas 
contre la vkrite* , et oVapres la doctrine 
catholique on doit renoncer sur le 
champ a des erreurs , quelie qu 3 ait ele 
leur durke , des qu'il conste authenti- 
quement que Vorgane ivfaillible du 
sentiment de VEglise sur tel ou tel 
point de doctrine s'est prononc6. Or 



cela a eu lieu a Vegard des mariages 
mixtes ; ils ne peuvent etre benis tou- 
tes lesfois que des garanties sufflsantes 
pour le salut tternel de ceux qu'ils 
compromeltent , ne sontpas donnees ; 
et un gouvernement qui veutproUgerla 
religion catholique dans toute sa pu- 
retk , ne peut exiger que des pretres 
catholiques aient pour lui des complai- 
sances qui blessent leur conscience. 
Cfr. opusc. cit. Lettres sur Vaffaire 
de Cologne et de Posen, pag. 76 et 
seq. Paris i838. Attamen in Declara- 
tione officiali, quse inserta est in Ephe- 
meride status Borussice die 3i Dec. 
i838, praemissa commendatione mode- 
rationis , comitatis , longanimitatis 
Gubernii erga clerum catholicam , ar- 
getar adhac ha?c prcescriptio , imo ta- 
cita approbatio S. Sedis , etc. circa 
benedictionem horam conjugiorum , 
et Archiepiscopus supinae ignorantiae 
( ignorance la plus complete) legum 
regionis suae arguitar ! Cfr. haec decla- 
ratio apud VAmi de la Religion , 8 
Jan. 1839, n - 3069 , et die 24 Jan. 
n. 3076. 



24 



372 TkACTATUS DE MA.TRIMOMO. 

inferri nequit , sic Rom. Pontifices se gerere debere in aliis ad- 
junctis , prsesertim cum agitur de animarum pernicie , et fides 
periclitatur. Regula juris est , quod exceptio firmet legem (1). 

PROPOSITIO II. 

Nonnisi Romani Pontificis dispensatione lioite possunt inin 
conjugia mixta; graviter proinde peccarent Sacerdotes catho* 
lici , qui absque pontificia dispensatione > nec servatis condi- 
tionibus ab eo prosscriptis > ejusmodi conjugia proesentia 
sua, benedictione , aliove ritu sacro cohonestarent. 

284. Haec propositio eadem certitudine gaudet qua antecedens , 
utpote ejusdem legitimum corollarium ; quod et de subsequenti 
ob eamdem rationem intelligi debet. 

285. Tres porro enunciata thesis partes complectitur : 1° con- 
nubia mixta Catholicorum cum acatholicis ex Rom. Pontificis 
dispensatione licite iniri posse ; 2° nonnisi praevia Summi Ponti- 
ficis dispensatione, servatisque conditionibus ab eo praescriptis , 
posse licite celebrari; 3° demum, quod consequens est , reos 
fieri coram Deo Sacerdotes catholicos seu parochos , qui absque 
legitima facultate, nec servatis praescriptis conditionibus ? tales 
nuptias conjungerent. 

286. Jam vero sic eam quoad primam partem adstruimus : 
Ex dictis conjugia mixta ideo illicita sunt , quia jure naturali et 
divino improbantur, potissime ratione periculiperversionis, quod 
ipsis inest, et quia jure ecclesiastico sunt interdicta. Si propterea 
per conditiones # ab Ecclesia praescriptas removeatur ejusmodi 
periculum, et Romanus Pontifex, utpote supremum Ecclesiae 
caput , a lege ecclesiastica dispenset , nihil impedit, quominus ea 
conjugia licite iniri valeant. 

(I) Satis nobis hic sit describere id unice Nos facere , ut sanctce Reli- 

verba Benedicti nv , qui , cum asse- gioni nostrce majora damna evitentur. 

ruisset se nonnulla dissimulare in dis- Quae verba usurpat ac sua facit Pius vi, 

pensationibus circa Matrimonia mixta , in cit. Rescripto ad Card. de Franc- 

sic pergit : Quodautem nunc facimus^ kenberg, apud Moser, op. cit. pag. 170. 
attestamur tibi ad pedes Crucifixi , 



CXV. IV. DE MATRIMONIIS MlXTIS. 373 

287. Et sane , quamvis graviter utroque jure naturali et posi- 
tivo divino improbata fuerint eonnubia Hebraeorum cum infideli- 
bus , nihilominus baud pauci sanctissimi viri ac mulieres cum 
infidelibus connubia contraxerunt , quod fecerunt inter ceteros 
Estber cum Assuero, Booz cum Rutb Moabitide, Salomon cum 
pluribus alienigenis , qui , nisi passus esset seduci cor suum , in 
reprebensionem non incurrisset , prout nec alii recensiti repre- 
hensi idcirco a Deo fuerunt. Eadem porro ratio adstipulatur con- 
jugiis Catbolicorum cum acatbolicis , si absit periculum , et gra- 
vissimae causse idem exigant. Hinc etiam in annalibus ecclesiasticis 
plures reperimus utriusque sexus Catbolicos , qui tum cum infi- 
delibus tum cum haereticis miscuere connubia , ex. gr. S.Monicam 
cum Patritio etbnico , Ingundem cum Hermenegildo adbuc ariano; 
Ringundem cum Recearedo pariter ariano, Sigebertum et Chil- 
pericum Francorum reges , qui duxerunt Brunichildem et Gal- 
suintham filias Athanagildi Hispaniarum ariani regis (1). 

288. Quare non raro Rom. Pontifices dispensarunt , ut haec 
conjugia licite celebrarentur. Sic, ut ceteros omittam,Clemens VIII, 
licet aegre , dispensavit tamen cum duce Barensi , ut Catharinam 
Henrici IV Galliae regis sororem haereticam duceret (2) ; Urba- 
zms VIII , ut Henricia Ludovici XIII soror nuberet Carolo I An- 
glorum regi (3) ; sic alii Pontifices passim in Germania , Anglia , 
Hollandia , aut immediate per se , aut facultate Episcopis spe- 

(1) Cfr. Pontius , op. et loc. cit. posset , et secum Londini habere Epi- 

(2) Haec tamen dispensatio , impor- scopum et viginli quatuor sacerdotes ; 
tunis atque iteratis precibus extorta , quod liberi usque ad an. i5 in Ec- 
buo caruit effectu , eo quod obieritCa- clesia catholica instituerentur , et sine 
tharina, priusquam Glementis litterae in respectu ad religionem in Gubernio 
Gallias fuissent delataa. Britannico vigentem pariter eamdem 

(3) Cfr. Binterim , op. cit. pag. ^6, profiteri possent. Observat Jacobum 
qui observat, Jacobum Caroli patrem prasterea in superadditis secretis articulis 
et Ludovicum xni atque Principem promisisse fore ut statim post conjugium 
ipsum sponsum , nempe Carolum , con- initum omnibus captivis catholicis liber- 
tractum matrimonialem juramento fir- tas concederetur. Attamen , nonnisi re- 
mare debuisse continentem 3o articu- luctante nuncio apostolico , conditiones 
los , inter quos ille aderat, quod regina has illi posuere. 

religionem catholicam libere profiteri 



374 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

cialiter communicata , id ipsum praestiterunt (1), A nemine porro 
cordato theologo in dubium revocari potest , tot Romanos Pon- 
tifices in re tanti momenti limites propriae auctoritatis minime 
excessisse , dum ea connubia permiserunt. Atque binc factum 
est, ut fere unanimes catbolici doctores sint in hac sententia ad- 
struenda (2). 

289. Porro nonnisi praevia Rom. Pontificis dispensatione posse 
mixta celebrari connubia , servatisque ab eo praescriptis condi- 
tionibus , prout secundo loco ostendere proposuimus , ex dictis 
facile evincitur. Etenim cum leges ecclesiasticae , quae vetant ejus- 
modi conjugiorum celebrationem , vel a Conciliis cecumenicis, 
vel a synodis particularibus quidem , sed ab universa Ecclesia 
receptis , fuerint constitutse , nonnisi a totius Ecclesiae supremo 
capite Romano Pontifice in iis dispensari potest. Inferiores enim 
nihil possunt in leges a superiori auctoritate latas, uti etiam 
contingit in politica societate. Supremi praeterea Pastoris est tum 
judicare, utrum dispensationis causae tales concurrant , ob quas li- 
cita ac utilis communi bono eadem evadat, tum decernere condi- 
tiones, sub quibus tantum ipse dispensandi propositum habeat (3). 
Hinc , quoties Principes pro se , sive Episcopi ipsi pro subditis suis 
hanc optarunt dispensationem , toties ad Romanum Pontificem 
confugerunt. 

(1) Cfr. Moser, op. cit. cap. i3, De cap. 1 1 , qaaest. 5 ; Navarri , Consil. 
Matrimoniis Catholicorum cum hce~ lib. i , tit. De constitutionibus . cons. 
reticis , pag. 5i et seqq. 5g et6o; Bellarmini, lib. De Matrim. 

(2) Sane Pontius, op. cit. cap. 3 , cap. 2 , prop. 4 ; Estii, in i ad Gor. vn, 
num. 2 , scribit : Nullumlegi hacte- n. 3g , aliorumque, iterum conclndit : 
wws, qui diceret , ita esse illicitum con- Itaque , ut unO verbo dicam , nullum 
jugium hceretici cum catholico , ut in legi ex his , qui scripta sua evutga- 
nullo casu liceat ; qnamvis audivi runt t quidiceret ,itaillicitumesseMa- 
non paucos , qui adeo periculum per- trimonium Catholici cum h&retico , 
versibnis conjugis et prolis , quod in ut in nullo casu contrahi posset sine 
hoc Matrimonio reperitur, exaggerant, peccato , etiam conjuge perseverante 
ut dicerent illud periculum evidens infideli. 

esse. Deinde n. io, adductis auctori- (3) Cfr. Benedictus xiv , De synodo 

tatibus Sanchez , De Matr. lib. vn , diceces. lib. ix, cap. 3, n. 3, ubi 
disp. 72 , n. 5; Azor , tom. 1 , lib. 8, scribit : Pontificice ergo auctoritati 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



375 



290. Posse autem Romanum Pontificem apponere conditiones, 
sub quibus tantum ejusmodi connubia iniri valeant , probatione 
non indiget. Ipse siquidem utpote Cbristi vicarius debet bono 
spirituali animarum prospicere ac bono totius Ecclesiae sibi com- 
missae; debet avertere fideles quacumque potest ope a perver- 
sionis etapostasiaepericulis; atque, ut uno verbo dicam, debet uti 
potestate, quadivinitus prseditus est, inaedificationem, non autem 
in destructionem. Quapropter, omnibus expensis, eas potest et 
debet conjugiis mixtis celebrandis conditiones apponere , quas 
viderit magis conducere ad propositum finem, et cum illis limi~ 
tationibus, sine quibus perniciosa fieret ejusmodi dispensatio, 
prout ferunt locus , tempus, personae , ceteraque adjuncta omnia. 
Hac sane ratione perpetuo se gesserunt Romani Pontifices in illis 
facultatibus concedendis (1). 



injuria fit ab iis , qui illius interventu 
opus non esse contendunt , ut Matri- 
monia inter partes , alteram catholi- 
cam et alteram hoereticam , licitecon- 
trahantur. Sane Pias vu , in Rescripto 
ad Episc. Galliarum ij Febr. i8og, 
ut postea videbimus, ipsis Episcopis hanc 
denegatara fuisse facultatem affirmat , 
ac , si ab ipso peteretur facultas dispen- 
sandi in his conjugiis , eam ipsis se 
denegaturum profitetur, dicens :Quare, 
si a Nobis petitioni huic responden- 
dum nunc esset , responsum certe nos- 
trum a constanti hujus sanctas Sedis 
regula et prcedecessorum nostrorum 
exemplo agendique ratione dissidere 
non posset. 

(1) Pius vi , in Rescripto ad Card. 
de Franckenberg Arch. Mechliniensem, 
postquam coustantem Ecclesiae hac in 
re disciplinam ac pracdecessorum suo- 
rum praxim Episcopis Belgii prae ocu- 
lis posuisset , ut oslenderet, se nec posse 
nec velle talia probare conjagia , de- 



clarat, parochum catholicum , 6i Matri- 
moniam nulla ratione impedire valeat , 
eidem materialem suam exhibere posse 
praesentiam , modo sequentes observet 
cautelas : i° Ut tali Matrimonio non 
assistat in loco sacro , nec aliqua sacra 
veste indutus ; ut etiam nullas Ecclesiae 
preces recitet, neque ullo modo conju- 
gibus benedicat. i° Ut pars haeretica 
scripto ac juramento coram testibus 
pt omittat , se permissuram, ut pars ca- 
tholica religionem suamlibere exerceat, 
prolesque omnes in ea instituat. 3° Ut 
similiter pars catholica eodem modo 
promittat se hoc praestitaram . ut com- 
partis conversionem eflicaciter procaret. 
Cfr. Moser, op. cit. pag. 6i et seq. H33 
porro cautelae jam servatae fuerant in 
Matrimonio inito a Carolo 1 cnm Gal- 
lica Henricia , cui sacerdos quidem ad- 
stitit , sed extra Ecclesiam , ita at nulla 
data fuerit benedictio nuptialis, ut fuse 
refert Bened. xiv , De synodo , lib. \U 
cap. 5 , n. 5 , quamvis hoc conjogium 



376 



TRACTATUS DE MATR1M0N10. 



291. Demum, quod postremo loco enunciavimus , graviter 
scilicet peccare parochos , qui absque Rom.Pontificis dispensatione, 
nec servatis conditionibus quaeab eopraescriptae fuerint , connubia 
mixta praesentia sua , benedictione , aliove ritu sacro cohonesta- 
rent , aperte sequitur ex hactenus disputatis ; violarent enim 
canones ab Ecclesia sancitos ; cooperarentur positive aliorum pec- 
cato ; transgrederentur limites sibi praestitutos ; gravissimi scan- 
dalisereos efficerent, probarent sacrilegum conjugium , actumque 
denique prorsus illegalem ponerent ; quae profecto absque gravi 
praevaricatione fieri nequeunt (1). 

DIFFICULTATES. 

292. Obj. prima. adversus prim. part. Nec Rom. Pontifex dis- 
pensare potest in Matrimoniis Catholicorum cum haereticis, nec, 
si dispenset , licite ea iniri possunt; nam 1° in omnibus conjugiis 
mixtis manifestum inest perversionis periculum tum ex parte 
conjugis catholici tum ex parte prolis. 2° Experientia profecto 



celebratum fuerit cum dispensatione 
Urbani vm , et secreta capitula, de qui- 
bus superiusdisserui , faerint apposita. 
Praedictis omnino conformis est instru- 
ctio S. Congregationis Card. Concilii 
Trid. interpretum circa matrimonia 
mixta , die i5 Jun. 1793, emissa , et 
a Pio vi approbata die lgejusdem men- 
sis , ac missa ad pastores ducatus Cli- 
■viensis, in qua sequentia observanda 
praescribuntur , ne , ut additur , ap- 
probationem sapiat tolerantia. — Ca- 
tholicum prce omnibus vel Catholicam 
parochi moneant , quod contrahendo 
Matrimonium cum acatholica vel aca- 
tholico valide quidem contrahant , 
sed illicite. Atque hinc plane conse- 
quitur , nullo actu positivo ipsos posse 
isthcec Matrimonia probare , aut suo 
expresso consensu et auctoritate con- 
firmare, Quapropter , si cogantur in 



hac temporum conditione, et propter 
hges in transactione religionis anni 
167 3 prcescripias , Matrimoniis Ca- 
tholicorum cum muliere acatholica as- 
sistere , satagant , ut se mere passive 
habeant , atque tanquam inviti au- 
diant utriusqne consensum ; verum- 
tamen abstineant omnino a precibus 
recitandis, a benedictione impertienda, 
atque ab omni alio Ecclesia ritu 
adhibendo. Caveant insuper , ne in 
publicandis Matrimoniis mixtis reli" 
gionem exprimant contrahentis aca- 
tholici ; sed contrahenlium tantum 
enuntient nomina et cognomina. Ab- 
stineant rursus a concedendis dimis- 
soriis, ubi secundum canones Ecclesice 
catholicw canonicum aliquod impe- 
dimentum sit inter contrahentes , etc. 
Cfr. ibid. pag. 63 et seq. 

(1) Cfr. Serarius, op, cit. cap. 3. 



CAP. IV. DE MATRIMOJSIIS MIXTIS. 



377 



ostendit , haec conjugia pessimum exitum sortita esse. 3° Hinc le- 
gimus, III Reg. XI, 1 et seq. Rex Salomon adamavit mulieres 
alienigenas multas. . . de gentibus \ super quibus dixit Dominus 
filiis Israel : Non ingrediemini ad eas> neque de illis ingredien- 
tur ad vestras ; certissime enim avertent corda vestra, ut sequa- 
mini deos earum. Cum vero eadem ratio vigeat , imo major in 
connubiis Catholicorum cumacatholicis ob faciliorem seductionem, 
exinde constat , nullo unquam in casu ea licita fierit posse. 4° Di- 
vina porro lex quse vetat ejusmodi conjugia cum moralis sit, 
nunquam a quacumque demum auctoritate , etiam suprema , 
potest relaxationem admittere. Ad haec majus pondus accedit , 
si observetur, 5°nunquam licitam esse Sacramenti profanationem, 
qua3 in talium conjugiorum celebratione semper intervenit, sfve 
minister Matrimonii dicatur Sacerdos , sive dicantur ipsi contra- 
hentes •, nam Sacerdos , in priori sententia , administraret Sacra- 
mentum manifeste indignis ; quod si ministri sint contrahentes , 
et ipsi sacrilege invicem sibi administrarent Sacramentum et 
indigne perciperent. 6° Peccarent proeterea catholici contrahentes 
etiam ex eo capite , quod communicarent in re sacra cum excom- 
municatis. Sive igitur accedat Rom. Pontificis dispensatio, sive 
non, nunquam erunt licita mixta conjugia. 7° Dicendum prop- 
terea est , Ecclesiam seu Rom. Pontificem , cum in iis dispensat, 
solum ea permittere seu tolerare , minime vero probare , cum 
semper tales commixtiones abhorrere pergat. Ergo. 

293. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Dist, Quod tamen absolute 
averti seu removeri potest \ conc; quod absolute removeri ne- 
queat, neg. Haud inficiamur, grave inesse periculum in his con- 
jugiis , uti evincunt ea omnia, quae in superiori propositione dis- 
seruimus. Attamen , cum ejusmodi periculum intimum non sit, 
nec necessario perversionem includat, qua3 solum pendet ex 
dispositione fidelis seu catholici, hinc, si ea adhibeantur media, 
quae suggerit ipsa religio , ac praescribunt Romani Pontifices, cum 
in his conjugiis dispensant, averti illud potest. Neque omitten- 
dum, saepe imminere periculum perversionis , sin minus in fide, 
saltem in moribus , quoties aliquis etiam cum conjuge catholica 
foedere nuptiali jungitur , qui depravata mente ac voluntate cum 



378 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



sit , ipsam in malam partem pellicere facile posset ; nemo tamen 
dicet , nunquam licita esse ejusmodi connubia (1). 

294. Ad 2 m , Dist. Ob pravam animi dispositionem atque ob 
neglectas conditiones, quae praescriptae fuerant, conc; per se, neg. 
Si qui enim naufragium fecerunt in his conjugiis, ideo est, quia 
eorum fides ante ipsas nuptias infirma erat, neque cbristiana 
flagrabant charitate ; quia defectu rectse intentionis se haeretico 
potius conjugio copularunt quam catholico, sive ambitionis sive 
libidinis aestu alteriusve cupiditatis permoti. Si enim majoris di vinae 
gioriae intuitu, catholicae religionis augmento, reipublicae tran- 
quillitate ducti, hasretico nupsissent; si praeterea orationi, humi- 
litati, religionis actibus operam dedissent, triste procul dubio 
naufragium evasissent. Sane plures pii viri ac mulieres adhorta- 
tionibus, bonae conversationis exemplo ac precibus, tum infi- 
deles tum haereticos ad veram religionem perduxerunt , eorumque 
animas lucrati sunt (2). Sibi propterea , non dispensationi imputare 
debent scandalum , quod infirmi isti Catholici sunt passi. 



(1) Cfr. Pontius in Append. cit. 
cap. 8 , n. 7 ; Card. de Lugo , Trac- 
tat. de Sacramentis , disp . 8 , sect, 

i4, nec non Benedictus xiv , De sy- 
nodo , lib. ix , cap. 3 , n. 3 , nbi in- 
ter cetera scribit : Non minus graviter 
eamdem auctoritatem ( pontificiam ) ab 
illis lcedi dicendum est , qui aliquo ab 
hinc tempore asserere et jactare cas- 
perunt, dispensationes hujusmodi a 
Rom. Pontifice minime concedi posse, 
etiamsi gravis causa concurrat , atque 
omne perversionis periculum nbsit. 

(2) Inter cetera exempla satis sit 
illud afferre S, Monicae matris S. Au- 
gustini , quae Patritium ethnicum ad 
christianam iidem exemplo et adhoita- 
tionibus adduxit , ut refert S. Augusti- 
tinus , Confess. lib. ix , cap. 9 , n. 22 , 
et Sigeberti regis Francorum , qui , 



teste S. Gregorio Turonensi , Hist. 
Francorum , lib. 1? , cap. 27 , Bru- 
nichildem arianam ad Ecclesiam catho- 
licam piis admonitionibus lucratus est ; 
quod et praestitit Chilpericus , eodem 
teste , ibid. cap. 28. Idem plures alii , 
ut ab initio innuimus, prasstiterunt. 
Huc propterea pariter referri potest, 
quod scripsit Apostolus, 1 ad Cor. vn : 
Sanctificatus est vir infidelis per 
mulierem fidelem , et sanctificata est 
mulier infidelis per virum fidelem. 
Duramodo tamen , ut diximus , per legi- 
timam dispensationem connubia haec 
celebrentur, etjustis decausis, serva- 
tisque appositis conditionibus. Quare 
non semper ex effectu dijudicari debet , 
ut pluribus ostendit Pontius , Ioc. cit. 
cap. 4? § 2 ,n. 14 et seqq. Hinc vul- 
gatum illud : 






CAP. IV. DE MATRIMOSIIS MIXTIS. 379 

295. Ad 3 m , Juxta eommuniter contingentia , conc; absolute, 
neg. Deus praenunciavit in adductis verbis , quod spectata com- 
muni infirmitate evenire solet , minime vero quod ita necessario 
et absolute evenire debeat; alioquin de fide jam esset, inseparabile 
et universim adnexum esse bis conjugiis non solum periculum , 
sed ipsam perversionem ; quotquot praeterea ejusmodi connubia 
iniere, lapsi essent in idololatriam et in infidelitatem ; quae quam 
procul distent a vero , allatis exemplis edocemur (1). 

296. Ad 4 m , Dist. Si lex moralis seu naturalis vetaret aliquid 
intrinsece malum , conc; si aliquid vetet , quod tale absolute non 
sit , neg. Porro jam ostendimus , periculum , quod inest conjugiis 
mixtis , ejusmodi non esse , ut absolute averti ac removeri non 
possit. Ad legitimam autem auctoritatem spectat decernere , 
quando et quousque immineat illud periculum , et media ad 
illud amovendum idonea praescribere. Quae si executioni manden- 
tur , divina opitulante gratia , periculum aut omnino cessat , aut 
saltem remotum fit (2). 

297. Ad 5 m , Neg. semper intervenire Sacramenti profana- 
tionem in conjugiis mixtis , sive minister censeatur Sacerdos , 
sive dicantur contrabentes. Sacerdos enim non peccat,si admi- 
nistret Sacramenta , publice ac legitime petentibus ea , quamvis 
private sciat indignum esse qui petit , ut notum est. Porro legi- 
time illi petere censentur administrationem Sacramenti Matri- 

. . . Careat successibus, opto, perseveraret periculam perversionis , 

Quisquis ab eventu facta notanda nequaquam liceret illud conjugium 

putat. iniri , quia vigeret integra naturalis 

(1) Cfr. Pontius loc. cit. obligatio. Id porro locum haberet , 

(2) Animadvertendum vero hic est, quum non omnia adjuncta Pontifici 
quando Rom. Pontifex dispensat in patefacta fuerint. Etenim , si omnia ipsi 
lns conjogiis , ipsum tantum dispen- aperte fuerint exposita , et Rom. Pon- 
sare in eo , quod ejus potestati sub- tifex dispensationem concedat , non 
jicitur , videlicet in lege ecclesiastica absque temeritate posset in dubium 
prohibente ejusmodi nuptias, nonau- revocari , utrum licite conjugium cele- 
tem illum dispensare aut dispensare brari possit; supponi enim deberet, Pon- 
posse in lege naturali prohibente ea tificem aut rem non satis perpendisse , 
conjugia ratione periculi. Quare, si aut errasse dispensando. Cfr. Pontius, 
adhuc , dispensatione posita Pontificia, loc. cit. cap. 8, n. 7. 



380 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

monii . qui facultatem a superiore obtinuerunt. In veriori autem 
sententia , quod ministri sint contrahentes , peccat quidem pars 
haeretica sive administrando sive suscipiendo Sacramentum ; non 
peccat tamen pars catholica neque in administrando neque in 
suscipiendo Sacramento. Nam justa ac legitirna causa interveniente, 
potest quisque ab alio petere et accipere rem per se bonam , etsi 
ille qui dat ex prava dispositione peccet dando ; in hac enim 
hypothesi alterius malum permittitur, non autem intenditur. 
Id ipsum dicatur de administratione , ob quam necesse non est, ut 
minister inquirat in interiorem actualem dispositionem ejus, qui 
publice ac legitime Sacramentum petit , ut modo animadverti- 
mus (1). 

298. Ad 6 m , Dut. Si absque legitima dispensatione commu- 
nicarent cum excommunicato in re sacra , conc; si cum legitima 
dispensatione , ?ieg. Haec enim communicatio solis ecclesiasticis 
legibus prohibita est; quare, si legitima auctoritate freti Gatholici 
ineant conjugium cum haereticis, hoc ipso ab illa prohibitione 
soluti sunt. 

299. Ad 7 m , Neg. Romanorum enim Pontificum mens , in 
ejusmodi dispensationibus , est omnino in conscientia tutos eos 
efficere , qui talibus connubiis consociantur ; alioquin nuila opus 
esset dispensatione. Licet vero Ecclesia seu Rom. Pontifex ab- 
horreat ab illis nexibus, et quoad fieri potest, impedire sata- 
gat (2) ; si tamen gravis intercedat causa , quse religionem ac 

(1) Cfr. Card. de Lugo , loc. cit. 17^1 ad Epp. Belgii, § 3, nbi scri- 
sect. i4 9 n- 226-229; et Benedictus bit : Dolens in primis quam maxime 
xiv , loco pariter cit. nec non Collet. Sanctitas sua , eos esse inter Catho- 
tract. De Matrim. cap. 2, sect. 5, licos , qui insano amore turpiter 
concl. 4» nam. 3i4« dementati , ab hisce detestabilibus 

(2) Cfr. Bened. xiv, De synodo , connubiis, quce S , Mater Ecclesia per- 
lib. vi , cap. 5 , atqoe Moser , op. cit. petuo damnavit atque interdixit , ex 
ubi profert quamplara documenta ex animo non abhorrent, et prorsus sibi 
Rom. Pontificibas qui semper ejusmodi abstinendum non ducunt ; laudansque 
conjugiorum detestationem professi magnopere selum illorum Antistitum, 
sunt. Ne longiores simus , nobis suffi- qui ^severioribus propositis spirituali- 
ciat attulisse , quas scribit Bened. xiv , bus pmnis , Catholicos coercere stu- 
in decretali rescripto dato die 4 Nov. dent , ne sacrilego hoc vinculo se se 



GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 381 

publicam tranquillitatem promoveat , indulget saltem , ut licite 
contraliantur. 

300. Obj.secunda adversus reliquas propositionis partes. 1° Pa~ 
rocbi melius quam Episcopus aut Supremus Pontifex cognoscere 
possunt , quid in casibus particularibus tum contrabentiuni tum 
reipublicae bono melius conferat ; 2° saltem poterunt Episcopi 
ejusmodi dispensationem , cum opus fuerit , tribuere ; 3° pra3~ 
sertim cum olim ita receptum fuerit , et 4° contraria consuetudine 
contrarialexabrogata censeri possit, utnon pauciauctores docent, 
et 5° cum saepe impediantur cum S. Sede communicare. Ergo. 

30L Resp. Ad l m , Dist. Si praeter hanc cognitionem practi- 
cam non requireretur praeterea legitima.auctoritas , trans.\ si haec 
requiratur , neg. Jam vero hic non agitur de sola rei notitia , 
sed de legitima et idonea auctoritate derogandi legibus ab uni- 
versa Ecclesia solemniter constitutis , non solum ad unius vel 
alterius individui, sed ad totius Ecclesiae bonum, conservationem 
et augmentum. Haec autem auctoritas , uti ostendimus , soli su- 
premo Ecclesise hierarchae adjudicanda est. 

302. Ad 2 m , Neg. Ut patet ex modo dictis. Eadem enim ratio, 
quam adduximus in superiori responsione , valet pro Episcopis 
singillatim sumptis (1). 

303. Ad 3 m , Neg. cons. Quidquid enim potuerint quondam 
Episcopi juxta antiquum jus , certum est juxta recens jus a pluri- 
bus seculis in Ecclesia vigens, id jam amplius Episcopos non 
posse. Quare Pius YII testatur, nunquam a S. Sede fuisse Epi- 
scopis concessam facultatem in his conjugiis dispensandi, quamvis 
instantissime eam postulassent : Apostolica Sedes , inquit, osgre 
admodum multaque cum cautione adpraefatum periculum (per- 
versionis) quoad fieri posset removendum , nec nisi gravi aliqua 
intercedente causa , eaque fere publica , licentiam hanc consue- 
vit impertiri. Episcopis vero , licet i?istantissime postulantibus , 
eamdem licentiam dare, in Europa prwsertim , nunquam con- 
cessit (2). 

hcereticis conjungant, etc. in , Bul- ( 1) Benedict, xiv, Desynodo, lib. ix, 

lario , tom. i , pag. 88. Eadem ferme cap. 3. 

repetit Pius vni, in Brevi cit. (2) Apud Moser, op. cit. pag. 53. 



382 TRACTATUS DE MATRIMOJUO. 

304. Ad 4 m , Neg. Ut eonstat ex duabus constitutionibus Be- 
nedicti XIV, quarum altera incipit : Magnce Nobis (1), altera 
vero cujus initium : Ad tuas manus (2). Priori constitutione 
Summus Pontifex rumorem quemdam per Poloniam grassantem, 
quod Sedes Apostolica conjugia mixta indulserit celebrari , acriter 
impugnat , ac nonnisiper injuriam et intolerabilem calumniam 
excogitatum atque disseminatum fuisse affirmat; simulque os- 
tendit antiquam Apostolicae Sedis disciplinam ac regulam , qua 
talia conjugia semper reprobaverat , ad sua usque tempora con- 
stanter servatam , tunc quoque integram vigere ac religiose cus- 
todiri (3). Altera autem constitutione confutat Pontifex falsam 
illam persuasionem, quasi ex consuetudine, cui nemoin illo regno 
se opponebat, Ecclesiae consensus vel dispensatio recte dedu- 
ceretur : Tolerat quidem, inquit, in aliquibus locis Apostolica 
Sedes Matrimonia inter Catholicum et hmreticam, vel hcereti- 
cum et Catholicam y cum nequeat impedire , et ecclesiastica qua- 
dam prudentia, ne majora mala enascantur, dissimulat ac 
tacet ; at quod Apostolicos Sedis auctoritate gratiosa in hisce 
Matrimoniis dispensatio super gradu aut alio impedimento con- 
cedatur , fieri nunquam potest, nisi prcecedat hceresis abjuratio, 
juocta ejusdem Sedis Apostolicm disciplinam. Hinc Episcopum 
quemdam, qui cum duobus Lutheranis dispensaverat in gradu 

(1) Dat. 29 Jan. an. 17^ 1 inejus- contra hujusmodi praxim opinati fue- 
clem Bullario, tom. 11 , pag. 4*3. rint^acriteradmonendos decrevit .Paulo 

(2) Data 7 Augast. ejusd. anni, ibid. ante jam a?seruerat : Neque vero ne~ 
pag. 49 1 * cesse habemus ea omnia in medium 

(3) En Pontificis verba : Prcedeces- proferre , quibus luculenter demon- 
sor noster Clemens xi , in Congrega- straripossetantiquitasejusdisciplince, 
tione S. Officii coram se habita die qua semper Apostolica Sedes Catho- 
xvi Jun. anni mdccx , mandavit in- licorum cum hcereticis conjugia re- 
hiberi per litteras Archiepiscopo Me- probavit. Sed aliqua dumtaxat afferre 
chliniensi , ne ullas omnino licentias sat erit , quibus ostendamus , eamdem 
aut dispensationes impertiretur pro disciplinam ac regulam, ad nostra us- 
Matrimoniis inter contrahentem ca- que tempora constanter servatam , 
tholicum et alterum hcereticum cele- apud Nos et Apostolicam Sedem non 
brandis , nisi abjuratio hceresis prius minus integram vigere et religiose 
prcecessisset ; Theologos autem , qui custodiri. Deinde subjicit documenta. 



GAP. IV. DB MATRIMONIIS MIXTIS. 383 

prohibito , ob spem , quse praefulgebat, ut ad fidem catholicam ad- 
jungerentur, graviter redarguit (1). 

305. Ad 5 m , Resp. in his rerum adjunctis posse Episcopos 
passive se habere, nec ullam omnino positivam dare dispensa- 
tionem , cum eam dandi facultate careant. Sic ansam non tribuent 
acatholicis Ecclesiam magis opprimendi (2). 

PROPOSITIO III. 

Non possunt acatholici, quin omnia losdant asquitatis jura , 
cogere Sacerdotes catholicos ad honestandas benedictione aliove 
ritu sacro nuptias mixtas , quo3 neglectis canonicis san- 
ctionibus , contrakuntur. 

306. Ut plenius intelligatur , quid sit illud, de quo praesens 
quaestio instituitur , animadvertere quaedam oportet scitu apprime 
necessaria. Ea vero sunt: 

307. 1° Inter cetera fidei nostrse dogmata hoc quoque firniis- 
simum constare atque certissimum, nemini scilicet, qui extra 
Ecclesiam catholicam culpabiliter ex hac vita decedat , ad seter- 
nam salutem patere aditum posse (3). 

308. 2° Ecclesiae pastoribus id munus commissum esse, ut 
ad catholicam Ecclesiam , quae sola vera est , adducere pro virili 
curent quoscumque ab hac salutis semita aversos noverint , sive 
ii infideles sint, sive haeretici, sive schismatici; rursumque pro- 
videant , ne Catholicis ullum periculum sit , quo a recta fide 
avertantur ; de summa enim agitur rerum omnium. 

