Skip to main content

Full text of "Annales Academici / Hagae-Comitis"

See other formats


ANNALES 

ACADEMICI. 



CI0I3CCCLIII— CDIOCCCLIV. 




LUGDUNI-BATAVORUM, 



EX TYPOGRAPHEO 

Viduae LA LAU. 



PROSTAT APUD 

E. J. BRILL. 



1857. 



Quae hoc annalium volumine continentur , haec sunt: 
ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA. 

Nomina Professorum, caet 3. 

Oratio Rect. Magn. . ; 5. 

Acta in Senatu 38. 

Oratio inauguralis Prgfessoris A. Kuenen 41. 

Oratio inauguralis Professoris A. Niermeyer 73. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar M. de Vries 91. 

Series Lectionum 123. 

Programma certaminis literarii ....131. 

Numerus Studiosorum 134. 

Doctores creati 135. 

ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA. 

Nomina Professorum, caet 141. 

Oratio Rect. Magn { 143. 

Acta in Senatu ; 164. 

Series Lectionum 167. 

Numerus Studiosorum 175. 

Doctores creati 176. 



ACADEMIA GRONINGANA. 

Pag. 

Nomina Professorum, caet 183. 

Oratio Rect. Magn 185. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar D r . W. J. A. Jonckbloet . . . . . 211. 

Ordo Lectionum 247. 

Numerus Studiosorum 253. 

Doctores creati 254. 

ATHENAEUM AMSTELODAMENSE. 

Nomina Professorum 259. 

Acta et gesta in Conventibus, caet 260. 

Series Lectionum . . 261. 

Numerus Studiosorum 266. 

ATHENAEUM DAVENTRIENSE. 

Nomina Professorum, caet 269. 

Ordo Lectionum 270. 



i 



I 



ACADEMIA 

L UGDUNO - BATAVA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM , 

aui 

INDE A. D. IX FEBR. CIOIOCCCLIII AD VIII FEBR. CIOIOCCCLIV 

IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

THEODORUS GUILIELMUS JOHANNES JUYNBOLL. 

SENATUS ACADEMICI ACTUARIUS 

GIDEON JANUS VERDAM. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

T. G. J. JUYNBOLL. 

M. SIEGENBEEK , Prof. emeritus. 

J. BAKE. 

J. M. SCHRANT, die 2° Maji 1853 rude donatus. 

A. RUTGERS. 
J. H. STUFFKEN. 
C. G. COBET. 

R. P. A. DOZY, Prof. extraord. 

M. DE vries, qui die 29° Oct. 1853 munus auspicatus est. 
IN FACULTATE MEDICA. 

C. PRUYS VAN DER HOEVEN. 

G. C. B. SURINGAR. 
F. W. KRIEGER. 

A. E. SIMON THOMAS, Prof. extraord. 

H. HALBERTSMA JUST. Fil., Prof. extraord. 

1* 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM. 



IN FACULTATE JURIDICA. 

H. G. TYDEMAN, Prof. emeritus. 
C. J. VAN ASSEN. 
H. COCK. 
J. DE WAL. 
S. VISSERING. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

W. A. VAN HENGEL, Prof. emeritus. 

N. C. KIST. 

J. H. SCHOLTEN. 

A. NIERMEYER, Prof. ordin. , qui 28° Maji 1853 munus 
auspicatus est. 

A. KUENEN, Prof. extraord. , qui 12° Martii ejusd. anni 
munus auspicatus est. 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

C. G. C. REINWARDT , Prof. emeritus. 

J. VAN DER HOEVEN. 

A. H. VAN DER BOON MESCH. 

G. J. VERDAM. 

F. KAISER. 

G. H. DE VRIESE. 

P. L. RYKE , Prof. extraord. 



P. 0. VAN DER CHIJS, titulo Prof. extraord. 



C. A. X. G. F. SICHERER , Lector German. Literarum. 
J. A. BOOGAARD , in Theatro anatomico Prosector. 
J. A. C. OUDEMANS, in Observatorio astronomico Observator 
(inde a die 22° Febr. 1853). 



0 R A T I 0 

OE 

CODICUM ORIENTALIUM, QUI IN ACADEMIA LUGDUNO 
BATAVA SEBVANTUR, BIBLIOTHECA , 

UUA5I HABUIT 

THEODORUS GUILIELMUS JOHANNES JUYNBOLL, 

DIE Vm° FEBKUAKII MDCCCLIV, 
IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA, 

QUUM MAGISTRATUM ACADEMICUM DEPONERET. 



CURATORES, VIRI AMPLISSIMI! 

VIKI CLARISSIMI, COLLEGAE CONJUNCTISSIMI ! 

QUICUNQUE CETERUM DOCTRINAE LAUDE HONORUMVE DIGNI- 
TATE CONSPICUI, HIC ADESTIS , VIRI SPECTATISSIMI ! 

ACADEMIAE CIVES, JUVENES ORNATISSIMI! 



Multis et splendidis studiorum subsidiis Academia nostra instructa 
est. In his sunt, quibuscum arctissima mihi intercedit necessitudo, et 
quorum auxiliis quotidie fruor. Partem dico Bibliothecae publicae, quae 
Codicibus Orientalibus coritinetur. Saepe audivistis magnis laudibus hanc 
celebrari, neque ignoratis, Viros doctos haud paucos ex variis terris urbem 
nostram hoc solo consilio non raro adire, ut hos Codices perlustrent, ex- 
cerpant, describant, et in suos usus convertant. 

Haec licet notissima sint, multi tamen nondum perspiciunt, quas ii 
Libri Disciplinis nostrd etiam aetate illustrandis praestent utilitates, quin 
nescientes prorsus, quae Disciplinae, quaeve Disciplinarum partes ex iis 
solis recte cognoscantur demum, eo audaciae procedunt, ut clamare non 
dubitent : quid tandem emolumenti post Libros jam editos ex istis Codicibus 
in communem usum adhuc redundare possit! 

Ut perversas istiusmodi opiniones ex eorum animis evellerem, de his 
Bibliothecae thesauris data, opportunitate dicendi consilium jamdudum agi- 
tabam. Haec opportunitas nunc mihi ultro offertur, Rectoris Munus Ve- 
terum more Oratione habenda deposituro. Dicam ergo de Codicum Orien- 
talium , qui in Academid Leydensi servantur , Bibliothecd. Non spero fore 



8 



T. G. J. JUYNBOLL 



ut hoc argumentum aliquem deterreat; ita enim de eo exponere mihi 
proposui, ut quisque dicta capiat l ). Vos omnes, Auditores! animo benigno 
me audiatis. 



Hujus Bibliothecae Mstoriam quam brevissime tradam. Fusior enim 
harum rerum expositio non est hujus loci aut temporis. Et quid multis 
omnia repetam , quae alii bene jam et copiose enarrarunt a ) ? Pauca ergo 
sufficiant. 

In primo Bibliothecae Catalogo, a Petro Bertio anno 1595 edito, de 
nullo Codice MS. Orientali sermo fit. A legato enim Josephi Justi 
Scaliger/, anno 1009 mortui, haec Codicum 00. collectio initium ducit, 
quo tempore praeter 21 Hebraeos , 56 Codices Arabici, Fersici, aliique 
Qrientales in Bibliothecam delati sunt 3 ). 

His Libris varii argumenti , et suo in genere utilissimis , eminent tamen 
JSrpeniani et Goliani, ex quibus 212 hodie supersunt. Ex illis nimirum 
multi, ex Jds nonnulli hodie desiderantur , ac latent; alii iique pretiosissimi 
in Bibliotheca Cantabrigiensi et Oxoniensi jamdudum servantur, quorsum 
quo casu translati sint, certo dici nequit. Majorem partem Golius coemit 
in itineribus anno 1622 — 1024 Marocliium , et anno 1025, postquam 
Erpenio , pestilentia exstincto , successerat , in Orientem susceptis , unde 
post quatuor annos in patriam rediit 4 ). 

Quartam eamque amplissimam collectionem Bibliotheca acceptam refert 
liberalitati Viri amplissimi Levini Warner/, Golii discipuli, qui quo 
melius in Linguas Orientales incumberet, Magistro auctore, anno 1044 
Constantinopolin abiit, Consul deinde Halebensis creatus 5 ), et ab anno 
1055 Ordinum Generalium, qui dicuntur, Legati munere in Aula Turcica 
functus est. Tempore , quod in Oriente degit , diligenter usus est ad ma- 
gnificum mille fere Codicum thesaurum sibi comparandum, quem totum 
Bibliothecae legavit 6 ). Donum splendidissimum exeunte anno 1008 huc 
allatum est, quo facto intra 50 annorum spatium 1183 Codices OO. ad 
nos pervenerant. 

Hisce initiis, Auditores! utinam sequens tempus non dissimile fuisset! 
Sed eheu! per seculum et quod excurrit, id est ad annum 1780, Codi- 



0 R A T I 0. 



9 



ces 22 tantum accesserunt. Tum vero ex Libris Joh. Jac. Schui/tens// 81 
coemti sunt; quibus si accessisset Everardi Scheidii Bibliotheca , Schul- 
tensiana multo amplior, nostra collectio magna sane incrementa cepisset. 
Sed proh dolor! haec divendita est anno hujus seculi 6°, tempore ergo, 
quo Patria haud prospera fruebatur conditione, adeo ut non nisi unus 
Codex Arabicus, is vero gravissimus, reliquis tunc adderetur 7 ). 

Felicior aetas alluxit ex quo Hamaker^ Literas 00. in hac Academia 
docere coepit. Hic enim non modo ardorem has Literas colendi mirifice 
excitavit, sed hoc etiam studuit, ut MSStorum copia insignem in modum 
augeretur. Idem deinde egit WEiJERS/ra, quo factum est, ut horum 
Duumvirorum opera per 25 circiter annos trecenti Codices Bibliothecae ad- 
jungerentur 8 ). His triginta tres hisce 8 annis accesserunt, adeo ut uni- 
versa collectio una cum 84 Hebraeis, 1720 Libros hodie complectatur. 

Hic numerus quamvis insignis, si ipsum solum spectas, minime tamen 
ut videtis, spei respondet, quam Proavi ante hos 186 annos jure concipere 
potuerunt. Quod vulgo dictitant, ut recentiorum temporum segnitiem 
excusent, quis nescit? Bonorum , ajunt, et eorum maxime , qui vuigo 
optantur , Codicum emendorum opportunitas nunc vix ulla datur! — Nostra 
aetate hanc rariorem esse, quam antea, concedo, sed et hodie eamdem 
patere iis, qui Orientem ipsi adeant, rebusque obviis prudenter utantur, 
neque opibus parcant, et nostra testatur collectio, et Bibliothecae Angliae 
ac Parisiensis , quae hoc item seculo mirifice ditatae sunt. Ac Petropolitana, 
cui anno hujus seculi 18°, Codices 00. prorsus deesse Eraehn/£?«s quere- 
batur 9 ) , quantopere his 30 annis aucta est ! Fateor harum Gentium con- 
ditionem a nostra quam maxime differre, ac bella feliciter gesta haud 
parum contulisse ad novos Codices acquirendos, sed non omnes illi vi 
erepti, non omnes post prolatos imperii fines in terris devictis inventi sunt. 
Armis scilicet nec Bibliotheca Berolinensis , nec Zipsiensis , exquisitam debet 
Orientahum Librorum collectionem , qua illa ante biennium , haec praece- 
dente anno ornata est. Publicis sumtibus hanc acceperunt, a Wetzstein/o, 
Borussorum Consule Damasceno, in Oriente collectam, et ab interitu 
servatam. 

Harum nempe Literarum studio promovendo nihil sane est efficacius, 
nihil exoptatius, quam si Viri, earum Literarum periti, ut Golics olim et 

'M y - ■ 2 



10 



T. G. J. JUYNBOLL 



Niebuhr/p^, ac nostra aetate Seetzen/^, Burckhardtm , Wallin^, 
Lepsius, Kremer£'s, alii, itinera ipsi in Orientem suscipiant, quod, quia 
privatis sumtibus vix fieri potest, Civitatis Societatisve eruditae nomine et 
impensis peragatur. 

Alterum , quod in earum Literarum emolumentum in primis commen- 
dandum, hoc est, ut Consulis Legative in Oriente provincia iis praeser- 
tim mandetur , qui cum aliarum rerum , quae his Muneribus bene gerendis 
requiritur, notitia, Orientalium item Linguarum scientiam studiumque 
jungant, quibus quo magis excellant, eo aptiores sine dubio his Muneribus 
habeantur. Quid in variarum Disciplinarum commodum inde sperari liceat, 
ex Botta.e et Layard/, et ne alios afferam 10 ), ex nostri Warner/ exem- 
plo patet. 

Alia porro ratione Bibhotheca nostra locupletari potest. Multi nempe 
Codices 00. sine dubio in privatis Bibliothecis latent, nullam praestantes 
utihtatem possessoribus , quid servent fortasse prorsus ignorantibus. Hi 
Libri si inveniantur, utinam eadem, quam hisce annis plus semel experti 
sumus n ) , liberahtate Bibliothecae donentur! 

Ac hujusmodi Libros memorans, silentio praeterire nolo magnum Orien- 
talium Codicum numerum, hodie curae commissum Societatis Begiae Scien- 
tiarum Amstelodamensis. Codices volo maximam partem a Willmeto In- 
stituto JRegio Neerlandico olim legatos 12 ). Qui si hic deponerentur una 
cum egregio inchoati Catalogi Weijersiani apparatu, et reliquis Codicibus, 
tum antiquioribus , tum recentioribus , 6t recens condita Academia ista, cura 
levaretur, et vero vota rata fierent a Senatu Acaclemico plus semel jam 
nuncupata , probe intelligente , aditum ad eos Libros sic non modo facilio- 
rem, sed usum item Librorum ita junctorum Disciplinae multo fore fruc- 
tuosiorem. 



Consideratis Bibliothecae historid et amplitudine ac modo, quo in poste- 
rum augeri possit, jam videamus, quae sit ipsius, quae adeo celebratur, 
praestantia. u Haec enim (ut Hamaker/ verbis utar) , licet aliis Biblio- 
//thecis Librorum numero inferior, at Codicum tamen et veterum et raris- 
//simorum et in omni denique Disciplinarum genere summo cum studio 



0 R A T I 0. 



11 



// conquisitorum , varietate , adeo instructa est , ut hac in parte , quae ipsam 
vsuperent, nullae, quae aequent, paucae esse videantur 13 )." Haec, 
Auditores! quae Vir summus ante hos 34 annos scribebat, nunc item 
repetere nobis licet. Paucae enim hodieque sunt apud Exteros Bibliothecae, 
quae Codicum pretio cum nostra comparari possunt, nulla, quae ab hac 
parte palmam ipsi praeripit. 

Sed de horum Codicum praestantid dicturo, campum mihi video aper- 
tum , tam late patentem , ut , si vel leviter cuncta perlustrarem , nimium 
diu mihi foret dicendum. Ne ergo vestra patientia abutar, res praecipuas 
modo attingam. Aliis ergo omissis, de Geographis tantum et Historicis , 
paucis nunc disseramus, et de subsidiis, quae in hac Bibliotheca praesto 
sunt, Criticae V. et N. T. accuratius tractandae, atque hujus Interpreta- 
tioni juvandae et exornandae. Ab his incipiamus. 

Mirantur fortasse nonnulli Theologi Novi Testamenti hic mentionem fac- 
tam esse, putantes scilicet, ipsius Criticen ex his Codicibus non magua 
incrementa capturam esse. Si Versiones ii attendere nolint, facile expli- 
catur, quare sic judicetur. Has vero, Syriacas praesertim, maximi esse 
momenti, germani Theologi jure concedunt; qui si Arabicas , ex Graeco 
textu ortas, quia recentiores sunt, merito faciunt minoris , pluris sine dubio 
aestimant Versiones Arabicas ex multo antiquiore textu Syriaco translatas, 
quae nempe haud parvae sunt utilitatis ad pristinam Versionum Syriacarum 
conditionem melius cognoscendam. Harum Versionum in nostris thesauris 
Codices exstant, digni qui accuratius conferantur 14 ). 

Qui deinde Historiam Interpretationis N. T. pervestigare velit, nullam 
is non modo Versionem sive Arabicam, sive aliam negligat, sed Arabicos 
etiam Commentarios attendat, quos et hic reperiet 15 ). Qui si quando eden- 
tur, videbitis, Christianae in Oriente Dogmatices et Apologetices Historiam , 
cujus expositio vix inchoata est, mirifice inde illustratum iri, et in primis 
ex Scriptis polemicis Arabicis , hoc consilio a Christianis exaratis , ut Libros 
Sacros sanctosque Viros ac placita contra Moslimorum impetum defenderent. 

In Vetus tamen longe plura quam in Novum Testamentum ex illis fonti- 
bus beneficia redundant. Haec vero contendens, Veteris Testamenti Codices 
Hebraeos , quia juniores sunt, minus ob oculos habeo 16 ) , sed potius Co- 
dicem Pentateuchi Samaritani 11 ) , et Versiones, tum Arabicam Pentateuchi, 

2* 



12 



T. G. J. JUYNBOLL 



ab Erpenio editam 18 ) , tum Psalterii Versionem Arabicam et Aethiopi- 
cam l9 ) , et, quibus Interpretationis Ilistoria cordi est, permagnum Com~ 
mentariorum Judaicorum numerum 20 ) , veterumque Christianorum Graecorum 
et Syrorum Commentarios selectos Arabice versos 21 ) ; ne de Talmude Hiero- 
solymitano, Lexicis Hebraicis , Scriptisve Judaeorum philosophis loquar. 
Haec licet partim jam edita, at nunc a multis prorsus neglecta, omnia 
aliquando publici juris facienda , et quae jam quodammodo innotuerunt , 
iterum pertractanda sunt, ut vitia emendentur, accuratius singula perpen- 
dantur, neque amplius, ut antea, pluris aestimentur, sed suum quaeque 
in hac Disciplina locum in posterum teneant. 

Haec Scripta ut Historiae Interpretationis , ita alia rebus tam Christia- 
norum quam Judaeorum in Oriente novam lucem affundunt. Christianorum 
v. c. Cultum publicum considerantibus operae pretium est Homilias Syriacas 
legere 22 ); in Festa sacra inquirentibus tum alia, tum Lectionum scries 
consulere, et Scriptores adire de his Festis exponentes. 

Universa porro Christianorum in Oriente conditio sacra, civilis, domesiica, 
quae omnium studia adeo commovet, ex quibus aliis fontibus melius co- 
gnoscitur, si pristina tempora spectas , quam ex ipsis Orientalium Scriptis? 
Haec consulentes, Christianos, in media Moslimorum societate viventes, 
videmus non eodem cum iis loco habitos. Suis quidem fruuntur juribus 
et privilegiis, at non semper iisdem. Tributo soluto, suum profitentur 
Cultum sacrum, suos habent non modo Patriarcham, sed et Judices, ac 
Moshmicorum Magistratuum fruuntur clientela, verum ut ab horum arbitrio 
pendent, ita fanatico plebis furori saepius sunt expositi. Peculiari vestitu, 
ut Judaei, a Moslimis distincti, plerumque incedunt. Varia. utuntur for- 
tuna. In vili abjectoque statu versantur plerique, nonnulli tantum, mer- 
catura feliciter gesta , laute vivunt , vel ob eximias ingenii dotes , publicis 
muneribus funguntur, quin ad honores evehuntur interdum. — Alii, 
iique haud pauci, urbium strepitum effugientes, in Monasteriis abditi 
latent, Hitibus sacris religiose observandis intenti. In Literis tamen sacris 
hi etiam operam saepe ponunt, aut agriculturae se tradunt, ac mercatu- 
ram faciunt, mercatorumque agmina , singulosve Itineratores lubenter exci- 
piunt. — Sed quid nunc tabulam delineem, quae ut aliquando sigillatim 
depingatur, sane exoptandum, et cui componendae praeter nostrum Lexicon 



0 R A T I 0. 



13 



Geograp/dcum , aliosque Libros jam editos , nonnulli item hic alibique servati 
Codices splendidum apparatum exhibent. 

Similiter de Judaeorum in Oriente sorte ex nostris Codicibus nonnulla 
edocemur, quibus Jostj/ aliorumque de hoc argumento dicta supplentur. 
Multa etiam de Karaeis monenda restant, quorum Scripta inedita ac 
pretiosissima hic habentur 23 ) , ac multo plura quam hujus etiam generis 
ditissima Bodlejana, servat. Idem de Schabbathaeis dicendum, Secta 
seculo 17° orta, quae magnas aliquamdiu in Oriente turbas movit 24 ) ; 
idem denique de aliis Orientalibus Sectis Judaicis 8S ) , quarum res ex editis 
ineditisque Libris, Arabicis maxime, adhuc pervestigandae sunt. 

Sed ad Historiam , proprie sic dictam, Auditores! nobis properandum est, 
cujus Medium Aevum praesertim, ex Orientalium, ac potissimum ex Arabicis 
monumentis illustrandum esse, omnes nunc uno ore fatentur. Antiquiores 
modo cogitemus nonnullarum Gentium Historiae periodos. Russi e. c. , 
si praeter Nestorem, antiquissimum ipsorum Historicum, nulla habuissent 
Arabum Scripta, quid certi de Gentis originibus , quid de antiquissima 
ipsius conditione, rebusque gestis cognovissent 28 ) ? 

In hac autem de nostra Bibliotheca disquisitione Historiae nomen appel- 
lans, vocem enunciavi, quae animum erigit ac dulci profecto sensu afficit. 
Nam si cui , huic Disciplinae praesertim fontes ibi fiuunt largissime , qui 
licet jamdudum ac saepe aperti, tantum tamen abest, ut exhausti sint, 
ut quam plurimos potius invitemus ad hos in communem omnium usum 
quam primum convertendos. Major horum Librorum est copia , quam ut 
singulos, ne praecipuos quidem, nunc enumerem. Si nempe Poetas atten- 
dis, quorum in Historia illustranda insignis est usus, quod plerique in 
dies magis perspiciunt , — apparatus sane est amplissimus 27 ). Deinde 
celebratissimorum Historicorum Libros habemus sive integros , sive parti- 
culas, aut compendia, quorum haud pauci in nulla alia Bibliotheca ser- 
vantur. 

Nulli tamen Historiae parti Bibliotheca plura et praestantiora subsidia 
largitur, quam Historiae Literariae, in quibus item multa sunt, quae 
alibi frustra quaeras 28 ). Hanc Librorum classem permagni esse momenti, 
quisque animadvertet , qui nomina attendit innumerabilia , in Historia pas- 
sim obvia, et de incredibili Scriptorum Arabicorum multitudine vel fando 



14 



T. G. J. JUYNBOLL 



inaudiverit. Tanta enim haec olim fuit, quanta in nulla alia Gente exstitit 
umquam. Quae enim Gens majore cum fervore Literas coluit! quae Lin- 
gua, ne Graeca quidem olim, et vix Gallica hodie, per tam latam Orbis 
terrarum partem talem nacta est principatum, qualem Arabica! His si 
multa addis secula, quibus hae Literae florebant, et varias cogitas ac 
diveisas Disciplinas, de quibus Moslimi Arabice exposuemnt, causa pro- 
fecto cuique manifesta est, cur Arabicarum Literarum ambitus vere dicatur 
immensus. 

In variis his Disciplinis Geographia , quam dixi, non ultimum locum 
obtinet. Magnis quidem multisque defectibus Arabici non minus, quam 
Graeci et Romani Geographi laborant, permulta ideo Recentiores summo 
cum jure in illis graviter reprehendunt , fabulasque aniles saepius recur- 
rentes merito perstringunt et derident, at nihilominus hi Libri pretiosissi- 
mis Arabum monumentis sine dubio annumerandi sunt. His enim ea 
continentur, quae Moslimi in variis dissitisque Orbis terrarum partibus 
ipsi observarunt , quibus Geographia tanta , quanta nulla alia ab iis exculta 
Disciplina, incrementa accepit. Nonne armis ii in regiones ante prorsus 
ignotas penetrarunt? et quas vi non subigebant, ad has ipsorum Beligio , 
ab innumeris populis recepta , aditum iis aperuit. Et ubi nec bellum , nec 
Religio viam ipsis muniebant , mercatarae studium eos deduxit , quae causa 
f uit , ut in remotiores terras pervenirent , quin in portibus Sinensium , postea 
iterum clausis, nostraque demum aetate rursus apertis, seculo 9° et 10° 
emporia jam haberent. In primis vero Geographiae amplificandae profuit 
praeceptum Qoranicum , quo peregrinatio Meccana semel saltem suscipienda 
cuivis germano Moslimo praecipiebatur. Sic homines innumerabiles ex 
variis gentibus dissitisque regionibus ad longinqua itinera suscipienda exci- 
tabantur, nec pauci, ubi ex extremo Oriente vel Occidente in urbem 
sacram pervenerant, ad alias remotiores terras porro adeundas, sive lucrandi, 
sive Literarum studio ducti, denuo impellebantur. Vix dici potest, Audi- 
tores ! quantum haec itinera contulerint ad diversissimos populos arctiore 
vinculo jungendos, ad singulas Disciplinas excolendas, praesertim vero ad 
terrarum notitiam in dies amplificandam 29 ). 



0 R A T I 0. 15 

*• 

Dicta, Auditores! pro nostro instituto sufficiant ad Bibliothecae , eximio 
Librorum , has Disciplinas egregie illustrantium , apparatu instructae , prae- 
stantiam quodammodo demonstrandam. Sed quid splendissimae Bibliothecae 
prosunt, si quae ipsis continentur, ad publicam notitiam non perferuntur! 
Sapienter ergo pristini hujus Academiae Curatores voluerunt, ut Catalogi con- 
scriberentur. Horum enim quatuor seculo 17° prodierunt, unus seculo 
praecedente 30 ). His vero suo consilio non satisfacientibus , Hamakero etiam 
mandatum est, ut novum Catalogum pararet 3I ). Quo officio quomodo 
fungi voluerit Vir summus, Specimen Catalogi declarat , quo 21 Codices 
praestantissimos fuse, erudite, egregie descripsit. Vix inchoati Catalogi 
laborem deinde suscepit Weijers/w, ac diligentissime persecutus est, sed 
praematura morte ante hos fere decem annos abreptus, absolvere non potuit. 
Accuratae tamen et eximiae operae, quam in Codicibus quam plurimis 
posuerat , Specimen is etiam edidit 33 ) , utilissimumque apparatum , futuro 
Catalogo collectum, reliquit. 

In Weijers// locum succedens, Catalogum conscribendum Dozyo nostro 
commisi, cui quomodo haec res cesserit, duo testantur Volumina, tertio 
abhinc anno edita , quibus nongentos quinque Libros descripsit , quo Opere , 
ut aliis multis Scriptis laudes sibi conciliavit quam maximas, quas tamen 
hic repetere verecundia vetat, et cujusmodi omnes nostrum Kuenen/m/ 
ornaturos esse, auguror, quicunque partem Catalogi difficillimam mox lec- 
turi sunt , quam hic indefesso labore persequitur. 

Non tamen solis Catalogis, sed etiam alio modo Academiae Curatores 
Codices nostros ad publicam notitiam proferre studuerunt. Novo nempe 
Munere instituendo , efficere conati sunt , ut Codices ipsi ederentur. Munus 
dico Interpretis Legati Warneriani. Primus hoc Munere ornatus est 
Albertus ScnuLTENs/ra, anno 1729 Franequera huc vocatus; in quem 
hunc honorem recte collatum esse, ex Vitd Saladini , quae biennio post, 
et ex iis, quae deinde prodierunt 33 ), cuique compertum est. 

Alia Arabum Scripta Scriptorumve Excerpta quinque sequentes Inter- 
pretes addiderunt, ac multo plura sine dubio addidissent, si nostra vixis- 
sent aetate. Ipsorum saltem conditio, istaque tempora ei consilio strenue 
peragendo non valde favebant. Negotia modo cogitate varia, quibus obruti, 
lites ecclesiasticas , et turbas in rep. ortas, quibus immixti fuerunt; postea 



16 T. G. J. JUYNBOLL 

repentinam Scheidii mortem, et ne alia addam, summas, quibus Libri 
Arabiei edendi semper subjecti sunt, tunc vero magis etiam premebantur, 
difficultates. Has tamen magnam partem sustulit Hamakerto, cujus ala- 
critati et efficacissimo Curatorum interventui favorem debemus, quo ab 
anno 1823 sexcenti fioreni Libris 00. edendis ex publico aerario quotannis 
attribuuntur. 

Alia insuper impetravit Weijers/J'.?. Eos nimirum Literae 00. nostra 
aetate faciebant progressus, ut si Interpretis Munere bene fungeretur, ac 
Disciplinae votis quodammodo responderet, omnia solus non amplius pera- 
gere posset. Itaque quarto decimo abhinc anno duos nactus est Adjutorcs , 
quibus postea tamen unus tantum suffectus est 34 ). 

Conditionem ergo, qua, hodie haec Disciplina fruitur, pristina conditione 
multo profecto meliorem , magni facimus , et grato animo celebramus 
lubenter. Ne tamen putemus a Civitatis auxiliis laetam harum Literarum 
sortem unice pendere. Aliorum etiam quam plurimorum favore ipsarum 
studium excitandum, alendum, sustentandum est. Semper quidem rara 
futura sunt Scaliger/, Warner/, ac nostra aetate Romanzofe// 35 ) exempla. 
At quot reperiuntur, quibus, de hac Disciplina egregie merendi copia 
datur, sive Libris MSS. nostro apparatui addendis, sive pretiosissimorum 
Operum editione provocanda aut promovenda , sive praestantium Juvenum 
studiis juvandis, atque opportunitate iisdem paranda alias etiam Bibliothecas 
adeundi, iterve in Orientem suscipiendi! Cujusmodi itinera quantae sint 
utilitatis ad Linguas 00. penitus cognoscendas , ad priscam Orientis con- 
ditionem ex hodierni rerum status consideratione illustrandam , ad novos 
Libros colligendos, Golius olim probavit, ac multi Exteri, Viri celeber- 
rimi, ut vidimus, hodie probant. 

Ad Codices deinde legendos et edendos, quam plurimorum postulatur 
opera. Ab iis haec primum exspectatur, qui eas Literas ipsi docent, sed 
et in vos , Juvenes praeclari ! Disciplina oculos conversos tenet ; nec tantum 
in Theologos, sed in eos etiam, qui in aliis Disciplinis operam ponunt. 
Nullos a se alienos censet Literarum 00. studium, quin ut metam, in 
quam tendit, aliquando attingat, omnium Disciplinarum auxiliis indiget. 
Multa enim licet iam acta sint , multo plura peragenda restant. Non aliam 
fere haec Disciplina nunc vivit aetatem, quam Graeci et Romani Scriptores 



0 R A T 1 0. 



17 



seculo 16° ineunte. In lucem proferendi sunt Libri, qui jain in Biblio- 
thecis latent; iique soli-, qui Arabica Lingua scripti sunt, ne Persicos nun- 
cupem, Turcicos, alios, multo plures sunt, quam Graecia umquam et 
Latium tulit, — Grammatici et Lexicographi, Historici et Geographi, Theo- 
logi et Jureconsulti , Mathematici et Astronomi , Medici et Historiae Natu- 
ralis Scriptores. Omnes ii suos sibi flagitant patronos, vindices, studiosos, 
et flagitant suo jure. Nihil tamen postulatur, quod fieri nequit. Ex Mathe- 
maticis nostrum cogitate Uylenbroek/^ , Germanorumque decus, Woep- 
KEPitf; ex Medicis Greenhilliz?.M; ex Jureconsultis et Diplomatices peritis 
Warnerum, d'Ohsson#w, alios. His claris Viris utinam ahi etiam ex 
Nostratibus posthac annumerentur, ac dignos sic nos praestemus thesauris, 
quorum non custodia tantum nobis commissa est, sed cura maxime ipsos 
in omnium usus tandem et quam primum convertendi. 



Ad res, quae me Rectore acciderunt, enarrandas pergo. 

Omnes, quos superiore anno salutabamus, Curatores , non modo sunt 
superstites, sed ipsorum numerus rursus est integer. In locum enim Viri 
de Patria, et Academia meritissimi , van Doorn van West-Cappelle 36 ) , 
Curator creatus est Vir Nobilissimus Dan. Theod. Gevers van Endegeest. ■ — 
Te , Vir Amplissime ! a Rege Augustissimo ad gravissimum hocce Munus 
vocatum esse , omnes gaudemus. Nam si quis dolorem ex Viri illius lau- 
datissimi et desideratissimi morte ortum , lenire , et jacturam , quam Aca- 
demia exinde passa est, reparare possit, ex te id jure exspectamus. 
Novimus ardorem , quo singula , quae tibi committuntur , aggrederis , con- 
silium et prudentiam , quibus in his versaris , constantiam , qua haec ad 
finem perducis. Multa ideo tibi debet et haec Provincia ac Patria universa. 
Sed quid res hic tantum referam Civitatem potius, aut publicam omnium 
Civium salutem spectantes ! Te verbis non minus quam factis Scriptisque 
de his rebus meritissimum , te etiam novimus priscum hujus Academiae 
Alumnum, hujus Academiae semper amantissimum , et ipsius pariter ac 
Disciphnarum causam , ut nuper rursus probasti , alacriter strenueque tuen- 
tem. Hanc igitur Academiam quam lubentissime tibi commendamus, et 

3 



1S 



T. G. J. JUYNBOLL 



Deum oramus, ut te per longam annorum seriem ipsi servet, tuaque 
consilia, quae cum Collegis, Viris Amplissimis, in Academiae salutem 
ineas, fausta et prospera reddat. 

Summam felicitatem et tu experiare , Vir Amplissime van der Heim 
van Ddyvendyke \ in splendido Munere gerendo, quo iterum te ornatum 
vides. Quid in gravissima hacce et flbrentissima Provincia, administranda 
cupias , Munus suscipiens , publice ac diserte ipse significasti. Haec vota 
utinam expleantur, et haec Praefectura causa tibi exsistat, ut res item 
hujus Academiae, quas Curator summo cum studio semper agis, Provinciae 
Praefectus magna, etiam cum efficacia , ut optas , data opportunitate vin- 
dices et promoveas. 

Ordinem vestrum, Collegae conjunctissimi ! oculis perlustrans, Virum 
desideramus, Cl. nai Verdam, qui, ut omnia, quae ipsi facienda incum- 
bunt, praeclare agit, ita Acta Senatus hocce anno quam diligentissime 
curavit. Nostis morbum, qui eum prohibet, quominus hic adsit. Faxit 
Deus , ut brevi prorsus convalescat , atque Academiam et Disciplinam , 
quam profitetur, diu ornare pergat! 

Gravibus clarorum Virorum cladibus Patria anno praeterlapso alibi affiicta 
est 37 ). In his, quas graviter dolemus, nobis tamen multiplex sane est 
laetandi causa. Nullum enim ex nobis, Viri clarissimi! morte abreptum 
lugemus, Ordinem contra videmus tribus Sociis auctum. In summo qui- 
dem vitae discrimine hisce diebus versabatur Celeberrimus Reinwardt/p.s, 
sed huc usque , quod valde gaudemus , vires Deus confirmavit , quas utinam 
et nobis, et omnibus, quibus est carissimus, diu confirmet. Ac reliqui 
Budedonati non modo omnes sunt superstites, sed in suis Disciplinis ope- 
ram collocare, et quantum rerum conditio sinit, Academiae Alumnis bene 
consulere pergunt. Ac vos cl. Tydeman, et vanHengel! ita insuper valetis , 
ut hunc festum diem etiam rursus celebretis nobiscum. Non opus est, ut vota 
ante ex hoc loco saepe jam nuncupata, repetam, quae si explentur, futu- 
rum est, ut vos cum omnibus Rudedonatis per multos annos hujus Ordinis 
decus sitis et ornamentum. 

In horum numerum ob aetatem septuagenariam nunc etiam relatus est 
Schrant/p* noster. Otium post vitam in perpetuo Literarum studio et 
hic et in Academia Gandavensi transactam merito datum, ei gratulamur. 



0 R A T I 0. 



19 



Vitam Deus ipsi producat, ut hanc ei studio continuando sine intermis- 
sione impendat. 

Quae hoc anno experti sumus , Viri Cl. ! varia sunt. Laetos dies tristes 
exceperunt, sed et anxia sollicitudo, ut aliis evenit, in summam hilarita- 
tem conversa est. Et quis est, qui Deo O. M. gratias non agit quam 
maximas, pro confirmata valetudine, pro corroboratis viribus, pro conati- 
bus, quos Ille felices reddidit! Non exspectatis, ut singula nuncupem, 
quibus quisque vestrum de sua Disciplina hocce anno bene meruerit 38 ). 
Pergamus modo alacri animo duplici fungi officio , quod nobis incumbit , et 
Discipulis prodesse, et Disciplinarum fines latius proferre. 

Probe scientes, quot quantaque nobis sint mandata, jure profecto dole- 
mus , si Iocus in nostro consessu aliquamdiu vacet. Vos praesertim Cl. Kist 
et Scholten! id persensistis , quum, quarto Facultatis Socio nondum 
creato, nova calamitas ingruit tristissimo Oordt// obitu, Viri laudatissimi, 
cujus oblivio nec vos, nec me neminemque, qui eum novit, et nobiscum 
amavit, umquam capiet. Sed difficultates , quae ex misera ista rerum 
conditione oriri potuissent, nunc sublatae sunt. Duos alios nacti estis 
Collegas, quibuscum spero ut Theologiae, quae vobis jam permulta debet, 
varias partes quam diutissime vindicetis hoc eventu, ut quam plurimi ex 
vestra, Disciplina prodeant Discipuli Patriae Ecclesiaeque utilissimi. 

Quid tibi, Cl. Niermeijer! acceptius esse possit, quam si his fructibus 
laborem tuum cumulatum videas? Quam optatus tu nobis esses, sensisti. 
Ac fieri aliter non poterat, quin multa accuratae doctrinae Specimina, quae 
ante edidisti, tui desiderium excitarent. Opportunitatem nunc tibi datam, 
huic Disciplinae totum te tradendi, et hanc Provinciam laetis auspiciis jam 
susceptam, ex animo tibi gratulor. Vires Deus alat et sustentet, studio- 
rumque successus tibi contingat, quo fruitur Senex venerandus, in cujus 
locum successisti! 

Te, Cl. Kuenen! in Theologorum Ordinem relatum esse, quam plurimi 
pariter laetantur. Ego , si dicam quod sentio , doleo quam maxime. Mi- 
nime tamen, quia te Theologiae praeclare colendae et docendae minus 
aptum censeo; — contrarium augurabar, ac tu factis egregie jam pro- 
basti: — sic vero judicabam, quia noveram, quid Literis 00. ex te sperare 
liceat; quia hae Literae in perpaucorum, qui has aggredi audent, numero, 

3* 



20 



T. G. J. JUYNBOLL 



neminem fere, ipsarum causam strenue agentem, missum facere possunt; 
quia clenique Virorum , Theologiae laude clarorum , non ea videbatur esse 
penuria, ut necesse esset illi Disciplinae jacturam inferre, quae facile et 
statim reparari nequit. Sed eo amore in Literas 00. ardes et flagras, ut 
nullus dubitem , quin et has deinde , quantum fieri possit , cum Theologia 
juncturus sis ; quo facto bona quaeque in Theologiam exinde certo redun- 
dabunt. Adsit tibi Deus, Amice! ut quae tibi proposuisti, omnia peragas, 
in utriusque Disciplinae emolumentum ! 

Si tertium demum te alloquor, Cl. de Vries, ne credas, Duumviris, 
ad quos modo verba feci, te postponi. Tuum enim adventum nobis item 
fuisse gratissimum , videbas. Quod quam jucundum tibi fuerit , totus ego 
sentio. Academiam nempe reliquisti Groninganam , quae ut tibi dilecta 
est, ita mihi carissima mansit, adeo ut suavis ipsius recordatio animo 
nostro numquam excidere possit. Haec tamen loca, non uno nomine mihi 
amata, te etiam alliciunt et attrahunt. In Urbem reversus es, cujus Ggmna- 
sium ante ornabas; ad almam rediisti Matrem, quae te item nutrivit, 
teque jam vocat ad Disciphnam tibi dilectissimam profitendam. Aliae 
partes, quae nunc, ut ante, insuper tibi mandantur, laborem profecto 
mirifice augent, sed ex te non plura, nec graviora, quam ex multis no- 
strum exigi , multi quidem ignorare videntur , tu vero probe intelligis. Spem 
ergo ne mittamus , ut pluribics aliquando singulae aut nonnullae partes com- 
mittantur, quae conjunctae unum aut pauciores premunt, quo nihil pejus 
Disciplinis bene colendis excogitari potest. Quid ergo tibi jam laetius 
expetam, quam ut haec vota quam primum rata fiant, utque Disciplinam, 
quam pulchre et facunde commendasti nuper, plures in dies colant et vin- 
dicent. Sic Nostrates et aliis Gentibus celebrioribus , et Germanis prae- 
sertim , aemulentur; sic futura Disciplinae conditio, quam veluti in tabuld 
eleganter depinxisti 39 , te Auctore et praestantissimorum Discipulorum opera , 
aliquando in rem convertatur in facto positam. 

Ad te etiam me converto, Cl. Dozt! Quae tua in Liferas 00. sint 
merita, omnes harum rerum periti norunt. In multis hujus Disciplinae 
partibus, quas jam ante Scriptis editis, ac hisce annis insuper Scholis 
habitis, illustrasti, res Hispanicae primum locum tenent. Id ipsos Hi- 
spanos perspicere et magni facere ac grato animo agnoscere , quid mirum ! 



0 R A T I 0. 



21 



Hujus animi sensus indicio tibi sint Ordinis, a Carolo III ,io dicti, insi- 
gnia, quibus Hispaniae Regina te donavit. 

Nec te non salutatum transire possum , Cl. Kaiser ! Huc usque aegre 
ferebamus, tibi, sine intermissione studiis dedito, studiisque ac vigiliis 
attrito et fere confecto, non aptiorem fuisse docendi ac Stellas observandi 
locum. Gratissima ideo nobis verba erant nuper in publico Ordinum Ge- 
neralium consessu, hodieque non frustra, ut speramus, enunciata 40 ). Lae- 
tamur quam maxime superesse Disciplinarum Patronos, qui quae pubticis 
impensis nondum suscipi posse videntur, privatis sumtibus condere student. 
Et in his Academiae Oives non modo non desiderari, sed et omnibus praei- 
visse , quis vivido applausu non probavit ? Brevi jam surgat novum Obser- 
vatorium , consilio aptum , Scientia et Academia , ac te , de quo Astronomia 
gloriatur , dignissimum ! 

Non tamen futura tantum te recreant, sed etiam quod nuper impetrasti, 
animum nunc exhilarat. Per multos annos promtum desiderabas ad Stellas 
observandas auxilium. Haec vota tandem expleta sunt. Rex Observatorem 
tibi dedit lectissimum Discipulum , Doct. um J. A. C. Otjdemans , quo eventu 
te non minus quam ipsam Disciplinam ac tuum Discipulum fehces praedico. 
Hic enim si jam praeclare meruit de Gymnasio Leydensi, quod omnes te- 
stantur, qui eum docentem audiverunt, eoque Praeceptore usisunt; siporro 
multa jam sunt ejus de Astronomia merita, quae Exteri jure celebrant 
ac tu magni facis, — quam accepta ipsi et eximia haec est, quae nunc 
paratur , opportunitas nova adamatae Disciplinae incrementa addendi ! Quae 
res quin egregie ei eventura sit, nemo dubitat. 

Ad vo& venio, Juvenes dilectissimi ! vosque allocuturus, laetor vestras 
laudes praedicandi copiam mihi esse uberrimam. Morum enim si considero 
probitatem et honestatem , nescio fere, quem non commendem; si humani- 
tatem , hanc ipse , si quis alius , hoc anno expertus sum ; si studiorum 
fructus , haud pauci hoc nomine celebrandi sunt. Multi, studiis hic per- 
actis, sive Doctoris gradum nacti, sive instituto examine probati, vitam 
Academicam cum publica permutarunt. In his non deerant , qui conscriptis 
Dissertationibus Patriae vel Ecclesiae spem excitarunt pulcherrimam. — Ex 
iis, qui in mediis nobis adhuc versantur, haud pauci studiorum assiduitate 
et praestantia sunt conspicui, nec Praeceptoribus modo ardorem et pro- 



22 



T. G. J. JUYNBOLL 



gressus probarunt, sed publice etiam nonnulli diligentiae Specimina dede- 
runt 41 ). Quatuor nempe in Academia Trajectina praemio donati sunt; 
aureo unus, Guilielmus Nicolaus du Rieu, qui quaestioni respondit, 
a Facultate Literaria propositae; tres reliqui argenteo: Gerardp-S' Janps 
Bernardps Henny historica, Simketo Heerts Rinkes juridiea, Henricus 
Worst theologica quaestione suscepta. Vobis, Juvenes praestantissimi ! 
haec laboris praemia novos animos addant, vestrumque exemplum omnes 
vestros Sodales impellat! 

Hisce, Commilitones ! infausta apponere utinam ne coactus essem! Sed 
hicce aunus , nulla clade Academica hic ceterum notatus , vestro Sodalitio , 
eheu! quam luctuosissimus fuit. Sex ex mediis vobis mors sustulit: 

ARN0LD£'i»f VAN TrOTSENBURG, ARENT/Mf JaNFjM TER WeEME 4a ) , JaC0B£'.W 

Petrum Havelaar, Cornelium Jacobum Egter, Eliam Marium Cor- 
nelium Endtz , Henricum Antonium Byvoet , quorum primus et penul- 
timus Theologiae , secundus Medicinae , tres reliqui Jurisprudentiae erant 
destinati, in qua Facultate Egter et Byvoet Candidati gradu jam erant 
ornati. Omnes , ut nostis , suis laudibus erant insignes , omnes Praecepto- 
ribus pariter atque Amicis dilectissimi , Parentibus omnes et Cognatis 
carissimi. Quam vellem , tempus mihi permitteret , de singulis nunc ex- 
ponere. Nihil profecto mihi esset suavius; — sed susciperem, quodVobis, 
ipsorum Amicis integerrimis , melius mandetur! Ac meis verbis vos sane 
non indigebitis. Nam mortui licet, in vestris animis ii in sempiternum 
vivent. Placeat Deo, ut post vitam bene peractam , omnes, cum Amicis 
meliore vita fruentibus, aliquando rursus conjungamur. 



Quae ceterum memoranda sunt, Auditores! studiorum subsidia spectant. 
Haec tamen ob temporis angustias paucis absolvam. Quid enim multis 
agam de Theatro Anatomico, de Laboratorio Chemico et Physico ; quid 
multis dicam de Museis Jnatoniico, Vhysico , Chemico; de Collectione , 
quae ad Ayriculturam pertinet , et ad Antiquitatem , imaginibus tabuZisque 
illustratam; aut de Horto, et duobus ipsius Herbariis , reliquoque apparatu; 
et, quae sane non ultimo loco memorari merentur, de splendida Numorum 



0 R A T I 0. 



23 



Cottectione , et Bibliothecd pretiosissima. Omnia ea perlustrans , Praefecto- 
rum miratus sum curam et diligentiam, ac rerum magnam copiam, aptam- 
que dispositionem. Multa vidi, quibus singula hocce anno aucta sunt, 
sed vota etiam audivi, vota urgentia, ut quae desiderantur, — et haec 
non pauca esse intelligitis , — brevi emendentur , aut deinceps addantur. 

Alia porro alii per multos annos frustra petentes exoptant. Desideratur 
v. c. hucusque Museum Anatomiae comparatae, ac Vir Celeberrimus , hanc 
Disciplinam docens dicam an potius ornans, Prosectorem nondum accepit. 
Ac C/temia quot quantaque suo jure postulat! Laboratorii spatium minime 
sufficere videtur iis, qui in hac Disciplina operam ponunt; angustior est 
locus Chemicis praeparatis servandis ; conclavia porro , an stabula dicam , 
intravi, arcta et humida, quibus instrumenta et insignis suppellex conti- 
nentur, vel potius corrumpuntur. Haec sane, Academia nostra indigna, 
praesens poscunt auxilium, non tantum ne haec majoribus in dies detri- 
mentis afficiantur, sed ut haec Disciplina aliaeque, ut alibi, rite excoli 
possint. 

Gaudeo tamen, Auditores! non opus esse, ut querens dicendi finem 
faciam. Jucundiora nempe Medicorum Ordini contigerunt. Ad Medicinae 
institutionem juvandam rerum Pharmaceuticarum apparatus hocce anno 
Academico colligi coeptus est, qui ut sensim augeatur et amplificetur sane 
optandum est 43 ). In primis tamen volo diu jam agitatum consilium Aca- 
demiae Urbisque Nosocomia jungendi. De conditionibus , quibus novum 
hocce et amplius Nosocomium condendum sit, Academiae Curatores Ur- 
bisque Magistratus invicem convenerunt, eaeque conditiones nunc Lege 
sancitae sunt 44 ). Dictum ergo consilium nunc peragi potest, et quam 
primum ad eventum perducatur! Urget et hic necessitas. Quae enim sub- 
sidia Disciplina postulet jubeatque, aedificia, et in his splendidissima, tum 
et in Patria condita, manifesta reddunt. Cujusmodi si alibi videmus 
exstructa, quidni Mc , et nunc praesertim, retardemus? Brevi ergo in' hac 
Urbe novum etiam contemplemur Nosocomium Academiae, quae Medicina 
colenda adeo inclaruit, insigne decus et praesidium! 



24 



T. G. J. JUYNBOLL ORATIO. 



Superest, ut Rectoris Munus Successori tradam. Quod acturus, Deo 
O. M. gratias ago quam maximas pro auxilio, hocce anno semper prae- 
stito. Eodem Deus et tibi adsit perpetuo, Cl. Krieger! qui a Regc 
Augustissimo Rector creatus es ! Salve Vir Magnifice , iterumque salve ! 
In hac Provincia, quam lubentissime tibi trado, tenenda, et administranda 
omnia tibi feliciter cedant. Sic nullum est dubium, quin futurum sit, ut 
sub tuo etiam Magistratu floreat et crescat Academia Lugduno-Batava. 



ANNOTATIO. 



1) Pag. 8 lin. 2. Quos, hocce Argumentum eligens, ob oculos habuerim, vix aliquem 
latebit. .Eos enim, qui in Literis 00. operam ponunt, minime respexi. His enim pleraque 
quae dixi, sine dubio notissima sunt. Eos solos spectavi, qui has Literas ipsi non colunt, 
sed quibus nihilominus non ingratum est, alios de sua Disciplina, et hac nostra Bibliotheca 
disserentes audire. His porro quia Libri, quos adij, vulgo desunt, operae pretium esse vide- 
batur, si alibi dicta in Annotatione paucis repeterem. 

2) Pag. 8 lin. 6. Dicta intelligo 1° H. E. Weijees/j in Commentariis de Codicibus 
Manuscriptis Orientalibus Bibliotliecae Leidensis , insertis Kepertorii, cui titulus est Orien- 
talia, Vol". 1° et 11°, ubi de Bibliothecae Mstorid vid. Vol. I, p. 297 et seqq.; 2° B. P. A. 
Dozy/ in Prologo, praemisso Vol 1 . 1° Catalogi Codicum Orientalium BibliotJiecae Lugduno- 
Batavae, p. I et seqq. 

3) Pag. 8 lin. 12. In pluteis nostris N. 212—268. De his vidd. Weijebs 1. 1. , p. 299, 
et Dozy 1. L , p. n. 

4) Pag. 8 lin. 20. Hi Libri in pluteis N" 1—211 et 1221 signati sunt. De his et 
multorum sorte, vid. Dozr 1. 1. p. vn — xv. Praeter Libros, studium spectantes V. et N. T. , 
quos Erpenio maximam partem debemus, aliosque, de Astronomia, Arithmetica, Medicina, 
Chronologia exponentes, quas Disciplinas Golius valde diligebat, inter dictos Libros repe- 
riuntur etiam Philosophi, Medici, alii. Prae ceteris vero memorari merentur Poetae, Lexi- 
cographi, Grammatici, Historici, Traditionis Scriptores, Biographi et Geographi. 

5) Pag. 8 lin. 24. Hoc efficio ex dictis A. Schxtltens/j in Dedkatione, Vitae Saladini 
praeposita, p. 2. 

6) Pag. 8 lin. 28. Praeter 63 Hebraeos , in Catalogo anni 1716, p. 405—408 separa- 
tim enumeratos, Arabicis, Persicis et Turcicis accesseruat Codices 930, a Num. 269 — 1199 
in pluteis reperiundi. De his Codd. vidd. dicta Dozr/ 1. 1. p. xv et seq. 

4 



26 



T. G. J. JUYNBOLL 



Alii Codices postea accesserunt; ad Hebraeos Codices duo , unus ad Arabicos. Duos 
Hebraeos mense Julio anni 1854 emi a Mercatore Fezzano, cui nomen Mozes Hecht , qui huc 
iter fecerat. Horura alter exhibet Librum Isaaci ben Samuel Acconensis celcberrimum , cui 
titulus est XPXV flVKD , quo continetur Commentarius in Commentarium Nachmanidis in 
Pentateuchum. Alter liber est rarissiraus , in nulla , quantum scio , Bibliotheca Europaea obvius , 
llituale complectens, in totum annum, apud Judaeos Fezzanos usitatum, cui constitutiones , 
quae dicuntur, Arabice appositae sunt. Hunc Codicem, quia spem excitat, fore ut Judaeo- 
rum ritus, Medio aevo in Africa vigentes, inde mirifice illustrentur , ad Doct. Zvxzrvx 
misi, ut Antiquitatem Judalcam, quam egregie adeo (in Libris die gottesdienstlichen Vor- 
Irage der Juden, et die synagogale Poesie des Mittelalters) , jam exposuit, magis etiam 
amplificet et exornet. 

Codice Arabico continetur opus AlMakkam historicum, quo in Analectis (Analecles sur 
Vhistoire et la Literature des Arabes cPEspagne) edendis utuntur Viri clL et Doctt. E. Dozy , 
G. Dugat, L. Kkehl, et W. Wright. 

Praeter hos 3 Codices nobilissimos , alii 228 Libri MSS. , quorum major pars Semiticis, 
minor vero Persicis aut Turcicis Codicibus constat, mense Februario anni 1856 in Biblio- 
thecam nostram sunt translati ex Bibliotheca Academiae Begiae Scientiarum, olim Instituti 
Eegii Ncerlandici, quo sublato, nihil optabam ardentius, quam ut iis Libris hlc uti posse- 
mus. Vota ergo, in Oratione p. 10 nuncupata, Ministro Begio, res Kegni internas, ut 
ajunt, moderanti, significavi. Minister Academiae ea consideranda misit. Eem Academia 
probavit, et Bex Decreto 18' Novis. 1855 N. 89 sancivit, hac conditione, ut dicti Codices 
tamdiu in usus Academiae Leyd. traderentur, quamdiu Academia Eegia ipsos non reposceret, 
utque a reliquis Bibl. Leyd. Codicibus , suis notis numerisve distincti haberentur. Ees tradita 
est in Academiae Eegiae relationibus : Proces-verbaal der buitengewone vergaderingen der Afdee- 
Ung Letterkunde 18 Junij 1855 , bl. 13 en volg. , en van 18 Oct. 1855, bl. 17 en volg. ; 
Proces-verbaal d. buitengew. vergad. der Afdeeling Natuurkunde 26 Mei 1855, bl. 2 en volg. 
en v. 27 Oct. 1855 , bl. 9 en 10, et in Proces-verb. v. d. vereenigde vergad. der beide 
Afdeelingen 26 April 1856, bl. 31. 

Hi Libri maximam partem oriundi sunt ex Bibliotheca Cl. J. Willmet , Professore olim 
Amstelodamensi , qui Instituto Neerlandico eos testamcnto legaverat. Breviter jam descripti 
sunt Codices 222 priores in Catalogo Bibl. Viri cl. J. Willmet Amst. 1837, in Cat. Codd. 
MSS. , p. 5 — 33. Eeliqui sex constant Catalogo horum MSS. auctore Willmeto, et tribus 
Codicibus Arabicis a cL N. G. van Kampen Instituto olim datis, Codice porro Al qoranl, 
in Bibliotheca Eegia. reperto , et apparatu , quem cl. Weijers/1'S congesserat horum Codicum 
Catalogo conscribendo , et cujus initium (p. 1 — 64) ipse typis exprimi jam curaverat. Ecliquam 
et longe majorem partem absolvendam dedi Adjutori, Viro eruditissimo , P. de Jong, 
cl. Kuenen// in hoc munere Successori, qui hanc rem strenue persequitur. 

Hunc Catalogum mcmorans, de alio item Catalogo, qui hodieque Bibliothecae Leydensi 
conscribitur , paucis dicam. Catalogum cogito Codicum (de quibus in Oratione p. 12 et 13 disserui) 
Hebraicorum, qui, quoniam magnam partem constant Libris Hebraicis recentioribus , a Viro 



0 R A T I 0. 



27 



harura rerum peritissimo tantum describi possunt, quo hujus ctiam Disciplinae, nostra aetate 
suo jure multo plura quam antea postulantis, votis prorsus satisfiat. Virum ergo, in Literis 
Hebraicis recentioribus versatissimum , Curatoribus commendavi, Doct. M. Steinschneidej!EM 
Berolinensem , cui, quod valde laetor, ac summas Curatoribus gratias agens, lubens trado, 
mense Majo anni 1854 ea res mandata est hac conditione, ut accepto 500 florenorum hono- 
rario, huc se converteret, Catalogum pararet, conscriptique edendi curam in se susciperet. 
Mense ergo Julio ejusdem anni itinere Leidam facto, apparatum congessit, unde Catalogum 
componeret, qua in re nunc eo usque pervenit, ut anno praeterlapso exeunte (1856), Cata- 
logi typis exprimendi initium facere potuerit. 

Brevi etiam , ut spero , huic Catalogo accedet pars , quam Cl. Kuenen elaboravit , de qua 
in Oratione p. 15 loeutus sum. Aliam Codicum Arabicorum partem Adjutori P. de Jong 
describendam commisi; qua absoluta supererunt Codices, Juris Moslemici Doctrinam spe- 
ctantcs, dignissimi sane, qui a Viro describantur , qui in hac Literarum Arabicarum parte 
habitet. . 

7) Pag. 9 lin. 6. Tria intelligo volumina Lexici Biographici, cui titulus est Al-Moqaffa, 
Al-Maqrlzu manu exarata , de quibus vid. Dozy Notices sur quelques Manuscrits Arabes , 
p. 9 et seqq. , Cat. Codd. 00. Bibl. Acad. L. B. II, p. 200 et seq. , et, ubi etiam de 
reliquis Codicibus, ab anno 1668 ad 1806 allatis, idem loquitur, 1. 1. I , p. xvi et seq. 

8) Pag. 9 lin. 12. Ex his Codicibus alii ab Homberto et Changuin/o Bibliothecae do- 
natij alii, et 20 quidem ex Bibliotheca Societatis Indiae Orientalis, quae Amstelodami olim 
servabatur, huc translati: alii ex Bibliothecis Ouseley/, N. G. Schroeder/, Hamaker/ et 
Palm//, eive in Oriente emti sunt. In his Ibn Kaldun anno 1828 Tuneti, Hagi Kalifa 
Constantinopoli , et 82 anno 1837 et 1839 Halebo advecti, in quibus Libri sunt rarissimi 
et utilissimi. De his et reliquis Codicibus, qui ab anno inde 1845 accesserunt, vid. Dozy 
1. L, p. xvn et seq. Praeter Persicam Al-tabarit versionem, donum Viri plurimum Vene- 
randi J. Hoovkaas Herderschee, et alios libros, quos cl. Keinwardt// aliorumque bene- 
volentiae debemus, multi emti sunt ex Weijers// Bibliotheca, et ex Libris Viri amplissimi 
B. T. Nedermeyer Bosch, Culemborgi anno 1848 divenditis, et partim , ut ferunt, oriundis 
ex spoliis, quae e castris Turcicis in bellis sub finem sec. 17* gestis ablata sunt, ex quibus 
spoliis major item pars Bibl. Orient. Dresd. constat. (vid. cl. H. O. Pleiscuer Catal. Codd. 
MSS. OO. Bibl. Reg. Dresd., p. IV et seqq.). — Tres ex splendida. Bibliotheca Sacyand 
tantum coemtos esse vehementer dolemus , nemo vero mirabitur, qui noverit, quam caro 
pretio hujus libri fere omnes venditi sint. 

9) Pag. 9 lin. 24. Vid. ejus Ibn Foszlan's und anderer Araber Berichte ueber die liussen 
alterer Zeit. Petersb. 1823, p. xxxiii et xxxvn. 

Collectionem MSS. Lipsiensem , dictam Refaiyaxa. (^LcU^lt) > postea memoratam , descripsit 
Cl. Fleischer in Zeitschr. d. Deutsche Morgenl. Gesellsch. viii, p. 573 et seqq. Comple- 
ctitur 487 numeros. — Dictis Bibliothecis hic addere etiam potuissem Bibliothecam orienta- 
lem Gothanam, quam in Oratione p. 10 de Seetzen/o loquens, ob oculos habebam, cujus 
viri alacritati 2000 circiter Codices Arabicos, Persicos, Armeniacos, Syriacos et Turcicos 

4* 



28 



T. G. J. JTJYNBOLL 



ea debet, quos anno 1803 — 1809 Halebi, Damasci et Al-qahirae is ipse coemit; vid. Ulbich 
Jaspeb Seetzen, Reisen durch Palastina, Phonicien, die Transjordan-Lander , Arabia Pe- 
traea und Unter-Aegypten. Herausgegeben u. commentirt von Prof. Dr. Fk. Kbuse. Berl. 
1854 I, p. xliii, et J. H. Moelleri Catal. Librorum tam MSS. quam impressorum Bibl. 
Ooth. Goth. 1825 I, p. iv. . 

10) Pag. 10 lin. 11. Fbesnel/p» v. c. cogito, Franco Gallorum olim Consulem Giddae, 
Arabiae urbe; Moedtmanncjt porro et Blauhw, quorum ille urbium Hanseaticarum res Con- 
stantinopoli curat, hic vero Legationi Borussicae est Socius. 

11) Pag. 10 lin. 17. Vidd. supra dicta n. 8. 

12) Pag. 10 lin. 21. "Vid. Jaarb. van het Kon. Nederl. Instituut voor 1851, p. 165. 
Horum Librorum Catalogum conscribendum anno 1841 in se suscepit Weijersics (Proces- 
verbaal v. d. 34" verg. v. h. Kon. Nederl. Inst. , gehouden den 30 cn Aug. 1841 , p. 21 et seq.), 
ejusque partem, ut p. 26 vidimus, non modo absolvit, sed et typis expressit. Haec tamen 
nondum in lucem prodiit. Quanti vero momenti et haec Weijeesi/ scriptio sit, ex iis 
apparet, quae exinde tradidi anno 1846 in Commentariis in Historiam Centis Samaritanae, 
p. 58 et seqq. 

13) Pag. 11 lin. 2. Vid. Spec. Catalogi in Praef. p. i. 

14) Pag. 11 lin. 23. Praeter Apocalypsin Syriacam, in Catal. anni 1716 memoratam 
p. 405 n. 18, et a Lud. de Dieu editam, in eo Catalogo conff. in primis p. 410 n. 26 
(1198), n. 29 (561), et quae partim ex Peschito fluxit, Arabica Erpenii, n. 25 (217), 
de qua vid. de Wette Einl. in's N. T. 1848, p. 16. De aliis Codd. vers. Arab. vid. 
idem Catal. p. 410 n. 27 (223), 28 (225), 30 (619), 34 (245), 35 (214), 36 (255), 
40 (252), 41 (218). Persicae Euangeliorum versionis tres Codd. hlc habentur, de quibus 
vid. ibid. p. 410 n. 31, 32 et 33 (291, 675 , 701), de qua vcrsione loquitur de Wette 

I. I., p. 25 et scq. 

15) Pag. 11 lin. 26. Vid. dictus Catal. p. 410 n. 39 (454), 41 (218), et n. 34 (245). 

16) Pag. 11 lin. pen. Codex nempe servatur Levitici (Cat. p. 405 n. 20), aliorumque 
librorum V. T. (I. 1. p. 409 n. 6 s. 1195), ac partium Cod. Hebr. cum versione latina 
interlineari (1. 1. p. 410 n. 42 s. 645), totiusque V. T. , addita Masora (1. 1. p. 409 n. 9 
s. 1197). 

17) Pag. 11 lin. ult. Vid. Cat. p. 409 n. 1 (6) , de quo exposui in Diss. praemissa Chro- 
nico Samarit., p. 18 et seqq., collata tabula, p. 40 apposita. 

18) Pag. 12 lin. 1. L. 1. p. 409 n. 2 (215), ab Erpenio anno 1622 edita. Deinde 
attendantur n. 3 (236), et 4 (377). 

19) Pag. 12 lin. 2. L. 1. p. 409 n. 11 (253), et p. 405 n. 17 Scaligeranus. 

20) Pag. 12 lin. 3. L. 1. p. 404 n. 1, 7, 13; p. 405—408, n. 1—5, 8, 12, 16, 
19, 23, 27, 30—32, 46, 49, 54; p. 409 n. 10 (1099). 

21) Pag. 12 lin. 4. L. 1. p. 409 n. 7 (230). Deinde de Talm. Ilieros. p. 404 n. 3, 
de Lexicis Hebr. ibid. p. 404 n. 5; de Scriptis Jud. philos. ex Scaligeranis p. 404, n. 6, 

II, 13, 14, et ex Warnerianis p. 405 et seqq., n. 6, 7,9,11,13—15,17,18,20—22, 



0 R A T I 0. 



29 



24 — 26, 29, 33, 35, 36, 39, 42, 45, 56. Quae Hagi Kalifa I, p. 451 de Commentariis 
Arabicis tradit in Euangelium (Sarho'1-Angil) scriptis, non magni sunt momenti. De hujus- 
modi Commentario loquitur etiam Al-Maqrlzi (Wustenf. Macrizi's Gesch. d. Copten, p. o 
1. 16 et seqq., coll. p. 17), qui locus nonnullas exhibet Moslimorum de J. C. et Apostolis 
traditiones, quibuscum conff. ibid. p. t*"l 1- 18 , et p. 87 ; dicta porro Pseudo-Waqidii Hist. 
expugn. Aeg., ab Hamak. edit. , p. 25, 29, 41 et seq., et in notis p. 55 et seq. , et 62 
ac seq. , et Wejx Bibl. Legenden der Miiseltn. , p. 280 et seqq. 

22) Pag. 12 lin. 14. Vid. Cat. p. 408 n. 57. De festis iis conf. p. 410 n. 38 (243), 
et 37 (170). 

23) Pag. 13 1. 6. De Karaeis vid. Cat., p. 406, n. 25 et 26; p. 407 n. 41; p. 408 
n. 60; et (qui libri de Waenee/ studiis hac in re testantur) p. 409 n. 8 (387), n. 10 
(1099), 14 (1113), 15 (1126), 16 (383). Vid. porro Wolfii Bibl. Rebr. ni, p. 1219. 

24) Pag. 13 lin. 8. De Schabathaeis , s. Schabathianis , Secta, sic dicta a Schabathai 
Zevi, vid. Cat. p. 407 n. 41 et 45 , et conff. dicta mea in Letterk. Bijdragen , 2 e st., Leid. 1838 , 
p. 2 et seqq. , atque Journ. of the American Oriental Society II, p. 1 — 26, coll. Zeitschr. 
der Beutsche morgenl. Gesellsch., vn p. 257 et seq. Hanc Sectam in Patria. nostra multos 
habuisse socios, tum ex scriptis videmus, de ea hlc editis, quorum nonnulla enumerantur in 
Catalogo Bibliothecae Palmianae , p. 132, tum ex dictis Viri ampl. H. J. Koenen (Gesch. 
der Joden in Nederland, in Nieuice Verhandelingen v. h. Prov. Utrechtsche Genootschap , 
Tom. xiii, p. 161—164). 

25) Pag. 13 lin. 9. Conff. v. c. quae de variis Judaeorum et Samaritanorum Sectis, 
tradidi ad Chron. Sam., p. 111 et seqq. , ubi attendatur in primis p. 116. — Hujusce Sa- 
maritani Chronici finis in Cod. Leyd. desideratur; hic vero, ut, Libro edito, comperi in 
Codice quodam Berolinensi exstat, quem ideo, data opportunitate , edam. Alia Samaritano- 
rum Opuscula Codex complectitur Amstelod. , olim Willmet/, de quibus vidd. dicta in Com- 
mentariis meis in Hist. Gentis Samaritanae , p. 58 et seqq. 

26) Pag. 13 lin. .17. Vid. Feaehn Ibn Foszlan, p. ix et seqq. 

27) Pag. 13 lin, 26. Conf. modo Cat. Dozy/, II, p. 1 — 30, ubi de Poelis est sermo. 
Sequuntur Ilistorici ibid., p. 142 — 190, ex quibus, ne de editis loquar, splendidum ad edenda 
Opera AMabam, Al-Mas:udij, 'Ibuo-Kaldum, Al-Maqrizii, Tbno'1-Gauzl , A^-dahabii, A»-nowaim, 
aliorum, apparatum attulisse sufficiat. 

Multae porro Historiae partes ex nostris Codicibus nova luce collustrantur , tum ■Islami 
primordia , et antiquissimae Moslimorum expeditiones , tum universa Omaijadarum et Abbasi- 
darum historia. Attendatur modo, ut haec afferam in eorum gratiam, quibus Dozy/ Ca- 
talogus non est in promptu, Ibn-Hisami Vita Moh. (1. 1. p. 155), ^'Ibno'1-Gauzii Ilist. Moh, 
(p. 156), Al-Baladorli Ilist. regionum a Moslimis expugnatarum (p. 157), Tbn-Hobais» 
Ilist. expeditionum Moslimicarum , (p. 158), et Libri, qui licet Al-Waqidii nomen falso ge- 
runt, ad antiquam tamen historiam explicandam, si critice legantur, sunt utilissimi (p. 159 
et seq.). De Mw et Alldis Libros habemus unicos, 1° scriptum Tbno'1-Gauzii, 2° qua- 
tuor Opuscula de caede al-Hosain/, quorum primum ejusdem est Scriptoris (p. 163 et seq.), 



30 



T. G. J. JUYNBOLL 



3° Librum de Alidarum Genealogia (p. 168). De Historia ialifarum vid. (p. 162 N. 790; 
p. 189, N. 853; p. 302 et seqq. N. 897. In primis haec etiam illustratur ex Epi- 
ttolarum Syllogis. In his 1° liber est unicus Ibn Halil», quo res gestae sec» 10° post 
C. N. egregie explicantur (Cat. I, p. 144 et seqq.); 2« Epist. Abn'1-Ala'» (ibid. p. 148 et 
seqq.), etiam unicae; 3° Epist. Al-Ahwazi» (ibid. p. 151 et seqq.); 4» Epistolae Persicae 
BahaoW-din», Actuarii Principis Nasae sec" II. 6». (p. L69etseqq.), et SamsoW-dln» , Al-MonSi 
A«-nakgawan»' , Actuarii Sultani 'Owaisi Bahadur kan, anno 759 vel 760 (p. 173 et seq.), 
aliaeque Epistolae Pers. et Turc. (p. 177 et seqq.) Sumiv.a sane est earum Epistolamm 
utilitas. Authentica iis insunt Edicta et Diplomata, ac res ibi narrantur, Principumque et 
aliorum Virorum dicta traduntur, quae Annalium Scriptores, ut leviora omittunt, at rebus 
saepe graviora sunt, quas ii longis verborum ambagibus exponunt. In medias res illae nos 
transferunt, in abditos ac non fucatos hominum sensus et interiorem animum insinuant, vera 
consilia patefaciunt, justumque rerum nexum detegunt. — Similia saepe ex Libris novimus, 
quos ceterum ad Literas humaniores referas, cujusmodi sunt Libri Al-Ahwazl» et A&fuS&blt 
(I, p. 194 et seq., coll. p. 216—224), Al Mobarrad» (ibid. p. 204) Abu-*-taijib» (p. 205), 
aliorum. 

Ex aliis Libris accuratior peti potest historiae notitia , sive certarum quaruradara terrarum , 
ut Aegypti (II, p. 179, et, ubi de Al-Maqrlzi» , Abu'1-mahasin» , A«-Sojuti» Hist. Aeg. fit sermo , 
p. 182 et seqq.), et terrae Jemanensis (p. 173 et seq., 196 et seqq. , 300 et seqq.); sive 
celebriorum urbium, ut Meccae et Al-Medinae (II, p. 169etseqq.), Hierosoli/morum (p. 175 
et seq.), Halebx (p. 176), Damasci (p. 177, et ubi de vehemente anni 740 incendio, 
Christianis imputato, mentio fit, I, p. 154etseqq.), et IqpaMnvs (II, p. 316 et seq.); sive 
Numorum (II, p. l90etseq.), aut Sectarum (II, p. 188), eiclarorum Virorum, ut NuroV-dint 
et Calaho'd-dini (II, p. 181 et seq.) 

His omnibus ut Orientis, ita aliis Libris Patriae historia illustratur. Syllogen puto Episto- 
larum, quas Principes orientales ad Ordines Generales et Principes Arausiacos scripserunt , 
et ipsorum responsa (I, p. 162 — 168, 182, 185 — 199); quae, ubi Patrum cum Orientc 
commercia tradunt, nostrae historiae, ac rei politicae plenius cognoscendae , fontes sunt non 
spernendi. 

28) Pag. 13 lin. antepen. Vidd. Auctores biographici. In his Ad-dahabl (II , p. 191) , "Ibno'1- 
qaisarani, ejusque Libri Appendix (p. 193); majoris Operis As-sanwimi, quo Al-Katibi Hi- 
storiam Bagdade continuavit, Excerptum, de Viris literatis tantum exponens (p. 199 ct seq.); 
pars Operis Maqriziani, Al-moqaffae (p. 200), A*-sakawi» Operis majoris biographici pars 
(p. 201 et seqq.), ejusque Epitome (p. 203 et seqq.); Ai-Sojutii Liber de Viris nobilibus 
aequalibus (p. 205). 

De vitis Grammaticorum vid. p. 205 et seq. De Poelarum vitis, p. 206 — 288. In his 
nobilissima A?-ta:alabii Al-Jatima, cum Appendice (p. 206 et seq.), et 'ImadoV-dinj Al-Kaiida 
(p. 208 et seqq.) De vitis Medicorum, MatJiematicorum , Astronomorum et Philosophoruu 
agunt Al-qiftii Operis Excerptum, et duo 'Ibn Abl : Ocaibijae volumina (p. 289 et seqq.), 
Excerptum compendii Ciwano'1-hikmae (p. 292 et seqq.), et Al-blrunw de vita Ar-razh", anti- 



0 R A T I 0. 



31 



quis Medicis, rebusque ad Astronomiam aliaque pertinentibus Libellus (p. 296). In vitis 
Prophetarum , Virorum sanctorum, Iheologorum (p. 298 et seqq.), in primis notandi^unt 
Liber de Cufiis Jemanensibus (p. 300 et seqq.), 'IbnoYsobki de Safeitis (p. 302 et seqq.), 
'Ibn Molaqqin (p. 309), alii. De Aegypti Judicibus Liber memoratus p. 317 et seqq. 

29) Pag. 14 lin. ult. Haeo itinera multi postea describebant , quibus Opusculis alii porro 
utebantur Scriptores, Cosmographias componentes , quas quo accuratius conscriberent , hi 
etiam itinera ipsi suscipiebant. Harum conspectus quo facilior redderetur, ipsarum argumentum 
alii deinde in Lexicorum formam redigebant, quorum alia majoris, alia minoris sunt ambitus. 

Hujusmodi Itinerariorum , Cosmographiarum , Lexicorumque exempla MSS. nostra Bibl. 
haud pauca possidet, eximia profecto ejusdem ornamenta. Ex iis tres nobilissimi Scriptores, 
ne de Lexico Geographico loquar, typis expressi sunt, Abu'1-feda, Al-qazwini, 'Ibn Gobair. 
Alii tamen edendi restant: "Ibn Hauqal (Cat. II, p. 131), Abu- : Obaid Al-Bekri (p. 132), 
'Ibn Tjas (p. 134), Acf-dimisqi (p. 134), et Al-Abderu (p. 136) atque Macarii Patriarchae 
Antiocheni Itineraria (p. 137). 

30) Pag. 15 lin. 7. Primus , in quo Libros Orientales notatos vides, Catalogus est 
Dan. Heinsii anni 1623, ubi Codices enumerantur Scaligerani, ab Eepenio, ut videtur, 
descripti. Secundum anno 1630 separatim editum, Gouo debemus, Golianos Codices non- 
nullos exhibentem. Tertius exstat in ejusdem Heinsii Catalogo, edito anno 1640, ubi 
dictus Golii Index repetitus est, et Scaligerani Golio auctore melius describuntur. Quartus 
inest Catalogo Eeid. Spanhemii anni 1674, qui primus TFarnerianos complectitur , descriptos 
a Bootsio, verba de Scaligeranis et Golianis ex 3" Catalogo repetente, et in Warnerianis 
recensendis, adversariis utente, a Theod. Petraeo, et Armeno Christiano Sahin Candijo in 
eos ante paratis. Quintus in Catalogo Jac. Gronovii anni 1716 receptus est, ubi a p. 404 
ad 491 Libri OO. enumerantur ab HEYMANivo, Caroh Schaaf// auxiliis fruente. Sextum 
incepit Cl. Dozy, cujus duo volumina prodierunt anno 1851, ubi in Prologo , p. xxn et 
seqq. , ut ante Weijees in Orient. I, p. 298 et seqq. , de his Catalogis multis disseruit. 