(1) Sic enim loqaitur summusPon- ex fonte omnis delegata auctoritas 

tifex : Nos ignoramus , quid egerint dimanat. Loc. cit. pag. 49^» 
Episcopi proedecessores ; id solum No- (2) Cfr. Serarius, op. cit. cap. 4 » is- 

bis compertum est , quod, si dispen- tud argumentum docte ac luculenter 

saverunt in Matrimonio non contracto, evolvit. 

sed contrahendd , in Matrimonio inter (3) Cfr. in tract. De vera religione 

duos adhuc in hoeresi permanentes , part. n, n. 265, quo sensu exposue- 

perperam ac male egerunt , grave ad- rimus, quodhic dicitarctt^pafoYifer, no 

miserunt peccatum , multorumque ma- quis nos arguat quasi nimium veritatem 

lorum reos se fecerunt , qui , quia fa- hanc urgeremus. Quae porro illic scrip- 

cultates eis coticessas attento animo simus , hic pariter intellecta volumus. 
non considerarunt , ex quibus veluti 



3S4 TRACTATUS DE MATRIMOKIO. 

309. 3° Non posse propterea eosdem EcclesiaB pastores , quin 
gravissinio apud Deum scelere teneantur , et animarum, quas 
Christus redemit sanguine suo , proditores sint , inertes aliquid 
praetermittere , quod ad duplicem illum finem obtinendum per- 
tineat. 

310. 4° Canonicas leges , quae vel a primis Ecclesiae seculis 
circa Matrimonia mixta sancitae sunt , eo demum referri omnes , 
ut duplex ille finis obtineatur. 

311. 5° Romanos Pontifices , qui praecipui sunt canonicarum 
legum custodes ac vindices, nunquam non fuisse sollicitos pro 
eo munere quo funguntur, ut illae sartae tectae servarentur, ne 
seterna cujusquam salus in discrimen adduceretur; et propterea 
tanquam illicitas semper exhorruisse , et vero etiam damnasse 
nuptias mixtas ab aiiquibus forte initas his neglectis canonicis 
legibus , quod ex paulo supra demonstratis compertum est. 

312. 6° In his Pium VIII, s. m. , quanquam iniquis tem- 
porum conditionibus aliquantulum cesserit , atque ut loquitur 
Gregorius XVI, suam eo usque* protulerit indulgentiam , ut 
ipsa verissime dici queat illos attigisse limites , quos prastergredi 
nefas omnino sit (1) , legibus tamen essentialibus prorsus in- 
hassisse. Hae autem praecipue duae sunt : tum nempe ut mulier 
catholica praesertim cum viro acatholico nuptura diligenter ab 
Episcopo vel a parocho edoceatur , quae circa hujusmodi nuptias 
ecclesiasticorum canonum sententia sit, serioque iterum atque 
iterum admoneatur de gravi scelere , quod admittet , si eos violare 
praesumat ; tum ut agnoscat sese in filios , quos a Deo expectat , 
acturam crudelissime , si in iis , quas contrahit , nuptiis, iliorum 
institutionem viri acatholici arbitrio esse permittendam intelii- 
gat (2). Ad haec decrevit, quod, si posthabitis hisce monitis mulier 
illicitas nuptias inire velit , abstinere debeat catholicus pastor 
non solum a nuptiis , quae deinde fient , sacro quocumque ritu 
honestandis > sed etiam a quovis actu , quo approbare illas vi^ 
deatur; atque adeo permittit tantum assistentiam , quam vocat 

(1) In allocotione habita die io De- to , etc, doc. 16 , pag. 84 et seq. 
cemb. 1837. Cfr. Esposizione di fat- (2) Ibid. docum 3 , pag. 6. 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



385 



passivam. Deraum ut querelis omnibus praecludat aditum, de- 
clarat veras ac ratas , scilicet validas nuptias mixtas , quse a dato 
Brevi celebrari contigerit , non servata forma a Tridentino prse- 
scripta (modo nullum aliud obstet dirimens impedimentum ) , 
in dicecesibus Coloniensi , Trevirensi , Paderbornensi et Mona- 
steriensi (1). 

313. 7° Gubernium Borussicum pontificias has litteras , 
quas idem expetierat, vel saltem Episcopos ut illas expeterent 
auctoritate sua adduxerat , primo per fraudem occultasse (2) , 
tum secreta conventione habita earumdem vim eludere (3) , 



(1) Ibid. 

(2) IJaec omnia referuntur incit. Es- 
posizione , a pag. 5 ad 9. 

(3) Juverithic ipsa verba describere , 
quibus usus est Gregorius xvi, in Al- 
locut. eit. : Quis porro , inquit , futu- 
rum putaret , ut pontificia isthcec de- 
claratio (Pii vin ) , indulgentissima li- 
cet et semel atque iterum per regium 
in urhe oratorem accepta, eo sensu 
adhiberetur , qui inconcussa catholicce 
Ecclesice principia perverteret , et hu- 
jus Apostolicce Sedis menti penitus 
repugnaret ? Verum quod nemo unus 
fingere aut excogilare posset , quodque 
vel leviter suspicari crimen fuisset , 
id artificioso secularis potestatis iw- 
pnlsu factum est. Vix rem non sine 
maxima animi molestia novimus , 
nihil distulimus quin expostulationes 
Nostras iis , ad quos pertinebat , defe- 
rendas committeremus , una simul 
declarantes , quanta Nos ex apostolico 
munere teneret necessitas fideles op- 
portune monendi , ne illud ab sancta 
hac Sede profectum arbitrarentur , a 
quo ipsa plane abhorret. Cumque ita 
Nobis fuisset responsum , veluti nullo 

T. VII. 



querelcB Nostrce inniterentur funda- 
mento, epistola accessit alterius ex pras- 
dictce regionis Prcesulibus , qui in- 
stante morte redditurus ceterno judici 
rationem villicationis suce , misso ad 
Nos apographo instructionis traditce 
ab Episcopis urgente civili Gubernio, 
accurate significabat , se, damna gra- 
vissima exinde Ecclesiw oritura lce- 
sosque illius canones divinoe gratice 
lumine inspicientem , errorem , cui 
subscripserat , libera mente mdtuque 
proprio retractare. In curam proinde 
statim incubuimus , ut , perlato ad se- 
renissimum Regem germano islius 
apographi exemplo , magis magisque 
innotesceret , Nos initam a memoratis 
Episcopis rationem interpretandi 
Apostolicas prcedecessoris Nostri litte- 
ras, utpote Ecclesice principiis ac legi- 
busadversantem, omnino reprobare. In 
Expos. cit. doc. 16, pag. 84 et seq. 
Haec autem secreta conventio , quae 
prius a ConfLuentibus (vulgo Coblentz) 
nuncupata est, ex qua prodiit instructio, 
reipsa locum habuit Berolini 19 Jun. 
1834 mter B ans en et Arch. Colo- 
niensem Com. Spiegel. Illa porro ea- 

25 



386 



TRAGTATUS DE MATRIMONIO. 



demum Episcopos ac ceteros Ecclesiae catholicae ministros vexare , 
ac pessimis modis coegisse, ut , contemptis cautionibus a Pio VIII 
impositis , connubia mixta solemnitatibus in Ecclesia sancta 
usitatis ex regni statutis et legibus honestarent (1). Dira inde 
adversus Ecclesiam orta persecutio, quae in dies acrior fit, apud 
eos scilicet, qui non modo tolerantice nomen pleno ore deprse- 
dicant , sed etiam culti politique haberi volunt et appellari (2). 
314. Quibus ita constitutis, propositionis nostrae veritateui 
evincere operosum non est. Etenim jura omnia aequitatis postu- 
lant, ut nemo quavis ratione ea agere compellatur, quoe fidei 
quam profitetur, quse reluctantis conscientiae sensui, quae jussis 
auctoritatis iegitimae adversentur , quaeque hostibus Ecclesiae sub- 
sidio essent in ipsius Ecclesioe pestem et animarum perniciem. 
Atqui haec plane agere Sacerdotes catholicos acatholici homines 



dem est, de qua Bunsen , Borussia* 
Orator apud S. Sedem , interrogatus 
ex officio, respondit : Non-seulement 
Vexislence d'une telle instruction est 
moralement impossible , mais qu 3 il a 
la certitude positive que cette pretendue 
instruction ria jamais existS i Cfr- 
Esposit. cit. doc. 6. Huic conventioni 
ac instructioni inde emissae subscripse- 
rant, praeter Arch. Coloniensem Spiegel, 
Episcopi Trevirensis , Paderbornensis et 
^lonasteriensis. Cumque ab Epheme- 
ride Aschaffenburgensi an. i836, n. 
125 , cum nonnullis mutationibus pu- 
blicata esset , iidem Episcopi , qui ei 
subscripserant, in hac ipsa ephemeride, 
n. i5o, declararunt, hocdocumentum 
opus perfidum esse cujusdam calum- 
niatoris/ Cfr. Lettr. cit. sur Vaffaire 
de Cologne , Paris i838,pag. 33. E 
septem vero articulis , ad quos illius con- 
ventionis instructio redacta fuerat , 
excludebantur conditionesduae , quibus 
unice positis , Pius vin, ut diximus , 



pro sua potestate declaraverat connu- 
bia isthaec mixta iniri licite posse ; sci- 
licet i° seria admonitio facienda parti 
catholicse de gravi crimine, quo se 
obstringeret contra Canonum leges tale 
Matrimonium incundo ; 2° promissio 
ab eadem praestanda , qua polliceretur , 
fore ut soboles omnis catholica reli- 
gione institueretur. Cfr. Exposit. cit. 
pag. 7 et 8 , et ibid. docum. 17 , 
pag. 87 et seqq. 

(1) Has leges paulo post profe- 
remus. 

(2) Annales propterea ecclesiastici 
posteris tradent tres praBcipuas perse- 
cutiones, quas hoc secuto vertente passa 
est catholica Ecclesia , ab ethnicis in 
Regno Tunchinensi , a schismaticis in 
Xmperio Russico , ab haereticis in Regno 
Borussico ; simul tamen referent latas 
ab Ecclesia Christi victorias, quia scrip- 
tum est : Et portoe inferi non prceva- 
lebunt adversus eam. 



CAP. IV. Dfi MATRIMOMIS MIXTIS. 387 

cornpellunt, dum eos urgere nituntur ad nuptias mixtas bene- 
dictione aliove ritusacro honestandas , neglectis canonicis legibus. 
Ergo. 

315. Majorem hujus argumenti propositionem ne ab adversariis 
quidem nostris in dubium revocari posse existimamus. Ex iis enim 
fere capitibus veteres christianae religionis apologetae ostenderunt, 
ab Imperatoribus ethnicis contra Christianos et leges inique 
fuisse latas et iniquissime saevitum (1). Rursum novatores illi , 
qui initio seculi XVI reformatores Ecclesiw, hoc est, perturba- 
tores, dici voluerunt, cum se ad Ecclesiae obedientiam adduci 
sentirent catholicorum Principum auctoritate, nullum finem fe- 
cere clamorum et querelarum , hac una de causa , quod fidei ac 
conscientiae suae obniti contra jus fasque cogerentur. Demum iis- 
dem clamoribus et querelis obstreperent nostris auribus ii ipsi , 
qui nunc Catholicos vexant , si rerum conversione facta eogeren- 
tur simile quidpiam a catholicis hominibus pati , quanquam 
utrique ratione juris utantur admodum dispari (2). 

316. Jamvero minor propositio seque evidentissima est. Etenim 
quominus Sacerdotes catholici nuptias mixtas sacro ritu coho- 
nestent, prsetermissis ecclesiasticis legibus , facit inprimisea,quam 
profitentur , fides. Nam fides catholica docet , ut supra animad- 
vertimus, nemini, qui versetur extra catholicam Ecclesiam, spem 
ullam salutis reliquam esse. Igitur qui ejusmodi ducunt con- 
nubia , nisi spondeant sese eflecturos , ut pars acatholica veram 
religionem amplectatur et proles omnis ex Matrimonio susci- 
pienda in vera religione instituatur, ii perverse agunt atque 
impie , cum se ipsi ac sobolem suscipiendam exponant certissimo 
exitio. Quare eodem illo actu grave crimen admittunt , dicente 
Apostolo : Qui suorum et maxime domesticorum curam non ha- 
bety fidem negavit, et est infideli deterior($). Immanem crudelita- 



(1) Cfr. Tertall. Jpologetic. n. i , tit. Judex et dux hcereticorum nostri 
et 2; Jastin. dpolog.i, n. 3 et seqq. temporis , prxsertim cap. 11 . tom. 
Minat. Felix. in Octavio , n. 35- xvn , pag. n5 et seqq. opp. edit. 
38, etc. Ratisbon. 

(2) Cfr. Jac. Gretzeri opasc. cai (3) I ad Timolh. ?, 8. 

25. 



388 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

tem exercent in liberos suos , quos non Christo et castissimae 
Christi sponsae Ecclesiae , sed Satanae ejusque regno amplificando 
progignunt. Pessimam praevaricationem imitantur veterum He- 
brseorum, qui immolaverunt filios suos et filias suas dmmoniis , 
et effiiderunt sanguinem innocentem > sanguinem filiorum suo- 
rum et filiarum suarum y quas sacrificaverunt sculptilibus Cha- 
naan (1); imo eopejores et crudeliores Hebraeis sunt judicandi , 
quo animae corporibus praestantiores sunt. Dum igitur Sacerdotes 
catholici blanditiis , minis , vexationibus , mulctatione bonorum, 
exilio, carceribus adiguntur ad illicitas has nuptias ritu sacro 
honestandas , coguntur actu positivo probare id , quod catholica 
fides tanquam scelus nequissimum improbat. 

317. Coguntur praeterea conscientiae suae leges praetergredi. 
Neque enim possunt illi nisi reluctante conscientia actum ponere, 
quem impium esse intelligunt et vetitum ecclesiasticis legibus , 
cooperando positive , ut aiunt , per sacri ritus exhibitionem alio- 
rum peccato et sacrilegio. Utra enim admittatur sententia de 
ministro Matrimonii, aeque ad Sacramenti profanationem con- 
currerent. Nam si Sacerdotis ministerium illud sit , scienter Sacra- 
mentum conferrent positive indignis ; si vero sit contrahentium , 
conferunt positivum actum ad sacrilegam ejusdem Sacramenti 
administrationem. Nefas utrumque et sacrilegum est. 

318. Tertio coguntur leges infringere a legitima auctoritate 
decretas. Legitima enim auctoritas circa res mere spirituales , in 
quibus profecto continetur conjugiorum Christianorum per sacrum 
ritum celebratio , nulla ratione ad Principes temporales pertinet , 
multo vero minus ad acatholicos , scilicet ethnicos , haereticos et 
schismaticos , sed in una Ecclesia prorsus consistit. Cum igitur 
Ecclesia quovis tempore sacris legibus Sacerdotibus interdixerit , 
ne connubiis mixtis adsistant , aut ritu sacro aliove exteriori 
actu ea probare videantur, nisi statuta canonum observentur, 
sequitur, haudquaquam illis licere aliter agere , quin leges infrin- 
gant a legitima auctoritate sancitas. 

319. Quarto coguntur Sacerdotes catholici subsidio esse Ec- 

(1) Ps. cv, 37 et 38, 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



389 



clesiae hostibus in ipsius Ecclesiae pestem et animarum perniciem. 
Id quod liquet aperte 1° ex inspecto acatholicorum consilio in 
illis condendis legibus , quibus jubent liberorum institutionem 
viri arbitrio relinquendam esse , aut mares quidem paterna , 
fceminas vero materna religione informari (1) , aut etiam sobolem 
omnem ex mixtis connubiis susceptam ea religione innutriri de- 



(1) Ut omnibus pateat ratio legisla- 
tionis Borussicae , quae pertinet ad con- 
nabia mixta, operae pretium nos fac- 
turos credimus , si eam hic legentium 
oculis subjiciamus. 

I. Antequam ederetur codex civilis 
regni Borussiae , id quod contigit anno 
1792 , sponsis diversae communionis 
integram erat per pacta , quae vocant 
antenvptialia , convenire inter sese , 
qua religione proles esset instituenda. 
Matrum porro catholicarum studium , 
quo prolem suam imbuebant catholi- 
cis institutis , nihil fere a maritis pro- 
testantibus retardabatur, utpote qui per 
id potissimum temporis indifferentis- 
«luwsectantes, non valde erant de re- 
ligione soliciti. Quam rem animadver- 
tens legislatio Borussica , in cod. civili, 
part. 11 , tit. 2 , § 74"^4 ? sequentia 
edixit : § 76, Si parentes diversas con- 
fessionis fuerint, masculi debent in- 
'stitui in religione patris usque ad aeta- 
tis an. xiv, foeminae vero in religione 
matris. § 37 , Hae leges eludi nequeunt 
per aliquod anterius pactum initum in- 
ter parentes. § 78 , Quum parentes 
concordes inter se fuerint circa religio- 
sam prolis institutionem , nemo jus ha- 
bebit sese intermiscendi. 

II. Hic rerum status plene immu- 
tatus est a regia declaratione , quae data 
est die 21 Nov. i8o3. In ea enim que- 



relae graves jactatae sunt , quod ex re- 
ligiosa liberoruminstitntione domestica 
familiarum tranquillitas perturbaretur ; 
tum vero sancitum , ut in posterum 
omnes infantes institui deberent in re- 
ligione patris , atque ut lex ista nullo 
inito a conjugibus pacto infringi posset. 
Nemo ausus est contradicere ; quare 
decretum hoc eo facilius ad effectum 
perductum est , quod indifferentismi 
labes hominum animos maximam par- 
tem 'pervaserat , clerus autem pro ini- 
qua temporum conditione conticuit. 
Atque huc certe spectant verba Von AI- 
tenstein, quibus invocat prcescriptionem 
in favorem legislalionis Borussicae ad- 
versus Archiepisc. Posnaniensem. Ve- 
rum cui tandem aut quando auditum 
est, vim ex una parte, metum ex al- 
tera constabilire titulum praescriptionis 
fundandae? praesertirn cum antiqua con- 
suetudo , ut idem Archiepiscopus aper- 
tissime ostendit , et nos infra videbi- 
raus , si unum aut alterum factum 
excipias , in quo vis injusta intorcessit, 
constanter obtinaerit ? 

III. Interea provinciae Rhenanas, Gal- 
licae ditioni subjectae , ex Concordato 
seu conventione anni 1801 in iis om- 
nibus , quae ad religionem pertinerent , 
summa libertate fruebantur ; atque 
adeo , cum anno 1814 in potestatem ve-* 
nerunt regis Borussici , nihil in ipsis 



390 



TRACTATUS DE MATRIMOMO. 



bere , quae potissima , sive ut dici consuevit , dominans habea- 
tur (1). Atqui consilium hoc acatholicorum eo spectat, ut sectam 
suam latius amplificent in exitium catholicse Ecclesiae. 2° Liquetex 
luctuosa experientia illarum regionum , in quibus talia connubia 
sanctionibus ecclesiasticis contemptis usurpata passim fuere \ 
cum enim antea solam catholicam fidem profiterentur , easdem 



innovatum esU Duo etenim obsistebant 
maxime, tum Gallicae legislationis ratio , 
quae conjugibus in sobolis institutione 
libero jure uti concesserat , tum po- 
pulorum in avitam religionem propensa 
admodum studia. Quare vicariatus ge- 
neralis Aquisgrani encyclicam episto- 
lam anno 1818, 24. Jul. dedit ad cle- 
rum universum , qua interdicebatur 
quscvis assislentia ecclesiastica Matri- 
monis mixtiis,nisi priussponsi formali- 
ter polliciti fuerint , seinstitutnros totam 
sobolem absque exceptione in religione 
catholica. Similes encyclicas literas de- 
derunt vicariatus Trevirensis et Mona- 
steriensis ad clerum suarum dioecesium. 
Denique po6t ipsos undecim annos , 
nempe 17 Aug. 1825, promulgata est 
ordinatio aulica ( Cabinets Order) , 
qua i° praxis conformis juri canonico, 
quae ad hanc diem servata est in pro- 
vinciis Rhenanis , est abolita et spe- 
ctataut abusiva; 2 clero catholico aeque 
ac protestantico interdicta ; 3° decre- 
tum et declaratio, die 21 Nov. i8o3 
promulgata , posthac in provinciis etiam 
Rhenanis vigeat ; 4° itemque ut pacta 
iuter sponsos antea inita circa filiorum 
educationem irrita sint et invalida. 
Gum magna exinde turbatio orta esset, 
Borussiae rex auctor fuit Episcopis pro- 
vinciae Rhenanae , ut consulerent S. Se- 
dem , per epistolam ad eos datam Berolini 



28 Febr. 1828, de qua mox dicemus. 
Cfr. cit. Lettres sur Vaffaire de Co- 
logne , pag. 25 et seqq. necnon Es- 
posizione documentata ,' etc. pag. 1 
el seqq. docum. 1 et 11. 

(1) Haec rerum series in Imperio 
Bussico jam inde ab anno 182^ , 
die i3 Maii ( quae epocha notanda 
est , cum coincidat cum decreto dato 
17 Augusti ejusdem anni a rege Bo- 
russico circa Matrimonia mixta ) Im- 
perator Alexander in dieta , quam 
nominant , Varsaviensi denuntiaverat , 
examen instituendum esse novi codicis 
civilis ad politicam regni Poloniae ad- 
ministrationem instituti. Imp, Nicolaus, 
anno 1827, codicis hujus civilis et 
ecclesiastici primum volumen publi- 
cavit. Cum autem legibus , quae con- 
jugia spectabant , clerus acriter obsti- 
tisset , eae in usum non fuere deducta? , 
sed in altera dieta Varsaviensi , habita 
mense Majo anno i83o , Imperatoris 
jussu iterum excussae. Secuti non multo 
post rebelles Poloniae motus , quibus 
sedatis , idem Imperator legem edidit, 
qua ecclesiastici omnes jubebantur usi- 
tato solemnis benedictionis ritu conse- 
crare nuptias mixtas Catholicos inter 
et schismaticos ineundas , ita ut qui 
secus facere auderet , laesae majestatis 
crimine teneretur. Nota est praeclara 
responsio a D. Guttowski episcopo Pod- 



CAP. IV. DE MATRIMOMIS MIXTIS. 391 

mox in provincias, quas vocant mixtas , degenerasse novimus (1) , 
denique brevi temporisintervallonullum prope retinuisse antiquae 
religionis vestigium. 3° Liquet ex ipso acatholicorum hominum 
facto ; neque enim vexare adeo catholicos Sacerdotes aggressi 
fuissent, idque in conspectu omnium gentium, quasi eos nihil 
puderet saevitiaft suge a nisi fixum animo destinatumque habuissent 
quovis pacto provehere initas ad Ecclcoiam caiholicam exter- 
minandam politicas machinationes. Verum non modo isthaec per 
seipsos conari omnibus artibus , sed etiam pastores , aedificandee 
christianae plebi institutos , velle cogere , ut sociam sibi operam 
adjungant , genus quoddam est crudelitatis et insaniae nunquam 
hactenus auditum ; nam si neque hoc ab Imperatoribus ethnicis 
tentatum , si neque ab Juliano illo apostata excogitatum dixerim, 
nihil praoter veritatem dicam. 

320. Demum ut illud qnoque adjiciam iis, qua3 disserui, confir- 
mandis accommodatum , affirmo, non posse acatholicos vi adigere 
Sacerdotes ad connubia mixta ritu sacro honestanda, aut haec 
eadem connubia tanta contentione promovere , quin suis principiis 
valedicant, et a se ipsis dissentiant quam turpissime. Asserunt 
enim vulgo, posse Catholicos in ea fide, quam profitentur, salutem 
assequi; illos autem e contrario intolerantes dictitant, quod 
sentiant, extra Ecclesiam catholicam salvum fieri neminem. Igitur 
non animarum studio, sive ut Catholicos ad salutem revocent, 
verum suae sectae propagandse libidine et politicis quibusdam 
rationibus adducti, fraudulentum hocconsilium pervertendi Ca- 

'lachiae Generali Golowin reddita. Rarsus ctiseimaram martyrum . quasantiquitas 

per edictum ( Ukase ) idem Imperator memorat , fortitndinem imitantes , et 

constituit, ut prolesomnis inPoloniaorta catenis vincta? , liberorum suorumexi- 

ex conjugiismixtisreligionegraeco-schis- lium prosecuta^ sunt. 
matica imbueretnr, et filii,qui antelatum (1) Unam hic provinciam Silesiam 

edictum nati essent, cogerentur ejurare anpellabo , quae , antequam regis Bo- 

catholicam fidem. Quamobrem pueri russici dominationi subjiceretur , tota 

puellaeque reluctantes in carcerem con- plane catholica erat; nunc autem Pro- 

jecti sunt ; parentes , quibus resistendi testantes numero fere ac potentia Ca- 

tantae impietatianimus fuit, in exilium tholicis praestant. 
acti ; non paucx christianae matres san- 



392 



TRACTATUS DE MATRIM0M0. 



tholicorum mentes inierunt; atque dum verbis istorum intole- 
rantiam damnant , iidem se produnt factis decantatae adeo tole- 
ranttoB acerbissimos inimicos (1). 



(1) Huc videlicet spectat genus omne 
fraudum et malarum artium , quibus 
utrumque regimen, Russicum et Borus- 
sicum plnrituo rctro annis obstinato 
consilio utitur, ad religionem catholicam 
in illis provinciis funditus evertendam. 
Quae moliti in hanc rem aggressique 
fuerint sive Schismatici sive Protestan- 
tes , ea paucis complecti nequaquam 
possumus ; pauca tamen ab iliis gesta 
commemorabimus , ex quibus unus- 
quisque capere ceterorum conjecturam 
possit. Deleti ordines monastici ; templa 
Catholicis per vim ablata atque hetero- 
doxis concessa; novae acaderuiae institutae 
etseminaria extructa , inquibus clerici 
catholici doctrinis acatholicis erudian- 
tur ; cautum, ul sedes episcopales vacuae 
diuturnam pastorum orbitatem susti- 
neant ; novi in iisdem regionibus erecti 
episcopatus schismatici , qui nunquam 
vacui relinquuntur ; Episcopi catholici 
ac reliqui homines e clero spe et ille— 
cebris adducti ad veram Christi fidem 
deserendam ; Sacerdotibus, qui ad schis- 
maticos deficiant , ducendae uxoris per 
sacrilegum matrimonium, id quod antea 
vetitum fuerat , potestas facta ; exilio 
mulctati , qui in avita religione conslan- 
tes reperti sunt ; gravissimae irrogatae 
poenae scriptoribus cafholicis , qui se op- 
ponere machinationibus studuerunt ; 
prseniia e contrario collata iis , qui ad- 
versus religionem calholicam satyras , 
mendacia , calumnias in libros invere- 
cundos congessere, atque ejusmodi li- 
brorum pestis in omnem partem diffusa. 



Cujus quidem in exempla proferre aliqua 
nobis sufficiat. Stourdza , nescio qu\* j 
turpi *»Hito ojj-uauulo, cui tit. Conside- 
ratio super Ecclesia orthodoxa Grwco- 
Russa , nobilitatem generis assecutus 
est, et 20 ,ooo rublorum , quosdicunt , 
munere donatus. Item Karamsin inter 
optimales adscriptus est , viginti pos- 
sessionibus auctus , ditatusqne ingenti 
summa 5oo,ooo rublorum, ob opus 
inscriptum : Historia Imperii Russici. 
Posteriushoc opus , cujus auctor furore 
impotens in Ecclesiam Romanam debac- 
chalur, non modo tanquam classicum 
usurpatur in scholis publicis, sed etiam 
sumptibus Imperii Russici in omnes 
prope usitatas nunc temporis linguas 
conversum est. Constantinus Oecono- 
mus , quod anno i835 Petropoli sa- 
tyras conscripserit in religionem catho- 
licam , non ita pridem propositus est 
ad episcopatum in novo Graeciae regno, 
qui tamen ob effrontem impuden- 
tiam et calumnias ab ipso clero Grseco 
repulsam sustinere debuit. Filaret prae- 
sens metropolita Moscoviensis , hortatu 
regiminis Russici , dialogos composuit 
inter dubitantem et persuasum de or- 
thodoxia Grceco-Russicce Ecclesice ; 
in his nihil omittit , quod invidiam 
possit in Ecclesiam Romanam conci- 
tare, eamque abjecta prorsus omnive- 
recundia accusat defectionis , sacrilegii 
ettyrannidis. Porro hic liber Petropoli, 
anno 1829 primo typis excusus , jussu 
Imperatoris in omnia Imperii gymnasia 
invectus est, ut in usu catechismi 



CAP. IV. DE MATRIMOHIIS MIXTIS. 



393 



321. Constat itaque, quod demonstrandum assumpsimus, aca- 
tholicos nempe jura omnia sequitatis violare , proindeque au- 
ctoritate sua perniciosissime abuti , dum cogere nituntur Sacer- 
dotes catholicos ad colionestandas benedictione aliove ritu sacro 
nuptias mixtas , quae neglectis ecclesiasticis legibus contrahuntur. 

DIFFICULTATES. 

322. Obj. prima. 1° Reus efficitur , qui leges patrias violare prae- 
sumit 5 ita porro se gerunt, qui honestare recusant consuetissolem- 
nitatibus connubiamixta iis cautionibus praetermissis, quaecivilibus 
regni legibusnon probantur.2°Neque immerito non probantur, sive 
quia nulla externa potestas, cujusmodi est Pontificia, immiscere 
se potest politicse alicujus regni administra tioni sine placito regio ; 
3° sive quia conditiones, quasCatholici exigunt, tolerantiae adver- 
santur, ac propterea conscientise libertati et paci tum publicae tum 



historici ac dogmatici adhibeatur. Prae- 
termitto iniquas artes , quibus homines 
agresles coguntur ejurare catholicam 
fidem , ac , si repugnent, crudelissimo 
verberationis genere , quod ibi Knut 
vulgo nominant , caedi jubentur, ita 
ut non pauci in medio cruciatu vitam 
amittant. Ilncc aliaque prope innumera, 
quorum documenta vulgatissima in om- 
nium prope manibus sunt ( Cfr. inter 
cetera , Ukase io Febr. i83o, item 
aliud Ukase datum paulo post, quo 
. supprimuntur monasteria seu conven- 
tus 1946. Ephemerid. mini&terii 
inierioris die 10 (22) Febr. i836 , 
Ukase quo erigitur episcopatus grseco- 
schismaticus 12 (24) Jun. i835, Ukase 
12 Apr, 1834, * tem a ^ u( ^ 2 3 Nov. i835 
circa conjugia mixta, etc ) , haec , in- 
quam , rei catholicae subvertendae ge- 
runtur in Imperio Russico. Horum exi- 
tu9 ejusmodi fuit, ut plus quam sexa- 
gies centena millia (vulgo 6 milliones) 



Catholicorum avulsi jam sint dimidii 
fere seculi spatio ab unitate catholio? 
Quod ad regnum Borussicum attinet, 
ne in similibus enarrandis videar esss 
prolixior , adeat , qui cupit ista cogno- 
scere, op. cit. Collectiones ad histo- 
riam ecclesiast. sec. xix , in Germa- 
nia , etc. Augusta) Vindel. i835, coi 
tamen plura additamenta fieri possent, 
Utrumque tamen hoc gubernium die 
12 Sept. an. i^72,publice , solemniter 
ac sancte promiserat , permissurum se 
novis snbditis liberum omnino religio- 
nis exercitium ; seque pariter solemni 
fide obstrinxerat servando tractatui 
anni 1770 , quem pacta conventa no- 
minare solent , ut scilicet religio , cul- 
tus et disciplina ecclesiastica in pro- 
vinciis a se recens acquisitis conserva- 
retur in siatu quo , ut aiunt , nihil 
autem attentaretur unquam imposte- 
rum , quod pervertere statum illum 
aliqua ratione possit. 



394 



TRACTATUS DB MATRIMONIO. 



domesticee , atque discordias mutuas in familiis alunt. 4« Igitur 
istas cautiones, uti vocant, Principes acatholici interdixere sequis- 
simis legibus : quas si qui praetergredi audeant , meritis pcenis 
jure mulctandi sunt ut pacis perturbatores ac laesae Majestatis rei. 
5° Praeterea nemo est qui nesciat , quod , si forte duarum potes- 
tatum auctoritas ex adverso concurrat , subditi teneantur sui 
Principis auctoritati parere , alioquin status in statu constituere- 
tur, 6° praesertim cum Principis munus sit publico bono prospi- 
cere. 7° Nulla proinde aequitatis jura acatholici laedunt , dum 
Sacerdotes catholicos , omissis quibusvis cautionibus , ad connubia 
mixta consuetis ritibus cohonestanda adigunt. 8° Falsum est , aut 
catholicse religionis odio, aut suse sectae amplificandae studio, 
quae Catholicorum calumnia est , Principes acatholicos ista jus- 
sisse ; sed ex aliis plane causis iisdemque justissimis ad haec ju- 
bendaii fuere permoti. Ergo. 

323. Resp. Ad l m , Dist. Reus efficitur, qui leges patrias violat 
justas , conc. ; injustas , quasque propterea salva conscientia 
servare nequit , neg. Jam vero tales leges illae censeri debent , 
cuibus aliquid vel praecipiturvel prohibetur, quod adversatur 
Xeligioni , qua nihil antiquius homini esse debet. Igitur qui metu 
pcenarum his legibus obtemperaret , ille Religioni in re gravis- 
ama injurius atque in se ipsum iniquus , non modo imbecil- 
litatis, sed etiam impietatis pessimum exemplum proderet. Et 
sane , si quae objicitur ratio vera esset , potuissent pariter Im- 
peratores ethnici , ariani , iconoclastae de violatis patriis legibus 
Christianos atque Catholicos incusare , dum hi detrectabant aut 
thus adolere idolis , aut arianismum reliquasque haereses profi- 
teri; quod nemo sanus dicet. Porro lex, quae vetat Sacerdotibus, 
quominus benedictione aliove ritu sacro honestent nuptias mixtas , 
neglectis cautionibus praescriptis , ab Ecclesia constituta estjuxta 
potestatem sibi divinitus attributam ad Religionem tuendam ; 
hinc eam legem praetergredi scelus nefarium est. Quamobrem , 
cum ecclesiastica potestas civili opponitur , in iis maxime a qui- 
bus integritas Religionis pendet , tenetur quisque ex conscientia 
auctoritati ecciesiasticae , quae sola est in rebus spiritualibus le- 
gitima, obtemperare, civili autem passive resistere. Hoc ab in- 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 395 

numeris etiam catholicae fidei martyribus factum accepimus , 
quibus in ore fuit praeclare illa vox : Oportet obedire Deo magis 
quamhominibus , et : Reddite ergo quo3 sunt Co3saris Casari, et 
quce sunt Dei Deo. 

324. Ad 2 m , Neg. Tum quia juxta professionem religionis 
catholicae pontificia auctoritas dici nequit externa respectu quo- 
rumcumque fidelium ; nam Christus Petro ejusque legitimis suc- 
cessoribus omnes prorsus agnos et oves suas pascendas commisit, 
juxta illud Joan. XXI, 15-17 : Pasce agnos meos... pasce oves 
meas; tum quia Romani Pontifices ,-ut paulo ante diximus , non 
constituerunt leges illas , sed earum urgent executionem , utpote 
earum custodes, et vindices. Quum vero Concilia canonicas leges 
ediderunt , ignotum adhuc erat novum illud deplacito regio com- 
mentum, quod postremis his temporibus ab aulicis scriptoribus 
invectum est. Quod si absurdum est affirmare, Ecclesias leges t 
quse pro objecto habent res mere spirituales , vim obligandi mu- 
tu3Lri aplacito regio, Principum etiam catholicorum, quanto magis 
absurdum et absonum est asserere, vim illam leges ecclesiasticas 
mutuari a sanctione Principum acatholicorum , haereticorum vi- 
delicet, schismaticorum aut infidelium? 