31) Pag. 15 lin. 8. Vid. Praefatio ad Specimen Catalogi, p. m. 

32) Pag. 15 lin. 14. In Orient. I, p. 311 et seqq., et II, p. 196 et seqq. De suo 
apparatu Weijers ipse loquitur ibid. I, p. 304 et seqq. , et de eo vid. Dozy in Pro- 
logo, p. xxvn et seqq. Alium atque Hamakerus, multo nempe breviorem, attamen 
consilio aptissimum Catalogum conscribere sibi proposuerat. Laborem quomodo aggressus sit, 
in Orient. 1. L I, p. 298 et seqq. , ipse narravit. Quibus cognitis, animadvertimus , quo 
ardore ferretur ad Catalogum aliquando edendum, omnibus, quantum fieri possit, numeris 
absolutum. Quominus opera celerius procederet, impediverunt tum multa Muneris negotia, 
et indefessa cura, Discipulorura studiis impensa, tum graves etiam ipsius rei, quam perse- 
quebatur, molestiae, de quibus exposuit in Sermone, anno 1841 Amstelodami in conventu 
Classis 3 ae Instituti Begii habito, et mox edito {Over het Katalogiseren van OO. Hand- 
schriften). Quominus vero hunc laborem absolveret, deinde prohibuit infirma valetudo ac 
morbus, qui postea accedebat, lethalis, quo confectus diem obiit supremum mense Aprili 
anni 1844. 



32 



T. G. J. JUYNBOLL 



33) Pag. 15 lin. 6afine. Monumenta, v. c. intelligo, vetustiora Arabiae L. B. 1740, et 
Hist. Imperii vetustissimi Joctanidarum IN Arabia felice , ex variis Scriptis Arab. collecta , 
edita Harderovici 1786. Ante, ut alia transeam Opera, Linguae Hebraicae studium potius 
spectantia, Haririi Specimen jam scripserat, tres Consessus complectens, quod prodik demum 
ineunte anno 1731. Warneriani Legati Interpres, quartum, quintum et sextum, anno 1740 
editos , illis addidit. Brevi post quam Leydam venerat , ut in Dedicatione Vitae Saladini 
profitetur, ad Haririi editionem parandam accessit. 

Warneriani Legati Interpretis munere deinde functi sunt J. J. Schultens/ps , in Patris 
locum suffectus, abannol752 — 1778. Tertius erat H. A. Schultens/is ab anno 1779 — 1793, 
quartus E. Scheidius per 6 mensesj quintus S. E. J. Kavius , primum ab anno 1794 — 1796, 
et postea ab anno 1799 — 1807. Tnterea enim sextus , J. H. Palmius hoc Munus gessit ab anno 
1796 — 1799 , deinde ab anno 1807 , post Kavii obitum ad annum 1817. Septimus huic successit 
ab hoc inde tempore ad 1835 H. A. Hamakerps, post cujus mortem octavus sequebatur 
H. E. Weijers/ps ab eo anno ad mortem, in a. 1844 incidentem. De his vid. M. Siegenbeek 
Geschiedenis der Leidsche Hoogeschool I, p. 345 et seqq. , et p. 364, qui tamen de hoc 
Munere, H. A. Schultens/o et tribus proximis successoribus commisso, uon loquitur. Hos 
tamen id gessisse ex Aclis Curatorum annorum 1779 — 1799 patet. 

Haec Acta ab anno 1725 percurri, ut in hujus Muneris originem, rationem et consilium, 
tempore quo instituebatur , inquireremj sed non multa, quae hacc illustrant, inveni; quae 
tamen deprehendi, tradam. Acta nempe me docuerunt causam, quae Curatores incitaverit, 
ut hocce Munus instituerent , ct de eo instituendo tunc , nec ante cogitaverint. Alb. enim 
Schultens/cj , ut primus hocce Munere ornabatur, ita etiam ejusdem auctor mihi fuisse 
videtur. Quod ut probem, res paulo altius repetenda est. Alb. Schultensius , natus Gro- 
ningae 21 Aug* 1686, edenda Diss. de utilitate linguae Ardbicae in interpretandd S. Scri- 
ptura , quam Acad"" Groning" Studiosus anno 1706 scribebat, vism significaverat regiam > 
quae ad Linguam Hebr. bene tractandam ducit, et quam postea ipse semper tenebat. Quia 
praeterea Arabicarum Literarum studio flagrabat, non mirum est, eum anno 1709 Leydam 
adiisse , ubi , ut cum nostra Orientali Bibliotheca notitiam contraheret , per biennium degebat. 
Hujus Bibliothecae deliciis porro per alios duos annos fruebatur, dum in vicino pago Was- 
senaar habitabat, ubi Yerbi Divini Ministri Munere fungebatur. Qui cum huc vocaverat, 
Joh. Henr. Comes de Wassenaer , Eques , Dominus Wassenaerii , Obdami , cet. , idemque 
Acad. L. B. Curator, eum in suam clientclam receperat, et benevolum semper ipsi in poste- 
rum se praestitit, adeo ut ScnuLTENS/r^ , licet ab anno 1713 — 1729 Professor Praneque- 
ranus ab illo esset remotus, amicum eum haberct fidelissimum. Hujus benigno in Schul- 
TENS/t™r animo maxime tribuendum esse opinor, quod iterati C. Schaaf//, Lingg. OO. in 
Acad. L. B. Professoris extraordinarii , conatus irriti prorsus redderentur. Vario modo nempe 
hic Curatores movere studebat, ut filium Johannem IIenkicum Lingg. OO. Lectorem vel 
sine stipendio crearent (vidd. Acta 1 Febr. 1726, 8 Febr. et 7 Maji-1727). Sed frustra! 
Nulhun Curatores periculum in mora esse judicabant, ac melius esse ccnscbant, si vir, 
Lingg, OO. studio celeber, datd occasione, hoc Munere ornaretur, sufficientique stipendio 



0 R A T I 0. 



33 



instrueretur. Haec iis offerebatur occasio, mortuo 17 Martii 1729, Eoberto Aemilio, 
Collegii Theologici liegente. Goxies noster jam curam in se suscipit, aptum virum circum- 
spiciendi, qui Aemilio succer 1 }refc , .t Epistolarum commercium cum Alb. Schultens/o in- 
stituere coepifc.. Hic sine duolo hac usus est occasione, ut Maecenati vota explicaret, eique 
persuaderet, necesse esse, ut in Bibliothecam Orientalem adeo splendidam vir tandem ali- 
quando vocaretur, qui ipsius divitias in communem usum converteret. Sic saltem illustrantur 
ea, quae Comes deinde cum Collegis communicavit , Schultens/w/ Segentis Munus acce- 
pturum esse hac conditione, ut cum eo jungeretur titulus Doctoris l.ingg. 00. et Interpretis 
Warneriani. Q,uo facto, Ordines Hollandiae et Westfrisiae , Curatorum commendationi ob- 
secuti, eum 30 Aug' 1729 Regentem crearunt, quod Curatores eodem die missa epistola 
Schultens/o nunciarunt, Actis (fol. 223 et seq.) inserta. Possident , sic ii media in epistola 
pergunt , et Urbs et Academia et suas Collegium delicias , quibus elicere possunt viros in 
rep. literarid eximios. Xegentis munia qui obit, mille quadringentorum Jlorenorum nostraiium 
honorario decoratur, aedes ei habitandae accommodantur , omniumque tribulorum, qtiae vulgo 
excisionum nomine veniunt , immunis vivit. Ne tamen nominis tui dignitas , quam apud prin- 
cipes in orbe literato viros sustines , quocunque modo minui- videretur , consultum putavimus , 
ie, Vir clarissimel et Doctorem Linguarum Orientalium et Interpretem MSS. Legati War- 
neriani renuntiare, et non vand honoris oblatione conienti, hisce titulis trecentorum fioreno- 
rum annuum adjunximus , aperimusque tibi in nostrd Bibliothecd , fulgenti Academiae oma- 
mento , ditissimam elegantium MSS. gazam , quam omni ex Orienle Vir dignitaie amplissimus 
Wakneeus ut collegit, ita Dniversitati legavit, quae te nullo modo latere pro comperto 
habemus , et quae per ie romana civitate donata , communi bono vivere desideraremus. 

Guod Curatoribus in votis erat, exsecutus est Alb. Schultens/ps. Ex Actis 1 Eebr. 
1730 (fol. 241) novimus ei copiam datam esse Codices male habitos reparandi. Deinde 
(fol. 243) seq. 8 Febr. in ipsius gratiam S. Luchtmans/o 250 floreni conceduntur, ad 
Vitam Saladini edendam. Hunc Librum 8 Aug. 1731 Curatoribus offerens Schultens/ps 
400 florenis donatur (fol. 317). Mox 5 Maji 1732 Doctoris titulus in Professoris Lingg. OO. 
titulum mutatur (fol. 354), quod Munus auspicatur proximo 19 Junii habendfl Oratione de 
Linguae Arabicae antiquissima origine, intima ac sororid cum Lingud Ilebraed cognaiione, 
nullisque seculis praefioratd puritate. Sed, ut alia transeam, quae in iis Actis de nostro 
Schultens/o referuntur , ea tantum tradam , quae Legati Warn. Interpres egit , praesertim 
quia ex his ea illustrantur , quae Weijeks/us in Orient. T, p. 303 et seqq. de Eeiske/ Cata- 
logo MS. notavit. 

Die 8 Aug. 1737, anno ergo circiter ante Eeiske/ Leydam adventum (Anno quippe 1738, 
29 Julii hic a Curatoribus petebat, ut Mutenebbii Codices describendi copia sibi daretur) haec 
Schult. Curatoribus scripsit. //De Prof. Schult. hier gekomen zijnde, heeft de OO. MSS. 
*zeer in disordre bevonden, bijna noyt op die Nummers te vinden, op dewelke deselve 
»in de gedrukte Catalogus gestelt en geindiceert sijn. 

//Hy vindt zig dieshalveii geobligeert, om alle de voorsz. MSS. een voor een na te sien, 
*te numeroteren, te revideren, en op niet wcinige titels te corrigeren. 

5 



34 



T. G. J. JUYNBOLL 



"Hiervan sal hy met goetvinden van het Illustre Collegie der H. H. Curateuren en Bur- 
// gemeesteren by provisie een nieuwe geschreve Catalogus opstellen en in het net brengen, 
//ornme ten dienste der Academie te vcrstrekken. Deselve sal geschikt worden na die ordre 
#en Numers, waarop de gedrukte Catalogus thans staet, omme na deselve alsdan alles te 
«rangeren, en dus buiten noodsaek te blyven van een nieuwe druk. 

a De verbeterde titels sullen ook by provisie op de geinsereerde schone bladen kunnen 
0 aengewesen worden , ter tyd dat het Ulustre Collegie zoude mogen goetvinden tot mcerder 
'/luyster van de Oostersche schatkamer, alles met den drak gemeen te maken." (Vidd. 
Acta f. 255 et seq.). 

Schultensjo, permultis Regewtis negotiis obruto, et Iectionibus Academicis onerato, qui- 
bus a 12 Julii 1740 scholae additae erant de Antiq. Hebr., ad hunc Catalogum revidendum 
ante annum 1741 nullum otium fuisse videtur. Hocce enim anno die 8 Febr. , postquam 
Professores, quibus librorum Bibliothecae recensio erat mandata (inter quos tamen Schul- 
tensii nomen non animadverti) , saepe questi erant, libros Orientales, non ut par esset, 
recenseri posse, et Codices in primis Persicos ct Turcicos omittendos esse, quibus recensendis 
viro opus erat harum literarum perito (vid. v. c. fol. 497), viro Consult. D. van Eoyen 
mandabatur, ut de Catalogo revidendo cum Schult. colloqueretur (fol. 498); quo facto 26 Aprilis 
ejusdem anni ille ad Curatores refert, hunc sibi proposuisse, ut feriis proximis uteretur ad 
opus mandatum continuandum (fol. 507). Deinde (5 Oct. 1741) Professores, Eecensione 
rursus peracta, tradunt se omnes libros, Turcicos etiam et Persicos perlustrasse , Catalogo 
utentes absoluto (fol. 566), ac reperisse cx Orientt. desiderari n. 247 Legati Scalig. , n. 1 
(s. 1526 Wam., in Cat. anni 1716, p. 471), n. 181 (Warn. 1571, Cat. p. 473), et n. 642 
(Warn. 659, Cat. p. 437). Yidd. Acta fol. 575. 

Hi numeri 1, 181 et 642, eorumquc tituli, quia prorsus conveniunt cum mmeris et titulis 
Catalogi Eeiskeani MS", aut statucndum est Beiskeot hunc Catalogum una cum Schul- 
tensjo elaborasse, aut Schultensii/m eum conscribendum soli Eeiskeo commisisse. Hoc ut 
sumamus, verba ipsius Eeiskjjj suadent, quibus de hoc Catalogo locutus est, in vita sua, 
quam ipse scripsit, verba puto, a Weijersjo ex hac vita. in Orient. 1. I. allata. 

Porro animadverti (v. c. ex Act. fol. 448), sivisse Petrum Burmannpj/ Bibliothecarium , 
nt Schcltensjo cura Librorum 00. quodammodo traderetur; Bdrmannj vero successorem, 
Abrahamum Gronovium, cui a 7 Julii 1741 Bibliothecae praefectura committebatur , eam- 
dem in se suscepisse. Ab hoc enim inde tempore Schultensjo tantura permittebatur viginti 
Codices per tres menses secum habere (Act. fol. 570). 

De sequentium Interpreturn conditione nihil memoratu dignum in Actis cxstat , nisi hoc , 
cum Interpretis titulo nullum postea ad hoc usque tempus stipendimn conjunctum fuisse. 

34) Pag. 16 lin. 11. Anno nempe 1840 ineunte Marin. Hoogvliet et Alb. Meursinge , 
qui uterque anno praeced. honoris eausa. titulo Phil. Theor. Mag. et Lit. Iium. Doct. ornati 
erant , — defensis Speciminibus , quorum prius exhibebat Locos de Aphlasidarum familia et de 
Ibn-Ahduno , posterius Sojutii Librum de Interpretibus Korani , — Adjutores Interpretis Legati 
Warneriani creati sunt. Ille mense Augusto anni 1843 mortuus, hic eodcm anno in Aca- 



0 R A T I 0. 



35 



demiam Delphensem vocatus est, ubi ad mortem usque (armo 1850) tum alia tum Literas 
Malaicas docuit. His R. P. A. Dozyps Adjutor successit anno 1845, quem anno 1850 
secutus est A. Kuenen, et anno 1855 P. de Jong (vid. p. 26). 

35) Pag. 16 lin. 17. Vid. de eo Fbaeiin Ibn Foszlan, p. lxxix et seqq. 

36) Pag. 17 lin. 17. Post CI. Verdam hunc celebrantem in Orat. Ecct. anno 1853 
habito, de eo exposuit cl. H. J. Royaards in Levensberigt van Jonkhr. Mr. H. J. Baron 
van Doorn van Westcapelle, in Bandelingen der Maatschappij van Nederl. Letterh. in 1853; 
Levensberigten , p. 81 — 99. 

37) Pag. 18 lin. 19. Prae aliis cogitabam Josuam Teissedre 1'Ange die 10 Febr. 
1853, et Cl. D. J. van Lennep, altero die post Amstelodami, Hugonem Baronem van 
Zuylen van Nyevelt die 18 Martii, et J. C. de Jonge die 13 Junii Hagae Comitum, 
et Cl. H. J. Royaards Trajecti ad Rhen. die 2 Jan. hujus anni mortuos. * 

38) Pag. 19 lin. 8. Scripta Professorum Academiae Lugd.-Bat. , anno Academico 1853 — 
1854 edita, quae ad meam notitiam pervenerunt, haec sunt: 

M. Siegenbeek Levensberigt van Mr. Bavid Jacobus van Lennep , in Handel. d. M. v. N. L. 
in 1853. Levensber., p. 108—120. 



Be Nederlandsche Taalkunde in haren aard en Uare strekking. Redevoering ter aanvaar- 
ding v. h. Hoogleeraarsambt aan de Hoogeschool te Leiden, den 29» t,,n Oct. 1853 uitge- 
sproken door Dr. M. de Vkies. 

C. Pbuys van der Hoeven Anthropologisch Onderzoek. Tom. IV<" Leiden, E. J. Brill 
1853; qui etiam separatim comparari potest titulo: Studie der Christelijke Anthropologie. 

Verslag der Verloskundige Kliniek en Polykliniek aan de Leydsche Hoogeschool, gedurende 
den Academischen Cursus 1851 — 1852, door A. E. Simon Thomas, in Repertorio: Neder- 
landsch Lancet, 3 e Ser. , 3 e Jaarg. 



Be Staatszorg voor de Armen, verdedigd en aangeprezen. Uit het Engelsch van A. en P. W. 
Alison, met eene voorrede van Prof. H. W. Tydeman. 



N. C. Kist de Ariaansche strijd, in Geschied. der Christ. Kerk in Tafereelen, Tom. II. 

Ilet gebruik en misbruik van Boeken-lezen. Leerrede ter Godsd. opening der 

Acad. Lessen, volgens Pred. XII, 12. Arnh. v. d. Wiel, 1853. 

Het Necrologium en Tynboek van het adelijk Jufferenstift te Hoog-Elten. 

Medegedeeld uit het onuitgegeven oorspronkelijk Handschrift , benevens eene Geschiedenis der 
Abdij (Met afbeeldingen). Leyd. de Breuk, 1853. 

Herman Johan Royaards , in zijne betrekking tot de Nederl. Herv. Kerk, in 

Kerk. Weekblad v. h. Koningrijk der Nederl. 1854, N. 2. 



5* 



36 



T. G. J. JUYNBOLL 



Oratio de Theologiae practicae studio , futuro Euangelii Ministro prorsns necessario , quam 
liabuit Antoniu3 Niermeyer Theol. Doct., a. d. xxvrn m. Maji anni 1853, quum ordina- 
riam Theologiae professioncm in Acad. L. B. solenni ritu auspicarctur. L. B. ap. P. Engels, 1853. 

Oratio de accurato Antiquitalis Hebraicae sludio, Theologo Christiano magnopere commen- 
dando , quam habuit Abrahamus Kuenen , Thil. Theor. Mag. Litt. Hura. et Theol. Doct. a. d. xh 
m. Martii anni 1853, quum extraordinariam Thcologiae Professionem in Acad. L. B. solenni 
ritu auspicaretur. L. B. ap. P. Engels, 1853. 

J. van deb Hoeven Handboek der Dierkunde Ed. 2«. Tomi II* pars 5". 

G. J. Vekdam de fatis Academiae L. B., anno 1852 — 1853, narratio. Accedit Oratio 
Academica de justa pertractandi et veri invesligandi ratione systematica, a Mathematicis 
temerius neglecta, diligentissimo studio Disciplinas Mathematicas perficientibus , earumque 
ambitum amplificantibus. L. B. ap. P. Engels, 1853. 

■ F. Kaiseb De Slerrenhemel beschreven en afgebeeld, en de grondslagen zijner verklaring 
opengelegd. Met bijlagen en platen. Ed. 2*. Amst. J. C. A. Sulpke, 1853. 

De icet van Kirkwood toegelicht en beoordeeld, in Kepertorio de Gids anni 1853. 

Populair sterrekundig Jaarboek voor het jaar 1854. Amst. J. C. A. Sulpke. 

Het toezen en de eischen van populaire voordragt der Natuurkundige Weten- 

schappen, en meer bepadldelijk van die der Sterrekunde. Amst. J. C. A. Sulpke. 

i 

P. L. Byke Verklaring van het sterker worden van het geluid, veroorzaakt door eene 
galvanische vonk , wanneer de stroom onder bepaalde omstandighedmi wordt afgebroken , in Repert. 
Algem. Konst- en Letterb. 1853 N. 11, et in Poggendorff's Annalen Tom. 88, p. 166. 

T. G. J. Juynboll Lexicon Geographicum , cui titulus est Maragido'l-'ittild-- --ala •isma-i'l- 
•amkinaii walbiqa-. Tom. Ili fasc. 1 et 2. , L. B. ap. E. J. Brill. (Postea accesserunt fasc. 
1 et 2 Tomi III', quibus textus hujus Libri Arabicus ad finem cst perductus. Addenda 
restant Introductio, Annotatia, Indices et versio Latina, quae nunc me occupatum tenent.) 

39) Pag. 20 lin. 7 a fin. Vid. Oratio supra laud., p. 19—22. 

40) Pag. 21 lin. 7. Verba volo ipsis Calendis Decembribus anni 1853, a Viro Ampl. 

D. T. Gevers van Endegeest, et a Viro Cl. J. Bosscha pronunciata, et in Bijblad 
der Nederl. Staatscour., p. 259 inserta. 

41) Pag. 22 lin. 2. Praeter Specimina laudata memorare liceat Opusculum, multis sine 
dubio minus cognitum. Specimen puto , e Literis 00. , exhibens Historiam Katifatus Al- 
watidi et Solaimani , sumtam ex Libro , cui titulus est : Kiiabo' lojun wa'YHada'-iq fl Akbari'l- 
Haqa-iq, quam e Cod. Leyd. nunc primum edidit Jac. Anspach, Theol. Cand. , L. B. ap. 

E. J. Brill, 1853. 



0 R A T I 0. 



37 



42) Pag. 22 lin. 12. Pater in Filii dilectissirai memoriam concionem sacram habuit, 
deinde editam hoc titulo: Leerrede door G. ter Weeme, Predikant te Zaandam (JV. Z.), 
uitgegeven na den dood van zijnen geliefden oudsten Zoon , Zaandam , H. F. van der Scheer , 
1853. Praeterea juris publici fecit: Troostrijke en bemoedigende herinneringen aan het ont- 
slapen van mijn g. o. Z. , als mede 2 toespraken lij zijn graf gehouden. Mortuus erat die 
Martii; van Trotsenbueg die ejusdem mensis 8°, mense Septembri Havelaar, Egter 
die 29 Nov. , Endtz die 8° Decefnb. , et eodem mense Byvoet. 

43) Pag. 23 lin. 21. Hoc beneficium ut Amplissimorurn Curatorum debetur liberalitati , 
ita aliud eorumdem Virorum interventu Anatomiae institutio acceptum refcrt benevolentiae 
Collegii , cui cunctorum varii generis Nosocomiorum (Gecommitteerden der vereenigde Gast- 
en Leprozen-huizen) praefectura mandata est. . Beneficium cogito et illi re utilissimum , ao 
valde necessarium, 4t vero novum exhibens indicium, quomodo multi, quibus earum rerum 
copia data est, instituta nonnulla emendare studeant. Deerevit enim hocce Collegium supe- 
riore anno, ut corpora (cadavera, ut vulgo dicuntur) hominum, qui in Nosocoraio, quod a 
Sanctd Cecilia nomen habet , mortui essent , et cognatis non restituerentur , Theatro trade- 
rentur Anatomico. 

44) Pag. 23 lin. 25. Die 12 Martii 1853 Academiae Curatores Civitatis nomine conve- 
nerunt cum Consule Leydensi ejusque Assessoribus (Wethouders) , de conditionibus , quibu3 
aedificium, anno 1817 a Curatoribus Civitatis nomine emtum, ac deinde in Nosocomium 
Academicum conversura, cum universo apparatu, escepta, tantum Museorum suppellectile , 
Magistratibus Leydensibus traderetur, ut ex hoc, additis finitimis aedificiis domiciliisque ac 
spatio adjacente, novum mox conderetur Nosocomium. Hae conditiones Lege, die 15° Sept. 
promulgata, sancitae et huic Legi additae, publici juris factae sunt in Staatsblad praece- 
dentis anni. 



ACTA IN SENATU 

ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE. 



A. 1853. 

Die 12 Martii. Cl. A. Kuenen munus auspicatus est , habita oratione : 
de accurato antiquitatis Hebraicae studio, Theologo Christiano 
magnqpere commendando. 

Die 14 Maji. Leguntur literae Curatorum, 2° Aprilis datae, quibus 
Senatui nunciant, Virum Doctissimum Johannem Abrahamum 
Christianum Oudemans , Math. Mag. m Phil. Nat. Doct. m , Regio 
Decreto 22' Februarii 1853 creatum esse, Observaiorem in Acade- 
miae Observatorio astronomico. 

AUae recitantur literae Curatorum, diei 11' Maji, quibus cum 
Senatu communicatur Decretum Regium 2' Maji 1853 , quo rude 
donatur ob aetatem septuagenariam Vir. Cl. Johannes Matthias 
Schrant, in Ordine Phil. Theor. et Litt. Hum. Professor ordi- 
narius. 

Die 28 Maji. Lecta est epistola Curatorum, 28» Maji, tradens Virum 
Nobilissimum , D. T. Gevers van Endegeest, Regis Decreto 
13 1 Maji successorem in Curatorum Collegio datum esse viro Nobi- 
lissimo et Amplissimo , H. J. Baroni van Doorn van Westcapelle. 



ACTA IN SENATU. 39 

Lecta est alia Curatorum epistola 28' Maji, Senatui nuncians, 
Regem die 14° Maji concessisse Viro Cl. A. Kuenen, Theol. Pro- 
fessori Extraordinario , Adjutoris Interpretis Legati Warneriani mu- 
nus, quo adhuc fungebatur, ad diem usque 30 m Junii anni 1854 
gerere. 

Deinde Cl. A. Niermeijer munus auspicatus est , habita oratione : 
de Theologiae practicae studio, futuro Euangelii Ministro prorsus 
necessario. 

Die 17 Sept. Leguntur literae Curatorum, diei 14' Julii, cum Senatu 
communicantes Regio Decreto 7' JuUi in locum Viri Cl. J. M. 
Schrant rude donati, creatum esse Virum Cl. m Matthiam de 
Vries, in Acad. Groningana Professorem ordinarium. 

Die 29 Oct. Cl. M. de Vries munus auspicatus est, habita oratione 
lingua, vernacula : Over den aard en de strekking der Nederlandsche 
Taalkunde. 

A. 1854. 

Die 11 Januarii Senatus designavit quatuor Professores, quorum nomina 
ad Regem deferantur, ut inde in proximum annum Academicum 
Rectorem Magnificum creet. Sunt Viri Clarissimi: 

F. G. Krieger. 

S. VlSSERING. 
J. H. SCHOLTEN. 

F. Kaiser. 

Candidati, e quibus futurus Actuarius legatur, designati sunt 
Viri Clarissimi: 

T. G. J. Juynboll. 
A. E. Simon Thomas. 

J. DE WAL. 
A. NlERMEIJER, 



40 



ACTA IN SENATU. 



Futuro Rectori Assessores constituuntur : 
J. de Wal. 

J. H. ScHOLTEN. 

G. H. de Vriese. 
M. de Vries. 

Die 8 Februarii. Lectae sunt literae Curatorum, Regium Decretum 
31' Januarii tradentes, quo Academiae Rector Magnificus in proxi- 
mum annum Academicum creatur Vir Cl. F. G. Krieger. 

Rector refert, in conventu Curatorum cum Rectore et Assesso- 
ribus, e Candidatis designatis Actuarium in proximum annum 
Academicum lectum esse Virum Cl. T. G. J. Juynboll. 

Rector cum Senatu ceterisque Professoribus in Auditorium majus 
descendit. Cl. Kist, aegrotantis Actuarii vicem gerens, pro con- 
cione legit primum : Regis Decretum de Rectore in annum sequen- 
tem creato, et nomina promulgat tum Assessorum, novo Rectori 
additorum, tum Senatus Academici Actuarii; deinde programma 
recitat certaminis Literarii, a Rectore et Senatu indicti. 

Rector Magnificus, habita oratione de Codicum Orientalium , qui 
in Academid Lugduno-Batavd servantur , Bibliothecd, ac fatis Aca- 
demiae hujus anni commemoratis , Magistratum Successori tradit. 

Novum Rectorem Magnificum Professores in Senaculum dedu- 
cunt et salutant. 



OR ATIO 



DE 



ACCURATO ANTIQUITATIS HEBRAICAE STUDIO, THE0L0G0 
CHRISTIANO MAGNOPERE COMMENDANDO, 

ttUAM HABUIT 

ABRAHAMUS KUENEN, 

PHIL. THEOB. MAG. LITT. HDM. ET THEOL. DOCT. 

A. D. XII M. MARTII A. MDCCCLIII, 

QUUM EXTRAORDINARIAM THEOLOGIAE PROFESSIONEM IN ACADEMIA 
LUGDUNO-BATAVA SOLEMNI RITU AUSPICARETUR. ' 



G 



ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE CURATORES, VIRI ILLUSTRIS- 
SIMI! 

QUI HIS AB ACTIS ES, VIR CONSULTISSIME ! 
ACADEMIAE RECTOR MAGNIFICE ! 

ARTIUM ET DISCIPLINARUM PROFESSORES, VIRI CLARISSIMI ! 

QUI IURI DICUNDO ET CIVITATI REGENDAE PRAEESTIS, VIRI 
INTEGERRIMI ! 

DIVINORUM ORACULORUM INTERPRETES, VIRI PLURIMUM VE- 
NERANDI ! 

ARTIUM ET DISCIPLINARUM DOCTORES , VIRI CONSULTISSIMI , 
DOCTISSIMI ! 

HUIUS ACADEMIAE ALUMNI, COMMILITONES OPTATISSIMI ! 

CUIUSCUNQUE LOCI ET ORDINIS HIC ADESTIS, AUDITORES 
HUMANISSIMI ! 



Considerantes Theologiae ambitum mirari nos subit, fuisse antea, qui 
iu singulis eius partibus habitantes, aliis quoque disciplinis laudabiliter 
operam dederint. Quod quum de aliis memoriae traditum est, tum in 
Hugonis Grotii, qui omnium instar sit, exemplo luculenter patet, qui 
iurisprudentiae laude clarus et classicorum auctorum interpres haud con- 
temnendus , theologis in Sacrae Scripturae interpretatione novam monstravit 
viam, in qua ipse praeclare praeivit, quamvis per totum vitae cursum variis 
gravibusque negotiis distentus. Quare non miramur adesse, qui temporis 
acti se pueris et antea laudatores, nostrorum hominum querantur imbecil- 
litatem: a paterna virtute degeneres, nunc vix unius theologiae, nedum 

0* 



44 



A. K U E N E N 



aliarum quoque disciplinarum ambitum complecti eos posse arguunt, quin- 
imo unam theologiam iam maiorem videri, quam ut hominis eam capiat 
ingenium, quapropter nunc in una alterave eius particula operam unice 
collocare inceperint. 

I^onge profecto a me abest, AA., ut virorum praeclarorum , ad quorum 
exemplum provocatur, merita aut contemnam aut detractem : attamen in 
iudicio, quod attuli, desidero aequitatem, quae non tantum ad varium 
hominum ingenium sed etiam ad disciplinae, in qua excolenda desudave- 
rint, ambitum non semper eumdem, et ad maiores, quibus nunc premi- 
tur, difficultates animum attendere nos iubet. Qui nunc in Theologia 
vel mediocres fecerit progressus statim animadvertet , quantum ab ea, quae 
proavorum tempore exstiterit, mutata sit. Quae enim antea aut philologis 
aut philosophis permittebantur studia, ea iam ab ipsis theologis excoli 
coepta sunt et adeo inseparabili nunc vinculo cum disciplina nostra cohae- 
rere videntur, ut qui in illis plane sit hospes, ne theologi quidem nomine 
dignus iure habeatur. Praeterea eae disciplinae partes, quas antea quoque 
colere consueverant theologi, et ambitu et difficultate adeo crevere, ut nisi 
summa adhibita animi intentione in iis proficere non valeamus, atque sic 
etiam querelae de vitae humanae brevitate locus supersit. Exempla afferre 
propterea supervacaneum est, quoniam singulae. afferri possent disciplinae 
theologicae partes: at inde simul patet, non adeo reprehendendos esse 
theologos , qui unam e tota disciplina sua sibi eligant partem , cui prae 
ceteris operam navent et in qua vitae suae quasi tabernaculum collocent. 
Iure quidem ab eo, qui quamcunque tandem profitetur scientiam, postula- 
mus, ut in nulla eius parte plane hospes sit: ut in omnibus idem valeat 
postulare , ignorantiae est. Theologiae autem partes , variae admodum et 
diversae, arctissimo vinculo inter se cohaerent, quippe quae omnes coluntur 
hoc consilio, ut divina, cuius Christus nobis auctor exstitit, religio pe- 
nitus intelligatur et hominibus rite comrnendetur : verum commune, quo 
oinnes iunguntur, vinculum, minime impedire censendum est, quominus 
disciplinam in partes suas distribuamus; quin potius quaevis inde et in 
theologiam et vero in ipsam religionem redundatura esse commoda laeti 
auguramur. Ut autem huic exspectationi eventus respondeat, duo prae- 
sertim in theologo requiruntur: alterum, ne umquam consilii, quod tota 



I 



0 R A T I 0. 45 

spectat disciplina, imraemor sit; alterum, ut, quae varias inter theologiae 
partes intercedit, probe perspectam habeat necessitudinem. 

Haec mecum reputans , AA. , quum mihi , Regis Augustissimi decreto 
ad extraordinariam theologiae professionem vocato, coram vobis dicendum 
esset, in argumento quod tractarem eligendo non diu haesitavi. Abstru- 
sam enim et reconditam disputandi materiem enucleare, si vel meum 
fuisset, a consilio, quod mihi nunc spectandum erat, alienum esse existi- 
mabam. Nec vereor, ne in vestram incurram reprehensionem , si, missa 
omni doctrinae ostentatione , et studii hucusque theologiae impensi, et viae, 
quam posthac ingressurus sum, rationem reddam. Dicam ergo de accu- 
rato antiquitatis Hebraicae studio, theologo Christiano ma- 
gnopere commendando. 

Qua in re ita versabor, ut primum quale sit istud studium breviter ex- 
ponam , dein quid inde in universam theologiam commodi redundet , de- 
monstrandi faciam periculum. Vos autem, ut, ea qua estis aequitate, in 
audiendo benigni, in iudicando mites sitis, etiam atque etiam rogo. 

I. Antiqwitatis vocabulum eam vulgo designat disciplinam, quae unice 
in populi alicuius institutis describendis versatur, quaeque igitur ab historia 
probe est distinguenda. Quem loquendi usum propterea deserere non du- 
bitavi, quoniam nullum aliud mihi suppetebat vocabulum, quo ea omnia 
comprehenderentur , quae populi conditionem , alio tempore aliam , quum 
externam tum internam, spectarent. Antiquitatis ergo Hebraicae studium, 
quale equidem volo, populi Israelitici, a quo inde tempore exstitit, usque 
ad alteram Hierosolymorum eversionem, complectitur historiam, instituta 
sacra, politica, civilia, indolem quum universam tum praesertim religio- 
sam , mores , vitam domesticam. Quae omnia e genuinis petenda esse fon- 
tibus, sponte patet: quapropter primo loco in censum venit hnguae He- 
braicae studium, quod ad Veteris Testamenti libros intelligendos et inter- 
pretandos viam nobis munit. Unum idemque esse illud , sive a philologo 
agatur, sive a theologo, res ipsa loquitur: adhibita cauta dialectorum affi- 
nium comparatione , utrique in interpretando sequendae sunt grammaticae 
leges; illi aeque atque huic cavendum est ab eorum temeritate, qui talem 
sibi fingant linguam, qualis numquam in hominum ore vivere potuerit; 



I 



46 A. KUENEH 

quorum errore, obsoleto quidem, attamen nondum radicitus evulso, fa- 
ctum est, ut Hebraei scriptores ita locuti fuisse videantur, ut, quippe 
loquendi usus prorsus immemores, ab homine fortasse linguam Arabicam 
et Aramaeam edocto, a popularibus nullo pacto intelligi possent. Theo- 
logo praesertim populi Hebraici lingua subsidium sit, quo ad ipsius co- 
gnitionem perveniat: cui consilio duplici praesertim modo inservire potest. 
Ab altera parte gentis ingenium, cogitandi et sentiendi ratio nusquam 
clarius quam in ipsa lingua elucent, quae hominis est quasi viva imago; 
ab altera parte scripta, quae populus reliquit, sine accuratissima linguae, 
qua consignata fuere, notitia nullam praestant utilitatem. Ex illis autem 
tamquam unico fonte hauriet, qui gentis Hebraicae historiam cognoscere 
cupit, quam exteri populi negligere prorsus aut parum saltem curare 
solebant. 

Huius quidem studium nostra et patrum memoria ita immutatum est, 
ut , etsi haud pauca adhuc desideramus , optimam tamen de eo spem fovere 
liceat. Antea enim duplici fere ratione gentis Israeliticae historiam expo- 
nere solebant; altera, docta, quaecunque in chronologia aut in ipsis nar- 
rationibus parum congruere videbantur, magna saepe doctrinae mole usa 
dicam an abusa, in concordiam redigere, obscuriora illustrare conabatur. 
Antiquiorum his in rebus labores non contemno, imo etiamnum non par- 
vam inde percipi posse utilitatem lubens agnosco, neque methodi, quam 
sequebantur, vitia perstringens ipsos reprehendere censeri volo; verum ut 
historiae nomine digna sit istiusmodi fatorum populi enarratio, haud pauca 
desiderantur : criticum scilicet fontium examen et historici animus, ad 
ipsam gentem eiusque fata interna attentus. Alterum cum altero arcte co- 
haerebat: dogma &607tvevoTiag antiquiores ea vindicabant forma, ut prae 
primario Sacrae Scripturae auctore, secundarium tuto negligere posse sibi 
viderentur, neque ad aetatem, qua viveret, ad fontes maxime diversos 
interdum, quibus uteretur, ad singulorum denique librorum authentiam 
et integritatem attendere necessarium ducerent. Divinam porro in historia 
gentis Israeliticae agnoscentes revelationem et peculiarem circa eam provi- 
dentiae curam, hanc ita proponebant operantem, ut ipsi populo partes 
nullae superessent. Eamdem animadvertitis utriusque erroris originem : 
nusquam autem clarius hic eminuit quam in prophetarum librorum inter- 



0 R A T I 0. 



47 



pretatione. In hac enim ita multi versari solebant, ut non ad aequales 
suos verba fecisse viderentur Hebraeorum vates, sed serae unice posteri- 
tati oracula sua literis consignasse. Quod quam falsum sit, quam Deo 
etiam indignum, vel me tacente intelligitis. Qui enim in gentem Hebra- 
icam beneficia contulit innumerabilia Deus, qui veram illi credidit religi- 
onem, non eum in modum hoc egisse censendus est, ut extrinsecus in 
singulorum animos operatus , libertatem sustulerit humanam et pro machinis 
hominibus usus sit. Melius profecto Dei consulemus honori et providen- 
tiam docebimus eo dignam, si ipsos homines in historiae theatro agentes 
conspiciendos praebemus; si ad prophetismi Hebraici indolem, ad arctam 
vaticinii , quod edebatur , cum ipsius vatis conditione necessitudinem atten- 
dimus; si orationes eorum aetatis, qua vivebant, luce collustrantes , efii- 
cacitatem, quam in aequales exercuerunt, enucleare conamur. Unde dici 
nequit, quantum rursus ad uberiorem historiae cognitionem utilitatis 
redundet. 

Historia, sensu latissimo sumta, omnia comprehendit , quae ad populi 
conditionem sive externam sive internam pertinent: ad hanc autem ut in 
antiquitatis Hebraicae studio praecipue attendamus animum, gravis nos 
movet caussa. Nota enim q. d. characteristica , qua a reliquis omnibus 
gentibus Hebraica distinguitur , religio est, cuius ergo indoles et fata 
summa cura perscrutanda sunL Iam hoc fuit religionis Israeliticae pro- 
prium, ut cum omnibus., quae in populo vigerent, institutis arctissimo 
vinculo esset coniuncta , ita ut ea quoque , quae ei cum aliis gentibus 
communia essent, per ipsam illam cum religione necessitudinem , aliam 
plane induerent formam, ut nova praeterea atque aliis inaudita orirentur. 
Quapropter quemadmodum haec sine religionis cognitione , ita rursus religio 
iis neglectis intelligi nequit; neutrum ergo sine damno praetermittitur, 
neque theologus, vitam politicam, civilem et domesticam parum curans, 
ipsam religionem et instituta, quae ab ea pendent, sacra perspiciet. Ecquis 
exspectationem Messianam, cuius tantum est hac in re momentum, nisi 
ipsa historia utatur duce, rite proponet? Qui tandem theologiae q. d. 
biblicae Veteris Foederis usus, si, quod antiquitus factum esse et nunc 
etiam interdum fieri novimus, e diversissimae aetatis scriptoribus placita 
sua haurit theologus, omnia miscet et confundit, et rudem indigestamque 



48 



A. KUENEN 



rerum diversissimarum farraginem nobis venditat? At quanta ex eadem 
illa disciplina summo iure exspectamus emolumenta , si critica arte perpetuo 
utitur et ad gentis conditionem tam externam quam internam perpetuo 
attendens, quid omnibus aetatibus commune, quid singularum proprium 
sit proponere , quid primarium , quid miuoris momenti , quid ipsius religionis 
principiis consequens, quid aliunde advectum sit, diiudicare conatur! Ar- 
duum esse istiusmodi conamen et periculosae plenum aleae, non diffiteor, 
AA. ; nec tamen illos audiendos esse arbitror , qui propter fontium pauci- 
tatem ab eo abstinendum esse iudicant. Hanc enim etsi agnosco et de- 
ploro, non tantam esse existimo, ut de bono eventu prorsus sit desperan- 
dum : neque profecto in rei magnitudine et momento desunt illecebrae , 
quae fortissimum quemque alliciant. 

Quae omnia, de ea gentis historiae parte dicta, quam Veteris Testa- 
menti spectant libri, etiam ad seriorem aetatem transferenda sunt. Que- 
relae, quam modo audivimus, de fontium paucitate hic magis etiam locus 
est quam antea: at eo maiore cum ardore pauci illi, qui ex ea periodo 
supersunt, libri tractandi et in historici usum convertendi sunt. Qui He- 
braicam antiquitatem eamque totam intelligere conatur, nullam eius partem 
tuto negliget, verum ad historiam populi e captivitate reducis, ad insti- 
tuta, quae tunc temporis invaluerunt, ad mutatam gentis indolem magis 
etiam animum attendent, quotquot ipsius religionis naturam, praestantiam 
simul et defectus, cognoscere student. Etsi enim Mosaismus in multis ab 
antiqua praestantia degeneraverat , multa tamen ad illius indolem probe 
perspiciendam eadem haec historiae pars conferre poterit: negari enim ne- 
quit, legem per totam hanc periodum ad ipsam gentem formandam plu- 
rimum valuisse ; cuius rei caussa et ratio , quantum fieri potest , explicandae 
sunt, ut ipsum legis institutum inde illustretur. Utilissimam ergo pro- 
nuntiare Apocryphorum q. d. Veteris Testamenti repetitam lectionem nullus 
dubito, idque eo minus, quo magis a theologis vulgo negliguntur; quod 
vel inde patet, quod nostra aetate, commentariorum sane quam feracissi- 
ma , vix unus alterve exstiterit theologus, qui ad Apocryphorum interpre- 
tationem se accingeret. 

Valde profecto dolendum est, ex ipsius Iesu et Apostolorum aetate, 
praeter Christianorum libros, paucissima superesse monumenta, unde He- 



O R A T I 0. 



braica antiquitas illustretur. Quae autem in N. T. eo spectant, magna 
cura colligenda sunt et cum aliis fontibus, quantum fieri potest, compa- 
randa. Qua in re ad paraphrases Chaldaicas antiquiores, Philonem 
Alexandrinum , Flavium quoque Iosephum et Apocrypha et Rabbinica, 
quae hanc aetatem referunt, scripta provocare sufficiat. Illa enim unica 
fere, eaque eheu! exilia admodum sunt subsidia, e quibus qualis fuerit 
Iesu tempore gens Iudaica discamus. Attamen multa inde etiamnum 
peti posse ad popuU ingenium illustrandum , vel ex unius Philonis scri- 
ptis , quae iam magno cum fructu in usum fuere adhibita , luculenter patet 
et norunt harum rerum periti omnes. Sed haec accuratius exponere nec 
meum est, neque huius loci: nolo ergo diutius in antiquitatis Hebraicae 
studii ratione exponenda versari; ad alteram propero orationis partem, quae 
quid inde lucretur theologus Christianus, demonstrabit. Qua in re ut 
ordine procedam, in usum meum converto tritam illam theologiae divisi- 
onem in tres partes , historicam , systematicam , practicam , quae , licet 
non ab omnibus comprobata sit, nemini tamen magnopere displicebit. 

II. In Theologia historica primum locum suo iure sibi vindicat N. Te- 
stamenti interpretatio , quam tanti a nonnullis factam esse videmus, ut 
universam ea contineri censerent theologiam; quod etsi nimium est, rei 
tamen momentum simul et gravitatem omnes agnoscunt. Interpretanda 
enim sunt scripta, quae maximam in totum orbem Christianum exercent 
efficacitatem , quae non nobis sed hominibus diu antea viventibus destinata, 
multa continent tum quidem clara et perspicua, nunc vero recondita et 
abstrusa; quae denique conscripta sunt dialecto iam dudum emortua et 
cuius pauciora supersunt monumenta. Grammatica ergo verborum expli- 
catio iam statim haud parva difficultate laborat: sermo enim Graecus, quo 
usi sunt N. Testamenti scriptores, adeo a pristina sinceritate degeneravit, 
ut qui Atticorum elegantiae assueti sunt, si forte in N. T. incidant, di- 
ctionem eius Graecam esse vix concedant. Quod quomodo sit explican- 
dum , neminem latet : paucos enim si excipimus , libri isti ab iis conscripti 
sunt hominibus , qui usui linguae Hebraicae , seu potius Hebraeo-Arama- 
icae, a pueris inde assuefacti, Graecum sermonem ex hominum quidem 
Graece loquentium consuetudine , attamen serius addidicerant. Duplex 
H' 7 



50 



A. K U E N E N 



ergo in eoruni oratione distingui potest quasi elementum: alterum Grae- 
curn, illud nempe quod rijg y.oiv^Q nomine designari solet, Hebraeo-Ara- 
maicum alterum. Quod iam ab antiquioribus observatum est, qui igitur 
in N. Testamenti interprete aequalem utriusque linguae cognitionem summo 
iure requirerent. At iam audire mihi videor obloquentium voces, omnem 
interpretationem ita pessumdari existimantium : ita scilicet de N. Testa- 
mento statuentes, interpretes antiquiores eo pervenisse stultitiae, ut nullam 
in interpretando adhiberent dxqiftsiav et ad Hebraeorum consuetudinem 
provocantes, uni v. c. particulae reliquarum omnium tribuerent significa- 
tiones. Sed nolite exstimare, AA. , eorum a me renovari errorem. Scilicet 
nihil certius est, quam sequendum esse ubique loquendi usum, quum 
omnibus communem , tum , si discerni possit , singulorum proprium. Sed 
fieri aliter vix potuit, quin multa in eum irreperent vocabula et dicendi 
formulae, quorum notio alia est prorsus ac in pura Graecitate, multa 
etiam nova plane et inaudita, sive ab ipsis scriptoribus primum efiicta, 
sive e popularium ore desumta fuerint. Iam haec quomodo quis et dis- 
cernet et interpretabitur , nisi Hebraicam linguam aeque ac Graecam calleat? 
Neque periculum est, si Hebraismos in N. Testamento agnoscimus quam 
plurimos , ne grammaticae dxgifteia propterea sit valedicendum. Accuratum 
enim Hebraicae linguae studium nos docuit, in ea non magis quam in 
quavis alia incertum et vacillantem esse loquendi usum: particularum ergo 
enallagen, omnemque, ut verbo dicam, confusionem illius quoque indolem 
respuere. Quod si tenet interpres, nullus metus est, ne Charybdin vitare 
cupiens in Scyllam incidat: habebit enim certum, quem ubique sequatur, 
loquendi usum, cuius ut ita dicam elementum utrumque aeque cognitum 
habet. 

Sunt qui omnem alicuius libri explicationem grammatica interpretatione 
contineri exstiment; cui adiungendam esse historicam, longe plurimi post 
Semlerum theologi statuunt. Specie vero magis quam re ab illis hi dis- 
cedunt ; inter omnes enim constat , in nuda verborum explicatione non esse 
subsistendum , hanc autem ad res, quae verbis exprimantur, perspiciendas 
viam nobis munire. Qui eo tendit N. Testamenti interpres, omnia, quae 
in eo respiciuntur seu facta historica sive instituta, apte illustrabit et per- 
petuo auctoris et lectorum auditorumve personae et temporis rationem ha- 



0 R A T I 0. 



51 



bebit. Illud autem fieri non posse sine accurata rerum Hebraicarum cogni- 

tione, sponte patet. Erant enim ii, qui N. Testamenti libros conscripse- 

runt, paucis exceptis, natione Iudaei; qui Iesum in boc terrarum orbe 

versantem audiverunt, ad unum omnes ex eadem stirpe erant oriundi; 

quod item de plerisque valet, ad quos Apostolorum scriptae sunt epistolae. 

Unde factum est, ut multa in iis deprebendantur Ubris, quae unice ab 

eo, qui accurata pollet Hebraicae antiquitatis scientia, expediri possunt. 

Quid in Euangeliorum interpretatione proficiemus, nisi variarum partium, 

in quas Iudaei discedebant, indole et characterismo bene perspectis? nisi 

et docendi methodus, quae tunc invaluerat, et Iudaeorum de variis reli- 

gionis capitibus sentiendi ratio nobis innotuerint? Plura afferre exempla 

nil attinet ; ad unam provocasse nunc sufficiat epistolam ad Hebraeos , quae 

omnium instar esse possit. Hanc qui sine accuratissima Hebraicae anti- 

quitatis, non recentioris tantum sed universae, scientia interpretaretur, 

rem sane ageret ridiculam et temere incepti mox ipsum poeniteret. 

Neque tamen , ubi haec omnia peregit , satisfecisse videtur N. Testamenti 

interpres : si enim hoc est intelligere scriptorem , ut quod cogitavit , idem 

nos legentes cogitemus, ut recte intelligamus N. Foederis libros duo prae- 

terea requiruntur; alterum, ut singularum sententiarum inter se nexum 

non tantum, sed totius quoque libri argumentum perspiciamus ; alterum, 

ut quinam fuerit in ipsius auctoris mente cogitationum nexus et ordo probe 

intelligentes , cum eo quasi cogitemus. Quae omnia grammaticae quoque 

interpretationis appellatione comprehendi posse, facile concedo: nihil tamen 

obstat, quominus cum recentioribus quibusdam theologis illa ab hac di- 

stinguamus. Horum ergo praecepto obsecuti, interpretationi grammatico- 

historicae adiungimus logicam et psychologicam. Iam dicat ahquis, ad 

utramque rite peragendam hoc unice in interprete requiri, ut tanto ingenii 

acumine, tanta quoque intellectus exercitatione valeat, quanta homini sanae 

mentis compoti et recte exculto vulgo adesse soleut: neque facile quem- 

quam reperietis, cui de utriusque necessitate firmius quam mihi persuasum 

sit. Eaedem enim sunt, quae humanam mentem et antea rexerunt et 

nunc regunt, leges: quas qui ignorat, aut temere negligit, balbutire in 

N. Foederis librorum explicatione discet, veri nominis interpres exsistet 

numquam. At vel sic magna opus est cautione , ne nostram alius aevi scri- 

7* 



52 



A. KUENEN 



ptoribus obtrudentes cogitandi, sentiendi et scribendi rationem, in eorum 
mente explicanda turpiter labamur. Praeter ea enim, quae omnibus com- 
munia sunt hominibus, cogitandi principia, singulis peculiaria sunt non- 
nulla, quae tantum accurata investigatione historica cognoscuntur : praeiu- 
dicatae quasi opinionesi sive eas universi unius aetatis homiues fovent, sive 
pauci tantum. Hasce opiniones a pueritia inde animo imbiberunt, ita ut 
iis plane assuefacti sint non tantum, sed etiam in dicendo et scribendo ab 
iis proficiscantur, iisque quasi firmo et inconcusso fundamento ratiocinationes 
superstruant. Quod quam verum sit, unusquisque agnoscet, qui in scri- 
ptoribus aut aevo aut patria aliquantum ab ipso distantibus lectitandis ope- 
ram suam collocavit. Iam istiusmodi opiniones in N. quoque Testamenti 
scriptoribus agnoscere , nullus dubito : qua in re neminem facile vestrum 
a me dissentientem habebo, dummodo quid falsam inter et praeiudicatam 
opinionem intersit, teneamus. Argumentorum q. d. e concessis frequentem 
usum esse in N. Foederis libris in aperto est: horum autem pleraque omnia, 
re accuratius perspecta, ad eiusmodi opiniones revocari possunt, quae aut 
scriptoris, aut lectorum aut utrorumque animis infixae erant, quarumque 
ergo cognitio ad probe intelligendam illius mentem prorsus sine dubio 
requiritur. Undenam autem haec peti possit, nisi ex Hebraicae antiquitatis 
studio, equidem non video: cohaerent enim istiusmodi opiniones, idque 
quam arctissime, cum ipsorum scriptorum origine, patria, institutione , 
quae omnia Iudaica sunt. Quod ne quis ita dictum esse putet , AA. , 
quasi singulae primi aevi Christianis cum popularibus fuerint communes: 
nihil sane falsius esset. Hoc enim est religionis Christianae proprium , ut 
qui Spiritu divino, quem cum hominibus communicavit Ecclesiae conditor, 
duci se patiatur, verissime ab Apostolo dicatur xatvi) xriaig: dummodo 
non novus ille homo veteri oppositus plane aut nullo cum eo vinculo 
coniunctus fingatur. Quae igitur Iudaismo addicti fovebant placita, ea ex 
hominibus Christianis factis non statim radicitus evulsa sunt; alia nullam 
passa sunt mutationem , alia ulterius exculta , alia denique purgata et emen- 
data sunt. Iam videte, quantum ad haec illustranda conferat antiquitatis 
Hebraicae studium. Quae enim eadem manserunt, eorum in sacris Isra- 
eUtarum libris fons adest; similia porro cum similibus comparatione optime 
illustrantur: Christiani ergo scriptores cum Iudaicis conferendi illique ex 



0 R A T I 0. 



53 



his interpretandi sunt. Quod quam utile sit, nostrae quoque aetatis expe- 
rientia docuit: etsi enim eorum repudiamus temeritatem, qui V. Testa- 
menti usum in Novo obvium plane eumdem esse statuunt atque eum , qui 
in Rabbinorum, serioris quoque aevi, scriptis observatur, illum tamen 
tum demum recte perspectum esse existimamus, postquam comparatio cum 
hoc esset instituta. Sed quid in his similibusve exemplis haeream ? Multo 
enim maiora sunt, quae de antiquitatis Hebraicae, Veteris praesertim Foe- 
deris studio, praedicari summo iure possunt, si ad theologiam q. d. seu 
dogmaticam biblicam N. Testamenti oculos convertimus. 

Theologorum nostrae aetatis longe plurimos introductioni in libros 
N. Testamenti diligentissime operam dare, res est notissima. Recentissi- 
mis autem temporibus aliam prorsus haec disciplina induit formam: antea 
enim unice fere argumenta externa ad singulorum librorum authentiam aut 
probandam aut impugnandam adhibebant; nunc vero internam eorum in- 
dolem spectandam esse omnibus persuasum est, imo ad eam, spretis testi- 
moniis externis, unice attendere iubent haud pauci. Unde factum est, 
ut N. Foederis theologia , quae ab antiquioribus aut. negligi aut cum dog- 
matica Christiana confundi solebat, arctissimo nunc vinculo cum ipsorum 
librorum historia coniungi et principem in disciplina locum sibi vindicare 
coeperit. Qui antea eam excolebant, analogia q. d. fidei abusi, Iesu et 
Apostolorum doctrinam miscere, et locos, nulla auctorum ratione habita, 
intra systematis cuiusdam theologici cancellos cogere consueverant. Post- 
quam vero persuasio invaluit, eos in narrationibus conscribendis et in con- 
denda doctrina suam quemque inivisse viam,- pro vario, qui in iis cerne- 
retur ingenii et mentis cultu, pro variis etiam, quibus imbuti essent, 
opinionibus, ad discrimen, quod inter eos adest, animum advertere coe- 
perunt. Iam vero accidit, quod vulgo fieri solet: quo magis antea Apo- 
stolorum in doctrina unitatem strenue vindicaverunt , eo maior nunc esse 
perhibetur eorum a se invicem diversitas. Eo nunc res processit, ut, si 
theologos audiamus Tubingenses, primi aevi Ecclesiae historia belli inter- 
necivi, quod inter Paulinismum et Iudaeo-Christianismum fuit, fiat the- 
atrum , cuius simultatis , per centum et quinquaginta fere annos protractae , 
in N. Testamenti- libris diversae quasi periodi cernuntur. Quod quomodo 
cum disertis historiae testimoniis concilient, ipsi videant: unum nunc ob- 



54 



A. RUENEN 



servare lubet, quod cum re, quam hic ago, coniunctissimum est. Scilicet 
verissime mihi Ritschlius iudicare videtur, hac praesertim in re a 
Schweglero aliisque fuisse peccatum, quod ea, quae Apostolo Paulo 
cum reliquis communia essent, prorsus neglexerint: ita enim factum esse, 
ut nec quomodo ex eodem fonte proficisci, neque quomodo unam Eccle- 
siam formare potuerint Paulinismus et Iudaeo-Christianismus , toto scilicet 
coelo a se invicem distantes, satis intelligeretur. Neque eidem assentiri 
duhito, ubi ad arctam necessitudinem , quae primi aevi Christianis cum 
Veteri Foedere intercessit, primum attendere nos iubet. Quae qualis fuerit, 
paucis explicandum est, quo melius quid mihi velim appareat. 

Interrogati, qualem in hoc terrarum orbe vitam egerit divinus religionis 
Christianae conditor, verbo respondere possimus, vitam eius perfectae hu- 
manitatis exemplum referre : hoc igitur sensu totum humanum genus eum 
tamquam suum sibi vindicat; hinc fit, ut omnibus omnium aetatum homi- 
nibus perfectam vivendi normam reliquisse dicendus sit. At vel sic aliter 
fieri non potuit, quin et Iesu ex Israelitica stirpe origo, et tota eius 
institutio et quod ei cum popularibus fuit commercium, magnam in eum 
efficacitatem exercuerint; ita ut talis, qualis historia teste fuit, inter Iudaeos 
tantum exsistere potuerit. Quod quam verum sit, e tota eius apparet 
doctrina, sive materiem eius spectes, seu formam. Quemadmodum enim 
libros Iudaeorum sacros agnoscit, ita Mosen et prophetas de se fuisse 
vaticinatos docet et lex Mosaica totius institutionis ei est quasi fundamen- 
tum. Non enim venisse se testatur, ut solveret legem aut prophetas, 
sed ut impleret : imo vero illud ipsum , quod in eius institutione popularibus 
novum erat atque inauditum, gentium in regnum, quod conditurus erat, 
introitus, e prophetarum scriptis licet hauriri non potuerit, arcte tamen 
cum iis cohaeret. Quae quum ita se habeant, neminem dubitaturum esse 
arbitror , quin in I e s u doctrina exponenda , perpetuo Veteris Foederis ratio 
habenda, imo ab hoc proficiscendum sit. Quod enim in cuiuscunque rei 
valet cognitione, ab ipsis initiis progrediendum esse, idem in Iesu insti- 
tutionem omnino quadrat. Neque veremur, ne istiusmodi investigatione 
instituta, minuatur nostra erga eum reverentia, aut divina quae ipsi inest 
praestantia minus appareat: neque enim credere et intelligere merito sibi 
invicem opponuntur, nec Iesu praecellens divinumque ingenium accuratam 



0 R A T I 0. 



55 



perscrutationem reformidat. Praeterea novimus, neque unicum nec prima- 
rium I e s u inter homines prodeuntis fuisse consilium , ut aliquam religionis 
doctrinam cum iis communicaret : attamen quo arctius ea quae docuit cum 
tota eius persona cohaerent, eo maiore iure intimam cum V. Testamento 
familiaritatem in eo requirimus, qui ea accuratius explorare et aliis expo- 
nere aggredietur. 

Quod autem de Iesu, idem magis etiam de Apostolis valet omnibus. 
A pueritia lectioni librorum V. Foederis assuefacti , ex eo fonte unice sapere 
didicerant: tam longe autem abest, ut fides in Iesum illud sustulerit, ut 
per illam potius fuerint inducti ad libros istos novo cum ardore pertractan- 
dos. Ex iis scilicet argumenta petenda erant, quibus Iesum Messiam 
esse comprobarent : audiatis in Actis Apostolorum Petrum aliosque Apo- 
stolos, Paulum etiara, Euangelium annuntiantes , et aliter existimare non 
poteritis, quin, qui Euangelii nuncii, iidem V. Testamenti fuerint inter- 
pretes. At dicat aliquis, de primis tantum hoc valere temporibus: Iudae- 
orum scilicet cogitandi rationi accommodandam fuisse Apostolorum insti- 
tutionem ; postquam ab illis ad gentes transierit Euangelium , vinculis istis 
illud statim fuisse liberatum. Fuere revera, AA. , qui ita existimarent , 
sed invita historia. In epistolis Pauli, quae ad Ecclesias partim e Iudaeis 
partem e gentibus congregatas scriptae sunt, e V. Testamento perpetuo 
ratiocinatur : inde iam tuto efiicimus, una cum religione Christiana sacros 
Iudaeorum libros ab his ad gentes transiisse. Neque existimetis , minoris 
momenti esse argumenta, quae aut comparatione cum V. Testamento ab 
Apostolis illustrentur , aut prorsus ex eo fonte fluxerint. Ubi enim de 
mortis Iesu consilio agunt, eam cum sacrificiis a Mose institutis com- 
parant : qui ergo de hoc Apostolicae doctrinae capite agunt , argumenta 
quibus suam de eo sententiam fulciant, e V. Testamento petunt necessario: 
neque lites de hoc dogmate componi umquam poterunt , nisi per accuratam 
rei sacrae apud Hebraeos notitiam. Idem de iis valere, quae de Iesu, 
sacerdote summo, leguntur, qnemadmodum de Spiritus sancti notione, 
partim ab antiquis Hebraeis sumta, sponte patet. Quid? quod non tan- 
tum e V. Eoederis libris, sed ex aequalium quoque theologia multa Apo- 
stoli in usum suum converterunt. Ad unam provocasse sufficiat Eschatolo- 
giam : hanc ubi exponit Paulus imagines a Iudaeis mutuatur omnes , qua 



56 



A. K U E N E N 



in re et Iesus praecesserat et reliquos Apostolos secuin habet consentien- 
tes. Ex hoc involucro ea depromere, quae Christi asseclarum de rebus 
novissimis doctrinae propria sunt, res est ardua, quam quum antea haud 
pauci frustra tentaverint , tum hodie graviorem , quam ut perfici possit , 
pronuntiaverunt idonei haruni rerum iudices. Neque equidem per V. Testa- 
menti et Iudaeorum theologiae studium omnes tenebras dispulsum iri affir- 
mare ausim. Hoc vero certum est, nihil in hac quaestione diiudicanda 
profici , nisi et ad ea quae singulorum propria sunt N. Foederis auctorum , 
et ad communem fontem attendamus , unde omnes , nullo excepto , hauserunt. 

Rationem concludo ita : qui N. Testamenti theologiam , eo nomine di- 
gnam , condere cupit , ei a V. Foedere initium faciendum erit : genetica enim 
q. d. methodus, uti ubivis, sic in hac quoque disciplina, reliquis omnibus 
praestat; et praeterea hic argumentis commendatur haud contemnendis. Si 
enim hoc omnibus commune est N. Testamenti scriptoribus , ut Veteri 
placita sua superstruant et ex aequalium theologia haud pauca depromant, 
neque tamen eadem singuli sed sua quisque ratione hac in re versentur: 
nihil sane magis rei naturae congruum est, quam ut, a communi funda- 
mento initium facientes, variam qua singuli in eo aedificaverint rationem 
proponamus , quo magis in unitate diversitas , in ipsa diversitate convenientia 
appareant. 

Ne vero quis exstimet, ea, quae hucusque disputavi, in Apostolicam 
tantum quadrare aetatem: quae enim hanc secuta est aetas, non minus a 
V. Testamento pendebat. Quamdiu enim Apostolorum scripta nondum in 
unum corpus erant collecta, illud in Christianorum conventibus recitari 
solebat et multo maior ei auctoritas tribuebatur, quam Pauli v. c. Episto- 
lis ; ita ut una cum dictis I e s u , ore traditis , unicam credendorum normam 
constitueret. Solent enim patres q. d. Apostolici placita sua ad Iesum et 
tt)V yQctcprjV i. e. Veteris Foederis libros provocando firmare, Apostolorum 
effata in subsidium adhibentes. Adeo cum Christiana sentiendi ratione 
divina eorum librorum auctoritas coaluerat, ut, qui eos parvi facerent 
neque ipsi Deo tribuerent auctori , Gnostici et Ebionitarum pars , ex Eccle- 
siae communione excluderentur. Imo, qui iis tribuebatur honor, in prae- 
cipuis Gnosticismi caussis numerandus est. Nimirum Iesus disertis verbis 
pronuntiaverat , arctissimam inter Ecclesiam, quam conditurus esset, et 



0 R A T I 0. 



57 



Veterem oeconoiniam intercedere necessitudinem : neque tamen reticuerat, 
fore ut brevi huius caeremoniae et ritus abolerentur: ab uno enim populo 
Hebraeo ad omnes gentes transferendam esse veram religionem. At ipsi 
Christiani, V. Testamenti libris sacris utentes, quale esset vinculum istud 
minus perspiciebant , nec I e s u effata omnia et totam Ecclesiae conditionem 
cum S. literarum textu in concordiam redigere poterant. Quapropter ut 
nodum huncce expedirent, alii aliud moliebantur: fuere, qui in V. Testa- 
menti litera seu sensu grammatico subsistendum esse negarent et ad in- 
terpretationem confugerent allegoricam et typicam ; neque intelligentes , quo 
sensu totum V. T. unum quasi vaticinium sit in Novo impletum , in sin- 
gulis caeremoniis a lege praescriptis , in factis quoque partem aliquam 
doctrinae Christianae viderunt praefiguratam. Quae opinio , quam absurdis 
interpretationibus , quoniam eo nomine insulsos ingenii lusus appellare 
placuit, ansam praebuerit, vel ex una Barnabae, quae fertur, epistola 
apparet, quae huiusmodi librorum agmen ducens, omnium instar esse 
potest, licet postea Iustini Martyris aliorumque scripta palmam ei prae- 
ripuerint. Atque hi quidem orthodoxi sunt habiti; alii vero, qui de dis- 
cordia , quam inter utramque oeconomiam observare sibi visi erant , ea 
ratione componenda desperabant, neque tameu ipsi viam regiam a semitis 
discernere valebant, V. Testamenti originem divinam in dubium vocare, 
illudque deo cuidam inferioris ordinis, sive Osbg drjfiiovoyog , sive alio 
nomine dicebatur, auctori tribuere inceperunt. In Veteris ergo Foederis 
usu quum orthodoxae non minus quam haeriticae yvcoGsag origo quaerenda 
sit, accuratam eius cognitionem illi, qui hanc historiae Ecclesiasticae par- 
tem tractaturus est, imprimis necessariam esse omnes mihi concedetis. 

Idem de multis aliis eiusdem historiae partibus affirmare nullus dubito. 
Attendite ad Ecclesiae regimen ad synagogae Iudaicae normam composi- 
tum; ad hierarchiam Romanam, cuius auctores veterem theocratiam sibi 
proposuerunt imitandam ; ad V. Testamenti librorum usum per omnes 
Ecclesiae aetates frequentissimum ; ad efficacitatem , quam in mores Chri- 
stianorum formandos non minus, quam in dogmaticam Ecclesiasticam exer- 
cuit. Multa his inesse minus probanda neque nunc revocanda, non infi- 
tior: hoc vero contendo, rerum Israeliticarum et V. Testamenti perpetuo 
rationem habendam esse illis, qui antiquiorum temporum ingenium non 

8 



58 



A. KUENEN 



ad suum flectere et detorquere, sed penitus intelligere cupiunt, ut aequum 
de eo ferant iudicium. 

Sed iam diutius fortasse nos detinuit theologia historica. Fert quidem 
ipsa rei natura, ut in hanc praecipue ex accurato antiquitatis Hebraicae 
studio commodum redundet, verum alteri quoque theologiae parti, syste- 
raaticae, magnopere prodesse poterit. De dogmatica Christiana, quae 
principem in ea sibi vindicat locum , uti etiam de ratione qua cum N. Testa- 
mento aut libris Ecclesiaa, cuius socii sumus, symbolicis cohaeret, alii 
aliter statuunt: quam quaestionem enucleare longum est et a proposito meo 
alienum. Ad rem, quain nunc ago, discrimen animadvertere sufficiat, 
quod, me quidem iudice, inter N. Foederis theologiam intercedit et dog- 
maticam Christianam. Illa enim, historice investiganda , semper et ubique 
eadem est, quamvis non eadem semper per saeculorum decursum in the- 
ologorum scholis facies eius exstitit; haec vero et a dogmatici et ab aetatis, 
qua vivit, ingenio pendet, illique perpetuo accommodanda est, ita ut vari- 
etas ex ipsius natura necessario sequatur. Neque hoc tamen ita intelligen- 
dum est, quasi haec singulornm arbitrio esset permissa, aut nullo cogna- 
tionis vinculo cum illa coniuncta : N. Foederis libri normam nobis exhibent , 
ad quam, quid sit Christianum , quid minus, diiudicandum est: cui igitur 
examini singula Christianae dogmaticae systemata subiicienda sunt. Expe- 
rientia autem docuit, nullum umquam exstitisse systematis conditorem, 
quin e N. Testamento ad placita sua probanda argumenta petierit; cuius 
rei caussa duplex statuenda est: altera, quod nullum in ipso N. Foedere 
systema reperitur, sed ex elementis, hic illic in populari institutione di- 
spersis , condendum est ; altera , quod e singulis I e s u et Apostolorum effatis 
piacita sua hauriebant, neque historicam et psychologicam interpretationem 
magnopere curabant; unde tandem factum est, ut ea interdum pro Chri- 
stianis fuerint divendita, quae nullam fere cum iis haberent similitudinem. 
Ad istos scopulos nostra quoque aetate allidetur theologia, nisi quaenam 
sit N. Foederis auctorum de variis religionis capitibus sententia, certo con- 
stet: si autem verum est, quod probare conatus sum, eo perveniri nullo 
modo posse, nisi per accuratissimam Hebraicae antiquitatis cognitionem, 
huius studium in dogmatico quoque Christiano summo iure requirimus. 



0 R A T 1 0. 



59 



Sunt autem quaedam dogmaticae capita, quae non tantum ad eam, 
quam proposui, normam diiudicanda sunt, sed quorum materies, ut ita 
dicam, ex ipso N. Testamento petenda est. Exemplum luculentissimum 
Christologia praebet: hanc nemo intelliget aut rite proponet, nisi qui ex- 
spectationis Messianae, et antiquioris, qualem in V. Testamento se offert, 
et recentioris, quae lesu tempore aderat, perpetuo rationem habeat. Quod 
quam verum sit, lubens equidem ipse ostenderem enucleatius; at quoniam 
regiam hanc viam sagacissimi quique iam dudum ingrediuntur theologi, 
ad eorum exemplum provocasse sufficiat. Alia autem sunt dogmaticae 
capita, quae vulgo a priori , ut aiunt, constituuntur, etsi eodem iure ac 
Christologia historica dicenda sunt : locum volo , qui est de divina revela^ 
tione, de theopneustia sacris scriploribus tribuenda, de Verbo divino et 
Sacra Scriptura. Solent enim haec omnia in systematum prolegomenis ita 
exponi, quasi de eo quid esset revelatio, quid theopneustia inter omnes 
constaret; unde factum est, ut alii, qui evelationis perversam sibi infor- 
massent notionem, illam exstare potuisse negarent aut supervacaneam exi- 
stimarent; ut alii contra, singula quae in Veteri et N. Testamento repe- 
riuntur, cum theopneustiae, quam tuerentur, notione in concordiam redigere 
conati, absurdissima quaeque amplecti cogerentur. Exempla, quid mihi 
velim, ostendant. Quae Geneseos Cap. I legitur, mmidi creati historiam, 
cum geologiae inventis non omnino convenire multi censuerunt. Itaque 
alii hanc ob caussam pericopen hancce indignam pronuntiaverunt , quae in 
revelationis codicem recepta esset; alii, quibus Sacrae Scripturae auctoritas 
curae erat cordique, ad contortissimas confugerunt interpretationes , quae 
Mosen cum geologis concordem efficerent. At undenam constat, hoc 
fuisse , aut auctori illius narrationis , aut ipsi, etiam Deo propositum , ut 
geologorum investigationibus normam scriberet? Ad ipsam potius nos con- 
vertemus S. Sacram, ut quodnam sit pericopes consilium, qualisque in ea 
vindicetur veritas, discamus. Alterum addo exemplum. Fuere, qui reve- 
lationis fautores parum sibi ipsos constare perhiberent, si duos eius assu- 
merent codices, Vetus scilicet et N. Testamentum: hoc enim esse revela- 
tionis proprium, ut veritatem cum hominibus communicet eamque absolu- 
tam, quae igitur numquam, ne per aliam quidem revelationem , aboleri 
possit. Agnoscitis ratiocinationis huiusce consilium , quae non alterius utrius 

8* 



GO 



A. K U E N E N 



sed utriusque codicis auctoritatem elevare et tollere studet: revelationis 
notio ubi secum ipsa pugnare demonstrata fuerit, ipsam rem merito reiici- 
emus. At undenam quaeso haec eius definitio petita fuit? Ipsa sane 
S. Scriptura longe diversam praebere videtur: huic autem iudicium reUn- 
quendum esse , non cuiusvis ingenio , in re quippe historica , luce clarius est. 
Ne autem existimetis , AA. , eumdem hic usum Novi et V. Testamenti 
* libros praestare , ita ut his facile carere possimus. Res enim ita sese habet. 

Revelationis et inspirationis notiones N. Foederis auctoribus familiares erant, 
quippe qui legem Mosaicam a Deo datam agnoscebant et V. Testamenti 
scriptoribus inspirationem divinam tribuere didicerant: seriore demum aetate 
ab his ad Apostolos ceterosque N. Foederis auctores &eonvevaxiag notio 
translata fuit. Quapropter nihil magis rei naturae congruum est, quam ut 
ab ipso V. Testamento discamus, quid sit revelatio, quid verbum Dei, 
qualis liber deonvevGTog dici mereatur. 

Alia praeterea quaestio est, quae in dogmatica Christiana primarium sibi 
vindicat locum, ad quam vero expediendam accurato antiquitatis Hebraicae 
studio ante omnia opus est. Haud raro inter theologos de auctoritate in 
Christiana Ecclesia V. Foederi tribuenda disceptatum fuit. E litis historia 
hoc unum nunc afferam, saepissime ex ignorantia verae Veteris Oecono- 
miae indolis fuisse peccatum , tum ab iis , qui iusto maiorem , tum ab iis 
qui iusto minorem auctoritatem ei tribuerent. Ut ab his incipiam, Schleier- 
macherus quique eum secuti sunt theologi, vinculum tantum historicum 
inter utramque Oeconomiam agnoscentes, V. Foederis libris in dogmatica 
Christiana omnem dignitatem, quam dicunt, normalem et inspirationem 
denegant. Iesum et Apostolos aliter de iis sentire, iam vidimus: et 
quamvis longe absit, ut ea quae in N. Testamento de V. Foederis locis 
prolata sunt tamquam interpretationis grammaticae et historicae normam 
habere liceat, Iesu et Apostolorum de V. Foederis origine placitum, quod 
religionem spectat, a dogmatico non est praetermittendum. Nullo quidem 
iure postulant, ut illud nostrum faciamus, aliena auctoritate permoti, quae 
et a mente Ie-su et Apostolorum et a religionis Christianae indole longis- 
sime abest : at si eamdem illam , cuius I e s u s auctor exstitit , religionem 
amplectimur (hoc autem facimus nulla vi et auctoritate coacti) , idem quo- 
que de V. Oeconomia iudicium nostrum erit, neque de ea abiectam fove- 



0 R A T I 0. 



Gl 



bimus sententiam, qui Iesu discipulos nos esse gloriamur. Res enim ita 
sese habet: qui Iesum Dei filium et hominum servatorem agnoverit et 
fide eum fuerit amplexus, sua sponte in V. etiam Foedere divinam reve- 
lationem suspiciet. Istiusmodi autem persuasio, ubi primum oritur, non 
satis definita est, neque eius naturae, ut aliis quoque commendari possit: 
accedat opportet accuratum et criticum ipsorum fontium studium, quod 
persuasionem istam et finibus suis cireumseribat, et certis firmet argu- 
mentis. Non ignoro, AA. , exstitisse, qui critico examine, quod commen- 
davi, adducti fuerint, ut talem de libris istis conciperent opinionem, qualis 
cum divina eorum origine, quocunque tandem modo haec definiatur, nullo 
pacto in concordiam redigi posse videretur: neque propterea miramur dog- 
maticos fuisse , qui , ne periculum hinc ipsam religionem Christianam 
invaderet, metuentes V. Testamentum a Novo divellere plane conati sunt. 
Neque ipse credo Bohlenii, Vatkii aliorumque de iis iudicium cum 
I e s u et Apostolorum sententia componi posse : verum , ne memorem illo- 
rum deliramenta iam a criticis melioris notae ad unum omnibus fuisse 
reiecta, abusus rei usum non tollit. Praeterea experientia docuit, eos qui 
talem de V. Testamenti libris protulerunt sententiam, infesto in ipsam 
religionem Christianam iam antea ductos fuisse animo: per critices enim 
usum nemo aut Christianus factus est, aut esse desiit, neque periculum 
est, ne in librorum authentiam et auotorum dgioTiioTiav inquirentes, fidei 
nostrae damnum patiamur. Quae quum ita sint, a theologo postulamus 
dogmatico, ut nulla de revelationis aut inspirationis morlo praeiudicata 
opinione abreptus, ipsum V. Testamentum perpetuo manibus terat: haec 
enim unica via est, qua et de divina eius origine vindicanda et de aucto- 
ritate ei inter Christianos tribuenda certo constet. 

Idem autem studium illis commendandum est, qui in contrariam plane 
ruentes partem, omne quod inter Veteris et Novi Eoederis libros obs^rvatur 
discrimen tollere videntur. Illi ex ipsorum Hebraeorum, prophetarum 
praesertim , testimonio discant , quid in Veteri Foedere aere perennius 
habendum sit, quid post Christi adventum ipso facto fuerit abrogatum; 
ab illis doceantur, iure a religione una semper et eadem eius formam di- 
stingui alio tempore aliam. Itaque desinant eam religionis formam tam- 
quam omnibus numeris absolutam commendare, quae aliam ipsa eamque 



61 



A. K U E N E N 



longe perfectiorem aliquando esse orituram haud obscure praesignificavit ; 
in eo ipso potius magnam Veteris Oeconomiae praestantiam suspiciant, 
quod qui sub illa vixere optimi quique conditionem perfectiorem vaticinati 
fuerint; neque postquam ipsa affulsit lux, in diluculo ambulantes sibi pla- 
ceant. Desinant praesertim in Ethicam Christianam inferre, quae ad legem 
pertinent Mosaicam: ex utriusque enim confusione dici nequit, quantum 
iam ortum fuerit damnum , et ,vero etiamnum oriatur. Ut taceam enim , 
legalem sentiendi rationem, quae medii aevi barbariei accommodata, mode- 
rante divina providentia, per universum antea orbem Christianum invaluit, 
nunc etiam in Ecclesia Rcmana omnino vigere, ad ipsos quoque Prote- 
stantes ea transiit, quorum principiis plane opposita dicenda sit. Qui 
autem inter hos hanc legalem cogitandi rationem defendunt, ad discrimen 
inter legen moralem et caeremonias provocare solent, quarum hae cum 
Christi adventu abrogatae fuerint, illa etiamnum vim suam retineat. 
Istiusmodi autem distinctionem , nostrae sane sentiendi rationi accommo- 
datissimam, in ipsa lege non inveniri, nec salva eius indole in eam posse 
transferri , accuratior eius nos docet cognitio : unicum ergo argumentum , 
quo legem externam Christianis impositam esse evincere conantur, neces- 
sario cadit. Quod eo maioris habendum est momenti, quo latius error, 
quem notavi, per orbem Christianum proserpsit. 

Ad theologiam accedo practicam : ad hanc autem ea est studii , quod 
commendavi, ratio, ut in orationis parte, quae eam spectat, armis potius 
quam telis utendum esse videatur. Iam enim unum alterumve auditorem 
benevolum ita mihi videor audire ratiocinantem : //quae hucusque de anti- 
//quitatis Plebraicae studio accurato, de Israelitarum historia critice investi- 
//ganda, de historica Veteris Testamenti interpretatione disputavisti , satis 
//probabilia sunt: at abs tali, quale comrnendas, studio dehortandi potius 
//sunt, quibus Ecclesiae nostrae ministrare propositum est: ex illo enim ad 
//ipsam praxin non modo parum utilitatis redundabit, sed critices usus, quem 
//adeo celebrasti, huic minime accommodatus , imo noxius habendus est: ne 
// memorem , istiusmodi studium , quod vix unius hominis est , a theologo , in 
* tanta rerum addiscendarum copia , neutiquam posse postulari." Audivistis , 
quae mihi obiici possunt. Ad haec, quam brevissime potero, respondebo. 



0 R A T I 0. 63 

Veteris Testamenti repetitam lectionem illi , qui coram populo Christiano 
verba faciet, uno ore commendarunt , quotquot Oratoris Sacri institutionem 
scripserunt. Eamdem illis quoque utilissimam fore, qui pastoris q. d. 
munus in Ecclesia obeunt, omnes agnoscunt, qui frequentem inter nostrates 
librorum V. Foederis usum et commodum inde repetendum perspexerunt, 
Eo autem consilio manibus terenda est versio eorum librorum vernacula: 
quod quamvis utile et ideo omnibus commendandum , ab eo quod proposui 
antiquitatis Hebraicae studio, aliquantum distat. Non diffiteor, AA., fieri 
omnino posse, ut nonnulla, quae homines Christiani a pueris inde fuere 
edocti , quaeque illis cara facta sunt , per studium nostrum , si cum vulgo 
communicatur , sua sponte corruant. Illis quidem, qui hoc tamquam ma- 
lorum extremum lugere et liberaliori theologiae praecipue vitio vertere so- 
lent , uno verbo respondere possim : nihil in Ecclesia Christiana pluris esse 
faciendum quam veritatem, cui et consuetudo et antiquitas et hominum 
temporumque successio et concilia et decreta omnia cedant necesse est. 
Addere possim, mihi saltem non probari eorum temeritatem, qui quidquid 
sibi videantur invenisse novi, quantocius cum plebe communicent: hoc 
enim a prudentia , quae virum doctum deceat , alienissimura , et periculi 
praeterea plenum esse; verum in eo subsistendum esse non existimo. Stu- 
dium quippe, de quo unice hoc praedicari posset, illud, prudenter sci- 
licet excultum , non nocere , mihi saltem parum commendationis habere 
videretur. Nostrum autem illi etiam, qui doctoris popularis provinciam 
suscipiet, prorsus necessarium esse, ideoque theologo practico maxime com- 
mendandum, propter haec praecipue argumenta statuo. 

Revelationis et theopneustiae notiones non a priori, ut aiunt, constituen- 
das sed ex accurato et critico ipsorum fontium studio eruendas esse, iam 
antea vidimus. Quod ne quis uni dogmatico usui esse arbitretur: qui 
enim S. Scripturam, Veteris quoque Foederis, de qua hic nobis* sermo 
est, vitae normam sequuntur Christiani, e falsis quas hisce de rebus con- 
ceperint opiniones, quodvis facile detrimentum capient. Solent enim hi, 
dum hominem praetermittunt , in revelatione unius Dei respicere partes : 
unde fit, ut, etiamsi recte statuant, non omne rerum genus sed veram 
unice religionem revelari, progressionem revelationis ad maiorem sensim 
perfectionem , quae rei divinae parum congruere videatur, prorsus non 



64 



A. K U E N E N 



attendant. In revelatione ut Dei auctoris, ita etiam hominis ratio habenda 
est. Scilicet illi, quibus revelatio obtigit, homines erant et nil humani a 
se alienum existimantes : unde factum est, ut nec totam statim percipe- 
rent veritatem, neque igitur eam eloquerentur. At inde simul patet, non 
probandam esse eorum opinionem, qui in Veteris Testamenti libris nil nisi 
vera et divina agnoscant: quin potius ita statuendum esse videtur, ad di- 
vinam , quae ibi revelatur , veritatem cognoscendam , prorsus necessarium 
esse, ut ad humanam debilitatem et imperfectionem attendamus animum, 
quippe quas Deus neutiquam sustulerit. Atque Tioc a theologis vulgo con- 
ceditur simul et eluditur: in actionibus nimirum errores agnoscunt, in 
verbis adesse negant; quae quidem distinctio, etiamsi admitti posset, diffi- 
cultatem minime tolleret. Qui prophetas, divino afflante spiritu vaticinan- 
tes, ab omni errandi periculo exemtos proponunt, Iaelis, Heberi uxoris, 
turpe facinus probare coguntur, quippe a Debora prophetissa laudibus 
elatum. In hoc et multis aliis, quae afferre possim, exemplis ad tempo- 
rum rationem prorsus mutatam, aut hominum tunc viventium saevitiam 
provocare non sufficit: Ethices enim principia, uti omni dubio maiora, ita 
semper et ubique eadem esse debent; quibus si quis derogat, lubenter 
aetatis , qua vivit , et animi haud satis exculti ratione habita , veniam erroris 
concedemus , verum Dei vocem , nulhs humanis sordibus commixtam , nos 
audire negabimus. 

Quae quum ita sint, quam arctum inter V. Foederis usum practicum et 
studium illius historicum et criticum vinculum intercedat, manifestum est. 
Hoc enim neglecto, periculum est, ne pro divinis habeamus et vendite- 
mus, quae humanae potius imbecilhtati tribuenda sunt, et ita erroribus, 
numquam satis doplorandis , inviti ansam praebeamus. Si enim uspiam , 
hic valent poetae verba, Achivos plecti, quidquid reges deliraverint: gra- 
vissimum enim periculum esse illud, quod moribus hominum immineat, 
omnes facile mihi concedetis. Si vero ab his ad, mentis errores transitum 
facimus, undenam quaeso, quae nunc longe lateque sparsa sunt commenta 
de Iudaeorum in Palaestinam reditu et millenario a Christoin terra 
condendo? In prophetarum scriptis, male intellectis, morbi originem de- 
prehendimus: in historica eorumdem interpretatione , prudenter adhibita et 
cum hominibus Christianis communicata, medelam unicam. Haec autem 



0 R A T I 0. 65 

et alia multa aeque absurda ab hominibus indoctis inde deduci, nemo 
mirabitur, qui quam difficilis sit horum librorum interpretatio , quantopere 
praeiudicatae opiniones optimis etiam interpretibus fucum facere soleant, 
perspexerit. Atque ita quidem ipsius etiam S. Scripturae exemplo confir- 
mari videmus tritum illud, nihil esse tam utile, quin abusu noxium fieri 
possit: attanien quod ex ea oriri possit damnum nihili fere est, si cum 
magna quam praestat utilitate comparatur, et maximam partem evitabitur, 
si homines Christiani a pueris inde fuerint edocti, quasnam in revelanda 
veritate leges sibi scripserit Deus, et quid in revelationis , V. Foederis 
libris consignatae , forma hominibus errori obnoxiis tribuendum sit. 

Idem de Israelitarum historia monendum est: quae puerorum memoriae 
iam mature inculcari solet. Fuere sane, qui hunc usum reprehenderent , 
quique satius esse existimarent , pueros patriae historiam et geographiam 
ediscere, quam gentis Israeliticae fata et Palaestinae conditionem: qua de 
re ita sentio, illud faciendum neque tamen propterea hoc omittendum esse. 
Viderunt enim sagacissimi quique, e Veteris Testamenti libris historicis ad 
ingenium puerile formandum, ad iustam rerum, quae nunc fiunt et antea 
factae sunt, aestimationem , magnam percipi posse utilitatem. Hanc autem 
exspectationem ne fallat eventus, summa theologo practico cautio adhi- 
benda est. Non sufficit enim pueros rerum, quae narrantur, suavitate 
allicere: cui consilio alia etiam historia, et melius fortasse, inservire pos- 
sit; verum penetrandum est in intimum rerum nexum, ut appareat qualis 
sit, quae inter religiosam populi conditionem eiusque prosperitatem inter- 
cedit , necessitudo. Qui hanc recte perspicere cupit , ne opinetur in rerum 
superficie sibi esse subsistendum ; experientia enim docuit, eos qui pri- 
moribus tantum labris Hebraicam gustassent historiam, institutionis hinc 
perceptae mox libenter fecisse iacturam; qui vero interius in eam pene- 
trassent , magis magisque ea fuisse delectatos et eo uberiores ex eius *studio 
collegisse fructus , quo melius ipsius hominis in ea partes et rerum nexum , 
quem dicunt, naturalem perspexissent. Neque postulamus ab homine pri- 
vato , ut ea ratione Hebraeorum colat historiam ; a fundamentis vero , semel 
a doctore positis, pleraque nisi omnia hic pendent. Quapropter in eo 
iustam rerum Israeliticarum aestimationem , et quod illam praecedat necesse 
est, accuratum et criticum ipsorum fontium studium merito requirimus. 

9 



66 



A. R U E N E N 



Restat ut de studii nostri difficultate dicam, quae ea esse dicitur, ut a 
theologo in tanta rerum addiscendarum copia nullo pacto superari possit. 
Si unicum hoc superest, quod solvatur, dubium, habeo sane quod mihi 
gratuler: est enim tale ut rem, a me demonstrandam , ne tangat quidem. 
Plerarumque omnium disciplinarum ambitum hodie amplissimum esse , om- 
nes noruut: inde vero tantum hoc sequitur, singulas earum partes non ab 
omnibus eodem studio et ardore excoli posse, minime vero nonnullas tuto 
negligi. Attamen eadem haec a theologis haud raro profertur opinio, si 
de V. Testamenti interpretatione et de universae antiquitatis Hebraicae 
studio sermo est. Philologis iilud relinquendum esse existimant; in horum 
inventis et auctoritate theologis, nisi omnibus, plerisque saltem, subsisten- 
dum esse; praestare enim ignorantiam fateri, quam in re, cuius prima 
tantum initia delibaveris, tibi arrogare iudicium. Et vero alterius utrius 
optio si facienda esset, ego primus, AA., illud praeferendum esse pronun- 
tiarem: verum hoc ipsum vehementer nego. Ne dicam enim, non decere 
Protestantes , qui in rebus ad religionem pertinentibus omnem humanam 
reiiciant auctoritatem , hanc agnoscere in S. Codicis interpretatione , quae 
totius theologiae veluti fundamentum est: falsissimum esse arbitror, tantam 
a theologis nullo iure postulari linguae et Hebraicae et Chaldaicae notitiam, 
ut in quaestionibus ad antiquitatem Hebraicam pertinentibus ipsi iudicare 
valeant. Ulterius enim procedendum non est : dialectorum affinium studium , 
quantumvis utile , tam late patet , ut totam hominis poscat aetatem : the- 
ologis ergo in primis earum initiis subsistendum est. Si autem qui haec 
didicerunt , quique praeterea ipsius V. Testamenti linguam satis tenent , ad 
interpretationem se accingunt, non video, quid magnopere desiderandum 
supersit. Etiamsi enim disciplinae fines ab illis non proferantur, in iis, 
quae iam satis constant, nil inepte moliri, vera ubivis a falsis secernere, 
aliorum denique laboribus magno cum fructu uti poterunt: quod vero 
niaximi eSt momenti, in rebus incertis et dubiis ignorantiam fateri, quam 
temerariis aliorum coniecturis assensum praebere satius ducent. Qui vero 
e theologorum numero in hisce studiis vitae tabernaculum collocare cupi- 
unt, ne magnis, quibus premuntur, difficultatibus deterreri sese sinant, 
neve existiment , se rem agere quae , quamvis ceteroquin utilis , a disci- 
plina, cui nomina dederunt, a munere, quod aliquando gerent, Ecclesi- 



0 R A T I 0. 



(57 



astico aliena est. Si enim hisce studiis operam navare pergimus theologi, 
non tantum patrum tuebimur et vindicabimus haereditatem , verum etiam , 
si quid video, universae disciplinae nostrae optime prospiciemus. 



Ad alteram perveni orationis partem, quae mihi gratissimam praebet 
opportunitatem ea expromendi, quae hodie mente agito. Neque mihi 
quidquam aut antiquius est , aut optatius evenire potuit , quam ut Vobis , 
Illustrissimi Academiae Lugduno-Batavae Curatores! pro mu- 
nere , quod mihi suffragiis vestris probato mandavit Rex Augustissimus , 
gratias agam sinceras. Magna profecto mihi conceditur felicitas , in quem , 
iuvenem admodum, tam honorifica, in hac potissimum alma Musarum sede, 
provincia delata sit. Quae enim solet esse eorum sors, qui hanc cathe- 
dram conscendunt, ut curriculum Academicum emensi, per complures 
interdum annos a studiis omni animi intentione colendis avocati fuerint, 
ea mihi non evenit. Quod nisi laetus hic agnoscam et praedicem, ingrati 
animi suspicionem non effugiam. Vobis enim, Viri Illustrissimi, hanc 
debeo felicitatem nec Vestrorum erga me meritorum obliviscar umquam. 

Verum non desunt , quae animum meum quamvis laetum oppri- 
mant, quoties muneris in me delati gravitatem reputo. Dicam enim quod 
sentio. Nisi optimae, quam de me concepistis, exspectationi omni ex 
parte satisfaciam , hic mihi dies nec laetus neque auspicatus erit. Quod 
enim aliis, quibus hoc infortunium accidit, relictum est refugium, ut lau- 
reis antea partis in posterum quoque contenti vitam transigant, illud mihi 
nequaquam patebit. Quare nolite existimare , me mori tantum obsequi , 
si vobis spopondero, me quidquid in me est virium, id omne disciplinae 
theologicae et huius Academiae saluti esse tributurum. Probe autem mihi 
persuasum est, nullam grati animi significationem Vobis hac fore "magis 
acceptam: quantopere enim Academiae salus et Ordinis Theologorum inte- 
gritas Vobis curae sint cordique, luculentissime nuper ostendistis. Quare 
nihil magis in votis est, quam ut quam de disciplina nostra fovetis senten- 
tiam, eamdem deinde etiam foveatis, ut mihi quoque eam conservetis be- 
nevolentiam , quam ipsis factis demonstrastis. Conaminum meorum aequi 
sitis iudices , neque in iuvene ea requiratis , quae a viro tantum exercitato 



68 



A. K U E N E N 



merito postulantur. Ita sperare possum, fore ut aliquando tanto munere 
non omnino Vobis videar indignus. Haec felicitas ut mihi contingat, Deus 
faxit O. M. ! quem ego , ut Vos in patriae et Academiae salutem diu ser- 
vet incolumes, enixe precor. 

Nemo sane mirabitur, vehementer mihi commoveri animum, quum Vos 
alloquar, Viri Clarissimi! quos iam grato collegarum nomine salutare 
mihi licet. Vos quum intueor , quorum eruditionem admirantur cuncti , 
quos patria et haec Musarum sedes suos esse gloriantur, quos ipse paucos 
ante hos meases huius Academiae alumnus suspiciebam et reverebar , me 
talium virorum ordini adscriptum esse, ridiculum paene mihi videtur. Ve- 
rum mentem erigit recordatio benevolentiae , quam quum antea semper 
erga me habueritis, tum nuper illustri ostendistis documento, quum sum- 
mos in Philosophia Theoretica et Literis Humanioribus honores Vestro con- 
sensu in me deferebatis. Quorum quidem beneficiorum memoria animo 
meo numquam excidet ; quemadmodum reverentiae , quam Vobis , mutato 
quamvis nomine , debere me sentio , numquam defuturus sum. Vos autem 
eamdem mihi in posterum servetis amicam voluntatem, quam hucusque 
mihi habuistis! 

Quod Vobis praesertim dictum esse volo, Clarissimi in Ordine Phi- 
lologorum Antecessores, quibus non uno nomine obstrictum me sentio. 
Meis laudibus licet non indigeatis, qui Vestra taceam erga me merita? 
Vos optimos habui tum in Graecis et Latinis , tum in Orientalibus literis 
praeceptores ; Vos ab initio singulari me excepistis benevolentia ; Vos animi 
mei ardorem alere , ulterius properanti calcar addere non desiistis ;. Vestro 
denique decreto honores , quibus nuperrime ornatus sum , acceptos refero. 
Atque haec quidem tanta sunt, ut merita mea longe superent: verum ne 
in hominem ingratum beneficia Vestra contulisse videamini, quantum in 
me est , efficere enitar. Ne autem aegre feratis , quod , hac data opportu- 
nitate, et me et studia mea Vobis commendem. Nemini enim magis 
quam mihi persuasum esse potest, arctissimam theologiam inter et literas 
humamores intercedere necessitudinem : neque theologo aliud facile optabi- 
lius est, quam ut ex eorum, qui principem inter philologos locum tenent, 
doctrinae thesauro petere sibi liceat. Hunc igitur ne mihi occludatis, ne- 
que, quam plurimi facio, amicitiam Vestram mihi denegetis! 



0 R A T I 0. 



69 



Singulorum autem Vestrum erga me merita non commemorabo: verum 
ut Te praetermittam , Cl. Iuynboll ! non sinit pietas. Talem enim Te 
expertus sum et praeceptorem et amicum , ut , si quid in novo quod auspi- 
cor munere mihi minus optatum sit, hoc sit, quod vinculum, quo hucus- 
que fuimus iuncti, brevi nunc disruptum iri videatur. Sed Jiinime vereor, 
ne disrumpatur propterea amicitia quae nos iungit; quin potius eam in 
posterum magis etiam, si fieri potest, firmatum iri et spero et confido. 

Ad Vos me converto, Viri Clarissimi! in quos theologiam docendi 
provincia delata est. Quaenam autem cogitatio animum meum prius subi- 
ret , quam praeclarae Vestrae institutionis , quam in maximis vitae meae 
commodis numerabo semper ? Sed hanc meam nequeo praedicare felicita- 
tem, quin simul redeam in memoriam Cl. van Oordt, qui Christianae 
Ecclesiae et theologicae disciplinae, qui Vobis quoque haud ita diu ante 
acerbissima morte ereptus est, cuius vero obitu equidem praeceptorem et 
amicum non uno nomine celebrandum amisi. Illius quidem memoria nec 
Vestro animo umquam excidet, neque ego pie hanc colere desinam. Quo 
gravius vero detrimentum ex eius morte accepimus omnes, eo magis lae- 
tamur, tam cari capitis desiderium adventu Cl. Niermeyer brevi sfible- 
vatum iri. Hunc potissimum ei successorem esse designatum, omnes gau- 
dent, quibus vera doctrina curae est: neque exigua mihi laetandi caussa 
est, quod tali collega uti mihi concedetur. Quod autem de eo certissima 
coniectura auguror, hoc de Vobis Cl. Kist et Scholten! affirmare nullus 
dubito: praeteritorum enim beneficiorum recordatio hodiernam coniunctionem 
firmiorem simul et iucundiorem efficit. Etsi enim numquam illucescet 
dies, quum me eorum quae Vobis debeo immemorem videatis, propterea 
me non opprimit cogitatio, quod qui haud ita pridem discipulus Vester 
fuerim , idem nunc Vobis collega adiungor : novi enim , nil Vobis invitis 
factum esse, quare magno potius gaudio afficior, quoties praeteriti' tem- 
poris repeto memoriam. Si enim eadem deinceps incedam via , quam 
Vos ipsi mihi ostendistis; si veritatis unice studio ductus, hanc ex ipsis 
fontibus eruere et strenue vindicare enitar; si libertatem, quae in Christo 
est , tueri quemadmodum Vobis sic mihi , Vestris instanti- vestigiis , ante 
omnia propositum erit: eodem ergo tendent conamina nostra et optimam 
de eorum successu spem fovere licet. At sentio, haud pauca mihi etiam- 



70 



A. K U E N E N 



num deesse: quare hoc nrihi expeto, ut in posterum quoque me sustentetis 
doctrina et consiliis Vestris, neque aliter de me existimetis collega, ac 
quondam de discipulo. Quidquid autem mihi desit , disciplinae , quae 
nobis mandata est, amorem, autVestri, ViriConiunctissimi! studium 
desiderabitis numquam. 

At nequeo a Vestro ordine me avertere, nisi Tibi quoque animum ex- 
plicuero, Venerande Senex, Clarissime van Hengel! Hunc diem Tibi 
quoque fortunatum videri, haud dubitanter affirmare audeo. Saepe enim 
significare te memini, vehementer te optare, fore ut vacantem in theologia 
cathedram conscenderet unus ex eorum numero, qui Tua quondam insti- 
tutione fruerentur. Voti Te compotem iterumque compotem factum esse 
et ipse laetor et Tibi ex animo gratulor. Neque vereor, ne hominis arro- 
gantis haec vox habeatur: habes enim in discipulorum Tuorum numero 
multos fortasse , qui me . doctrina et experientia longe superent , Tui ob- 
servantiorem Tibique magis deditum habebis neminem. At forte aliquis 
exorietur, qui non Tua quidem sed Academiae caussa hunc rei eventum 
lugeat: etiamnum enim valet, quod ante hos paucos menses de Te pro- 
nuntiavit Collega Tuus coniunctissimus : Te Tibi unum optimum esse suc- 
cessorem. Eorum, qui sic sentiunt, desideriis qui ego solus satisfaciam? 
Utinam vero quod de Te praedicavit, idem in meo etiam exemplo verissi- 
mum esse appareat ! Abs Te ergo peto , ut ingenio , doctrinae copia , con- 
siliis Tuis ita mihi praesto sis, ut munere meo fungar Te non omnino in- 
dignus! Faxit autem Deus, ut diu etiam otio Tuo fruaris, ex quo ut in 
disciplinam nostram et in hanc Academiam, ita in me quoque commoda 
quaevis redundatura esse, ipsa experientia edoctus auguror. 

Vos tandem compello, Academiae huiusce alumni, Commilitones 
Optatissimi! Vestram ubi intueor coronam, non una de caussa mihitur- 
batur animus. Tantus enim eorum est numerus, quorum familiaritate iam 
diu utor , ut etiamnum unus de Vobis esse mihi videar ; praeterea docendi 
munus, quod suscipio, tantam habet difficultatem et momentum tantum, 
ut quid valeant humeri, quid ferre recusent mihi conscius, gravius inter- 
dum, quam ut mihi iniungatur, illud iudicem. Uti enim in Vobis omni- 
bus patria spem suam collocavit, ita Ecclesiae salus non exiguam partem 
ab iis Vestrum pendet, qui theologiae operam navatis, quorumque mihi 



0 R A T I 0. 



71 



quoque mandata est institutio. Quae quanta sint, ipse penitus persentisco, 
verum non desunt, quae dubitanti animum addant. Novi enim et Vos 
novistis , nihil magis mihi curae cordique esse , quam Vestram et Academiae 
salutem: nec vereor, ne fidem mihi denegetis affirmanti, me, quoad pos- 
sim, Vestris commodis esse inserviturum. Studiorum ducem et comitem 
me habebitis alacrem et diligentem : quod vero ab experientia mihi deest , 
illud industria, quantum fieri potest, supplere conabor. 

Qui autem mihi oboriri poterat metus, ne honores in me, aequalem 
Vestrum, delati iusto maiores viderentur et invidiam parerent, ab eo ipsi 
prorsus me liberavistis. Publice enim et privatim non obscure significastis 
Vestram erga me benevolentiam et spem, quam de me concepistis, opti- 
inam. Cui ut ab omni parte respondeam, non a me uno, sed a Vobis 
etiam pendebit : probe enim mihi persuasum est , ab Academica institutione 
tum demum fructus perceptum iri uberrimos , quum illi qui doctoris , qui- 
que auditorum locum tenent , arcto amicitiae vinculo fuerint coniuncti. Qua- 
propter per fidem mutuam et coniunctionem , per disciplinae quam colimus 
amorem, per commune nostrum commodum, rogo Vos et obtestor: quam 
Vobis offero amicitiam , hanc mihi quoque concedite ! Dextris iunctis ad 
idem tendamus propositum! Proavorum virtutis memores, gloriam, quam 
illi accurata subtilique sibi comparavere doctrina, auctam posteris trada- 
mus! Ita, quod Tu bene vertas, Deus Optime Maxime! a quo uno cona- 
minum nostrorum pendet successus, et Academiae et patriae et Christi 
Ecclesiae optime consulemus! 



0 R A T I 0 



DE 



THEOLOGIAE PRACTICAE STUDIO, FUTURO EUANGELII 
MINISTRO PRORSUS NECESSARIO, 



aUAM HABUIT 



ANT.ONIUS NIERMEYER, 



TIIEOL. DOCT. 



A. D. XXVIH M. MAII A. MDCCCLIII, 

QUUM ORDINARIAM THEOLOGIAE PROFESSIONEM IN ACADEMIA 
LUGDUNO-BATAVA SOLENNI RITU AUSPICARETUR. 



10 



ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE CURATORES, VIKI NOBILIS- 
SIMI, AMPLISSIMI! 

QUI HIS AB ACTIS ES, VIR CONSULTISSIME ! 

ACADEMIAE RECTOK MAGNIFICE ! 

ARTIUM ET DISCIPLINARUM PROFESSORES, VIRI CLARISSIMI ! 

QUI IURI DICUNDO ET CIVITATI REGENDAE PRAEESTIS, VIRI 
INTEGERRIMI ! 

SACRORUM ANTISTITES , VIRI PLURIMUM VENERANDI! 

ARTIUM ET DISCIPLINARUM DOCTORES , VIRI CONSULTISSIMI , 
DOCTISSIMI ! 

HUIUS ACADEMIAE ALUMNI, COMMILITONES OPTATISSIMI ! 

CUIUSCUNQUE LOCI ET ORDINIS HIC ADESTIS, AUDITORES 
HUMANISSIMI ! 

Non sine magna animi commotione conscendi hanc cathedram. Trede- 
cim fere per annos Munere Ecclesiastico functus, nunc evectum me video 
ad Munus Academicum. Quantam vitae conditio subit commutationem , 
quum ex hominum rusticorum orbe inter viros multiplici eruditione claros 
collocer! Menti obversatur tranquilla quam adhuc degi vita, remotus ab 
urbium splendore et strepitu, et Christi Societati dans operam: obver- 
satur dulcissima animi voluptas , qua frui mihi licebat , quoties animadver- 
terem, regnum lucis pietatisque et meis conatibus promoveri. Iucundi illi 
dies nunc praeterierunt ! Et quamquam novum , quod hodie suscipio , mu- 
nus suis non caret iucunditatibus , quomodo istis, quibus longo tempore 
assueveram, sine dolore possim valedicere? Menti obversantur magnae 
muneris mihi demandati curae et difficultates , rarae quas requirit ingenii 

10* 



7-3 



A. NIERMEYER 



et animi dotes, gravissima quae explenda sunt officia; ideoque animo de- 
ficior, metu oppressus ne ferendo tanto operi humeri sint impares. Nun- 
quam equidem leve duxi pensum, quod mihi Theologo Ecclesiastico erat 
cominissum, at quis neget, Theologo Academico incumbere officia multo 
graviora ? 

Verum , Auditores , etsi omnia illa animum deprimunt , non tamen de- 
sunt quibus animus erigatur. Ipsa Divina Providentia moderante novum 
hoc mihi aperitur curriculum. Quidni ergo sollicitudines meas coniiciam 
in Eum, qui summo amorej summa sapientia res mortalium curat, quique 
mihi hucusque auxilium suum nunquam negavit? Quidni quoque cpnfi- 
dam , viros eximios , quibus collega adiunctus sum , doctrina , experientia 
et consiliis suis tenuitati meae benigne subventuros esse? Et quibuscunque 
tandem dotibus indigeam, quae Doctorem Academicum ornent oportet, 
quidni et animum recipiam ex recordatione , non tantum Patefactionis Divi- 
nae et Literarum Sacrarum studium semper mihi curae et in deliciis fuisse, 
sed me etiam per aliquot annos Munus gessisse Ecclesiasticum ? Hoc enim 
spero ut ad bene obeundum Munus meum Academicum aliquid conferre 
possit. Quippe persuasissimum mihi est, primarium esse Theologiae Pro- 
fessoris officium , ut futuros Theologos minus ad viros , doctrina conspicuos , 
quam ad idoneos Euangelii Ministros informet, eosque doceat hoc maxime 
consilio eruditionem et scientiam magni facere et summo studio appetere, 
ut fructus, inde percepti, in Ecclesiae commodum redundent. Quam ob 
causam firmiter mihi propositum est, hoc officium in institutione mea nun- 
quam negligere. 

Quod quum ita sit, non mirabimini, Auditores, si mihi gratum esse 
dixero, institutioni meae eam etiam Theologiae committi partem, quae 
vulgo vocatur Pastoralis, meque, circumspicientem materiam orationis, qua 
munus meum auspicarer, hinc eam repetiisse. Constitui enim hac hora 
dicere de Theoloyiae Practicae studio , futuro Muangelii Ministro prorsus 
necessario. Vos benevolas ut mihi aures praebeatis, Auditores humanis- 
simi, etiam atque etiam rogo. 

Quoniam nomen Theologiae Pastoralis vix aut ne vix quidem omnes 
Muneris Ecclesiasfcici partes comprehendit , nostris temporibus magis magis- 



0 R A T I 0. 



77 



que Tlieologiae Practicae denominatio invaluit , quippe quae latiorem habeat 
sensum. Brevissime definitur : doctrina pracceos Ministri Huangelici. Huius 
igitur doctrinae studium prorsus necessarium esse aio futuro Euangelii Mi- 
nistro. Fortasse quis rogabit: Num hoc ab ullo homine, huius rei perito, 
negatur ? Et quid opus est causam , quam nemo in controversiam vocat , 
defendere? Nonne in Academiis nostris ex Decreto Regio lectiones haben- 
dae sunt et habentur de Homiletica et Pastorali? Nonne in Ecclesia nostra 
Reformata (ut ahas sileam) valet lex, quae postulat, ut qui ad Munus 
Sacrum adspirant, antequam admittantur, officiorum eius cognitione se 
imbutos esse probent? — Minime obloquor, Auditores. Sed nihilosecius 
argumenti mei defensio supervacua non videtur. Praeterierunt procul dubio 
ea tempora, quum vel e Theologis celeberrimis nonnulli contendebant, 
futurum Sacrorum Antistitem Theologiae Practicae studium sine ullo damno 
posse negligere, multisque in scholis Academicis hoc studium adeo flocci 
pendebatur, ut ne de Homiletica quidem, uti Reinhardus queritur l ) , 
aliquid traderetur quod ad Oratoris Sacri informationem revera faceret. Sin 
vero quaerimus, an haec scientia nostra aetate tanta, quantam mereatur, 
gaudeat aestimatione ; an futuri Theologi eam non potius summo digito 
attingant , quam qua par est diligentia amplectantur , — quis contendere 
ausit, nullam querimoniae superesse causam? Quam multi sunt Sacrorum 
Ministri, qui ingenue confiteantur, se, antequam Munus Sacrum aggre- 
derentur, hanc scientiam propemodum penitus neglexisse, unice fere ceteris 
Theologiae doctrinis navantes operam! Quaenam totius disciplinae pars 
hactenus inter viros doctos minus quam haec pertractata est? Absit pro- 
fecto, ut parvi ducam quae iamdudum permulti ad excolendam Theologiam 
Practicam contulerunt ! Attamen recentioii demum memoria , praeeunte 
imprimis Schleiermachero, sequentibus Huffelio, Marheinekio, 
Schweizero, Liebnero, Grafio, Gauppio, Nitzschio, Mollio, 
ad quos nostrates Busch Keiserus, Hengelius, Muurlingius acces- 
serunt , ea ita exculta est , ut desinat esse mera fere coacervatio eorum , 
quae Euangelii Ministro observanda sunt, et exsistat docta et philosopha 



>) In libro: Gestandnisse seine Predigten und seine Bildung zum Prediger leireffend. 
1810. S. 49. 



78 



A. NIERMEYER 



Ministerii Euangelici expositio, ideoque scientia vere sic dicta, quae suo 
iure iuxta ceteras Theologiae scientias collocetur. Quae quum ita sint, 
non abs re existimandum , de huius studii necessitate disserere. 

Primum igitur videamus, quaenam Muneris Ministri Euangelici sit 
ratio | 

Deinde nobis persuadeamus , ceterarum Theologiae partium studium non 
suficere ad efficiendum , ut quis ad hoc munus recte gerendum instruatur ; 

Porro, Theologiae Practicae studio futurum Euangelii Ministrum eo 
instrui animadvertamus : 

Denique observemus, magnam huius muneris gravitatem omnino poscere 
ut recte geratur. 

I. Quod ad Muneris Ministri Euangelici rationem attinet, breviter eam 
describit Paulus Apostolus in Epistola ad Ephesios x ). Christum de- 
disse docet, tum Apostolos, tum Profetas, tum Euangelistas , tum Pastores 
et Doctores, //ad perfectionem sanctorum, in opus ministerii, in aedifica- 
tionem corporis Christi." 2 ) Nimirum novae vitae principium, quod 
Filius Dei sua vita totaque persona humano generi manifestaverat eique 
virtutis coelestis nomine tradiderat, ut, ea imbuti, omnes mortales et ipsi 
fierent filii Dei, Ulo de terra sublato, in omnium animos se insinuare 
eosque sibi subiicere non poterat, nisi ab aliis, opus Auctoris suscipienti- 
bus eiusque vestigia sequentibus, tum vitae eorum ratione repraesentaretur 
et commendaretur, tum summa ope longe lateque inter homines propaga- 
retur. Etenim si alios ad meliorem vitam ducere volumus, quocunque 
modo ad eam excitare oportet eamque imprimis nostra ipsorum vita , utpote 
exemplo ob oculos posito, commendare. Sapienter igitur Iesus, quum 
in terris erat, Jjpostolos ad hoc munus informavit, quibus dcinde adiuncti 



>) Cap. IV. 11, 12. 

') Haud facio cum Clar. Muurlingio, qui operis, titulo PraMisc7ie Godgeleerdheid. 
I. Gron. 1851. inscripti, pag. 89 ait, Paulum verbis ttqos tov xatagtiopov twv a-jlmv 
eis egyov dtaxovias sls oixoSon^v tov aoifiatos tov Xgiotov , indicare quae Ecclesia Chri- 
stiana et Euangelii Ministri coniunctim agere debeant. Ex mea sententia dubium non est, 
quin Paulus hoc sibi velit: Apostolis cet. opus ministerii et aedificationem corporis Christi 
imposita esse, ut sancti perfecti fiant. 



0 R A T I 0. 



79 



sunt Profetae, eodem vocati. Neque ab horum ministerio reapse diver- 
sum fuit illud, quod et Euangelistis , i. e. Euangelii nuntiis nullo loco 
adstrictis, commendatum erat, et Pastoribus Doctoribusque , i. e. certo 
coetui praefectis. Quorum quodammodo successores dici possunt Sacrorum 
Antistites recentioris aetatis, sive JEuangelii Ministri. His igitur ea in- 
cumbit provincia, ut sint veluti canales, per quos nova vita, e Christo 
oriunda, humanum genus magis magisque impleatur, idque ita, ut, hac 
vita perfusi, divinam Religionis Christianae indolem ipsi adspectabilem 
faciant aliosque ad eam alliciant, atque omni modo coetus sibi demandati 
salutem perpetuo promovere conentur. Pastoris Doctorisque munera, a 
Paulo Apostolo pro temporibus illis inter se distincta, Ministri Euangelici 
munus hodiernum complectitur; quod in Ecclesia nostra tam titulus Pastoris 
ac Doctoris indicat, quam lex modo memorata, quae futuros Theologos 
Ecclesiasticos de Pastoris et Doctoris Muneris officiis docendos esse iubet. 
Nec mirum, cum instituendi, tum regendi munus ei esse impositum. Vide- 
licet (ut primum de illo dicam) sicuti Euangelii annuntiatio praecedere 
debet, ut quis Christi sectator exsistat; sic homines, nisi notiones ac 
sensus, inde profecta, apud eos retineantur et alantur, in Christi com- 
munione manere non possunt. Quamobrem Euangelii Ministrum, ut 
ipsum eius nomen declarat, Euangelium administrare , sive, ut ex alio eius 
titulo sequitur, Verbi Divini Ministrum esse oportet; quippe qui, tum 
exercitiis catecheticis minores natu, et, si opus est, etiam maiores, ita 
instruat, ut postea in Ecclesiae Christianae socios recipi possint , tum horis, 
quae sacris publicis destinatae sunt, totum Dei consilium in hominum 
salutem pro concione exponat adeoque apud auditores desiderium excitet 
Deo obtemperandi et ad Christi exemplum se conformandi. Begendi 
vero officium quod Euangelii Ministro impositum est, et universum cui 
praefectus est coetum , et singulos eius socios spectat. Ad illud primum 
pertinet id, quod Liturgicae nomine appeilamus, et constat cura caere- 
moniarum actuumque sacrorum in aedibus Deo dicatis: precum nempe 
communium, cantus Psalmorum et Hymnorum, rituum Baptismi et Sacrae 
Coenae, novorum Christi Sectatorum receptionis, Presbyterorum et Dia- 
conorum ordinationis , quae omnia ita sunt moderanda, ut Religionis Chri- 
stianae indolem spirent et adminicula fiant, quibus concio in Christi 



80 



A. NIERMEYER 



fide accrescat. Deinde hic in censum venit coetus universi cura, quae 
partim posita est in rebus peculiariter hunc spectantibus : in moribus nempe 
emendandis pauperibusque sustentandis ; partim in iis, quae pendent, vel 
a nexu , quem coetus cum aliis totaque habet Ecclesia , vel ab officio , cuivis 
coetui Christiano imposito, regni Divini etiam extra orbis sui fines tuendi 
et propagandi. Alteram autem regiminis partem, quae vulgo cura anima- 
rum dicitur , Euangelii Minister explet , si singulos homines , divinitus sibi 
commissos, ad sincerum Dei cultum et vitam vere Christianam ducere an- 
nititur. Illi igitur, pro varia eorum indole, vita, aetate, conditione, pru- 
denter sunt admonendi, corrigendi, consolandi, ad spem excitandi et in 
fide confirmandi. 

II. Iam, Auditores, nobis persuadeamus , ceterarum Theologiae partium 
studium non sufficere ad efficiendum , ut quis ad Munus Sacrum recte geren- 
dum instruatur. 

Neminem quidem, hoc studio neglecto, Ministerii Ecclesiastici munia 
rite obire posse, omnibus intelligentibus perspectum est. Vae Societati 
Christianae, si viri, huic Ministerio praefecti, studium illud despiciant! 
Immo ipse lucis instar esto , qui ad lucem afferendam vocatur. Ergo Li- 
teras Sacras, Dei Patefactionem continentes, tam Ilebraei quam Graeci 
sermonis, Euangelii Minister probe intelligito, ut eas perspicue explicare 
valeat; varias ipsius Patefactionis Dei partes docte et subtiliter perscrutatus 
esto, ut aliis eam tradat; tum rerum Christianarum historiae usque ad 
sua tempora teneto cognitionem, ut alios doceat, quomodo Ecclesia ad 
hodiernam forraam pervenerit. Verum, Auditores, quamquam Euangelii 
Minister his aliisque huius generis disciplinis minime carere potest, plane 
temerarium esset opinari, earum studium sufficere, ut quis ad legitimam 
Muneris Sacri administrationem instruatur. Qui in illas tantum Theolo- 
giae partes incubuit alios fortasse doctos Theologos informabit; sed hoc 
non est officium Euangelii Ministro propositum. Sicuti enim vidimus: ho- 
mines , ut vulgo sunt , omnis generis , indolis , vitae , conditionis , culti et 
inculti, ab eo ita informandi sunt, ut fiant pii Christi sectatores. Hoc 
unum ei spectandum est. Itaque fere in novum et prorsus incognitum 
orbem transfertur, qui, illis tantummodo disciplinis imbutus, Munus Sacrum 



0 R A T 10. 



X 

81 



asgreditur. Nunc non, aut saltem rarius, doctrinae ad scholae severita- 
tem explicandae et defendendae sunt; sed Euangelium salutis simpliciter 
pueris tradendum, omnibus annuntiandum et commendandum est. Pro- 
fecto, doctus Theologus tali labori non est idoneus et impar! Non didicit, 
quomodo scientia, quam sibi comparavit, in variorum, quin etiam impe- 
ritissimorum , hominum usum, ad eos corrigendos, consolandos et in fide 
confirmandos sit adhibenda. Non didicit, quomodo sacra et instituta, Ec- 
clesiae suae usitata, eo dirigi debeant, ut hominum aedificationem in 
Christo adiuvent. Non didicit Politicae praeesse Ecclesiasticae et Regi- 
minis Synedrii agere partes. Verbo: fundamenta apud eum iacta sunt, 
aedificium desideratur. Itaque nullos fere fructus ferre potest istiusmodi 
Muneris Sacri administratio. 

Haud ignoro, Auditores, non deesse, qui credant, Munus Sacrum a 
Theologo, etiamsi disciplinis tantum theoreticis imbutus sit, recte tamen 
geri posse, quoniam in sua sectatorum Christi familia inde ab iuventute, 
et aliis modis, et cultu sacro frequentando, cum Sacrorum Antistitis mu- 
neribus familiaritatem quamdam contraxerit. Verum haec familiaritas , uti 
nonnullas tantum partes spectat, sic non ea sane est, qua ipse ad huius 
muneris officia peragenda recte praeparetur. Eodera iure quis dixerit, 
futurum medicum aegrotos bene esse curaturum , quoniam in domo paterna 
subinde medicosL conspexit aegrotos curantes. Licet quis sexcenties orationes 
sacras ex alio audiverit, ideo nondum ipsi succedet eiusmodi orationis ela- 
boratio. Dixerunt insuper nonnulli, Theologum, dummodo Logicam et 
Psychologiam didicerit, et tum sensu pulchri et boni, veterum Classico- 
rum lectione exculto, tum hominum cognitione praeditus sit, absque dubio 
bonum futurum esse Oratorem Sacruvi 1 ). At non animadverterunt, quan- 
topere oratio sacra ab alia qualibet differat. Quid quod sola locorum Ve- 
teris Novique Testamenti, qui ab eo pro concione tractandi sunt, magna 
diversitas proprium idque diflScillimum requirit studium? — Catechetam 
quod attinet, nemo facile videbit, quomodo ille sine maioribus subsidiis, 
quam supra dictum est, rite informari possit 2 ). Huic enim negotio nec 



•) Vid. Planck, Einleit. in d. theol. Wissemck. II. S. 602. 
*) Vid. annotatio praecedens. 

11 



A. NIERMEYER 



Classicorum lectio , nec boni pulchrique sensus satis inservit , nec vero talis 
hominUm cognitio, quali recens Euangelii Minister gaudere potest. — Si- 
militer a vero aberrant , qui curam pastoratcm a Theologo agi posse con- 
tendunt dummodo operam Theologiae navarit Morali, omnium officioruni 
elementa comprehendenti, ex quibus sponte intelligat, quae sint sui mu- 
neris officia. Haec enim officia ita comparata sunt, ut qui eorum careat 
familiaritate , impar omnino sit ad ea sibi excogitanda et viam , qua expleri 
debeant , inveniendam. 

Fortasse quis obiiciet, permultos fuisse eximios Euangelii Ministfos, qui 
non nisi in theoreticis Theologiae partibus diligentiam posuissent. Sed viri 
illi, postquam munus suum aggressi erant, usu et studio, meditatione et 
ahorum consultatione , idonei demum facti sunt Sacrorum Antistites: prouti 
et hodie non desunt qui confiteantur, se hac solum ratione Munus recte 
gerere didicisse. At sic ipsi concedunt, se absque necessaria praeparatione 
munus suum capessivisse , atque sic ultro nobis assentiuntur. Magnus 
adeo Reinhardus, in confessionibus de sua ad oratoriam sacram con- 
formatione 2 ) , candide agnoscit , se , quum in iuventute institutione hac de 
disciplina caruisset, desiderio eius laborare nunquam omnino desiisse. 

III. Tertio loco animadvertendum , Theologiae Practicae studio futurum 
Euangelii Mmistrum ad munus suum recte gerendum instrui. 

Theologia Practica, uti iam diximus, est docta et philosopha muneris, 
Ministro Euangelico demandati, expositio. Describit nempe haec doctrina, 
quid sit Munus Sacrum, quo consilio sit institutum et quid generatim 
cuivis, qui eo fungatur, sit spectandum. Quae singula secundum Pate- 
factionis Divinae, in Christo datae, et Regni Divini, ab Eo conditi, nor- 
mam constituit illa et veluti inde deducit. Porro docet, quomodo hoc in 
muneve sit agendum et quid adhibendum ne frustra laboretur. Quamob- 
rem varias exponit Muneris Sacri partes, quales et adhuc in usu sunt, 
ht manere debent ut Muneris consilio universo probe respondeant; item 
varia Sacrorum Antistitis officia, hinc orta, varias quoque ingenii animique 



>) Vid. et hic Planck LL 
') L. c. p. 86. sqq. 



0 R A T I 0. 



83 



dotes, quae huc requirantur, variosque niodos, quibus Muneris officio ab 
eo sunt peragenda. Haec vero dum omnia subtili indagatione explorat, 
immemor non est veteris sententiae, historiam esse magistram, ideoque 
quantum potest in usum suum convertit experientiae testimonia. 

Quae quum ita sint, unusquisque paulo prudentior intelliget, futurum 
Euangelii Ministrum Theologiae Practicae studio idoneum reddi, cui Mu- 
nus Sacrum demandetur. Nam hocce modo via, quam inire debet, ducis 
periti manu ei monstratur. Tali autem qui utitur duce nonne ei, qui 
suam sibi ipse lucem sufficere putat, longe antecellat necesse est? Quis 
enim, si vel omnium sit sagacissimus , suopte ingenio reperiat, quae omni 
tempore ex virorum doctorum meditationibus monitisque in posteritatem 
redundarunt? E tenebris eruere rei cuiusdam principia; explorare, quo- 
modo partes eius cum his principiis conveniant; perspicere, quare partes 
illae sint ut sunt, et quomodo esse debeant, — eccui quaeso continget, 
aliorum institutionem et auxilium aspernanti? Et vel sic tamen haec 
omnia, Auditores, ad Munus Sacrum rite obeundum sunt necessaria, Ete- 
nim illa demum, quae nobis sunt perspicua, quae bene fundata esse agno- 
scimus , quae comprobamus ipsi , et revera velle , et recte facere possumus. 
Itaque tunc demum munere nostro bene fungemur, si omnes actiones 
nostrae proficiscentur ex clara rerum, nobis commissarum, intelligentia, et 
omnes muneris nostri partes ob oculos nobis versabuntur veluti radii, in 
unum centrum vergentes, veluti varii tramites, eodem tendentes, veluti 
rotae machinarum, inter se cohaerentes, quarum nulla sine damno deesse 
possit. Quamobrem extra controversiam positum est, Theologum solum- 
modo per Theologiam Practicam ad omnes et singulas muneris sui partes 
religiose obeundas informari. Fuerunt, qui in hac illave parte negligen- 
tissime versarentur : quae agendi ratio fortasse inde explicanda est , quod 
Theologiam Practicam non attigerant. Hac enim neglecta, neutiquam per- 
spexerunt, quanti ponderis sit singulas Muneris partes curare, seque opini- 
onum suarum libidine usquequaque rapi passi sunt. — Haud minore iure 
sumimus , Theologiae Practicae studium magnam vim habere in modum , 
quo Munus Sacrum exerceatur. Per eam enim omnia , quae huius muneris 
sunt, ad principia reducuntur, quae principia Euangelii Ministrum, cuius 
menti iniecta sunt, veluti instinctu quodam impertiuntur , cuius ope per- 

11* 



S4 



A. NIERMEYER 



sentiscat , quid muneri suo consentaneum et quid sibi agendum sit. Atque 
sic quidquid agat magis magisque muneris sui officiis respondere videbit. 
Non serviliter alios imitans , abusus , si qui sint , facile observabit et tollere 
conabitur. Cuius generis exemplum cernitur in ratione pro concione dicendi , 
quae praecedenti seculo pervulgata erat, quum coram populo Christiano 
sermones haberentur, linguarum peregrinarum vocabulis aliisque rebus 
ineptis onerati. Non magis vestigia sequetur eorum, qui nostra aetate 
orationibus mere dogmaticis fastidium auditoribus creant, vel hanc fraudem 
iis faciunt, ut sectatoris Christi magis esse opinentur in rebus theore- 
ticis , quam practicis versari. Neque etiam sectabitur eos , qui , phantasiae 
suae indulgentes, auditorum animos minus ad Christum erigant, quam 
aures eorum oratione , poetarum imaginibus cumulata , mulceant. : Eodem 
modo puerorum memoriam non, ut nonnulli solent, rebus supervacuis 
obruet, necessarias leviter tantum attingens. Neque rainus decora et Chri- 
stianae Religionis maiestati contraria, quae passim in aedibus sacris fiunt, 
auctoritate sua tuebitur. Domesticam, quae dicitur, visitationem non cum 
quibusdam aversabitur, sed religiose potius obibit, ut homines, curae 
suae mandatos, magis magisque sensibus impleat vere Christianis. Quid 
plura? Mirum enim est, quam multa nostris etiam diebus reformarentur , 
si modo Theologiae Practicae regulae cognoscerentur et observarentur. Mi- 
rum est, quam multa placita, praesertim ad Homileticam et Liturgicam 
pertinentia, tunc brevi obsolescerent , quae nunc ab haud paucis, qui cum 
Theologia Practica vix aliquam consuetudinem contraxerunt , magna inter- 
dum iactatione et veluti ex tripode partim defenduntur, partim repro- 
bantur. 

IV. Restat ut observemus , magnam Muneris Sacri gravitatem omnino 
poscere ut recte geratur. 

Ab eo, qui muneri alicui praepositus est, iure poscitur, ut illud gerere 
sciat, quoniam nunquam desunt, quorum intersit, qua ratione in eo ver- 
setur. Quo maior vero est mnneris gravitas, quo plurium interest quo- 
modo peragatur, quo ampliora bona cum eo connexa sunt, eo maiore iure 
poscitur, ut non nisi viro, bene ad hoc parato, mandetur, eo plura, quo- 
ties perverse geritur, damna inde oriuntur, quoties vero recte, emolumenta. 



0 R A T I 0. 



85 



Itaque quanti intersit, Euangelii Ministrura ad munus suum bene instru- 
ctum esse, nemini dubium esse potest. Nam hoc munus nonne summae 
est gravitatis? Nonne mortalium spectat res gravissimas? Nonne hoc con- 
silio institutum est, ut homines ad vitam vere Christianam perducantur, 
atque ita a peccato eiusque miseria liberentur Deoque concilientur; verbo: 
ut genus humanum summa eaque aeterna beatitate impertiatur? O gravis- 
simam Euangelii administrationem , qua id ipsum agitur, cuius causa Pater 
Coelestis ne Filio quidem suo pepercit, et Hic ipse, quamquam imaginem 
Dei ferens, se depressit servique imagine suscepta, obedientem se praestitit 
usque ad mortem crucis: cuius causa laetitia est inter coelicolas, ubi vel 
unum hominem resipiscentem contemplantur ! O cogitationem , qua erigitur 
animus : hominem , ipsum ante Dei oculos maculis non vacuum , vocari , 
ut aliis dux existat ad vitam aeternam ! Profecto , haud mirum , Paulum 
Apostolum Munus Sacrum dixisse praestans opus x ) , et gloriatum esse in 
Euangelii annuntiandi gratia sibi data 2 ) ! Sed ubi summam huius muneris 
gravitatem observamus, nec hoc mirari possumus, ne exempla quidem 
deesse eorum , qui Munus Sacrum , quamquam illud vehementer obire 
cuperent, tamen nullo modo suscipere ausi sint. Valde quidem iis arri- 
debat provincia mortalium animas servandi, unde perenne sibi sperarent 
gaudium; sed anxie retrocedebant simulatque animo volverent, se perversa 
et negligenti eius administratione nonnullis perniciei auctores fieri posse. 
Et quis inficiabitur , eos, qui Munus Sacrum perverse aut negligenter 
gerant , ipsos facile auferre fructus , qui e recta Euangelii administratione 
in Christi sectatores redundare queant? Quid quod ex huiusmodi agendi 
ratione miseriae oriri possunt in aeternum deplorandae! Si ipse Euangelii 
Minister vitae expers est vere Christianae, exemplo suo alios ad Christum 
non alliciet ; verbis suis , quae factis non respondent , vix aliquid efficiet ; 
imo forte ansam dabit, ut nonnulli, ad vitam eius se componentes eiusque 
exemplo abutentes, in perniciem ruant. Si homines qui curae eius com- 
missi sunt sibi relinquit; si fideles non firmare, vacillantes non corrobo- 
rare, errantes non reducere, affiictos non erigere, desperantibus animum 



') 1 Tini. III. 1. 
') Eph. III. 8. 



86 



A. NIERMEYER 



non addere conatur, vel eos omnino male regit, quam multis igitur homi- 
nibus, turpi eius segnitie, inscitia aut incogitantia , desunt auxilia, consilia, 
incitamenta, splatia utilissima; quam multi eius culpa perire possunt! Si 
nescit, quomodo auditoribus pius Dei cultus commendandus Euangelium- 
que pro eorum ingenio, indole, conditione annuntiandum sit, vel si, quod 
multo peius est, in eius praedicatione id tantum agit, ut facultas sua 
oratoria elucescat , fortasse admirationem sui excitabit , sed neminem ad 
Christum perducet, ne dicam in Christi fide confirmabit. Quid plura? 
Praeclare illud Pauli Apostoli effatum, quo se //purum omnium sanguinis" 
declararet x ) , Euangelii Ministrum , Munus male gerentem , ad se conver- 
tere non posse, ex dictis facile intelligetur. Quod quum ita sit, Auditores, 
quisque agnoscet, magnam Muneris Sacri gravitatem summopere flagitare, 
ut illud recte geratur. 

Eo autem quum Theologiae Practicae studium , ut vidimus , requiratur , 
apertum est, quanti ponderis sit, quemvis futurum Euangelii Ministrum 
nihil sanctius habere, quam ut illi operam navet diligentissimam. In omnes 
Theologiae partes incumbere debet; in hanc praecipue, persuasum sibi 
habens cum Schleiermachero a ) : Theologiam Practicam primarium 
inter partes illas obtinere locum eamque veluti arboris esse coronam. 



Oratione de Theologiae Practicae studio ad finem perducta, pauca mihi 
dicenda supersunt. 

Primum gratum meum animum significare licitum sit Vobis , Viri 
Nobilissimi, Amplissimi, huius Academiae Curatores! pro 
lionore insigni, qui, Vobis auctoribus, a Rege nostro Augustissimo ad me 
delatus est. Lubens confiteor, verba mihi deesse, quibus quantas debeo 
gratias Vobis agam; at publice asseverare nullus dubito, gratam benigni- 
tatis Vestrae erga me recordationem dum vivam intimo pectore meo inco- 



') Art. XX. 26. 

') Tn libro: Kurze Darstell. d. theol. Slud. Berol. 1811. 



0 R A T I 0. 



87 



lumem reservatum iri. Verum haud ignoro, Vos a doctore Academico 
postulare, ut ad iuventutis commoda promovenda nullum negligat officium, 
sibi demandatum. Sed declarare non vereor, mihi, quamvis virium mearum 
tenuitatem persentiscam , sinceram saltem voluntatem non deesse munere 
meo religiose fungendi. Vobis omnibus gratias ago , quod praesentia Vestra 
desideratissima hoc solemne ornare non recusastis. Quod etiam Tibi dictum 
accipias, Vir Gravissime, Gevers van Endegeest! quem si clarum 
hunc in locum ab Augustissimo Rege vocatum videmus, ut Curatoris nomine 
Academiae praeesse inciperes, haud scio equidem utrum magis huic doctri- 
narum sedi, an Tibi gratulandum sit. Te autem, et Vos omnes, Viri 
Illustrissimi, Deus Omnipotens benigne tueatur, diuque hunc laetissi- 
mum curae Vestrae Vobis praebeat fructum , ut hanc Academiam magis 
magisque fiorentem videatis. 

Secundo loco ad Vos me converto, huius Academiae Professores, 
Viri Clarissimi et Spectatissimi ! quos ab hac hora collegas appellare 
mihi licebit. Quoties coronam Vestram inclytissimam oculis perlustro, 
tenuitatis meae cogitatione deprimor. Antea, quum huius Academiae eram 
alumnus, Vestrum nonnulli iam Professoris munere fungebantur, eosque 
hoc ipso in loco cum reverentia adspiciebam. Quod quum mecum reputo , 
menti metus subrepit, ne inferior sim quam ut Vestrum in ordinem reci- 
piar. At vero animum recreat recordatio Vestrae erga me benevolentiae , 
quam tribus abhinc fere annis luculenter testificati estis , quum honorem 
Doctoris Theologiae in me conferretis. Et hoc mihi documento est, 
quid mihi nunc de Vobis sperare possim. Vos dubitare nolite, quin sin- 
ceris meis in votis sit, ut Deus multos per annos Vos incolumes servet, 
in salutem iuventutis Academicae et carissimae Patriae. 

Vos autem inprimis compellandi estis, Viri Clarissimi, Facultatis 
Theologicae Professores! quibuscum muneris ratione arctiore vinculo 
coniunctus sum. Quid mirum, si dixero, me non nisi trepide hanc cathe- 
dram adscendisse, ut Vestro in ordine locum capesserem? Etenim Vos 
quum intueor, non minorem mihi provinciam demandatam esse sentio, 
quam viris, qui siderum instar in hac Academia splendent et Patriam 
collustrant; tum vero merita mecum reputo Viri aestumatissimi Ioannis 
Frederici van Oordt, praematura morte literis et Ecclesiae erepti, 



88 



A. NIERMEYER 



cuius desiderium equidem is non sum qui extinguere queam; et in me- 
moriam redeo Viri doctrinae incomparabilis Ioannis Clarisse, quo 
ante hos quindecim annos me praeceptore usum esse nunquam laetari desi- 
nam. Sed ante oculos quoque obversantur iucundi dies, quum veluti ad 
Vestros etiam pedes, Viri Clarissimi van Hengel et Kist! sedere mihi 
contigit. Nunc quum Vestrum in ordinem vocatus sum , vix aut ne vix 
quidem Vos collegas dicere ausim. Attamen recordans benignitatis , qua 
quondam me prosecuti estis , et recentis Vestrae erga me benevolentiae , 
in spem erigor fore ut mediocritati meae amanter succurratis. Mihi nihil 
sanctius et antiquius erit , quam me praestare collegam , qui Vester quotidie 
discipulus esse cupiat. — Neque Te , aestumatissime Scholten! qui 
Tuam in me propensionem luculentissime iam ostendisti, spem meam in 
Te positam frustraturum esse, persuasissimum mihi est. — Et Te, hono- 
ratissime Kuenen! quocum nuper eandem fortunam sortitus sum, tan- 
quam fratrem dilectum mihi fore toto anirno confido. — ■ Ceterum Vobis 
omnibus grates ago pro consiliis et auxiliis , quibus me adiuvistis. Pro- 
speret Deus O. M. quidquid ad huius Academiae fiorem, Patriae nostrae 
gloriam Societatisque Christianae salutem annitamini. Et Tibi, Clarissime 
van Hengel! otium quo frueris meritissimum , quamquam profecto non 
otiosum est, diu conservetur, ut bonorum copia ex singulari Tua doctrina , 
tum in multos alios , tum in nos redundare pergat. 

Postremum ad Vos venio, Adolescentes Generosissimi ! qui lite- 
rarum et disciplinarum causa huius Academiae cives estis; praesertim ad 
Vos, qui Theologiae nomen dedistis, et quibuscum muneris mei ratio' 
me arctius coniunget. Publice gratias Vobis ago pro benevolentiae Vestrae 
documento , quod mihi , vix hanc in provinciam vocato , allatum est , meque 
alacriorem fecit ad eam suscipiendam. Sic enim eosdem agnoscere mihi 
videbar Academiae Lugduno-Batavae alumnos, qui ab antiquo caros habu- 
erunt praeceptores , quorum institutionem sibi prodesse posse censebant. 
Equidem, quas Deus mihi largitus est, animi vires ad promovenda Vestra 
commoda et emolumenta impendere conabor. Vos autem huius Academiae 
estote cives, qui probitate et humanitate excellant omnisque pulchri, boni 
et veri studio atque ardore ferantur. Quae si in hoc doctrinarum stadio 
Vos ornant, in posterum huic Patriae nostrae eritis decori Vestrisque 



0 R A T I 0. 



89 



parentibus et propinquis insigni gaudio. Vos imprimis, Optatissimi Iuve- 
nes, quotquot Theologiae vitam dicastis, meminisse nunquam desinite,' 
quo religiosius cum indefesso doctrinarum studio recti et honesti amorem 
coniungatis, eo meliores Vos aliquando Euangelii Ministros Gregisque 
Christiani Pastores esse futuros. 

Tu vero, Deus Optime Maxime, hisce primitiis benigne faveas, Tuoque 
numine hanc literarum et disciplinarum sedem tuearis ! 



12 



DE 

NEDERLANDSCHE TAALKUNDE 

IN HAREN AARD EN HARE STREKKING. 

♦ 

REDEVOERING, 

TER AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAARSAMBT 
AAN DE HOOGESCHOOL TE LEIDEN, 

DEN 29STEN OCTOBER 1853, 
UITGESPROKEN 

. DOOH 

D R . M. DE VRIES. 



12* 



EDELGROOTACHTBARE HEEREN, CURATOREN DER LEIDSCHE 
HOOGESCHOOL, 

WELEDE LGESTRENGE HEER, SECRETARIS VAN HET COLLEGIE 
VAN CURATOREN, 

HOOGGELEERDE HEEREN , RECTOR MAGNIFICUS EN VERDERE 
HOOGLEERAREN IN DE VERSCHILLENDE VAKKEN VAN WE- 
TENSCHAP, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTEN , 

WELEDELE ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE HOOGDUIT- 
SCHE LETTERKUNDE, 

EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE HET BESTUUR VAN DEZE 
STAD, EN DE HANDHAVING DES' REGTS IS TOEVERTROUWD , 

WELEERWAARDE HEEREN, LEERAREN DER GODSDIENST, 

WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VER- 
SCHILLENDE FACULTEITEN , 

AANZIENLIJKE SCHARE VAN JONGELINGEN , DIE U AAN DEZE 
HOOGESCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOELEGT, 

GIJ ALLEN VOORTS, VAN WELKEN RANG OF STAND, DIE DEZE 
PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT , 

ZEER GEEERDE TOEHOORDERS, 



oedert den aanvang der tegenwoordige eeuw is in de meeste landen van 
het beschaafde Europa een nieuw tijdperk aangebroken voor de beoefening 
der volkstaal. Ziet bij onze stamverwanten in het naburige Duitschland. 
Is daar niet binnen een menschenleeftijd het gebouw eener Germaansche 
taalwetenschap verrezen, dat den aanschouwer met verbazing vervult, en 
aan een edel broederenpaar de onsterfelijkheid verzekert? Ziet het Noor- 



94 



M. DE VRIES 



den. Heeft niet Denemarken aan de Duitsche wetensckap, zoo al niet 
den weg gebaand , dan toch zich waardig aangesloten , en , in eendragtige 
zamenwerking met Zweden , voor de Noordsche talen een licht ontstoken , 
dat heldere stralen verspreidt tot in den nacht der grijze Scandinavische • 
oudheid? Ziet Engeland. Is daar niet eene levendige belangstelling ont- 
waakt in de taal van het Angelsaksisch voorgeslacht , en is niet die studie 
de grondslag geworden eener diepere kennis en krachtiger ontwikkeling 
van het hedendaagsche Engelsch? Ook bij de volkeren van den Romani- 
schen stam openbaart zich hetzelfde streven. In Frankrijk , waar de taal- 
kennis lang met bekrompene eenzijdigheid tot het bloote spraakgebruik 
bepaald bleef, is allengs het onderzoek verruimd en met een beteren geest 
bezield , en thans reeds is het mogelijk geworden , in het wezen der Fransche 
taal een dieperen blik te slaan, dan ooit te voren kon worden vermoed. 
Het voorbeeld van Frankrijk wekte de verwante natien tot navolging op : 
ook Italie en Spanje bleven niet achter. Wilt gij rneerdere bewijzen? 
Ziet, hoe de Keltische bewoners van Ierland en de Schotsche Hooglanden 
met opgewekten lust hunne aloude spraak in eere herstellen; hoe elders 
de talrijke volkeren van Slavonisch ras niet alleen het gebied der wetenschap 
met een nieuw veld van onderzoek hebben uitgebreid, maar ook door 
eigen arbeid dien akker moedig ontgonnen , en thans reeds welige vruchten 
gekweekt. Doch genoeg. Waarhenen wij ons ook wenden, bijna overal 
vinden wij de taal des lands iu hoogere schatting gerezen , hare beoefening 
opgewassen tot een vroeger ongekenden bloei. 

Een verschijnsel, zoo eenparig en gelijktijdig overal waargenomen, moet 
noodwendig zijne verklaring vinden in de rigting des tijds, het moet een 
uitvloeisel zijn van de geschiedenis der latere jaren. Die verklaring is dan 
ook niet verre te zoeken. De groote gebeurtenissen , die in de laatste 
halve eeuw ons geheele werelddeel hebben geschokt, hadden overal de 
strekking om de volkeren op te wekken tot het bewustzijn hunner nationa- 
liteit. Hetzij eene natie, na langdurigen sluimer, eindelijk ontwaakte tot 
het besef harer lang miskende regten, en, in overmoedig gevoel van zelf- 
standige kracht, zich een nieuw volksleven schiep, waarin het tooverwoord 
nationaal de leuze werd, die op aller tongen zweefde. Hetzij de vader- 
landsche geest, door vreemde wapenen bedwongen en gekromd onder het 



REDEVOERING. 



95 



wigt der verdrukking , straks daarna zich met dubbele fierheid verhief, en 
bij den jubel der heroverde vrijheid in dubbelen ijver ontgloeide. Hetzij 
eindelijk het nationale gevoel, bij voortduring verdrukt en vernederd, of, 
bij eene willekeurige indeeling van Europa's grondgebied in zijne heiligste 
belangen gekrenkt , juist daardoor in het hart des volks des te dieper werd 
ingegrift, en te sterker den boezem deed kloppen, als eenig steunsel van be- 
moediging en hoop. Kon het anders of die nationaliteit, overal tot krachtiger 
zelfgevoel geprikkeld , moest ook overal eene hoogere geestdrift doen ontstaan 
voor de taal der vaderen, de taal, die van die nationaliteit de uitdrukking 
en het onderpand was, de taal, wier uitroeijing de heerschzucht , waar zij 
het volksbestaan eens voor al wenschte te vernietigen , zich boven alles ten 
doel had gesteld? 

Doch er werkten ook andere oorzaken, om de opgewekte geestdrift 
ten goede te leiden en tot een werkzaam leven te bezielen. Bovenal moet 
ik wijzen op de uitbreiding van de studie der geschiedenis. Herinnert u, 
hoe in de tweede helft der vorige eeuw zich overal een wakkere ijver ver- 
toonde voor het onderzoek naar de voormalige toestanden, instellingen , 
regten en zeden des volks : een onderzoek , dat zeer zeker tot de groote 
staatsomwenteling het zijne heeft bijgedragen , maar wederkeerig door die 
omwenteling en hare gevolgen met dubbele kracht werd bevorderd. Met 
die toenemende beoefening der geschiedenis ging tevens die der letterkunde 
gepaard. En niets was natuurlijker. Of is het niet de letterkunde , wier 
gedenkrol het inwendige leven des volks en den gang zijner ontwikkeling 
in een nog helderder en vollediger tafereel ontvouwt, dan de reeks der 
uitwendige feiten, die de stof van het geschiedverhaal uitmaken? Geschie- 
denis en letterkunde: hoe zijn die beiden in de latere jaren met reuzen- 
schreden vooruitgegaan ! Maar geene uitbreiding van die beiden was mo- 
gelijk, of de taalkennis moest er den heilzamen invloed van ondervinden. 
Noch geschiedenis noch letterkunde kon hare hulp ontberen. Zij moest, als 
getrouwe tolk, beider jaarboeken uitleggen, wat in den loop des tijds was 
verduisterd , met haar licht bestralen , en de stem van het voorgeslacht voor 
het nakroost doen herklinken in oorspronkelijke klaarheid. Zij weigerde die 
medewerking niet, en ziet, van de hulp, die zij aan de zusterwetenschap- 
pen bood, oogstte zij zelve een tienvoudig loon. Want naauwelijks had 



96 



M. DE VRIES 



zij de nicuwe baan volijverig betreden, en de kennis van de vroegere toe- 
standen en historische vorming del* taal tot het doel van haar streven gesteld , 
of die studie had op haar zelve een herscheppenden invloed, en het bleek 
dat zij nu eerst den weg had gevonden, die tot hare eigen ontwikkeling 
en volmaking kon leiden. En hoe meer zij zich hiervan bewust werd, 
hoe verder zij in die rigting vooruitschreed , hoe meer zij in eendragtig 
verbond met geschiedenis en letteren haren werkkring verruimde, des te 
meer nam zij toe in omvang en diepte, in vastheid en volledigheid van 
kennis, des te meer verhief zij zich tot den rang eener zelfstandige weten- 
schap. Maar die ontwikkeling droeg nog eene andere vrucht. Bij de 
vorderingen, door de historische taalstudie gemaakt, bleek het meer en 
meer, dat die studie bestemd was, ook voor de taal zelve weldadig te 
werken , dat zij , en zij alleen , een veilig rigtsnoer aanbood tot toekomstige 
verrijking, beschaving en veredeling der taal. Nu verkreeg de weten- 
schappelijke beoefening nog hoogere waarde, nu zij het beginsel bleek te 
zijn van praktische volmaking. En nu had tevens, in die beiden veree- 
nigd, de geestdrift voor de moedertaal, die de vrucht was der opgewekte 
nationaliteit, eene waardige taak, eene schoone roeping gevonden. 

Ziedaar, G. T. , de verklaring van den bloei der nieuwere taalkunde, in 
verband tot den tijd waarin zij ontsproot. Wel mogen wij dien bloei als 
een verblijdend verschijnsel begroeten, wel mogen wij ons verheugen, dat 
ook onze taal allengs begint te deelen in den algemeenen vooruitgang. 
Ook bij ons hebben de gebeurtenissen dezer eeuw het nationale gevoel tot 
een nieuw leven gewekt, en de liefde tot de moedertaal verhoogd. Ook 
bij ons is voor de geschiedenis en letteren des vaderlands een levendige 
ijver ontwaakt, en de hervormende invloed op de studie der taal is niet 
achtergebleven. Ook bij ons is die studie allengs toegenomen, allengs 
uitgebreider en grondiger geworden; en meer en meer over elke belemme- 
ring zegevierende , streeft de jeugdige wetenschap met frissche krachten 
eene veelbelovende toekomst te gemoet. Doch hoe gunstig deze omstan- 
digheden des tijds ook mogen wezen, nog zijn de belemmeringen niet alle 
uit den weg geruirad. Nog heeft de Nederlandsche taalkunde te dikwijls 
tegen laauwheid en vooroordeel te kampen, nog wordt zij niet overal in 
hare waarde gekend en begrepen. Niet bij allen staat nog de overtuiging 



REDEVOERING. 



91 



vast, dat zij eene wetenschap is, die ook wetenschappelijk kan en moet 
worden behandeld; en zelfs bij velen, die zich aan hare beoefening wijden, 
ontbreekt het maar al te zeer aan een helder inzigt in haren aard en hare 
strekking. Dringend noodzakelijk is het, dat hierin worde voorzien, opdat 
de arbeid werkelijk vruchten drage, opdat niet veler pogingen verspreid 
en verspild mogen worden , maar die van allen eendragtig zamenstreven 
naar een zelfde doel. Wat is het, dat de taalkunde onderzoekt? Wat 
stelt zij zich bij dat onderzoek voor? Hoeverre moet het zich uitstrekken? 
en hoe moet het ingerigt zijn? ziedaar vragen, wier beantwoording eene 
levensbehoefte mag heeten, indien de wetenschap met bewustheid hare 
taak zal kunnen volbrengen. Doch het antwoord op die vragen moge in 
het hoofd van enkelen tot helderheid zijn gekomen , velen zweeft het slechts 
nevelachtig voor oogen, en nooit werd het tot hiertoe in geregelden zamen- 
hang uitgesproken. Het was deze bedenking, die mij als van zelf het 
onderwerp mijner rede scheen aan te wijzen bij de plegtige gelegenheid 
van dezen dag. Geroepen tot de eervolle taak, om hier, aan de Leidsche 
hoogeschool, mijne krachten te wijden aan het onderwijs en de bevordering 
der vaderlandsche taalkunde, meende ik, bij het aanvaarden dezer gewig- 
tige betrekking, geene gepaster stoffe te kunnen kiezen, dan zulk eene 
opzettelijke ontvouwing van het begrip der wetenschap, die mij is opge- 
dragen. Ik acht mij verpligt, aan Ulieden, in wier midden ik werkzaam 
zal mogen zijn, rekenschap te geven van de beginselen, die mij zullen 
geleiden; maar ook gevoel ik mij gedrongen, bij mij zelven het besef te 
verlevendigen van de dure verpligting, die ik heden op mij rieem. Welaan 
dan , G. T. , schenkt mij goedgunstig uw welwillend gehoor , wanneer ik 
u uitnoodig, met mij de Nederlandsc/ie taalkunde in aard en stre/cking te 
beschouwen. Ik stel mij voor, de vier vragen, die ik zoo even noemde, 
te beantvvoorden , door achtereenvolgens uwe aandacht te bepalen bij het 
voorwerp, het doel, den omvang en de vereisc/den van het taalkundig on- 
derzoek. Mogt het mij gelukken , ook in vlugtige trekken , het rijke onder- 
werp niet onwaardig te behandelen. 