325. Ad 3 m , Dist. Conditiones illae adversantur tolerantice 
religiosa? seu professioni promiscuse verae et falsae religionis , er- 
roris et veritatis, conc; tolerantios politica? seu civili, neg. 
Possunt quidem acatholici pro ingenii sui libidine religionem 
cudere , dogmata contraria miscere , ex lutherana et calvini- 
stica secta tertiam nescio quam utraque absurdiorem consuere , 
quam evangelicam (1) nominent ; non enim magnum discrimen 

(1) Tali denominatione insignita est gpeciosi alicojas nominis usurpatione. 

nova, utvocant, forma religiosa, quam Sane S. Augustinus , in Wh.De hcere- 

Fridericus Guillelmus in , Rex Borus- sibus ad Quodvultdeum , inter ceteros , 

siae invexit, ac in nova sua Agenda n. 39, recenset Angelicos , et n. 4° » 

suis subditis Protestantibus servandam Aposlolicos. Magnifica tamen haec no- 

proposuit. P^ura hic observari possent* mina efficere non potuerunt , ut mag- 

quae vel invito in mentem subeunt. niloqui illi aut non essent aut non habe- 

Yerum ea ita silentio premo , ut prae- rentur ha^retici. Adeo verum est, magna 

termittere nequeam , consuevisse ve- nomina rerum naturam non immutare l 
teres haereticos fucum facere imperitis 



396 TR4GTATUS DE MA.TRIMONIO. 

est, sive unum sive alterum errorem profiteantur, sive etiam 
plures simul. At id nequeunt prsestare Catliolici , quibus unica 
vera Religio est ad exclusionem absolutam quarumcumque secta- 
rum et errorum, dicente Apostolo : Unus Dominus , una fides , 
iinum Baptisma (1). Istud tamen nonimpedit, quominus politice 
omnes tolerentur. Quod si adversarii adeo soliciti sunt de con- 
scientiae libertate, quare hanc adimunt Sacerdotibus catholicis, 
eos cogendo ad id praestandum, quod ipsi salva conscientiae li- 
bertate praestare non possunt? Si adeo ipsis cordi est pax publica 
et domestica , quare tanta animorunk contentione promovent con- 
jugia mixta , quae norunt cum pace consistere non posse (2) ? Pax 
illa , quam acatholici vellent obtrudere , quovis bello periculosior 
est ; eo quippe spectat , ut sensus omnis Religionis ex animis 
hominum radicitus evellatur. Ceterum quoniam feminarum aca- 
tholicarum penuria non est , eas sibi poterunt acatholici in Ma- 
trimonium jungere , et cum eisdem pacate tandem et tranquille 
vivere. Quid ! quod ipsi optime norunt, quibus obligationibus Ca- 
tholici teneantur, ut licite valeant mixta inire conjugia? Igitur 
cum se ultro iisdem conditionibus subjiciant , non est cur de do- 
mesticis dissidiis conquerantur , si ejusmodi conditiones pars ca- 
tholica pro suo jure servare velit. 

326. Ad 4 m , Neg. Ut patet ex modo dictis; praesertim si 
Principes isti acatholici , qui tales leges ferunt aut tulerunt , so- 
lemni pacto se adstrinxerint ad conservandam suorum subditorum 
religionem in statu quo eam repererunt, ac se obligaverint ad 
nullas invehendas novitates contra disciplinam et praxim , quae 
prius in illis regionibus obtinebant. Yiolati proinde fcederis rei 
dicendi sunt, qui secus agunt , ac propria auctoritate abuti contra 

(1) Ephes. iv, 5. regionibus sen provinciis parecalholi- 

(2) Ut zeli hujus immoderati unum cis , ut scilicet puellarum, genere atque 
aliquod exemplum referamus , notum opibus praBstantium, sibi poscant con- 
est ex op. cit. Collectiones ad hist. nubia , atque ita in illis provinciis pri- 
eccl. sec. xix , in Germania , etc. mariae ac nobiles familix , quae civita- 
pag. 63 , regimen Borussicum innu- tum firmamenta sunt , incipiant lue 
meros juvenes protestantes destinare ad protestantica depra?ari. 

officia civilia et militaria obeunda in 



GAP. IV. DB MATRIMONIIS MlXTIS. 



397 



omnia aequitatis jura. Rationes seu motiva , quae postea addu- 
cuntur ad innovationes honestandas et violentias , quas exercent , 
^unt illa ipsa , quae in iEsopianis fabulis lupus ingerit adversus 
agnum , aut leo in partitione praedae. Quod vero adjicitur de per- 
turbatione pacis ac laesae Majestatis crimine , solidius fundamen- 
tum non habet ; siquidem ipsi Principes acatholici sunt , qui tran- 
quillum rerumstatum, qui prius vigebat, perturbarunt ; ipsi omnia 
susdeque verterunt leges conficiendo , quae illaesa conscientia ac 
salvis juribus naturali , divino et ecclesiastico servari nequeunt. 
Sibi propterea imputare debent , si Sacerdotes catholicos relu- 
ctantes experiuntur. Quare non magis perturbatores ac laesae Ma- 
jestatis rei dicendi sunt catholici Sacerdotes , dum renuunt latis 
ejusmodi legibus obtemperare , quam perturbatores ac rei laesae 
Majestatis dicendi essent antiqui martyres , qui idola colere , aut 
arianam aliasve haereses profiteri , secus ac postulabant Impera- 
torum edicta, detrectabant. Nec vero aequiori jure Principes aca- 
tholici Catholicos in praesenti pcenis afficiunt , quam olim ethnici 
et haeretici in christianos et catholicos suppliciis adhibitis desaevi- 
rent. Par utrobique ratio omnino est, cum utrobique agatur de 
libertate conscientice tuenda. 

327. Ad 5 m , Dist. Si Princeps non praetergrediatur suae po- 
testatis limites, trans. vel conc; si eos praetergrediatur , ut in 
casu nostro , neg, Objectum enim, de quo praesentem quaestionem 
instituimus , est mere spirituale , atque adeo alienum prorsus a 
potestate politica. Alioquin si Principes acatholici cogere possent 
Sacerdotes catholicos ad impertiendam illicitam benedictionem , 
seu^ quod idem est, ad probanda conjugia, quae Ecclesia innixa 
juri divino et naturali detestatur , possent eodem jure potestatem 
exercere in Sacramenta reliqua (1) , in veritates dogmaticas , quae 
ipsis non probantur , et ut uno verbo complectar omnia , profani 

(1) Ne videar aut conjecturis aut Sedem Apostolicam se convertant , re- 

suspicionibus indulgere , ob oculos po- sponsione nulla expectata , immiscet se 

nam particulam epistolae , quamFrid. iis rebus , qnae in tota religione san- 

Guillelmus ad quatuor Episcopos dedit ctissimae sunt , secretis scilicet saecrae 

die 28 Febr. 1828, qua rex evange- Confessionis arcanis. En ejas verba... 

licus , dum eis facultatem facit , ut ad Cependant , pour calmer vos scrupu- 



398 



TRA.CTATUS DE MATRIMONIO. 



homines fieri possent arbitri Religionis divinae. Haec in Reli<*ione 
seu potius secta, ut aiunt , protestantica , quae humani cerebri 
artificium est, locum habeant , per nos licet; at in Religione 
catholica divinitus instituta non habent. Quod autem adjicitur , 
non debere constitui statum in statu , quaedam est politicorum 
cantilena, quae risum provocat; et fortasse iidem ipsi, qui talia 
proferunt , quid sibi velint , non intelligunt ., nisi contendant , 
Evangelium ipsum in regionibus infidelium promulgari non de- 
bere , ne aliter status in statu constituatur. 



hs , je consens a ce que vous vous 
adressiez au Pape , auquel vous ex- 
poserez la question , et je donnerai 
Vordre a mon ministre pres la cour 
de Rotne depresser la decision pon- 
tificale. Dans la confiance fondee que 
cette dhcision favorable et pacifiante 
ne se fera pas attendre , je veux bien 
suspendre la publication de quelques 
ordonnances , et surtout d'une loi pe- 
nale destinee d assurer Vexecution du 
decret du 17 Aout i8a5, dans le cas oii 
mesjustes espkrances viendraient d etre 
trompbes. En attendant , je m'en re- 
pose sur votre zele et sur votre vigi- 
lance , pour quil ne se represente plus 
de ces irrkqularites , qui , oVapres vo- 
tre opinion meme et celle des autres 
eveques des provinces de VOuest , 
n J ont pas de rapport avec la question 
des mariages sans rkserves , et qui 
cVapres les lois fondamentales de ma 
monarchie sont incompatibles avec 
Vordre public et avec la liberte des con- 
sciences. De ce nombre sont d'abord 
le refus de publier , dans les eglises 
catholiques , les bans de mariages de 
ceux qui ne veulent point prendre 
Vengagement dontfaiparlS ; et en se- 
cond lieu le refus de Vabsolution 



par lequel les pr&res catholiques pu- 
nissent celui de leur communion dont 
le mariage a et6 beni dans une eglise 
kvangklique , parvenant ainsi indirec- 
tement d arracher des deux epoux une 
promesse forcke. Je ne puis et je ne 
dois plus souffrir un seul instant une 
atteinte si violente portee d la paix 
des familles et a la liberte' des con- 
sciences, en dkpit des lois. Ainsi donc, 
d y un cdte, pour kviter d'exasp6rer et 
de froisser les esprits; de Vautre,pour 
mettre le clergd dans Vimpossibilitk 
de dire que VinviolabilitS du secret de 
la Confession ne lui permet pas de 
declarer que le refus de Vabsolution 
tient d une autre cause, et pour Vem- 
pecher ainsi, non-seulement d 'kchapper 
aux lois , mais encore de pr&senter 
sous un jour odieux une mesure in- 
dispensable d leur maintien , fattends 
de vous que, convaincus de la neces- 
site des mesures d prendre , vouspre- 
niez celles que votre autoritk episco- 
pale met d votre disposition , afin de 
prSvenir de pareils ahus , et de les 
rkprimer s'ils venaient encore d se 
manifester. Cfr. op. cit. Lettr. sur Vaf- 
faire de Cologne , etc. pag. 27 etseqq. 



GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 399 

328. Ad 6"% Dist. Munus Principis est prospicere publico bono 
per media legitima , conc. ; per media illegitima , neg. Tale pro- 
fecto Principis munus est; ast nunquam Princeps publico sub- 
ditorum suorum bono prospiciet , nec illud consequetur per leges, 
quae ipsis libertatem auferant profitendi sancte integreque catbo- 
licam religionem. 

329* Ad 7 m , Neg. Omnia quin potius pessumdant. Etenim 
1° aperte violant soleuines promissiones , quibus , ut vidimus, se 
obstrinxerunt (1) \ 2° violant libertatem religiosam Sacerdotum , 
et sponsae catholicae , cui non amplius licet in Matrimonio con- 
trabendo ea uti juris sequalitate , qua a lege evangelica donata 
est (2) ; 3° hsec violant , quin consilium ullum aliud sibi proposi- 
tum babere possint, quam ut Sacerdotes ipsos catholicos cogant 
sacrilegam conferre operam ad religionem catholicam everten- 
dam. Nam hujusmodi benedictio ad valorem conjugii non requi- 
ritur , cum a servanda forma in ejus celebratione per Concilium 
Tridentinum jussa Pontifex dispensaverit ; nec ut licitum possit 
reddere , quod est illicitum suapte natura ; nec ad conscientiae 
pacem contrahentibus conciliandam , qui probe intelligunt , ex 
benedictione per vim extorta nullo modo adimi intrinsecam de- 



(1) Hanc solemnem promissionem cui tit. Ueber Gemischten Ehen. Eine 
in mentem revocat regi Borussiae Arch. Stimme zum Erieden, seu De Ma- 
Posnaniensis Dunin in litteris adeum- trimoniis mixtis ,Vox pacis , pag. 20, 
dem datis die 26 Octob. 1887 , scri- edit. 4 a Regensburg. i838. Sa^pe post- 
bens : Lorsqtfen 181 5 Votre Majeste bac hoc opusculo utar , cum ejus au- 

jprit de nouveau possession du grand - ctor non minus doctus et eruditus sit 

duche" de Posen, elle fit le i5 Mai quam sincerus catholicus. Divina Pro- 

de la mSme annke aux habitans de videntia factum est , ut difficillimis his 

ce grand-duche cetle promesse solen- temporibus universitas Monachiensis 

nelle : Votre Religion sera maintenue. inslructa sit professoribus doctissimis 

Cfr. Lettr. sur Vaffaire de Cologne, etc. et sana doctrina pollentibus , qui sese 

pag. 74. Cfr. praeterea, qua de pro- opponere valeant inanibus conatibuset 

missionibus Catharinae et Friderici 11, perversis machinationibus adversario- 

factis an. 1772 , paulo ante scripsimus. rum Ecclesiae catholicas. Inter eos dis- 

(2) Cfr. Cl. Joan. Joseph. Ignat. tinctum occupat locum Dr. Goerres , 
Dollinger , prof. ord. Theologiae in uui- quem vere vocaveris evangelicorum 
versitate Monachiensi, egregium opusc. rnalleum. 



400 TRACTATUS BE MATRIMOISIO. 

formitatem conjugiis contra omnia jura initis ; nec demum exigi 
potest , ut contrahentium votis satisfiat ; nam pars acatholica eo 
ritu , qui a suo protestante ministro peragitur , contenta , hujus- 
modi benedictionem contemnit ; pars vero catholica negligit \ 
quippe quae novit sine tali benedictione Matrimonium validum 
constare. Unum igitur illud restat , quod velint Principes acatholici 
Sacerdotes cogere , ut extrinseca quadam sacri ritus specie osten- 
dant probare se et publice honestare haec illicita conjugia , seu 
quod idem est , ut aperte profiteantur , nihil illegitimum in hisce 
nuptiis reperiri , et ad protestantismum provehendum nefario 
ministerio concurrant (1). 

330. Ad 8 m , Dist. Si verba attendantur, conc; si facta, neg. 
Nunquam profecto dicent acatholici, consilia cogitationesque suas 
ad rem catholicam subvertendam spectare ; imo vero, si loquentes 
illos audias , tutores se catholicae religionis esse , ac si superis 
placet, defensores etiam atque patronos, verbis amplissimis prae- 
dicabunt (2). Verum si animum adjungamus ad ea facta expen- 
denda , quae lapsu temporis contingunt , tum demum intellige- 
mus , quo pertineat catholicae rei ab istis suscepta defensio. 
Videbimus enim , religionem catholicam in multis regionibus, in 
quibus olim florentissima extitit, nunc hisce tutoribus acpatronis 
ad interitum ruere (3). Atque in aliis etiam provinciis, quae sub 
istorum hominum imperio continentur , idem exitus foret certis- 
sime pertimescendus , nisi supernus quidam animi vigor, quo 
novitatibus acriter resistant, Sacerdotum pectora communiret. 
Quanquam neque illud omnino verum est, adeo astute sua con- 
silia acatholicos moliri , ut quo tendant , non innotescat (4). 



(1) Cfr. Dollinger , op. cit. pag. 9 sub Elisabetha ad sidera tollebatur , 
et seq. dum sanguine Catholicorum Anglia 

(2) Sane Von Altenstein , Bunsen, et redundaret. At postea altera femina pro- 
ephemerides mercede conductae , certa- testans , D. de Stael , eam nuncupavit 
tim extollunt benignitatem, munificen- Tiberium feminilem. 

tiam , clementiam summam , praeclare (3) Recolantur quae paulo , ante attu- 

gesta a regimiue Borussiae in gratiam limus de statu Keligionis catholicas in 

Religionis catholicae eadem ratione, ditionibus Russica et Borussica. 
qua olim clementia regirainis Anglici (4) Hujus rei documenlum luculen- 



CAP. IV. DE MA.TRIMOMIS MIXTIS. 



401 



Ceterum si talia adversus se tentari forte a Principibus catholicis 
animadverterent , clamoribus implerent omnia ; at cum illi eadem 
faciant, rem aequissimam causamque justissimam ex eorum ver- 
bis taciti aestimare debemus. 

331. Obj. secunda. Atqui leges, quae cogunt Sacerdotes catho- 
licos ad consecranda sive benedictione sive alio ritu sacro mixta 
conjugia , etiam quando sponsi detrectant se obstringere ad insti- 
tuendamomnem sobolem in religione catholica, innituntur prin- 
cipiis justitiae et aequitatis. Ac 1° innituntur perfecta conditionis 
paritate , quae intercedere debet inter utriusque confessionis , 
catholicae scilicet et acatholicae, contrahentes ; minister enim pro- 
testans nullam exigit sponsionem , ut sponsis benedictionem im- 
pertiatur, ergo neque eam exigere debet Sacerdos catholicus; 
alioquin si ab utroque denegaretur benedictio , nullus jam esset 
reliquus conjugiis mixtis locus, quod quidem magnum civili so- 
cietatidetrimentumimportaret(l).2° Innitunturpatrocinio, quod 
Princeps suscipere debet cujuslibet religionis, quam sui subditi 
sectantur, et maxime dominantis y uti solemus vulgo dicere. 



tissimum exhibet , quoad Borussiam , 
epistola , qaa3 regis jussu data est ad 
quemdam provinciae consiliarium pro- 
testantem , eo quod filium suura sive- 
rit ad religionem catholicam informari. 
J'ai appris , scribitur , que vous aves 
fait elever dans la Religion catholi- 
que votre fih... quoique vous apparte- 
niez vous-meme a la religion ecan- 
gelique. Bien qtfune telle conduite 
puisse invoquer sa justification dans 
les lois , je ne puis m^emp&cher de 
vous d&clarer que vous avez montre 
par la pour votre religion une indif- 
fkrence coupable qtfil est de mon de- 
voir de bldmer. En quo tendat istorum 
zelus ! Cfr. VAmi de la Relig. 5 Juin. 
i838. Quoad Bussiam vero alterum 
non minus luculentam docamentam 

T. VII. 



sappeditat edictum ( Ukase ) datum ab 
Imp. Nicolao die 2 Januar. 1839, re- 
latum in Ephemeride officiali Petro- 
politana, atque insertum in Ephemer. 
Augustw Vindelic. die 19 ejusd. men- 
sis. Hoc imperiali decreto integra pro- 
mittitur libertas cunctis ad metalla alia- 
que opera publica damnatis , qui pro- 
fiteri velint religionem dominantem 
(istorum damnatorum plerique sunt Ca- 
tholici Poloni utriusque ritus , graeci 
nempe et latini). Neque hic stetit Im- 
peratoris munificenlia , sed apostatis 
praeterea hic honos tribuitur ; ut au- 
reurn numisma ceruleo lemnisco e coilo 
pendens deferant , ad instar scilicet 
equestris insignis ordinis S. AnnoB. 