De bepaling van het begrip eener wetenschap hangt in de eerste en 
voornaamste plaats af van de zaak, die het voorwerp van haar onderzoek 

13 



N 



M. DE VRIES 



uitniaakt. Wat nu onderzoekt onze taalkunde? Wat anders dan hetgeen 
wij gewoon zijn de moedertaal te noemen ? De moedertaal ! Kort en een- 
voudig woord, maar rijk en krachtig van beteekenis, en door zijne liefe- 
lijke zamenstelling reeds wijzende op al het teedere en innige, dat in het 
begrip ligt opgesloten. Inderdaad, dat woord is de uitdrukking eener ge- 
heele reeks van grootsche gedachten en streelende gewaarwordingen. De 
menschelijke spraak , ontwikkeld tot het kunstig zamenstel eener beschaafde 
taal, en de band geworden die ons als volk vereenigt. Welk eene stof 
tot overpeinzing ! Of is niet de spraak de kostbaarste gave, aan ons ster- 
felijk geslacht verleend, het wonderbare vermogen, dat meer dan iets 
anders getuigt van 's menschen edelen oorsprong en verhevene bestemming ; 
de spraak , het werktuig , ja — meer nog ! — » het zintuig der rede ," l ) 
evenzeer het middel om al onze geestvermogens tot zelfbewustzijn , tot ont- 
wikkeling en rijpheid te brengen, als de vorm, waarin die vermogens naar 
buiten werken , om de denkbeelden die ons vervullen , of de aandoeningen 
die wij gevoclen, in anderen over te storten; de spraak eindelijk, die de 
steun is der zamenleving , de grondslag der beschaving , het beginsel van 
de volmaking der menschheid? En met die spraak, reecls zoo merkwaardig 
als oorspronkelijk vermogen, heeft de menschelijke geest, door aanhou- 
dende vorming en veredeling , een gewrocht tot stand gebragt , dat zijne 
schoonste schepping mag heeten : de volledige , geregelde taal. De taal , 
die harmonische eenheid van eindeloos verscheidene klanken, die voor elke 
gedachte, voor elke gewaarwording , onmiddellijk dejuiste, bepaalde, even- 
redige uitdrukking aanwijst, en de fijnste omtrekken en schakeringen 
scherp en zuiver wedergeeft; die de verbinding en den zamenhang der 
denkbeelden , de geheele aaneenschakeling der rede , met keur van vormen 
en wendingen afbeeldt, ja alles, wat er omgaat in geest of gemoecl, als 
in een helderen spiegel weerkaatst. De taal , dat kostelijke speeltuig , waar- 
aan de hand des meesters bezielde toonen weet te ontlokken, hetzij daar- 
heenrollende in den breeden stroom der welsprekendheid , of op den adem 
van dichterlijke verrukking zich verheffende tot hooger akkoord. 



') Vax Der Paui, VerhanOelinrjen , enz. I. 60. 



REDEVOERING. 



99 



Doch hoe uitstekend ook de waarde zij , aan het denkbeeld van spraak 
en taal op zich zelve te hechten, hoe aanlokkend ook de beschouwing van 
de gansche rij der vroegere en latere talen: nog is de belangstelling , die 
ons dit alles inboezemt, zwak en koel bij hetgeen wij gevoelen voor die 
eene taal , die als een deel is van ons eigen wezen ; voor die klanken , 
van de lippen eener moeder ons toegevloeid, waarin ons gemoed zijne dier- 
baarste indrukken ontving , en ons innigst zielsgevoel zich lucht geeft , welke 
snaar daar ook trille, van de stille verzuchting des harten tot de edele 
aandrift der heiligste geestvervoering. En die taal behoort niet aan ons 
zelven alleen: neen, zij is het gezamenlijk eigendom van alle onze broeders 
en stamgenooten , zij is het erfgoed van dat land , dat alle voorwerpen van 
ons aller liefde met eenen band omvat, van het vaderland. Zij is, met 
en door den stam waaruit wij geteeld zijn , opgewassen in den grijzen 
voortijd, en reeds voor eeuwen inheemsch geworden op dezen grond, dien 
wij bewonen. Zij volgde al de lotgevallen en wisselingen , die de tijd aan 
onze vaderen aanbragt; beurtelings gerezen en gedaald, deelde zij in hun- 
nen voorspoed en bloei , maar . ook in hun teruggang en verval ; en van 
alles wat in den loop der tijden ons volk heeft gedaan en geleden, gedacht 
en gevoeld, zijn in haar de onuitwischbare sporen afgedrukt. Zij bewaart 
in haren schoot den ganschen schat der opmerkingen en lessen , door de 
ondervinding van het voorgeslacht verkregen; zij is de afspiegeling onzer 
geschiedenis , de uitdrukking van ons vaderlandsch karakter, het merktee- 
ken van ons volksbestaan , band en pand onzer nationaliteit. 

Ziedaar, G. T. , u vlugtig geschetst, wat het woord moedertaal in zich 
besluit. En zouden wij dan eene zoo kostbare bezitting gedachteloos ge- 
nieten? Neen, altijd hebben wijsgeerige denkers in de diepzinnige gehei- 
men der spraak een waardig voorwerp hunner beschouwing gevonden ; altijd 
hebben schrandere vernuften zich toegewijd aan het onderzoek en de ver- 
gelijking der talen; en voor de beoefening der eigene taal, wij zagen het, 
is overal een hoogere ijver ontstaan. Ook bij ons heeft de moedertaal 
aanspraak op grondige nasporing en zorgvuldige bearbeiding, al ware het 
alleen , omdat zij onze moedertaal is. Doch hoeveel te meer mag zij die 
aanspraak doen gelden , omdat zij door innerlijk gehalte haren beoefenaar 
een overvloedig loon verzekert, en hare voortreffelijke eigenschappen te 

13* 



100 M. DE VRIES 

hoogere waardering wacht, naarmate zij inniger en vollediger worden ge- 
kend. En dien lof verdient zij ten volle. Gesproten uit den alouden 
Gerniaanschen stam, bleef zij aan hare af komst onverbasterd getrouw in 
oorspronkelijke frischheid , en nog bloeit haar innerlijk leven in het bewust- 
zijn des volks, nog klopt het met geregelden polsslag in iederen klemtoon. 
Alle hulpmiddelen en sieraden staan haar in overvloed ten dienste. On- 
uitputtelijk in hare woordvorming , is zij rijk en verscheiden in beelden, 
overdragtelijke spreekwijzen cn schilderachtige uitdrukkingen. Krachtig is 
zij en gespierd, kernachtig en zinrijk, maar ook zacht en zoetvloeijend , en 
altijd welluidend; buigzaam en lenig, maar altijd helder, juist en naauw- 
keurig. Wel mogen wij met regtmatige fierheid ons verheugen in zulk 
eene taal: mits dat besef ons T;evens aanspore, haar dubbele zorg en op- 
lettendheid te wijden. En al noopten ons daartoe niet al de drangredenen , 
die ik tot hiertoe opsomde, eehe bedenking zou reeds voldoende wezen om 
onzen ijver te doen ontbranden. Want wat ook onze taal op zich zelve 
moge zijn, zij was en zij is nog steeds het voertuig onzer vaderlandsche 
letterkunde. Het is in haar, dat de geestgewrochten , op Nederlandschen 
bodem voortgebragt , voor de nakomelingschap zijn bewaard; in haar, dat 
het grootste gedeelte is opgeteekend van hetgeen Nederland heeft mogen 
bijdragen tot verlichting en beschaving der menschheid. En waarlijk, zoo 
eene taal eenige waarde kan ontleenen van een rijken letterschat, dien zij 
het aanzijn gaf, en die wederkeerig haar zelve veredelde, dan mag onze 
moedertaal te hooger rijzen in onze schatting. Maar dan is ook hare be- 
oefening des te meer een dure pligt; en te meer mag zich onze weten- 
schap beroemen op het voorwerp van haar onderzoek. 

En welk is nu het doel, dat zij zich voorstelt bij dit onderzoek der 
moedertaal? Het antwoord is natuurlijk: de kennis der taal. Maar waarin 
die kennis bestaat, en wat zij omvat: ziedaar de vragen, waar allcs op 
aankomt. Is het genoeg, dat men zich bepale bij de behoeften der be- 
schaafde zamenleving, dat men de taal zuiver en sierlijk leere spreken en 
schrijven, en wat in haar geschreven is, naauwkeurig verstaan: kortom, 
dat hare beoefening gelijk zij aan die der uitheemsche nieuwere talen, aan 
welke wij zelden eene diepere studie wijden, dan vereischt wordt voor den 



REDEVOERING. 



101 



gezelligen omgang, en om niet verstoken te blijven van het kunstgenot, 
ons in den vreemde aangeboden? Neen gewis, in zulk eene oppervlakkige 
kennis , zoo geheel tot het uiterlijke beperkt , kan de hulde niet bestaan , 
aan de moedertaal verschuldigd. Hoogere eischen heeft onze taalkunde te 
vervullen. Is de zaak, die zij onderzoekt, eene zaak van onschatbare 
waarde: welnu, dan moet ook zij zelve aan die waarde evenredig zijn. Zij 
moet trachten het voorwerp harer beschouwing geheel en volkomen te door- 
gronden, het te overzien in al zijne deelen, en te doorzien in zijn innigste 
wezen: in een woord, zij moet, den eernaam van wetenschap waardig, 
zich ten doel stellen: volledige kennis. i 

Doch ik mag niet volstaan met de vermelding van dit algemeene 
doel. Ik moet het nader trachten te bepalen, door den inhoud van 
zulk eene volledige kennis althans eenigermate te omschrijven. Ver- 
gunt mij, dat ik u de hoofdtrekken schetse van het beeld, dat mij voor 
den geest staat. 

Slaan wij het oog op den ruimen omvang van het vaderlandsch taalge- 
bied. Welk eene onafzienbare menigte van verschijnselen ! Welk een schat 
van woorden , hetzij oorspronkelijke , hetzij door afieiding of zamenstelling 
gevormd: maar allen met vaste, scherpbegrensde beteekenis. Welk een 
overvloed van uitdrukkingen en spreekwijzen : maar allen juist en naauw- 
keurig bepaald. Welk een rijkdom van vormen en buigingen: maar allen 
met eigenaardige kracht. Wat al onderlinge werking en wederkeerige be- 
heersching: maar nergens verwarring of duisterheid. Wat al verscheiden- 
heid in de rangschikking der deelen : maar nooit zonder maat of doel. Wat 
al wendingen en grepen, wat al toetsen en tinten, van de stoutste dich- 
terlijke vrijheid tot de naauwelijks waarneembare speling in kiank of toon : 
maar niets toevallig, niets willekeurig, alles naar stellige wetten bestuurd. 
En hoe breidt zich dit veld onzer beschouwing nog uit in een eindeloos 
verschiet, wanneer wij ons niet bepalen tot de taal in haren tegenwoordigen 
toestand, maar den blik achterwaarts rigten, om hare ontwikkeling te vol- 
gen in den loop der eeuwen , tot waar hare eerste wording aan den gezigt- 
einder schemert. Welk een schouwtooneel ! Van eeuw tot eeuw zien wij 
haar van gedaante veranderen, en bij elke wisseling nieuwe schatten ten 
toon gespreid. Wat al bestanddeelen der vroegere taal , die in den stroom 



102 



M. DE VRIES 



des tijds werden verzwolgen; wat al andere, die, op ailerlei wijzen ver- 
vormd en gewijzigd, naauwelijks roeer op zich zelven gelijken. Wilt gij 
een bewijs , hoe rijk dit tafereel is ? Ik noem u slechts eene opmerking , 
die er onmiddellijk uit voortvloeit, en wier waarheid telkens vollediger 
bhjkt. Het is deze: dat van al die duizenden en duizenden verschijnselen , 
die wij aantreffen in de hedendaagsche taal, niet een enkel geheel onver- 
anderd is gebleven; dat elk woord, elke vorm //zijne geschiedenis heeft en 
zijn eigen leven leeft." *) 

Ruime stof voorzeker, den taalonderzoeker aangeboden! Want elk van 
die tallooze verschijnselen , hetzij tot het heden of tot een vroeger tijdperk 
behoorende, moet niet alleen worden opgespoord en erkend, maar ook in 
het licht gesteld en verklaard. ,Het moet worden verklaard in zijne kracht 
en beteekenis, opdat het gebruik nergens twijfel of onzekerheid ontmoete. 
Het moet worden verklaard in zijnen oorsprong, in zijne vorming en ont- 
wikkeling, opdat onze kennis tot helder bewustzijn gerake, opdat wij ons 
niet vergenoegen met de bloote waarneming van uiterlijke feiten , maar tot 
het innerlijke doordringen, en leeren begrijpen, hoe elk feitzijnen grond 
vindt in de geschiedenis der taal, hoe ook hier het tegenwoordige een 
noodwendig uitvloeisel van het verledene is. Maar nog een anderen eisch 
moet ik vermeltlen. Zal de verklaring van een taalverschijnsel werkelijk 
volledig zijn , dan moet ook het verband worden aangewezen , waarin het 
staat tot den menschelijken geest, opdat het blijke, hoe en waardoor de 
uitdrukking evenredig zij aan de gedachte. Immers het gewigtige vraag- 
stuk, welke de betrekking zij tusschen spraak en denkvermogen , tusschen 
klank en begrip, verwacht zijne oplossing niet van ijdele bespiegelingen , 
maar van juiste waarneming en zuivere gevolgtrekking ; en de stof daartoe 
is alleen in de taal, maar daar ook overvloedig te vinden. Het moge 
zijn, dat een dergelijk onderzoek misschien meer tot het gebied der alge- 
meene taalkunde behoort, dan wel regtstrceks tot de studie onzer moe- 
dertaal; doch zeer zeker mag ook deze dat onderzoek niet verzuimen. Hare 
taak is het , de stoffe voor te bereiden , die zij aan de wijsgeerige taalkennis 



') Grimm, 1). Gramm. I (K uitg.). p. XIV: //Jedes Wort hat seiue Gesuhichte und 
lebt sein eigenes Leben." 



R E D E V 0 E R I N G. 



103 



ter nasporing levert, om wederkeerig de uitkomsten, door deze verkregen, 
aan te .wenden tot eigen nut. 

Tot hiertoe sprak ik van de verschijnselen der taal, elk afzonderlijk en 
op zich zelf beschouwd. Doch bij dit ontledend onderzoek is de eenheid 
der taal verbroken: door verbinding en zamenstelling moet die eenheid 
worden hersteld. Ilier wacht den taalvorscher een nog schoonere arbeid: 
de nu behoorlijk toegelichte deelen met elkander te vergelijken, hier de 
treffende verwantschap , ginds het kenmerkende verschil , overal den zamen- 
hang en de regelmaat, die tusschen allen bestaat, te erkennen. Nu be- 
speurt hij, hoe zij zich vereenigen en rangschikken in bepaalde groepen, 
hoe elke groep door eene vaste wet wordt beheerscht. Die wetten tracht 
hij op te sporen en te doorgronden, hare grenzen met juistheid af te 
bakenen. Bij elke ontdekking slaat hij een dieperen blik in de innerlijke 
bewerktuiging der taal. Maar telkens ook wordt hij verrast door het hel- 
derder licht, dat zich verspreidt over het reeds vroeger verklaarde. Waar 
twijfel mogt zijn overgebleven , waar eene moeilijkheid niet uit den weg 
werd geruimd, waar vooral talrijke praktische vraagstukken niet konden 
opgelost worden , daar heeft hij thans , door het inzien van stellige wetten , 
een wissen maatstaf ter beslissing gevonden. 

Doch ook de wetten der taal staan niet op zich zelve. Ook zij vertoo- 
nen een onderling verband en geregeld zamenstel. Ook zij zijn aan den 
invloed eener hoogere magt onderworpen. Hoe ruim of beperkt ook in 
hare strekking, het blijkt dat zij allen zoovele uitvloeisels zijn van bepaalde 
krachten, die tot het wezen der taal behooren, en zich in al hare uitingen 
openbaren. Het blijkt, dat ook de taal hare algemeene eigenschappen 
bezit, diep in haar innigste leven gegrond, en in iedere wet, in ieder 
verschijnsel naspeurbaar. Waarin die eigenschappen bestaan en hoe zich 
hare werking vertoont; hoe zij allengs, doch naar vaste regelen, zich heb- 
ben gevormd en uitgebreid, of ook wel gewijzigd en veranderd; tot wel- 
ken graad van ontwikkeling zij thans zijn gekomen; hoe die ontwikkeling 
voor de toekomst te bevorderen of te leiden : ziedaar zoovele vragen , die 
de taalkenner niet onbeantwoord mag laten. Vruchtbare uitkomsten mag 
hij van dat antwoord verwachten. Aan den eenen kant zullen zijne inzig- 
ten en begrippen zich aaneenschakelcn tot een ruimer overzigt. Aan de 



104 



M. DE VRIES 



andere zijde zal hij, door naauwkeurige toetsing en waardering , zich een 
oordeel vormen over het wezenlijk gehalte der taal: een oordeel, even juist 
en onpartijdig, als op diepe overtuiging gevestigd. 

Mijne schets nadert hare voltooijing. Is de taalkenner van verschijnselen 
tot wetten, van wetten tot algemeene krachten en eigenschappen opgeklom- 
men : nu brengt hij dit alles in zijne natuurlijke orde en sluitenden zamen- 
hang terug, en tracht het geheel met eenen blik te omvatten. Ziedaar 
de eenheid herboren, het kunstige raderwerk hersteld in geregelden loop. 
Nu doorziet hij de taal in haren aard en haar wezen. Nu doorgrondt hij 
hare geschiedenis in den vasten gang harer noodwendige ontwikkeling. Nu 
begrijpt hij , hoe elk tijdperk , dat zij doorleefde , een eigenaardigen vorm 
vertoonde, maar steeds in innig verband met den tijd, waarvan het de 
uitdrukking was. Nu ziet hij , hoe de taal in al hare wisselingen altijd 
de afspiegeling geweest is van den Nederlandschen landaard; hoe zij nog 
heden ons volkskarakter afspiegelt, en in tallooze schakeringen het beeld 
van elk onzer wedergeeft. Nu openbaart hem de taal alle hare geheimen, 
al de wijsheid door vroegere geslachten in haar binnenste nedergelegd. Nu 
is het doel bereikt , volledige kennis verkregen ; en voor den gelukkige , 
die zich in die volheid mogt baden , eene onuitputtelijke bron van ziels- 
genot geopend. 

Maar wat spreek ik van den wellust, in de volmaaktheid der kennis 
besloten, alsof dit toppunt reeds ware bereikt! Neen, mijne voorstelling 
was slecbts een ideaal, dat wel nimmer geheel bereikbaar zal zijn. Maar 
dat ideaal moet ons steeds voor oogen zweven, meer en meer zich voor 
ons bewustzijn verhelderen. Dan zullen wij weten, waarhenen te streven; 
dan is, om wel te slagen, de eerste voorwaarde vervuld. 

Den omvang van het taalkundig onderzoek te bepalen, kan na al het 
gezegde niet moeilijk zijn. Die bepaling laat zich regtstreeks afleiden uit 
het beoogde doel. Zal de geheele taal worden gekend in het volledige 
zamenstel harer vroegere en latere verschijnselen , dan kan ook het onder- 
zoek geene andere grenzen hebben van tijd of plaats, dan die waarbinnen 
de taal zelve besloten is. Het moet zich uitstrekken tot de taal in haren 
oorsprong en gansche geschiedenis , iu de gansche uitgebreidheid van haar 



REDEVOERING. 105 

plaatselijk gebied, en alles onivatten wat ooit of ergens eenigen invloed op 
haar had. Wijd is die omvang voorzeker, en zoo ik dien geheel met u 
wilde doorloopen, het ware ligter een begin, dan een einde te vinden. 
Doch ik wil op het onmetelijk veld slechts enkele gezigtspunten aanwijzen , 
om u een overzigt gemakkelijk te maken. 

Beginnen wij met den oorsprong der taal. Ziet den Indogermaanschen 
taalstam , zich uitspreidende in wijduitgestrekte vertakkingen. Ginds , in het 
verre Oosten, de aloude Sanskrita met al hare spruiten in Indie, en daar- 
nevens de talrijke twijgen van den Iranischen tak. Daar, in het zuidelijk 
Europa, het oude Grieksch en Latijn, en zoovele talen als uit die beiden 
ontsproten. In het uiterste Westen teruggedrongen , de overblijfselen van 
het Keltisch spraakgebied ; in oostelijk Europa de Slavonisehe talen in 
jeugdigen bloei. In het midden breidt zich Germanie uit , Noordwaarts, 
in zusterlijke maagschap, aan Scandinavie verbonden. Daarheen, naar het 
oude Germanie, wendt zich onze blik. Daar schittert, in het vroege mor- 
genrood der geschiedenis , het schoone, rijke, krachtige Gothisch, de eer- 
waarde moeder van alle latere Germaansche talen. Maar weldra is alles 
weder in duisternis gehuld: niet dan vier eeuwen later breekt een helder- 
der daglicht door. Nu zien wij , hoe de voorouderlijke taal zich in twee 
dochteren heeft voortgeplant : Zuid-Oostwaarts de Oud-Hoogduitsche , in 
onderscheidene tongvallen verspreid; Noord-Westwaarts de Nederduitsche, 
die op hare beurt aan verschillende talen het leven geeft. Daar, in toe- 
nadering tot het Noorden, doet zij de edele taal der Angelsaksen en die 
der vrije Friezen ontspruiten. Doch elders handhaaft zij strenger haar 
Nederduitsch karakter; en in de bloeijende gewesten van Vlaanderen en 
Holland vroegtijdig ontwikkeld en beschaafd, treedt zij eerlang als nieuwe 
taal, als Nederlandsche , te voorschijn. 

Ziet hier een tafereel, in losse omtrekken geteekend, maar sprekend 
genoeg, om u te doen gevoelen, hoe wijd een kring van onderzoek zich 
terstond reeds ontsluit. En toch mag dat onderzoek niet worden verzuimd. 
De kennis van den oorsprong en de eerste wording der taal is de nood- 
zakelijke grondslag, waarop elke verklaring van woorden of vormen moet 
rusten. Zonder haar is geene etymologie noch historische spraakkunst 
denkbaar. Maar die kennis kan nooit geheel volledig zijn, zoo lang in de 

14 



106 



M. DE VRIES 



keten der stamverwante talen, die men ter vergelijking raadpleegt, een of 
meerdere schakels ontbreken. Het onderzoek moge ruimer en dieper, of 
beperkter en oppervlakkiger wezen , naarmate de verwantsckap of nader 
of verwijderder zij; maar gewis, hoe meer het omvatte en hoe dieper het 
doordringe , des te rijker vruchten zal het dragen. 

Werpen wij thans een blik op de geschiedenis der taal, na haar eerste 
zelfstandige optreden. Welk eene verandering in een achttal eeuwen ! Wat 
al werking van buiten, wat al eigen ontwikkeling! Denkt aan den mag- 
tigen invloed, door vreerade talen geoefend. Allereerst het Latijn. Reeds 
het oude Germaansch had dien invloed ondervonden, toen het wereld- 
dwingende Rome, ja, den schrik zijner wapenen verspreidde, doch ook 
de zegeningen des vredes en der beschaving aanbragt. Maar nog eenraaal 
zou Rome de wereld beheerschen: het werd de hoofdzetel der Christelijke 
kerk. Daar breidde zich andermaal het Latijn over Germanie uit, en in 
al wat godsdienst, regt en bestuur betreft, liet het diepe sporen na. La- 
ter, de klassieke letteren herleven, het Latijn wordt de taal der geleerd- 
heid, en op nieuw tast het diep in het leven onzer taal, nu eens haar 
bevruchtend met de kiemen van verstandelijke rijpheid, doch, helaas ! om 
straks hare vrije uiting te belemmeren, spraakkunst en stijl in knellende 
boeijen te slaan. — En het nieuwere Fransch! Welk een invloed op 
Vlaanderen , leengoed der Fransche kroon , Vlaanderen , de bakermat der 
Nederlandsche letteren. Maar dit was slechts een voorspel van wat de 
toekomst zou baren. Eerlang valt niet alleen Vlaanderen en Brabant, maar 
ook de kern van ons noordelijk vaderland, aan Bourgondie ten deel, en 
de taal dreigt te verstikken onder den stortvloed van vreemde bastaardij. 
Zij herstelt zich en herrijst in weligen bloei, maar de spraak van het 
Fransche hof, door eene schare van vlugtelingen in het herbergzame Ne- 
derland verspreid, en nu getooid in den sierlijken dos van hoofsche be- 
schaving, hervat haren invloed, die rusteloos voortduurt tot op heden 
toe. — Doch waar zoude ik heen , indien ik alles wilde aanstippen , wat 
het Nedeiiandsch aan andere talen te danken of te wijten heeft? Kon 
het anders of een volk, dat door zeevaart en handel, door wetenschap en 
kunst, met de geheele beschaafde wereld in aanhoudende betrekking stond, 
van overal nieuwe voorwerpen en nieuwe denkbeelden ontleende, moest 



REDEVOERING. 



107 



ook telkens in zijne taal de gevolgen bespeuren van zulk een uitgebreid 
verkeer, en wederkeerig het zijne bijdragen om die van anderen te verrijken ? 

Maar ruimer nog is het veld onzer beschouwing. Doorloopt in uwe ge- 
dachten het geheele tafereel onzer geschiedenis , altijd vindt gij de lotge- 
vallen der taal met die van het vaderland innig zamengeweven. Eerst in 
een aantal gewesteu versnipperd, en overal eigenaardig gewijzigd, groeit zij 
langzaam tot eenheid en vastheid op. Nu eens door volkslievende vorsten 
aangemoedigd en bevorderd, moet zij dan weder miskenning en vernede- 
ring verduren. Nu eens wordt zij geschokt en bedreigd in den wanhopigen 
strijd tegen Spaansche dwingelandij ; maar naauwelijks is de zege behaald, 
of zij herneemt hare regten , om een tijdperk binnen te treden van zelf- 
standig leven en krachtigen bloei. Doch ook die bloei begint allengs te 
verwelken; het oude Nederland verzinkt in een staat van kwijning en ver- 
val, en ook het leven der taal schijnt uitgeput. Nog eenmaal heeft zij 
te worstelen tegen den dwang van vreemde overheersching. Maar ook nu 
wordt het juk van den geweldenaar afgeschud, de taal in eere hersteld; 
en hoe meer zich het vaderland in alle rigtingen verder ontwikkelt, des 
te frisscher leven openbaart zich ook in haar, in haar die altijd gelijken tred 
hield met den gang der geschiedenis , en schier van elk gewigtig feit den 
invloed gevoelde. 

Maar nergens zien wij dien invloed in sterker en duurzamer werking, 
dan als wij het oog slaan op het inwendige leven des volks, op de maat- 
schappelijke toestanden, de denkbeelden en begrippen, instellingen en 
regten, zeden en bedrijf. Vindt men niet nog in onze hedendaagsche 
taal de onmiskenbare sporen terug van de aloude godenleer der heiden- 
sche Germanen? Is zij niet vol van toespelingen op het oud-vaderland- 
sche regt? Is er wel een gebruik, van vroegeren of lateren tijd, waar- 
van zij de herinnering niet bewaart ? Getnigt zij niet overal van eene natie , 
die hare welvaart te danken had aan scheepvaart en koopmanschap , aan 
landbouw en nijverheid? Kortom, is er wel een punt in de geheele ge- 
schiedenis van het volksleven, dat zonder schade voor de taalkennis kan 
worden verzuimd? 

Nog sprak ik niet van hetgeen bij ons onderzoek buiten twijfel op den 
voorgrond moet staan: de vaderlandsche letteren. Letteren en taal! twee 

14* 



108 M. DE VRIES 

woorden van den innigsten zamenhang en naauwelijks van elkander te 
scheiden. Wat ware er van de laatste zonder de eerste geworden? Wat 
anders dan eene onbevallige, boersche spraak, den naam van taal on- 
waardig? Het was de kunst, die de taal met haren adem bezielde; 
die het zaad in haren schoot deed ontkiemen tot vruchtbaren was- 
dom; die haar vormde en veredelde, verrijkte en beschaafde, en haar 
verhief tot den hoogen rang, dicn zij onder hare zusteren met eere be- 
kleedt. De kunst , wier invloed zoo krachtig en beslissend werkte , dat 
somtijds het genie van een enkelen meester voldoende was, om de taal 
met nieuwe levensgeesten te doordringen. Doch al ware ook de taal niet 
zoo oneindig veel aan de letterkunde verschuldigd , nog zou de beoefening 
van deze eene hoofdzaak blijven voor den taalvorscher. Waar toch zal hij 
de gelegenheid vinden om de ontwikkeling der taal, door alle tijdperken 
heen, te bespieden , en de werking, die zij van- buiten ondervond, te 
waarderen: waar elders dan in de reeks van de voortbrengselen der letter- 
kunde? Hier, hier vooral vindt hij het eigenaardige en natuurlijke tooneel 
zijner werkzaamheid. Behoef ik u voor den geest te roepen, welk een 
ruime voorraad hem daar ter bearbeiding is aangeboden , welk een rijkdom 
van lettervruchten ons vaderland heeft gekweekt? Denkt slechts aan de 
lang verwaarloosde middeleeuwen. Hoe hebben latere nasporingen den 
sluijer opgeligt van een poetisch verleden, dat zich verlustigde in weelde- 
rigen overvloed! Hoe aanlokkelijk prijkt daar de taal in de liefelijke vol- 
heid der bloeijende jeugd! Hoe doet zij eene bron van kennis ontsprin- 
gen , waaraan de weetgierige zich nooit genoeg laven kan ! Denkt aan de 
luisterrijke eeuw van een vondel en hooft; aan die breede rij van kunst- 
gewrochten , Neerlands onverderfelijken roem ; aan die taal vol geest en oor- 
spronkelijk vernuft, die daar schittert in manlijke kracht. Denkt aan den 
eenigen bilderdijk, die alleen, in het leven der taal, een geheel tijdperk 
vertegenwoordigt. Welk een schat van leering is uit die goudmijn op te 
delven ! En daarbij , vroeger en later , welk eene menigte van andere wer- 
ken , hetzij in dicht of in ondicht , die allen in meerdere of mindere mate 
het gebied onzer letterkunde verrijkten. Maar geen van, die allen mag 
de taalkenner geheel voorbijgaan. Hem is het te doen om de taal in hare 
geschiedenis te kennen , om te weten , welke toestanden zij achtereenvolgens 



REDEVOERING. 



109 



doorleefde. Daarom ziet hij in iederen schrijver een getuige van zijnen 
tijd; en weigert hem zijne aandacht niet, al mogt ook geen zweem van 
kunstgenot den verdrietigen arbeid verzoeten. Ja, al leerde hem die arbeid 
naauwelijks iets anders kennen dan ontaardingen en feilen, nog zal hij 
zich de moeite niet beklagen 5 want voor zijne historische kennis is de oogst 
niet onvruchtbaar geweest. Geen geschrift dan , hoe onbeduidend ook op 
zich zelve, of het strekt hem tot eenig nut. De geheele letterkunde, met 
al hare sieraden, maar ook met al hare ontsiersels, behoort tot den om- 
vang van zijn onderzoek. 

Eindelijk de taal in haren tegenwoordigen toestand. Wederom een 
ruime werkkring , den taalkenner aangewezen. Zal hij zich angstvallig 
besluiten binnen de enge grenzen, door onbevoegde spraakkunstenaars ge- 
trokken, die niets als wettig erkenden dan hetgeen geijkt was met den 
stempel van het beschaafde gebruik? Zal hij niet verder zien dan die een- 
vormige boekentaal, in de stijve banden van willekeurige regelen geprangd? 
Neen , voor hem is de taal de uiting van het geheele volk : en waar anders 
zal hij die uiting opvangen dan in de gesprokene volkstaal, in de vrije 
spraak , gelijk zij , in ons aller dagelijksch leven , ongedwongen en onver- 
valscht , ons van de lippen vloeit ? De levende taal : ziedaar dan het hoofd- 
doel zijner opmerkzaamheid. Hij schroomt niet, daarbij af te dalen tot 
de lagere volksklassen. Hij weet, dat de spraak, ook in ruwere vormen, 
nog veel eigenaardigs , veel echt Hollandsch vertoont, veel dat in staat is, 
over menig duister of twijfelachtig punt een onverwacht licht te verspreiden. 
Ook schroomt hij niet, zijn onderzoek uit te breiden tot buiten den kring 
der algemeene gesprokene taal, die het eigendom is van het geheele vader- 
land. Hij tracht, zooveel maar immer mogelijk, den geheelen taalschat 
te omvatten, en verzuimt dus ook den rijkdom der dialekten niet. Elk 
gewest, elke stad, ja ieder dorp en gehucht, biedt hem stoffe tot naspo- 
ring. Overal vindt hij de volksspraak in bijzonderen tongval gewijzigd , 
overal nieuwe woorden en vormen , nieuwe en kostbare bijdragen tot ver- 
meerdering en volmaking zijner kennis. 

Ziet, G. T. , tot zulk eenen omvang strekt zich het taalkundig onderzoek 
uit. Ik beken het, de taak is veelomvattend , en gaat de krachten van 
een enkelen oneindig verre te boven. Doch de wetenschap vordert broe- 



110 



M. DE VRIES 



derlijke zamenwerking van velen; en bij vereenigden arbeid zal het mogelijk 
zijn, die taak al verder en verder te volbrengen, en telkens eene schrede 
nader te komen tot het verhevene doel. 

Er blijft mij nog over te spreken van de vereisclden, bij het onderzoek 
in acht te nemen. Wel is het noodig, dat deze naauwkeurig worden be- 
paald. Hoe ligt zou men op het onafzienbare veld het spoor kunuen ver- 
liezen, indien daar niet een rigtsnoer gespannen ware, dat men veilig 
volgen kon. Het waarschuwencl voorbeeld van vroegere taalbeoefenaren is 
daar, om ons de treurige gevolgen te leeren van beginselloosheid en wei- 
feling. Hoevele bruikbare krachten werden niet verspild! Hoevele dwa- 
lingen onbedachtzaam verspreid! Hoevele verschillende stelsels en tegen- 
strijdige meeningen doorkruisten elkander, vruchteloos wachtende op eene 
afdoende beslissing! Hoe weinig beantwoordde de vooruitgang der weten- 
schap aan hetgeen zoo talrijke arbeiders en zooveel werkzame vlijt schenen 
te beloven ! En waardoor zijn die pogingen gefaald ? Omdat het onderzoek 
niet werd voorgelicht door heldere bewustheid; omdat men te werk ging 
zonder plan , zonder orde en regel j omdat men het doel niet geraamd , 
den omvang niet berekend, maar vooral de vereischten niet vastgesteld 
had. Gelukkig is ook hier de ondervinding de beste leermeesteresse ge- 
weest. Zien wij dan, welke grondregels zij als de ware en beproefde heeft 
doen kennen. 

De gewigtigste les, door de ervaring verkregen, is de overtuiging, dat 
voor het taalkundig onderzoek geen andere grondslag mag worden erkend, 
dan de taal zoo als zij door allen gesproken wordt , zoo als zij leef t in den 
boezem van het geheele volk. Er was een tijd, dat men spraakkunsten 
en woordenboeken als wetgevende magten eerbiedigde , of aan gevierde 
schrijvers een beslissend gezag opdroeg, en angstvallig zich op hun voor- 
beeld beriep. Men vormde zich begrippen en schreef regels voor, aan de 
bijzondere opvatting van enkele personen ontleend, maar veelal met de 
volksspraak in lijnregten strijd. Zoo werd de wetenschap van het leven 
vervreemd, de taalkunde met de taal zelvc in voortdurende tegenspraak 
gebragt. Zoo droeg zij ontwijfelbaar de kiem des verderfs in haren schoot. 
Of zou de levende taal zich geschikt hebben naar de verdichtselen der 



REDEVOERING. 



111 



school? Dat heeft de uitkomst anders hewezen. De geleerde Drossaard 
van Muiden mogt zijnen stijl kunstmatig dwingen in het enge gareel der 
Latijnsche grammatica, en talrijke bewonderaars vinden, die er eene eer in 
stelden, het voetspoor vau den grooten meester te drukken; aan de zijde 
van iiooft mogten andere namen prijken , wier achtbaar gezag langen tijd 
het taalgebruik beheerschte; de dichtlievende genootschappen der vorige 
eeuw mogten in kunstregterlijke wijsheid wetten smeden en voorsohriften 
uitdenken, om de taal, als de boomen in hunne lusthoven, tot eenvormige 
netheid en afgepaste regelmaat te versnoeijen: doch aan dit alles bekreunde 
het volk zich niet. Het regelde zijne spraak niet naar leerboek of gezag, 
maar sprak voort zoo als de vaderen hadden gesproken, zoo als het spreken 
opwelde uit het hart, om in een broederhart weerklank te vinden. En 
ziet, de tijd heeft regt gedaan. Het Latijnsche dwangjuk is afgeworpen, 
aan de magthebbende schrijvers de schepter ontrukt, de luimen der beter- 
weterij zijn naar het vergetelboek verwezen: maar de spraak, de vrije 
spraak, bleef in leven en in bloei. Zij duldde dwang noch oppermagt, 
zij spotte met wie haar poogde te overheerschen , en rustig vervolgde zij 
haren eigen weg. En zou dan de wetenschap die levende spraak niet 
eerbiedigen , die telkens op iedere belemmering zegeviert ? Is niet de taal 
de uitdrukking der gezamenlijke natie, het eigendom van het geheele 
Nederlandsche volk? Wie heeft dan regt, zich te vergrijpen aan eene 
nationale bezitting ? Wie heeft regt , de vrije stem der taal te versmoren , 
en zich zelven als wetgever op te werpen? De geschrevene taal moge met 
de uitstekendste bekwaamheid worden bestuurd, zoo na mogelijk aan de 
gesprokene getrouw blijven ; doch zij is en zij blijft eene af beelding , die 
nooit tot grondslag van het onderzoek kan dienen, waar men de zaak zelve 
kennen wil. Zij kan — het is waar — in menig opzigt eene bron zijn 
van nuttige leering; maar die bron is veelal brak en troebel; en waarom 
ons te vergenoegen met afgeleide beekjes, als de volle stroom der levende 
volkstaal helder en verkwikkend voor ons henen bruist? 

Is alzoo de grondslag der wetenschap aangewezen, ook het leidende be- 
ginsel , dat bij het onderzoek gelden moet , kan niet twijfelachtig zijn. Wij 
zagen, hoe ijdele bespiegelingen en onderstellingen nimmer iets duurzaams 
achterlaten. Welk ander beginsel zouden wij dan als het echte huldigen, 



112 



M. DE VRIES 



dan hetzelfde dat ook in andere wetenschappen als hoofdwet geschreven 
staat : de waarneming der natuur ? Of zou datgene wat overal elders proef- 
houdend is gebleken , alleen in de taalkunde niet van toepassing zijn ? Be- 
hoort niet de taal, evenzeer als de zigtbare schepping, tot het gebied der 
natuur, zij, die geen gewrocht was van willekeur of onderlinge overeen- 
komst, maar een onbewust en onmiddellijk ontvloeisel van den mensche- 
lijken geest, eene afstraling van het licht der rede, door den Schepper 
zelven in ons stoffelijk vormsel ontstoken ? Hetzelfde beginsel derhalve , dat 
elders tot leiddraad verstrekt, waar de wetenschap zich wijdt aan het 
onderzoek der natuur, moet ook in de taalkunde de rigting van het streven 
bepalen. Ook in haar zij dan de waarneming tot onfeilbaren grondregel 
gesteld. Geen vooraf opgevat denkbeeld of ingezogen meeuing, hoe ver- 
leidelijk ook voor het vernuft, geene uitgedachte redenering, in hoe be- 
koorlijken schijn ook getooid , mag den taalvorscher verlokken. Nooit mag 
hij den vasten bodem verlaten voor de zwevende luchtkasteelen der ver- 
beelding. De taal zelve aandachtig te beluisteren, al hare verschijnselen 
en wetten naauwkeurig op te merken : ziedaar zijne taak. Zorgvuldig 
wachte hij zich voor alles wat de zuivere opvatting zou kunnen benevelen. 
Hij trachte de taal, zoo als zij werkelijk is, op te vangen en te erkennen; 
niet haar te plooijen naar zijnen bijzonderen smaak, of haar zijne eigene 
wijsheid op te dringen. Hij vinde de taal, hij make ze niet. Waarne- 
ming alleen, juiste, scherpe, onbevooroordeelde waarneming der levende 
taal zij de leuze. Zij is de eenige onbedriegelijke ; van haar alleen mag 
de wetenschap vooruitgang en bloei verwachten. 

Indien echter het onderzoek niet ter halver wege zal blijven stilstaan , 
dan mag dit beginsel der waarneming niet worden beperkt tot ons heden- 
daagsch spraakgebruik , maar het moet zich uitstrekken ook tot de taal 
van vroegere dagen. Bij onze beschouwing van het doel en den omvang 
der taalkunde is het ons telkens gebleken, dat aan geene verklaring van 
het tegenwoordige kan worden gedacht zonder opzettelijke historische ver- 
gelijking. Ziedaar dan op nieuw een dringend en onmisbaar vereischte. 
Nooit verstoute zich de taalkenner , over eenig verschijnsel — ware het ook 
slechts de beteekenis van een woord of de kracht van eenen vorm — een 
beslissend oordeel uit te spreken, zoo hij niet eerst dat verschijnsel achter- 



REDEVOERING. 113 

waarts heeft nagegaan in zijne geheele geschiedenis , om in te zien , wan- 
neer en hoe het ontstaan is, welke vorraing en ontwikkeling het doorloopen 
heeft tot op den dag van heden. Waar aan dezen onverbiddelijken eisch 
niet wordt voldaan, daar kan ook het begrip niet anders dan onvast en 
weifelend zijn; daar loopt raen telkens gevaar , door den schijn misleid, in 
de grofste dwalingen te vervallen , en mogt men al dit gevaar gelukkig 
ontwijken, nog zou de kennis geheel tot het uiterlijke bepaald blijven, 
zonder helder besef, zonder wetenschappelijke waarde. Historische taal- 
studie is dus eene hoofdvoorwaarde , waarop nooit genoeg kan worden 
aangedrongen. Wie ernstig de wetenschap behartigen wil, hij stelle zich 
ten pligt, de geheele reeks der aanverwante talen vlijtig na te sporen; met 
onverflaauwden ijver te volharden in de beoefening der bronnen, waaruit 
de geschiedenis der taal moet worden gekend; bovenal eene onvermoeide 
aandacht te wijden aan de gouden eeuw onzer dichtkunst en aan de let- 
terkunde der middeleeuwen , beiden voor den taalvorscher zoo onuitspre- 
kelijk leerrijke tijdperken. Hij streve er naar, de taal dier vervlogene 
dagen innig en volkomen te verstaan, niets, hoe schijnbaar gering ook, 
onopgemerkt te laten, alles door het licht van onderlinge vergelijking te 
verhelderen. Zoo geldt dan ook hier de waarneming in volle kracht. Wel 
kan zij hier hare stof niet regtstreeks uit het leven ontleenen; voor ons 
is de spraak van het voorgeslacht verstomd, wij vernemen slechts den 
nagalm, in handschriften of boeken bewaard. Doch niettemin worde het 
beginsel , boven alles de levende taal te eerbiedigen , ook hier nimmer ver- 
loochend. Is de waarnemer beperkt tot het geschrevene woord, nooit 
vergete hij dat het mogelijk is , ook daaruit het gesprokene op te vangen , 
uit de boeken de taal te herkennen, zoo als zij eenmaal werkelijk leefde. 
De trekken van het beeld mogen in den onzuiveren spiegel zich dikwijls 
vervalscht en misvormd vertoonen; maar gespannen opmerkzaamheid ,kan 
dat beeld in oorspronkelijke reinheid herstellen. De verdichtselen en feilen , 
die schoolsche willekeur aan de taal heeft opgedrongen, zijn niet bestand 
tegen het licht der kritiek. Waar deze, met naauwlettende gestrengheid , 
elken schrijver met zich zelven en met alle anderen vergelijkt, al het ge- 
vondene wikt en weegt, toetst en beoordeelt: daar weet zij den schijn vaji 
het wezen, dwaling van waarheid te scheiden; en ziet, de taal begint te 

15 



114 



M. DE VRIES 



herleven , het is alsof wij de vaderen zelven hoorden spreken , of wij in 
hun rnidden als tijdgenooten leefden. Zoo kan de gesprokene taal, ook 
van vroegere geslachten , worden gekend. Zoo is , door de gansche ge- 
schiedenis heen, de waarneming het leidend beginsel. 

Mijne ontvouwing van de vereischten der taalkunde wil ik hiermede 
besluiten. Het kon slechts mijne bedoeling zijn, de rigting van het on- 
derzoek af te bakenen , door de vermelding van die bijzondere eischen , 
die zich onmiddellijk laten afleiden uit het bepaalde doel, dat zich de taal- 
kunde voorstelt. Wilde ik mijne beschouwing verder uitstrekken, door 
opzettelijk te gewagen van die algemeene vereischten , die voor alle vakken 
gelijkelijk gelden , en zonder welke geene wetenschappelijke studie hoege- 
naamd denkbaar is; wilde ik aandringen op waarheidsliefde , op zelfstandig 
oordeel, en wat verder tot de kenmerken der wetenschap behoort: het 
ware, in eene vergadering als deze, eene overtollige, ja vermetele poging. 
Gij allen zult gereedelijk met deze nadere toetsen mijne schets aanvullen 
en voltooijen. Voor mij zal het voldoende zijn , zoo ik bij de aanwijzing 
van den grondslag en het beginsel van het taalkundig onderzoek , er in 
geslaagd mogt zijn , naar waarheid de lessen voor te stellen , die de erva- 
ring van het verledene aan het heden en toekomende verkondigt. 

Gunstig zijn de teekenen des tijds voor de vaderlandsche wetenschap, 
die ik in aard en strekking u poogde te schetsen. De stem der ondervin- 
ding heeft niet vruchteloos gesproken. Aan hare lessen getrouw, streeft 
onze taalkunde moedig voorwaarts , in klimmend bewustzijn van de schoone 
taak, waartoe zij geroepen is. Vervolge zij met vaste schreden het inge- 
slagen spoor! Dan zal zij waardig hare grootsche bestemming vervullen. 
Dan zal zij voor de ontwikkeling en beschaving van het Nederlandsche 
volk, voor de veredeling en volmaking der taal, voor de opwekking en 
aanvuring van nationale gezindheid, werken met bezielende kracht; in alle 
rigtingen tot vruchtbaren zegen gedijen voor het dierbaar vaderland. En 
wij zullen de streelende voldoening smaken , dat eenmaal van ons zal wor- 
den getuigd: zij hebben den duren pligt niet verloochend, aan de moeder- 
taal het offer te brengen eener regtmatige hulde; zij hebben prijs gesteld 
op het kostelijk erfgoed van een roemrijk voorgeslacht ; zij hebben het hun 



REDEVOERING. 



115 



toevertrouvvde pand in eere gehandhaafd, gelijk het onverbasterde nazaten 
betaamt, en dat pand in verhoogden luister aan de nakomelingschap over- 
gebragt. 



Edelgrootachtbare Heeren, Curatoren dezer hoogeschool! Het was eene 
aangename taak, die ik heden vervulde, door mijne denkbeelden omtrent 
de vaderlandsche taalkunde hier openlijk uit te spreken. Moge deze ont- 
vouwing U niet onwelkom zijn geweest. Moge zij U het bewijs hebben 
geleverd , dat ik de moedertaal en hare wetenschappelijke beoefening op 
den regten prijs weet te schatten , dat ik diep doordrongen ben van het 
besef der op mij rustende pligten. Moest ik , ter wille van de eenheid , 
die in eene rede behoort te heerschen, mij bepalen tot slechts een der 
vakken , die mij zijn opgedragen : voorzeker zal het door U niet worden 
misduid, dat ik mijne stoffe ontleende uit dat gedeelte der wetenschap, 
waaraan ik steeds met bijzondere voorkeur mijn denken en werken heb 
toegewijd. Maar niet minder leve'ndig gevoel ik de hooge waarde van 
de letteren en geschiedenis des vaderlands, niet minder waardeer ik de 
dure eischen, mij ook in die beiden gesteld; in die beiden, die, aan de 
vaderlandsche taalkunde ten naauwste vermaagschapt , met haar gezamenlijk 
de steunpunten zijn onzer nationaliteit , de vermogende roerselen om de 
liefde voor den dierbaren geboortegrond tot vruchtbare werkzaamheid te 
bezielen. Wel is de taak gewigtig van hem, die geroepen is, die drie 
takken der vaderlandsche wetenschap door leer en voorgang te helpen be- 
vorderen. En tot die eervolle taak, voor mij de heerlijkste, die ik immer 
had kunnen wenschen , zie ik mij , door uw vereerend vertrouwen , be- 
krachtigd door onzen geeerbiedigden Koning, eene nog schoonere en rui- 
mere gelegenheid aangeboden dan die, waarin ik mij vier jaren lang aan 
eene zuster-academie mogt verblijden. Ik zie mij geroepen hier aan de 
Leidsche hoogeschool, sterker nog dan hare zusteren door de innigste 
banden aan het vaderland verknocht , aan deze doorluchtige instelling , wier 
aloude luister, meer nog dan voorvaderlijke heldenmoed, den roem van 
ons Nederland duurzaam heeft gevestigd. Hoe zal ik woorden vinden , 
om naar waarheid het gevoel van dankbaarheid uit te drukken, dat mij 

15* 



116 



M. DE VRIES 



den boezem vervult? Maar neen, het zijn geene woorden, geene ijdele 
betuigingen, die gij verlangt; gij wilt, dat ik mijne erkentelijkheid door 
daden betoone, door een ijverig, krachtig, volhardend streven op de edele 
loopbaan, mij hier door uwe gunst geopend. Ontvangt dan in dit plegtig 
oogenblik de heilige verzekering, dat het de vurigste wensch van mijn 
hart is, uwe verwachting niet te leur te stellen. Mag ik in het vertrou- 
wen , mij door mannen van uwen rang en van uwe verdiensten geschon- 
ken, een blijk zien uwer hooggeschatte goedkeuring van hetgeen elders 
door mij verrigt werd, van de beginselen, die ik tot hiertoe in de weten- 
schap beleed: het zal mij een nieuwe prikkel zijn, om in den ijver niet 
te verflaauwen, maar te arbeiden met verhoogde geestdrift en met verdub- 
belde kracht. Wel gevoel ik, hoeveel mij ook thans nog ontbreekt, om 
de mij aangewezen roeping zoodanig te vervullen, als ik zou wenschen te 
doen. Wel is het niet zonder schroom, dat ik de geringheid mijner krach- 
ten met de grootschheid mijner taak — mijner driedubbele taak — ver- 
gelijk. Maar, zoo liefde voor de wetenschap, zoo belangstelling in den 
bloei dezer hoogeschool, zoo een hart dat met warmte klopt voor het dier- 
baar vaderland, zoo onvermoeide ijver en volharding iets kunnen waarbor- 
gen: dan durft ik U beloven, dat gij U nooit zult beklagen , mij met uw 
vertrouwen te hebben vereerd. Rijper leeftijd en voortgezette arbeid zullen , 
hoop ik, datgene aanvullen en verbeteren, waarin ik thans nog te kort 
mogt schieten. Zoo hoop ik dan mij te kwijten van de schuld der dank- 
baarheid jegelis U, Edelgrootachtbare Heeren, en jegens deze hoogeschool, 
aan welke ik eenmaal mijne vorming te danken had. Met aandrang roep 
ik daarbij uwe voortdurende toegenegenheid , uwe veelvermogende onder- 
steuning in. En worde steeds uwe ijverige zorg voor de bevordering van 
wetenschap en verlichting met overvloedigen zegen bekroond! 

Hooggeleerde Heeren , Zeer Geachte Ambtgenooten ! U van deze plaats 
te mogen begroeten, is een voorregt, dat mij tot innige vreugde verstrekt. 
In uwen kring te worden opgenomen, met U te arbeiden tot den bloei 
der Leidsche hoogeschool, en in die broederlijke zamenwerking de gele- 
genheid te vinden, om U mijne achting en mijnen eerbied, mijne dank- 
baarheid , mijne vriendschap te betoonen : welke schoonere bestemming had 



REDEVOERING. 



117 



mij immer te beurt kunnen vallen? Of zou ik niet wenschen, U de ge- 
voelens van mijn hart op eene Uwer waardige wijze te doen blijken? Sla 
ik het oog op uwe vergadering, ik zie mannen, die door hunne geleerd- 
heid en hunne talenten den roem van ons vaderland verhoogen. Ik zie 
sommigen mijner voormalige leermeesters , aan wie ik mij zoo duur ver- 
pligt gevoel, wier heldere kennis mijnen geest verlichtte, wier welwillende 
vriendschap mijn gemoed weldadig verwarmde. Ik zie trouwe vrienden, 
wier gezellige omgang, uit eenheid van rigting geboren, door wetenschap- 
pelijk streven veredeld, mij steeds eene ruime bron van levensgeluk is 
geweest, en die thans mij de broederhand reiken, nu ik, na kortstondige 
scheiding , tot hen ben teruggekeerd , om weder in hun midden te leven en 
met hen te trachten naar een zelfde doel. Welaan, mijne vrienden , die mij 
met zooveel hartelijkheid te gemoet komt, vol vreugde aanvaard ik onze 
nieuwe betrekking. Moge zij ons nog naauwer aan elkander verbinden. 
Dubbel behoefte heb ik thans aan uwe vriendschap; want gij weet het, 
hoe kort ik slechts werkzaam was aan Groningens hoogeschool, steeds zal 
de herinnering aan dat viertal jaren mij dierbaar en onvergetelijk blijven. 
Gij weet het, ik vond er ware vrienden , van wie het mij moeilijk viel te 
scheiden, vrienden die mijnen voorspoed hebben gedeeld en verhoogd, die 
met mij hebben geweend in mijnen bitteren rouw. Bij U hoop ik vergoe- 
ding te vinden voor hetgeen ik vaarwel heb gezegd. Gij allen , vrienden , 
leermeesters , ambtgenooten , blijft voor mij wat gij altijd geweest zijt. Aan- 
gevuurd door uw voorbeeld, gesterkt door uwe welwillendheid , zal ik mij 
gelukkig rekenen, met U de handen ineen te slaan tot bevordering van 
het rijk der waarheid, en onze eendragt zal vruchten dragen voor de edele 
zaak, waaraan ons aller leven is toegewijd. 

Hoe had ik gewenscht, bij deze gelegenheid een hartelijk woord te spre- 
ken tot den eerbiedwaardigen grijsaard, die de Nestor is van uwen kring, 
mijnen hooggeschatten leermeester siegenbeek. Hoe gaarne had ik openlijk 
de hulde mijner erkentelijkheid herhaald aan hem, den oudsten en ge- 
trouwsten vriend mijns Vaders , die voor mij steeds een vaderlijk vriend 
was, steeds mij met trefFende blijken van welmeenende toegenegenheid 
vereerde. Is hij door hooge jaren en wankele gezondheid verhinderd, ge- 



118 



M. DE VRIES 



tuige te zijn van dit plegtig uur, ik weet het, hoe hij in het geluk, dat 
mij te heurt valt, deelt met onverkoelde belangstelling ; hoe het hem wel- 
kom is , dat de taak , door hem zelven , nu zes-en-vijftig jaren geleden , 
met jeugdige kracht aanvaard, en van welker vervulling zooveel lofs door 
hem werd ingeoogst , thans aan mij , zijnen dankbaren leerling , is opge- 
dragen. Hoe zal ik aan zoovele gunstbewijzen van zulk eenen geachten 
voorganger naar waarde beantwoorden ? Hoe anders dan door krachtige 
inspanning om een niet onwaardig opvolger te zijn van den man, wiens 
verdiensten in Nederland zullen leven , zoo lang aan de vaderlandsche taal 
en letteren de verschuldigde eer zal worden betoond. 

U, eerwaarde schrant, wien ik als mijn onmiddellijken voorganger mag 
begroeten, zij een welgemeende heilvvensch toegebragt. Mag ik mij niet 
beroemen op het voorregt, uw leerling te zijn geweest: gij zult daarom 
de betuiging niet versmaden van de achting, die ik voor U gevoel. Vele 
zijn de diensten, door U aan de vaderlandsche letterkunde bewezen, niet 
slechts in uwe betrekking aan deze hoogeschool, maar ook in het ambt, 
vroeger door U in het Zuiden bekleed , waar nog uw naam bij de Vlaamsche 
broeders in dankbare herinnering leeft. Na eene lange en werkzame loop- 
baan is U thans, om uwe gevorderde jaren, de welverdiende rust in eere 
geschonken. Moge die rust nog lang in ongestoorden voorspoed uw deel 
zijn, en worde het genot daarvan U verhoogd door de streelende voldoe- 
ning, waarmede het terugzien op een welbesteed leven de kroone der 
grijsheid veredelt x ). 

Een woord ook tot U, hooggeeerde bake en geel, — want vergunt 
mij U beiden te zamen te noemen, die ik nooit in mijne gedachten van 
elkander heb gescheiden. U beiden mag ik als mijne leermeesters roemen. 
U beiden, zeg ik; want al heb ik slechts van een Uwer, in den eigenlij- 
ken zin des woords, geregeld onderwijs genoten: ook een leerrijke om- 
gang, geestrijke gesprekken en verstandige raadgeving zijn vermogende 



i) Ik geef deze toespraak, zoo als zij oorspronkelijk gesteld was. De afwezigheid van 
den Hecr sciieaNT heeft bij het uitspreken kleine veranderingen noodzakelijk gemaakt. 



REDEVOERING. 



119 



hulpmiddelen tot vorming van het jeugdig gemoed. Hoeveel heb ik niet 
aan U beiden te danken ! In de schatten der klassieke oudheid hebt gij mij 
ingewijd, en door het regte gebruik mij die bronnen van het ware schoon doen 
erkennen in hare vormende kracht; gij hebt mij doordrongen van de be- 
proefde beginselen, die in alle vakken van menschelijke kennis den 
weg ter waarheid verzekeren, en mij voorgelicht door uw schrander oor- 
deel, uwen gelouterden smaak, uwen geoefenden kunstzin. En aan dit 
alles hebt gij de kroon opgezet door de hartelijke gezindheid , die ik steeds 
van U niogt ondervinden , door uwen belangstellenden ijver om mij die 
loopbaan te doen ontsluiten, die mij het onschatbare voorregt schenkt, aan 
uwe zijde voor de wetenschap te leven. Een woord van diepgevoelden 
dank moge U niet ongevallig zijn. Kan ik nimmer uwe weldaden naar 
eisch vergelden : ik wil er naar streven door van verre uw voorbeeld te vol- 
gen, door voort te gaan met U te toonen, dat gij zooveel goeds niet aan 
een ondankbare hebt verspild.. 

Datzelfde zij ook met warmte aan U gezegd , waarde rutgers , beminde 
leermeester en vriend! Nooit zal bij mij de herinnering verflaauwen aan 
die genoegelijke uren, met U doorgebragt, toen ik door U werd ingeleid 
in de verborgenheden der taalkennis, en de heldere fakkel der heilige 
Sanskrita mij door U werd ontstoken. De gevoelens , die mijn hart voor 
U koestert , zijn U bekend ; want voor U heb ik nooit geheimen gehad , 
het was mij eene behoefte , U in mijn binnenste te doen lezen. Zal de 
betrekking tusschen U en mij voortaan eene andere zijn dan zij tot hiertoe 
geweest is: blijven wij steeds voor elkander dezelfden. Voor mij heeft die 
nieuwe betrekking eene dubbele waarde, omdat zij mij aan U nog nader 
verbindt, nog meer mij de gelegenheid geeft, U mijne innige gehechtheid 
te bewijzen. 

Ook U, hooggeachte van assen, wil ik openlijk het dankgevoel betui- 
gen, dat mij voor U bezielt. Hoeveel welwillendheid hebt gij mij steeds 
bewezen! Hoe hebt gij steeds mijne belangen met opregte deelneming 
behartigd! Hoeveel nut heb ik getrokken van uwen keurigen smaak, van 
uw scherpzinnig vernuft! Hoe dikwijls hebt gij mij verrast met fijne en 



120 



M. DE VRIES 



juiste opmerkingen over menig verschijnsel onzer moedertaal, die gij met 
zooveel geestdrift vereert, en, in verpoozende afwisseling met de strenge 
regtswetenschap , zoo gelukkig beoefent. Wil mij ook verder uwe leering, 
uwe toegenegenheid , uwe vriendschap niet onthouden. Ik blijf die thans, 
gelijk vroeger, op den hoogsten prijs stellen, en bied U de verzekering 
aan, dat gij in uwen nieuwen ambtgenoot altijd dezelfde gevoelens van 
eerbied en erkentelijkheid zult aantreffen, die gij in uwen voormaligen 
leerling nooit hebt gemist. 

Is er iets, dat mijne vreugde op dezen dag verheft tot een zalig gevoel, 
het is uwe tegenwoordigheid , lieve Vader! Als ik U aanzie en in uwe trek- 
ken lees, wat er omgaat in uwe ziel, dan welt er een stroom van aandoe- 
ningen in mijnen boezem op. Daar verrijst voor mijne verbeelding mijn 
geheele leven , van de geboorte tot op heden , en het bevat niet een enkelen 
dag, die niet doorweven is van uwe teedere liefde, van uwe trouwe zorg ? 
van uwen wijzen raad. Maar het heilig gevoel van eerbied, van liefde, van 
dankbaarheid , dat het kind voor zijne ouders koestert, het uit zich niet in 
woorden , in het openbaar gesproken i het geeft zich lucht in den huiselij- 
ken kring, of in de stille eenzaamheid, als het volle gemoed zich uitstort 
voor Hem, die in het verborgene ziet. Hij, de algoede God, heeft uwe 
gebeden verhoord, en uwe opofferende vaderlijke trouw met eene uitkomst 
bekroond, die uwen hoogen ouderdom met verkwikkenden zegen omstraalt. 
Want wellust moet het U zijn voor het harte, U, die uw hoogste geluk 
steeds in uwe kinderen steldet, nu gij uw beide zonen op een standpunt 
geplaatst ziet , waarop zij , door het betrachten uwer wijze lessen , nuttig 
werkzaam kunnen zijn voor het vaderland , dat wij door U leerden lief hebben , 
voor de wetenschap, waarvoor gij ons gemoed in vurigen ijver ontvlamdet. 
Wellust moet het U zijn voor het harte, den oudste van ons beiden aan 
uwe zijde te zien , door het vertrouwen zijner medeburgeren tot deelneming 
aan het staatsbestuur geroepen , en den jongste te zien optreden om eene 
taak als deze te aanvaarden , hier aan de Leidsche hoogeschool , die gij 
steeds zoo hoog hebt geeerd , die zoovelen uwer beste vrienden als hare 
sieraden telde , wier roem onze onvergetelijke kemper door den zijnen ver- 
hoogde. De vreugde , in dit uur U geschonken , storte een zachten balsem 



REDEVOERING. 121 

in uw hart, nog bloedende van de wonde, die het verlies van een teer- 
beniinden broeder U sloeg. De zegen, U genadig verleend, blijve uw 
deel tot in lengte van dagen. Uw raad en uwe leering blijve mij voor- 
lichten in mijne nieuwe roeping; uw vaderlijke zegen zij mij tot bemoe- 
diging en steun; uw gebed stijge voor mij op, dat het God behage, mij 
de krachten te verleenen , om de pligten , waartoe ik mij heden verbind , 
getrouw te vervullen. 

Nog een woord tot U, edele Jongelingen , kweekelingen dezer hooge- 
school ! Voorzeker , het is eene schoone taak , voor U te mogen optreden , 
om mede U te geleiden op den weg der wetenschap. Maar dubbel schoon 
is die taak, waar het eene wetenschap geldt, die aan de heiligste belan- 
gen van het vaderland zoo naauw is verbonden. O ! mogt ik er in slagen , 
het vuur, dat in mij blaakt, in uwe borst over te storten, U te doen 
ontgloeijen in liefde voor de dierbare moedertaal, voor de letteren en ge- 
schiedenis van ons doorluchtig voorgeslacht ! Mogt ik er in slagen , uwe 
geestdrift ten goede te rigten, uwen ijver te bezielen tot vlijtige inspan- 
ning , maar bovenal U het pad te wijzen , dat leidt tot degelijke kennis ; 
want zij alleen is het, die den ijver en de geestdrift kan vormen tot eene 
zedelijke kracht. Maar behoef ik nog te twijfelen aan uwe gezindheid, 
om met mij die leuze te volgen? Staat niet in het gedenkboek dezer hoo- 
geschool -schier op elke bladzijde gegrift, hoe steeds hare kweekelingen in 
liefde tot het vaderland een roemrijk voorbeeld hebben gegeven? Heeft 
niet de klagt , die zoo menigmaal werd aangeheven over de verwaarloozing 
onzer moedertaal , weerklank bij Ulieden gevonden , en U elke poging doen 
toejuichen, die strekken kon om haar te herstellen in haar onvervreemd- 
baar regt? Maar die klagt zelve was het bewijs van herleefde belangstel- 
ling, de onmiskenbare uiting van den vooruitgang der wetenschap, dien 
mijne rede U aanwees. Welaan dan, slaat moedig de handen aan den 
arbeid, om tot dien vooruitgang mede te werken, zooveel in uw vermogen 
is. Zal onze wetenschap werkelijk de plaats innemen , waarop zij aan- 
spraak heeft , en geheel hare bestemming vervullen , dan moet haar leven 
en krachtige bloei uitgaan van onze hoogescholen , van ons jeugdig ge- 
slacht, dat de hope der toekomst in zich draagt. En in dien edelen wed- 

16 



122 



M. DE VRIES, REDEVOERING. 



ijver mag vooral ons Leiden niet achterblijven , Leiden , dat op zoovele 
herinneringen boogt, zoo dierbaar aan het nationale gevoel, Leiden, dat 
in de klassieke en oostersche letteren een onvergankelijken roem heeft ver- 
worven, en des te meer aan de vaderlandsche wetenschap dure verpligtin- 
gen heeft. Jongehngen ! waardeert uwe roeping , gevoelt wat gij aan het 
vaderland schuldig zijt! Wat mij betreft, ik ken geen hooger genoegen 
dan met U te streven naar dit edel doel ; en wel mag ik er trotsch op zijn , 
dat mij daartoe het regt is gegeven. Met vertrouwen aanvaard ik mijn 
werk in uw midden , en ik durf het verwachten , dat eerlang tusschen U 
en mij die vriendschapsband zal worden aangeknoopt, die alleen den goe- 
den uitslag van ons gemeenschappelijk pogen kan waarborgen. Als ik 
herdenk aan de jaren, die ik daar ginds met uwe broeders heb doorge- 
bragt , aan de gevoelens , die hen en mij verbonden , en , nog voor weinige 
dagen, ons afscheid vergezelden, dan gevoel ik dubbel de waarde van 
zulk eene schoone betrekking. Maar het is mij, als zag ik reeds de voor- 
teekenen, dat ik in denzelfden vertrouwelijken omgang mij ook met U zal 
mogen verheugen. Zie ik niet in enkelen Uwer diegenen weder, die ik 
reeds in Gruno's veste onder mijne vrienden mogt tellen? Zie ik niet velen 
onder U, die, in jeugdiger leeftijd, een gelijke band aan mij hechtte, 
toen , in deze zelfde stad , een andere werkkring mij het voorregt schonk , 
mede hen voor te bereiden tot de loopbaan, die zij thans aan deze hoo- 
geschool betreden? Gij, mijne vrienden, ontvangt mijnen groet! Sluiten 
wij op nieuw ons aaneen , om thans , op hooger standpunt , onzen vroe- 
geren arbeid te vervolgen. En gij allen , burgers dezer hoogeschool ! ver- 
eenigt U met ons in eendragtigen ijver, tot ernstige behartiging der we- 
tenschap, tot handhaving van de regten der moedertaal, tot bevordering 
van het welzijn des vaderlands! 



SERIES LECTIONUM, 



IN 



A C A D E M I A LUGDUNO-BATAVA 

HABENDARUM, POST EEKIAS AESTIVAS ANNI 1853. 



FACULTAS PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

T. G. J. Jutnboll Sermonis Hebraei elementa tradet, cum 
Grammatica explicanda, tum analyticis Exercitiis moderan- 

.dis, diebus Lunae, Martis et Mercurii, horaVIII, 

et die Jovis, I. 

Literarum Arabicarum, Chaldaicarum et Syriacarum initia 
docebit (duce Cl. Roorda, Winero , Uhlemanno) , diebus 

Jovis, Veneris et Saturni, VIII. 

Cum provectioribus discipulis legere perget Al-Bayano'l- 

Mogrib , ex ed. Cl. Dozyi , die Martis , II , 

et Hamasae Carmina cum Tibrizii Commentario , die Veneris , XII — I. 
Coranum , addita lectione Commentarii Baidhawiani , die J ovis , V — VII. 
Chrestomathiam Syriacam a Bernsteinio editam , die Jovis , II. 
M. Siegenbeek, provectae aetatis causa rude donatus, quantum 

per vires licebit, studiosae juventuti prodesse conabitur. 
J. Bake interpretabitur Ciceronis Libros de Oratore , diebus 

Lunae, Martis et Mercurii, IX. 

Platonis aliquot Dialogos, initio facto a Protagora, iisdem 

diebus, X. 

Ex Antiquitatibus Atticis selecta capita tractabit , die Lunae , I — II. 

Scholas paedagogicas habebit, die Mercurii, I — II. 

16* 



124 SERIES LECTIONUM. 



A. Rutgers, Jesajae Vaticinia et Psalmos selectos interpreta- 

bitur, diebus Lunae et Martis, hora IX, 

et die Mercurii, VIII. 

Priorem Begum Librum cursoria lectione tractare perget, 

die Martis , I , 

et die Jovis, XII. 

Antiquitates Israelitarum explicabit , diebus Lunae , Martis 

et Mercurii, XII. 

Grammaticam Sanskritam docebit et Mahabharatam expli- 

care perget, diebus Lunae et Mercurii, I — II. 

J. H. Stuffken, Logicam tradet, diebus Jovis et Saturni, . . . IX, 

et die Veneris , . . . XI. 

Metaphysicam docebit, diebus Martis et Mercurii, X. 

Ethicam explicabit, diebus Lunae et Jovis , XII. 

Paedagogicam exponet, diebus et horis auditoribus com- 
modis. 

C. G. Cobet , Antiquitates Romanas tradet , diebus Lunae , Martis 

et Mercurii, XII. 

Historiam veterem provectiores docebit, diebus Lunae et 

Mercurii, . I. 

Locos selectos ex Scriptoribus Graecis et Latinis Antiquitatem 

Romanam illustrantes interpretabitur, die Jovis, XII. 

Scholas paedagogicas habebit, diebus Martis et Jovis, ... II. 
Elementa Artis Metricae docebit, diebus Jovis et Veneris, I. 
Initia Palaeographiae Graecae Candidatis Literarum explica- 

bit, diebus Veneris et Saturni, IX — XI. 

Disputandi exercitia publica moderabitur, die Jovis, .... XI. 
R. P. A. Dozt , Prof. Extraord. , Historiam universalem explica- 

bit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, . XI. 

Locos historicos difficiliores et varia Historiae Literariae capita 

tractabit, diebus Jovis et Veneris, XII. 

* * * * Scholae Literarum Belgicarum et Historiae Patriae 
indicabuntur , simulatque Cathedrae vacanti prospe- 
ctum erit. 



SERIES LECTIONUM. 125 
FACULTAS MEDICA. 

C. Prtjys van der Hoeven Pathologiam docebit , diebus Lunae , 

Mercurii et Veneris, hora I. 

Medicinam practicam cum exercitatione in Nosocomio acade- 

mico, quotidie, XI. 

Historiam Medicinae tradet, diebus Martis et Jovis, .... I. 
G.C.B.Sdringar Therapiam generalem docebit , diebus Mart. et Jov. XII , 

, et die Saturni, IX. 

Pharmacognosin et naturalem reniediorum historiam , diebus 

Lunae , Mercurii et Veneris , XII. 

Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus Mercurii 

et Veneris , • .. IX. 

Doctrinam morborum singularium tradet, diebus Lunae, 

Martis et Jovis , IX. 

Praxin medicam , ad lectulos aegrotantium , moderabitur , 

diebus singulis, X. 

F. W. Krieger Theoriam Disciphnae chirurgicae exponet , diebus 

Lunae , Mercurii et Veneris , VIII. 

Exercitationibus clinicis, in Nosocomio academico habeudis, 

vacabit, diebus Lunae, Mercurii, Jovis et Saturni, . . . XII. 

Collegio casuali, diebus Martis et Veneris, XII — III. 

Operationes chirurgicas , tum etiam Vincturarum et Fasciarum 

doctrinam, demonstrabit , horis deinde indicandis. 
Doctrinam de morbis oculorum exponet, die Saturni, . . . X — XII. 

Medicinam forensem, diebus Lunae et Jovis, I. 

Anthropologiam medico-forensem docebit , die Veneris, . . IX. 
A. E. Simon Thomas , Prof. Extraord. , Theoriam Artis obstetri- 

ciae exponet , diebus Martis , Jovis et Saturni , VIII. 

Exercitationibus clinicis , in Nosocomio academico habendis , 

vacabit quotidie, IX. 

Doctrinam operationum tradet , et operationibus obstetriciis , 
tum in pelvi factitia , tum in cadavere instituendis , praeerit , 
die Mercurii, I. 



126 



SERIES LECTIONUM. 



Gynaecologiae et gynaecopathologiae capita selecta tradet , 

die Lunae , hora II. 

Praxin obstetriciam , tum in Nosocomio academico, tum in 
Policlinico obstetricio, quoties necesse erit, moderabitur. 
H. Halbertsma, Just. Fil., Prof. Extraord. , Anatomiam spe- 
cialem et practicam docebit , diebus Lunae , Martis , Mercurii , 

Jovis et Veneris, X. 

Physiologiam , experimentis et observationibus microscopicis 

illustratam, iisdem diebus, , IX. 

Methodum secandi cadavera, quotidie, hiberno tempore, . . XI — III. 
F. W. Krieger et H. Halbertsma disputandi exercitiis publicis 

praeerunt, die Martis, II. 



FACULTAS JURIDICA. 

H. G. Tydeman, Emeritatum nactus et cessans a praelectionibus , 
non tamen cessabit in studiorum suorum fructu lubenter com- 
municando. 

C. J. van Assen interpretabitur Digestorum locos selectos, 



diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. 

Jtjstiniani Institutionum Libros IV cum Theophili para- 

phrasi, diebus Lunae et Mercurii, XII, 

et die Veneris, , XI. 

Jus Civile Hodiernum , secundum compendium a se editum , 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, „ XI. 

Legem Judiciorum privatorum eorumque historiam, et rem 

judiciariam privatam, die Jovis, X — XII, 

et die Veneris cum exercitationibus forensibus , . . . . X. 
Gaji Institutionum et Auctorum classicorum selectos locos, 
ad Jus Romanum pertinentes, horis constituendis. 
H. Cock tradet Jus Criminale , diebus Lunae , Martis , Mercurii , 

et Jovis, IX. 

Jus Publicum et Gentium , diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. 
Jus Naturale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 



SERIES LECTIONUM. 127 

Ordinem Judiciorum Criminalium, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii, hora XII. 

J. de Wal explicabit Encyclopaediam et Methodologiam Juris, 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, IX. 

Historiam Juris Romani enarrabit, iisdem diebus, X. 

Jus Mercatorium exponet, die Jovis, XII, 

et die Veneris, IX — XII. 

Historiam Juris in Patria nostra, inde ab Unione Rheno- 

trajectina, tradet diebus Lunae, Martis et Jovis, .... V. 
S. Vissering Statisticam patriae explicabit, diebus Lunae, Martis 

et Mercurii, I. 

Historiam Europae diplomaticam , iisdem diebus, II. 

Oeconomiam politicam, die Jovis et die Veneris, I — II. 