(I) Ita Ephemerides univers. Rheni 
inferioris , die 6 Jan. i838. 

26 



402 TRACTATUS DE MATRIMOWIO. 

Admissa enim cautione , quam Catholici exigunt , ii conditione 

uterentur multo meliore , opesque suse religionis non modo con- 

firmarent, sed etiam augerent. Huc sane tendit Ecclesia catho- 

lica , quae hac ratione promovet eam , quam vocant tacitam re- 

formationem , quae sensim quidem , ast certo illam evertet , 

quam tercentum abhinc annis majores nostri tanto studio pere- 

gerunt (1), 3° Innituntur ipsis Catholicorum principiis ; ideo 

enim juxta catholicam doctrinam nequeunt Sacerdotes impertiri 

ejusmodi benedictionem nuptiis mixtis absque praevia sponsione, 

quia illae adversantur fini praecipuo conjugii christiani, quod dig- 

nitate Sacramenti a Christo auctum est, nempe, ut populus 

ad veri Dei et Salvatoris nostri Christi cultum et religionem 

procrearetur , atque educaretur , uti loquitur Catechismus Ro- 

manus (2) , seu ad conservationem et augmentum Ecclesiae 

«atholicae. Atqui haec eadem ratio aaque militat pro ministris 

protestantibus ; cum etiam Ecclesia protestans velit, ut conjunctio 

matrimonialis juvet ad doctrinae suae fines latius augendos ; ac 

propterea protestantes ministri quoque munere et religione te- 

neantur efiicere , ut proles instituatur in religione evangelica (3). 

Quae cum ita se habeant , patet , 4° posse quidem Sacerdotes ca- 

tholicos , prout leges iis ultro permittunt , hortatibus inducere 

partem catholicam , ne sinat prolem institui in alia religione , 

minime vero posse ab utroque contrahente exigere formalem , ut 

vocant, pollicitationem de instituenda omni sobole in religione 

catholica , quod leges vetant. 5° Secus agere esset abripi principio 

intolerantiae et fanatismi aut superstitionis , quod scilicet ne- 

queat Ecclesia impertiri benedictionem suam illi conjugio, cujus 

proles damnationi educaretur (4) ; 6° eo vel magis , quod hic 

non agitur de aliquo fidei articulo, sed de praxi ad mutabilem 

disciplinam spectante , in qua proinde Ecclesia debet sese ac- 

commodare iis , quae praesens rerum status ac relationes cum alia 

confessione exposcunt , prout reipsa sapienter se gerunt ministri 

(1) lta cit. Ephemerides Rheni in- (2) Part. n , cap. 8, sect. i, n. i5. 

ferioris , in art. inserto dieb. 8,9, (3) Incit.J5j9Aewer.loc. cit. 

10, 1 1 Feb. ejosd, anni. (-4) Ibid. in art. 6 Janaarii. 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 403 

protestantes , qui non abnuunt in conjugiis mixtis commendabili 
prorsus indulgentia suam agendi rationem necessitati sociali at- 
temperare (1). Ergo. 

332. Resp. Neg. ant. Ad l m prob. Dist. Si eadem ratio vigeret 
pro Sacerdote catholico in exigenda praevia illa conjugum pollici- 
tatione , quse viget pro ministro protestante in ea non exigenda , 
conc; si longe diversa omnino vigeat, neg. Jam vero Sacerdos 
catholicus cogitur ad ejusmodi pollicitationem exigendam 1° ex 
Ecclesiae legibus , quibus ex conscientia obtemperare debet , nisi 
velit gravi scelere se commaculare ; 2° ex ipsa rei natura , qua 
fit ut nequeat ritu sacro honestare conjugium illicitum et sacri- 
legum , cujusmodi illorum est , qui actu constituti et dispositi 
sunt ad instituendam sobolem in ea secta , quam ipsi fide tenent 
falsam esse , et in qua culpabiliter ex hac vita decedenti nullus 
patet aditus ad salutem ; 3° ex necessitate patefaciendi horrorem , 
quem profitetur Ecclesia, cujus Sacerdos minister est , erga sacri- 
legas ejusmodi nuptias. His porro rationum momentis permoveri 
nequit minister protestans , qui nullam sibi superiorem auctori- 
tatem agnoscit in religionis negotio; qui profitetur tolerantiam 
religiosam, ita ut in qualibet confessione, ut vocant (perinde ac 
si Protestantes fidei confessionem aliquam haberent ) , quilibet 
possit salutem seternam adipisci (2) ; qui demum nullam tribuit 
conjugio Sacramenti dignitatem. Nunc vero et illud adjicimus, 
falsum esse, tolli perfectam illam conditionis paritatem per ca- 
tholicae Ecclesiae praxim, atque impediri connubia mixta. Nam 
si sponsi renuant se subjicere conditioni , sine qua non tribuitur 
jllis benedictio a Sacerdote catholico , se convertunt ad ministrum 
protestantem , qui eam illico ipsis ex animo impertitur (3). 

333. Ad 2 m , Neg. Ut enim Princeps acatholicus aequo jure 

(1) lbid. (3) Quinimo Protestantes , ot vidi- 

(2) Cfr. quae scripsimus in tract. De mus , Catholicos ad peteudam a suis 
vera Religione , part. n , prop. xn , ministellis eam , quam vocant benedi- 
ubiostendimus , Protestantes recentiores ctionem, invitant ; et eo nomine alli- 
passim tolerantiam hanc religiosam pro- ciunt, quod hac ralione in ipsorum sit 
fiteri ; qui vero secus sentiunt , pugnant potestate novas , cumlibuerit, nup- 
cum ipsis Protestantismi principiis. tias inire. Commoda plane reformatio! 

26. 



404 TRACTATUS DE MATRIMOMO. 

diversae communionis asseclas tueri dicatur , debet, prout una- 
quaeque fert religio, iisdem patrocinari. Cum vero Ecclesia ca- 
tholica profiteatur, se abhorrere ab ejusmodi conjugiis eaque 
detestari , profecto,qui cogit Sacerdotes ad has nuptias positive 
ritu sacro probandas , convincitur, his suis legibus non se patro- 
cinari Catholicis , sed eos penitus opprimere. Id porro magis con- 
firmatur ex eo, quod ejusmodi conjugia absque benedictionis col • 
latione , imo absque forma praescripta a Tridentino fuerint , 
saltem quoad illas provincias de quibus potissimum agimus , 
valida declarata. 

334- Quod vero adjicitur de mente Ecclesiae catholicae delendi 
reformationem tribus abhinc seculis tanto molimine inductam , 
possemus reponere , ipsam in hoc fungi munere sibi a Christo 
demandato , praedicandi Evangelium omni creaturae , docendique 
omnes gentes sive infideles siveapostatas , eas revocando ad unice 
veram religionem , reducendo oves errantes ad unicum Christi 
ovile et ad pastorem a quo discesserant , ac proinde devios quos- 
que ad salutis tramitem , quaerendo quod perierat (1). Verum 
hoc prsetermisso , si talis esset Ecclesiae mens in cautione illa 
exigenda , Ecclesia promoveret, quacumque posset ope, ejusmodi 
mixta connubia , induceret filios suos ad has nuptias ineundas , 
ut Protestantes facere consueverunt. Atqui Ecclesia fideles suos 

(1) Ecclesia eniui catholica , quae apostatas et incredalos, quicumque 

Ecclesia est omniura seculorura , ut- demura sint aut quovis nomine vocen- 

pote a Christo fundata , quovis secnlo tur. Nunquam fieri potest , ut Ecclesia 

rebelles filios suos ad se revertentes colle- ab hoc salutari ministerio desistat. Om- 

git , et ad unitatem, a qua recesserant, nes schismatici haeretici, et apostatacfue- 

revocavit. Ita recepit Gnosticos , Mani- runt aiiquando filii sui , saltern ratione 

chaeos , Arianos , Macedonianos , Nes- Baptismi , ideoque multo minus potest 

torianos , Eutychianos , etc; nunc col- Ecclesia negligere , quod iu se est , isto- 

ligit Lutheranos, Calvinistas , Socinia- rum aeternam salutem. Equidem novi, 

nos, Evangelicos , Rationalistas , et si haec Protestantibus non arridere. 

qui alii sunt , qui a veritatis via , ac Ast velint nolint , ita se res habet. Ac- 

propterea a via aeternae salutis deflexe- cusent licet Ecclesiam catholicam su- 

rint. Missio enim , quam ipsa accepit a perstitionis , intolerantias, fanastismi, 

Christo fundatore suo , tam se porrigit perinde est ; nec enim veritas immu- 

ad infideles , quam ad haereticos , et tari idcirco potest. 



GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



405 



omni modo avertit ac retrahit ab his nuptiis ineundis; admonet 
Episcopos etparochos, ut omniqua possunt ratione avertere sata- 
gant subditos suos ab his conjugiis, quamvis sponsionem prae- 
mittant de institutione prolis universae in religione catholica (1). 
Cum id praestare integrum Ecclesiae fuerit , cavit tamen , ne ea 
conjugia fierent (2). 

335. Supponuut praaterea adversarii in hac difficultate , de- 
terreri Catholicos a jungendis nuptiis cum haereticis ob denega- 
tam benedictionem ; at experientia contrarium evincit in ordinum 
praesertim nobiliorum coetu , qui aut velut inanem cultus speciem 
hanc benedictionem spectant, aut humanos favores aeternse saluti 
praeferunt; ejusmodi porro hominum nunquam exiguus est nu- 
merus (3). Accedit, Protestantes , si quod detrimentum inde 
patiantur, abunde sibi compensare tum ex sobole, quam ex 
ministrorum suorum conjugiis percipiunt ; tum ex statu fluctuanti 
et instabili proprise doctrinse , quse sese atternperat individuis , 
aetatibus et conditionibus uniuscujusque , quo fit , ut plures sem- 
per inveniantur, qaifacilem hanc potius reformationem amplecti 
velint , quam se subjicere rigidae atque inflexibili Ecclesiae catho- 
licae doctrinae et praxi (4) ; tum ex libertate , quam tribuunt di- 



(1) Cfr, haec docomenta apud Mo- mari , unicam jam dari in religioue 
ser, in op. saepius cit. De impedimentis divisionem , Catholicorum scilicet et 
Matrimonii. Nounulla ex iis nos su- acatholicorum , qoia acatholici omnes , 
perius dedimus. sive schismatici sive haeretici sive in- 

(2) Cfr. Doilinger, op. cit. pag. i^. fideles , unanimi prorsus ratione con- 

(3) Ibid. pag. 7.6. spirant et vires jungunt adversus Ec- 

(4) Cfr. Ibid. pag. 17 et seq. qui clesiam catholicam, quae pnseterealuget, 
accurate observat, olim nou parum Ec- non paucos filios suos ad inimicorum 
clesiam profecisse ex intestinis diversa- castra descivisse , et cum illis in eum- 
rum sectarum dissentionibus ac mutnis dem finem inivisse foedus. Porro rem 
bellis , quibus ad internecionem usque hanc serio perpendenti , id argumento 
altera alteram persequebatur ; ast vero ineluctabili erit , unicam veram Reli- 
nunc ei externo foedere inter omnes gionem in Ecclesia catholica inveniri , 
sectas iuito , quas protestantismi com- qaae non ab alio quam a Deo fundatore 
mune nomen usurpant, factum esse, suo regitur , neque in humanis ullis 
ut non leve ex hac parte Ecclesia de- subsidiis spem suam collocare potest. 
trimentum passa sit. Posset recte afiir- Quam bene posset Ecclesia catholica 



406 



TRACTATUS DE MATAIMON10. 



vortii faciendi , quando quis propriae uxoris pertaesus sit , ac no- 
vam appetat; tum denique ex statu politico Germaniae , in qua 
Catholici ut plurimum sub regimine Principum protestantium in- 
veniuntur, qui nihil intentatum relinquunt , quo protestantis- 
mum provehant cum catholicae religionis pernicie (1). Quare si 
quid in ejusmodi rerum vicibus instat periculi , totum id Catho- 
licis instat. 

336. Ad 3 m , Neg. min* Tum quia Protestantium sectae nullum 
principium seu centrum unitatis habent , et idcirco communis 
auctoritatis interprete quodam, et quasi nuncio destituuntur , 
quo fit ut plane ignoremus, quid velint aut nolint; tum quia, si 
negationem excipias, id est, abnegationem catholicae veritatis, in 
qua sola omnes unanimi plane consensu conveniunt , nullam ha- 
bent doctrinam positivam, in qua coalescant , si incipias ab ar- 
ticulo de existentia Dei et desinas cum articulo de futura carnis 
resurrectione et vita aeterna , atque a primo Bibliorum libro , 
nempe Genesi , donec ad postremum pervenias , qui est Apo- 
calypsis (2), nullam fidem, nullam certam ethices ac praxis 



niquis bis temporibus Apostolorum 
verba usurpare , Act. iv , i^ et seqq. 
Domine... qui Spiritu Sancto , per os 
patris nostri David, pueritui , dixisti : 
quare fremuerunt gentes , et populi 
meditati sunl inania ? Astiterunt re- 
ges terroe et principes conveherunt 
in unum adversus Dominum et ad- 
versus Christum ejus? Convenerunt 
vere adversus puerum tuum Jesum , 
quem unxisti , Herodes et Pontius 
Pilatus cum gentibus et populis 
Israel. 

(1) Gfr. Dollinger, ibid.. 

(2) Cfr. qua? scripsimus in tract. 
De vera Religione , part. n, propp. 
vi , vn et ix , cum appositis adnota- 
tionibus. Illis documentis nunc adjici 
debet opus eminenter protestans , quod 



non ita pridem vulgavit Dr. Strauss 
professor in universitate Tubingensi. 
Hic auctor protestans in Vita Jesu 
longa dissertationum pbilologicarum 
et criticarum serie sibi proposuit ever- 
tere autbenticitatem omnium Evan- 
geliorum ; atque in Ghristo Jesu nihil 
aliud agnovit nisi ideam symbolicam 
humanitatis. Snb hoc respectu non 
abnuit Straoss admittere Jesum Ghri- 
slum veluti Deum hominem , vclnti 
centrum nnionis naturaj divinae et hu- 
manae , ac denique veluti mentem in- 
fmitam , quae se manifestat in fmito , 
quin amittat conscientiam pristini sta- 
tus sui. Dixi boc opus eminenter pro- 
testans , quia profluit ex intima pro- 
testantismi essentia seu natura , quae 
tota consistit in libertate examinis, et 



GAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 



407 



normam (1); tum denique quia nullo scrupulo anguntur in ho* 
nestandis nuptiis eorum , qui detrectant se obligare ad instituen- 
dam prolem inea,quam vocant, religione evangelica. Huc accedit, 



in independentia absolnta rationis seu 
spiritus privati a quavis auctoritate, 
sive in dijudicandis libris canonicis et 
inspiratis a non canonicis et non in- 
piratis , sive in sensu determinando 
horum librorum. Haud plane ignoro , 
viginti aliosve fortasse plures insur- 
rexisse ex Protestantibus , qui calamum 
acuerint adversus Slrauss , ut sic pro- 
testanlismum ab hac impietatis nota libe- 
rarent ; ast et illud novi, non nisi infelici 
prorsus exitu id eos praestitisse aut 
praestare posse ex suis principiis. Nam 
Strauss usus est jure suo , seu jure quod 
ipsi tribuit protestantismus in utroque 
examine instituendo , eodem nempe 
jure, quo ante ipsum ex eodem principio 
usus jam fuerat alter protestans Carol. 
Hasein/^Vta pariter,quam edidit, Christi 
Jesu , aliique protestantes rationalistae 
usi fuerant el ad eamdem conclusio- 
nem devenerant. Quomodo itaque po- 
terunt Protestantes sive Strauss sive 
rationalistas reliquos refellere , quin ip- 
sum fundamentum protestantismi pe- 
nitus subruant? Egregie porro ex hac 
saltem parte id ostendit Wegscheider , 
qui in praef. ad suas institutiones theo- 
logicas evincit, rationalismum profluere 
ex intima protestantismi essentia , qua- 
lis a Luthero institutus est , cujus prop- 
terea piis manibus suum voluit opas 
esse dicatam. Verum juverit hoc con- 
firmare auctoritate hominis haud su- 
specti , scilicet Judaeo-increduli Sal- 
vador. Hic siquidera , in op. Jksus- 
Christ et sa doctrine, tom. i , Prkface-, 



pag. 19, Paris. i838, loquens de opere 
Strauss , haec habet : Enfin , Vouvrage 
du professeur de Tuhingue a surtout 
un grand sens comme derniere ex- 
pression de Vesprit du protestantisme. 
La reforme setait fait illusion a elle 
m&me , en se croyant un mouvement 
tout chrktien , un retour pur et simple 
aux doclrines kvangkligues. Ex his in- 
telligimus , i° justos fuisse meritorum 
Strauss erga protestantismum aestimato- 
res eos , qui non ita pridem ipsum ele- 
gerunt ad cathedram theologicam Ti- 
gurinam , perperam imperitis non pau- 
cis obnitentibus , qui nondum perve- 
nire potuerunt ad legitimas protestan- 
tismi conclusiones ; intelligimus, i° quo 
sensu Protestantes sibi adsciverint no- 
men etangelicorum , eadem nempe 
significatione , qua Scipioni cognomen- 
tum Africani fait , deleta Carthagine 
Africae metropoli. Quo sensu neque nos 
abnuimus Protestantes Evangelicos 
nuncupare. 