Locos selectos ex Oeconomia politica et Statistica tractabit, 

die Veneris, . . . v IX. 

FACULTAS THEOLOGICA. 

W. A. van Hengel , provectae aetatis causa rude donatus , quan- 
tum per vires licebit, Academiae alumnis prodesse conabitur. 
Cum Theologiae studiosis provectioribus de variis rebus 

gravioris argumenti familiariter colloquetur, die Veneris, VI. 
N. C. Kist Historiam Ecclesiasticam docebit imprimis antiquam, 

diebus Lunae, Martis et Mercurii, XII. 

Christianae Morum Disciplinae partem exponet practicam et 

asceticam, diebus Lunae, Mercurii et Veneris, XI. 

Doctrinae et Dogmatum Christianorum Historiam tradet, 

diebus Jovis et Veneris, XII. 

Historiae Ecclesiasticae Veteris monumenta exponet, die 

Martis, XI. 

Orationibus Sacris praeerit, die Martis, II. 

J. H. Scholten Dogmaticam Christianam tradet, diebus Lunae 

et Veneris , X , 

et diebus Martis et Jovis, XI. 



128 



SERIES LECTIONUM. 



Theologiae naturalis, sive Philosophiae de Deo, historiam 

enarrabit, diehus Jovis et Veneris , hora I. 

Librorum N. F. historiam tradet, diebus Lunae et Martis, I. 

Orationibus Sacris praeerit, die Mercurii, II. 

A. Niermeyer Lccae librum , Acta Apostolorum inscriptum , 

interpretabitur , diebus Martis et Jovis, VIII, 

et die Mercurii, IX. 

Theologiam practicam tradet, diebus Jovis et Veneris,. . . IX. 

Orationibus Sacris praeerit, die Jovis, II. 

A. Kuenen, Prof. Extraord. , Hermeneuticam librorum N. F. 

tradet, die Lunae, VIII, 

et die Jovis, . . X. 

Librorum V. F. historiam enarrabit, die Mercurii, .... I, 

et die Veneris , VIII. 

***Publice disputandi Exercitationibus praeerunt, die Ve- 

neris, ." II , 

N. C. Kist, J. H. Scholten, A. Niermeyer et A. Kuenen. 



FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 



C. G. C. Reinwardt Civium academicorum studia, quantum 

aetas et vires sinent , juvare paratus est. 
J. van der Hoeven Zoologiam et Anatomen comparatam docebit , 

diebus Lunae, Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, XI. 

Mineralogiae et Geologiae elementa exponet, diebus Lunae 

et Mercurii, II. 

Anthropologiam sive Historiam naturalem Hominis docebit, 

diebus Martis et Jovis, I. 

A. H. van der Boon Mesch Chymiam corporum organicorum 

exponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Jovis, IX. 

Chymiam, quae anorganica vocatur, docebit iisdem diebus, XI. 
Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo- 

net, diebus Lunae et Mercurii, XII. 



SERIES LECTIONUM. 



129 



Oeconomiam ruralem tradet , diebus Martis et Jovis , . . . hora XII. 



Experimenta instituendi artem docebit, et Exercitia practica 

in Laboratorio moderabitur quotidie. 
Cum Studiosis provectioribus de Physiologia, chymica, collo- 

quetur, die Veneris, hora vespertina, V — VIII, 

G. J. Veudam Elementa Geometriae planae et Trigonometriam 

planam tradet, die Jovis, X, 

et die Veneris, IX — X. 

Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit, diebus 

Jovis et Veneris, VIII. 

Arithmeticam universalem, sive Algebram, tradet, diebus 

Martis et Mercurii, VIII," 

et die Jovis, IX. 

Geometriam analyticam, Calculum differentialem , et Mecha- 

nicam tractabit, diebus et horis, postea indicandis. 
Scholas paedagogicas habebit, die Lunae, hora commoda. 
P. Kaiser Astronomiam theoreticam tradet, diebus Lunae, Mar- 

tis, Mercurii et Jovis, IX. 

Astronomiam practicam iisdem diebus, . . . . ; . X. 

Astronomiam, quam popularem vocant, tradet, diebus Lunae 

et Jovis, hora vespertina, V. 



Post ferias paschales autem-hora quadam matutina, , Audito- 

ribus commoda. 
Theoriam motus corporum coelestium, et disquisitiones sele- 

ctas de perturbationibus , quas motus corporum coelestium 

patiuntur, aptis horis commentabitur. 
Singulos suos Auditores, ad coelum, tubi optici ope, per- 

lustrandum, aptis temporibus evocabit. , 
Artis observandi exercitiis quotidie praeerit. 
G. II. de Vriese Phytographiae fundamenta tradet autumnali 



tempore, singulis diebus, II. 

Plan.tarum indigenarum et rnedica, virtute praeditarum histo- 

riam illustrabit, verno et aestivo tempore, diebus iisdem, VII. 
Physiologiam plantarum exponet, dieb. Lun.,Mart., Merc. et Jov. II. 

17 



130 SERIES LECTIONUM. 

Selectas demonstrabit familias naturales, iisdem diebus, . . hora I. 

Excursionibus botanicis praeerit , die Saturni , apta tempestate. 

Historiam plantarum, medica virtute praeditarum, et phar- 
macognosin regni vegetabilis et animalis , duce Pharmaco- 
poea, Neerlandica , futuris Pharmaceutis tradet , horis 
commodis. 

P. L. Rijke , Prof. extraord. , Physicam experimentalem docebit , 

diebus Lunae, Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, XII. 

De Physices capitibus selectis latius et fusius disseret, die- 

bus Lunae et Mercurii, X. 

Physicam mathematicam tradet, diebus Lunae et Veneris, VIII. 



P. O. van der Chijs , titulo Professoris Extraordinarii ornatus , 
Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, quae 
Auditoribus convenient. 
J. A. Boogaard, M. Doct. , Prosector, Anatomiam pathologicam 

tradet , die Veneris , II — IV. 

Anatomiam generalem exponet, et aptum Microscopii in ea 

colenda usum indicabit, die Jovis, II — IV. 



C. A. X. G. F. Sicherer , Literarum Germanicarum Lector, selecta 
principum Poetarum Germanicorum carmina interpretari paratus 
est, simul id acturus, ut his ipsis exempUs varia poeseos 
genera explicet Auditoribus. 

Si qui sint , qui , Linguae Germanicae minus periti , Gram- 
maticam doceri cupiunt , his quoque lubentissime vacabit. 



C. G. Lokkers , Academicus Artis gladiatoriae Magister , aptum 
et elegantem gladii usum quotidie docebit. 



PROGUAMMA 

CERTAMOIS IITERARII, 

A 

RECTORE ET SENATU ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE 

D. VIII MENSIS FEBRUARII A. MDCCCLIV 
I N D I C T I. 



Ex Regis Augustissimi Guilielmi III liberalitate et munificentia , Rector 
et Senatus Academiae Lugduno-Batavae omnes Academiarum hujus Regni 
Cives et Athenaeorum Alumnos in proximum annum ad Certamen Lite- 
rarium invitant et evocant, propositasque a singulis Ordinibus academicis 
sequentes quaestiones jubent promulgari. 

ORDO PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM 

hasce proponit quaestiones: 

I. 

Exponatur de L. et T. Munatiorum Plancorum vitd et rebus gestis , tum 
ex Tullianis Epistolis , tum aliunde,- 

II. 

Locus Psychologiae de libertate explicetur ita, ut diversae hac de re 
P/iilosop/iorum sententiae enumerentur et ponderentur. 

Ad hanc quaestionem explicandam licebit patrio sermone uti. 

In utriusque argumenti expositione postulatur sermo purus, dilucidus 
et elegans. 

17* 



132 



PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII. 



ORDO MEDICORUM 
sequentera proponit quaestionem: 

Quaeritur in tuberculorum genesin et evolutionem quam exerceant vim motus 
corporis , tum universi , ut in locomotione , quae vocatur , in perficiendis 
laboribus , in exercitatione gymnasticd , tum particulares , ut in loqueld, in 
cantu alidve laterum intentione? Quid in solvendd quaestione efflci potest 
ex morbi tuberculosi frequentid pro vario , quibus victus paratur , opificiorum 
fjenere , tum etiam ex calculo phthisicorum in monasteriis , ergastulis , carce- 
ribus , aiiisque locis, motum corporis in aere pleno , ut dicunt , impedientibus? 

Ad quam quaestionem tam latine quam patrio sermone respondere licebit. 

ORDO JURECONSULTORUM 
quaestiones proponit sequentes: 

Instituti, quo summae Reipublicae Administri procurationis suae rationes red- 
dere tenentur, natura , origo , progressus , commoda et incommoda exponantur. 

II. 

Instituatur comparatio Juris Neerlandici et Anglici de societatibus mercatoriis. 

ORDO THEOLOGORUM 
hanc proponit quaestionem: 

Bxponantur doctrinae moralis in humano genere initia , ejus per princi- 
piorum moralium quae dicuntur inventionem variamque definitionem progres- 
sus, atque ad haec principia ulterius explicanda Heligionis Christianae vis 
et auctoritas. 

ORDO DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM 

has proponit quaestiones: 

In stellas variabiles , quotquot sold oculorum acie et per temporis indicti 

Spatium COnSpid pOSSUnt , ArgelandrO duce (Astronomisches Jahrbuch, Jur das Jahr 1844, 

herausgegeben vm H. C. Schumacher) , novis observationibus inquiraiur. 



PROGRAMMA CERTAMINIS LITERARII. 



133 



II. 

Algarum iSederlandiae historia , etsi haud parum exculta , eo tamen pro- 
gressa nondum esse videtur , ut eam , si plures ejusdem partes et geogra- 
phicus stationes spectemus , perfectam et absolutam habeamus. Quo igitur 
melius cognoscantur nostrae Algae , Ordo requirit , ut Algae , quae inhabitant 
munimenta maritima , rivulos fiuentes , lacuum aquas , canales fossos , sta- 
gnaque turfosa, ea maxime quae nondum pervestigata sunt , explorentur , 
earumdemque genera et species , sive jam cognitae sive nondum inventae , 
enumerentur , novarum, si quae sint , natura exponatur , formae describantur 
et figuris illustrentur , harumque specimina , secundum artis regulas parata , 
Ordini tradantur. 



Conimentationes , latina oratione conficiendae, nisi in casibus singulari- 
bus aliter fuerit constitutum , aliaque quam Auctorum manu describendae , 
ante diem 1 m. Novembris hujus anni mittantur ad Virum Clarissimum 
T. G. J. Jutnboll, Senatds Academici acta curantem. Singulae lemmate 
inseribuntor adjunguntorque schedula© obsignatae, Auctorum nomina et 
praenomina integris literis continentes, eodemque extrinsecus lemmate 
distinctae. 

Ordinum de acceptis Commentationibus Judicia pronuntiabuntur opti- 
marumque responsionum Auctoribus, examine ante instituto, praemia tri- 
buentur ipso die Academiae natali vin m. Febr. a. mdccclv. 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DIE 31 DECEMBRIS 1853. 



E FACULTATE 
PHIL. THEOR. 
ET LIT. HUM. 


E FACULTATE 
MEDICa. 


E FACULTATE 
JURIDICa. 


E FACULTATE 
THEOLOGICa. 


E FACULTATE 
DISC. MATH. 
ET PHYS. 


TOTUS 
NUMERUS. 


29 


89 


216 


134 


19 


487. 



Praeterea in Album Academicum nomina Studiosorum , in Athenaeis 
studiis operam navantium, relata sunt, eo tantum consilio, ut hic exami- 
nentur et Doctores creari possint, quorum: 

in Facultate Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 12 

// // MedicA 45 

// // Juridica, 54 

// // Theologica 45 

156. 



DOCTORES CREATI 



IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA , 

A DIE 9 FEBKUAKII 1853 AD 8 DIEM EEBRUAKII 1854. 



Die26 Februarii. Mauritius Jacobus van Lennep, Amstelodamensis , 
publice defensu Dissertatione de Diario nautico , Jur. Rom. et Hod. 
Doct. , cum laude. 

D. 14 Martii. Petrus Bernardus van Hyfte , e pago Sancti Laurentii 

Flandrensis, Med. et Artis Obstr. Doct., defensis Thesibus chirurgici 

argumenti, Artis Chir. Doct. 
D. 19 Martii. Joh. Zacharias Herman, e Promontorio Bonae Spei , Med. 

Doct. , defensis Thesibus argumenti obstetricii, Artis obstetriciae Doct. 
Eodem die. Joh. Zacharias Herman, Med. et Art. Obst. Doct. , de- 

fensis Thesibus, Chirurgiae Doct. 
Eodem die. Jacobus Christianus Johannes van der Schalk, Schieda- 

mensis, defensis Thesibus, Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 4 Aprilis. Eduardus van den BoscH,,Haganus, Jur. Rom. Doct. , 

defensis Thesibus , Jur. Hod. Doct. 
D. 6 Maji. Jacobus Cornelius Rasch, Haganus, defenso Specimine 

ad articulos 152 et 153 Codicis de re Judiciarid in causis civilibus , 

Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 7 Maji. Janus Breunissen Troost, e pago Drunen in Prov. Bra- 

bantiae septentrionalis , publice defensa Dissertatione de Discipulo , 

quem in quarto Euangelio dilexisse Jesus dicitur , Theologiae Doctor, 

magnd cum luude. 

D. 12 Maji. Franciscus Victor Hubertus Mertz, e pago Horst, Lim- 
burgensis, defensis Thesibus, Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 



136 



DOCTORES CREATI. 



Die 4 Junii. Jacobus Diedericus Adelbertus Schutter, Dordracenus, 

defensis Thesibus, Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 7 Junii. Petrus Roverius van Mierlo, Bredanus, Med. et Art. 

Obst. Doct., defensis Thesibus, Chirurgiae Doctor. 
D. 10 Junii. Henricus Enschede, Harlemensis, defensa Dissertatione 

de iis Magistratibus , qui publice constituti sunt Depositarii , Jur. 

Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Nicolaus Meursinge, Leovardiensis , Med. Doct. , defensis 

Thesibus, Chirurgiae Doctor. 
D. 13 Junii. Eliza Laurillard, Roterodamensis , publice defensa Dis- 

•sertatione de locis Euangelii Johannis , in quibus ipse Auctor verba 

Jesu interpretatus est , Theologiae Doet. , magnd cum laude. 
D. 14 Junii. Johannes Josephus Henricus Matthaeus Weve, Haga- 

nus , defensis Thesibus , J ur. Rom. et Hod. Doct. 
D. 18 Junii. Thomas Annas Klinkhamer, Antverpiensis, defensa publice 

Dissertatione de negotiis simulatis , Jur. Rom. et Hod. Doctor, 

cum laude. 

D. 20 Junii. Carolus Josephus van Nispen tot Pannerden, e pago 
Zevenaar Gelrus , defensis Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , 
magnd cum laude. 

Eodem die. Jacobus Matthias Boom, Tholensis, defensa Dissertatione, 

continente casum morbi rheumatici acuti , qui in pyaemiam transiit , 

Med. Doct. , cum laude. 
D. 21 Junii. Eranciscus Christianus Reinhardus Benfort, e pago 

Soeterwoude Hollandus, defensa, Dissertatione de aqud potabili , Med. 

Doct. , cum laude. 

D. 25 Junii. ' Jacobus Guilielmus van de Laar, Haganus, defensis 

Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Janus van Gennep , Roterodamensis , defensrs Thesibus , J ur. 

Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 27 Junii. Janus Minnema Buma, Leovardiensis , defensis Thesibus, 

Jur. Rom. et Hod. Doct. , magnd cum laude. 
Eodem die. Jacobus Henricus Guilielmus Kool , Haganus , defensis 

Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 



DOCTORES CREATI. 



137 



Die29 Junii. Age van Hettinga Tromp, Lekkuma-Frisius , defensis 

Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Carolus Eugenius Paschalis Josephus Strens , Leodien- 

sis , defensis Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 29 Junii. Carolus Hubertus Henricus Gisbertus Leurs, Bure- 

mundensis , defensa Dissertatione , continente casum carciomatis ven- 

triculi, observatum in Clinico Cl. Pruys van der Hoeven , cum 

epicrisi , Med. Doct. , cum laude. 
D. 30 Junii. Jacobus Marius Piepers , Bruxellensis , defensa Disserta- 

tione , continente observationes nonnullas e Clinico Cl. Simon Thomas , 

Med. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Henricus Cornelius Kips , Haganus , defensa Dissertatione , 

continente observationes quasdam e Clinico Cl. Krieger , Med. Doct. , 

magnd cum laude. 

Eodem die. Henricus van Aken, Gorinchemensis , defensa Dissertatione 
de assecuratione contra incendium , Jur. Rom. et Hod. Doctor, 
cum laude. 

D. 1 Julii. Bernardus Lavinus van Tienen, Amstelodamensis , publice 

defensa Dissertatione , sistente quaedam de magnetismo , ut vocatur , 

animali, Med. Doctor. 
Eodem die. Lambertus Johannes Sanders van Loo, Amstelodamensis , 

defensa publice Dissertatione , continente observationem vitii cordis 

organici , Med. Doct. cum laude. 
D. 24 Sept. Antonius Cornelius Oudemans Junior, Amstelodamensis , 

publice defensa Dissertatione de Manganii pondere cliymico , Math. 

Mag. et Phil. Nat. Doct. , magnd cum laude. 
D. 1 Oct. Franciscus Rienderiioff , Enchusanus, Med. et Art. Obst. 

Doct. , defensis Thesibus , Chirurgiae Doctor. 
D. 5 Oct. Janus Jacobus Schneither, Roterodamensis , defensis The- 

sibus, Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 25 Oct. Franciscus Jacobus Tyndall, Surinamensis , defensis The- 

sibus, Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 19 Novemb. Fredericus Eduardus Theodorus Dittlinger, Ant- 
verpiensis, defensis Thesibus , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laade. 

18 



138 DOCTORES CREATI. 

Diel4 Decemb. Didericus Henricus Ort , Chirurgus Zutphaniensis , 

publice defensa Dissertatione , continente casum gastrotomiae cum 

epicrisi , Med. Doct. cum laude. 
D. 19 Decemb. Johannes Bernardus Noordendorp, Haganus, defensa 

Dissertatione ad titulum VI" m Libri / l Cod. civ. NeerL, Jur. Rom. 

et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 20 Decemb. Leonardus Henricus van Bochove , e pago Nieuwer- 

kerk aan den IJssel, Med. Doct. , defensis Thesibus, Artis Obst. 

Doctor. 

D. 21 Decemb. Eduardus Arnoldus Gerbrandus van den Bogaert, 
Sylva-Ducensis , publice defensa Dissertatione , continente observa- 
tiones nonnullas e Clinico Cl. Pruys van der Hoeven, Med. Doct., 
cum laude. 

D. 22 Decemb. Alfredus Ludovicus Augustus Gevers , Haganus , de- 

fensis Thesibus, Jur. Rom. et Hod. Doctor. 
D. 16 Jan. 1S54. Eelix Theodorus Westerwoudt , Amstelodamensis , 

publice defensa Dissertatione de Matre , Patri superstite , Liberoru?n 

curam recusante , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Eduardus Nicolaus Rahusen , Amstelodamensis , publice de- 

fensa Dissertatione de jure retentionis , Jur. Rom. et Hod. Doctor, 

magnd cum laude. 

D. 30 Jan. Johannes Reynvaan, Antverpiensis , defenso Specimine de 
tributo haereditario , Jur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 

D. () Febr. Guilielmus Eduardus van den Hout, Amstelodamensis , 
publice defensa Dissertatione de natura tributorum , Jur. Rom. et 
Hod. Doct. , cum laude. 



ACADEMIA 

RHE NO-TRAJ ECTIN A. 



18* 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM , 



QUI 

INDE A. FEEIIS AESTIVIS MDCCCLIII, 
USQUE AD FEEIAS AESTIVAS ANNI MDCCCLIV, 

IN ACADEMIA RIIENO-TR AJECTINA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



W PACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE. G. J. MULDEE. 

E. VAN EEES. P. HAETING. 

C. A. BEBGSMA„ C. H. D. BUYS BALLOT (Extraord.). 
P. J. I. DE FBEMEBY (Extraord.). 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

H. BOUMAN H. E. VINKE. 

H. J. EOYAAEDS. 

IN . FACULTATE JURIDICA. 



A. C. HOLTIUS. 
J. ACKEESDYCK. 
G. W. VEEEDE. 



B. J. LINTELO DE GEEE (Extraord.). 
J. VAN HALL. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 



A. VAN GOUDOEVEE. 

J. C. SWYGHUISEN GEOENEWOUD. 

L. C. VISSCHEE. 



S. KAESTEN. 

C. G. OPZOOMEE (Extraord.). 



H2 



NOMINA PROFESORUM ET LECTORUM. 



IN FACULTATE MEDICA. 

B. 1. SUERMAN. F. C. DONDERS (Extraord.) . 

J. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK. L> c# V AN GOUDOEVER (Extraord.). 

G. J. LONCQ, Coen. Jan. Fil. 



LECTORES 



Antiquarum Litt. G. DORN SEIFFEN. Linguae Anglicae J. VENNING. 
Linguae Gerrnanicae J. H. HISGEN. Astronomiae A. S. RUEB. 



G. J. MULDER 

0 R A T I 0 

QUAM HABUIT 

DIE XXVIII M. MARTTI A. MDCCCLIV, 
QUUM MAGISTRATUM ACADEMICUM DEPONERET. 



ACADEMIAE RHENO-TRAJECTINAE CURATORES, VIRI AMPLIS- 
SIMI! 

QUI CURATORUM COLLEGIO AB ACTIS ES, VIR CONSULTISSIME ! 

" 1 QUI IN HAC URBE AUT JURI DICUNDO AUT CIVITATIS COMMO- 
DIS CURANDIS PRAEESTIS , VIRI INTEGERRIMI, GRAVISSIMI ! 

QUARUMVIS DOCTRINARUM PROFESSORES, COLLEGAE CONJUN- 
CTISSIMI I 

CHEMIAE LECTOR, VIR DOCTISSIME ! 

VERBI DIVINI INTERPRETES , VIRI MAGNOPERE VENERANDI ! 

QUARUMCU MQUE DISCIPLINARUM DOCTORES, VIRI ERUDITIS- 
SIMI! 

CIVES HUJUS ACADEMIAE , QUI COLENDIS BONARUM ARTIUM 
ATQUE HUMANITATIS STUDIIS AD DOCTRINAE LAUDEM CON- 
TENDITIS , COMMILITONES AMICISSIMI ! 

QUOTQUOT DENIQUE , CUJUSCUNQUE LOCI , ORDINIS , DIGNITA- 
TIS, HUC CCNVENISTIS, AUDITORES HUMANISSIMI, EXOPTA- 
TISSIMI ! 



Rectori Magnifico, priusquam provinciam successori tradat, e decreto 
Regio mandatum est, ut de Academiae statu referat, quaeque per magi- 
stratus sui annum laeta vel tristia ei obtigerint fata, commemoret. 

Ad hoc officium eo lubentius equidem aggredior, quum reputem Aca- 
demiam, cujus natales hodie celebramus, esse Universitatem scientiaruni , 
seminarium artium liberalium, ita ordinatum, ut, si quid in eo sit man- 
cum vel imperfectum , hae velut maculae effulgentis splendore lucis facile 
obruantur. 

19 



1 Iti 



G. J. M U L D E R 



Haec est causa, cur Universitatem longe anteponendam arbitramiu- spe- 
cialibus artis cloctrinaeve alicujus scholis, quippe quae, angustis circum- 
scriptae finibus, numquam pleniores illas discendi copias offerre queant, 
quas liberalis artium cultiis et altior eruditio postulant. 

Neerlandia gloriatur Universitatibus suis, quas si quis audaci manu 
abolere conaretur, nae illum justa bonorum omnium indignatio insequeretur. 
Atque utinam hoc universis civibus esset persuasum, instituta haec om- 
nium existimatione et amore digna esse; ea, si recte ordinata sint, fir- 
niissima esse publicae salutis ac prosperitatis fundamenta. 

Nostris temporibus, quibus tam multi elaborant ut vetera evertant, nova 
moliantur, Universitates tamen adhuc intactae permanserunt. Estne cur 
hac de re laetemur? Id equidem valde dubito; non quod vetera destruenda 
putem ; non quod optem haec reipublicae praesidia tumultuantis multitudinis 
impetu vel ambitiosorum demagogorum consiliis everti, eorumque in locuni 
popularium hominum arbitrio nova velut aedificia construi. Immo vero, 
agitato motibus populo, ne optima quidem in civitate novari ac refingi 
optandum censeo. 

Sed propterea non laetor, quod intactus ille Academiarum status arguit, 
his nostris temporibus in alia potius quam in altioris doctrinae commoda 
hominum mentes esse intentas, alia magis cordi esse hominibus quam haec 
liberalium artium instituta, quibus bene ordinata civitas nititur. Universi- 
tates ab iis, qui foris sunt, parum curantur; intactae quidem et quietae 
manent, an vero praesentium rerum temporumque conditioni accommodatae 
sint, parum quaeritur. 

Qui eas frequentant studiosi, plerique id agunt ut artem doctrinamve 
aliquam addiscant, qua honorem vel victum sibi aliquando parent; qui vero 
hmpidis scientiae fontibus sitim explere cupiant, pauci numerantur. 

Non est profecto quod nostrae aetati, quae humamtatis cultu et erudi- 
tionis laude tantopere gloriatur, hac de re gratulemur. Sed quum semel 
res ita sit, et frustra nitatur qui fluminis cursum inhibere aut reflectere 
velit, meliora vota in sequentia tempora reservemus. 

Vos autem, Viri Amplissimi! non potestis non dulci gaudio affici, quoties 
animadvertitis , Universitatem vestrae curae commendatam , quae ex lege 
secundum in patria nostra tenet locum, splendore et ubertate primae haud 



0 R A T I 0. 



147 



cedere. Laeti certe exceperitis verba nuper in frequenti curiae conventu 
edita, aemulationem testantia, non vulgarem et sordidam, sed honestam 
et ad optima quaequae stimulantern. Quae quidem audientibus persuasum 
vobis esse debuit, Academiam , quam talis aemulatio prosequitur, prospero 
statu gaudere. 

Et sane viget illa atque fioret, eumque fiorem praecipue debet vobis, 
Viri Amplissimi, qui eam cura fovetis et amore amplectimini , qui pro 
praesentibus ejus commodis vigilatis et in posterum optima ei speratis. 

Vobis objici nequit, quod non omnes disciplinas, quae in Universitate 
tractantur, aequa existimatione digneinini; immo vero curam vestram aequa- 
biliter impenditis iu omnes doctrinae partes, quae ad altiorem institutionem 
pertinent. Si tamen sint qui putent, naturales disciplinas prae ceteris 
vobis cordi esse vestroque patrocinio gaudere, injusta haec opinio est. 
Sane quidem hae disciplinae ejusmodi sunt, quae sine multipici apparatu 
et supellectile recte coli et explicari nequeant, ideoque, quantum copiae 
vestrae suppetunt , necessariis earum usibus large subvenitis ; attamen non 
ideo ceteras disciplinas minore studio fovetis, sed in omnes pariter curam 
vestram dividentes, cavetis, ne alterius luce altera obruatur utque cuncta- 
rum ordo et concentus servetur. 

Accipite ex me, Viri Amplissimi! testificationem grati animi, quo do- 
ctores aeque ac discipuli assidue Vos prosequuntur ! Pergite Trajectinae 
Universitati favere sicut facitis! Pergite nobis adesse sincera illa benevo- 
lentia, immo. libere dicam, ea amicitia, quae cunctos nos mutuo vinculo 
jungit, impellitque ut, Vestris auspiciis, omnibus viribus elaboremus ad 
tuendam patriae et religionis salutem et incolumitatem. 

Sentio equidem, Viri Amplissimi ! quantus sit Vester, qui hic adestis, 
dolor, quod in solemni hoc conventu desideratur venerabilis senex, col- 
legii vestri decus , qui per multorum annorum spatium hanc Academiam , 
cujus commodis toto animo inserviebat, cura sua tutatus est. Neque mi- 
nore profecto desiderio quam vos Collegam, nos Maecenatem lugemus. 

Laetandum quidem nobis et gratia Deo habenda est, quod Nobilissimus 
A. Lcjnenburg eum attigerit aetatis terminum, quem paucis attingere licet; 
sed amor non numerat praeteritos dies et annos , neque virtus certis aetatis 

19* 



148 



G. J. M U L D E.R 



terniinis est adstricta. Comitas, benignitas, amor, gratia, beneficentia , 
liberalitas non senescunt annis, sed perpetuo vigent atque veris instar 
novo semper flore revirescunt. Quis autem illo affabilior, benignior, hu- 
manior, quis officiosior, liberalior, beneficentior illo, qui Academiam et 
Civitatem mutuo quasi vinculo copulabat ; quem juvenes senes , divites 
pauperes , docti indocti aeque colebant et amabant , omnes tanquam patrem 
salutabant. In memoria habetis vespertinos illos coetus , lautos et opipa- 
ros , ad quos domum suam vocare solebat omnes , qui , si non vitae con- 
suetudine, at studiorum consensione essent juncti ; omnes quos rerum 
sacrarum et civilium, artium et doctrinarum cultus aliquo necessitudinis 
vinculo consociaret. 

Est hoc amoris proprium , quod mentes conjungit et societatem condit 
tacito animorum consensu conciliatam. Ulustrissimi senis exemplum nos 
docet , benevolentiam et comitatem civilis vitae esse vinculum et orna- 
mentum. Repraesentemus modo nobis viri imaginem : placidum illum 
vultum , os affabile , oculos candoris plenos : quis hanc intuens non com- 
motum se sentiat ut illius bonitatem vita et moribus imitetur? 

Quidquid autem futurum est , Lunenburgii memoria numquam oblivione 
exolescet, ejusque exemplum fructuosum erit huic Academiae, quamdiu 
ullus ex hoc coetu erit superstes, qui Viri merita suspexerit et virtutem 
ainarit. Ita autem venerandi senis memoriam optime colemus , si , quae 
ille cupiebat et optabat, nos eodem studio sequamur et expetamus. Re- 
quiescat sicut vixit , sitque illi terra levis ! 

Nuperrime decreto Regio vir consultissimus Ab Hoytema designatus est 
ad vacuam defuncti sedem occupandam. 

Superiore anno civitati nostrae contigit honore et gaudio frui, quorum 
recordatio recens adhuc omnium mentibus inhaeret. Semper Neerlandiae 
cives beatos se praedicarunt , quoties adspicere et salutare liceret Princi- 
pem , ortum ex ea domo , cujus salus cum patriae incolumitate arctissime 
cohaeret; ex ea familia, quae populi libertatem, sacram et civilem, san- 
guine suo fundavit. Quantus hominum concursus, quantae acclamationes , 
quanta pompa esse solet, quoties Arausiacum Principem excipiant, urbes 
et oppida visitantem ea comitate, qua parens natos, immo potius frater 



0 R A T I 0. 



149 



fratres amplectitur. Quanta oinnium laetitia et exsultatio, quum plateae 
tricoloribus velis opertae, Io! clamore resonent, et nocturna lumina tene- 
bras fugent omnemque caliginem dispellant. 

Jam Rex adest inspecturus florentem nostram urbem, inspecturus Aca- 
demiam, omnibusque civibus sui conveniendi copiam facturus. 

Mutata urbis facies: plateae in viridaria conversae; Nynipharum habita- 
tionem te videre crederes, arcubus et picturis ornatam, sertis, coronis, 
linteis undique cinctam. Festa et laeta omnia, hilaris omnium vultus, 
unus oninium sensus , una voluntas : amor erga Regem et Patriam. 

Felicem jure praedicemus civitatem, quae sic Principi suo congratulatur ; 
felicem populum, qui, anteactarum rerum memor, beneficia a majoribus 
accepta etiam in posteris colit et amorem fidemque, quibus semel adstri- 
ctus est, constanter servat. 

Proximum post Regis adventum dies Almae Matri erat dicatus. Rex, 
peractis negotiis publicis, quibus horas matutinas quotidie impertiri solitus 
est, in magnum Auditorium se contulit, ubi Academica juventus praesto- 
labatur, Augustum Principem salutatura. 

Videre adhuc nobis videmur Ipsum hic stantem , circumdatum coetu 
intimorum familiarium, magistratuum provinciae et urbis, Academiae cu- 
ratorum; ab hoc latere professores; hic viri honorati; illic juventus, spes 
patriae , amor parentum , Almae Matris cura ; supra corona matronarum et 
virginum, gaudio nostro interesse cupientium. 

O felix et nunquam obliviscenda hora, quum Regem adspiceremus stan- 
tem exadversus florem juventutis, Principem, patrio in liberos animo, ex- 
adversus parentum delicias, spem patriae, nostram curam. 

Quidni equidem fatear, Auditores! me tum eo loco pro vobis verba 
facientem ita fuisse commotum atque perculsum , ut vix possem recto talo 
consistere. Commovebat me scilicet et personae majestas et oflicii solem- 
nitas et vero animi sollicitudo, ne imposito mihi muneri non ita satisfa- 
cerem , ut rei dignitas postulabat. 

Atrium auditoribus refertum , altum silentium , intenta omnium ora , 
ita ut ipse Regis vultus tacitam animi commotionem proderet. Pauca 
oratori verba, sed candido e pectore edita, sufficiebant ad fidem, qua 
cuncti, senes et juvenes, Regi se adstrictos sentiebant, testificandam ; 



150 



G. J. M U L D E R 



unanimi sensu juravimus omnes, pro Patria et Rege clevovere nos para- 
tos esse. 

Mox parietes resonant laeto juvenum cantu: //salve Princeps, iterum 
salve!" Ad quem cantum quis tam durus, tam ferreus f uit , quin intimo 
pectore commoveretur , quin omnibus membris atque artubus contremis- 
ceret? Cantui coronam imponit festa acclamatio: Io, Rex! vivat, lo! 
Exinde iterum silentium. 

Rex commotus animo, ut vix lacrymas teneret, procedit, coetum com- 
pellat, et candido ore pro vestra omnium et singulorum salute optima vota 
fundit. 

Nunc effusi omnium animi, nullus clamoribus et plausibus niodus; pa- 
rietes resonant vocibus gratulantium , dum Rex sacrarium hocce relinquit , 
cujus amorem nulla dies ex ejus animo evellet. Nulla dies extinguet me- 
moriam ejus horae, qua Rex promisit, semper sibi tam hujus Academiae 
decus quam artium doctrinarumque cultum cordi futura. 

Accipite, optimi juvenes! eximii testificationem favoris, quo Rex vestri 
erga se studii et observantiae pignora accepit. Memoria solennis illius 
horae et tam vestra quam totius civitatis congratulatio semper inhaerebunt 
in animo Augusti Principis, cui candor et fides ante omnia cara sunt. 
Pia semper mente talem Regem colamus, pias fundamus preces pro ipsius 
incolumitate , et quae tum fecistis vota, ea nunc hacce hora instaurate, 
mecum intimo ex animo elamantes: Vivat Rex! 

Vivat sane et valeat longum in aevum ille, qui verbis et factis testatus 
est, salutem populi, litterarum et artium florem, omnia denique , quae 
publicam prosperitatem augeant, praecipuam esse cogitationum suarum 
curam. 

Respicite modo, quae nuperrime Princeps decrevit, consilio usus viro- 
rum , qui gratia et odio liberi , nec novarum rerum studio abripiuntur , nec 
suae sapientiae opinione elati ceteros omnes tanquam imperitum vulgus de- 
spiciunt. 

Nonne collegae nostri , Viri Clarissimi Dondersius, Goudoeverus Junior, 
Opzoomerus, Geerius, debitis laborum suorum praemiis sunt ornati? 
Nonne docentium numerum Gunningio Lectore auctus est? Et quis am- 



0 R A T I 0. 



151 



plius loquitur de abolenda Acadernia, quo tamquam infausto omine omnes 
nostri conatus et curae pro doctrinarum flore et pro patriae commodis au- 
gendis impediebantur ? 

Sublatus est Damoclis gladius, qui faucibus nostris imminebat. Verum 
ne ideo dormitemus! Vigilemus, ne forte oscitantes opprimamur. Pro- 
pugnemus tanquam pro aris et focis , pro iis quae nobis cara sunt ! 

Cara nobis est Academia, non propter lucrum et quaestum, quae un- 
decumque parari possunt ; non ob ventrem et guttur , quibus nemo bonus 
ducitur. Academia nobis est domus nostra. Pro hac sicut pro aris et 
focis pugnamus; hanc si quis tangere audeat, sive id faciat gloria ductus 
et ambitione, ut novae reipublicae conditor praedicetur, sive, quod gra- 
vius, superbia, ut vi opprimat quicumque non ad nutum suum se accom- 
modent, uni quippe servientes rationi et honestati; tum arma accingimus 
et forti animo obsistimus hosti, persuasum nobis habentes, non penes au- 
daciam et fraudem, sed penes virtutem et consilium esse victoriam. 

Qui pro tribus Academiis unam institui velint, his equidem respondeo, 
ad doctrinas addiscendas unam fortasse sufticere, sed ad juventutem for- 
mandam plures esse necessarias. In hoc positum est omne sententiarum 
discrimen. Qui nudam sectantur rerum scientiam, qua alios redarguere, 
suam causam tueri ipsique regnare valeant, hi doctrinarum scholas laudant 
et extollunt; qui vero existimant omnem hominis vitam institutione regen- 
dam et excolendam esse , hi Academias esse volunt vitae scholas , quibus 
juvenes primum honestiores, deinde doctiores reddantur. 

Academica supellex et apparatus tales sunt, ut nobis liceat esse con- 
tentis. 

Bibliotheca a bene multis, tam Academiae civibus quam aliis, peregrinis 
etiam, assidue frequentatur. Librorum nunierus insigniter auctus, non 
tantum pecunia partim ex aerario publico, partim hberalitate Curatorum 
attributa, verum etiam pretiosis muneribus a privatis oblatis. Ex his pe- 
cularis hoc loco mentio facienda est doni, quod, accommodatione virorum, 
qui Vatemarianae hbrorum permutationi praesunt, oblatum est, amplum 
continentis librorum apparatum, maxime ad historiam et res Americae 
Septentrionalis pertinentium. Praeterea vir amplissimus Eyck a Zuilichem 



152 G. J. M U L D E R 

Rumphii herbarium Ambonense , manu ipsius Rumphii scriptum , cum 
effigie herbarum quae ab ipso auctore pictae et coloribus distinctae sunt, 
e bibliotheca cognati sui, Joannis Burmanni, dono dedit. Codex quidem 
lacer est, sed vel sic etiam magni pretii habendus et cura Clarissimi 
Bergsma , quantum fieri potuit , ordine dispositus. 

Postremo, mense Januario, post obitum viri amplissimi Lyndeni a 
Lunenburg , nobilissimae defuncti filiae , nomine patris Bibliothecam ornari 
voluerunt splendidissimo Wilkensonii opere, cujus titulus est: Manneis 
and Customs of the ancient Egyptians: quod opus nondum allatum, brevi 
in memoriam Lyndeni in Bibliotheca exponetur. 

Hortus Botanicus, ut accepi, laeto gaudet statu. Idem praedicare licet 
de collectionibus speciminum et instrumentorum , quarum quidem notitia 
ad me perlata est. Collectiones hae pergunt tam Academiae quam urbis 
hujus civibus inservire, eaedemque aliis quoque artium doctrinarumque 
institutis optata adjumenta subministrant. 

Ita altioris doctrinae studia simul conducunt ad cultum earum artium , 
quae huic civitati maxime sint utiles, et utriusque , Academiae atque hujus 
urbis, prosperitas arcto vinculo copulatur. Eo fit, ut Academia Rheno- 
Trajectina evadat, quae aliquatenus esse debet, Academia civitatis Rheno- 
Trajectinae. 

Prae ceteris autem memoratu digna est constructio novae speculae astro- 
nomicae, qua mox absoluta consecuturi sumus, ut praeclara haec doctrina 
pro rei dignitate et cum fructu discentium in hac Universitate coli et ex- 
plicari queat. Eadem res , quod non silentio praetereundum , generosae 
opportunitatem dedit aemulationi , qua ducti Lugduno-Batavae Academiae 
cives suam quoque Universitatem nova specula ornare instituerunt. Prae- 
clare factum , quo illi dignos se probant tali matre alumnos ! 

E dictis videtis, Auditores! doctrinae instrumenta et supellectilem talia 
csse, ut partim necessariis usibus sufficiant, partim largissime suppetant. 

Quod ad 'Academicam institutionem attinet, omnes disciplinae tam divi- 
narum rerum quam humanarum, tam earum quae mente quam quae sensu 
percipiuntur , suis gaudent doctoribus , et quisquis annuam lectionum se- 
riem perlustrat, et reputat earum plerasque, praecipuas certe, juste accurate- 
que haberi, agnoscet profecto doctrinae comparandae copiam hic non deesse. 



* 



0 R A T 1 0. 



153 



Collegae mei unanirni voce mihi testificati sunt , se laborum suorum fructu 
et studiosorum industria esse contentos. 

Iu Academiae statu nulla facta est mutatio. Promissam legem de altiore 
institutione ordinanda non impatienter exspectamus: persuasum enim nobis 
est, etsi sint quae corrigi et emendari queant, tamen illud quo altior in- 
stitutio cernitur, studium, ardorem, spiritum , vel quodcumque illud sit 
quod animat, alit, auget, nulla lege posse parari. 

Neque tamen omittendum est unum decretum a Rege factum , quam- 
quam ad tempus , de quo magnopere laetamur. Aditus ad Academiam 
non amplius cuilibet patet. Didicisse aliquid oportet, pervenisse ad ali- 
quam ingenii et doctrinae maturitatem , qui Academiam intrare velit. Et 
merito. Quid enim? Si in honestarum matronarum circulum nemo ad- 
mittitur nisi decenter vestitus et comptus; si in orchestram nullus recipitur, 
nisi qui canere didicerit: in Musarum templum adinitti iucultum et agres- 
tem, quis ferat? 

Gratia ergo habenda Regis Administro, qui Musarum sacra profanari 
non sivit. 

Et sane, si optandum est ut inter literarum artiumque cultores major 
in dies exsistat studiorum et voluntatum concentus, necesse est, eos magis 
etiam quam adhuc factum est, communi institutione praeparari atque for- 
mari. Quodsi diutius Academiae janua promiscue omnibus fuisset aperta, 
actum fuisset de liberalibus studiis , atque praecipuus doctrinae fructus 
tanquam in herba fuisset oppressus. 

Vobis autem, aestumatissimi Collegae, qui spargendis veri honestique 
seminibus omne vitae tempus impenditis, Vobis ex animo gratulari me 
juvat ob prosperam messem, quae conatus vestros remuneratur. Quid 
testimoniis opus est, ubi facta loquuntur? Nonne justis laetamini labo- 
rum vestrorum praemiis ? nonne plenae sunt auditoribus scholae ? nonne 
assidua discentium studia? nonne grato vos amore prosequuntur discipuli? 
nonne civitas denique haec et provincia laetantur fructibus , qui ex vestra 
institutione redundant? 

At nulla lux sine umbra, nulla voluptas doloris expers. 
Wolterbeekius , Clarissimus vir, etsi jam non amplius vitae et studio- 

20 



154 



G. J. M U L D E R 



rum vinculo cum Alma Matre conjunctus, tamen animo et voluntate ei 
conjunctissimus , sicut haec vicissim illum pro eximiis erga se meritis ama- 
bat et colebat; Wolterbeekius proximo anno e vita discessit triste sui 
desiderium nobis relinquens. 

Juniores quidem illum noverunt ut celebrem in hac urbe medicum, pro- 
fessoris titulo insignitum ; praedicari audiverunt fidelem et alacrem viri 
curam in medicandis aegrotis , pro quorum salute se devovebat ; ingenuum 
animi candorem , ab omni artificio et fuco alienum ; indefessam laboris 
patientiam , qua dies noctesque pro aliorum commodis vigilare ad extremum 
usque spiritura non destitit. Audite modo eos, quos dubiis et sollicitis 
in rebus consilio et ope juvit: quantopere illum amant, laudant, extollunt ! 
Profecto qui ita se gessit, non frustra vixisse putandus est. 

Seniores vero Wolterbeekium noverunt Medicinae Professorem et Aca- 
demicae juveututis ducem ; ego ipse, qui nunc ad vos loquor, unum ex 
ejus discipulis me fuisse gratus agnosco. Quare, si non lex juberet de- 
cedentem Rectorem defunctorum Professorum memoriam recolere , ipsa me 
pietas juberet dilecti praeceptoris meminisse. 

Matthias Geunsius, vir celebcrrimus, cujus nomen in hujus civitatis 
et Academiae memoria semper inhaerebit, Geunsius fuit, qui Wolter- 
beekium juvenem in Aesculapii templum deduxit et augustis sacrorum 
arcanis initiavit. Dignus tali magistro discipulus primum se in hac urbe, 
in qua natus et educatus erat, ad medicinam factitandam applicuit. Deinde 
Medici Academici titulo est ornatus. Aliquanto vero post, mortuo dylio, 
in hujus cathedram vocatus est, non quod, ut civis hujus urbis et Aca- 
demiae medicus , ipsa quasi necessitudine commendaretur ad obtinendam 
provinciam quam optaret: a tali commendatione nemo erat Wolterbeekio 
alienior : quamquam quomodo res acta sit ignoro , tamen viri ingenium 
et animus omnibus pignori sunt, solam qua fruebatur experientiae et eru- 
ditionis existimationem effecisse, ut Praxeos Medicae professor crearetur. 

Talem eum omnes novimus, medicum in praxi versatissimum , dies noc- 
tesque in aegris curandis occupatum. Num ergo scientia ei defuit? num 
defuit accurata cognitio eorum , quibus in amplo medicinae campo nova in 
dies inventa pariuntur? Tantum abest, ut difhcile sit dictu, utrum plus 
lectioni an exercitationi tribuerit. 



0 R A T I 0. 



155 



Minime autem erat novarum in medicina rerum laudator et fautor. 
Incredibilis qua instructus erat lectionis copia adjumento ei erat, ut ex 
ingenti acervo inventorum , quae a sui temporis medicis , naturalium prae- 
sertim disciplinarum indagatione ductis, proferrentur , bona a pravis acute 
discerneret. Universe vero eum ad novas medendi vias minus proclivem 
fuisse, in Geunsii discipulo non est quod miremur. 

In tradenda arte magistrum se praestitit fidelem et assiduum, amicum 
discipulis , liberalem , candidum , emancipantem se nemini. 

Vegeta adhuc aetate abdicavit se Professoris munere totumque tradidit 
medicinae exercendae, in quo opere non minus peritia ejus quam liberalitas 
eluxit. Memoria Viri omnibus qui eum novere semper in honore habebitur. 

Rotaardsii sedes in hoc consessu vacua? Vacua sedes illius, qui num- 
quam ab hoc coetu aberat? Abest vir ille integra valetudine, robustis 
viribus , qui rupis instar stabat saevis tranquillus in undis ! Royaardsius , 
columen illud Academiae nostrae , solemni hocce die deest ! 

Sed quid clamito? Quid manes evoco? Prius terra de cursu suo de- 
flectat, quam e sepulcri caverna ullam vocem elicias. Effode tumu- 
lum, amplectere urnam, humecta lacrymis, nullum responsum referet 
gementi ! 

Sed modum statuam querelis , Auditores ! ne vos ac memetipsum gravius 
conturbem, neve obliviscamur, hominem decere Deo se submittere et divi- 
nae Providentiae decretis acquiescere. Non conturbare animos vestros, sed 
consolari potius vos et meipsum cupio; neque ideo tumulum ante oculos 
posui ut ploremus , sed ut per sepulcri caliginem in lucem nos erigamus 
et ad altiora evehamur. 

Si cuiquam contigit, ut laboris constantia et studii industria doctrinae 
thesauros sibi pararet, qui in totius vitae usum large suppeterent, ea feli- 
citas desideratissimo nostro collegae obtigit. 

Jam in adolescente eluxit studium indagandi historiam, hoc est, innu- 
merabilem illam praeteritorum seculorum actarumque rerum molem, non 
rudem et indigestam , sed apte colligatam , lucide dispositam et ita ordina- 
tam, ut in eo tanquam illustri monumento generis humani vita ejusque 
praecipuae vicissitudines agnoscantur. 

20* 



156 



G. J. MOLDER 



Ut Heusdii discipulus idemque patriae amantissimus , historiam patriae 
praecipuo amore coluit; ut theologo patre natus et ipse theologiae desti- 
natus, historiam Ecclesiae, Ecclesiae praesertim patriae, prae ceteris om- 
nibus sibi tractandam elegit eique illustrandae totum se dedidit. 

Verbi divini minister factus, quum per breve tempus eo munere functus 
esset, in hanc Academiam vocatus est ut studiosae juventuti de vigiliarum 
suarum fructibus impertiret. Neque multo post clarissimo patri in cathe- 
dram successit. Itaque praeter historiam Ecclesiasticam , Patristice quae 
vocatur et Ethica Christiana ei sunt mandatae; quarum quidem docendi 
munere, valens viribus et ardens doctrinae amore, per triginta annos ita 
functus est, ut numquam in suo opere cessaverit. 

Ecce! tempestas oritur, prostrata jacet arbor, quae fertili in solo uber- 
rimis nutrita succis, laete vigebat, atque amplis diffusa ramis larga fruc- 
tuum copia nos beabat. 

Profecto Royaardsius non sine usura reddidit , quae a Deo acceperat. 
Parcus erat temporis; horae ad singula opera accurate dispertitae; semper 
occupatus in sua bibliotheca, unde non nisi necessariis negotiis avocari se 
sinebat ; alacer et vigil in labore ; ampla supellex , usu splendidior. Quan- 
tum ille talibus instructus praesidiis non praestare non potuit ! 

Numerosae et multiplices sunt commentationes ab illo editae. Quid 
autem dicam de ejus institutione ? Quid de omnis generis curis et negotiis 
quae semper occupatum tenebant? 

Praeceptorem se praestitit gnavum , diligentem , sincerae fidei , integro 
veri amore. Numquam defuit muneris sui officiis, ejusque benevolentiam 
declaravit amor et obsequium , quo ipsius discipuli eum certatim sunt 
prosecuti. 

Ubicumque utilitatem aliquam afferre posset, Royaardsius praesto 
erat. Res Ecclesiae et Civitatis pariter cordi habebat, utrisque aeque 
inserviit. Num mirandum, si ita se gerendo tantam adeptus est civium 
existimationem , ut in omnibus rebus gravioribus auctoritas ejus maxima 
esset ? 

Vos autem , Collegae conjunctissimi ! vosque , Auditores , quotquot illum 
novistis et dilexistis, omnes mecum testabimini, Royaardsium fuisse virum 
bonum , amicum candidum , optimum civem. 



0 R A T I 0. 



157 



Academia vero ademtum sibi luget fautorem , patronum , vindicem , cujus 
desiderio tanquam gravi vulnere saucia diu moerebit. 

Semper viri memoria nobis in honore erit. Vivet ejus nomen in animis 
nostris et exemplum stimulabit, ut imposito nobis officio fideliter et strenue 
fungamur. Si dolemus orbatos nos esse virtutis ejus lumine, orbatos 
doctrinae thesauris unde nobis large suppeditabat , orbatos dulci familiari- 
tate qua collegio nostro junctus erat, dolorem hunc solabitur cogitatio: 
quidquid a Deo factum , bene factum ! 

O caducam et fragilem rerum humanarum sortem , quae quotidie nostrae 
nos mortalitatis admonet! Si vitae lux ideo potissimum jucunda et laeta- 
bilis est, quod homines mutuo amore jungit et copulat, nonne eadem 
amara et luctuosa, quae junctos divellit, quidquid tibi carum est adimit, 
donec ipse hinc arcessaris, ut amicos et carissima pignora in perpetuum 
relinquas? Royaardsius in meliores sedes abiit, quo nos serius ocius 
sequemur. Sit illi bene ! 

Ad vacuam defuncti sedem occupandam decreto Regio vocatus est 
Bernardus ter Haar, quem delatam sibi provinciam suscepisselaetamur. 

Tibi , amicissime Dondersi , si valetudo intacta fuit , animus tamen gravi 
dolore sauciatus est. Profecto ex omnibus, quae homini optanda sunt, 
nihil dulcius, nihil optabilius caritate matris. Haec tenera pectora amore 
imbuit, qui mortalibus ad optima quaeque dux est; haec molles animos 
voce et exemplo fingit et format et ad altiora erigit; hinc ducimus salubrem 
illum succum, qui vires aUt et recreat et ad quidvis agendum fortes et 
alacres nos reddit. Amori enim nihil arduum; amor sperat omnia, vincit 
omnia. 

Tibi acerbum vulnus infiixit dolor ob mortem matris nuper tibi ademtae. 
Sed quamquam ademta tibi, non tamen periit. Quod bonum est non 
moritur; nedum optimum, quod mortalibus datum est, periret! Vivit tibi 
mater et tamdiu vivet, dum virtutis scintillae, quas in animo tuo fovit, 
non extinguentur. 

Confide animo et perge alacriter incumbere in eam disciplinam, in qua 
primas obtines! 



158 



G. J. M U L D E R 



Sed nondum expletus est hujus anni luctus. Doloreni vix mitigatum 
ante paucos dies renovavit funesta mors unius Academiae nostrae Lecto- 
rum , qui jam pridem languidum corpus trahens , succubuit , defletus , eheu ! 
omnibus quotquot illum noverunt et dilexerunt. 

Juvat sane palam eloqui, in quo omnes scio me habiturum consentientes : 
Te , desideratissime Hueb ! quotquot noverunt non potuerunt non diligere 
et magni facere. 

Tu abundabas iis animi dotibus, quas plerique aut numquam obtinent, 
aut non nisi magno labore, post grave certamen multasque offensas, con- 
sequuntur. 

Comitas , humanitas , benevolentia , fides , modestia tantae in te erant , 
ut exemplar omnibus esses. Alienus ab inani gloria, quae tam saepe 
mortales transversos agit, liber eras omni ambitione; idque ipsum in causa 
fuit, cur ad contentiosam hanc et plenam ambitionis vitam minus aptus 
habebare. 

Eo aptior vero eoque maturior eras , ut speramus , ad altioris illud vitae 
consortium, ubi verae virtuti sua praemia non desunt. 

Accedebat his dotibus admirabilis scientiae copia, multiplex et varia 
eruditio, judicium acre et perspicax, mens veritatis amore fiagrans. 

Sed major erat tua modestia, excellentior tua virtus quam plerique 
eorum, quibuscum a teneris vixisti, possent suspicari. Ego, qui per 
triginta amplius annos talem te cognovi, qualis ab omnibus amicis 
exstimaris, aperte dico: illos, quos nosse tuam indolem a teneris de- 
cuerat , parum cognitam habuisse ditiorem illam ingenii venam , qua 
uhus in paucis natura praeditus eras! Et quod quis non cognovit, 
quomodo amet? quod non amat, quomodo curet et foveat? Hoc tu 
expertus est, cara anima! quod si te vivente toties dixi, quidni de 
mortuo palam eloquar? 

Tuam mortem afflicta dolore luget vidua conjux ; te orbi liberi , adultiores 
aliquando facti, moestis animis patrem desiderabunt ; tuam memoriam nu- 
merosi amici tristi silentio usque recolent. 

Utinam tibi illucescat melior sors quam terra tibi dedit ! utinam frui tibi 
contingat pura illa veri bonique contemplatione , cujus in vita avidus sem- 
per fuisti ! 



0 R A T I 0. 



159 



Mors tibi fuit terminus longae aegritudinis , quae jam per multos annos 
amicis tuis sollicitudinem injiciebat. Jam animus tuus, quasi carceris vin- 
culis liberatus, fruatur puriore illa voluptate, quae sola mente est perci- 
pienda ! 

Corpus exstinctum jacet, animi vis sempiterna vigebit. 



Si moeremus discessu illorum, qui coetui nostro sunt erepti, est quod 
laetemur incolumitate tot praestantium virorum, qui indefessa industria 
Academiae et altioris institutionis commodis inserviunt. Juvat me prae- 
sentes hic adspicere ceteros collegas, quibus non possum non ex animo 
gratulari et bona omnia precari. Vobis dico, clarissimi Viri, decora hujus 
Academiae, qui operam navatis, ut patrios mores et nativum illum nostrae 
gentis sensum, amorem dico ordinis et reverentiam legis, constanter alatis; 
qui omnes ingenii vires intenditis ad juventutem boni pulcrique amore 
imbuendam; qui scientia vestra utimini ut humanitatis et doctrinae lux in 
dies latius diffundatur; qui pro Patriae salute et pro hujus Academiae 
laude constanti cura vigilatis. 

Felices vos dico, de quibus talia possunt praedicari; felicem quoque 
me, cui contigit talibus uti collegis, quorum sapientia et experientia meos 
qualescumque conatus pro tuenda Academiae gloria fultos esse gratus 
agnosco. 

Gratias agimus Deo Optimo, quod vitae vestrae pepercit concessitque , 
ut integris corporis animique viribus munere vestro strenue fungi potue- 
ritis, atque cavere ut haec Academia praeterito anno manserit, qualis om- 
nium intelligentium judicio praedicatur, lumen patriae. 

Utinam et in posterum Deus vos servet et fulciat , ut indefesso et alacri 
animo operam dare possitis altiori illi artium doctrinarumque cultui, qui 
humana cum divinis conjungens, supra terrena nos erigit, ad coelestia 
evehit. Hoc est illud, quo altior institutio tendit. 

Uni vestrum e legis praescripto honorificum otium assignatum est. Et 
quis illud otium majore jure sibi vindicare poterat, quam Tu, Praestantis- 



160 



G. J. M U L D E R 



shne Suermanne! cujus septuagenaria vita series laboruin et vigiliaruiu 
fuit. Tu apis instar fiores ubicumque obvios delibans, mella collegisti, 
non tibi ad fruendum reservata, sed in alveos congesta, unde quam plu- 
rimi fructum ex iis capere possent. 

Sed industria tua major fuit benignitas. Tu praestitisti te orborum pa- 
trem, viduarum patronum, moerentium consolatorem. Inter tot autem 
tantasque curas et labores assidue medicinae arti operans , innumeros 
homines ope tua juvisti, tantamque adeptus es famam et existimationem , 
ut inter principes patriae nostrae medicos nomen Tuum eluceat. 

Denique, quasi tot tantaque merita non sufficerent, cumulus iis accessit 
Academica tua institutio. E tua schola plurimi prodierunt germani Ae- 
sculapii filii, qui magistrum suum aemulati urbes' et vicos circumeunt ut 
laborantibus levamen , periclitantibus salutem afferant. 

Utinam possem , venerande senex ! sic te laudare , ut animus meus 
gestit, atque coronam tibi nectere meritis tuis dignam! Sed nec tua mo- 
destia nec mei mores me sinunt Te palam efferre iis laudibus , quibus 
omnes tacite virtutes tuas honorant. 

Praestabilior vero omni laude est grati animi sensus, quem non possum 
non palam tibi testari. Profiteor me unum e discipulis tuis , unum ex 
eorum numero , qui si quid boni vel fecerint vel in posterum facturi sint , 
id non minima pro parte tibi se debere agnoscunt. Nullum igitur dul- 
cius mihi esse potest ofRcium, quam Tibi, qui senex juvenili adhuc pulcri 
bonique ardore cales, sincero animo gratulari, et omnium nomine, qui te 
patrono et magistro usi sunt, precari, ut Deus senectutem tuam beet 
tiiaque in alios promerita large remuneretur! 

Tranquillus fruare otio tibi concesso, ut senectus, tibi sit portus in 
quo requiescas ab aerumnis et aegritudinibus , quibus vita tua fuit obsessa. 
Quot, eheu! acerba fata, quot frustratae spes, quot anxiae sollicitudines 
animum tuum afflixerunt! Tantis vero malis Tu fortiter restitisti, fretus 
nimirum altiore illo praesidio, in quo optimus quisque omnem rerum sua- 
rum spem habet repositam. Hoc praesidio fultus vivis et vales et inter 
nos versaris, egentibus opem, moerentibus solatium, periclitantibus auxi- 
lium afferens. 

Placida sit tua senectus, velut serena vespera post ardentem solis aes- 



O R A T I 0. 



161 



tum , et sero accipias palmam quam nostra omnium vota tibi assignant. 
Ita faxit Deus! 

E civium Academicorum numero quinque nobis fato sunt erepti. Si vel 
unius amissio justo nos dolore afficit, quanto magis tot carissimorum capi- 
tum desiderio nos commoveri par est! E vita excesserunt Focquin, de 
Quertenmont, van Binsbergen, van Nispen et Mock , omnes optimae 
spei juvenes, parentibus suis et amicis aeque ac praeceptoribus cari et de- 
siderati. Illorum memoria animis nostris penitus inhaerebit. Placida pace 
quiescant ! 

Si scholae alicujus praestantia aliquatenus censeri potest discentium fre- 
quentia, ea profecto laus nostrae Academiae denegari nequit. Sed doc- 
trinarum institutio est ex earum rerum genere, quae non numero, sed 
pondere aestimandae sunt. Non magis in multitudine auditorum quam 
in bonitate cernitur flos Universitatis. 

Ad vos igitur me converto, ddectissimi juvenes! qui huc venistis ut 
ingenii vires excolatis, animos optimis studiis formetis, et doctrinae copias 
colligatis, quibus instructi gravissima vitae munera digne tueri aliquando 
possitis: quid de vobis mihi licet praedicare? 

Rector Magnificus e muneris sui ratione in tali statu est collocatus , 
quo ei cum civibus Academicis arctior necessitudo crebriusque commercium 
intercedit quam ceteris collegis. Et quod ad vos quidem attinet, optimi 
juvenes! audens et lubens ego hanc provinciam suscepi. Multorum enim 
annorum spatium, per quod in hac Academia docendi munere functus 
eram , me edocuerat , quanta esset vestra humanitas et erga praeceptores 
observantia. Neque hanc meam de vobis existimationem hujus anni ex- 
perientia fefellit , immo confirmavit potius et auxit. Si excepero unam et 
alteram offensiunculam ; quas memoro, ne quid praeteriisse videar; offen- 
siunculas dico ejusmodi in quas ipsi convenire fatemini vestrum illud elo- 
gium : misce stultitiam consiliis brevem l nihil quod non honorificum vobis 
sit, referre habeo. 

Auditis haec, Viri Amplissimi et Gravissimi, coram vobis testor, nihil 
me habere, quod lectissimo huic juvenum coetui objiciam vel exprobrem. 

21 



162 



G. J. M U L D E R 



Neque ego is sum qui id dissimularem, si secus esset, cum in ea sim 
sententia , nemini laudem esse dandam , nisi meritis debitam. 

Sed non satis est vacare culpa. Ulud ex vobis quaero : Num omni ope 
enitimini , ut eo perveniatis quo tenditis ? num bene memores estis illius 
praecepti, naturam sicut arborem, dum tenera adhuc est, flecti oportere, 
ne sero frustra torqueas ? num quotidie vosmetipsos interrogatis : qua ratione 
providebo, ne a recta virtutis via deflectam? num parentes et monitores de- 
bito obsequio colitis? num industria vestra par est rerum gravitati? num 
in omni scientiae studio et cognitione illud meministis, altiore doctrina vos 
esse formandos , boc est , ea quae animos et mentes ad altiora erigit ? 

Si haec vosmetipsos interrogetis , fortasse eveniat vobis quod plerisque 
nostrum quotidie evenire solet: agnoscatis in multis vos labi et offendere. 
Verum ne diutius in his morer: summa est, quod assidue ad meliora 
tenditis, idque factis probatis. 

Laeto igitur animo vobis acclamo: Macte vestra industria! Pergite 
sequi arduam virtutis viam! Perglte studio vestro tam commilitones quam 
duces vestros ad optima quaeque instigare ! Imbuite pectora vcstra penitus 
patrio illo et nativo gentis nostrae sensu , Batava sinceritate ac fide ! Me- 
mentote , a vobis magna pro parte pendere futuram patriae prosperitatem ! 
Facite ut, quando semel e schola in vitam egressi eritis, ea quae Alma 
Mater vobis impertivit, cum foenere patriae reddatis! Vobis Augustissimi 
Regis verbis precor, tam cunctis quam singulis optima quaeque largiatur 
Deus ! 

Unum adhuc mihi commemorandum restat, quod me ipsum attingit. 
Valetudo mea non amplius talis est, ut in posterum mutieri mihi mandato, 
honorifico sed laborioso, satisfacere possim ea fide eaque industria, quam 
mihi semper tanquam regulam praescripsi. 

Quodsi igitur solo officio, nulla alia causa, me adductum sentiam, 
ut hinc discedam , animus tamen , ut adhuc fuit , semper hic prae- 
sens erit. 

Plura equidem hac hora de me ipso dicere alienum puto, sed ea , quae 
intus cum animo volvebam, reticescere non potui. 
Jam ad officii hujus terminum accedo. 



0 R A T I 0. 163 

Ex Augustissimi Regis decreto in proximum annum Academiae Rector 
Magnificus designatus est Vir Clarissimus Henricus Egbertus Vinke. 

Tu, conjunctissime Collega! cape locum dignitati tuae debitum. 

Salve , Magnifice Rector ! ex animo salve ! Tibi lubens ego hoc munus 
trado, non quasi aliqua parte eo me gravatum sentiam, quod contra leve ac 
jucundum mijii fuisse aperte fateor: adeo mihi et Curatorum benevolentia 
et Collegarum amicitia et Discipulorum humanitas muneris onera levarunt; 
sed propterea lubens tibi trado, quod Tuae curae bene creditum esse scio. 

Salve igitur, Rector Magnifice, iterumque salve! Fruare in tuo magi- 
stratu eo gaudio, quod muneris religiose gesti conscientia parit. Vigila 
pro salute Universitatis tibi creditae! Deus, precor, obsecundet tuis cona- 
tibus, et faxit ut, Tuis auspiciis, Academia haec floreat ad decus et pro- 
speritatem patriae. 



21* 



ACTA IN SENATU 

Ao. 1853—1854, 

Rectore GERARDO JOHANNE MULDER, 
Graphiario PETRO HARTING. 



Die 7 m. Aprilis. Senatus amplissimus in cathedram deducit Virum 
Cl. F. C. Donders, qui orationem habuit: nDe justa necessitudine 
scientiam inter et artem medicam et de utriusque juribus ac mutuis 
officiis. Deinde Academiae fata enarravit et judicia ordinum in 
certamine litterario promulgavit, praemiaque studiosis distribuit, 
qui in hoc certamine palmam retulerunt. 

Praemia aurea acceperunt: 
J. Telting, 
W. N. du Rieu, 
G. van Leeuwen. 

Praemia argentea: 

F. Schaaft, 

G. J. R. Henny, 

S. H. RlNKES, 

A. W. de Klerck, 

H. Worst. 

Tandem magistratum deposuit et in proximum annum Rectorem 
magnificum renunciavit Virum Cl. G. J. Mulder. 



ACTA IN SENATU. 



165 



Die 14 m. Septemb. Quum Rex augustissimus Guilielmus III hoc die 
solemni more civitatem Rheno-trajectinam visitare constituisset , 
Senatus a Rectore evocatus convenit ad Principem salutandum. 
Senatores in curiam se contulerunt ibique ad Regem admissi 
sunt. Ibi Rector, Regem allocutus, Academiae Senatus et reve- 
rentiam illi testatus est et laetitiam, quod praesentem Principem 
hic salutare contingeret. Porro declaravit illi prosperum Acade- 
miae statum , tam numero studiosorum quam industria florentem ; 
commemorat Academiae Instituta , Bibliothecam , Musea , Labora- 
toria cet. studiosorum usui inservientia et maxima pro parte ipso- 
rum scopo satisfacientia ; denique Universitatis et doctrinarum com- 
moda cognito et spectato Regis favori commendat. Ad quae Rex 
benigne respondit: nihil sibi gratius accidere quam praesentes 
adspicere Rectorem et Professores Academiae tam frequentia quam 
doctrinarum cultu florentissimae , nec quidquam antiquius se ha- 
biturum quam ut Academiae prosperitati et doctrinarum studiis ad- 
juvandis quantum posset, inserviret. 

Die 15 m. Septemb. Senatus convenit ut Regi Academica aedificia et 
Instituta inspecturo praestolaretur. In Academiae vestibulo Prin- 
cipem expectant Rector magnificus cum Graphiario et Assessoribus ; 
introgressum deducunt in Auditorium majus, ubi et caeteri Pro- 
fessores et cives Academici congregati erant ad Regem honorifice 
excipiendum. Ibi Rector Principem allocutus, juventutem acade- 
micam Illi proposuit et habita oratione commendat tanquam ; 
spem patriae, parentum amorem, almae matris curam, eorumque 
erga patriam, leges et Regem reverentiam atque amorem justa 
laude prosequitur. Ad haec Cives academici tam acclamatione 
quam chorico cantu Regi congratulantur. Rex juventutem acade- 
micam his verbis alloquitur: //Verba mihi desunt, quibus animi 
// sensus , qui nunc penitus me commovent , declarem. Tantum 
// ad vos dixisse sufficiat : si quid fecisse mihi contigerit ad patriae 
// universitatum decus , prosperitatem , gloriam augendam , id de- 
//bitum aeque ac dulce mihi officium fuisse testor. Vobis autem 



166 



ACTA IN SENATU. 



// ut Deus tain cunctis quam singulis ouinia bona largiatur, ex 
//animo precor." Deinceps Rex ex auditorio, deducente Senatu, 
recedit. 

Die 6 m. Martii. ln Senatus conventu vir eruditissimus M. P. Lindo, 
Londinus, honoris causa creatus est Philosophiae theoreticae ma- 
gister et Literarum humaniorum doctor, promotionis formulam re- 
citante Cl. Kahsten. 



SERIES LECTIONUM, 

IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA 

INDE A FERIIS AESTIYIS ASNI CIDI3CCCLIII, US0.UE AD FERIAS AESTIVAS ANNI CI3I3CCCLIV , 
A PROFESSORIBUS ET LECTORIBUS HABENDARUM , 

BECTORE 

GERARDO JOHANNE MULDER. 



IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

Physicam experimentalem exponet R. van Rees, diebus lunae, martis, 
mercurii, iovis et veneris, hora, I. 

Mechanicam analyticam R. van Rees, diebus lunae, mercurii et veneris, 
hora XI. 

Physicae mathematicae capita selecta R. van Rees , diebus martis et iovis , 
hora XI. 

Chemiam theoreticam G. I. Mulder, die lunae, hora X. 

Chemiam generalem et applicatam, tam organicam quam anorganicam , tradet 
G. I. Mulder, diebus lunae, martis, mercurii et iovis, hora IX. 

Chemiam physiologicam G. I. Mulder, die veneris, hora IX. 

Chemiam analyticam G. I. Mulder, diebus lunae, martis, mercurii, iovis 
et veneris, hora XII. 

Chemiam practicam G. I. Mulder, quotidie in Laboratorio chemico. 

Botanices et Physiologiae plantarum elementa exponet C. A. Bergsma, 
diebus lunae, martis et mercurii, hora XI. 

Botanicam Historiam plantarum medicinalium C. A. Bergsma , diebus 
lunae et martis, hora XII. 



168 



SERIES LECTIONUM. 



Anatomiam plantarum C. A. Bergsma, diebus et horis auditoribus com- 
modis. 

Oeconomiam ruralem C. A. Bergsma, diebus mercurii et saturni, hora XII, 
duce compendio suo: Handboek voor de Vaderlandsche Landhuishoudkunde , 
ed. Traj. ad Rhen. 1842. 

Excursionibus Botanicis singulis hebdomadibus praeerit C. A. Bergsma. 

Zodlogiam docebit Th. G. van Lidth de Jeude, diebus lunae et martis, 
hora X. 

Anatomiam comparatam Th. G. van Lidth de Jetjde , die mercurii, hora X. 

Anatomen et Bhysiologiam plantarum docebit P. Harting, diebus lunae 
et iovis, hora pomeridiana II. 

Excercitationibus in usu microscopii studiis zootomicis , phytotomicis et 
chemicis applicato quotidie praeerit P. Harting. 

Astronomiam theoreiicam et practicam quater per dierum hebdomadem 
tradet A. S. Rueb, Astronomiae Lector, diebus et horis auditoribus com- 
modis. 

Astronomiam popularem , bis per dierum hebdomadem, A. S. Rueb, diebus 
et horis auditoribus commodis. 

Elementa matheseos docebit C. H. D. Buys Ballot, ante ferias hiemales 
quotidie ; post illas , diebus lunae martis et mercurii , hora VIII. 

fitereometriam , trigonometriam sphaericam et algebram ante ferias hiemales 
quater per dierum hebdomadem, hora X. 

Geometriam descriptivam , post ferias hiemales, diebus lunae, martis et 
mercurii, hora XII. 

Partes quasdam matheseos sublimioris tractabit, diebus lunae, mercurii, 
iovis et veneris, hora I. 

Oryctognosiam exponet P. J. J. de Premery, diebus lunae et martis, 
hora II. 

Geologiam tradet P. J. J. de Premery, diebus mercurii iovis et veneris, 
hora II. 

Geographiam physicam docebit P. J. J. de Fremery bis per dierum heb- 
domadem, hora auditoribus commoda. 

Excercitationibus mineralogicis praeerit P. J. J. de Fremery die saturni, 
hora I— III. 



SERIES LECTIONUM. 



169 



1N FACULTATE THEOLOGICA. 

Encgclopaediam theologicam brevissimo conspectu tradet H. Bouman, die- 
bus veneris, hora X. 

In Philosophiam de Deo , sive Theplogiam Naturalem, cum commilitoni- 
bus inquiret H. Bouman, diebus iovis et veneris, hora IX. 

Critices ac Criseos sacrae leges et exempla tradere perget H. Bouman, 
diebus lunae, hora IX. 

Hermeneuticae sacrae priorem partem tradet H. Bouman, diebus martis, 
hora IX. 

Jeremiae Vaticinia selecta atque alia Hebraeorum Carmina sacra inter- 
pretari perget H. Bouman, diebus iovis, hora X. 

Prioris ad CorintJiios Epistolae Capita postrema et utramque ad Thessa- 
lonicenses Epistolam explicabit H. Bouman, diebus lunae et martis, hora X. 

Historiam Ecclesiae Christianae antiquam et mediam , duce Compendio suo 
Hist. Eccl. Vol. I. enarrabit H. I. Royaards, diebus lunae et martis, 
hora XII, et mercurii, hora II. 

Jus Ecclesiasticum Nederlandicum , imprimis de vinculo civitatem inter et 
Ecclesiam hoc nostro tempore , exponet H. I. Royaards , diebus iovis hora XII. 

Patristicam docebit, duce Chrestomathia Patristica, a se edita, H. I. 
Royaards, diebus iovis, hora I. 

Theologiam dogmaticam tradet H. E. Vinke, diebus lunae, martis et 
iovis, hora XI. 

Collocutionibus de Catechesi Heidelbergensi , cum commilitonibus haben- 
dis, vacabit H. E. Vinke, diebus iovis et veneris, hora II. 

Ethicam Christianam docebit H. I. Royaards , diebus lunae , martis et 
mercurii, hora I. 

Theologiam pastofalem tradet H. E. Vinke , diebus martis , iovis et ve- 
neris , hora VIII. 

Puerorum doctrinae Christianae initiis erudiendorum exercitationem instituet 
H.. E. Vinke, die veneris, hora XI. 

Commilitonibus , orationes sacras habentibus, praesides aderunt H. Bou- 
man, H. I. Royaards et H. E. Vinke, diebus et horis, tum sibi, tum 
commilitonibus maxime commodis. 

22 



170 



SERIES LEGTIONUM. 



Publicis disputandi exercitationibus praeerunt alternatim, hora commili- 
tonibus commoda, H. Bouman, H. L Rooyaards et H. E. Vinke. 

IN FACULTATE IURIDICA. 

Boctrinam Pandectarum Muhlenbruchianam e voll. II et III enarrabit 
A. C. Holtius, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora XII. 

Exegeticas lectiones idem habebit die saturni, hora XII. 

Institutiones lustiniani interpretabitur B. J. L. de Geer, diebus lunae, 
martis, mercurii, iovis, veneris et saturni, hora, VIII. 

Historiam luris Bomani tradet B. J. L. de Geer , diebus lunae , hora, XII , 
iovis, hora X, et saturni, hora XII. 

Encyclopaediam Iuris exponet B. J. L. de Geer, diebus martis, mer- 
curii et veneris, hora I. 

lus civile JSederlandicum docebit J. van Hall , die lunae , hora, XII , 
diebus martis, mercurii et iovis, hora I. 

Ius mercatorium et maritimum exponet J. van Hall, diebus lunae, 
mercurii et veneris, hora IX. 

Mem iudiciariam et rationem procedendi in causis civilibus explicabit 
J. van Hall, diebus lunae, mercurii et veneris, hora X. 

Exercitiis practicis , a provectioribus instituendis , item repetitorio de 
iure civili, mercatorio et maritimo praeerit J. van Hall, diebus horisque 
postea indicandis. 

Historiam iuris patrii civilis adumbrabit J. van Hall, die lunae, hora, I. 