(1) Hujus rei pariter documenta de- 
dimus tract. et loc. cit. Hic vero, ne 
extra nostrum argumentum vagemur, 
ut magispateat, quam bene sibicohas- 
reant Protestantes circa benedictionem 
conferendam conjugiis mixtis, satis erit 
conferre Protestantium leges inter se. 
!n Borussia Protestantes exitio, bono- 
rum expoliatione , vinculis pnblicis 
plectunt Episcopos et Sacerdotes catho- 
licos detrectantes impertiri benedictio- 
nem conjugiis mixtis , etiamsi nulla 
praecesserit sponsio de educatione prolis 



408 



TttAGTATUS DE MATRIMOMO. 



ut ssepius adnotavimus, nunc Protestantes aperte fateri, Catho- 
licos in sua religione salvari posse , quod nos negamus fieri 
posse in ulla protestantismi secta. Catholici propterea sibi plane 
in sua praxi cohaerent , minime vero acatholici. 

337. Ad 4 m , Neg. Hoc enim perinde esset atque contendere, 
posse quidem Sacerdotes catholicos admonere , instruere et 
cohortari fideles , quin certiores fieri queant de fructu seu exitu 
hujus admonitionis , inslructionis et cohortationis. Deinde nemo 
est qui ignoret, sponsos amore captos,ut inire valeant optatum 
conjugium , ad omnia se paratos exhibere ; nuptiis postea initis , 
omnia oblivisci. Quod si ita fit^ etiam cum aliqua intercesserit 
promissio, quo facilius, illa omissa, id continget? Demum ita se 
gerere debent Sacerdotes catholici, quia Ecclesiae leges id pos- 
tulant , a quibus recedere sine piaculo ipsis non licet. 

338. Ad 5 m , Dist. Esset permoveri principio inconcusso fidei 
catholicae , quod extra veram Ecclesiam nulla detur salus , quod- 
que adversariis vocare lubet intolerantiam et fanatismum , conc; 
secus, neg. Vocent Protestantes hunc fidei nostrae articulum sive 
intolerantiam sive fanatismum aut superstitionem , nostra nihil 
refert ; ita nos credere profitemur , et juxta hanc fidei profes- 
sionem nos gerere debemus. Non sunt Catholici , qui seternae 
damnationi eos addicant,qui culpabiliter extra veram Ecclesiam 
ex hac vita decedunt; sed Christus, sed Deus est, qui eos ju- 
dicabit , et pro culpae ratione eos puniet , cum scriptum sit : 
Si autem Ecclesiam non audierit , sit tibi sicut ethnicus et 
publica?ius (1); Qui non crediderit 3 condemnabitur (2). Nequit 
tamen Sacerdos catholicus indifFerens esse ac aaquo animo pati , 
ut sponsus vel sponsa sinat filios suos institui in alia religione 
ab ea , quam ipsi profitentur ac fide tenent unice veram esse , et 
in qua sola credunt patere posse aditum ad salutem. 

in religione catholica ; in Angliavero mentem protestanticae religionis asse- 

Protestantes non ita pridem , seu ante- cuto fides habenda, Anglo ne an Bo- 

quam abrogaretur codex poenalis contra russo ? 

Catholicos, vetuerant sub capitis poena, (1) Matth. xviil, 17. 

ne quis Sacerdos ullis conjugiis con- (2) Marc. xvi, 16. 

ferret benedictionem. Cuinam melius 



CAP« IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 409 

339. Ad 6 m , Neg. seqiiel. Quamvis enim non agatur de fidei 
articulo, agitur tamen de ea praxi, quae arcte connexa est cum 
fidei articulo , el juxta quam rite administrari debent Sacramenta 
ut salutis media. Exigere propterea conditiones , quas intima rei 
natura postulat , ut Sacramenta salutaria esse possint , res non 
est disciplina3 mutationi obnoxia, sed est dispositio, quae neces- 
sario requiritur , constans et immutabilis , ut cum fructu Sacra- 
mentum suscipiatur. Alioquin dicendum foret , dispositiones illas, 
quas requirit Ecclesia in pcenitente , ut rite absolvatur , ad mu~ 
tabilem disciplinam spectare. Motivum idcirco, quo Ecclesia du- 
citur ad negandam benedictionem sponsis , qui propositum ser- 
vant instituendi prolem in alia religione , ex eo oritur , quod 
perversam eorum animi comparationem uti doctrinse et mandatis 
Christi fundatoris sui adversantem existimet. Adeo vero con- 
ceptus hic ecclesiasticus , non cooperandi sacrilegis nuptiis mixtis, 
cordi est Rom. Pontificibus , ut Pius VIII derogaverit canoni 
Concilii OEcumenici quoad illas provincias, in quibus hsec paro- 
clii praBsentia et benedictio a regimine politico vi exigitur (1). 

340. Obj. tertia. 1° Falsum est, agi de praxi immutabili in ea 
benedictipne deneganda ; alibquin Ecclesia nunquam a suo hoc 
principio recessisset , prout novissima hac setate recessit , cum 
rata duxit ea conjugia , quae antiquitus ut illicita et invalida 
repudiabat. Jam vero ubi semel Ecclesia ita se gessit , nequit 
jam respuere consecutiones , quae ex hac agendi ratione descen- 
dunt. 2° Accedit , in Germania fuisse ab initio consuetudine 
et usu receptum , postea vero etiam lege cautum ubique circa 
conjugia mixta , quod tanquam inadmissibile haberetur pactum 
et sponsio inita inter sponsos de prolis educatione ante conjugii 
celebrationem (2) ; 3° in Imperio autem Austriaco lege lata san- 
citum est , nullam exigendam sponsionem esse in conjugiis mixtis 
ad impertiendam benedictionem : Episcopi vero acquieverunt 
iiuic legi, et adhuc ita se gerunt, accommodantes sese rerum 



(1) Cfr. Dollinger, op. cit. pag. 33. cui tit. Expositio , etc. relata saltem 
45 et seqq. per epitomen in Ephemerid. 11 

(2) Ita Bunsen , in Scripto officiali Jan. i838. 



410 



TRACTATUS DE MATRIMONIO, 



ordini, qui a legislatione inductus est (1). 4° Ratio porro harum 
legum aperta est ; auctoritas enim paterna et jus , quod ex ea 
profluit , oritur tantum ex conjugio jam contracto ; quare cum 
pater per hujus tantum consummationem jus acquirat , ac possit 
se obligare ad aliquid , quod ipsum conjugium afficiat , sequitur 
pariter, eum tunc temporis tantum se obstringere posse circa prolis 
institutionem (2). 5° Quae cum ita sint , non debet Ecclesia 
scrupulos ingerere conscientiis delicatis earumque pacem per- 
turbare (3) ; 6° attenta praesertim praxi , quae jamdiu in non 
paucis dicecesibus invaluit , de consecrandis nuptiis mixtis bene- 
dictione, quamvis nulla sponsio inter contrahentes praecesserit 
circa catholicam futurae sobolis institutionem (4); 7° saltem conni- 
vere debet Ecclesia, ut sponsi inter se conveniant de masculis insti- 
tuendis in religione patris , feminis vero in religione matris. Ergo. 
341. Resp. Ad l m , Neg. Nunquam siquidem Ecclesia recessit 
a principio, quod vindieavimus, quod scilicet nec possint nec 
debeant administrari Sacramenta actu perverse dispositis. Aliud 
porro est agi de valida , aliud vero de legitima seu licita Sacra- 
menti administratione. Ecclesia quamvis semper exhorruerit con- 
jugia mixta, ea tamen habuit ut valide contracta (5). Quando 
suam tribuit benedictionem , non ei mens est eam conferre parti 
acatholicaB , quam optime novit neque in conjugio admittere Sa- 
cramenti dignitatem , neque aestimare hunc ritum sacrum , neque 
vinculum conjugale ut insolubile habere; sed eam tribuere in- 
tendit tantum parti catholicae , seu filio aut filiae suae , quamvis 
ambo sponsi se coram parocho sistant (6). 

(1) Ita aoctor artic. insert. in Ephe- (4) Ibid. dieb. 8, 9 , 10 et 1 1. Febr. 
meride universali diebos 8, 9, 10 et (8) Sola Synodns Trnllana , quae 
1 1 Februar. qui id affirmat auctoritati tamen ab Ecclesia Romana recepta non 
innixus Rechbergeri , cujus opus velut est, declaravit invalida connubia mixta ; 
evangelium juris canonici spectat. At- cum vcro Ludovicus xiv lata lege con- 
tamen nos superius vidimus , pessimum stituerit in Galliis has ipsas nuptias in- 
hoc opus ab utraque potestate , eccle- validas , Episcopi Galli in praxi eas 
siastica et civili , proscriptum fuisse , semper spectarant ut validas in facie 
atque a scholis omnibus eliminatum. Ecclesiae. 

(2) Idem , loc. cit. (6) Cfr. Dollinger , op. cit. pag. 35. 

(3) Ibid. diebus 9 .i5 Mart. i838. 



GAP. IV. BE MATMMOflllS MIXTIS. 411 

342. Ad 2 m , Neg. Etenim nec ante nec postea usu et con- 
suetudine receptura unquam fuit in Germaniae provinciis , multo 
minus lege cautum , ut inadmissibile haberetur pactum a sponsis 
initum ante conjugii celebrationem. Imo vero, ut nos paulo ante 
ostendimus , pacta ante-nuptialia non modo usu et consuetudine, 
sed etiam legum auctoritate firma erant et rata. Sane in Bavaria^ 
ubi prae reliquis Germaniae provinciis Catholici Protestantibus 
permixti sunt, juxta edictum 24 Martii 1829 et anterius aliud 
edictum constitutionale an. 1818 , § 14 , decernitur : Si 
valido pacto conjugali conjuges inter sese statuerint, qua reli- 
gione filii debeant institui , id suam habeat efficaciam (1). Eadem 
lex jamdiu promulgata fuerat in Electoratu Palatino, nempe 
an. 1709 (2). Eadem viguit in magno ducatu Assiae-Darmsta- 
diensi, ubipraaterea cautum est, ut parochus catholicus jushabeat 
negandi celebrationem conjugii, in quo cautiones ab Ecclesia 
prsescriptaB non servarentur (3). In provinciis Rhenanis nullara 
usquam prohibitionem viguisse, quominus pacta ante-nuptialia a 
sponsis fierent ante celebrationem conjugii , ultro fatetur adver- 
sarius, quem impugnamus ^4). Igitur, cum falsum sit, quod ipse 
assumit, hoc ipso tota corruit difficultas. 

(1) Apud Dollinger , ibid. pag. 16. clesiam) , tractationibus ea superreul- 

(2) Cfr.Opusinscriptum iDie religib- tro citroque habitis, demum legem tu- 
se Erziehung der Kinder aus gemisch- lit an. 1709, qua sanxit , § 3 , ut in 
ten Ehen, eine geschichtlicht. etc, seu conjugiis mixtis integrum esset paren- 
Religiosa educatio prolis in conjugiis tibus educare sobolem , prout ferebant 
mixti8. Expositio historico-juridica , legitima pacta nuptialia, seu etiam au- 
Spirae 1837 , pag. 98 , ubi narratur , thenticae eorum conventiones stante 
quod,cum Elector PalatinusJoan. Guil- Matrimonio. Ex. quo facto constat , 
lelmus prius constituisset , prolem ortam quantum recesserit regimen Borussicum 
ex connubiis mixtis institui debere in a pristinis suis institutis. 

religione patris , regiminis Borussici mi- (3) Apud Dollinger, loc.cit. pag.17. 

nis permotus , deinde etiam violentis (4) Sed praeterea praxis antea vigen- 

quibusdam artibus , quam idem regi- tis in provinciis Rhenanis testem habe- 

men in vindictae speciem exercuit ad- mus locupletissimum ipsum D. Hiis- 

versus Catholicos suos subditos ( ex his gen , qui in epist. data ad Parochum 

patet quam, antiquae sint machinatio- B. de F., canonicum et consiliarium 

nes regiminis Borussici adversus Ec- ecclesiasticum , die 3o Sept. 1828? 



412 



TRA.CTATUS DE MATRIMONIO. 



343. Ad 3 m , Negamus plane, Josephince, quam vocant, legisla- 
tioni non fuisse sive ab Apostolica Sede sive ab Episcopis con- 
stanter et vehementissime reclamatum (1). Et vero inde spes 



inter cetera scribebat : Sur ce point 

(conjugiorum mixtoram) il iiy a eu 

aucune nkgociation entre le mHropo- 

litain et les suffragans; maiscesder- 

niers ont , avant comme apres , admis 

pour leurs dioceses la pratique suivie 

dans le diocese de Cologne. La pra- 

tique observee par notre administra- 

tion diocesaine touchant les mariages 

mixtesest , depuis i8s5, la suivante : 

sans kgard d Vkducation religieuse 

des enfans le mariage desfuturs epoux 

est proclame dansVeglise. Dans lecas 

oii les kpoux font, par kcrit ou de vive 

voix devant thnoins , la promesse de 

faire klever tous leurs enfans dans la 

religion catholique , il est permis au 

curb catholique , ceteris salvis , d'as- 

sister au mariage ; mais si cette pro- 

/tiesse n'est pas donnise , le curk ca- 

tholique est tenu , apres les procla- 

mations faites , de delivrer a la partie 

catholique testimonium libertatis ab 

omni impedimento canonico dirimente. 

Dksormais le cur6 catholique n J aplus 

a s J occuper de la cklebration religieuse 

du mariage. Si , apres la consomma- 

tion d f une semblable union , V&poux 

catholique se presente ausaint tribunal 

de la penitence , rien ne s J oppose d ce 

quHl soit admis d la participation des 

sacremens , ceteris salvis , dans le cas 

ou le confesseur le trouve vraiment 

repentant de lademarche qu'il afaite, 

et empresst d'employer la douceur , 

une instruction appropri&e , la priere 

et le bon exemple pour opkrer le salut 



de Vepoux heretique et des enfans. 
Neanmoins la fixation du temps devra 
etre laissee aujugement du confesseur. 
Par cet expose fidele des faits , etc. 
Ita quidem Hiisgen sentiebat et scribe- 
bat. an. 1828. Nanc vero ex literis , 
qaae non ita pridem hac pervenerant 
a viro fide dignissimo, patet, eam , com- 
mutato consilio , cogitare alia omnia. 
Offero paucas harum litterarum perio- 
des. Quce vidimus et audivimus ,tes- 
tamur. Perquam infaustum nobis est, 
quod Vicarius Generalis Hiisgen om- 
nia secundum desiderium et volunta- 
tem Protestantium et Hermesianorum 
operetur. Si quis parochus pro re Ar- 
chiepiscopi fortiter dixerit , aut pro 
eodem in templo oraverit 9 hic statim 
ad remotam et tenuem parochiam 
mittitur , licet decem et etiam vi- 
ginti annorum spatio suce parochice 
deservierit. Si vero hcec agendi ratio 
alicui non placeret , hic subito abomni 
animarum cura arcetur. Hinc fit , 
quod diaecesis nostra ( Goloniensis 
videlicet ) optimis pastoribus orbetur. 
Plures parochice aut vacant aut ab 
Hermesianis occupantur, etc. Qaam- 
vis a S. Sede concessum illi fuerit Vi- 
carium generalem agere hac duplici 
addita lege, i° ut in Matrimoniis mix- 
tis servanda curaret , quae in Brevi 
Pii vhi sancita erant et i° ut flerme- 
sianos in ofiicio contineret. 

(1) Quicumque de his , expostula- 
tionibus certior iieri cupiat, satis est 
ut recolat rescripta Pii vi , qux paulo 



CAP. IV. DE MATRIMONIIS MIXTIS. 413 

non levis oborta est , quod superius adnotavimus , fore ut pre- 
caria isthaec legislatio , quae non paucas identidem mutationes 
subiit, ex antiquis institutis in universa Ecclesia vigentibus om- 
nino temperetur (1). Ceterum legislatio Austriaca , in eo quod 
spectat ad conjugia mixta , non est coactiva, ut autumat adver- 
sarius , sed est facultativa seu permissiva > ita ut, si pater sit 
protestans , possit quidem, sed non debeat seu non teneatur 
prolem in protestantica secta instituere. Possunt praeterea juxta 
eamdem legislationem sponsi ante Matrimonium de prolis insti- 
tutione inter se pacisci ; si autem renuant obtemperare sanctioni 
canonicae, qua exigitur formalis promissio de universae prolis 
educatione in religione catholica ad obtinendam Sacerdotis bene- 
dictionem , non adiguntur parochi a civilibus magistratibus , ut 
Matrimonia haec illicita benedictionis ritu cohonestent. In tota 
dicecesi Lintiensi receptum est , ut nulla tribuatur benedictio con- 
jugiis mixtis sine praevia sponsione circa catholicam totius sobolis 
institutionem ; eadem praxis viget in dicecesi OEnipontina (2). 