Historiam gentium recentiorum politicam tradet I. Ackersdyck, diebus 
martis, iovis et saturni, hora IX. 

Statisticam I. Ackersdyck, iisdem diebus , hora XI. 

Oeconomiam politicam docebit I. Ackersdyck , diebus lunae , mercurii et 
veneris, hora XI. 

Disciplinae Iuris naturalis fata et praecipua placita exponet G. G. Vreede , 
diebus lunae, mercurii et veneris, hora IX. 

Ius publicum Batavum tradet G. G. Vreede, diebus lunae et martis, 
hora VIII. 

Ius gentium Europaeum G. G. Vreede , diebus martis et saturni , hora X. 



SERIES LECTIONUM. 



171 



Selecta de necessitudine Batavorum cum populis exteris , ab anno 1581 usque 
ad nostra tempora , tradet G. G. Vreede, die saturni, hora I. 

Ius criminale , tam Batavum quam commune , docebit G. G. Vreede , 
diebus mercurii, iovis et veneris, hora VIII. 

Codicem Questionum criminalium explicabit G. G. Vreede, diebus iovis, 
hora X, veneris, hora I, saturni, hora VIII. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

Logicam docebit C. G. Opzoomer, diebus iovis, veneris et saturni, 
hora II. 

Metap/iysicam C. G. Opzoomer , diebus iovis , veneris et saturni , 
hora III. 

Historiam pldlosophiae veteris enarrabit S. Karsten, diebus lunae et 
iovis , hora II , aliave commodiore. 

Litteras Latinas A. van Goudoever docebit, diebus martis, iovis, 
veneris, hora XI, interpretando Sallustii Belli JugurtMni partem posterio- 
rem et Virgillii 1. III Aeneidos. 

Antiquitatem Bomanam A. van Goudoever, diebus martis, iovis, veneris, 
hora X. 

Litteras Graecas docebit S. Karsten, diebus lunae, martis, iovis et 
veneris , hora XII , interpretando locos selectos ex Homeri et Hesiodi car- 
minibus , e Platonis opere de Bep. , et Plutarchi Vitas Periclis et Alexan- 
dri M. 

Antiquitatem Graecam S. Karsten , diebus mercurii et veneris , hora IX. 

Litteras Hebraicas tradet I. C. Swyghuisen Groenewoud, cum expo- 
nenda Grammaticd , tum liujus ut et Syntaxeos usu in legendis quibus- 
dam V. F. capitibus historicis monstrando, diebus lunae, hora I, martis, 
hora II, mercurii, hora X et II. 

Litteras cum Aramaeas , tum Ardbicas, I. C. Swyghuisen Groenewoud, 
die martis, hora XI, et die mercurii, hora, XII. 

Antiquitatem Hebraicam I. C. Swyghuisen Groenewoud , diebus lunae , 
martis, mercurii et iovis, hora IX. 

22* 



172 



SERIES LECTIONUM. 



Ceterum provectiorum commilitonum desideriis, quoad poterit, satisfaciet 
libentissime I. C. Swtghuisen Groenewoud. 

Litteras Belgicas et litterarum Belgicarum Historiam exponet L. G. Visscher , 
diebus lunae, martis, veneris et saturni, hora X. 

Praecepta Stili bene Belgici L. G. Visscher, diebus martis, iovis et 
saturni, hora II. 

Historiam gentium antiquarum , praecipue Imperatorum Bomanorum aeta- 
tem, enarrabit S. Karsten , die martis, hora T, mercurii, hora XII, 
iovis, hora I. 

Historiam medii aevi et recentiorum temporum I. Ackersdyk, diebus 
mercurii et veneris , hora I. 

Historiam Patriae L. G. Visscher, diebus lunae et martis, hora XI, 
iovis, hora X, saturni, hora XI. 

Institutiones paedagogicas habebit S. Karsten , die saturni , hora IX 
et X , partim metrica explicanda , partim moderandis scribendi et inter- 
pretandi exercitiis. t . 

Disputandi exercitationes , alternis hebdomadibus instituendas , modera- 
buntur A. van Goudoever et S. Karsten. 

G. Dorn Seiffen, Litt. Hum. Lector, praecipua tam antiquarum quam 
recentiorum gentium historiae facta enarrabit , gentesque , quod ad culturae 
progressus, inter se comparabit, diebus mercurii et saturni, hora XI 
aliave, oomrailitonibus magis commoda. 

IN FACULTATE MEDICA. 

Anatomen docebit I. L. C. Schroeder van der Kolk, quater per 
dierum hebdomadem, hora IV. 

Dissectionibus cadaverum anatomicis , opportuno anni tempore instituendis, 
praeerit quotidie I. L. C. Schroeder van der Kolk. 

Anatomen generalem docebit et Organorum fabricam subtiliorem normalem 
et morbosam demonstrabit P. Harting, diebus mercurii et veneris, hora I. 

Physiologiam I. L. C. Schroeder van der Kolk, diebus lunae, martis 
et iovis, hora VIII matutina, die mercurii, hora IX. 

Experimentis et indagationibus pliysiologicis et microscqpicis in laboratorio 
physiologico quotidie praeerit F. C. Dondeus. 



SERIES LECTIONUM. 



173 



Biologiam generalem exponet F. C. Donders, die mercurii, hora XI, 
die iovis, hora X. 

Pathologiam , sectionibus cadaveris illustratam , exponet F. C. Donders 
quater per dierum hebdomadem, hora IX. 

Anatomen pathologicam , bis per dierum hebdomadem , I. L. C. Schroeder 
van der Kolk, hora auditoribus commoda. 

Materiem medicam et praecipua t/ierapiae generalis capita exponet G. I. 
Loncq, diebus lunae, mercurii et veneris, hora II. 

Pharmacologiam et Historiam plantarum medicinalium tradet P. Harting , 
die iovis, hora XI et veneris, hora XII. 

Pharmaciam G. I. Mulder, die martis, hora XI. 

Nosologiam et therapiam specialem G. I. Lonco, diebus martis, iovis et 
saturni, hora IX. 

Exercitationes clinicas in arte medica quotidie moderabitur G. I. Lonco, 
hora XI, in Nosocomio Academico. 

Exercitationes clinicas in ophthalmiatria moderari cupit F. C. Donders, 
ac, data opportunitate , moderabitur. 

Theoriam artis chirurgicae tradet L. C. van Goddoever, quater per 
dierum hebdomadem, horis deinceps indicandis. 

Exercitationes polgclinicas in arte chirurgica, diebus lunae, mercurii et 
veneris hora IX; opthalmiatricas , diebus martis, iovis et saturni, hora X; 
clinicas vero tum chirurgicas tum ophthalmiatricas quotidie moderabitur 

L. C. VAN GOUDOEVER. 

Operationibus chirurgicis in cadavere instituendis qualibet oblata occasione 
praeerit L. C, van Goudoever. 

Deligandi exercitationes moderabitur L. C. van Goudoever, die lunae 
hora V — VII post meridiem. 

Artis obstetriciae theoriam , morbos puerperarum et neonatorum exponet L. C. 
van Goudoever, diebus martis, mercurii et iovis, hora I post meridiem. 

Exercitationibus obstetriciis practicis praeerit L. C. van Goudoever, 
diebus lunae et veneris, hora XII — II, et ad parturientium lectulos qua- 
libet oblata occasione. 

Medicinam forensem exponet F. C. Donders , inde a feriis aeslivis usque 
ad d. XV m. Februarii, diebus mercurii, iovis et veneris, hora II. 



174 



SERIES LECTIONUM. 



B. F. Suerman, aetatis caussa munus academicum jatnjam ex lege cle- 
positurus, pro lectionibus, quas antea habuit, selecta quaedam e disciplina 
pathologica et chirurgica tractabit capita, speciminibus e museo suo illus- 
tranda, diebus lunae et mercurii, hora VIII matutina. 

Summam item eorum , quae de rite perfungendo medici officio ipse longo 
artis exercitio didicit, cum commilitonibus communicabit , diebus et horis 
deinceps indicandis. 

I. I. Wolterbeek, quamvis munere suo defunctus sit, civibus tamen 
Academicis officia humanitatis praestare, praesertim Medicinae studiosis 
qualibet opportunitate prodesse, haud recusabit. 



J. H. Hisgen , litterarum Germanicarum Lector , diebus et horis audi- 
toribus commodis, Litteras Germanicas et Litterarum Germanicarum Jiisto- 
riam, inde a sec. XVIII, exponet. 

J. Venning, litterarum Lector, Litteras Anglicas docebit, hora auditori- 
bus commoda. 

L. de France , Academicus gladiatoriae artis Magister , quotidie aptum 
et elegantem gladii usum docebit. 



Bibliotheca Academica diebus lunae , martis, mercurii, iovis et saturni, 
ab liord XII in IV, feriarum autem tempore singulis diebus iovis , ab hord 
I ad III, unicuique patebit. Museum Zoologicum quotidie patebit. 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN ACADEMIA RHENO-TRAJECTINA 

DIE 31.DECEMBEIS 1853. 



in Facultate Theologica 201. 

// // Juridica 154. 

// // Medica 45. 

// // Disc. Math. et Phys 5. 

// // Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 12. 

417. 

Praeterea in album academicum nomina studiosorum, in diversis Athe- 
naeis studiis operam navantium, relata sunt, eo tantum consilio, ut hic 
examinentur et Doctores creentur, quorum: 

in Facultate Theologica 22. 

// // Juridica 25. 

// // Medica 21. 

// // Disc. Math. et Phys 2. 

// // Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 2. 



72. 



' IN ACADEMIA RHENO-TR AJECTIN A 

A. 1853—1854 
DOCTOKES CKEATI SUNT: 

1N DISCIPLINIS MATHEMATICIS ET PHILOSOPHIAE 

NATURALIS. 

d. 20 m. Junii 1853. Janus Guilielmus Gunning , Flardingo-Batavus , post 
privatam defensionem Disquisitionis chymicae de aquis 
nonnullis Neerlandicisl 

* 21 " * u Nicolaus Guilielmus Petrus Rauwenhoff , Amste- 
lodamensis , post privatam defensionem Dissertationis 
historico-chemicae de viridium plantarum partium cum 
aeris oooygenio et acido carbonico necessitudine. 

ii 7 ii Sept. // Ludovicus Mulder, Roterodamensis , post privatam 
defensionem Disquisitionis historico-criticae de XXIV 
metallorum pondere chemico. 

u S i/ i/ n Wolfert Abraham Johannes van Geuns, Rheno- 
Trajectinus, post privatam defensionem Speciminis his- 
torico-chemici de pondere specifico elementorum aeri- 
formi nec non de pondere chemico elementorum quae 
orijanica dicuntur. 

i 12 // rt tr Gerardus Greven, Culenborgensis , post privatam 

defensionem Dissertationis physico-mathematicae de 

elliptica luminis polarisatione. 
n 21 // Nov. // Eduardus Mulder, Roterodamensis, post privatam 

defensionem Disquisitionis historico-criticae de XIII 

elementorum pondere chemico. 



DOCTORES CREATI. 



177 



IN THEOLOGIA. 

d. 8 m. Febr. 1854 Allard Pierson, Amstelodamensis , post publicam 
defensionem Disquisitionis historico-dogmaticae de Be- 

alismo et Nominalismo. 

IN JURISPRUDENTIA. 

d. 19 m. April IS53 Cornelius van Citters, ex pago Heinkenszand , Ze- 

landus, privatim defensis Thesibus. 
» 21 // ii n Ernestus Ludovicus van Hardenbroek , e pago 

Hardenbroek , privatim defensis Thesibus. 
v 30 ii ii ii Lambertus Jan Bouricius , Leovardiae natus , pri- 

vatim defensis Thesibus. 
// 3 // Maji // Abraham Matthias Cornelis Sandberg, Zwollanus, 

privatim defensis Thesibus. ' 
// // // // // Johannes Thiebout, Zwollanus , privatim defensis 

Thesibus. 

» 13 // // // Joannes Hubertus Theodorus Micheels , Mosa-tra- 

jectinus, privatim defensis Thesibus. 
// 14 // // // . Guilielmus Johannes Maria Bosch , Rheno-trajec- 

tinus, privatim defensis Thesibus 
* // // // // Franciscus Alexander Ludovicus van Rappard, 

Haganus, privatim defensis Thesibus. 
// 17 // // // Herman Josua van Lennep, post publicam defen- 

sionem Dissertationis historico-juridicae de dominii adem- 

tione , utilitatis publicae causa.' 
ii 31 // // // Clemens Polis, Mosa-trajectinus , post publicam de- 

fensionem Dissertationis juridicae de novi operis nun- 

tiatione. 

ii 7 // Junii // Antonius MicHAeuus Hermanus Carolus Kock, e 
pago Heemstede, privatim defensis Thesibus. 

'/ 18 // // // Stephanus Joannes van Geuns, Rheno-trajectinus , 
'post publicam defensionem Speciminis historico-juridici 

de perigrinis receptis et civitatis donatis in patria nostra 
usque ad annum MDCCXCV. 

23 , 



178 



DOCTORES CREATI. 



d. 27 m. Julii 1853. Fredericus Johannes Constantinus Schimmelpen- 

ninck, Haganus, privatim defensis Thesibus. 
// 1 // // // Henricus Antonius Ludovicus Hamelberg, Zalt- 

bommeliensis , privatim defensis Thesibus. 
// 2 // // « Aemilius Augustus Gulianus Nolthenius, e pago 

Heemstede, privatim defensis Thesibus. 
// 1 // Oct. // Henricus Sebastianus Carolus Theodorus Ruempol , 

Soerabaiensis , privatim defensis Thesibus. 
// 6 // // // Janus Carolus Josephus Arriens, Arnhemiensis , 

privatim defensis Thesibus. 
// 4 tt Nov. « Martinus Plooy, Mosa-trajectinus , privatim defensis 

Thesibus. 

// 10 // // // Elias Tielenius Kruythoff, Tiela-Gelrus , privatim 
defensis Thesibus. 

// 12 // // // Guilielmus Theodorus Didericus Yssel de Schep- 

per, Arnhemiensis , privatim defensis Thesibus. 
// 14 // // // Johannes Gerardus de Groot Schimmel, Harlemi- 

ensis, privatim defensis Thesibus, Juris Doctor creatus. 
// 19 // // // Gustavus Libertus van Meerbeke, Mosa-trajectinus , 

privatim defensis Thesibus. 
// 6 u Dec. // Petrus Alma, e pago Bergum, Frisius, privatim de- 

fensis Thesibus, 

// 9 9 ii ii Laurentius Carolus Leopoldus Ernestus Schmidt, 
Mosa-trajectinus , privatim defensis Thesibus. 

// 23 // Jan. 1854. Rudolphus Guilielmus Jacobus van Pabst van 
Bingerden, privatim defensis Thesibus. 

IN PHILOSOPHIA THEORETICA ET LITTERIS. 

d. 27 m. Junii 1853. Everardus Johannes van Gorkom, Zutphaniensis , 
post privatam defensionem Dissertationis historicae de 
PMlopaemene megalopolitano. 

ii 2 // Julii // Johannes Franciscus Hubertus Wolters, Mosa- 
trajectinus, post privatam defensionem Commentationis 
literariae in Juvenalis satiram primam. 



DOCTORES CREATI. 



179 



d. 8 m. Julii 1853. Johannes Leonakdus Marres, Mosa-trajectinus, post 
privatam defensionem Dissertationis literariae de Favo- 
rini Arelatensis vita, studiis , scriptis. 

ti 12 # // // Didericus Henricus Jurrjens, Amstelodamensis , 
post privatam defensionem Disquisitionis literariae de 
Democratiae apud Athenienses origine et processu. 

IN DISCIPLINIS MEDICIS. 

d. 23 m. Maji 1853. Henricus Gerardus Alpherts, Culemborgensis , post 
privatam defensionem Dissertationis historico-medicae 
de Brayera anthelminitica , vulgo Kousso , famoso Abas- 
sinorum adversus Taeniam remedio , observationibus cum 
aliorum, tum propriis comprobato, Medicinae Doctor 
creatus. 

// 16 // Junii // Adrianus Christophilus van Trigt, Dordracaenus , 
post privatam defensionem Dissertationis ophthalmolo- 
gicae de Speculo oculi, Medicinae Doctor creatus. 

// 27 // // // Antonius Joannes D'ally, Amstelodamensis , post 
publicam defensionem Dissertationis medicae , exhibens 
nonnullos peritonaeitidis casus , Medicinae Doctor. 

// 1 // Julii // Adolphus Fredericus de Lespinasse , Hasseleto-Trans-, 
isalanus, post privatam defensionem Dissertationis ob- 
stetricae continens quaedam de Chloridi formyli in acte 
obstetrica, Medicinae Doctor creatus. 

// // // // // Arnoldus Daniel Reneman, ex urbe Almelo, post 
privatam defensionem Speciminis academici de depres- 
sione et extractione cataractae inter se comparatis , 
Medicinae Doctor creatus. 

// // // // // Fredericus Cornelius van Opdorp, Bergensis ad 
Zomam, Medicinae et artis Obstetriciae Doctor, pri- 
vatim defensis quaestionibus, Chirurgiae Doctor creatus. 

// 2 // // // Gerardus Cornelius Petrus de Ruiter, Rheno- 
trajectinus post privatam defensionem Dissertationis 

23* 



180 



DOCTORES CREATI. 



physiologico-medicae de actione Atropae Belladonnae 
in iridem, Medicinae Doctor creatus. 

d. 24 rn. Oct. 1853. Arnoldus Daniel Reneman , ex urbe Almelo , Me- 
dicinae Doctor, privatim defensis Thesibus, Obstre- 
triciae Doctor creatus. 

» 18 // Nov. // Cornelius Joannes van Persyn , Koudekerka-Batavus , 
Medicinae et artis Obstretriciae Doctor, privatim de- 
fensis Thesibus , Chirurgiae Doctor creatus. 

// 16 // Dec. // Guilielmus Nicolaus Koopman, Rheno-trajectinus , 
Medicinae et artis Obstretriciae Doctor, privatim de- 
fensis Thesibus, Chirurgiae Doctor creatus. 

// 17 // // // Leonardus van Loenen, Rheno-trajectinus , post pri- 
vatam defensionem Dissertationis Medicae de contagio 
inorhi syphilitico inprimis secundarii , Medicinae Doctor 
creatus. 

// 22 // // // Adolphus Fredericus de Lespinasse , Hasseleto-Trans- 
isalanus , Medicinae Doctor , privatim defensis Thesibus , 
Obstretriciae Doctor creatus. 



ACADEMIA 

R 0 N I N G A N 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORIS, 

QUI, 

INDE A DIP XIII OCTOBKIS MDCCCLIII AD XII OCTOBRIS MDCCCLIV, 

IN ACADEMIA GRONINGANA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

JACOBUS ADOLPHUS CAROLUS ROVERS. 

SENATUS ACADEMICI ACTUARIUS 

PETRUS HOFSTEDE de GROOT. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

F. C. de GREUVE. J. A. C. van HEUSDE. 

J. A. C. ROVERS. G. J. A. JONCKBLOET. 

J. J. PH. VALETON. 

IN FACULTATE JURIDICA. 

H. NIENHUIS. C. STAR NUMAN. 

J. H. PHILIPSE. 

IN FACULTATE MEDICA. 



J. BAART de la FAILLE. 
P. Z. ERMERINS. 



J. HISSINK JANSEN. 
I. van DEEN. 



184 



NOMINA PROFESORUM ET LECTORIS. 



1N FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

H. C. van HALL. GUIL. A. ENSCHEDE. 

J. GUIL. ERMERINS. P. J. van KEKCKHOFF. 

NICOL. MULDER. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

P. HOFSTEDE de GEOOT. GUIL. MUURLING. 

L. G. PAREAU. 



LECTOR PAEDAGOGICES. 

GUIL. HECKEK. 



1 



IACOBI ADOLPHI CAROLI ROVERS 

0 R A T I 0 

DE 

AETATE NOSTRA HISTORIOLOGIAE FAUTRICE: 

PRONUNCIATA GRONINGAE 

A. D. XII M. OCTOBRIS A. MDCCCLIV, 
QUCM MAGISTRATUM ACADEMICUM DEPONERET. 



24 



ACADEMIAE GRONINGANAE CURATORES, PROFESSORES, CIVES. 
CUIUSCUMQUE ORDINIS ET LOCI AUDITORES EXOPTATISSIMI. 



Nullum umquam Academiae Rectorem parum lubenter tempus memo- 
rantem audivi , quo fasces successori traderet. Neque tamen gaudium , 
quod animo praecipitur, curis vacuum est. Etenim sollennia, quae festo 
illo die celebrantur, non votis continentur pro Academiae salute nuncupan- 
dis, nec iunctis dextris alter alteri hanc sedem honoris cedit; sed postu- 
latur rerum, quae Academiae per integrum annum in utramque partem 
evenerunt, commemoratio. Quam si oratio non antecedit, parata est re- 
prehensio eorum , qui , quantum nos iis tribuimus , tantum ipsi avitae tri- 
buunt consuetudini. Et haec quidem oratio habenda est Latine; unde ab 
his dapibus, quae Senatui Amplissimo variarumque disciplinarum tum 
Doctoribus tum Studiosis parantur , arceri necesse est permultos , quorum 
tamen plurimum interesse perhibetur oratorem audire, ut, qua sint huma- 
nitate, eius solitudinem in maximam convertant audientium celebritatem. 
Quod si statuere liceret, ipsam illam linguae Latinae intelligentiam eorum, 
in quibus Rectorem acquiescere oportet, auditorum ingenia ita pauilatim 
obtudisse, ut ampullas et sesquipedalia non amphus animadverterent, ne 
biduo quidem tota constaret hoc magistratu abituri praeparatio. Sed quum 
de hac suspicione nondum omnibus persuasum esset, quumque ipse eos 
etiam affore nossem, quorum de egregia perspicacitate haec studia nondum 
quidquam detraxisse appareret, meum esse putavi tertium huic biduo 
quartumque diem addere, ne venia erranti mihi negaretur. Huius idcirco 
dulcissima spe fretus in hunc locum prodii, primum de argumento verba 
facturus, quod neque a temporibus nostris seiunctum et vero coniunctum 

24* 



188 



I. A. C. ROVERS 



cum studio Historiae, cultissimum quemque allicit et invitat, ut, balbu- 
tiente oratore, ad placidam rerum utilissimarum meditationem se, tamquam 
in portum, conferant. Dicam enim de 

aetate nostra Historiologiae fautrice. • 

Antequam meam hac de re sententiam explicem , non committam , si 
qui forte in hoc titulo haerent, eos ut parum curare videar. Quod igitur 
Historiologiam dixi, tuentur hoc vocabulum exempla et auctoritas similium 
in vario eruditionis genere vocabulorum , veluti Geologiae , Pathologiae tum 
medicae tum literariae et, ne a diuturno usu frequentatis novissima divel- 
lamus, Theologiae et Histologiae. Usus autem eo vocabulo sum ad indi- 
candum illud, quo exquisitam Historiae scientiam consequamur. Historia 
continet ea , quae acciderunt. Horum vero quum iusta intelligentia quaesita 
sit, inde doctrina effloruit; sicut quoque ars exstitit probe intellecta sic 
describendi et exponendi, ut alii in eiusdem suavitatis communionem ve- 
niant. Haec demum iure suo dicitur Ilistoriograjj/iia , illa Historiologia 
audit. Nos autem , omissa altera, quam Guilielmi Humboldtii et Gervini l ) 
monita ex vero suspicere docent, aetatis nostrae contemplemur erga alte- 
ram favoram. Quem tamen quum in hac temporis brevitate non sic ex- 
ponere possim , ut nulla vel argnmenta desiderentur vel exempla , sinite , 
quaeso, A. A. , praecipua quaeque ad pauca capita revocari, quo ipsi, alii 
quidem alia , referatis , oratoris aut prudentia aut imprudentia praetermissa. 

Itaque , ut hinc ordiar , fundamenta Historiologiae iacit Critica , quae in 
iis, quorum memoria prodita est, cautissime circumspiciens , singula auri- 
ficis statera examinat. Viget illa indagandi libertate plurimumque delecta- 
tur, si quid novae materiae affertur, quo plus firmitatis operi accedere possit. 
Iam vero non est dubium, quin annuat aetas nostra, quippe quae nec 
naQQriaia caret in rerum traditarum fide exploranda et studio fiagrat novos 
earum fontes conquirendi. 



') W. von Humboldt, iiler die Avfgabe des Geschichlsschreibers in Gezammelle Werke , 
Bd. 1, p. 1. Gervinus, Grmidziige der Historik. 



0 R A T I 0. 



189 



Huius na()QYiaiag vim primum cognovit veteris aevi maximeque civitatis 
Romanae memoria , inque acerrimos illius vindices merito refertur Niebuhrius. 
Quod dicenti mihi haec in mentem veniunt tamquam extrema. Seculo 
quinto decimo Laurentius Valla, aetatis suae decus et ornamentum, quum 
Livium in Tarquiniorum genealogia secum ipsum pugnare contendat, apud 
Pontificem Romanum BXaoq>r){iiag in Livium accusatur *). Nostro seculo 
Niebuhrius Livianarum ceterarumque de prisca Roma narrationum stragem 
edens novamque civitatis Romanae imaginem excogitans, non quidem prop- 
terea omne punctum fert, sed, quam in clarissima luce ponit de Romae 
fatis quaerendi dubitandique libertatem et necessitatem , hanc intelligunt 
penitusque sentiunt erectioris indolis historici, iidemque praecipientem pro- 
bant »de perspicuis nec rerum hominumque naturae contrariis veterum in- 
stitutorum notionibus animo complectendis." Verum secula inter utrumque 
media , vel etiam tempora ab aetate nostra minus remota , nihilne tulerunt , 
quo ad necessitatem illam aliquando agnoscendam propius accederetur? Hoc 
credat , cui ignoti sunt Glareanus , Cluverius , Bochartus et vero Perizonius 
nostras , augurantes certe dubitandi de his rebus salubritatem : credat , qui 
Baylii, Viconis, Beaufortii, multum licet inter se diversa, placita non ex- 
ploravit ideoque superioris investigationis vim in Fergusoni, in Levesquii, 
in aliorum scriptis neglexit: credat, qui Wolfii Prolegomena in Homerum 
et Kantii philosophiam nihil quidquam continuisse suspicatnr ad criseos, 
quae instabat , gravitatem commendandam. Profecto non defuerunt prorsus , 
quae exellentissimo Niebuhrii ingenio prodessent, exempla et monita ; ha- 
buerunt eius aequales, quorum disputatione meditanda mentem ipsi suam 
stimularent et erigerent, ut, quod in illius opere gravissimum esset, hoc 
paullatim et amplecterentur et alio transferrent et docendo scribendoque 
commendarent. Sic a tenuibus initiis ortum et lento gradu, ut fieri in 
causis gravioribus solet, progressum illud est, quod tandem ipso aetatis 
nostrae iudicio fulciretur. Ex eo tempore in varios historiae antiquae 
locos singillatim inquirere, veterum historiae scribendae normam acutissime 
indagare, petere ab iis severarn sententiae rationem eorumque argumenta 



') Vallae Lucubrat., p. 404, eiusque Disp. ad Alphonsum regem, de Tarquiniis , adversus 
Liviitm, in ed. Drakenb. , V. vn, p. 150. 



190 



I. A. C. ROVERS 



ad obrussam exigere placuit. Neque neglecta sunt, temporibus egregie 
hortantibus , secula a praesenti aetate minus remota. Quamquam ut in 
antiquioribus , sic in his ipsis multa supersunt, quae criseos diligentiam 
requirunt. 

Sed hic, A. A. , vocabulo usus sum multis, ut opinor, grato. Criseos 
diligentiam se malle dicunt quam libertatem. Quasi vero eae, quarum 
arctam optamus necessitudinem , indole ipsae sua, ut aqua et ignis, dis- 
tent. — Verumtamen haec, aiunt, quam tu probare videris, libertas tor- 
rentis instar, quum vsternit agros, sternit sata laeta boumque labores", sic 
praecipiti impetu ruit : non differt a licentia : spreta testium fide , dicunt 
isti quidquid in buccam : si Romulo tantum carendum esset aut Mucii in 
comburenda dextra animo intrepido , taciti ferremus horum heroum deside- 
rium , ne liberi nostri , sua scilicet sapientia elati , nos parentes irriderent i 
sed seriem adeo virorum illustrissimorum ad personas, si Dis placet, my- 
thicas aut symbolicas referri , sed plures omnis aevi honestos viros laudibus 
privari , extolli homines nequam , hoc sane non ferendum est. — Bona 
verba, quaeso. Est haec indignatio Quinti Ciceronis, reprehendentis tri- 
bunitiam potestatem. Sed opportune ea recordor , quae dulcissimo fratri 
Marcus respondet : iniqua est in omni re accusanda , praetermissis bonis , 
malorum enumeratio vitiorumque selectio; esto in illa libertate quiddam 
mali, sed bonum, quod cst quaesitum in ea, sine isto malo non habere- 
mus. Est autem illud bonum eiusmodi, quo nihil melius Historiologiae 
excogitari possit. Etenim hoc consecuti sumus , ut certius appareat , quae- 
nam nobis sit rerum gestarum cognitio , quo scientiae gradu simus. Si 
qui ad extrema ruere cupiunt , si in opinionum splendore et audacia ingenii 
sui divinitatem osculantur, quis tantas iis invideat delicias? Sed in aedi- 
ficanda domo si parietes et tectum superstruuntur fundamentis non dili- 
gentissime cognitis , praestare firmitatem aedificii nemo potest. Non differt 
causa doctrinae, quae, ne gravissimo muneri desit, factis niti debet, quo- 
rum auctoritas quam minimum lateat. Hoc probe intelligere aetatem 
nostram, declarat etiam assidua illa novos rerum fontes indagandi cura. 

Multi vestrum meminerunt vocem eorum, qui ad varia Actorum genera 
undique diligentius conquirenda et exploranda incitarunt. Haec autem 
vox quanto studio ab intelligentissimo quoque excepta est! Ut ab eo tem- 



O R A T I 0. 



191 



pore paullatim in variarum regionum provinciis et urbibus viri docti, tum 
publice ad id invitati tum societate iuncti, in bibliothecarum latebras, in 
tabularia aedium sacrarum , monasteriorum et curiarum , in scrinia princi- 
pum hominumque veteris prosapiae oculos converterunt et multiplici, quod 
identidem cognoverant, Chartarum generi describendo , disponendo , disci- 
pulis in schola explicando edendoque operam navarunt! In iis autem ab 
interitu servandis multorum hodie diligentia prope aequare pristinam ne- 
gligentiam videtur, qua quis definiat quoties piper chartis amictum sit non, 
ut ille ait , ineptis , sed auro pretiosioribus. Haec fontium cura amplissi- 
morum exstitit consiliorum auctor , quibus vasta debentur maximoque labore 
condita opera. Hinc praesertim , ut splendidis utar exemplis , Corpus In- 
scriptionum Graecarum auctoritate Academiae litterarum regiae Borussicae 
a Boeckio editum : hinc societas aperiendis fontibus rerum Germanicarum 
medii aevi, cuius auspiciis Pertzius monumenta publici iuris facit Germa- 
niae historica : hinc sylloge documentorum historiae Francicae ineditorum , 
cuius editione regi Ludovico Philippo commendanda Guizotii disciplinarum 
historicarum amor suam ornavit institutionis publicae praefecturam. Scio, 
nondum omnibus horum bonorum dominis persuaderi posse , ea ut in lucem 
proferri sinant. Alios vis inertiae premit: aliis metus gloriae illustrium 
maiorum religionem iniicit: fuit nuper, cui thesaurum suum (?) ea lege 
civitati donare placeret , ut Liberi Baronis dignitas praemium esset donatio- 
nis x ) : sunt etiam , qui sibi priorum temporum tenebras potius quam 
lucem prodesse putent, non tamen, si quid video, inexorabiles futuri, 
quippe non omnino dSaQodoxrjToi. Verumtamen bene sperare haec iubent 
tempora, quibus abhinc annos decem ipsa Septimancae claustra cesserunt. 
Perspicua est argumenti vis. Ad huius enim arcis Hispanicae thesauros 
aditus non tantum Robertsono , historiam Americae cogitanti , exterisque 
ante Gachardum omnibus negatus est, sed ipsis indigenis, etsi historio- 
graphi regii titulo ornatis, ita prope praeclusus fuit, ut per tria secula 
unus modo e Chartis ibi asservatis profecisse tradatur 2 ). — Haec autem 

') De Bavay, Proces clu Comte D'Egmont, et pieces justiflcatives , d'apres les mamscrits 
oriyinaux trouvti d Mons. K. en Letterb., 1854, N°. 26, p. 206. 

2 ) Gachard, Nolice historique et descriptive des ArcMves Royales de Simancas in Corres- 
pondance de PMlippe II, Vol. 1 , p. 49 sqq. 



192 



I. A. C. ROVERS 



meniorans, lenisshnam audio reprehensionem : videri illam aetatis nostrae 
in novorum fontium indagatione curam, quamquam laudabilem, prudenter 
tamen regendam esse, ne ipsa, inveniendi spe modum excedens , persaepe 
decipiatur, nam fieri non posse, quin plurima aliunde nota afferantur. 
Facilis est , A. A. , et expedita responsio. Cognita afferri , saepius gaudio 
est quaerehtibus non quid novi, sed quid certi sit. Vultisne exempla? 
Duo succurrunt haud inepta. Herodoti in primis fide didicimus, Cyruni 
et Cambysen priscos fuisse imperii Persici reges. Contra haec ante hos novem 
annos subtiliter acuteque disserens Georgius Dux Mancestriensis J ) , per- 
suasit nonnullis, principes illos et serius vixisse et potius praefectorum 
regiorum munus obiisse quam reges fuisse avTOXQctTOQccg. Videtis , pri- 
mam historiae Persicae aetatem prorsus immutari. Sed interea a Rawlin- 
sono descripta erat incluta illa Behistani Inscriptio, quam Darius Hystaspis 
filius sub annum quingentesimum quintumdecimum praerupto ad fines 
Persiae saxo insculpi iussit. Iam, huius parte explicita , ipsum regem Darya- 
wush de utroque decessore suo loquentem audimus et ita res suas narran- 
tem, ut Magi quoque coniuratio huiusque caedes, a nonnullis ad tradi- 
tiones populi relatae, commemorentur 2 ). Quae in his nota occurrunt, 
ecquis sanus negligit, neque potius gaudet, haec eo confirmata esse modo, 
qui modus omnem sustulit dubitanti locum? Alterum exemplum aetatis 
est recentioris. A pueris accepiinus, Ducem Albanum crudeliter saeviisse 
in maiores nostros. Verum iterum percrebruit sententia, iniquum ferri de 
hoc viro deque rege Phillippo iudicium } caedibus et publicationibus bono- 
rum tamquam remediis paulo acrioribus aegrotantis populi saluti subvenien- 
dum esse; utrumque pariter atque praefectos ipsorum summo cum dolore 
suo carnificis opera uti consuevisse. Sed ecce Literae eorum variique ge- 
neris Chartae et Acta iudicialiae locis abditis, ex ipsis ruderibus turris, 
in urbe Monte Haenoviae ante biennium vetustate collapsae 3 ) , in lucem 
protrahuntur. De animo paterno silent, nisi forte clamare censentur, quo- 

') The times of Daniel, chronoloijical and prophetical examined, by George Duke of 
Manchester. 

2 ) Benfey, Die persischen Keilinschriften , et Vaux, Niniveh und Persepolis , iibers. von 
Zenker, p. 281. 

*) Altraeijer, eene Hulp-regtbanJc bij den Bloedraad, vert. door Uden Masman Jr. , p. 103. 



0 R A T I 0. 



193 



ties fistula dulce canit, volucrem dum decipit auceps; eorum contra, quae 
veterem sententiam pepererunt, testes sunt locupletissimae. Itaque id nos 
in lucro deputamus , cognita illa et trita non amplius niti iudiciis adver- 
sariorum, quorum errores paene cum lacte matris suxisse perhibemur, sed 
ipsis niti auctorum testimoniis , quae hi frustra crassis tenebris circumfu- 
derunt. Aut fallor aut confidere his monumentis licet. Quamquam haec 
non ita a me disputantur, ut parum novi nobis impertiri existimem. Et 
contra statuo et plurima eorum, quae hoc nomine se commendant, gravis- 
sima esse contendo. Quod si singillatim persequi vellem, tempus me citius 
quam argumentum deficeret. Nam sive patriae nostrae res cogitamus illas, 
ad quas mentione Philippi sponte deferimur, sive Carolum spectamus eius- 
dem patrem , sive sacrorum , cui suo uterque modo restitit , emendationem 
vel etiam eos attendimus, quorum fata ab hac conversione non omnino 
separari possunt, Mariam Stuartam, Gustavum Adolphum, Cromwellum , 
alios , sive recentiora animo obversantur , ubique , ne Turcarum quidem 
imperio excepto , in ea incidimus , quibus ,ex huiusmodi monumentorum 
studio lux tum affulsit tum merito speratur. Neque seculis proxime ex- 
actis contineretur oratio, sed per plures percurreret medii aevi partes, 
quae post Robertsonum et Hallamum ad Grimmios fratres simili ornatae 
sunt ex limpidis fontibus hauriendi cura. Quid, quod eadem in antiqui- 
tatem recederet, non tantum Inscriptiones tum Asiaticas tum Graecas Lati- 
nasque memorandi causa, sed omnium maxime ut ex gravissimis iisque 
admodum arduis varii generis laboribus studiisque aetatis nostrae in ape- 
riendis fontibus alacritatem ostenderet? Priscae Aegypti rudera volo, silen- 
tium rumpere coacta: fructus dico itinerum in Asiam Occidentalem maxi- 
meque in Lyciam susceptorum : et vero reliquias intelligo Niniviticas , in 
posteritatis tamquam conspectu poni coeptas. Etenim , si aedes regiae 
eaeque splendidissimae post viginti quinque secula solo eruuntur et gentis 
antiquissimae in cultu et humanitate progressus, quos ne suspicati quidem 
eramus, innotescunt; si hinc necessitudo artis orientalis et occidentalis, 
si chronologia et interpretatio Codicis Sacri aliaque plura lucem capiunt; 
denique si in his non fortuna dominatur, sed cognoscendi amor, omnium 
contemtor difficultatum , primas agit, ineptum est huc transferre poetae 
illud //quid dignum tanto feret hic promissor hiatu?" Ego contra sic col- 

25 



194 I. A. C. ROVERS 

ligo et concludo: quum aetas nostra summa ope nitatur, ut Historiologiae 
fundamenta cognoscantur, firmentur et amplificentur , huic illa plurimum 
favet. 

Sed eadem quaeritur num hoc ardore adeo delectetur , ut suo se munere 
functam esse censeat, parum curans, quaenam his fundamentis superstru- 
antur , aurum , argentum , gemmae , an vero fenum et stipula ? Dicam , 
quod sentio, eoque lubentius, quo facilior haec est ad ipsam Historiologiam 
via. Et mihi quidem cogitanti, quid diutissime in rerum gestarum cogni- 
tione praecipuum visum sit, bella occurrunt et fata principum et politica 
gentium conditio atque necessitudo. Haec quo arctius suis singula causis 
nexa suoque effectu tamquam stipata in scriptorum operibus prodibant, eo 
maior ad ipsa tempora intelligenda progressio facta esse censebatur. Quod 
vos, A. A. , vereor ut probetis, sic, nisi multum fallor, statuentes, in 
his, licet minime contemnenda sint, non tamen ad rem difficillimam asse- 
quendam posita esse omnia. Nani saepius hominum liberaliter eruditorum 
sermones indicant, alia exstare multa, quae .iis diligenti commentatione 
summaque investigationis assiduitate digna videantur. Hos tenent ordinis 
plebeii in civitate partes et quaevis commutatio, quam affert vel praesagit 
suarum in eo virium conscientia: illi artes et literas undecumque allatas in 
ore habent , laudantque et has humanitatis testes et , eodem nomine prae- 
dicandas , linguarum quarumvis reliquias tum etiam traditionum , rituum , 
institutorum , morum , iurium et opinionum nullius non seculi varietatem : 
multis mentio soli, officinarum, mercaturae, institutionis et disciplinae po- 
pularis eorumque omnium , quae tam in incolarum conditione et civitatis 
salute quam in coniunctione gentium vim habent , adeo grata est , ut , quo 
se animo et cogitatione convertant, facile appareat. Sed animadvertitis , 
A.A. , nos, quaerentes de aetate nostra, incidisse in medias res. Ipsa 
enim horum omnium momentum urget: ipsa , quamquam suum cuique 
esse probat in quo elaboret, improbat eorum, quae alii tuentur, vel de- 
spicientiam vel negligentiam : tptet ad nullarum non linguarum studium 
earumque inter se comparationem invitat , hoc probe tenens quot quis lin- 
guas callet , toties est homo, nec vero praetermittens , in his velut in spe- 
culis gentium cerni ipsiusque hominis naturam : ipsa intelligens , quoties 



0 R A T I 0. 



195 



in rerum gestarum descriptione tempora tum ex inscientia tum ex iudi- 
candi temeritate permixta sint, suum singulis temporibus locum et colorem 
rationemque propriam et ab aliis aetatibus discretam tribui iubet: ipsa 
denique, quippe iuncta aetati illi, qua, novus, aiebant, seclorum nascitur 
ordo , multa tulit malis quidem mixta bona, sed consuetudine sanctis op- 
posita et idcirco ad mentem varie movendam eamque, rerum usu exercita- 
tam , facilius alio transferendam aptissima. Memorabilis est Quineti sen- 
tentia de rerum usu deque studio hominis, aequalis nostri, fructuosissimis 
ad tempora diligentius exploranda a nostris non nimis aliena *) ; sed me- 
morabiiius est exemplum Niebuhrii, qui, quantumcumque doctrina vim 
promovit insitam, e muneribus tamen publicis omninoque e schola vitae 
politicae in eum Berolini traductus est locum , quem continuo luculentis 
illustravit de conditione Romanorum politica disquisitionibus 2 ). 

Iam vero horum omnium memores, ipsam spectetis quaeso doctrinam 
iuste intelligendi ea, quae acciderunt. Hanc enim Historiologiam diximus, 
et has providimus quaestiones: Quaenam accidisse, quando haec iuste in- 
telligi ea doctrina censet? 

Nemo vestrum in legendis praecipuis de Historia operibus locum neglexit, 
quem institutis populorum publicis et privatis tribuunt scriptores. Alios 
omitto. Sed Schlosserus et Groteus quam diserti in hisce sunt! Quantas 
partes moribus, vitae pubiicae, artibus et literis tribuunt! ille tamen titulo 
operis ad haec praeparat argumenta; hic vero nihil aliud nisi historiam 
Graeciae se scripturum esse professus, similem requiri putat argumento- 
rum varietatem. Talia legentes , testes nobis audire videmur illorum , qui- 
bus hodie suus constat honos, pariterque interpretes vocis facta. Pericles 
in horum numero est, optimatium consilia frangens, proelio decertans cum 
Spartanis, industriam promovens, civitatis reditus administrans eamque sibi 
vindicans auctoritatem , ut Athenis, ipso moderatore, nomine democratia, 
re autem principis viri imperium esset: sed Pericles quoque huc pertinet 
6 q>iX6xcdog , . tantum patriae splendorem concilians, quanto Musarum illa 
sedes evasit et 'Elladog 'EXkdg : et ipsa illa huc pertinent Musarum opera , 



') lleo. des deaz mondes , Mai 1854. 

') Lebenmachr. von B.^ G. Niebuhr, Bd. 1. 



25* 



196 I. A. C. ROVERS 

una cum gentis sermone eximiae pulchritudinis monumenta , iuventutem 
generis humani spirare visa, certissima humanitatis indicia. Neque ea, 
quae ingenii animive sunt, in accessionem veniunt vel ornamentorum causa 
conferuntur; sed in iis, quae acciderunt, eo graviorem locum tenent, quo 
efficacius fere reliqua provocant et moderantur. Nam iusta omnium intel- 
ligentia agitur, quae, Historiologia iudice, quando parata est? Si nocturnis 
chartis impallueris infinitamque rerum copiam, e fontibus haustam et Cri- 
tica expurgatam, mente comprehenderis ? 0 felicem illum, cui constans et 
perpetua discendi cupido hanc scientiam largita sit ! Nam ipsa quidem non 
est ultimum illud et extremum quo referantur omnia , — quod cum Ran- 
kianae scholae reprehensione monuit Schlosserus, — sed ex ipsa tamen 
effiorescit ampliora consequendi facultas, spes omnino, studio insinuandi 
temetipsum in variorum temporum indolem aucta, fore ut mentis oculo 
ipsam cernas gentium vitam. Haec demum vel iusta intelligentia dicenda 
est vel effectrix eius et certissimum argumentum. — Sed eo, inquit, prin- 
cipes quoque narrationum fictarum scriptores nostra aetate sibi tendendum 
esse statuunt. — Sit ita. Nihil hoc ad rem praesentem , quamquam inqui- 
rendi diligentiam probat studiorumque , in quae illi scriptores incumbunt, 
gravitatem. Quarum quidem laudum fructu quantopere , ut his utar , Charikles 
Beckeri Iter Anacharsidis superat a Barthelemyo conscriptum ! Equidem , si de 
Historiographia agerem, earum exponere conarer narrationum indolem, quae 
ab Historia nomen habent , ut neque varia scriptionis genera neque modum 
me confundere appareret, quo singulae mentis vires in iis praesto esse de- 
beant. Nunc autem id tantum habeo quod respondeam, ex illo scripto- 
rum numero eos certo suspiciendos videri, quos falsas historicorum opiniones 
erroresque diuturnos detexisse et sustulisse novimus; cuius rei exemplum 
ab Aug. Thierryo e rebus Anghae seculi undecimi affertur ipsi unum in 
paucis iucundum l ). Sed illuc revertor. Iustam illam , quam indicavi, 
intelligentiam qui expetit, miretur necesse est, praestantissimo rerum An- 

') Pour tous ceux, qui avant ces derniers temps, ont traite 1'histoire d'Angletcrre , il 
n'y a plus de Saxons apres la bataille de Hastings et le couronnement de Guillaume-le- 
Batard; il a fallu, qu'un romancier, homme de genie, vlnt reveler au peuple anglais que 
ses aieux du onzieme siecle n'avaient pas tous ete vaincus dans un seul jour. Aug. Thierry, 
Hist. de la conquete de V Amjlet. par les Normands, Introd. p. xvi. 



0 R A T I 0. 197 

glicarum scriptori , qui in domos introducit aequalium Caroli secundi , hu- 
iusmodi excidisse verba: — equidem non recusabo, quo minus neglecta 
mihi exprobretur Historiae dignitas, dummodo contingat, Anglos seculi 
undevicesimi accurata donare vitae maiorum imagine l ). — Quis enim 
mentis compos exprobrabit ? Aut quae est observantiae erga severam 
doctrinam negligentia, modo, quorumcumque e vita illa mentio fit, neque 
futilia haec sint et studium appareat ea sic in lucem veritatis proferendi, 
ut ne in forma quidem ficti quid aut exornati accedat? Sed fortasse, de 
pristina ephemeridum, cauponarum viarumque conditione, de reditibus 
publicis , de itinerum difficultatibus , de audacia praedonum , de nocturnis 
tenebris quae narrantur, in Anglia sunt qui parum curent? &'tamen omnes 
curarent: si homines natalium splendore conspicui cogitarent, maiores suos 
iis caruisse vitae commodis, quibus hodie ipsorum famuli fruuntur: si 
liberi eorum tenerent, olim lauti patrimonii heredes vel equisonibus et sil- 
vae custodibus usos esse magistris vel ex meliore diciplina in villam pa- 
ternam reduces praecipuam operam navasse explorandis frumenti specimini- 
bus , contrectandis porcis lupoque et pecori inter cerevisiae cantharos emendis : 
si Ecclesiae ministri illorum meminissent, qui eo tempore ruri domesticis 
nobilium sacris praepositi, in horum domo etiam cursoris publici munere 
fungebantur, equos rhedarios pectebant et Armeniacas alligabant, coenae 
autem tamdiu intererant, ut carne salsa et carotis vescerentur, bellaria ex 
angulo cubiculi adspicientes indeque a patrefamilias arcessiti ad gratias 
agendas pro coena omnibus praeterquam ipsis dubia: talia igitur horum- 
que in aliis regionibus non omnino dissimilia si alii alia mente volverent, 
haud scio an pauciores essent temporis acti praecones. Quod non dico, 
A. A. , seculi nostri amore abreptus ; — quamquam nos e Republica Pla- 
tonis detrusos videri ad faecem Romuli , submolesta est cogitatio : — verum 
hoc diligenter animadverti cupio , quanti facienda sit uberrima rerum sci- 
entia, ne in temporum comparatione nubem pro Iunone amplectamur. Illa 
multum abest ut de omnibus temporibus aut iam praesto sit aut aeque 
comparari posse videatur. Hinc Historiologia , quantumcumque ei prodest 
aetas nostra, neque ipsa temeraria est et sui studiosos rogat, ne inepti 



») The Ilistory o/ England by Th. Bab. Macaulay, V. 1, Ch. 1, p. 3. 



198 



I. A. C. ROVERS 



esse velint: quemadmodum in aequalium, in amicorum, in sua ipsorum 
vita sint, quae ipsos fugiant, ita in vita gentium et generis humani talia 
haud deesse : acquiesci oportere in spectaculo suis saepe finibus circum- 
scripto, sed iucundo tamen et gravi, quo iis sic fruendum sit, ut imagi- 
nis, quae ante oculos ponatur, lineamenta atque formas, habitum et com- 
mutationes hasque ipsas tum orientes tum crescentes tum alio declinantes 
diligenter intueri conentur. Ardua , quae pulchra , A. A. Haec enim in- 
tuendi diligentia quantam in doctissimo quoque postulat variarum mentis 
virium sanitatem et eveqyeiav , qiiantam ipsius vitae intelligentiam quan- 
tumque in primis veri amorem , ne complura eo maxime colore splendere 
censeantur, qui votis consiliisve tuis maxime faveat! De Thierryo, notis- 
simo temporum Merovingicorum scriptore , hoc exstat iudicium : eius opere 
similiter afficimur ac si iuvenis seculi undevicesimi ingenio excellens 
cognitis omnibus de Francorum historia disquisitionibus , Galliam seculi sexti 
peragret et in Itineris sui descriptione omnia, quae animo candido vidit 
sensitque, oratione exprimat Non igitur in alia tempora sic te recedere 
oportet, iis ipsis ut vivere videaris, unde nihil quidquam probare discas, 
quod non ipsorum sit; sed ea te tam procul quam prope intueri, id est, 
conscium eorum, quibus tua te ornavit et imbuit aetas, aliorum temporum 
vitam adspicere oportet. Et haec quidem Historiologiae monita non tantum 
prudentiae laude se commendant, verum aliquanto pluris sunt, quam illi 
opinantur, quibus rerum gestarum, ut aiunt, cognitio necessarium videtur 
aliarum doctrinarum subsidium. Sed Historiologia non illarum, quae ipsius 
indigent , auctoritate ancillae instar nititur : ipsa per se viget et , licet multis 
utilissima doctrinis, hunc tamen respuit utilitatis titulum et honorera. Hoc 
si quis propter aureum illud cui bono improbat, cogitet velim, quantum 
homo praestet doctrinis. Has Clar. De Candolle praeclare dicit regio ho- 
nore colendas esse, ut se ipsae praebeant generis huraani rainistras. Iam 
vero hominem curat illa, quae longe alio quam vulgari illo sensu magistra 



•) Havcmann in Gdtt. Am. 1842, St. 125, p. 1245. Scio, non prorsus eodcm redire 
iudicium Loebelli in Gregor von Tours und seine Zeit, p. 21. Sed attuli illa verba non 
tam scriptoris, in cuius praeclaro opere vitia animadvertas virtutibus vicina, laudandi causa , 
quam ut meam de ipsa re sententiam perspicue explicarem. 



0 R A T I 0. 



199 



vitae est, quodque omnium maxime exoptat, huiusmodi est, ut ex generis 
humani contemplatione intelligatur , quaenam per gentium et seculorum 
cursum facta sit ad humanitatem progressio; unde, quem cultus gradum 
nos ipsi teneamus, quid aetati nostrae desit quareque illud desit, perspicue 
efficiatur. Dicunt sapientes, cognitionem sui ad vires intendendas stimu- 
lare. Itaque,, hac parata, non desperandum fore ut, missis iis, quae a 
tergo sunt, in ea constantius prospiciatur , quae sunt a fronte, si forte 
collineari possit. 

Finem orationis cogitanti, velut frenos mihi iniici sentio. Agnosco eos, 
qui a Philosophia Historiae summa omnia exspectant, et eos, quibus con- 
templationem Historiae ad religionem Christianam revocare placet. Neutri, 
se silentio praetermissis , orationis cursum confici existimant, utrique, plu- 
rimum dissentientes , consentiunt in vestra, A. A. , patientia tentanda. 

Nostis de sententia multorum , qui Philosophiam Historiae celebrarunt, 
enitendum esse, ut ex gentium rebus ratio perspiciatur certae illius legis, 
qua mens, in Historia non minus quam in mundo conspicua, res humanas 
gubernet. Quomodo haec sententia in Hegelii schola diligentius exposita 
sit, ibique finita concientia sui tollatur et absoluta cogitandi vis regere tum 
singulorum tum generis humani vitam censeatur, nunc tradere non licet. 
Verum illud nobis animadvertendum est, iudicibus nonnullis eorum, qui 
Hegelii decretis explicandis et corrigendis delectantur, inde non modo prae- 
teritorum intelligentiam pendere, sed futurorum etiam non suspicionem 
sed scientiam oriri. Perspicitis, hic non spectari arctam illam temporum 
necessitudinem ex rerum hominumque natura ortam, quam pulcherrimis 
declares Wyttenbachii verbis: //praesens aetas parturit futuram: causae 
rerum, quae aliquando fient, iam magna ex parte nunc adsunt, coeunt 
paulatim, donec ultima quamvis exigua accedente, numerus mensuraque 
earum expletur, et effectus in lucem proditur l )" Sed quid spectetur, 
Cuvierii in alia doctrina exemplo declartttur. Acer ille et diligens naturae 
investigator sic et leges perspexit fabricationis animalium et eas, quae 
necessario una adsint, formas tenuit, ut ex paucis ossium fragmentis ani- 

') Vita Euhik. in Wyttenb. Opusc. T. 1 , p. 527. 



200 



I. A. C. ROVERS 



malia describeret , praesenti rerum conditione antiquiora. Non aliter com- 
paratum esse statuitur in Historia. Buc enim redit , quam volumus , 
disputatio : perspicienda est singularum Historiae partium constitutio et col- 
ligatio ; tum res praeteritae nostra sunt fossilia , reliquiae illae sunt teraporis 
exacti, ex quibus non singulas res futuras praesagiamus , sed vitam prae- 
sciamus et cursum humanitatis; in hac enim gravissima causa non veterum 
instar sensu ducimur, quo divinantur singula: vatum hoc proprium fuit et 
hanc Paulo Apostolo vocem expressit , vaticinamur ex parte ; sed ex quo 
religio Christiana innotuit, veritatis illa in mundo auctor, vatibus uti desii- 
mus , ingenia praesto sunt cogitando nixa ; iam sublata sunt imperfecta , 
neque amplius videmus obscurius tamquam per speculum , sed ita ut os ori 
. sit obversum. Aperiuntur adeo Danielis libri , qui ad tempus auctae scientiae 
obsignati forent. — Quae vestra, A. A., de his sententia sit, equidem 
nescio. Me vero et alia mirari subit et hanc utriusque fossilium generis 
similitudinem , quippe qui corporis partium in altero genere necessitatem 
ab ingeniorum in altero libertate, quidquid contra disputatur, plurimum 
differre statuam. Verum dubito , A. A. , num me , cui vix illud philoso- 
phari paucis contigit, horum studiorum iudicem feratis. Itaque gaudeo, 
hic non de Historiologia agi, sed hanc doctrinam appellari Historiosophiam 
quemadmodum a Pythagora ad Hegelium philosophiam fuisse, hanc autem 
in ipso prope ad maturitaterh ocxpiccg accessisse monemur, ita viam acci- 
pimus esse munitam, qua Philosophia Historiae suam consequatur Histo- 
riosophiae maturitatem Iterum gaudeo et disciplinarum historicarum 
reginae de opera gratulor, quam aetas nostra in rebus gestis accuratissime 
cognoscendis ponit. Quid enim fiat fossilibus illis, nisi ea nullius artificis 
manu aut confecta esse aut exornata constat? 

Aliud est in generis humani historia mentem illam loqui, aliud Deum 
loqui, quem explicuit 6 /uoPoyevrjS- Eos, qui toti in hoc sunt, si dico 
religionis Christianae vim in populorum conditione diligenter explorare, 

l ) Prolegomena zur HistoriosopJde von August von Cieszkowski , 1838. Quae Prolegomena , 
a Micheleto exquisita tam laudis quam dissensionis signifieatione ornata in Jahrb. fiir tcis- 
sensckqfliicke Kritik, Nov. 1838, p. 785 sqq., ipse scriptor acutissimus postea sic citavit, 
ut spem amplioris de hoc argumento operis augeret. Vid. eius liber Gott und Palingenesie , 
erster, kritischer Theil, 1842, p. 14. 



0 R A T I 0. 



201 



parum dico. Quis enim , neglectis gentium sacris , se vitam earum intellectu- 
rum esseputat? Sed quod auctorem huius religionis cardinem vocant, in quo 
Historia vertatur, hoc longe gravius est, miramque habet, si nihil pusilli 
admiscetur, tum simplicitatis tum sublimitatis laudem. Omnibus autem , quae 
spectant, gravitate antecellit studium consiiia divina in gentium rebus singilla- 
tim assequendi. Sic tendi existimant ad Historiologiae fastigium , unde cernens, v 
quemadmodum res eorum , quibus aditu ad summam libertatem haud inter- 
dictum sit, divinitus procurentur, non spectaculi particulam videas, sed 
illo oblectere integro. Praeclarum sane propositum, sed arduum taleque 
omnino , ut prima sequentem non turpe sit consistere in secundis ! Ante 
hos septem et triginta annos Borgerus e cathedra Leidensi orationem habuit 
de Ilistoriae Doctore , Providentiae divinae administro. Hanc orationem 
lectitavi , aliorum scripta mcditatus sum , Historiae me in disciplinam tradidi 
cumque eius praeceptis vocem contuli, quam in vitae schola audiveram. 
Tntelligere mihi visus sum, nulla in re ad summa tendenti utilius praecipi 
festina lente. Nam duae obiiciuntur difficultates , quarum altera , si non 
tolli, certe minui potest et aetatis nostrae studiis et ardore nonnihil nobis 
visa est levari, altera, semper eadem, habet quod gravitate sua percellat: 
illa in metu posita , ne consiliorum divinorum interpretatio , quae rupe niti 
debet, superstruatur arena, haec discrimen spectans hominis et Dei, quo 
fieri nonnumquam potest, ut utriusque ratio pragmatica aliquantum diffe- 
rat, quin pugnet. Non quaeritur a me num res humanae divinitus pro- 
curentur. Equidem delector Gustavo Adolpho, qui quum in Borussia ab 
Axelo Oxenstjerna moneretur, ne audacter se in vitae periculum inferret, 
ipse tam suum sibi munus divinitus assignatum esse censens quam rerum 
cursum vita sua circumscribi negans, Deus, inquit, Deus omnipotens vi- 
vit *). Sed quemadmodum illae res procurentur, quid in singulis quareque 
illud Providentia divina agat, quibus legibus et institutis genus humanum 
regat et temperet, hoc accuratissime quaeritur. Qui in haec penetravit 
tantisque sacris initiatus est, hunc plurimi facio et ab eo discere gestio ut 
a nemine magis. Qui autem hos nondum fecit progressus, verum in pri- 
mis elementis occupatus id solum tenet, nihil illi procurationi ad perfectio- 



') Geijer, GeschicUe Schwedens. Bd. 3, p. 247. 

26 



'202 



I. A. C. ROVERS 



ueni deesse, is tueatur velim, quamdiu ab Historiologiae fastigio procul 
absit, suum illud oXiyov ts q>ilov re idque omni saluberrimae commen- 
tationis severitate sic roboret, ut, quo plura ad spectaculi integritatem , eo 
pauciora ad huius sententiae firmitatem requirat. 

Habetis meam, A. A., de aetate nostra Historiologiae fautrice senten- 
tiam , brevissime, ut hae temporis angustiae praecipiebant , descriptam. 
Quantum est , ait nonnemo , quod desideramus ! Quibus quum non videam 
quid opponi possit, nihil prius potiusve habeo quam ut vobis, A. A. , pro 
ea, qua me verba facientem prosecuti estis, benevolentia gratias agam 
maximas. 



Oratione pronunciata , pergo ad rerum Academicarum commemorationem , 
cuius qui praecipuam laudem in dihgentia ponunt, dubito num memine- 
rint, quanta de multorum sententia modestiae sit et brevitatis com- 
mendatio. 

Studiorum praesidia non tantum integra servantur, verum etiam pru- 
denter augentur et amplificantur. Testis huius prudentiae in primis est 
Academiae Bibliotheca, cuius incrementa in tantis, quantis ea premitur, 
subsidiorum pubhcorum angustiis alioquin perexigua essent. Has equidem 
nonnumquam explico illis, qui Bibliothecae inopiam queruntur, addoque 
de civium Traiectinorum erga suae Academiae Bibliothecam liberalitate et 
saepius magna et ante hoc biennium tanta, ut a nonnullis ditioribus civi- 
bus tria fere fiorenorum millia in eins usum conferrentur J ). Obstupescunt 
et continuo affirmant, se de illa munificentia certiores facturos esse amicos 
Groninganos, qui sint in sestertio quinquagies aut centies: prospiciendum 
enim in primis esse Bibliothecae , quippe quae omnium disciplinarum stu- 
diosis pariter prosit. — Sic ilh, haud immemores tamen eorum Professo- 
rum, qui libros Bibliothecae donarunt, et vero Praefectum eius a diligentia, 
humanitate studioque discentium et virorum doctorum commoda omni 
ratione iuvandi exquisitis verbis laudantes. Ceterum obtrectationem , si 



') Vid. v. c. Kect. Magn. Or. in Annal. Jcad. Traiect. 1S23 — 1824, p. 45 et in Annal. 
1836—1837, p. 51 et Opzoomer, Or. de PhilosofUae natura, 1852, p. 27. 



0 R A T I 0. 



203 



forte aliis studiorum adminiculis lautius prospici fertur , ab horuni censorum 
urbanitate prorsus abesse, non est quod affirmem. 

Hortus Botanicus et Musea docentium studiis et institutionis diligentiae 
inservire pergunt. 

Haec de doctrinae in Academia nostra adminiculis, quibus amplificandis 
quod aliquando multum profuturum esse speramus, Peculium Professorum, 
hoc anno eum in modum auctum est, ut stipendium Academicum constitui 
possit. Hoc stipendio si iuvenis ornatur qui studiis proficit nec moribus 
deficit, habebit Clar. van Hall, ante hos undecim annos, non sane plau- 
dentibus omnibus, peculii condendi auctor, quod sua gaudeat cura et per- 
severantia, neque eos aut Professores aut veteres Academiae alumnos aut 
agri Groningani cives, quorum splendidis donis et annua collatione pecu- 
lium valde crevit, suae poenitebit erga illud liberalitatis. 

Sed venio ad graviora, quorum nihil, ut par est, anteponitis huius 
Academiae saluti. Salva haec est et viget , nondum tamen nullo a perfectione 
abest intervallo; sed hoc et ipsa pulchre novit et omnes norunt aequi 
rerumque periti iudices, quorum sententiam non diligentissime perpendere 
tam turpe ipsi videretur quam haud ineptum iudicaret aliorum vocibus 
illud opponere: avrdq iycav ftaoevfiai e/udv bdbv. 

Vehementer gaudemus, hoc anno nullum nobis neque Curatorem morte 
ereptum esse neque Uoctorem Academicum, discipulorum neminem flore 
aetatis occidisse. Academiae autem Apparitorum honestissimus van der 
Tuuk, cuius per tres et quinquaginta annos perspectae in variis muneribus 
sunt fides et diligentia, vix ante de statione vitae decessit quam senio 
confectus mortem sibi in lucro deputare debuit. 

Sed annum sine clade nostra exactum esse , eo lubentius memoro , quia 
et aliis collegis valetudo minus commoda fuit et tu, Clar. van Deen, gravi 
conflictatus es morbo. Sed ex eo quum lente convalueras , summo ardore 
ad Physiologiam tuam rediisti; et hodie animum pascis trium illorum iuve- 
num virtute, quorum commentationes Quaestionis Medicae, te in primis 
auctore positae, gravitatem probant. 

XJtinam magistratus mei tempus non tantum sine clade nostra, sed 
etiam sine luctu nostro fuisset! Verum vos, Amplissime Wichers et Cla- 
rissimi Muurling, Enschede, Numan et Mulder iis orbati estis sive 

26* 



204 



I. A. C. ROVERS 



cognatis sive affinibus dilectissimis , quos non lugere animi profecto esset 
duri et ferrei. Et tu, Clar. van Hall, dolore affectus es, eoque omnium 
fere acerbissimo. Mauritium tuum amisisti , ipsa pueritiae amabilitate vigen- 
tem , domus tuae florentissimae delicias. Quid ex hoc dolore te eriget 
atque reficiet? Tempus, ratio, officiorum multitudo, vita in docendo et 
discendo utiliter occupata? Admirabilis est et numquam satis praedicari 
digne potest horum omnium vis ad mentem sensim alio avertendam abdu- 
cendamque tandem a carissimorum capitum cogitatione. Sed si quis hanc 
evanescentem illorum memoriam parentibus indignam iudicat: si nobis 
exoptat , ut liberi hac vita functi pernoctent nobiscum , rusticentur , pere- 
grinentur: si illam nobis commendat dolendi voluptatem, qua vel vestigia 
illorum legentes, locum quaerimus iocis eorum et seriis dicatum singulaque 
in singulis dicta et facta meminimus, vel in gravissima doctrinae studia 
incumbentes, avocamur inde ad imaginem recolendam eorum, qui saepius 
ipsi nos aut volentes aut non nolentes a difficillimo labore avocarunt; si 
haec demum contenditur vita esse in desiderio vere vitalis, ecquem ad 
animum roborandum e scrinio promemus de Consolatione librum? Nullum 
puto. Viros dedecet ab hominibus petere, quod unus tribuit Deus. Ex hoc 
fonte ut et in nostro et in omnium , quorum luctum indicavi , animo sententia 
radices agat i quidquid a Deo factum , bene factum : etiam atque etiam opto. 

Ante hos paucos menses te adii , Clar. Hofstede de Groot , ut de die 
sexto mensis Maii tibi gratularer. Et in alios incidimus sermones et me 
dicere memini, infixum tibi venis et medullis esse illud dQya&odai , ttog 
Tj/ueQct sgtiv. Nunc autem habeo quae addam. Nam per viginti quinque 
annos spartam, quam sortitus es, sic ornasti, ut, quod nonnulli suspicati 
sunt te audientes de Davide poeta verba facientem, nunc plures consentiant, 
virum te esse quinque talentorum. Hoc hominum genus, quod pondere 
censemus, non numero, quoties multum movet, non sane promovet parum ; 
sed in solem atque in pulverem procedens , omnibus sui, si non cognoscendi, 
certe spectandi iudicandique opportunitatem parat. Hinc ut integri illaesi- 
que decederent , ne sua quidem , si qua esset , perfectione impetrarent ; 
nisi aequabihs accederet et prope divina omnium spectatorum virtus. 
Nosti, vir Clar. , quid sit placere his, displicere illis. Ecclesiae historia 
hominum tibi explicuit in caeli portis tum claudendis tum patefaciendis 



0 R A T 1 0. 



205 



alacritatem, Euangelium autem te saniora docuit et porro docebit, quo- 
ruin fructus ut et vita tua incredibiliter occupata et Academia nostra diutis- 
sime capiat, in votis est ut nihil magis. 

Nomen tuum quamquam nondum pronunciavi , Cl. Ionckbloet , pronunciare 
tamen non minus quam aliorum nomen honoris causa potueram , si ex collega- 
rum scriptis aut propria confirmare aut refutare aliena valde aptum videretur. 
Tu enim doctissimorum librorum scriptor es, et Daventria, huc vocatus ad 
literas Nederlandicas et historiam Patriae tradendas, hanc cathedram non 
tantum Oratione salutasti, verum etiam opere ornasti ampliore, eruditionis 
et perspicacitatis tuae teste locupletissimo. Macte hac virtute esto, collega 
honoratissime. Cuncta tibi in vita tam domestica quam literata prospere 
procedant, eaque Groningae floreas et apud omnes gratia et apud Acade- 
miae cives auctoritate, tuis ut auspiciis haec gravissima doctrina in multo- 
rum animis iustum sui patriaeque amorem suscitet. 

Animadvertitis , optimi Iuvenes, a praeceptoris causa causam vestram 
non separari. Nam Academiae Rector collegis suis fausta quaeque 
exoptans, probe novit, quanta in felicitatis parte suae quisque disciplinae 
fructus ponat. Quamquam, vos intuenti, alia etiam mihi in mentem ve- 
niunt. Etenim progressus cogito, quos multi vestrum hoc anno in studiis 
doctrinae fecerunt, eorumque in primis ex ordine vestro imago ante oculos 
obversatur, quibus disquisitio publica non est industriae propositum, sed 
opportunitas progressuum in rebus honestissimis probandorum. Ergo haud 
desunt nobis, unde alii discarit, Academias nondum esse officinas, quibus 
tirones brevissimo tempore ad artem suam cum compendio factitandam in- 
struantur, sed alniam matrem id adhuc agere, ut vos, eius alumni, prae- 
paremini, qui aliquando Iuris vel Medicinae vel aliarum doctrinarum sci- 
entia imbuti, et haec studia tueamini et rem publicam in gravissimis rebus 
ornetis atque fulciatis, et hinc vobis tum honesta vitae subsidia tum laudes 
comparetis meritis quaesitas. Ego quotiescumque de excellenti Academiae 
cive cogito, toties mihi in eo videre videor eximiam ingenii animique ad 
praeclara quaeque conspirationem. In artium et literarum studiis, in ami- 
citiae deliciis , stultitiam adeo consiliis brevem miscens , ita inquirere omnia 
cupit, ut to xakov sibi eripi haud patiatur. Illud praesertim tenens, pie- 
tatem erga Deum fontem esse sapientiae, saluberrimis paullatim imbuitur 



206 



I. A. C. ROVERS 



vitae praeceptis, quae cum ingenii ad omnem cultum progressione coales- 
centia et in sanguinem, ut ita dicam, diffusa, plus certe vigoris addunt 
maiorisque momenti sunt ut suam quandam et propriam vitam degere 
discat, quam lepidissima hominum commenta. Si ordinis plebeii est, non 
pueriliter laudando extollit tempora nostra, neque involare gestit in hono- 
rum campum, quem illa hominibus novis aperiunt, sed aetate, quae cito 
pede labitur, diligenter utens, suum sibi in civitate locum fore confidit et 
gaudet; si generis splendore spectabilis est, non queritur de incredibili illa 
ex coeno plebeio emergendi facilitate, neque a Iove petit, quod Deorum 
hominumque pater procul dubio negabit, ut praeteriti referantur anni, sed 
genus et proavos eo , quo decet , pietatis sensu prosequens , his , quae non 
fecit ipse , virtute sua ornamento et decori est , et ea vita est , ut , quid- 
quid aut osores aut amatores vestigiorum ruris ineptiunt, poetae assentiri 
videatur: sat habet fautorum semper, qui recte facit. O auream iuven- 
tutis Academicae aetatem, in quam non tantum illud transfero: ut semen- 
tem feceris, ita metes: sed hoc etiam quadrat: penes te est ita serere, ut 
messis tibi obtingat laetissima. 

His verbis ad vos accedo, Iuvenes egregii, quorum in certamine nostro 
victoria in hanc in primis incidi comparationem. Vestras nobis obtulistis 
primitias. De his quae sit sententia nostra , et vobis et auditoribus hisce , 
pulchri bonique studiosis , ex Ordinum iudiciis constabit , quae te , vir 
Clar. , qui Senatus Academici Acta curas, rogo ut recites. 

Iuvenes praestantissimi , quam me delectat haec muneris mei pars , quae 
ad vos refertur laudibus ornandos ! Magistratum meum in eum incidere 
annum , quo victores in certamine literario his sollennibus interessent , 
insigni saepe cum gaudio praedicavi. Me iuvene , hoc certamen in ore 
omnium erat , qui ipsam Academiam diligebant. Intelligentissimus quisque 
illud ad acuendum ingenium iuvenile alendumque studiorum domesticorum 
amorem, ad iudicium etiam quaestionum paulio graviorum explicatione fir- 
mandum aptissimnm censebat; et de eius fructibus si quaerebatur, com- 
mentationes memorabantur haud paucae docte, eleganter acuteque con- 
scriptae. Sed secuta est vituperatorum aetas. Quis, aiebant, definiat, 



0 R A T I 0. 



207 



quot bonae spei adolescentes gloriae cupidine ab aequabili studiorum pro- 
posito abducantur , in argumenta etiam inepta, nihil certe ad se perti- 
nentia, involent; ab hac adolescentia et in hoc progressuum modo requiri- 
tur, ut discatur, non ut scribatur: apage istum quaestionum ponendarum 
morem, cui plures acceptas referimus ieiunas et exiles commentationes. — 
Apage sonuerunt ii, quibus splendidae in Academias impensae tandem ali- 
quando coercendae videbantur, metuentes, ne haec largitio fundum non 
haberet. Nostis cetera. Sed abrogato tandem certamine literario, fuerunt 
in Academiarum Professoribus , qui iilud, quamquam, ut sunt humana, 
non omni numero absolutum, gravissimum tamen et de ipsorum sententia 
vere Academicum, studiorum praesidium instaurandum censerent. Mox 
uni alterique Ordini sua auctoritate Quaestiones ad disceptandum ponere 
placuit. Quorum numerus, pluribus Ordinibus in eandem sententiam abe- 
untibus, paullatim crevit, non tamen improbantibus civitatis illo tempore 
gubernatoribus , postea autem adeo probante rege Guilielmo iii , ut ipse 
Professoribus significari iuberet, sibi gratissimum fore, si hic praemiorum 
egregiis iuvenibus offerendorum honos ab iis ad se tranferretur. Nihil 
vidimus regia munificentia dignius. Hac autem liberalitate quum Academia 
Groningana hodie primum fruatur , nos eam lubenter coram vobis , optimi 
Iuvenes, celebramus; nec vero Augustissimi Principis verba silentio premi- 
mus , Groningae ante hoc biennium pronunciata : sibi Academias curae esse. 

Te honorifico hoc loco adspicere , dilectissime Homan l ) , suavissimum 
omnibus accidit, quorum usus es disciplina. Novimus tuam industriam 
scientiaeque accuratae cupiditatem , et admirati constantiam studiorum su- 
mus , qua vix fratri cedis , optimo Academiae nostrae alumno , cuius in 
vario doctrinae genere progressus iuventuti Doccumensi ad ingenium ani- 
mumque excolendum prosunt. Accipe hoc operae in Homero tuo positae 



') Quaestio Ordinis Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum prima: Ilias Ho- 
merica ita exploretur , ut , adhibito opusculo , quod inscribitur : Betrachtungen iiber Homers 
Ilias von Karl Lachmann mit Zusatzen von Moriz Haupt, Berlin 1847, consultisque iis, 
quae de huius scriptoris sententia continentur libro: die Sagenpoesie der Griechen, kritiseh 
dargestettt von G. W. Nitzsch , Braimschweig 1852, L853, ratio et compositio eius diiu- 
dicentur. 



208 



I. A. C. ROVERS 



testimonium. Sed quandoquidem poetae, si modo unus est dicendus vates 
qui tibi exquisitae exstitit voluptatis fons, maiores etiam gratias agere de- 
crevisti , per Homerum , quem in oculis fers , oro te , ut Socratis meminisse 
velis , qui non illud , quod tu , ^ptXo/ua&sffrare iuvenis , existimare videris , 
optimum iudicavit, ut mente sana esset, sed sapientissime a Diis mentem 
sanam precatus est in corpore sano. 

Ornatissime Sasse l ), Ordo Medicorum tuam de liene commentationem 
exquisite laudavit. Pulchrum est, in difficili argumento ita versari, ut 
operae pretium facias, sed ita operae pretium facere, ut peritissimo ante- 
cellas aemulo, luculentum est praeclari ingenii egregiorumque progressuum 
argumentum. Lubens hunc tibi trado nummum aureum , munificentiae 
regiae testem, et spero fore, ut, quando iudicium doctrinae severitate pror- 
sus firmaveris, de omnium consensione locus tibi in praestantissimis Me- 
dicis tribuatur. 