344. Ad 4 m , Necj. Adversarii enim principium est prorsus 
absiirdum et contrarium legislationi omnium gentium. Nulla 

ante comraenioravimus , data ad Card. ex hoc Matrimonio suscipient , in re~ 

de Franctenberg atque ad reliquos ligione catholica, Majestas sua sibi 

Belgii Episcopos. Alia ejusmodi docu- certo potticetur, foreutDom. V. Rma 

mentaprofert Moser, op. cit.De imped. nullum aliud impedimentum Matri- 

Matrim. et vulgatissima sunt. Atta- monio huic , quod in facie Ecclesice 

men auctorarticulorum, quos saepe ci- celebrari potest , objiciat , atque ita 

tavimus , affirmare intrepide audet : negOtium istud totum expediat , ut 

Legislationem Josephinam circa Ma- inde neque auctoritatis civilis neque 

trimonium permansisse in Germania auctoritatis ecclesiasticce jus in dis- 

ex parte episcopatus et Curios (nempe crimen vocari debeat. Apud DoIIinger , 

Sanctae Sedis ) sine oppositione aut mo- op. cit. pag. 56 et seq. Quid praeterea 

lestia l jam sentiant canonistse Austriaci de 

(1) Exemplum litterarum afferimus , hoc argumento, patet inter ceteros ex 

quas nuper piissimus Imper. Ferdinan- opere D. Rost,cui tit. Religions wis- 

dus cuidam suae dictionis Episcopo de- senschaftliche Darstellung der Ehe , 

dit : Quum sponsa caiholica , ait ipse, sea Expositio religiosa scientifica de 

et sponsus protestans mutuo se obliga- Matrimonxo. Vien. 1834. 

cerint adeducandos filios omnes , quos p) Cfr. Dollinger , ibid. 



414 TRACTATUS DE MATRIMONIO. 

siquidem uspiam legislatio reperietur, qua interdicantur validae 
pactiones, antequam sponsi ineant conjugium. Illud e contrario 
apud omnes gentes usu ipso inductum novimus , ut sponsi ante 
Matrimonium ineundum ad aliquid se obligare invicem possint , 
idque legali scripto confirmare , in rebus etiam quge ad futuram 
prolem pertineant, cujusmodi est articulus de prolis successione. 
Quod si sponsi , antequam conjugium ineant, possunt inter se 
pacisci de successione hereditatis , ac de aliis non paucis , quae 
spectent ad futuram prolem , quanto magis pacisci queunt circa 
ejusdem religionem , quae objectum est longe praestantius et 
sanctius? 

345. Ad 5 m , Si ageretur de solis scrnpulis, conc; si agatur 
de violatione obligationis seu muneris omnium maximi, quo pa- 
rentes erga Deum obstringuntur , neg, Utique haeretici pro sua 
opinandi licentia existimant, id , quod est ab Ecclesia circa Ma- 
trimonia mixta sancitum, rem levissimam esse, quam homo 
prudens religioni non habeat (1). Ecclesiaa autem a Christo edoctae 
alius est sensus , contraria plane doctrina ; sentit enim ac docet, 
eds Catholicos, qui ita animo sunt comparati, ut aut parvipendant 
religiosam liberorum institutionem , aut eam dimittant parti 
acatholicae , in gravissimum crimen incurrere ; quod si officium 
divina lege parentibus impositum , sane omnium maximum , sive 
per socordiam sive per contemptum abjiciant, aeternae filiorum 
suorum salutis proditores fieri. Quamobrem neque potest Ecclesia 
neque debet falsae cujusdam pacis obtentu parentes ejusmodi in 
tam perversa animi dispositione relinquere. 

346. Ad 6 m , Dist. Id est, nonnullorum privatorum aut igno- 

(l)Quomodo harum rerum, quas Ec- fectum a generali synodo protestante 

clesia Catholica servat, sequos aestima- circuli Rhenani , et a supremo regio 

tores habere Protestantes possumus , consilio approbatum. In hoc porro ca- 

quibus praecipua fidei christianae capita techismo evangelico de Trinitatis mys- 

subvertere nullareligio est?Satis sitad terio et Christi divinitate ne unam 

hanc assertionem confirmandam addu- quidem syllabam legas ; dogma autem 

cere Catechiimum ad usum Ecclesia- Redemptionis humani generis ex impiis 

rum et scholarum protestanlico-chris- Socinianorum placitis describitar. 
tianarum , editum Spirae 1823 , con- 



CAP. IV. DE MATRIMOIUIS MIXTIS. 415 

rantia aut animi ignavia Ecclesiae lex alicubi violata est, trans^ 
legitime collata est illis conjugiis benedictio , neij. Etenim potue- 
runt interdum Sacerdotes aliqui , sui obliti muneris , sive ut 
potestati civili velificarentur , sive honorum illecebris aut metu 
pcenarum eo adduci, ut sacrilegum hoc facinus perpetrarent. 
Verum hic non disputamus , quid ex privatorum culpa fieri pos- 
sit, sed quid legitime fieri possit et omnino debeat. An vero 
assentatorum hominum perfidia aut ignavorum pravitas unquam 
efficiet, ut lex aliqua licite violetur, obsistente prsesertim ac 
reclamante legitima Ecclesiae auctoritate (1) ? Si hoc quispiam 
contendat , non modo lex quaevis ecclesiastica , sed etiam civilis 
divinaque ipsa lex poterit impune violari , cum quotidie ingens 
hominum perditorum turba illas praetergrediatur. 

347. Ad 7 m , Neg. Nunquam enim Ecclesia a se ipsa dissen- 
tiet, neque permittet, ut sponsi pactum ineant, quo filii patris, 
filiae vero falsa religione matris imbuantur. Hoc quippe iniquum 
est et omni juri contrarium. Imo ne sponsi quidem ipsi pactum 
hujusmodi inire inter se licite possunt. Utervis enim illorum 
haeresim sectans , aut hanc veram esse aut falsam judicat. Si 
veram , cur liberis suis adeo sit inimicus , ut eadem haeresi nolit 

(1) Cfr. quae superius ex Archiep. les registres de Vkglise , et un grand 

Posnaniensis litteris ad Regem Borus- nombre de contre-preuves envoyees d 

siae datis adduximus. Illis vero aliud diverses reprises et toujours de nou- 

ejusdem testimonium subnectimus.Cum veau d Son Excellencele ministre Von 

enim ex occasione allocutionis a Grego- Altenstein,soient venusprouver le con- 

rio xvi habitae die 1 5 superioris Septem- traire; bien que le gouvernement royal, 

bris ( 1 838) , qua viri fortitudo et agendi en fait, ne semblepas les avoir agrees, 

ratio commendata fuerat , Ephemeri- comme le prouve le document (piece 

des regni Borussici inconstantiae illum justificative A ) qui s 3 en rapporte ex- 

accusassent, ita Rmus Archiepiscopus pressementdune ddcision minisUrielle 

in sua responsione impositam sibi ca- du 3o Mai 1837. Cfr. L'Ami dela Re- 

lumniam a se removit : Onneselasse lig. 17 Fevr. 1839. Fructus porroim- 

pas deprktendre de nouveau que tous pavidae hujus Archiepiscopi agendaera- 

les pretres de mon diocese bknissaient tionis fuerunt publica vincula, ad quae 

les mariages mixtes sans exiger une vir sexagenarius damnatus est a cfe- 

promesse prkalable ; quoique pres de mentissimo regimine evangelico. 
mille faits recueillis d la hdte dans 



416 TRACTATUS DB' MATRIMONIO. 

omnes enutriri (1)? Si vero falsam , cur non modo sibi, sed 
etiam liberis suis iniquus esse velit, ut impiam sectam profitentes 
exitio pereant sempiterno? Ad haec libet quaerere , num catho- 
licus pater sit filiorum tantum , an etiam filiarum pater? Simili- 
que ratione , num mater catholica filiarum mater dicenda sit , an 
etiam filiorum ? Profecto tales parentes qui sunt, ut sic velint 
sobolem partiri, referre mihi videntur mulierem , quse coram 
Salomone rege alteri dicebat : Nec rnihi nec tibi sil, sed divi- 
datur (2). Imo pessimae feminae crudelitatem longe superant. Illa 
enim cupiebat , ut alienae sobolis membra in duas partes discer- 
perentur ; isti vero prolem a se genitam sic dividunt , ut non in 
corpora, sed in animas saeviant , dumque unam partem Christo 
et Ecclesiae , alteram impietati et malo daemoni addicunt. Nonne 
in supremo judicii die filia haeretica catholicum patrem, filius 
autem haereticus matrem catholicam justissime accusabit (3) ? 

348. Neque vero quisquam opponat, e duobus malis minus 
esse eligendum. Ecquis enim istos in eam necessitatem conjecit, 
ut alterutrum faciendum sit ? Nonne satius esset , ut Catholici ab 
ineundo cum haereticis aut schismaticis Matrimonio penitus ab- 
stinerent? Ultro igitur volentesque sese iis vinculis implicant, 
quibus deinde suae soboli iniquissimi esse coguntur. Neque omit- 
tendum est , conjugem haereticum aut schismaticum multis de 

(1) Qaid censeant Protestantes de unici sacrificii et passionis Jesu Chri- 

doctrina catholica , quanquam a Soci- sti ac maledicta idololatria. Nescio 

nianis et rationalistis , nt vidimus, utrum baec in ore istorum hominum 

toti sint , liquet, ceteris praetermissis , risum magis an indi^nationem moveant. 
ex Catechismo Heidelbergensi , seu (2) III Reg. in , 26. 

Instructione in doctrina christiana (3) Exinde apparet iniquitas illarum 

pro Ecclesiis reformatis , novissime legum , quibus sancitur, utmasculipa- 

edito Sulzbachii anno 1826, in cujus tris , feminae vero matris religionem 

prooemio prcedicantes dicuntur sese ei- sectentur , aut quod deterius , ut uni- 

dem jurejurando obstringere. Itaquein versa proles orta ex conjagiis mixtis 

hoc libro symbolico , pag. 36, octava proQeatur religionem, quam vocant 

interrogatio hasc est : Quodnam inter- dominantem, Eadem erat Imperatorum 

cedit discrimen inter casnam Domini ethnicorum ratio, qui editis legibus 

et Missam papisticam P Resp. Missa omnes cogebant , ut gentium supersti- 

nihil aliud proprie est nisi abnegatio tiones profiterentur. 



CAP. IV. DE MATRJMONIIS MIXTIS. 417 

causis permoveri posse, ut ad sese universam sobolem trahat. 
Verum etiamsi demus, quod fidem pactis promissisque servare 
velit, tamen unus cedificans , ut verba usurpem Ecclesiastici , 
et unus destruens : quid prodest nisi lahor t Unus orans et 
unus maledicens : cujus vocem exaudiet Deus (1)? 

349. Haec de Matrimonio paulo prolixius pro rei gravitate 
agere volui ; in qua tractatione nihil me scripsisse profiteor , 
quod ex veritatis amore et catholicae doctrinse tuendae studio non 
sit profectum. Ceterum si quid forte videatur a me dictum esse 
liberius , quam ut placere quibusdam possit , velim , ut aequi ho- 
mines sedato attentoque animo secum reputent , quae sanctissi- 
mus Mediolanensis Antistes Ambrosius ad Theodosium piissimum 
Imperatorem olim scripsit : Sed neque imperiale est libertatem 
dicendi denegare , neque sacerdotale , quod sentias , nondicere... 
Siquidem hoc interest inter bonos et malos Principes, quod boni 
libertatem amant > servitutem improbi. Nihil etiam in Sacerdote 
tam periculosum apud Deum , tam turpe apud homines, quam 
quod sentiat non libere pronunciare... Quod facio primum tui 
amore , tui gratia , tuo3 studio conservandw salutis (2). 

(1) Cap. xxxiv , 28 et 29. Cfr. Se- (2) Epist. xl, edit. Maur. n. 2 et 3. 

rarius, op. cit. cap. 2, § i4 et seqq. 



T. VII. 27 



418 

VERSIO LATINA LOCORUM, QILE EX SCRIPTORIRUS ITALIS VEL ITALICE 
IN HOC VOLUMINE CITANTUR. 

Pag. 16 Ex Sermone IX veteris Parochi Tuscioe. 

Res erat aedificationis plena et movendo affectu aptissima tempore sacrorum exer- 
citiorum videre ecclesias multitudine fidelium oppletas ; poenitentiae tribunalia omnibus 
fere diebus obsessa ; per vias, quae ad quatuor ecclesiasducebant, decurrentem plebem, 
ut quindecies easdem visitaret, jam a primis diei horis. Nec soli operarii et e plebe 
homines , sed viri et matronae opibus et nobilitate conspicui , abjecto fastu , vestitu 
simplici etmodeste composito pedestres accurrebant. Unoverbo, sacerdos et populus, 
senex et juvenis , pauper et dives, privatus et qui muneribus publicis fungebatur, 
in pietatis et poenitentiae operibus cum fervore et compunctione perficiendis sancta 
aemulatione flagrabant. Mediolani tunc vere triumphavit fides, spes et caritas ; tempora 
Caroli Borromaei rediisse videbantur; incredulitas ac licentia, quae regiones has jam 
contaminaverant , frementes sese absconderunt. 

Pag. 118. Ex. Em. Card. Pallavicini Historia Concilii Trident. 1. xvui, c. 15, n°14. 

Dixit, haeresim Aerii in eo sitam, quod omnes presbyteros aequales ex jure divino 
affirmabat; adeoque Summum Pontificem complectebatur, qui jure divino cunctis 
superior est. Quod spectabat ad constitutionem Martini, observavit, ab Ecclesia ut 
haereticos damnarieosquoque, qui aliquid loquuntur aut faciunt contra jusecelesiasticum, 
ubi per id ostenditur sententia contraria alicui veritati , quaesitjuris divini, etincluda- 
tur in eo, quodest juris ecclesiastici. Hacratione tanquam haereticos damnari sacrarum 
imaginum contemptores , quiain eo contemptu , Dei ac Sanctorum despectuscontinetur. 
Igitur etiam tanquam haeresim refelli sententiam negantem jurisdictionem in Episcopis 
superiorem comparate ad presbyteros ; per id enim negatur auctoritas , quam jure divino 
Supremus Pontifex obtinet, qui Episcopis majorem quam Presbyteris jurisdictionem 
impertit. 

Pag. 166. Ex W. Cobbeti Historia Reform. 

Episcopi catholici Collegia undecim Oxonii fundarunt. Olim nemo ibi pauper. A tem- 
pore Reformationis pauperes instar insectorum -dEgypti totam Angliam inundarunt. 
Cum per quinquaginta annos carceribus, igne, ferro et patibulis saevitum esset, lata 
est lex de laxatione pro pauperibus , donec quidam Malthus parochus protestans nuper 
proposuit, ut lege sanciretur, omnibus a statuto quodam die nascituris et eorum genito- 
ribus deneganda esse subsidia , ut naturae poenis subjiciantur. 

Pag. 176. Ex Mahonii opere, cui titulus : Medicina legalis elpolitia medica, tom. IV, 
pag. 261, edit. Mediol. 

Si qui, ut status sui officiis rite fungantur, vel alia de causa , naturae voci auditum non 
praestant, nullum hinc saepius patiantur incommodum ; si praeterea experientia constat 
viros, qui religionis causa coelibatus leges rigidissime observarunt, florida valetudine 
ad extremam usque senectutem gavisosesse, id omnino adscribendum est illi ipsi naturae, 
ab ipsis contemptae, quae nulla in parte magis provida videtur quam in miro artificio , 
quo humorem prolificum efformat. 

Pag 177. Ex Mahonii citatis opere etloco. 

Proiifici humoris absorptio sanguini immiscebit particulas activae substantiae, quae 
sanitatem firmant et vires adaugent. 

Ibid. Ex tl. Laurent. Martini opere , quod inscribitur : Pralectiones physiologica , 
tom. X , lect. LXxxa , pag. 96. 

Haec quaestio operosissima est ; non ideo tamen praetermittenda , quandoquidem 



419 

nennulli eam proponunt, qui vellent continentiam bonae valetudinis legibus adversam 
deraonstrari. Demonstrabimus igitur, imaginaria esse potius quam probabilia illa 
rerum adjuncta , in quibus continentia nocuisse fertur. Sine praejudicio loquimur; nec 
validissimis argumentis carebimus , quibus adversarios virginitatis refutabimus. 

Pag. 192. ExFilangerii opere , quod inscribitur : Scientia legislationis , cap. 8. 

Maesta cogitatio ! vitia et libidines reciproca filiatione quadam inter se nectuntur. 
Unum producit alterum,acgenitum auget viresgignentis. Sicinopia, et caelibatusviolenter 
aquibusdam civiumordinibusservatus, dum matrimonia impediunt, publicam inconti- 
nentiam augent ; et publica incontinentia efficitur , utpauciora matrimonia contraban- 
tur. tbi viget morum corruptio, vir mulierem dedignatur; etubi viget paupertas, ubi 
plurimi inviti caelibatum servant, ibi necessario viget morum corruptio... Et infra : 
Quantopere non intercipit civium propaginem effraenis haec libido?Quam mirum, ex cen- 
tum viris, si de majori nationum parte agatur , vix unum quotannis inire matrimonium ? 
Et in nota : Evolvantur supputationes D. Sussmilch affirmantis , ex 64 hominibus in 
Hollandia unum esse qui matrimonium contrahat, dum in Suevia unusexl26 statum 
conjugalem inire solet, in Marca Brandeburgensi atque in Finlandia unus ex 108, 
Berolini unus ex 110, in Anglia unus ex 98 , 115 , 118. 

Pag. 216. Ex Em. Card. Pallavicini Hist. Conc. Trid. lib. XXIII, cap. 9, n. 15 (in latina 
edit.