Tu peritissimus ille aemulus es, mi Stinstra, qui exiguo victorem se- 
queris intervallo. En nummum argenteum , cuius insignem honorem Rex 
Augustissimus iure censuit meritis tuis deberi. Sed tu non omnino esse 
videris aetatis nostrae iuvenis. Nam sponte tua eo habitu in certamen de- 
scendisti, qui hodie vix senibus conceditur vel aetate provectioribus Medicis. 
Scio, te non solum Medicinae, sed etiam Philosophiae Theoreticae et Lite- 
rarum Humaniorum Candidatum esse, in quo quod haud probant, ferunt 
tamen propter illud: quo semel est imbuta recens — et tibi quiden faci- 
liores erunt, quoniam Ordo Medicorum orationem tuam Latinam laude 
dignam pronunciavit. Verum tamen non desunt , quibus tanta audacia omen 
esse videatur, quod accipiunt, eum te in causis gravioribus aliquando virum 
fore, qui non pendeat ex aliorum opinionibus, sed, quamquam magnorum 



J ) Quaestio Ordinis Medicorum: Exponantur, quae postremis annis ab eruditis facta et 
scripta sunt ut lienis functio definiretur. Fiat autem ita ut experimentis et observationibus 
propriis superstruat auctor sententiam, quam amplectatur, sive anteriori alicui assentiendum 
putct, sive novam ipse proponat. 

Ad quam quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 



0 R A T I 0. 



209 



virorum sententiae multum tribuens , suum tamen sequatur iudicium. Quod 
et Frisium decet et Petri Stinstrae nepotem. 

Tibi quoque, ornatissime van Wageninge, haec sollennia valde sunt 
honorifica. Cedis quidem commilitonibus , sed egregio cedis ornatus in- 
dustriae testimonio, quod equidem tibi ex auctoritate Medicorum tradens, 
in votis esse affirmo, ut in laudabili studiorum cursu alacriter perseveres, 
eamque aliquando ornes disciplinam, quam regia via coli totius interest 
civitatis. 

Argumentum tuae commentationis , ornatissime Hagen ! ) , ea pars est 
Euangelii Iohannei, cuius gravitatem declarare haud possem si vellem, sed 
vellem profecto si possem. In eam ut accuratius inquireres, fecit Quaestio 
Theologorum, quibus tuos progressus placuisse hoc testatur, quo de ho- 
norifico eorum iudicio palam constat, testimonium. Tu autem in his ne 
consistas , -sed ita te mente animoque in sermones precesque illas insinues , 
ut coetus Christianus, cuius in animo scribere tuum erit, tuis e sermoni- 
bus et vero e vita tua suspicere fisyaXa illa fivaxriqia discat. 

Traditis praemiis superest, ut Academiae magistratum in successorem 
conferam, Cornelium Star Numan. Hunc virum Clar. e regia auctoritate 
in annum proximum Academiae Groninganae Rectorem Magnificum dico, 
renuncio, proclamo. 

Salve, vir Magnifice! Te hoc nomine salutare, condiscipulum meum 
Traiectinum et veterem sodalem, longe mihi est iucundissimum. Ergo 
eorum carissimi Heusdii discipulorum , quos ante hos triginta annos com- 
munis Plutarchi amor singulis Saturni diebus suavissime iunxit, tres experti 
sciunt, — tu autem iterurn ipsa re cognoscas velim — minime deesse, quae 



') Quaestio Ordinis Theologorum prima: Quum de omni consilio et opere suo sic Ioh. xvn 
agat Iesus Christus, ut nullam videatur ideam de re Christiana primariam non attigigse, 
quaeritur : an ibi etiam de spiritu sancto fecerit mentionem ? porro si fecerit , qua alia ratione 
quam Ioh. xiv — xvi? denique, unde haec diversitas sit explicanda? 

27 



210 



I. A. C. ROVERS ORATIO. 



huius muneris difficultates minuant. Quarti sodalis num veri simile est 
diversam futuram fuisse sententiam, si tempora viro egregio veterum lite- 
rarum professionem obtulissent? Sed reprimam me, Numanne, ne hac 
vitae Academicae mentione eo sensim deferar, unde reditus ad rem prae- 
sentem reperiri nullus possit. Quamobrem huc animum adverte. Te 
Rectore eximie fioreat Academia Groningana, sitque tibi, hoc magistratu 
abeunti, fatendum, eas, quibus usi simus, res optari potius quam sperari a 
nobis potuisse. Ita faxit ille, cuius providentiae Academiam nostram pie 
commendamus. 



M BEOEFENING 



VAN DE 



GESCHIEDENIS DES VADERLANDS 

IN WEZEN EN STREKKING. 



REDEVOERING 

TER AANVAARDING VAN HET IIOOGLEERAARSAMBT 
AAN DE HOOGESCHOOL TE GRONINGEN , 

DEN 30STEN MAART 1854, 
UITGESPBOKEN 



D R . W. J. A. JONCKBLOET. 



27* 



EDELGEOOTACHTBAEE HEEEEN, KUEATOEEN DEE GEONING- 
SCHE HOOGESCHOOL, 

WELEDELGESTBENGE HEEE , SEKEETAEIS VAN HET KOLLEGIE 
VAN KUEATOEEN, 

HOOGGELEEEDE HEEE, EECTOE MAGNIEICUS, 

HOOGGELEEEDE HEEEEN, HOOGLEEEAEEN IN DE VEESCHIL- 
LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, ZEEE GEACHTE AMBT- 
GENOOTEN, 

WELEDELE ZEEE GELEEEDE HEEE, LECTOE IN DE WETENSCHAP 
VAN OPVOEDING EN ONDEEWIJS, 

EDELACHTBAEE HEEEEN, AAN WIE HET BESTUUE VAN DIT 
GEWEST, EN VAN DEZE STAD, EN DE HANDHAVING DES 
EECHTS IS TOEVEETEOUWD , 

WELEEEWAAEDE HEEEEN, LEEEAEEN VAN DEN GODSDIENST, 
WELEDELE ZEEE GELEEEDE HEEEEN, DOKTOEEN IN DE VEE- 
SCHILLENDE EAKULTEITEN, 

AANZIENLIJKE SCHAEE VAN JONGELINGEN, DIE U AAN DEZE 
HOOGESCHOOL OP DE WETENSCHAPPEN TOELEGT, 

GIJ ALLEN VOOETS, VAN WELKEN EANG OP STAND, DIE DEZE 
PLECHTIGHEID MET UWE TEGENWOOEDIGHEID VEEEEET, 

ZEEE GEEEEDE TOEHOOEDEES, 



• De liefde tot zijn lant i» ieder aengeboren!" 



Zoo sprak de dichter dien wij gewoon zijn als den echten zoon zijns 
vaderlands te vereeren. Zoo mocht hij spreken , omdat hij de tolk was 
van wat ieder nederlandsch hart deed zwellen. 



214 



W. J. A. JONCRBLOET 



Gelukkig voor het vaderland, dat ook thans nog die uitboezeming waar- 
heid behelst, gelijk zij waarheid behelsde voor twee eeuwen. Gelukkig, 
oradat die ingeboren aandrift ons behoedt voor den grootsten ramp, die 
een volk kan overkomen, die zijn zelfstandig bestaan ondermijnt: namelijk 
de onverschilligheid voor den naam, de eer, den roem van het gemeen- 
schappelijke pand, dat wij van onze vaderen geerfd hebben. 

//Onbekend maakt onbemind," zegt het vaderlandsche spreekwoord; en 
het moge hard en onaangenaam klinken , geheel te ontkennen valt het 
niet, dat het vaderland zelf den meesten onzer landgenooten , en daaronder 
zelfs van de beschaafdsten , onverschillig zou zijn, indien ook hier liefde 
alleen uit kennis voorsproot. 

Onder vaderland immers verstaan wij niet slechts het land waarin wij 
leven en geboren zijn, in welks wetten en inrichtingen wij belang stellen 
omdat zij onze persoonlijke rechten en onze nijverheid beschermen ; neen , 
het heeft een dieper , een edeler beteekenis : die van het land waarin onze 
vaderen hebben gewerkt, geleden en gestreden, om van lieverlede voor ons 
die ontwikkeling, die onschatbare voorrechten van allerlei aard, voor te 
bereiden, waarin wij ons mogen verheugen. Dat land, met al zijne her- 
inneringen , die het eerst voor ons heiligen , noemen wij vaderland. 

Hen, die ons dat erfdeel toebereidden en achterlieten , hen te kennen 
in hun leven en streven; hen na te gaan in de verschillende tijdperken van 
ontwikkeling ; hunne leerrijke lotgevallen te bespieden; deel te nemen in 
hunne grootsche daden; dat alles is daarom onmisbaar tot de waarachtige 
kennis van het vaderland; de kennis die ons noopt het lief te hebben met 
en om al zijne grootsche en treffende herinneringen , met zijn onverganke- 
lijken roem, dien wij niet slechts beerven, maar waarvoor wij ook verant- 
woordelijk zijn. 

Die keanis nu, de kennis van de geschiedenis des vaderlands , is op verre 
na niet in die mate verspreid als men recht zou hebben te verwachten; 
en toch is er onder alle wetenschappen geene, die van zoo algemeen be- 
lang is voor elken stand in de maatschappij. 

Wel blijven der menigte enkele namen bij , enkele jaartallen , de ruvvste 
omtrekken van eenige groote feiten, — onvolkomen uitwerksel van de ge- 
brekkige leerboeken die haar op de scholen ter loops worden in handen 



REDEVOERING. 



215 



gegeven; maar een aaneengeschakeld tafreel van de gebeurtenissen des 
voortijds; een samenhangend begrip van den geest der historie, hoe wei- 
nigen hebben daarvan ook maar eene schaduw weggedragen! En hoevelen 
zijn er , buiten enkele geleerden , die op rijper leeftijd die gaping hebben 
trachten aan te vullen? 

Die stand van zaken heeft mij bij herhaling getroffen. Wat mag er de 
oorzaak van zijn? Zeker niet de geringe historische zin die onder ons" 
heerscht; want dikwerf is de geschiedenis van vreemde volken het onder- 
werp der ijverigste weetgierigheid. Macaulay, Carlisle, Thiers, Guizot, 
Ranke en von Raumer vinden gretige lezers. 

De oorzaak kan evenrnin gelegen zijn in de mindere aantrekkelijkheid 
die onze geschiedenis kenmerkt; want in welk land ter wereld zijn meer 
dramatische gebeurtenissen doorleefd, meer roemrijke feiten aan het licht 
gebracht, die het gemoed aandoen en de aandacht moeten kluisteren, dan 
juist op dat plekje gronds, dat wij ons vaderland roemen! 

Waar het aan historischen zin niet ontbreekt; waar de rijkste, de aan- 
lokkendsfe stof voorhanden is, daar laat zich die onverschilligheid alleen 
verklaren uit de omstandigheid , dat het onzer historie tot nochtoe ontbrak 
aan eene bekwame hand om haar op te teekenen. 

En werkelijk bezitten wij , ondanks de groote reeks van boekdeelen waarin 
sint eeuwen de nederlandsche historie geheel of gedeeltelijk behandeld werd, 
geene enkele volledige Geschiedenis des Vaderlands, die aan de eischen 
van wetenschap en kunst beide voldoet; die onpartijdig en onbevooroor- 
deeld personen en feiten schildert in het licht waarin zij zich werkelijk 
hebben vertoond; die zich ten taak stelt in een samenhangend geheel van 
oorzaken en gevolgen het uitwendig en innerlijk leven van het volk terug 
te geven, gelijk het zich uitdrukt in zijne staatsvormen , zijn maatschap- 
pelijk verkeer, zijne betrekkingen tot vreemde natien, zijne zeden en ge- 
bruiken , zijne denkbeelden over godsdienst , wetenschap en kunst. Geene 
enkele , waarin het nederlandsche volk zelf niet min of meer op den ach- 
tergrond is geschoven, zoodat wij nergens de zaden bespeuren van onze 
tegenwoordige maatschappij. 

Geen wonder dat de hand- en schoolboeken , verkort uit dergelijke on- 
volmaakte werken, waarin de eenheid der volksontwikkeling, of de ver- 



216 



W. J. A. JONCKBLOET 



scheidenhei J harer grondslagen , verduisterd is ; geen wonder , dat zij ont- 
aarden moesten in eene weinig aantrekkelijke reeks van dorre feiten , zonder 
saraenhang, zonder beteekenis, waardoor zij alleen geschikt waren om, 
voor een tijd lang , door het geheugen te worden vastgehouden , zonder op 
verstand of hart den minsten indruk te maken. 

Waar die indruk niet wordt teweeg gebracht , kan later maar zeer schaars 
de lust ontvlammen om nader bekend te worden met dat, waaraan men 
naauwelijks eenige hoogere strekking toekent; en zoo vergenoegt men zich 
met de schrale lektuur van onvruchtbare Tafereelen en Schetsen , die de 
meest gewone loopers bevatten. 

En ziedaar, dunkt mij, eene natuurlijke reden voor de weinige symphatie 
die de vaderlandsche geschiedenis , als wetenschap , in den regel- bij ons 
gevonden heeft. 

Door 's Konings keuze geroepen tot de gewichtige betrekking , die het 
mij ten plicht stelt om bij de beoefening der nederlandsche taal- en letter- 
kunde, tevens aan de geschiedenis des vaderlands mijn leven te wijden,- 
liaar te ontvouwen in haar wezen en doel; voor haar geestdrift te verwek- 
ken bij de akademische jongelingschap , die haar eens zal helpen voortzet- 
ten ; moest de overweging , dat zij niet algemeen genoeg gewaardeerd 
wordt, de keuze van een onderwerp van redevoering bij deze plechtige 
gelegenheid natuurlijk op historisch gebied bepalen. Te gereeder werd ik 
genoopt hare beoefening tot een punt van nadere beschouwing te kiezen , 
daar van het wederdeel van den plicht die op mij gaatrusten, onlangs, 
bij eene gelijksoortige gelegenheid aan eene zuster-akademie , de grondtrek- 
ken door eene meesterhand zijn vastgesteld op eene wijze die alle mede- 
dingen uitsluit. 

Gunt mij dan , geeerde T. , uwe vereerende aandacht , wanneer ik tot u 
zal spreken over de Beoefening van de Geschiedenis des Vaderlands in 
wezen en strekking. Een drietal vragen stel ik mij daarbij ter beantwoor- 
ding voor: 1) Wat is de geschiedenis des vaderlands? Wat haar aard? 
Welke haar omvang? Hebben wij haar kortelijk beantvvoord, en zoo het 
onderwerp bepaald , dan komen wij tot de tweede , die zich vanzelf daaraan 
vasthecht: 2) Welk is het doel, welke de strekking dier gcschiedenis ? 



REDEVOERING. 



217 



En eindelijk zullen wij , met haar aard en doel voor oogen , 3) een blik 
slaan op de vereischten tot hare beoefening. Op die wijze zal ik tevens 
de gelegenheid hebben aan het doel dezer plechtigheid te voldoen, door U 
belijdenis af te leggen van mijne inzichten in een gewichtig deel van den 
werkkring dien ik thans aanvaarde. 

I. 

In de meeste handboeken die ons op de scholen worden ingeprent, vindt 
men de geschiedenis gewoonlijk omschreven als een aaneengeschakeld en 
beredeneerd verhaal van alle merkwaardige gebeurtenissen , die den toets 
der waarheid hebben kunnen doorstaan. 't Moet intusschen , bij eenige 
oplettendheid , in het oog springen , dat die omschrijving het onderwerp 
niet genoegsaam bepaalt. 

Zoo het al juist gezien is, dat het de roeping der historie niet zijn 
kan al wat gebeurd is op te teekenen , daar dit noodzakelijk tot de onmo- 
gelijkheden behoort, zoo is toch de beperking dier gebeurtenissen tot de 
merkwaardige of merhwaardigste weinig geschikt om met juistheiid het ge- 
bied der historische wetenschap af te bakenen. 

Eene bepalende eigenschap immers, behoort ontleend te zijn aan het 
wezen van het voorwerp, dat zij met juistheid wil schetsen, en mag niet 
afhankelijk gesteld worden van de persoonlijke inzichten van het beschou- 
wende subjekt. De uitspraak nu over het al of niet, over het meer of 
min merkwaardige van een feit, is geheel en al afhankelijk van het stand- 
punt, van de inzichten, soms van de bijbedoelingen van den opmerker ; 
en door die bepaling wordt de geschiedenis binnen den engen kring van 
persooulijke , dikwerf grillige , altijd eenzijdige opvatting beperkt , en haar 
het wezenlijk karakter eener wetenschap, waarheid en objektiviteit , ont- 
nomen. 

Wanneer men aan de geschiedenis hooger eischen stelt dan de bevredi- 
ging van nieuwsgierigheid , of het streelen van nationalen trots, dan zal uit 
het meer verheven begrip dat men zich van haar vormt, vanzelf eene meer 
juiste bepaling van haar wezen moeten voortvloeyen. Zij wordt dan voor 
ons het waarachtig, levendig en gekleurd tafreel van de ontwikkeling des 

28 



218 



W. J. A. JONCKBLOET 



menschelijken geslachts; en zij behoort dus slechts die feiten te vermelden 
en te verklaren , die deze ontwikkeling duidelijk zichtbaar maken , en daarop 
van overWegenden invloed zijn geweest j die feiten alleen , maar die dan ook 
geheel, in hunne wording, ontwikkeling en aaneenschakeling. 

Wat geldt voor de geschiedenis in het algemeen , is natuurlijk ook van 
toepassing op elk harer deelen , tot wier meer grondige beoefening wij 
soms genoopt worden door de beperktheid der middelen waarover wij kun- 
nen beschikken , door de neiging van ons hart , of door de meer dadelijke 
behoefte voor de praktijk. 

Zoo is het b. v. met de geschiedenis des vaderlands. 

Terecht heeft dan ook een onzer jongste geschiedschrijvers haar gekarak- 
terizeerd als: //het verhaal van de wording, de ontwikkeling en het leven 
//van het Nederlandsche volk, hetwelk, door afkomst, taal, godsdienst 
//en zeden, een aanzijn en karakter bezit" l ). 

Als wij die bepaling in hare grondtrekken nader ontleden, zal ons dit 
hare volle juistheid beter doen bevatten, en het wezen der geschiedenis 
zal ons duidelijk voor den geest staan. 

De geschiedenis verhaalt in de eerste plaats de wording des volks. Zij 
moet ons leeren hoe het tegenwoordige nederlandsche volk van lieverlede 
gevormd en ontwikkeld is uit vroeger afzonderlijke , zelfstandige , elkander 
dikwerf vijandige deelen ; zij behoort ons de oorzaken zoowel als de ge- 
volgen dier trapswijze ineensmelting aan te wijzen, den invloed dien dit 
op ons heeft uitgeoefend, op ons volkskarakter en onze staatsvormen. 

Zij kan dus niet volstaan met de schildering van de gebeurtenissen in 
een enkel deel of gewest, hoe groot en overwegend diens invloed ook voor 
een tijd lang op de overigen geweest zij. En juist omdat dit heeft plaats 
gehad, juist omdat de geschiedenis des geheelen lands gewoonlijk vereen- 
zelvigd werd met die der provincie Holland , en daaraan geheel opgeofferd , 
kon er geen algemeene zin bestaan voor eene historie, waain de Gelders- 
man, de Vries, de bewoner van 't voormalig Sticht van Utrecht, zijne 
voorzaten nagenoeg geheel zag vergeten , of hunne bedrijven , in een ge- 
broken licht, ter naauwernood aangestipt. 



') Mr. G. Groen van Prinsterer, Handboek der geschiedenis van ons Faderland, bl. 2. 



REDEVOERING. 



219 



't Heeft lang geduurd eer men van die bekrompenheid , voor een deel 
althans, terugkeerde; maar nog ontbreekt het ons aan eene algemeene 
geschiedenis des vaderlands , die aan elk gewest , tijdens zijne zelfstandige 
onaf hankelijkheid , recht laat wedervaren , en de wording des volks schetst. 

Behoort de geschiedenis zich niet tot een enkel plekje gronds van den 
vaderlandschen bodem te bepalen, zij vangt ook niet aan bij een wille- 
keurig punt in den tijd, b. v. met de hervorming of de godsdienstige en 
staatkundige beroerten in de zestiende eeuw. Zij ontspringt in het grijs 
verleden , op het oogenblik dat de oudsbekende bewoners dezer landen in 
aanraking komen met een meer beschaafd volk , dat ons de eerste berichten 
heeft nagelaten. Allengs doen zich nieuwe bronnen op, dikwijls even 
spaarzaam vlietende als die allereerste, maar vele in aantal en veelsoortig 
van gehalte, en die allen samenvloeyen om dien breeden stroom te doen 
ontstaan, waaraan wij ons zoeken te laven. 

De geschiedenis der vroegere tijdperken , vooral onder de heerschappij 
der frankische koningen en het zoogenaamde grafelijke tijdperk, is niet 
alleen belangrijk, maar zelfs onontbeerlijk ; niet slechts omdat zij ons leert, 
//van welke geringe beginsels ons land en volk tot zulk eene aanzienlyke 
//hoogte gestegen is;" niet alleen omdat zij ons aanwijst //hoe onze Staat 
// allenskens grooter en grooter geworden is" x ) ; maar vooral omdat zij 
alleen ons een .helderen blik vergunt in de volgende tijdperken, waarvan 
zij ons het hoe en waarom blootlegt. Eerst wanneer men het punt van 
uitgang kent van de ontwikkeling eens volks, den weg dien het heeft 
doorloopen , de oorzaken die zijne beschaving hebben bepaald , eerst dan 
kan men zijn later zijn volkomen begrijpen; want met recht zong de dichter: 

irln H verleden 

Ligt liet heden, 

In het nu tcat worden zal." 

De vaderlandsche geschiedenis kan daarom niet alleen zijn //de Geschie- 
//denis van de Republiek der Vereenigde Nederlanden ," al heeft zich 
//daarin het volksleven op de luisterrijkste wijs geopenbaard" 8 ). De 



') Wagenaak, Vaderland&che Historie, I Deel, Voorrede, bl. III en V. 
*) Mr. G. Gkoen van Pkinsterek. Handboek, bl. 2. 

28* 



220 W. J. A. JONCKBLOET 

geschiedenis van dat tijdvak alleen vormt slechts een enkelen groep van 
het groote tafreel, en die bovendien onvolledig of eenzijdig moet worden 
voorgesteld als men de overige groepen geheel in de schaduw laat. Deze 
brengen het verband met het geheel aan: daarom is het zelfs niet genoeg 
hunne omtrekken slechts even aan te stippen, men moet hunne kleur en 
hun karakter in alle bijzonderheden voor oogen hebben, als men zich van 
vooroordeel of onjuiste overlevering wil vrijmaken, als men den zin en de 
beteekenis van later gebeurtenissen juist wil vatten J ). 

Na het gezegde behoeft het naauwelijks betoog, dat wij ons niet kun- 
nen vereenigen met het stelsel van later geschiedkundigen , die onze ge- 
schiedenie voor de zestiende eeuw beschouwan als een w voorberigt ," waarbij 
men, zoo het al niet geheel // overtollig" is 8 ), volstaan kan met //de zeer 
//korte opgaaf der hoofdgebeurtenissen tot aan de Hervorming" 3 ). Wij 
kunnen dat niet beamen, omdat zoodanige versnippering der geschiedenis 
even gebrekkig is als eenzijdig en gevaarlijk. 

Zal de historie ons eene klare voorstelling geven van //de ontwikkeling 
en het leven des nederlandschen volks" 4 ), zij behoort dan te omvatten 
het geheele leven van gelieel het volk. Zij kan zich daarom, in de eerste 
plaats, niet vergenoegen met de vorsten die ons geregeerd hebben tot het 
voorwerp harer beschouwing te kiezen. En toch ! hoe vaak zien wij niet 
het tegendeel plaats hebben , en , zoo als Thierhy het uitdrukt , enkele 
bevoorrechte personaadjen het tooneel innemen , terwijl het gros der natie 
verdwijnt echter de staatsiemantels der hofjonkers 5 ). 

Men voere ons niet te gemoet , dat dit niet meer plaats heeft , dat 
Wagenaar reeds zich heeft voorgesteld //de Historie van het Volk, niet 



*) Terecht zegt Augustin Thieeev , Lettres sur VHistoire de France, Lettre IV: 
// Sans une me fertne des premiers temps de notre bistoire , il est impossible de bien com- 
// prendre le sens des eVenements posterieurs." 

*) Verg. Prof. Siegenbeek's Scliets eener Geschiedenis van den Oud-Nederl. Staat , Voor- 
berigt, bl. VI. 

*) Geoen van Peinsteeee, HandboeJc, bl. 4. 

») Boven, bl. 218. 

5 ) Atjg. Thjeeey , Lettres stir THistoire de France , Lettre I : » Ces re"cits , ou 

»un petit nombre de personnages privilegies occupent seuls la scene historique, ct oii la 
//masse entiere de la nation disparait derriere les manteaux de cour." 



REDEVOERING. 



221 



f/zoo zeer die van den Vorst, te beschryven ," omdat, gelijk hij zich uit- 
drukt, //wy ruim zooveel belang hebben by de Historie van het Volk als 
h by die der Vorsten , [omdat] de Historie der Vorsten ons ten deele vreemd 
n is, de Historie des Volks onze eigene Historie is" l ). Men doorloope 
slechts de boekdeelen die hij aan //de oude tijden," wijdt, zooals hij ze 
noemt, en die hij daarbij hoofdzakelijk op het oog had; en men zal moe- 
ten erkennen , dat hij in het vervullen zijner belofte meer dan karig is 
geweest. Hij moge al zijn werk niet gemaakt hebben van des vorsten 
//reizen, huiselijke bedryven en veele andere dingen, hem in zijnen Per- 
// soon betreffende" 3 ) ; hoe luttel is echter de rol die hij aan het volk 
toedeelt! Hoe weinig bekommert hij zich om de worstelingen die de dor- 
pers en poorters zich voor de vrijheid getroostten! Zoo zij zich tegen de 
verdrukking der edelen verzetten, vormen zij in zijn oog niets meer dan 
een //ongetemden hoop" 3 ). En zelfs als zij den vorst die het wel met hen 
meende, aan wien zij zooveel verschuldigd waren, willen redden uit de 
hand van een verraderlijk eedgespan, en aan de weeklacht over zijne aan- 
randing den eed paren van te sterven of hem te verlossen 4 ) , dan is hem 
dit het werk eener // woeste menigte" 5 ) , die hij zelfs de eer niet aandoet 
haar te vragen naar de oorzaak dier treffende opwelling van liefde en dank- 
baarheid, 

Wil men een voorbeeld uit later tijd, men wende zich tot de jaren der 
kerkhervorming en de eerste botsingen met het spaansche bewind: ook 
daar wordt ter naauwernood de burgerij genoemd, en alleen den adel eene 
rol toegedeeld. En toch, wie weet niet, dat het godsdienstig element, 
dat de grondoorzaak was van den opstand tegen Spanje, in het hart der 
burgerij , van // 't gemeen ," zoo als Wagenaar zegt 8 ) , zetelde , lang voor 
dat de //grooten" het begunstigden , en wel, volgens denzelfden schrijver, 
alleen uit naijver tegen den Kardinaal 7 ). Maar geen wonder, dat Wage- 

*) Vaderl. Historie, I Deel, Voorrede, bl. V en VI. 

J ) T. a. pl., bl. V. 

3 ) III Deel, bl. 11. 

») Stoke, IV B., vs. 1581—86; zie ook V. B. , vs. 220 vlgg. 

s ) III Deel, bL 80. 

s ) Zie b. v. VI Deel, bl. 70. 

7 ) T. a. pl., bl. 71. 



222 



W. J. A. JONCKBLOET 



naar ter naauwernood van het volk in die dagen gevvaagt ; hij , die beweert , 
dat //weinige Edelen en Grooten, bestuurd en geleid door Willera van 
//Oranje," de spaansche onderdrukking //gestuit hebben, eerst met woor- 
//den, daarna met de wapenen" l ). 

Wie ziet niet, dat ook dit gedeelte, meer dan eenig ander, behoefte 
heeft aan kartons! 

Spreekt men van eene wezenlijke geschiedenis de's nederlandschen volks , 
het zij dan zoodanig eene, waarin niet alleen de vorsten die over het land 
hebben geregeerd, uitvoerig en bij uitzondering worden geschilderd; noch 
ook eene, die zich louter tot groote heldenfeiten , oorlogen te land of ter 
zee bepaalt, de zoogenoemde Mstoire-bataille ; maar een verhaal, dat ons 
het volk van Nederland doe kennen in zijne betrekking tot zichzelf: in 
zijne oorspronkelijke eigenaardige afdeeling in standen; de verhouding dier 
standen onderling; den verschillenden invloed dien elk hunner in verschil- 
lende tijden geoefend heeft op de algemeene nationale ontwikkeling ; en 
eindelijk hunne langsame ineensmelting tot een inniger geheel. Zij teekene 
ons de territoriale verdeeling; de samensmelting dier deelen; de uitbrei- 
ding van het gebied in Europa en daar buiten , met de oorzaken die tot 
dit alles geleid hebben en de werkingen die 'theeft voortgebracht. Zij 
vergete vooral niet de vormen van het bestuur waaronder dat volk heeft 
geleefd in haar aard, ontwikkeling en vervorming; de belrekkingen der 
Nederlanders en hun bestuur tot andere volken en landen; niet slechts op 
staatkundig gebied, niet binnen den kring dien men buitenlandsche poli- 
tiek noemt, niet alleen met het oog op de oorlogen met die landen ge- 
voerd; maar vooral ook op de handelsbetrekkingen die met hen zijn aan- 
geknoopt; den invloed dien wij op het buitenland en dit wederkeerig, in 
zoo menig opzicht, op ons heeft uitgeoefend. 

Dit brengt ons vanzelf tot een ander hoofdpunt, dat zoo vaak, zoo al 
niet geheel wordt buiten rekening gelaten, dan toch te veel op den ach- 
tergrond geschoven. Tot het leven eens volks behooren niet slechts zijne 
uiterlijke betrekkingen en de stoffelijke feiten zijner historie. Om deze te 
begrijpen, om het ware volksleven, het verstandelijke en zedelijke leven 



«) T. a. pl. Voorrede, bl. I— II. 



REDEVOERING. 



223 



te kennen, mag men zijn onstoffelijke ontwikkeling , het tafereel van zijne 
zeden, van zijn huisselijk leven, de geschiedenis der denkbeelden die het 
hebben beheerscht, en die zich afspiegelen en zijne letterkunde en kunst- 
voortbrengsels , niet over het hoofd zien ; ja , men mag die van zijne stof- 
felijke en staatkundige lotgevallen niet scheiden, gelijk soms met opzet 
gedaan is 

De historie kan natuurlijk slechts feiten bevatten; maar 'tzou weinig 
scherpzinnigheid , 't zou historische kortzichtigheid verraden , als men die 
feiten binnen den engen kring van het stoffelijke wilde bepalen ; en de 
geschiedvorscher zal steeds de schoone les van Guizot moeten voor oogen 
hebben, dat juist dat, wat men onder den algemeenen naam van bescha- 
ving samenvat, het historische feit bij uitnemendheid is, waartoe alle 
anderen moeten medewerken en waarin zij zich oplossen 2 ). 

Men ziet daaruit tevens de onmogelijkheid om de stoffelijke en onstof- 
felijke feiten eener volksgeschiedenis van elkander te scheiden, zonder die 
geschiedenis uit haar verband te rukken , haar alle beteekenis te ontne- 
men, haar tot een dor geraamte te misvormen , dat ons koud laat, omdat 
het leven alleen aantrekkelijkheid heeft voor het leven 3 ). 

Zoo kennen wij dan de stof, waaruit de geschiedenis geweven is: in 
enkele breede trekken hebben wij haren omvang, haar wezen geschetst; 
wij hebben in haar geeischt volledigheid en waarheid, ten einde haar den 



') B. v. door den hoogleeraar Siegenbeek, in zijne Schets der Geschiedenis van den 
Oud-Ned. Staat, Voorrede, bl. IX: //Men zal in mijne schets weinig of niets, tot de ge- 
fschiedenis van wetenschappen , letteren en zeden behoorende, aantreffen , als 't welk ik 
» meen , dat beter vtm de staatkundige geschiedenis wordt afgescheiden." 

*) Ilistoire de la Civilisatiou en Europe , Ie Lecon: //Ne serable-t-il pas, en effet, que 
//le fait de la civilisation soit le fait par excellence, le fait general et definitif, auquel tous 
/' les autres viennent aboutir, dans lequel ils se r&ument?" 

3 ) Terecht zegt Bilderdijk, Geschied. des Vaderlands, I Deel, bl. 2—3: //'tZijn der- 
//halve de bloote daden niet slechts, maar het is het verband der daden met de zeer ver- 
»schiliende staatsinrichtingen , algemeene of bijzondere betrekkingen , welke uit den toestand 
//der tijden en de wijze van beschouwing der zaken, die met dezen verandert, voortvloei- 
//den, die ten grond moet liggen, indien de Geschiedenis niet alleen billijk, maar ook 
//wezenlijk nuttig, verlichtend en verstandig zal zijn, en voor hart en gemoed, voor op- 
«/scherping en juistheid van oordeel, en tot ware kennis en inzicht der zaken van dienst 
d worden." 



224 W. J. A. JONGKBLOET 

stempel niet te ontnemen dier eenbeid, die juist hare praktische belang- 
rijkheid uitmaakt. 

De rechtmatigheid , de noodzakelijkheid van dien eisch , de juistheid 
der gevolgtrekking die wij er uit hebben afgeleid , mogen nader worden 
in het licht gesteld door de beantwoording der tweede vraag: Waartoe 
beoefent men de geschiedenis des Vaderlands? Welke is hare strekking? 

II.. 

Geschiedenis is dan uit den aard der zaak, bij uitnemendheid de we- 
tenschap der ervaring. Even als van alle voorwerpen, die het kenmerk 
der waarheid dragen , moet men ook van haar kunnen getuigen : in haar 
wezen ligt haar cloel. 

Is zij de ondervinding der volkeren , haar doel kan dan onmogelijk zijn 
alleen eene ijdele nieuwsgierigheid te bevredigen : zij mag niet verlaagd wor- 
den tot een schitterenden kaleidoskoop , waarmede vohvassen kinderen spelen. 

Zeer zeker heeft onze historie, meer dan eenige andere, hare dramati- 
sche aantrekkelijkheid. Wie zou niet gaarne verwijlen bij die bladzijden, 
die ons verkondigen wat een volk tot eeuwigdurenden roem strekt! Hier 
staren wij, vol ontzag en bewondering, op dien langdurigen worstelstrijd, 
waarbij tachtig jaren goed en bloed werd opgezct ter verkrijging van het 
kostelijkste recht van den zelfbewusten mensch : de vrijheid van geweten. 
Ginds klinkt ons de donder van 'tgeschut der Trompen en de Ruiters 
met liefehjken klank in de ooren, daar iedere losbarting ons verkondigt, 
dat Neerlands zeeleeuwen zich een nieuwen, onverwelkbren lauwer om de 
slapen gewonden hebben. Daar weder staroogen wij die wakkere helden 
na, die nieuwe werelden aan onze driekleur onderwerpen, en het weelderig 
Oosten , met zijne rijke bron van schatten , aan ons cijnsbaar maken. Of 
wel , wij zijn trotsch op den naam van Nederlander , als wij herdenken hoe 
een hollandsch burger, naauwelijks in de eerste kracht der mannelijke 
ontwikkeling , de staatkunde van geheel Europa beheerscht ; of hoe een 
hollandsch vorst, nog bijna jongeling, datzelfde Europa doet buigen voor 
zijn genie, en zich scharen om zijnen veldheersstaf , die den franschen 
belager van het europisch evenwicht tot slagboom zou strekken. 



REDEVOERING. 



225 



Maar waar zouden wij ophouden , als wij den veelzijdigen roem van 
Nederland, de tallooze waarlijk gulden bladen uit zijne geschiedboeken in 
het breede wilden uitmeten ! 

En toch, hoe streelend de gewaarwordingen ook mogen zijn, die deze 
namen bij ons opwekken; hoe gaarne wij bij die herinneringen ook ver- 
wijlen, de historie heeft hare taak niet volbracht, wanneer zij ons die 
glorierijke beelden van een schoon verleden voortoovert, om wellicht alleen 
onze nationale ijdelheid te prikkelen. Neen, zij heeft een hooger, waar- 
diger, heiliger roeping. 

Men heeft haar dikwerf een spiegel genoemd voor het levende geslacht: 
en terecht, mits wij maar duidelijk beseffen wat wij onder dat beeld te 
verstaan hebben. • 

In het algemeen zullen wij bij de beschouwing onzer geschiedanis als 
vanzelf genoopt worden tot eene vergelijking van het Nederland van thans 
met dat van vroeger dagen. En als wij dan ontwaren, dat wij eenmaal 
eene groote rol speelden op het tooneel der wereldhistorie ; dat wij eenmaal 
den toon gaven aan Europa; dat wij in wetenschap en kunst, in glorie 
en deugd aan de spitse stonden der beschaafde natien die wij eerbied en 
ontzag afdwongen ; dan zal dat ons geen vrijbrief kunnen schenken om , 
fier op dien roem, de handen in den schoot te leggen en, in het zalig 
genot van dien schoonen voortijd, in te sluimeren op de voorvaderlijke 
lauwers. — Zij het al ontegenzeggelijk , dat de geschiedenis ons wijst op 
vervlofjen grootheid, gedeeltelijk althans te niet gegaan door omstandighe- 
den buiten ons, evenmin zal dit ons ten voorwendsel mogen strekken tot 
eene vadsige berusting in de werkeloosheid van hem, wiens rol is uit- 
gespeeld. 

Neen, juist omdat de geschiedenis een spiegel is, zal haar denkende 
beoefenaar zich geprikkeld voelen dien lauwer, met zooveel zorg gekweekt, 
met zooveel dierbaar bloed besproeid, op nieuw te doen groenen. Noblesse 
oblige , is eene spreuk die ook voor natien beteekenis heeft; en een volk 
dat zulk een verleden had, is het aan zichzelf, zijnen vaderen en het 
liageslacht verplicht, zich eene eervolle toekomst te bereiden. Zoo immer, 
dan is onze geschiedenis geschikt om eene wankele nationaliteit te schra- 
gen, om de liefde tot den geboortegrond krachtiger te ontvonken. Maar 

29 



226 



W. J. A. JONCKBLOET 



het zij eene welbegrepen , werkdadige liefde: zij wekke ons op om voor 
onzen tijd te zijn wat de vaderen voor den hunnen waren ; want die niet 
streeft naar het ideaal zal in middelmatigheid vergaan. 

En zoo wij al zien, dat de omstandigheden veranderd zijn, en de be- 
trekkingen der volken gewijzigd , laat vooral de geschiedenis ons leeren , 
dat die omstandigheden alleen ons niet gemaakt hebben hetgeen wij een- 
maal waren; dat Nederland geen loutere speelbal is geweest in de hand 
der fortuin. De omstandigheden kunnen de grootheid eens volks wijzigen , 
maar die grootheid zelf wordt geboren uit de kracht , de degelijkheid , den 
moed en de voortvarendheid eener natie. De geschiedenis is daar, om 
ons te toonen hoe het nederlandsche volk zich die omstandigheden heeft 
ten nutte gemaakt, of ze beheerscht. Aan ons de taak om het geheim 
dier kracht uit te vorschen. En hebben wij dat gevonden in die volle 
overtuiging van eene zelfstandige , onafhankelijke natie te zijn; in den 
vasten wil dat te blijven; in die zedelijke kracht, die geboren wordt uit 
het besef van hetgeen men aan God, zichzelven en zijn naasten verschul- 
digd is; in die opoffering voor een beginsel, die geene zelfzucht kent; in 
die standvastigheid , die zich niet laat afschrikken door beproeving of 
tegenstand; in die degelijkheid en dien eenvoud, die zich niet laat ver- 
schalken door klinkklank en klatergoud; in die energie, te koste gelegcl 
aan wat men waar, goed of schoon achtte; in dat vaste vertrouwen ein- 
dehjk op Gods voorzienigheid , dat pal doet staan te midden van de woeste 
baren ; — welnu , dan er naar gestreefd om in onzen kring dat voorbeeld 
te volgen, die deugden te verlevendigen en in praktijk te brengen. 

Maar het leven eens volks is geene aaneenschakcling van louter glorie- 
rijke dagen, en niet elk bedrijf verdient ons ter navolging te worden 
voorgesteld. Ook menige zwarte bladzijde bezoedelt onze geschiedboeken , 
zoo dikwerf hartstochten of verkeerde begrippen de feiten beheerschten. 
- Het is een poetische wensch die bladen uit onze historie te willen scheu- 
ren , die sombere tooneelen der vergetelheid te wijden ; de gescbiedvor- 
scher die waarlijk beoogt, dat de geschiedenis hem ten spiegel strekken 
zal, kan aan dien wensch niet toegeven. Zij immers leeren hem zich te 
wachten voor de feilen die zoo treurige gevolgen hebben. Of zouden er 
leerrijker gebeurtenissen zijn dan die, welke uit de bloedige dagen van 



REDEVOERING. 



227 



1618 en 1672 ons tegengrijnzen ? Zullen zij niet een vlammend schrik- 
beeld zijn tegen godsdienstigen en staatkundigen partijhaat? En die treu- 
rige verdeeldheid , die partijschap van twee eeuwen , die den staat gemar- 
teld heeft om hem eindelijk ten grave te doen slepen, bevat zij voor de 
naneven dier Loevesteiners of Oranjemannen geene belangrijke les? En 
zou het voor de praktijk geene leerzame ondervinding zijn, als wij, bij het 
onderzoek dier partijschappen , opklimmende tot hare bron , op oorzaken 
stieten die dagelijks kunnen worden herboren? 

Wie haar eenigsins van nabij beschouwt komt immers tot de overtui- 
ging dat zij deels voortsproten uit de zelfzucht eener zich vergodende 
oligarchische faktie. Maar in beginsel ligt haar grond dieper, en moet 
gezocht worden in die staatkundige tweeslachtigheid , geboren uit de ver- 
menging van oude overleveringen met nieuwe begrippen ; van vervlogen 
toestanden met de eischen van het oogenblik; in een woord, van stel- 
selloosheid bij de inrichting van den staatsvorm. 

Hadden de leden der Staten van Holland niet te sterk vastgehouden 
aan eene, uit vroeger staatsgesteldheid afgeleide, volstrekte zelfstandig- 
heid , die onvereenisjbaar is met het eenkbeeld van staatseenheid ; en ware 
daar niet uit voortgevlocid het beginsel van niet-overstemming , dat het 
algemeen dikwerf afhankelijk stelde van het inzicht of den nuk van een 
enkel stedelijk regent, en dat de macht der stedelijke aristokratie tot in 
het ongerijmde deed stijgen; welligt ware deze nimmer een vloek voor 
het land geworden; wellicht besmette de gruwel der zelfzucht niet zoo 
dikwerf onze geschiedbladen ! ). 

Maar ook de betrekking des Stadhouders gaf aanleiding tot velerlei 
moeyelijkheden , omdat zij onoplosbare tegenstrijdigheden bevatte. Hadde 
met Willem I eene reeks van konstitutionele graven een aanvang geno- 
men , die bezwareu hadden zich niet opgedaan. Maar toen de Staten zich 
sterk genoeg voelden om zelf als soeverein op te treden, toen zij zijne 
opvolgers benoemden, en hen in menig opzicht tot hunne ambtenaren 



') Slingelandt erkent volmondig, StaatJc. Geschriften, I Deel, bl. 118, dat door de 
nadeelige bepalingen omtrent het niet overstemmen, de deur geopend i3 //vooral mede om 
// de belangen der bysondere Leeden te doen prevaleeren boven die van het gemeene lichaam." 

29* 



228 



W. J. A. JONCKBLOET 



niaakten, moest er wel strijd ontstaan, daar van den anderen kant de 
Stadhouder grootendeels de betrekking vervulde en de voorrechten genoot, 
die eenmaal hadden toebehoord aan den plaatsvervanger van een soeverein 
buiten en boven de Staten. Die tegenstrijdigheid moest uit den aard der 
zaak een kamp uitlokken. Niet alleen uit eigenbelang, maar ook om de 
dreigende anarchie te breidelen , en het door de regenten met voeten ge- 
treden volk te beschermen , waren de Stadhouders gedrongen , de oplos- 
sing dier tegenstrijdigheid te zoeken in de meerdere onafhankelijkheid van 
een werkelijk Eminent Hoofd. De aristokratische richting daarentegen, 
strevende naar volkomen ontwikkeling, moest wel zoeken de voorrechten 
van hem, die deels aan de Staten ondergeschikt , deels boven hen verheven 
was , in te toomen , en zich des noods van den Stadhouder te ontdoen. — 
En ziedaar de dubbele oorzaak onzer treurige binnenlandsche twisten. Had 
raen, zoodra zich de gelegenheid daartoe aanbood, met terzijdestelling van 
alie persoonlijke bijoogmerken , met bewustheid , en naar vaste en eerlijke 
beginsels, den staat hervormd, hetzij dan op aristokratischen grondslag, 
of, hetgeen wenschelijker ware geweest, onder eenhoofdig maar beperkt 
bewind, in plaats van voortdurend het uit de omstandigheden geboren 
stelsel van overpleistering en transaktie te blijven huldigen , en er uit baat- 
zucht de gebreken van te vermeerderen ; het land zou gelukkiger zijn ge- 
weest, en de bittere geschiedenis der staatkundige partijen in Nederland 
zou geene boekdeelen vullen. 

Zoo wij al de vaderen niet hard mogen vallen, dat zij in 1572, onder 
den druk der omstandigheden , geene stelselmatige nieuwe orde van zaken 
konden invoeren ; zoo wij het betreuren dat men later geene genoegsame 
zedelijke kracht had om zich aan verderfelijken sleur te ontrukken ; voor 
ons mag de les niet verloren gaan, die de gevolgen hunner handeling den 
onderzoeker geeft. Spiegelen wij ons aan hunne misgrepen , dan zulleii 
wij prijs stellen op eene staatsinrichting, die op vaste en bewuste begin- 
selen gegrondvest , zich in volmaakte eenheid kan ontwikkelen ; en vooral 
inziende , dat staatspartijen uit baatzuchtig eigenbelang voortspruitende ten 
verderve leiden, ook bij verschil van meening, een zijn in oprechte, be- 
langelooze liefde tot dat vaderland, waarvan wij allen fier zijn de zonen te 
heeten. / 



REDEVOERING. 



229 



Zoo zijn wij van lieverlede gekomen tot het hoogste doel dat de geschie- 
denis beoogt, van namelijk, als alle ervaring, eene leidsvrouw te zijn 
voor het tegenwoordige. En uit hetgeen wij reeds hebben bijgebracht 
laat zich licht afleiden hoe dit moet worden opgevat. 

Het kan onmogelijk de strekking der historie zijn om te dienen tot eene 
verzamelplaats van voorbeelden, die men in gelijksoortige omstandigheden 
maar heeft na te volgen. Dit kan in Nederland geen plaats hebben , waar 
de zee eener omwenteling de oude staatsinstellingen van de nieuweren 
scheidt. Maar buitendien zal men zelden de gebeurtenissen van vroeger 
tijd kunnen inroepen ter oplossing van een gelijksoortig vraagstuk van den 
dag, omdat de wereldgeschiedenis nimmer tweemaal hetzelfde feit onder 
dezelfde omstandigheden doet geboren worden. Is de geschiedenis de 
ervaring der volkeren, welnu, zij strekke dan ook alleen, als alle onder- 
vinding, om het verband tusschen oorzaak en gevolg te leeren opsporen, 
en ons zoo te leiden tot de kennis der algemeene wetten volgens welke 
volkeren en staten zich ontwikkelen. Z66 wordt, volgens de juiste uit- 
drukking van Sismondi j ) , de geschiedenis de grondslag voor de weten- 
schappelijke kennis van de inrichting der maatschappij : niet omdat zij eene 
verzameling is van rechtstitels , dikwerf door geweld en list verkregen , 
maar omdat zij de bewaarplaats is van al de lessen die de ondervinding 
kan schenken. 

Door haar zoo te beschouwen , en daardoor alleen , hebben wij het in 
onze macht het tegenwoordige vast te knoopen aan het verledene ; daar- 
door alleen kunnen wij den weg vinden dien wij ons voor de toekomst 
hebben af te bakenen. 

Zoo predikt ons de geschiedenis , in hare afwisseling van gebeurtenissen , 
in hare schakeering van elkander vervangende begrippen op staatkundig 
gebied, dat ook het maatschappelijk volksleven gebonden is aan, en be- 
heerscht wordt door de eeuwige wetten van al het geschapene ; dat ook 
hier leven gelijkluidend is met zich ontvvikkelen en vervormen. Zoo zieu 
wij staatsinstellingen groeyen, bloeyen en vergaan, om door anderen te 
worden vervangen; historische rechten vervallen, in den strijd tegen feiten 



') Histoire des Irangais, Introduction. 



/ 



230 



W. J. A. JONCKBLOET 



waarin zich eene nieuwe maatschappelijke ontvvikkeling openbaart; en die 
feiten, bij langdurige voortzetting , zelve wederom nieuwe rechten vormen. 
De oorzaak nu waarom voortgezette feiten rechten baren x ) ligt dieper dan 
in een bloot berusten in het fait accompli: 't is omdat die herhaling ge- 
tuigt dat het feit beantwoordt aan eene behoefte der maatschappij , wier 
leven en ontwikkelingsgraad er in wordt uitgedrukt. Dat zelfbewuste 
leven der natien kan niet gestremd worden: het is het middel waardoor 
zij voldoen aan de overal ingeschapen wet van beweging en vooruitgang. 
Maar juist omdat zij tijdelijke uitingen zijn van het volksleven , hebben 
staatkundige rechten slechts eene betrekkelijke zedelijke waarde: zij missen 
daardoor het karakter van eeuwigheid en onveranderlijkheid, en derhalve 
kan het nageslacht niet aansprakelijk zijn voor de begrippen van vroeger 
tijd, voor de vormen waarin zij zijn verwezenlijkt. 

Maar de geschiedenis leert ons niet alleen ddt staatsinstellingen veran- 
derlijk zijn, zij ontdekt ons tevens de vaste wet volgens welke alleen die 
verandering met vrucht kan plaats grijpen. De rede zegt ons reeds, dat, 
zoo staatsinstellingen alleen kracht en beteekenis hebben wanneer zij de 
uitdrukking zijn van den graad van ontwikkeling eens volks, slechts die 
hervorming waarborgen van degelijkheid en duurzaamheid oplevert, die in 
den bodem der nationale geschiedenis wortelt ; dat wil zeggen , die door 
het volkskarakter bepaald is , en als het ware met en uit het volk is opge- 
groeid. En de geschiedenis van Europa in 't algemeen, die van onzen 
staat in het bijzonder, is daar om dit te bevestigen. 

Alva wilde met roekelooze hand een greep doen in onze staatsinstellin- 
gen, en die nederlandsche eenheid onder een volstrekt eenhoofdig bewind 
tot stand brengen , die tot de schoonste droomen van keizer Karel had 
behoord. Hij bekreunde zich om historische vormen noch nationale mee- 
ning; — maar hij vermocht zelfs niet de eerste schrede te zetten op 
die antinationale baan: het losgebarsten volksgevoel duldde de vreemde 
keten niet. 

Tweemaal zocht de bijna alvermogende staatsche aristokratie haar volledig 
ontwikkeld stelsel aan de natie op te dringen, door zich vrij te maken 



') Verg. Kxuit, GescJiiedenis der Staatsregering , IV Deel, bl. 468. 



REDEVOERING. 



231 



Van dien stadhouderlijken hinderpaal , die in weerspraak vvas met haar 
beginsel; — tweemaal moest ook het schijnbaar reeds voor goed geves- 
tigde stelsel wijken voor den gloed der nationale herinnering , die in de 
Oranjevorsten het palladium van Neerlands roem, de beschermers der 
onderdrukte gemeente zag. 

Eindelijk sloopte de opeenhooping van organische gebreken in de in- 
richting van den staat, geholpen door de veldwinnende theorien van alge- 
meen staatsrecht, na de weifelende houding door Willem IV aangenomen, 
het wrakke gebouw der Nederlandsche Republiek; maar de hervormingen 
van 1801 en 1805 doen zien, dat, ook zonder Napoleon, der Bataafsche 
Republiek, reeds zoo spoedig in hare grondvesten geschud, geene toekomst 
te wachten stond , omdat hare beginsels , hoe waar ook in vele opzichten , 
te veel in het afgetrokkene wortelden , en onvoorzichtig de hand hadden 
geslagen aan dat historische element, zonder hetwelk eene staatsregeling 
voor het volk een zinledige klank blijft zonder beteekenis, omdat het volks- 
leven niet slechts in het hoofd troont, maar ook in het hart tintelt. 

Vandaar dan ook die algemeene jubelkreet van alle partijen, toen in 
1813 de nationale band tusschen Nederland *en Oranje werd hersteld. 

Geene verandering dus zonder historischen grondslag. 

Maar de geschiedkundige ervaring leert ons tevens het noodzakelijke 
historische element in elke staatsontwikkeling te bepalen tot den eisch, om 
geene nieuwe instellingen te bouwen op eene theoretische bespiegeling , die 
niet de uitkomst is van de verstandelijke en maatschappelijke ontwikke- 
ling der natie zelf, zichtbaar in het leven des volks, gelijk het zich af- 
spiegelt in zijne historie. 

Z66 leert de geschiedenis ons staatkundige wijsheid, als wij er de wet 
uit opdelven, dat wat geweest is niet wederkeert, wat komen zal zich uit 
het bestaande moet ontwikkelen. En als zij ons doet opmerken dat de 
menschelijke lotgevallen zich aaneenschakelen en ontwikkelen volgens eeu- 
wige, hoogstwijze wetten, die ons duidelijker worden, naarmate wij dieper 
indringen in het wezen der historie, dan leert zij ons tevens berusten in 
den wil Gods, dan dwingt zij ons te vertrouwen en te aanbidden. Zoo 
bemoedigt zij in dagen van algemeenen kommer , zoo beneemt zij allen 
twijfel aan de toekomst, zoo ademt ons uit haardegeestGodstegen, wiens 



232 



W. J. A. JONCKBLOET 



onstrembare werking ons ten waarborg strekt dat wij zijn bestemd om 
te streven naar waarheid en licht. 

III. 

Er blijft ons nog over te spreken over de vereischten ter juiste beoefe- 
ning der vaderlandsche geschiedenis. 

Bij eene wetenschap zoo groot van omvang en van zoo dadelijken invloed 
op volksgeest, nationaliteit en staatkunde, is het van belang met juist- 
heid en behoedzaamheid den weg af te bakenen dien wij moeten inslaan 
om het onmetelijke veld met helderen, onbevooroordeelden blik te kunnen 
overzien. 

Is dan , vraagt men wellicht , die weg nog niet gevonden , of heeft die 
uiet tot het doel geleid? Is bij het tal van schrijvers van vroeger en later 
tijd, dat de pen wijdde aan de geheele of gedeeltelijke opteekening der 
lotgevallen van het nederlandsche volk, de klacht werkelijk gegrond, dat 
wij nog geene geschiedenis des vaderlands bezitten ? Staan wij nog steeds 
' aan den ingang van het pad , dat wij ons zelf hebben te banen ? 

Helaas! M. H., dat wij op die vraag een bevredigend antwoord konden 
geven! Veel, zoo niet alles rest nog te doen. De grondstof, waaruit het 
gebouw onzer geschiedenis moet worden opgetrokken, moge al zijn op- 
gedolven , zij moet , wil ze bruikbaar zijn , gereinigd worden van de smet- 
ten waarmede zij is bezoedeld door nagenoeg allen die haar hanteerden. 
Niets dan de jaartallen onzer geschiedenis staat vast: al het overige moet 
worden herzien; en wij moeten thans nog, met het oog op onze historie, 
de klacht herhalen voor vele jaren door Thierry geslaakt l ) : //Er bestaan 
//op historisch gebied onnaauwkeurigheden van verschillenden aard; eu zoo 
// de uitkomst van den arbeid der tijdrekenkundigen ■ ons al voor grove 
// stoffelijke dwalingen behoedt, er wordt een nieuwe arbeid gevorderd 
//om de valsche kleur en karakterschildering uit de geschiedenis weg te 
//wisschen. Men stelle zich toch niet voor, dat ons niets te doen over- 
//blijft dan een zedelijk oordeel uit te spreken over historische personen 



') Lettres sur VHistoire de France, Lcttre V, in fine. 



REDEVOERING. 



233 



ii of gebeurtenissen : wij behooren eerst toe te zien , of nienschen en 
//zaken werkelijk zoo zijn als men ze ons voorstelt; of het wezen dat men 
//hun toekent inderdaad het hunne is, dan of het niet ten onrechte uit 
//het tegenwoordige op het verledene is overgebracht, of ten minste aan 
//jonger tijdperken ontleend dan waarin zij voorkomen. Dit is het moeye- 
//lijkste gedeelte van den arbeid die ons rest." 

Dat die uitspraak, ook in onzen tijd, geheel van toepassing is op den 
staat waarin onze geschiedenis verkeert, getuigen allen die zich harer 
hebben aangetrokken *) , en 't zal ons straks duidelijk worden. 

Behoort de gemoedelijke geschiedvorscher in de eerste plaats naar waar- 
heid te streven , gelijk algemeen erkend wordt ; en wil hij de geheele 
waarheid, de kennis der stoffelijke en zedelijke feiten, de kennis van hun 
wezenlijk karakter, van hunne echt historische kleur, — ijzeren vlijt-alleen 
kan hem die verschaffen j want de eenige weg die hem daartoe openstaat, 
al is die lang en moeyelijk, is de volgehouden ernstige studie der his- 
torische bronnen. Hij verwachte niet, dat hij een voldoend, geheel 
met de geschiedkundige waarheid overeenkomstig antwoord zou ontvan- 
gen uit den mond zelfs van onze meestgevierde historieschrijvers. De 
werken van Wagenaar en Bilderdijk, om ons tot de afgestorvenen 
te bepalen, hoe verdienstelijk ook in menig opzicht, zullen hem niet ont- 
slaan van de noodzake om uit eigen oogen te zien , als hij prijs stelt 
niet slechts op de waarheid, maar de geheele waarheid; want zij hebben 
haar herhaaldelijk te korl gedaan : soms door eene minjuiste of onvolledige 
mededeeling der feiten zelf, maar veelvuldiger door met bevooroordeelde 
hand de gebeurtenissen in een. verkeerd licht te schilderen. 

Wie hunner heeft duidelijk en plastisch den toestand des lands geschetst 
bij den aanvang der grafelijke regering? Wie ons een helder denkbeeld 
gegeven. van het wezen van het ambt der graven in het oudste tijdperk; 
van de wijze waarop zij hier zijn aangesteld, van hunne betrekking tot 
den vorst, en het gebied dat zij bestuurden? Wie heeft aangetoond hoe, 
en onder welke omstandigheden zij zich onafhankelijk maakten? Wie dui- 
delijk de werking van het leenstelsel, in de verschillende tijdperken van 



'); Verg. vooral Mr. Gkoen van Prinsterer, Archives, Tom. I, Prolegom. pag. 26 — 29. 

30 



234 



W. J. A. JONCKBLOET 



zijne ontwikkeling in dezelanden, blootgelegd? Voorzeker niet Wagenaar, 
wien het betrekkelijk het frankisch en middeneeuwsch staatsrecht zelfs aan 
de eerste gronden van kennis ontbrak, en die, in onwetendenden een- 
voud, soms aan de ongerijmdste voorsteiling eener zaak het belagohelijkste 
oordeel daarover paart. Maar ook zelfs Bilderdijk niet, die op al de 
aangestipte punten zich aan geen diep opzettelijk onderzoek gewaagd heeft; 
enkelen ter vlucht of in 't geheel niet , anderen oppervlakkig en onvolledig 
behandelt , gelijk b. v. zijne breede uitwijding over het leenstelsel leert l ) , 
waarin hij wel een overzicht geeft van de hierarchie van het stelsel, maar 
geen enkel woord rept over zijne eigenlijke natuur of den invloed dien het 
op het grondbezit uitoefende. En daarbij geraakt hij in zoo zonderling 
eene stemming, dat hij er zelfs niet voor terugdeinst om de onderdruk- 
king bijna te verheerlijken , en de 10 de eeuw als den gelukkigsten tijd te 
prijzen , sedert welken n nooit rechtschapener denkbeelden , nooit- braver 
gevoelens" gekweekt zijn 2 ). 

En wanneer men zoo de achttien eeuwen onzer geschiedenis doorloopt, 
is er geene enkele, die niet meer of min onvolledig is voorgesteld, tot op 
de omwenteling van 1795 toe. De eerste oorzaak daarvan ligt hierin, 
dat men , of van de noodige bronnen verstoken was , die gedeeltelijk on- 
toegankelijk waren ; of dat men de diepere studie van vroegere toestanden 
verwaarloosde , hetzij doordien men geen vermoeden had van de karakte- 
ristieke eigenaardigheid die hen noodwendig van latere inrichtingen moest 
onderscheiden , hetzij , dat men zich liet verleiden om te berusten bij de 
min grondige algemeene gezichtspunten van het genie, dat in zijne hooge 
vlucht vergat zich te verdiepen in die schijnbare kleinigheden , die echter 
zoo dikwerf tot goed verstand der historische gebeurtenissen onmisbaar zijn. 

Maar de groote feil onzer historieschrijvers ligt niet in hunne onvolle- 
digheid. Wat het wezen onzer geschiedenis op veel gevaarlijker wijze 
verkracht, is de bekrompen eenzijdigheid , die bij sommige schrijvers alle 
karakteristieke onderscheid der eeuwen oplost in de lokale kleur van hun 
eigen tijd. 



') Gesch. des Vaderlands , I D. , bl. 112—125, en 298—338. 
*) T. a. pl., bl. 123. 



REDEVOERING 



235 



Dit is de feil van Wagenaar bij voorbeeld, dien wij bij voorkeur tot 
het voorwerp onzer kritiek kiezen, daar zijn werk, volgens het eenparig 
getuigenis van alle schrijvers, bij de booefening onzer geschiedenis nog 
altijd onmisbaar is. 

Hijzelf waarschuwt , wel is waar , tegen « 't vooroordeel van veele histo- 
// rieschrijvers voor de Regeeringe, onder welke zij leven, die hun de Ge- 
// schiedenissen der vorige tijden , ongevoelig , heeft doen plooijen en her- 
//vormen naar de hunnen; even of een land juist altoos op eenerlei wijze 
//moest geregeerd zijn geweest ^)." Hoe weinig hij intusschen zijne les in 
praktijk brengt , zal ons een enkel , maar zeer merkwaardig voorbeeld 
doen zien. 

Na verhaald te hebben, dat ten jare 440 de Armoriken het romeinsche 
juk hadden afgeschud, en wat hij noemt //eene vrije Staatsregering" tot 
stand gebracht , laat hij er deze beschouwing op volgen a ) : 

h Doch op welk eene wijze zij hun nieuw Gemeenebest geschikt hebben j 
//of de byzondere Landschappen der Armorichen ieder de oppermagt in 
// zig zelf behouden , dan of zy dezelve aan eene algemeene Vergadering 
//opgedragen hebben; of hun verbond slegts een verbond van onderlinge 
// bescherming gevveest zy, dan of de verscheiden' Landschappen des ver- 
// bonds , gelyk als een Landschap , onder eene opperste Regeering staande , 
// geworden zyn ; op welk eene wyze , de onderlinge geschillen tusschen 
// deze Landschappen werden afgedaan , en hoe zij , in 't maaken van vrede 
// en oorlog te werk gingen ; van dit alles is ons niets , in de oude Ge- 
// denkschriften nagelaaten." 

Men ziet, er ontbreekt niets aan om ons te verplaatsen in de Republiek 
der Vereenigde Nederlanden, volgens de Unie van Utrecht zoo naauw ver- 
bonden //in alle forme ende maniere als off siluyden maar een Provincie 
//waeren 3 )"; en waar het netelige vraagstuk der submissie altijd eene bron 
van ongelegenheid is geweest 4 ). 

»)' Vaderl. Historie, I Deel, Voorrede, bl. XXXV. 
») Vaderl. Historie, I Deel, bl. 278—279. 
3 ) Unie van Vtrecht , Art. 1. 

*) Zie b. v. Pieteb Paulds, op bet XV e Artikel der Unie; Verklaring enz. , II Deel, 
bl. 160 vlgg. 

30* 



236 



W. J. A. JONCKBLOET 



En zoo stelde men den loop der gebeurtenissen voor van den jare 410 ! 
Behoeft het nog gezegd, dat het een vereischte is, zich voor die feil te 
vrijwaren? 

Dergelijke verwarde voorstelling verminkt hoofdzakelijk , maar niet uit- 
sluitend, de vroegere tijdvakken. Ook betrekkelijk later tijd heeft eene 
gruwelijke misvorming in de teekening der gebeurtenissen plaats gehad. 
Ten opzichte van het tijdvak der Republiek lag de oorzaak daarvan in de 
heerschende denkbeelden der staatspartijen , die de geschiedenis deden 
misbruiken tot een wapenhuis ter verdediging harer stellingen, en in de 
beschouwing van de historische feiten zich geheel en al door hare eenzij- 
dige begrippen lieten beheerschen. Niets heeft der geschiedschrijving in 
ons vaderland meer geschaacl, dan het bevooroordeelde standpunt, waarop 
de schrijvers, onder den invloed der omstandigheden , geplaatst waren. 
En ook dit strekke ons tot eene waarschuwende les. 

Wagenaars werk , b. v. , gedeeltelijk onder toezicht der Amsterdamsche 
burgemeesteren geschreven *), draagt algemeen den stempel dier partij- 
begrippen. 

Hoewel hij beweert zich van alle vooroordeelen te hebben ontdaan , // en 
//den staat des Lands en der Regeeringe opgenomen, zoo als hy legt, niet 
//zo als wy hem gaarne zouden hebben" 2 ); heeft het staatsch-aristokratische 
prisma voortdurend zijn oog beneveld. Hij meent overal te zien //hoe onze 
//Vryheid, van vroeg af aan, belaagd geworden is" 3 ), vooral door //onze 
//Graven, die zo zeer den meester gespeeld, en 'sLands Vryheid verkragt 
//hebben" 4 ). Vandaar dan ook, dat in zijn oog onze geheele geschiedenis 
niet anders dan //als eene Historie der getergde, verdrukte, herleevende en 
// zegepraalende Vryheid des Vaderlands kan aangemerkt worden" 5 ). 

Die zegepraal is hem natuurlijk de volledige triumf van het staatsch- 
aristokratische bewind, met terzijdestelling der stadhouders, die cle achter- 
gebleven schaduw waren dier graven , die steeds 's lands vrijheid hebben 

') Zie Prof. Tydeman in Bilderdijk's Gesch. des Vaderlands , XIII D. , l e St., bl. 78. 

J ) Vaderl. Historie, I Deel, Voorrede, bl. XXXVI. 

3 ) T. a. pL, bl. VI. 

4 ) T. a. pl., bl. IV. 

5) T. a. pl., bl. VIII. 



REDE VOERING. 



237 



verkraclit; gelijk Simon van Slingelandt niet lang te voren zei: //dat de 
//naam van Vryheid hedendaags in veeler mond beduid eene Staatsregee- 
//ring sonder Stadhouders, eene independentie van de Provincien van 
//malkander, soo niet een volslagen anarchie" '). 

Uit dat oogpunt, zoo eenzijdig als anti-nationaal, is het geheele tijdvak 
der Republiek bij Wagenaar behandelcl. 

Bilderdijk is niet minder, hoezeer dan ook in tegenovergestelde rich- 
ting eenzijdig. 

Vooreerst is hij dikwerf meer rechtsgeleerde dan geschicdvorscher a ); dat 
wil zeggen , hij houdt soms te veel het geschreven recht op het oog ; zonder 
in zijne beschouwingen genoegsame plaats te gunnen aan de veranderingen 
of wijzigingen daarin feitelijk door den tijd en de gewoonte gemaakt. 
Bovendien , zeer uitsluitend monarchaal en Oranjegezind , anti-Wagenaarsch , 
en brandend van ijver om de verkeerde richting van diens Historie te be- 
strijden , verleidt hem dit maar al te dikwerf tot uitspraken en oordeelvel- 
lingen , die der historische onpartijdigheid te kort doen. Hij mist die kalmte 
die mede eene vereischte is bij den navorscher eener objektive wetenschap. 

Zijne warmste vrienden erkennen dan ook, niet slechts, dat zijn werk 
niet voldoet aan // den vollen eisch der geschiedkunde als wetenschap" 3 ) ; 
maar ook dat hij wel eens opzettelijk in zijn kamplust zich tot overdrijving 
laat verleiden 4 ). Zeer juist is hij in dit opzicht door den heer Groen 
van Prinsterer geteekend. 

Bij al den verdienden lof, dien hij Bilderdijk toezwaait, vooral wegens 
de opwekking van meer historischen zin, die niet berust in hetgeen men 
een tijdlang als het nec plus ultra van alle geschiedkundige wetenschap had 
beschouwd; bij al den lof dien hij hem niet kan onthouden als geniaal 
geschiedvorscher , doet hij hem kennen als te zeer beheerscht //door dat 
// zelfvertrouwen , dat zich overgeeft aan de verleidelijke inblazingen van 
//eene soort van historischen orakelzin; door die overmaat van kracht, die 
//zelfs in het min juiste geene middelmaat veroorlooft; door dien branden- 

') Staatkundige Geschriften, II Deel, bl. 107 en 4. 

J ) Verg. de noot op het II Deel zijner Geschiedenis , bl. 40. 

3 ) Prof. Tydemax in het XIII D. 1° Stuk van Bilderdijk's Geschiedenis , bl. 46. 

») T. a. pl., bl. 55. 



238 W. J. A. JONCKBLOET 

//den ijver, die vervoert, in stee van te leiden, dien onbuigsamen zin, 
// waarnaar ' de feiten zich plooyen liever dan er rnede in botsing te konien. 
//Terwijl hij, zoo ten goede als ten kwade, de voorwerpen van zijne voor- 
//licfde of zijnen afkeer idealizeert, doet zijn ijver om de dwaling te be- 
//kampen hem de grenzen der waarheid overschrijden; — en in de hitte 
//van den strijd laat hij zich herhaaldelijk verleiden om veeleer met kracht 
//dan met juistheid zijne slagen toe te brengen" x ). 

De feiten en dwalingen van historieschrijvers als Wagenaar en Bil- 
derdijk zijn, meer dan eene dorre opsomming van regels, geschikt om 
ons de eischen eener ware en grondige studie der geschiedenis te ontvou- 
wen. Die dwalingen dwingen ons, en wij kunnen het niet genoeg her- 
halen, terug te keeren tot de studie der bronnen, om ons eene heldere en 
juiste voorstelling van de geschiedenis des Vaderlands te vormen. 

Wij leven daartoe in een gelukkigen tijd, M. H. ; want de overtuiging 
hier door ons uitgesproken , heeft zich in de Iaatste jaren zoo levendig 
doen gevoelen, dat men allerwege de handen ineengeslagen heeft om die 
bronnen milder te doen vloeyen. -Er is geen belangrijk tijdperk uit pnze 
geschiedenis , waarover niet door nieuw uitgegeven geschriften een helder- 
der licht is verspreid. De middeneeuwen , het tijdvak der Republiek , de 
omwenteling van 1795 , vooral het belangrijke tijdperk van den worstel- 
strijd met Spanje, alles heeft ten voorwerp van nader onderzoek ,. van 
dieper studie gestrekt; en monografien, oorspronkelijke staatsstukken , 
brieven die ons het karakter en de inzichten der handelende personen 
blootleggen; de voortbrengselen van den geest en den kunstzin des voor- 
geslachts; alles is aan het licht gebracht, en kan door ons cijnsbaar ge- 
maakt worden aan de tot-stand-brenging van dat algemeene tafereel onzer 
geschiedenis , waarvoor men niet mag verzuimen partij te trekken van elke 
vordering die de wetenschap gemaakt heeft 8 ). 

Is evenwel de tijd reeds aangebroken om die van zoovele zijden bijeen- 
vergaderde stof te verwerken? Die bedenking mag niet o.nbeantwoord 



') Archive», Tom I, Prolegom., pag. 32 et 33. 

*) Mr. G. Geoen van Peinsteree, Jrchives, Tora I, Proleg. pag. 47: «Une histoire 
geneVale doit eonstater les conquetes que l'etudc a faites." 



REDEVOERING. 239 

• 

blijven. Nog voor weinige jaren verklaarde een onzer uitmuntendste histo- 
riekenners; //Er bestaat nog geene geschiedenis der Nederlanden, en zij 
nkan nog niet tot stand komen ; ter naauwernood hebben de voorbereidende 
// werkzaamheden een aanvang genomen ! )." 

Een twaalftal jaren is sedert die uitspraak verloopen: zou zij thans nog 
onvoorwaardelijk gehoor verdienen ? Wij twijfelen er aan ; en bij den rus- 
teloozen arbeid , waarvan .juist die jaren getuigen waren , komt het ons 
voor, dat er geen geschikter tijd is dan de onze, en die meer kansen van 
welslagen oplevert voor het tot-stand-brengen eener algemeene geschiedenis 
des Vaderlands. 

Het eerste , ruwste werk is grootendeels volbracht : de stof is ruimschoots 
vergaderd ; vele vroeger niet^- gekende en hoogstmerkwaardige bronnen zijn 
algemeen toegankelijk , en daaronder de zoodanigen , die ons veroorloven 
een diepen blik te slaan in het karakter van tijden en personen. 

De vereischten ter behandeling dier stof staan ons levendig voor den 
geest, en de zoo-even aangehaalde voortreffelijke schrijver heeft zelf ons 
den weg dien wij te volgen hebben afgebakend , als hij ons ten plicht 
stelt: //met grooten ijver te pnderzoeken; alle voorbarigheid te schuwen, 
//waar het op oordeelen aankomt; ieder bijoogmerk te laten varen, ieder 
//nevendoel, dat onze zucht naar waarheid zou kunnen doen betwijfelen" 8 ). 

Welnu, onze tijd levert waarborgen op voor de vervulling van die plich- 
ten. Den ijver in het onderzoek zal niemand betwisten , die de werkzaam- 
heid der laatste jaren heeft gade geslagen. Ook aan de overige vereischten 
kunnen wij voldoen. 

Wij kennen de gebreken onzer voorgangers, en voor sommigen hunner 
feilen zijn wij door de omstandigheden behoed. 

Zin voor, ja behoefte aari wat men lokale kleur noemt, .een gevolg van 
meerder waarheidszin en grondiger studie, behooren te zeer tot de eigen- 
aardigheden van onzen tijd , dan dat wij zouden behoeven te vreezen , dat 
wij in dit opzicht ons niet zouden spiegelen aan wat wij laken bij hen die 
ons voorgingen. 



') Mr. Geoen van Pkinsteber, Archives, Tom I, Proge'1. , pag. 28. 
») Dezelfde, t. a. pL, bl. 29. 



240 W. J. A. JONCKBLOET 

De sluyer die de middeneeuwen omhulde is nagenoeg geheel wegge- 
vaagd. Hief Ki,uit er den eenen slip van op, om het eerste licht te doen 
stralen op het middeneeuwsche recht; ons is het gegeven het deksel geheel 
te doen wegvallen, daar wij, toegerust met eene vroeger naauwelijks mo- 
gelijk gewaande kennis van oudheden, kunst en letteren, de inwendige 
beweging van dat tijdperk kunnen begrijpen en blootleggen, en zoodoende 
eerst aan het tafreel gloed en leven bijzetten. 

De dagen der Republiek zijn voorbijgegaan , en met hen de oorzaak en 
aanleiding tot de verdeeldheden, die met haar wezen schenen vervveven. 
De drang van het oogenblik kan ons niet meer dwingen partij te kiezen 
voor Staats- noch Stadhoudersgezinden. Hunne daden en beginselen kun- 
nen wij dagen voor de hooge vierschaar van waarheid en zedelijkheid, 
zonder dat wij behoeven te vreezen, dat ons oordeel door partijdige voor- 
of tegeningenomenheid zal worden beneveld. 

Ook de latere veelbewogen jaren der geschiedenis zullen wij met kalmte 
kunnen beschouwen, als de geest \an het nederlandsche volk werkelijk tot 
ons gesproken heeft uit de yroegere bladen zijner historie; als wij ons niet 
blind gestaard hebben aan de letter der geschiedenis , maar uit haar de 
algemeene wet van volksleven en volksontvvikkeling hebben opgespoord. 

En hoe hebben de laatste 60, wat zeg ik! de laatste 25 jaren zelfs, 
onzen historischen blik verhelderd! Die rijkdom aan gebeurtenissen , die 
wisseling van lotgevallen van staten en vorsten in zoo kort een tijdsbestek 
saamgedrongen , hoe hebben zij het oordeel van den opmerkzamen be- 
schouwer doen rijpen. Wij hebben kunnen zien hoe groote gebeurtenissen 
zich vormen, en wat daarop van invloed kan zijn; wij hebben de staat- 
kunde der europesche kabinetten in hare wederkeerige werking bespied ; 
en voor wie oogeu had om te zien , en helderheid van geest om te oor- 
deelen, voor wie geen vreemdeling was in zijn eigen tijd, is door die 
ondervinding een nieuw licht opgegaan over de woelingen en worstelingen 
van vroeger eeuw. 

Zijn wij intusschen vrij van hartstochten en vooroordeelen , en kent ook 
onze tijd geen partijen, wier hand de tooverroede zwaait, die de kleuren 
der gsschiedenis doet veranderen en de feitcn zich schikken naar haren 

willekeur ? 



REDEVOERING. 



241 



'tZou dwaasheid zijn er aan te twijfelen, M. H. Maar tegen het gevaar 
om daardoor vervoerd te worden , hebben wij een waarborg in dien • zin 
voor echte, objektive wetenschap, die onzen tijd boven de vorige eeuw 
kenschetst. 

Een hoogst merkwaardig voorbeeld van dien invloed van de liefde tot de 
wetenschap, levert ons een der voortreffelijkste geschiedvorschers van den 
jongeren tijd, Augustin Thierry. Toen hij de eerste schreden zette op 
het veld, waarop hij zoo menigen lauwer zou plukken, was het met het 
doel om wapenen te zoeken ter bestrijding van politieke tegenstanders. 
Allengs dringt hij dieper door in het voorwerp zijner studie, en na weinige 
jaren is het doel waarom hij de Wetenschap beoefent, de wetenschap zelve 
geworden. Hooren wij hemzelf, als hij getuigt J ) : //Naarmate ik dieper 
// doordrong in het onderzoek , hetzij van de richting door onze geschied- 
//schrijvers gevolgd, hetzij van de grondstof zelf onzer historie, naar die 
//mate verbleekte de politieke tint mijner schriften; de wetenschap trad 
//meer zonder bijoogmerken op den voorgrond; belangrijk werden mijne 
//opstellen alleen voor den kleiner kring van hen, die de wetenschap op 
//prijs stellen." 

En wie onzer, die de hand in den boezem steekt, zal niet moeten be- 
kennen , dat het hem min of meer eveneeus gegaan is ; dat van den eenen 
kant bijoogmerken , van de andere zijde historische vooroordeelen en 
valsche begrippen vanzelf zijn weggevaagd door waarachtigen zin voor 
de wetenschap, die hij bij grondiger en gezetter beoefening om haarzelve 
lief kreeg. 

Twijfelen wij daarom ook niet langer, M. H. of het tijdstip aangebroken 
is, waarop eene volledige, onpartijdige geschiedenis van het nederlandsche 
volk, eene geschiedenis voldoende aan de strengste eischen der wetenschap, 
mogelijk is geworden , gelijk zij reeds sedert jaren noodzakelijk werd ge- 
keurd. Waar eene zoo diep gevoelde behoefte bestaat, kan het tijdstip 
niet verre meer verwijderd zijn dat aan die behoefte zal worden voldaan. 

Is eenmaal de geschiedenis des vaderlands overeenkomstig de eischen 
van den tijd naar waarheid voorgesteld , de sympathie er voor zal algemee- 



') Dix ans (PEtudes Ili&toriques > Preface. 



31 



242 



W. J. A. JONCKBLOET 



ner worden , en eindelijk zullen Neerlands zonen Nederland ook kunnen 
liefhebben onidat zij het kennen. 



Onze roeping is het intusschen den historischen zin aan te kweken, en 
grondige kennis van de ontwikkeling des nederlandschen volks tot op on- 
zen tijd te prenten in hoofden en harten van hen, die bestemd zijn ora 
die ontwikkeling een stap verder te brengen. Die gemeenschappelijke be- 
oefening der wetenschap , die voor alle anderen den Nederlander moet ter 
harte gaan, moge hun een helder inzicht geven in het historische leven 
onzes volks, en daardoor de eischen van het heden en der toekomst ver- 
duidelijken; zij moge vooral medewerken om dien nationalen zin aan te 
kweken , zonder welken eene zelfstandige toekomst voor het Vaderland eene 
onmogelijkheid is; maar die wel begrepen en innig gevoeld, de beste 
waarborg is voor Neerlands eer. 



Dat ik tot die verheven taak, op ruimer schaal dan vroeger, gerechtigd 
ben, heb ik aan U te danken, Edelgrootachtbare Heeren, Kuratoren de- 
zer Hoogeschool, die door uwe vereerende keuze, door onzen geeerbiedigden 
Koning welwillend bekrachtigd, mij geroepen hebt orn in Gruno's veste 
die wetenschap, die bij uitnemendheid de vaderlandsche is, te handhaven 
en voort te planten. Ik weet het, gij verlangt geene hoogklinkende dank- 
betuiging in weidschen woordenpraal : gij eischt slechts, dat ik door voort- 
gezette studie en ijverige plichtsbetrachting zal toonen, dat Gij u in uwe 
keuze niet bedrogen hebt. Maar wat uwe zedigheid u verbiedt te vorde- 
ren mag ik U niet onthouden ; en ik zou het gevoel van geluk , dat in 
dit plechtig uur mijn hart vervult , bederven , wanneer ik mij moest weer- 
houden uit te spreken wat in mijn binnenste gloeit. Openhjk wil ik het 
dan ook erkennen, met hart en mond, jhoe diep ik gevoel wat ik U ver- 
schuldigd ben. Ontvangt daarvoor de hulde mijner erkentelijkheid ; en 
weest verzekerd, dat zoo ik nog een spoorslag behoefde om mijne beste 



REDEVOERING. 



243 



levenskrachten te blijven wijden aan de wetenschap, die ik lief kreeg 
naarmate ik nader met haar vertrouwd werd, weest verzekerd, dat uwe 
eervolle onderscheiding , uw mannelijk vertrouwen daartoe de beste prik- 
kel zou wezen. 

Als ik mij vleyen durf dat mijn streven tot op dezen dag uwe goedkeu- 
ring heeft weggedragen, en dat het U eene aanleiding was mij herwaarts 
te roepen , dan wijst mij dit ook den weg dien ik voortaan te volgen heb. 
Dat streven, waarop Gij uw zegel gedrukt hebt, wat was het anders dan 
met ijver de wetenschap om haarszelfs wille te beoefenen , en alle krach- 
ten, hoe gering dan ook, in te spannen om voor haar de harten te ont- 
gloeyen ! Dat zal ook hier mijn ideaal zijn ; en plechtig verbind ik mij 
heden om jegens die wetenschap , jegens deze Hoogeschool , jegens U , 
mijn plicht te vervullen , den plicht die overeenstemt met de neiging van 
mijn hart. 

Ik ontveins mij niet hoe zwaar die plicht is : eene ondervinding van zes 
jaren heeft mij met zijnen omvang bekend gemaakt; en zoo de werkkring 
dien ik verlaat mij eene gewenschte oefenschool werd, dagelijks bood hij 
mij de gelegenheid mij te overtuigen, dat alleen onverflaauwde ijver en 
voortgezette inspanning in staat stelt zonder oneer den driedubbelen last 
te torschen aan dien plicht verbonden. 

Moge ik al, zonder der zedigheid te kort te doen, van mijzelven dur- 
ven getuigen, dat het mij aan ijver ten minste niet ontbreken zal; bij de 
intrede in mijne nieuwe loopbaan wordt mijn vertrouvven heftig geschokt, 
als ik bedenk wien ik te vervangen heb. 

Hoe brandend ook de ijver zij waarmede ik mij bezield voel; hoe innig 
ook het voornemen bij mij vast sta in gemoede mijne plichten te vervul- 
len, ik weet maar al te zeer, de Vries wordt U niet licht vergoed. Eene 
veeljarige vriendschap heeft mij het voorrecht gesGhonken dat hart en dat 
hoofd te leeren kennen: ik weet wat schat van geleerdheid in dat brein 
klaar geordend ligt; ik weet wat edele aandoeningen dien boezem doen 
zwellen; en ik voel dubbel wat mij ontbreekt: nu ik de plaats ga inne- 
men waarvan hij het cieraad was. 

Intusschen , met zijn beeld voor oogen , zal ik er mijn roem in stellen 
hem na te treden op de baan die hij hier met eere bewandelde. 

31* 



244 



W. J. A. JONCKBLOET 



Zoo zal ik zeker aan uvve bedoeling beantwoorden , uw vertrouwen be- 
loonen , Edelgrootachtbare Heeren ; en zoo zal ik eenmaal recht verkrijgen 
op uwe achting, en op die verlichte en krachtige ondersteuning , die uwe 
zucht voor wetenschap en Hoogeschool u niet doet onthouden aan wie 
zich harer waardig maakt. 



Hooggeleerde Heeren, die ik heden voor het eerst als mijne ambtge- 
nooten mag begroeten, ik sta thans aan den drempel van het perk, waar- 
in gij reeds zooveel lauwers en zelfvoldoening hebt mogen oogsten. Be- 
hoef in U te zeggen dat het voor mij een even aangenaam als plechtig 
uur is , waarop ik word ingeleid in uwen kring? 

Misduid mij echter niet , wanneer ik , alvorens U de broederhand te 
reiken, een oogenblik in gedachten verwijle bij hen die ik verlaat. Eene 
betrekking van zes jaren tot Deventers Doorluchtige School, heeft mij 
veel stof gegeven tot dankbare herinnering. Nimmer zullen de jaren daar 
doorleefd, uit mijn geheugen gewischt worden. Daar trad ik voor het eerst 
de praktische loopbaan in; daar heb ik mij grootendeels gevormd; daar 
heeft onvergetelijk lief en leed mijne borst bewogen; daar was ik geluk- 
kig in de achting en liefde van zoovelen , waaraan ik mij niet kan ont- 
rukken, zonder dat een alsemdruppel zich mengt in den vreugdebeker 
van het oogenblik. 

Als vreemdeling treed ik U te gemoet, voor weinig tijds den meesten 
uwer persoonlijk geheel onbekend; ik mag niet vergen dat ik van dezen 
eersten dag af aan, hier reeds zou wedervinden, wat ik ginds terugliet; 
maar ik mag U toch de broederhand bieden , in de hope , ja in 't ver- 
trouwen , dat ik eenmaal ook uwe vriendschap zal verwerven. Ik stel mij 
ernstig voor daarnaar te streven; en de blijken van welwillendheid , van 
hartelijke voorkomendheid , die ik, geheel onverdiend, van velen uwer 
reeds mocht ondervinden , schenken mij de overtuiging dat ik in mijne po- 
ging zal slagen. Ik stel er dubbelen prijs op, omdat die onderlinge wel- 
willendheid ten naauwste is verbonden met den bloei, de eer onzer Hoo- 
geschool. Vrijmoedig roep ik die welwillendheid in, zoowel als uwe 



REDEVOERING. 



245 



medewerking en den steun uwer ondervinding , die uwe humaniteit mij 
niet zal weigeren. 



Tot U in het bijzonder een enkel woord, geleerde Hecker, wien ik 
voor weinig weken voor 't eerst de hand mocht drukken. Die handdruk 
was van weerszijde mannelijk en hartelijk; hij was mij een verblijdend 
voorteeken , dat de vriendschap ontloken onder zoodanige omstandigheden 
als die ons te samen brachten , hecht en sterk zal zijn , omdat zij rust 
zoowel op wederzijdsche sympathie, als op wederkeerige achting. 



Wat kon mijne vreugde op dezen dag meer verhoogen dan uwe tegen- 
woordigheid , waarde de Vries ! Dat openlijk bewijs uwer vriendschap is 
mij alles waard, al had ik het niet noodig om innig overtuigd te wezen 
van 't geen Gij voor mij zijt. 

Wij mochten het zeldzaam voorrecht smaken hand aan hand den weg der 
wetenschap te bewandelen, zonder dat immer zelfzuchtige naijver aan onze 
vriendschap knaagde. Ik ben er fier op die verklaring te kunnen afleggen. 

Gij hebt U verheugd toen ik U zou opvolgen in den leerstoel waarvaii 
Gij vier jaren het cieraad zijt geweest; ik deelde in uw geluk toen de 
roeping naar Leiden U nog ruimer veld bood om uwe veelzijdige en gron- 
dige wetenschap ten oorbaar van het vaderland aan te wenden, terwijl zij 
U tevens terugvoerde in den kring der uwen. Gods zegen ruste op uwen 
nieuwen werkkring ! 

Wie U hier gekend heeft betreurt uw gemis; maar ook Gij zult dikwerf 
het oog naar Groningen wenden , waar het innigst geluk , al was 't slechts 
korten tijd , voor U bloeide ; waar Gij tranen geweend hebt , die U deze 
plek onvergetelijk maken. 

De wetenschap was uw troost, zij blijve uwe kracht! Wat toekomst 
ons ook beschoren zij , moedig haar te gemoet getreden , berustend in 
Gods almachtig en vaderlijk bestuur, dat wij op de baan onzer studie 



246 W. J. A. JONCKBLOET REDEVOERIiNG. 

steeds inniger leerden waardeeren; moedig haar te gemoet getreden , hand 
in hand, in het zalig gevoel, dat wij, zoowel op wetenschappelijk ge- 
bied, als in den huiselijken kring, voor elkander zullen blijven die wij 
tot hiertoe waren : een hart en eene ziel. 



En Gij , jongehngen , die aan deze Hoogeschool U vormt voor het maat- 
schappelijk leven, laat ik eindelijk ook U begroeten met die warme gene- 
genheid, die van nu af aan ons moet verbinden, wil onze gemeenschap- 
pelijke arbeid vruchten dragen. Ik weet het, hoog slaat U de borst bij 
het denkbeeld uwe jeugdige kracht te wijden aan de beoefening der va- 
derlandsche wetenschap , die zooveel aantrekkelijks heeft. Gij waardeert 
de taal onzer vaderen, die taal zoo rijk en zoo krachtig; Gij bemint die 
bloeyende letterkunde, waarin zij zoo heerlijk zich ontrolt; Gij zijt ont- 
gloeid voor die geschiedenis des Vaderlands, wier aard en strekking ik 
U heden trachtte te ontvouwen. En geen wonder, want de gloed, die 
tintelde in de welsprekendheid van hem, die nog kort geleden U rond- 
leidde in al die schatten, moest wel eene vonk in uwen boezem overstorten. 

Behoud die geestdrift, die hij bij U heeft opgewekt, en laat mij de 
erfgenaam zijn dier liefde, vvaarmede "gij aan zijne lippen hingt. Dat zal 
mij moecl en kracht schenken om er naar te streven om voor U, voor 
deze Hoogeschool te worden, wat hij zich zoo roemvol betoond heeft. 



ORDO LECTIONUM, 

IN ACADEMIA GRONINGANA, 

HABENDARUM 

1NDE A MENSE SEPT. ANNI CI3I3CCCLIII AD FERIAS AESTIVAN ANNI CI3I3CCCLIV. 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 

Petrtjs Hofstede de Groot diebus Lunae, hora VIII, Martis, hora X, 
et Mercurii, hora VIII, Historiam Ecclesia Christianae, secundum Linea- 
menta sua, typis divulgata, enarrabit; diebus Lunae, Mercurii et Veneris, 
hora X, Bogmaticam et Apologeticam C/tristianam , secunduin Compendium 
a L. G. Pareau et se editum , exponet ; diebus Lunae et Mercurii , hora 
IX, et Martis, hora XI, Theologiam Naturalem, secundum Compendium 
a se editum , tradet ; hora auditoribus commoda, Barnabae Epistolam et alia 
Patrum opuscula cum Commilitonibus leget. Denique ut religionis Chris- 
tianae accuratius cognoscendae copia fiat omnibus, qui huius rei desiderio 
tenentur, Academiae alumnis, die Martis, hora IV, cum variarum Facul- 
tatum Studiosis colloquetur duce Compendio, a se edito, cui titules est: 
Opleiding tot zelfstandig inzigt in het Christendom. 

Ludovicus Gerlachus Pareau diebus Iovis et Veneris, hora, XI, En- 
cyclopaediam Theologi Christiani, secundum Compendium a P. Hofstede de 
Groot et se editum, exponet; diebus Martis, Mercurii et Iovis, hora 
XII , secundum C.ompendium suum typis expressum , Theologiam Christia- 
nam moralem exponet; diebus Lunae atque Veneris, hora XII, et die 
Martis , hora I , loca nonnulla Herme?ieutices sacrae , secundum Compe?i- 
dium suum typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hebraica cum 
Commilitonibus interpretabitur. 

Gcilielmus Muurling die Lunae , hora XI , tractabit Criticam Novi 
Testamenti; diebus Martis et Veneris , hora IX, et die Iovis, hora X, 



248 



ORDO LECTIONUM. 



Euangelium Iohannis cum Coramilitonibus interpretabitur; diebus Martis 
et Veneris, hora VIII, et die Iovis, hora IX, Theologiam Practicam tra- 
det; die Iovis, hora III, exercitia Homiletica, et die Saturni, horaXI, 
exercitia provectiorum Catechetica, cum pueris instituenda, moderabitur. 

Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis Theologicis, die 
Mercurii, hora III, suis vicibus praeerunt Theologiae Professores. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

Eredericus Christianus de Greuve diebus Lunae, Martis et Mercurii, 
hora XI, Zqgicam docebit; diebus autem Iovis, Veneris et Saturni, hora 
IX Historiam Philosophiae exponet; hora X Metaphysicam tradet ; Encyclo- 
paediam , Ethicam , aliamve Philosophiae partem hora auditoribus commoda 
explicabit. Cum provectioribus Kantii philosophiam criticam , a Kinkero 
expositam et emendatam , sive Dualismum Rationis humanae interpretabitur. 

Iacobus Adolfhus Carolus Rovers Historiam gentium tradet diebus 
Lunae , Martis et Mercurii , hora IX ; Antiquitates Romanas , iisdem die- 
bus , hora X , et die Iovis , hora VIII ; Antiquitates Graecas , hora audi- 
toribus commoda. Disputandi exercitationibus praeerit die Iovis, hora IX. 

Iosua Ioannes Piiilippus Valeton elementa grammatices Hebraicae , 
additis exercitiis analyticis , tradet diebus Lunae , Martis et Mercurii , hora 
VIII; Grammaticam linguarum Semiticarum comparatam, additis exercitiis 
analyticis Arabicis et Aramaeis, exponet diebus Iovis, Veneris et Saturni, 
hora VIII; Antiquitatem Hebraicam explicabit diebus Lunae, Martis et 
Mercurii, hora X; Libros Samuelis interpretabitus diebus Lunae et 
Mercurii, hora XI; Vaticiniorum JesaIae capita selecta die Martis , 
hora XI. Cum provectioribus Kosegartenii Chrestomathiam privatim 
leget die Lunae , hora IV , et Chrestomathiam Kirschianam «Bernsteinio 
editam eodem die , hora V. 

Ioannes Adolphus Carolus van Heusde diebus Iovis, Veneris et 
Saturni, hora X, Giceronis de Fin. L. III sq. , iisdem diebus, hora I, 
Sophoclis Oedipum Coloneum explicabit; petentibus vero, iisdem diebus 
hora XI, privatim historiam poesis tragicae Graecae adhibitis veterum de 
ea re locis exponet. 



I 

' ORDO LECTIONUM. 249 

Matthias de Vries Historiam Patriae tradet , diebus Iovis , Veneris 
et Saturni, hora XII; Linguam patriam explicabit et Eloquentiae prae- 
cepta tradet , diebus Lunae , Martis et Mercurii , hora XII ; Exercitia 
practica moderabitur, die Martis, hora XI; Fabulam, Floris ende Blance- 
floer dictam, a Doct. Hoffmanno Fallerslebensi editam, interpretabi- 
tur, diebus Lunae et Mercurii, hora XI; Selecta Vondelii loca expo- 
net die Mercurii, hora I. Si qui sint, qui Linguae Sanscritae elementa 
sibi explicari cupiant, eorum studia lubentissime adiuvabit; Grammaticam 
Sanscritam et Anthologiam, a Clo. Westergaard editas, explicabit die 
Martis, hora VI ad VIII. 

IN FACULTATE IURIDICA. 

Henricus Nienhuis diebus Mercurii, Iovis , Veneris et Saturni, hora 
XI, Ius Civile interpretabitur , iisdemque diebus, excepto die Saturni, 
hora XII, selecta luris Mercatorii capita tractabit; diebus Mercurii hora 
X, et Saturni hora X et XII, maxime secundum ius patrium hodiernum, 
locum de foro competente in caussis civilibus , ipsiusque Processus Civilis 
cum principia tum praecepta exponet; quibus, post ferias hyemales, ad- 
iunget Ewercitationes forenses. 

Iacobus Hermannus Philipse diebus Martis, Mercurii, Iovis et Vene- 
nis, hora IX, Institutiones Iustiniani explicabit; die Lunae, hora XI, 
diebus Martis, Iovis et Veneris, hora X, mense vero Aprili, Maio, Iunio 
et Septembri, iisdem diebus, hora matutina VII, selectos Pandectarum 
locos tractabit; die Lunae, hora VIII et XI, die Martis, hora VIII, 
Historiam Iuris Romani enarrabit; die Mercurii, lovis et Veneris, hora 
VIII, Encgclopaediam ac Methodologiam Iuris tradet. 

Cornelius Star Numan diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora VIII, 
Codicem poenarum, quo adhuc utimur, interpretabitur ; hora IX, luris 
publici principia tradet, adhibito Bluntschlii opere: Allgemeines Staats- 
recht, geschichtiich begrundet , Monachii , 1851; diebus Lunae, hora X, 
Iovis et Veneris, hora VIII, Oeconomiae politicae initia tradet; die 
Martis, hora X, diebus Iovis et Veneris, hora IX, Ius criminale 
patrium docebit ; diebus Mercurii , Iovis et Veneris , hora XI , de 

32 



250 



ORDO LECTIONUM. 



natura Iuris aget. Taciti Germaniam cum coinmilitonibus leget, hora 
opportuna. 

Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt Iuris Professores. 

IN FACULTATE MEDICA. 

Iacobus Baart de la Faille diebus Mercurii et Iovis, hora VIII, et 
Saturni, hora IX, sed post ferias Paschales, diebus Mercurii et Iovis, 
hora VIII, Veneris et Saturni, hora VII, Artem Obstetriciam Theoreti- 
cam et Practicam exponet, et in Nosocomio Academico, ad parturientium 
lectos, qualibet oblata occasione, practice instituet; diebus Lunae et Mar- 
tis, hora VIII, Artis Obstetriciae partem Technicam de industria docebit; 
Therajnam spccialem morborum tradet diebus Lunae , Martis et Mercurii , 
hora IX, et post ferias Paschales etiam diebus Mercurii et Iovis, hora VII; 
diebus Mercurii, hora X, et Saturni, hora VIII, Medicinam Forensem 
docebit; diebus Lunae, Iovis et Saturni, hora X ad XII, ceteris diebus, 
hora XI ad XII , in Nosocomio Academico Clinicis exercitationibus vacabit, 
morbosque ibi tractatos uberius exponet. Disputationum exercitiis lubens 
vacabit. 

Franciscus Zacharias Ermerins Pathologiam generalem docebit diebus 
Lunae , Martis , Mercurii et Iovis , hora IX ; Histologiam , iisdem diebus , 
hora XI ; Anatomiam pathologicam , die Veneris hora VIII et X , et die 
Saturni, hora VIII. Uaiercitationibus clinicis in Nosocomio quotidie vaca- 
bit hora I. 

Ianus Hissink Iansen Chirurgiam docebit die Martis, hora X, diebus 
Iovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, 
hora IX ; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii et Saturni , 
hora, XII ; Clinicis exercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus 
Lunae, Martis, Iovis et Veneris, hora XII; Anatomen corporis humani 
exponet diebus Mercurii, Iovis, Veneris et Saturni, hora IV. Dissectio- 
nibus cadaverum anatomicis tempore opportuno instituendis quotidie praeerit. 

IsAacus van Deen Physiologiam specialem docebit diebus Lunae, Mar- 
tis, Mercurii et Saturni, hora VIII; Physiologiam generalem, diebus Iovis 
ct Veneris , hora VIII ; Bemediorum effectum et therapeuticum usum K diebus 



ORDO LECTIONUM. 



251 



Lunae , Martis et Mercurii , hora X ; Pharmacognosin et naturalem reme- 
diorum historiam, diebus Veneris et Saturni, hora IX; Therapiam genera- 
lem , diebus Iovis et Veneris, hora III. Experimentis et indagationibus 
physiologicis quotidie, hora XII ad II, vacabit. 

IN FAGULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

Heemannus Curistianus van Hall die Veneris, hora VIII et IX, 
autumnali et aestivo tempore etiam die Martis, Iovis et Saturni, hora VIII, 
elementa Botanices illustrabit. Botanices sublimioris selecta quaedam capita 
tradet die Veneris, hora XI.. Die Mercurii hora IX et X aget de plantis 
medicinalibus aliisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata , 
ordine Familiarum naturalium; die Saturni autem, hora X et XI, Oeco- 
nomiam ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, alter- 
nis dierum hebdomadibus , die Mercurii hora VII excursionibus botanicis 
praeerit. 

Ianus Guilielmus Ermerins diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora XI, 
Arithmetices , Algebrae, Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- 
plicabit; Bhysicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I, diebus 
Iovis, Veneris et Saturni, hora XII; Physicam theoreticam universe, aut 
selecta eius capita, provectioribus discipulis exponet. Be Matheseos ele- 
mentis disquisitio habebitur diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora pome- 
ridiana III. 

Nicolaus Mulder die Lunae, hora X, die Martis, hora X et XII, 
Historiam Animalium invertebratorum naturalem docebit; de Mammalibus 
vero aget hora dein indicauda; diebus Veneris et Saturni, hora XI, Ana- 
tomen animalium comparatam tradet. Exercitiis Zoblogicis et Zobtomicis 
practicis quotidie praeerit. 

Guilielmus Adrianus Enschede diebus Iovis et Saturni, hora IX, 
Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit; selectos Algebrae 
locos tractabit diebus Luuae et Martis , hora XI ; Geometriam analytieam , 
Calculum differentialem et integralem , Mcchanicam analyticam, Astronomiam 
sphaericam et physicam exponet horis commilitonibus commodis ; Exercitia 
mathematica futurorum Praeceptorum moderabitur horis postea indicandis. 

32* 



252 



ORDO LECTIONUM. 



Petrus Iohannes van Kerckhoff diebus Lunae et Martis, hora IX, 
die vero Mercurii, hora XII, Chemiam anorganicam docebit; diebus Mer- 
curii, hora XI, et Saturni, hora X, Chemiam corporum organicorum ex- 
ponet ; diebus Lunae , hora XII , et Iovis , hora X , Chemiam pharmaceu- 
ticam tradet; Chemiae technologicae capita in usum publicum explicabit 
diebus Lunae et Martis , hora pomeridiana VI ; Chemiam practicam docebit 
et Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. 



Guijelmus Hecker, Paedagogices Lector, diebus Lunae et Martis, 
hora I , Literarum aliarumque disciplinarum studiosis Taedagogices elementa 
tradet, sive de discendi docendique methodo praecepta dabit. Exercitia 
oratoria moderabitur diebus Luhae et Martis, hora pomeridiana VI. 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN AGADEMIA GRONINGANA, 

DIE 31 M. DECEMBKIS 1853. 



in Facultate Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 101. 

// // Juridica 58. 

u // Medica 36. 

// // Disc. Math. et Phys 43. 

// // Theologica . ; . . 31. 

269. 



DOCTORES CREAT I 
IN ACADEMIA GRONINGANA, 

INDE A DIE 13 OCTOBKIS 1853 A.D 12 OCTOBRIS 1854. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

1854. 

d. 16 Jan. Petrus Johannes Nicolaus Wetsels, Meppelanus, privatim 
defensa Disputatione antiquaria de Fetialibus, Ph. Th. M. L. H. D. 
cum laude. 

d. 27 Maji. Reinhart Kruizinga Homan, ex pago Kolderveen Drenthi- 
nus, priv. def. Disputatione de hoinine Deorum potestati subjecto, 
qualis in lliade et Qdyssea describitur, Ph. Th. M. L. H. D. magna 
cum laude. 

IN FACULTATE JURIDICA. 

1853. 

d. 27 Oct. Ludolphus Regnerus Wentholt , ex pago Weidum Frisius , 

privatim defensis quaestionibus Juris , J. R. et H. D. inagna cum laude. 
d. 16 Nov. Gulielmus Fredericus Vriese, Amstelodamensis , priv. de- 

fensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. 
Eodem die. Robertus Theodorus Collot d'Escury, Alcmariensis, priv. 

defensis quaestionibus Juris, J. R. et II. D. 
d. 30 Nov. Janus van Giffen, Groninganus, priv. defensis quaestionibus 

Juris, J. R. et H. D. cum laude. 
d. 21 Dec. Arnoldus Hendricus Koning, Westerwoldensis , priv. de- 

fensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. cum laude. 



DOCTORES CREATI. 



255 



d. 21 Dec. Horatius Albarda, Leovardiensis , priv. defensis quaestioni- 
bus Juris, J. R. et H. D. cum laude. 
1854. 

d. 18 Jan. Johannes Benedictus Kan, Groninganus, priv. defensis quaes- 

tionibus Juris, J. R. et H. D. magna cum laude. 
d. 1 Febr. Godartus Gulielmus de Vos van Steenwijk, Meppela- 

Drenthinus, priv. defensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. 

cum laude. 

d. 1 Mart. Johannes Meder, Winschotanus, priv. defensis quaestioni- 

bus Juris, J. R. et H. D. 
d. 22 Mart. Florentius Adrianus van Hall, Groninganus, priv. de- 

fensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. cum laude. 
Eodem die. Gulielmus Adrianus Bergsma, ex pago Idaard-Frisius , 

priv. defensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. cum laude. 
d. 3 Maji. Johannes Casparus Cornelius a Scheltinga Bergsma, ex 

pago Idaard-Frisius , priv. defensis quaestionibus Juris, J. R. et 

H. D. 

d. 14 Junii. IsAacus Telting, Leovardiensis , publice defensa Disputatione 
Juridica de crimine ambitus et de sodalitiis apud Bomanos , J. R. et H. D. 
magna cum laude. 

d. 24 Junii. Franciscus Joannes Kappeyne van de Copello , Haganus , 
priv. defensis quaestionibus Juris, J. R. et H. D. 

Eodem die. Christophorus Adrianus Henricus Ebbinge Wubben, ex 
pago Staphorst Transisalanus , priv. defensis quaestionibus Juris, 
J. R. et H. D. 

IN FACULTATE MEDICA. 

1853. 

d. 22 Oct. Johannes Christophorus Hemsing, Med. Dr. , ex pago 
Balk Frisius, priv. defensis Thesibus Obstetriciis , A. O. D. 

d. 29 Oct. Berend van Buuren, Med. Dr. , e vico Delfzijl, priv. def. 
Thes. Obst. A. O. D. cum laude. 

d. 26 Nov. Marcus Janus Baart de la Faille , Med. Dr. , Groninga- 
nus, priv. def. Thes. Obst. A. 0. D. magna cum laude. 



256 



DOCTORES CREATI. 



d. 3 Dec. Abrahamus Theodorus Folkertsma, ex pago Midlum Fri- 
sius, def. Dissertatione continente conspectum morborum in Clinico 
Clarissimi F. Z. Ermerins anno Academico 1852-1853 observatorum , 
Med. D. magna cum laude. 
1854. 

d. 4 Febr. Berend van Calcar, Med. Dr., def. Thes. Obst. A. O. D. 
cutn laude. 

d. 13 Maji. Johannes Veenhoven , Med. et Art. Obstr. Dr. , defensis 

Thes. Chirurgicis, Chir. D. 
d. 15 Junii. Abrahamus Theodortjs Folkertsma, Med. Dr. , e pago 

Midlum Frisius, def. Thes. Obst. A. O. D. 
d. 17 Junii. Gerhardus Visscher, Hoogeveena-Drenthinus, priv. defensa 

Dissertatione medica de Lupo, Med. Dr. magna cum laude. 
d. 1 Julii. Mattheus van Heyningen Busch Keiser, Westenvijtwerda- 

Groninganus, priv. def. Dissertatione Medica exhibente quaedam de 

haemorrhagia , quae vocatur haemoptysis , Med. D. 
Eodem die. Silvester Arnoldus Lamping, e pago Dale'n Drenthinus , 

priv. def. Dissertatione de glandulis Pacchioni , Med. Dr. magna 

cum laude. 

Eodem die. Lambertus Atzema Folmer, Groninganus, priv. def. Dis- 
sertatione de nexu inter arteriarum truncos et ramos exoricntes , Med. D. 
magna cum laude. 

Eodem die. Gualterus Henricus Crull, Meppela-Drenthinus , priv. def. 
Dissertatione medica continente experimenta quaedam de restitutione 
motus ciliaris evanidi , Med. D. magna cum laude. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

1854. 

d. 19 Jan. Henricus Wybelingh , V. D. M. designatus in pago Rotte- 
valle, publice defensa Dissertatione Theologica, qua inquiritur , quis- 
sit Epistolae Jacobi scriptor, Theol. D. cum laude. 



ATHENAEUM ILLUSTRE 

/ 

AMSTELODAMENSE. 



33 

» 



NOMINA PROFESSORUM, 

aui 

IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI 

INDE A KAL. JAN. AD D. XXXI M. DEC. MDCCCLIII 
DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

F. A. G. MIQUEL , Clar. Ord. Praeses. 
C. J. MATTHES. : 

E. H. yon BAUMHAUEK. 

THEOLOGIAE. 

G. MOLL. 

JURISPRUDENTIAE. 
C. A. den TEX, Prof. enieritus. 
M. DES AMOEIE van der HOEVEN. 

H. de BOSCH KEMPEK. 

PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

J. BOSSCHA, Prof. emeritus. 
H. BEYERMAN. 
P. J. VETH. 
J. C. G. BOOT. 

PROFESSORES MEDICINAE. 

GEK. VKOLIK. 
GUIL. VROLIK. 

C. B. TILANUS, Prof. honorarius. 

P. H. SURLNGAR, Prof. honorarius. 

J. van GEUNS, Prof. extraordinarius. 

G. E. VOORHELM SCHNEE VOOGT , Prof. extraordinarius. 



33* 



ACTA ET GESTA 

IN CONVENTIBUS CLARISSIMI ORDINIS PROFESSORUM 

ATHENAEI ILLUSTRIS AMSTELODAMENSIS , 

ANNO MDCCCLUI. 



Die 19 m. Februarii Praeses Ordini nuntiat se opportuno tempore et loco 
significasse , quem dolorem Ordo perceperit ex obitu Viri Cl. D. J. 
van Lennep, Professoris emeriti, defuncti d. 10 eiusdem mensis. 
Cuius viri per longam aetatem de Athenaco optime meriti memoria 
digne celebrata est a Viro Ampl. H. J. Koenen, Curatorum Prae- 
side, habita die 11 Aprilis Oratione funebri in auditorio Athenaei, 
quae iam recepta est in volumine Annalium proxime superiori. 

Die 10 m. Octobris recitantur literae Curatorum, quibus nuntiatur in 
locum Viri Ampl. J. J. Uitwerf Sterling, defuncti, ab Senatu 
Amstelodamensi Curatorem esse creatum Virum Ampl. C. H. B. 
Boot. 



SERIES LECTIONUM 

IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI 

HABENDARUM INDE A DIE 1 M. OCT. A. MDCCCLm AD FERIAS AESTIVAS A. MDCCCLIV. 



FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL 

privatim tradet Geologiae et Palaeontologiae fundamenta , horis deinde 
indicandis ; 

Pharmacologiam generalem et specialem, diebus Lunae, Martis, 

Mercurii et Jovis, hora XI; 
Botanices Mementa , iisdem diebus, hora X; 
Stirpium medicinalium , venenatarum et oeconomicarum historiam 

ter per dierum hebdomadem; 
Excursionibus botanicis praeerit; 

Vegetabilia cryptogamica et Oeconomiae ruralis elementa explicare 
paratus erit. 

CAROLUS JOANNES MATTHES 

privatim docebit Planimetriam et Trigonometriam rectilineam , diebus Mar- 
tis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX matutina; 

Physicam experimentis illustratam, iisdem diebus, hora XI; 

Stereometriam , inclusa Trigonometria sphaerica, in commodum 
Medicinae et Literarum studiosorum , diebus Jovis et Veneris , 
hora I; 

Calculi differentialis et integralis elementa, horis cum auditoribus 
constituendis. 



262 



SERIES LEGTIONUM. 



EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER 

privatim C/iemiam anorganicam docebit , diebus Lunae , Martis et Mercurii , 
hora XII; 

Chemiam corporum organicorum , diebus Martis et Mercurii, 
hora IX; 

Chemiam Phgsiologicam , diebus Luhae, Martis et Mercurii, 

hora I , excepto tempore hiemali ; 
Chemiam pharmaceuticam , die Lunae, hora IX, et die Martis, 

hora X; 

Chemiam practicam quotidie in Laboratorio Chemico. 

GUILIELMUS MOLL 

privatim tradet Exegesin Novi Foederis , interpretanda Pauli Apostoli epistola 
ad Romanos, diebus Martis et Mercurii, hora X; 

Historiam Heligionis et Ecclesiae Christianae , diebus Martis, 
Mercurii, Jovis et Veneris, hora XI; 

Theologiam dogmaticam, iisdem diebus, hora IX; 

Exercitationes Homileticas moderabitur. 

CORNELIUS ANNE DEN TEX 

si per valetudinem licebit, lectiones habebit horis dein indicandis. 

MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN 
publice disputandi exercitia moderabitur; 

privatim Digestorum selecta capita tractabit, diebus Martis, Mercurii , 
Jovis et Veneris, hora IX matutina; 
Institutiones Imp. Justiniani interpretabitur , iisdem diebus, 
hora X; 

Historiam Juris Romani enarrabit, iisdem diebus, hora XI. 
Jus Civile Hollandicum docebit, iisdem diebus, hora XII. 
Jus Mercatorium tradet, iisdem diebus, hora p. mer. I. 



SERIES LECTIONUM. 



263 



HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER 

privatim tradet PMlosopMam Juris, diebus Martis, Mercurii, Jovis et 
Veneris, hora IX; 
Jus Criminale , iisdem diebus, hora X; 

Initia Oeconomiae politicae , diebus Martis et Jovis,~hora XI. 
Historiam politicam Europae , diebus Mercurii et Veneris , 
hora XI. 

JOHANNES BOSSCHA 

privatim e Principiis Historiae universae anno superiore a se traditis 
loca selecta explicabit, tempore tum sibi tum commilitonibus 
opportuno. 

HUGO BEYERMAN 

privatim Bhetoricen sive praecepta stili Belgici, additis belgice scribendi 
exercitationibus , tradet die Lunae hora X — XII et die Saturni 
hora IX — I ; 

Historiam Patriae enarrabit, die Lunae hora XII — II et die 

Saturni hora XI — I ; 
Pronuntiationis sive eloquentiae eocterioris exercitia moderabitur. 

PETRUS JOANNES VETH 

privatim docebit JEscegesin Veteris Foederis , interpretandis Psalmis selectis, 
diebus Martis et Mercurii, hora VIII matutina; 
Grammaticae Arabicae elementa, diebus Jovis et Veneris , hora VIII ; 
Antiquitates Hebraeas , diebus Martis, Mercurii, Jovis et Ve- 
neris, hora IX; 

Grammaticam Hebraeam , adjuncta libri Deuteronomii lectione , 

iisdem diebus, hora X; 
Logicam tradet, diebus Lunae et Saturni, hora VIII, et Meta- 

physicam, die Lunae, hora IX; 
Cum provectioribus leget Kosegarteni Crestom. Arabicam et Kir- 

schii Chrestom. Syriacam, a Bernsteinio denuo editam, alternis 

vicibus, die Veneris, hora VI — VIII post meridiem. 



264 



SERIES LECTIONUM. 



JOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT 

privatim Antiquitates Bomanas explicabit diebus- Martis , Mercurii , Jovis 

et Veneris, hora XII; 
Literas Latinas docebit interpretans Ciceronis Academica et Ju- 

venalis Satiras selectas , iisdem diebus hora I; 
Literas Graecas explicans nonnullas partes Musarum Herodoti , 

Euripidis Hippolytum et Platonis Symposion, iisdem diebus 

hora II. 

GERARDUS VROLIK 

privatim docebit Obstetriciam theoreticam , diebus Mercurii et Veneris 
hora II. 

GUILIELMUS VROLIK 

privatim demonstrationes anatomicas habebit, tempore hiemali, diebus 
Lunae, Martis , Mercurii, Jovis et Veneris, hora p. m. I; 

docebit tempore vernali , Zootomiam , diebus Jovis , Veneris et 
Saturni , hora matutina IX; 

Osteologiam , tempore autumnali, iisdem diebus et horis; 

Physioloyiam , iisdem diebus , hora X et XI ; 

Methodum secandi, tempore hiemali quotidie. 

CIIRISTIANUS BERNARDUS TILANUS 

privatim docebit Patholoyiam et Therapiam Chiruryicam , ter quavis heb- 

domade, hora XII; 
Artern obstetriciam , tribus reliquis diebus , hora XII ; 
JSwamini aeyrotantium et artis excrcitio in Nosocomio Scholae 

Clinicae praeerit diebus singulis, hora IX; 
Enchireses medicas in cadavere demonstrabit , diebus et horis 

indicandis. 



SERIES LECTIONUM. 



265 



PETRUS HENRICUS SURINGAR 

privatim Pathologiam et Therapiam generalem docebit, diebus Martis, 
Mercurii et Jovis, hora p. m. II; 
Doctrinam morborum singularium interpretabitur , iisdem diebus , 
hora p. m. I; 

Paxix medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur, diebus 
singulis, hora matutina VIII. 

JOANNES VAN GEUNS 

privatim Pathologiam generalem docebit diebus Lunae, Martis, Mercurii 
et Jovis, hora X; 
Morborum signa indagandi methodum exponet, una cum exerci- 
tationibus clinicis, diebus Lunae, Martis, Jovis et Saturni, 
hora XI; 

Medicinam forensem tradet bis quavis hebdomade. 

GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT 

privatim Neuropathologiam docebit et ad lectulos aegrotantium exponet, 
die Saturni hora XI — I. 
Mementa psgchiatriae exponet hora dein indicanda. 



34 



NUMERUS STUDIOSORUM *) 
IN ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI 



DIE XXXI DECEMBKIS MDCCCLHI. 



Theologiae , iL 52. 

Jurisprudentiae 58. 

Literarum 6. 

Medicinae ' 14. 

Philosophiae 2. 

132. 

') Quum in Annalibus anni superioris numeri misere perturbati siut, hac occasione oblata 
rogamus, ut sic emendentur: 

Theologiae 54. 

Jurisprudentiae 61. 

Literarum 6. 

Medicinae 18. 

Philosophiae 3. 

142. 



ATHENAEUM 

DAVENTRIENSE. 



34* 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORIS 



avi 

A. D. 16 FEBK. 1853 A. D. 16 FEBR. 1854 
DOCENDI MUNUS OBIERUNT 

IN ILLUSTRI ATIIENAEO DAVENTRIENSI. 



• J. VEKBUBG, Th. D. 

P. BOSSCHA, Ph. Th. M. L. H. et J. U. D. 
J. DUYMAER van TWIST, J. U. D. 
M. j. COP, M. M. Ph. N. D. h. t. R. M. 
G. J. A. JONCKBLOET, Ph. Th. M. L. H. D. 
V. S. M. van der WILLIGEN, M. M. Ph. N. D 



s. SUSAN, Ling. hod. Lector. 



ORDO LECTIONUM 



HABENDARUM 

1N ILLUSTRI DAVENTRIAE ATHENAEO, 

A. D. XX M. SEPT. , A. MDCCCLIII , USQUE AD FERIAS AESTIVAS A. MDCCCLIV. 

Rectore Magn. MARINO JOHANNE COP. 



M. J. Cop Chemiam docebit, diebus Lunae, Martis, Mercurii et 
Jovis, hora IX. Botanices elementa tractabit, iisdem diebus hora X. 
Chemiam analyticam docebit diebus Martis et Mercurii , hora XII. Ordines 
plantarum naturales exponere perget. Exercitiis chemicis quotidie praeerit. 
Favente anni tempestate, cum auditoribus excursiones botanicas instituet. 

J. Verburg diebus Martis, Mercurii et Jovis, hora X, initia linguae 
Hebraeae tradet. Die Veneris hora X, et Martis hora XI, Arabicae 
quoque linguae initia. Porro provectioribus discipulis, si qui sint, ad 
penitiorem monumentorum Hebraeorum cognitionem aditum patefaciet, 
illustrandis varii styli speciminibus , diebus Mercurii et Veneris, hora XI. 
Si quis vero Antiquitati Hebraeae , vel doctrinae Christianae morali operam 
dare cupiet, illi libenter dux erit, tempore postea statuendo. 

P. Bosscha Historiam Vet. Uni. ad ductum Compendii sui tractabit, 
diebus Martis, Mercurii et Veneris, hora meridiana. Antiquitates Boma- 
nas explicabit, diebus, Lunae, et Jovis hora XI. Ciceronis Senectutem, 
Terentii Andriam , Euripidis Hecubam explicabit diebus Lunae, Martis, 
Jovis et Veneris hora X. 

J. Duymaer van Twist Institutiones Iustinianeas explicabit, diebus 
Lunae, Martis, Mercurii, Jovis et Veneris, hora IX. Historiam Juris 



ORDE LECTIONUM. 



271 



Romani tradet diebus Lunae, Martis, Jovis et Veneris hora XII. Ency- 
clopaediana juris docebit, diebus Lunae, Martis et Jovis hora XI. Jus 
Naturae exponet, diebus Lunae et Mercurii hora X. Iis, qui aliarum 
juris doctrinae partium studio operam dare velint, dux erit, tempore postea 
cum auditoribus constituendo. 

G. J. A. Jonckbloet Historiam patriae enarrabit diebus Martis, Mer- 
curii, Jovis et Veneris, hora IX. Poeseos belgicae historiam tradet diebus 
Martis, Mercurii, Jovis et Veneris hora XII. Litteras medio-belgicas 
docebit diebus Martis et Jovis hora X. Aestheticam docebit diebus Mer- 
curii et Veneris hora X. Eloquentiae quae dicitur exterioris exercitiis et 
disputationibus academicis praeerit diebus dein indicandis. 

Publicas habebit lectiones de argumento quodam historico-litterario, die 
postea indicanda. 

V. S. M. van der Willigen Elementa Geometriae explicabit, diebus 
Martis, Mercurii et Jovis, hora matutina VIII. Arithmeticam uuiversalem 
docebit , diebus Mercurii hora IX, Jovis hora IXet Veneris hora matutina VIII. 
Physicam theoreticam atque experimentalem , diebus Martis , Mercurii , Jovis 
et Veneris, hora post meridiem I. Logicam tradet diebus Martis et Ve- 
neris hora IX. Mechanicam tradet die Martis hora III post meridiem. 
Opticam mathematicam die Veneris hora meridiem III. 

Sallius Susan, IAtterarwm hodiernarum Lector , Athenaei civium, qui 
Litteras Germanicas, Anglicas, Italicas et Gallicas sibi tradi cupient, de- 
siderio lubens satisfaciet. ldem cum auditoribus de poemate Italico, 
VOrlando furioso di Lodovico Ariosto inscripto, disseret. 



ANNALES 

• *- £ _ 

ACADEMICI. 



CDI3CCCLIV— CI0I3CCCLV. 



LUGDUNI-BATAVORUM, 



EX TYPOGRAPHEO 

J. C. DRABBE. 



PKOSTAT APUD 

E. J. BRILL. 



1859. 



Quae hoc annalium volumine continentur, haec sunt: 
ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA. 



Pag. 

Nomina Professorttm , caet . 3. 

Oratio Rect. Magn. 5. 

Acta in Senatu 49. 

Iudicia de Commentationibus, caet 52. 

Series Lectionum , . 57. 

Numerus Studiosorum . 65. 

Doctores creati 66. 

ACADEMIA RHENO -TR AIECTINA . 

Nomina Professorum, caet 75. 

Oratio Rect. Magn ' 77. 

Acta in Senatu 123. 

Oratio inauguralis Professoris B. ter Haar 125. 

Series Lectionum 148. 

Numerus Studiosorum 156. 

Doctores creati 157. 



ACADEMIA GROMNGANA. 

Pag. 

Nomina Professorum, caet . 167. 

Oratio Rect. Magn 169. 

Ordo Lectionum 187. 

Numerus Studiosorum 193. 

Doctores creati 194. 

Sdpplementa ad Annales Academicos MDCCCLHI — MDCCCLIV. 

Programma certaminis litterarii 199. 

Iudicia de Commentationibus , caet 201. 

ATHENAEUM A MSTELODA MENSE. 

Nomina Professorum 211. 

Aota et gesta in Conventibus, caet 212. 

Series Lectionum 213. 

Numerus Studiosorum 220. 

ATHENAEUM DAVENTRIENSE. ' 

Reglement op het Athenaeum te Deventer 223. 

Toespraak bij de overdragt van het Rectoraat, door den Hoogleeraar M. J. Cop. 229. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar J. van Vloten 245. 

Oratio inauguralis Professoris E. J. Kiehl . 269. 

Inwijdingsrede van den Hoogleeraar L. Mclder 309. 



ACADEMIA 

LUGDUNO-BATAVA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LEGTORUM, 

QUI 

INDE A D. IX EEBR. 1854 AD D. VIII FEBR. 1855 

IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

FRIDERICUS GUILIELMUS KRIEGER. 

SENATUS ACADEMICI ACTUARIUS 

THEODORUS GUILIELMUS JOHANNES JUYNBOLL. 



IN FACULTATE MEDICA. 

F. G. KRIEGER. 

C. PRUYS VAN DER HOEVEN. 

G. C. B. SURINGAR. 

A. E. SIMON THOMAS , Prof. extraord. 

H. HALBERTSMA JUST. Fil., Prof. extraord. 

IN FACULTATE JURIDICA. 

H. G. TYDEMAN , Prof. emeritus. 
C. J. VAN ASSEN. 
H. COCK. 
J. DE WAL. 
S. VISSEKING. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

\V. A. VAN HENGEL, Prof. emeritus. 

N. C. KIST. 

J. H. SCHOLTEN. 

A. NIERMEYER. 

A. KUENEN , Prof. extraord. 

1* 



NOMINA PROFESSORUM ET LEGTORUM. 



IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

C. G. C. EEINWAEDT, Prof. emeritus. 

J. VAN DEE HOEVEN. 

A. H. VAN DER BOON MESCH. 

G. J. VEEDAM. 

F. KAISEE. 

G. H. DE VRIESE. 

P. L. RYKE, Prof. extraord. 

1N FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

M. SIEGENBEEK, Prof. emeritus. 
J. BAKE. 

j. M. SCHKANT, Prof. emeritus. 

A. RUTGEES. 

T. G. J. JUYNBOLL. 

J. H. STUFFKEN. 

C. G. COBET. 

R. P. A. DOZY, Prof. extraord. 
M. DE VRIES. 



P. 0. VAN DER CHIJS, titulo Prof. extraord. 



C. A. X. G. F. SICHEREE, Lector German. Literarum. 
J. A. BOOGAAED , in Theatro anatomico Prosector. 
J. A. C. OUDEMANS, in Observ. astron. Observator. 



F. G. KRIEGER, 

FATORUM ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE 

ANNO I8S4-I8S5 
EKARRATIO. 



ACCEDIT ORATIO ACADEMICA. 



AUDITOKES SPECTATISSIMI EXOPTATISSIMI! 



Est hoc more maiorum institutum et diuturno usu sancitum, ut, 
solemni oratione munere se exuat, quicumque nostrum res academicas 
per annum moderatus sit et rexerit. Atque haec muneris extrema pars 
haud uno nomine videtur esse quum gravissima tum gratissima, ut qua 
occasionem nanciscamur non solum de omnibus academicis rebus disse- 
rendi, quac nobis publica mentione, laude vel animadversione digna sunt 
visa, sed etiam de argumento, ex ipsa nostra quam tradimus disciplina 
desumpto, coram tam illustri corona verba faciendi. 

Quod ideo magni arbitror esse momenti, quoniam vix ulla est ars vel 
disciplina, quin falsae de eius vi et pretio opiniones vulgo obtineant. 
Nulla autem facile excogitari potest tollendis praeiudicatis opinionibus 
magis idonea opportunitas , quam quum de arte nostra coram viris iuve- 
nibusque exculto ingenio, at iisdem maximam partem in ea arte hospiti- 
bus , est exponendum. 

Itaque ego quoque laetus hancce libere et ingenue loquendi occasionem 
arripueram orationemque composueram, quam ex hoc suggestu pronuntiare 
animo informaveram. 

Sed accidit, quo consihum mutare coactus sum: 

Altera enim harum solemnium orationum est pars, qua Academiae, 
quae anno recentissimo fuerunt, Fata referri solent. In ea quoque parte 
elaboraveram , sed succrevit scribenti in dies nova scribendi materies, ita 
ut opere absoluto probe intelhgerem, si unum et alterum proponerem, 
fore ut benevolentia vestra et patientia abuterer. 



8 



F. G. K R I E G E R 



Itaque alteram partem, quae propriam complectitur orationem, inpraesenti 
seponere mecum constitui, atque hanc horam solummodo referendis Aca- 
demiae Fatis, et tristibus et laetis, impendam. 

De quibus exponendis animo velim benevolo auribusque attentis me 
audiatis. 

Magnopere mihi ipsi gratularer, si laeta mihi tantummodo essent refe- 
renda, si sine clade annus praeteractus fuisset. Sed adeo felicibus esse 
nobis eheu! non contigit. Duos viros celeberrimos quos venerabundi 
diligebamus, cum dolore desideramus et morte nobis ereptos dolemus. 
Etenim haud ita multo post celebratum Academiae diem natalem Rein- 
wardtium naturae concessisse iussis nobis offertur nuntius; necdum luctu 
de hac accepta clade deposito Siegenbeekium audimus supremum diem 
obiisse. 

Est hoc Rectori lege mandatum pium officium, ut munere suo defunc- 
tus, antequam Academiae fasces successori tradat, solemni modo collega- 
rum, se Rectore mortuorum, memoriam recolat. 

Nec tamen, mihi credite, ut legi obtemperem, de viris egregiis istis, 
coram vobis, verba me esse facturum. Quos enim non solum haec Aca- 
demia, sed tota patria nostra luget sibi ereptos, iis ex hoc suggestu par 
est suprema solvi; neque sufficere intelligitis , Auditores! honorificam 
nominum mentionem , sed lubentes, persuasum mihi est, me exponentem 
audietis de eorum vita, fatis factisque. 

Itaque primo loco Reinwardtii vitam breviter enarrabo. 

Casparus Georgius Carolus Reinwardt natus est die tertio mensis 
Iunii anni 1753 Luetringhausae , in ea Borussiae parte qui ducatus Montanus 
appellatur. 

Pater Iohannes Georgius Reinwardt mercaturam exercebat eaque erat 
humanitate et ingenio, ut ipse filii educationis partem posset suscipere, dum 
simul Lennepii gymnasium frequentaret ; patre mortuo, avunculi (cui Mel- 
chioris Goldenbergii nomen erat) venit in tutelam, egregieque ille bonae 
spei adolescenti educando et magis magisque erudiendo consuluit. 

Anno aetatis decimo quarto Reinwardtius fratris exemplum secutus, qui 
iam primum Amstelodamum se contulerat ut pharmaciae studeret, eodem- 
que profectus in pharmaceutae disciplinam venit: nec minore studio quo 



0 R A T I 0. 



9 



pharmaciae , chemiae , botaniae et historiae naturali operam navavit , auctore 
atque adiutore fratre, quem studiorum ducem habuit felicissimum. Lati- 
nae quoque linguae studio, quam postea tam egregie callebat, tunc tem- 
poris animum applicasse videtur. 

Hoc sibi tamen non propositum Reinwardtius habebat , ut vitam in phar- 
maceuticis studiis perageret adeoque ea per excellentiam coleret; sed me- 
dicinae operam dare constituerat eratque in eo ut Goettingam se conferret, 
ubi academica uti institutione decreverat, quum, egregia eius scientia dis- 
ciplinarum naturalium in patria nostra perspecta, anno 1800 Schachtio 
mortuo in vacuam Academiae Hardervicensis cathedram vocaretur , dum iam 
ante honoris causa philosophiae , medicinaeque doctor esset renunciatus. 
Die decimo mensis Iunii anni 1801 Reinwaedtius munus obiit oratione: 
//de ardore quo Historiae naturalis et imprimis Botanices cultores in sua 
//studia feruntur." 

In ea oratione , quae summo iure stili et linguae exemplar habetur , qua- 
que Reinwardtius summum naturae explorandae et cognoscendae ardorem , 
quo ferebatur, egregie ostendit, vividissimis coloribus ofRcia eius, qui na- 
turae mysteria atque arcana penitus perscrutari sibi proponit, depinguntur, 
idque maxime nititur demonstrare: necesse esse ut illae indagationes non 
una orbis terrarum regione finiantur , sed quam latissime extendantur. 

//Naturae templum , ait , universus qua late patet terrarum orbis est ; 
//hunc adire oportet, hunc pervagari, in eo peregrinandum est naturae 
//scrutatoribus , si nosse velint quid natura faciat aut ferat." 

An eo iam tempore ardebat studio — verba sunt unius ex defuncti 
amicis — explorandae naturae maiestatis in ipsis regionibus tropicis — 
praesentiebatne provinciam, quam aliquot annis post esset suscepturus? 

Multifaria erat materia, in qua Reinwardtio Hardervici erat elaborandum ; 
non solum botaniae sed etiam chemiae et historiae naturalis ei obtigit 
docendarum provincia ; omnia , quae chemiae et botaniae docendis explicandis- 
que pessent inservire, pessime erant habita, dum, durante et aggravante 
antecessoris morbo, Hortus botanicus et Laboratorium tantopere erant 
neglecta , ut de novo fere essent instruenda. Quod tamen summo cum 
studio brevi perfecit, ita ut academica institutio pro temporum ratione 
procederet. Crevit deinde magis magisque, eaque varie, illa studiorum 

2 



10 F. G. KRIEGER 

materies, quum variis in singulis provinciis, agriculturae et medicinae 
publice constitutis sodalitiis, socius adscriberetur. 

Anno 1803 Rectoris magnifici in Academia Hardervicensi munere so- 
lemni defunctus est oratione //de praestantia chemiae recentioris in na- 
turae et artis phaenomenis explicandis." 

Anfio 1808 Reinwardtio, a munere academico avocato, alia provincia 
demendata est; etenim praefectus est a Ludovico Rege hortis zoologicis et 
botanicis regiis, tum Haarlemi instructis. 

Eodem anno alio honore auctus est, quum primae classis Instituti Neer- 
landici Regii sociis adscisceretur. 

Hollandia in formam provinciae gallicae redacta , Reinwardtius in iis fuit , 
quibus munus ademptuni; cuius iacturae verO mox praeclaram accepit 
indemnitatem , quum in Athenaeo illustri Amstelodamensi professor chemiae 
et pharmaciae extraordinarius , historiae vero naturalis ordinarius creare- 
tur, idque munus die quinto mensis Novembris 1810 auspicatus est, ora- 
tione habita //de chemiae et historiae naturalis studiis recte instituendis." 

Hac in oratione perversam , quam in excolendis disciplinis naturalibus 
non raro sequi solebant rationem , demonstrat , in ipsa scientia neque auc- 
toritate neque consuetudine abutendum esse, normamque proponit ad quam 
inquisitio naturae sit dirigenda, ut ex ea uberrimi fructus percipi possint. 

Amstelodami quoque provinciam sibi delatam sedulo obiit, agriculturae , 
fabricarum, medicinae, pharmaciae, temporibus atque rationibus perpensis 
ac perspectis quantumque potuit promotis. Unus fuit ex iis quj tum 
diarium medicum edebant; certamine literario cum a societate Teyleriana 
tum a Neerlandica, quae dicitur Haarlemi, proposito, programmatis ille 
pro parte et auctor diligens et strenuus iudex exstitit. 

lmperio Napoleontico exstincto, quum provinciae transmarinae in nostram 
ditionem redirent (anno 1815) , mandatum est Reinwardtio ut in Javam 
insulam se conferret, ubi iis, quae ad agriculturarn , artes doctrinasque per- 
tinerent, pro virili parte prospiceret. Neque haec detrectanda esse Rein- 
wardtius existimavit, ad munera quam maximi momenti a Republica voca- 
batur, quibus non aptior ullus facile inveniretur; insuper illud vitae cur- 
riculum, pro quo saepius sincera vota conceperat, illi quam maxime arri- 
debat: naturam enim perscrutari iussus est in iis regionibus, in quibus 



0 R A T I 0. 



11 



quam uberrima et pulcherrima invenitur; ideo nullus dubitavit, provinciam 
oblatam obiit, 

Varia atque diversa fuerunt officia , quibus illi in Java insula fungendum 
erat. Illi enim , solique cura tam instituendi quam dirigendi res quam 
maxime natura diversas, delata erat: institutionis publicae, agriculturae , 
medicinae, ceterorum. Adiit haec omnia forti, strenuoque animo Rein- 
wardtius , prudentique consilio , ingenii praestantiae atque indefessae eius in- 
dustriae patria debuit, quod omnia haecce, cum totius regionis salute tam 
arcte cohaerentia, ad certam rationem normamque instituerentur. Neque 
tamen naturae studia ab eo quovis modo neglecta esse, quum tot tantis- 
que rebus distinaretur , satis indicant excursiones in interiores insulae Ja- 
vae partes atque Moluccas; indicat illa rerum ab ipso collectarum copia, 
quarum eheu ! magna pars naufragio perierunt, dum in patriam transmit- 
terentur. 

Agnoverunt qui tunc Reipublicae praeerant maxima illa Reinwardtii me- 
rita, eoque equite facto, summo iure dicendum est, viro digniori eiusmodi 
honorem raro fuisse tributum. Per aliquot deinde annos Reinwardtius in 
insula Java in iisdem occupationibus versatus fuerat, quum aliis denuo, 
iisque penitus diversis destinaretur. Brugmansio enim anno 1819 mor- 
tuo, iam statim omnes, qui de tali negotio suffragiis ferendis erant pares , 
in eo consentiebant, Reinwardtio digniorem qui eo succederet non inve- 
niri , quae sententia quum magis magisque confirmaretur , Reinwardtio in 
Indiis orientalibus adhuc degenti, docendi provincia in nostra Academia est 
oblata; neqUe hanc quasi omnium bonorum vocem sequi recusavit rediitque 
in patriam. Die tertio mensis Maii anni 1823 solemniter munus auspicatus , 
orationem habuit //de augmentis quae Historia naturalis ex Indiae investi- 
gatione accepit". 

In eius orationis exordio , quae in magna habita est frequentia , hoc maxi- 
me se laetari est professus, quod post tot annorum ab$entiam in caram 
patriam reverti sibi licuisset , dulces revisere amicos , quodque tot amici- 
tiae existimationisque testimoniis ac documentis acceptis, docendi quoque 
in Academia Lugduno-Batava munus sibi contigisset. Lugdunum iam post 
varios casus , post tot discrimina rerum , tamquam in certum portum 
fidamque stationem appulerat, ubi reliquam aetatem perageret. 

2* 



12 



F. G. K R I E G E R 



Domesticae vitae annus sequens fuit memorabilis, quippe quo uxorem 
duxerit, viduam viri amplissimi Calkoen, e gente IJsseldykiana. 

Per 25 annos in dilectis sibi studiis excolendis eorumque fructibus cum 
stndiosa iuventute communicandis versatiis , eum se Reinwardtius praestitit, 
qualem fore iam ante cives eius iudicaverant ; nec quidquam magis sibi 
cordi esse ostendebat, quam ut cives academicos ad eandem studiorum 
alacritatem excitaret, qua ipse fervebat. 

Hoc autem potissimum loco oboritur quaestio, iam vivo Reinwardtio 
agitata, qui fiat, ut ipse de Indiarum Orientalium historia naturali nihil 
publici iuris fecerit? Si nobiscum reputamus quid Reinwardtio publice 
iuris facere potuisset, quum per sex annos in Java insula moratus esset, 
ubi diversas et quam maxime frugiferas disquisitiones instituerat, et quan- 
topere rerum naturalium scientiam augere atque promovere valuisset, si 
memoriae prodere harum inquisitionum fructus statuisset, ab ipso haec 
esse praetermissa profecto est quod vehementer doleamus. Quicumque 
vero altum illud silentium inertiae cuidam tribueret, eo ipso profiteri vide- 
retur se, et summi laboriosique viri ingenium ignorare et ea praecipue 
omnia, quibus de Academia nostra deque litteris universis egregie est 
meritus. 

Solvitur autem illa quaestio, ubi Reinwardtium nobis multifariis maximis- 
que negotiis occupatum animo proponimus , quibus impediebatur quominus 
continenter et sedulo congestam illam materiem disponeret. 

Anno 1833 festo illo, quem et hodie celebramus, die ex hoc amplis- 
simo dicendi loco orationem habuit //de Geologiae ortu et progressu" quae 
haud minus ac superiores , quas habuit orationes , denuo documentum prae- 
buit, quantopere in lingua qua utebatur regnaret, quamque perspecta ha- 
beret atque cognita quaecumque ad naturae studium ac disciplinam per- 
tinent. 

Aderat denique tempus , quo honorificum debitumque sibi otium ex labo- 
riosissima vita Reinwardtius nancisceretur et mense Iulio anni 1845 rude 
donatus est. 

Ad senectutem provecto Reinwardtio hoc sine dubio gratum iucundum- 
que debuit accidere, quod, adproperante die, quo quinquaginta annis 
ante munus academicum obierat, amici fautoresque statuissent ei insigne 



0 R A T I 0. 



13 



aestimationis dare documentum. Vir Cl. Kist eo tempore Rector Magni- 
ficus cum nonnullis Reinwardtii amicis consilium ceperat ut nummo, 
hacce opportunitate cudendo, egregiis Reinwardtii meritis perenne qua- 
si monumentum erigeretur. Non pauci erant, quibus illud consilium mi- 
rifice arridebat, quod brevi post patratum est. Academiae Rector Magnifi- 
cus omnium nomine, qui tam pulcrae rei participes fieri cupiverant, seni 
venerabili nummum tradidit, festum diem ex animi sententia gratulatus. 
Ad quae Reinwardtius animo vehementer permoto respondit paucis verbis , 
sed quae ex intimo prodierant pectore. 

Reinwardtius usque eo bona valetudine fuerat fructus ; licet pedibus labo- 
raret, tamen inde intra domus vel cubiculi claustra se contineri non est 
passus , sed unoquoque fere anno aut patriae loca amoeniora perlustravit , 
aut peregre est profectus. Sed sensim sensimque vires corporis deficere 
coeperunt, nec tamen diminuta est animi hilaritas ingeniique robur, quae 
laetabundus admirabatur cuicumque visere senem viridem et cum eo col- 
loqui contigit. Atque servavit illam animi vim et serenitatem usque ad 
ipsum vitae finem. Suis nobisque die sexto mensis Martis anni 1854 ereptus 
est. Quo die elatus est, affinium amicorumque magnus numerus secuti 
sunt, extrema pia dilecto viro persoluturi; coram quibus verba fecit Vir 
Cl. I. van derHoeven, quale omnium esset tam cari capitis quantumque 
desiderium, animo graviter affecto, interpretatus. Die decimo tertio mensis 
Martii Vir Cl. de Vriese coram Academiae nostrae alumnis memoriam Rein- 
wardtii , brevi habita oratione , recoluit ; quum Reinwardtii vitam mores- 
que depingeret, et merita grato animo referret et praedicaret, illustri hoc 
exemplo demonstrari iuvenes docuit, quomodo vera gloria sit appetenda, 
quibus artibus vera gloria et sempiterna pariatur. Quae Viri Clarissimi 
allocutio post aliquot dies typis est expressa. 

Nec defuit qui in Academia regia Amstelodamensi de Reinwardtii 
meritis solemni modo verba faceret. Concione habita die undetricesimo 
mensis Aprilis Vir Cl. Vrolik , qui Academiae est ab actis , orationem 
habuit in defuncti honorem, qua eius vitam breviter adumbravit. Quae 
Actis Academiae est inserta. 

Praeterea unus ex affinibus Reinwardtii mense Maio publici iuris fecit 
brevem defuncti vitae narrationem. 



14 



F. G. K R I E G E R 



Reinwardtius et eximia erat doctrina et animo probo , integro et candido. 
Quidquid erat, non ita educatus erat et institutus, sed natura factus acri 
studio et indefessa industria. Erat e raris istius exempli viris, qui, omni 
extrinsecus petito studiorum adiumento fere destituti, ipsi viam sibi mu- 
niunt , qua itur ad veram doctrinam. Vidistis , Auditores ! quomodo , num- 
quam non studendo , nitendo , properando ex humili satis conditione ad 
summos pervenerit honores nobilemque acriter certando palmam reporta- 
verit. Iam mature intellexerat in naturae indagandis moribus vitae sta- 
tionem sibi esse ponendam ; nullo vitae momento huic defuit quod summum 
censebat esse officium, et singulari prorsus amore, quin ardore, in naturae 
studium rapiebatur. 

Illam vero, qua excellebat, intimam cum natura familiaritatem non 
legendo solum contraxerat , quod alii scripserant , ipse servaverat de natura , 
ipse naturae vires perscrutatus , naturae phaenomena meditabundus erat 
contemplatus. 

Itaque quod priscae et beatiori mortalium genti contigisse suavissimis 
fabellis poetae cecinerunt — sciebat et intelligebat naturae sermonem, 
quam consulebat, quotiescumque in rem obscuriorem inquirebat, intellige- 
batque eius tamquam tacentis responsum. Acriter animum in singula 
naturae phaenomena rite pernoscenda intendebat; sed eo non acquiescebat , 
id agi arbitratus, ut pateret quo vinculo singula illa inter se iuncta essent 
et qua lege regerentur. Quo studio ductus naturae mores et vires dum 
acribus cernebat acutisque oculis , - in eius arcana et quasi intimam pene- 
travit officinam. 

Sed Reinwardtio non solum natura vasta erat arena , in qua ingenium 
quis exerceret , viresque et dexteritatem ostenderet ; natura nos doceri arbi- 
trabatur, quomodo vita rite et pie esset instituenda, eademque nos duci 
ad veram , sinceram et ardentem Dei venerationem ! 

//Quicumque, ait, naturae contemplandae desiderio , idem et vero 
//cultu et admiratione rapitur. Dei verus atque sincerus cultus, quid ad 
//eum rectius ducat, quam haec ipsa totius naturae parentis et opificis 
//admirabilia opera? Imo vero, pergit, ego in ea sententia semper fui 
//maximum quoddam momentum esse in naturae studiis ad exercitandum 
//et confirmandum illum animi affectum, quo ad quodcumque humanitatis, 



0 R A T I 0. 



15 



whonestatis, probitatis et cuiuscunque virtutis ofncium exsequendurn 
//animi excitentur." 

Quae qui senserat et locutus erat, quis praeclarum egregiumque illum 
fuisse virum dubitare poterit? Atque fuisse illum virum nullo nomine non 
praestantissimum universa eius vita est documento. Quicumque eum 
noverant, uno ore praedicant viri probitatem, integritatem , sinceritatem , 
candorem; fidem datam numquam labefactari neque animum abalienari 
ab amicis, quos quidem eo nomine dignos censebat, passus est; mitis alio- 
rum , sui ipsius iudex erat severissimus ; modesto animo et ihgenuo venera- 
tionis ac gloriae meritis partae documenta excipiebat, undique in eum col- 
lata; neque suorum meritorum suaeque doctrinae iactator, neque alienae 
laudis detrectator et spretor; officiosissimus erga unumquemque et de ex- 
quisitae doctrinae inexhaustis copiis unicuique largiter tribuens. 

Quem ingentem doctrinam ingenio . complecti , quem multa vidisse et 
observasse sciebant, cuiusque indolem noverant suorum prodigum neque 
numerantem , quod benigna manu dispensabat ,. quid mirum , ad eum tam- 
quam ad oraculum multos consultum esse profectos , magnamque vitae illius 
partem eo consumptam esse, ut aliis operam ferret. 

Iam vero perpensis , quae de Reinwardtio dixi , quis negabit illius vitam 
posse esse documento , quomodo vera gloria appeti debeat. Iacturam in eo 
fecit Academia Leidensis, qua maiorem non vidistis, Auditores ! nec facile 
videbitis, plane ut, si cuius umquam magni viri amissi, huius utique 
luctus ac desiderium publicum sit mansurum , dum verae doctrinae sensus 
veraeque virtutis admiratio vigebit. Sit ei terra levis ! 

Ad Siegenbeekii vitae enarrationem transea. Matthias Siegenbeek natus 
est Amstelodami die vicerimo tertio mensis Iunii anni 1774. Iam mature ap- 
paruit puerum felicis atque faecundi esse ingenii. Itaque Theologiae studio 
a parentibus destinatus undecim annos natus in Gyinnasii disciplinam est 
traditus, quod tum Amstelodami regente viro celeberrimo Richeo van Om- 
meren florebat. Ex cuius egregii viri institutione uberrimos fructus Siegen- 
beekium percepisse, insigni documento est Carmen Elegiacum latinum in- 
scriptum : ultima Iacobae Bavarae morti proximae verba , quod a se com- 
positum coram frequenti coetu recitavit, Gymnasio illi quum valediceret. 
Deinde in Athenaei 'illustris Amstelodamensis civium numerum relatus, 



16 



F. G. K R I E G E R 



Wyttenbaciiii usus est non solum institutione , sed etiam familiaritate : 
optimae enim spei iuvenis a Wyttenbachio non solum , sed etiam a Viro 
Ciarissimo Hieronymo de Boscn dignus est habitus, queni amicorum nu- 
mero adscriberent. 

Hisce ducibus solidioris doctrinae firmis iactis fundamentis in semi- 
nario Teleiobaptistarum , quod in eadem urbe floret, theologiae operam 
dare coepit, eo omnium virium intentione pergere conatus, ut idoneus 
aliquando verbi divini interpres evaderet. 

In studiis theologicis quum virorum Clarissimorum , Hesselink, Ko- 
nynenburg et van Hemert egregia institutione mirifice adiuvaretur, tum 
hoc ei felicissimum exoptatissimumque exstitit, quod firmo amicitiae (ex 
eodem literarum elegantiorum amore ingeniorumque pulcri bonique sensu 
imbutorum affinitate quadam natae) vinculo coniungebatur cum viris, quo- 
rum egregia de litteris patriis merita patria grato animo recolit, quique suo 
quisque loco celeberrimi sunt facti, Kemperum dico, Davidem Iacobum van 
Lennep, Ianum ten Brink, fratres de Vries. Illos nominasse sufficit, ut 
manifestum fiat quid Siegenbeekius e talium virorum familiaritate fructuum 
perceperit. 

Atque eum Siegenbeekius , quo tempore Amstelodami studiorum fecerat 
tirocinia, se praestiterat , ut multorum oculos in se converteret, qui et 
universam adolescentis vitam mirifice probabant, et admirabantur morum 
elegantiam, eloquentiam et singularem qua iam tum excellebat linguae 
Neerlandicae scientiam. Quae singula quum verbi divini futuro interpreti 
summae sint laudi egregioque ornamento, nihil est quod miremur Siegen- 
beekii nomen brevi ita inclaruisse, ut haud ita multo post studia rite 
absoluta Doccumam arcessitus sit verbi Divini in Teleiobaptistarum 
Ecclesia minister; qua in statione per duos annos mansit; — viri enim in 
dies aucta fama et existimatione , ad altiora evocatus et in arenam descen- 
dere iussus est, in qua perpauci adhuc ■gladiatores roboris sui atque pru- 
dentiae pericula fecerant. Etenim jam diu erat ex quo doctiores omnes 
intellexerant desiderari in Acadcmia Leidensi doctorem, qui iuvenibus elo- 
quentiae Neerlandicae praecepta traderet, qui Batavos, quibus Latine scri- 
bentibus primae facile deferrentur, doceret patrio sermone concinne ele- 
ganterque et scribere et loqui. Indefessa Viri Araplissimi Laurentii van 



0 R A T I 0. 



17 



Santen, unius tum ex Academiae Curatoribus, industria et vigilantia effe- 
ctum est, ut nova ista in Academia nostra tandem aliquando exstrueretur 
cathedra; eiusdem Laurentii van Santen opera factum est, ut Siegenbee- 
kio novum et honorificum, sed idem difficillimum munus offerretur. Quod, 
quamquam incepti gravitate et momento penitus perspectis, non detrectan- 
dum esse arbitratus die vicesimo tertio mensis Septembris anni 1797 auspicatus 
est , habita solemni oratione de eloquentiae Neerlandicae publica institutione. 

Iam igitur latus Siegenbeekio patebat campus in quo vires et ingenium 
exerceret; totum enim iis studiis se dare poterat quae unice diligebat, 
pulcrae a natura acceptae indolis excolendae opportunitatem nactus gratis- 
simam. Neque vanam patriarum litterarum fautores de eo concepisse spem , 
fore ut eius opera Linguae Neerlandicae studium promoveretur et iuventus 
litterarum Neerlandicarum amore imbueretur, iam statim adeo factum est 
manifestum, ut Academiae Curatores, duobus annis post initum munus, 
Siegenbeekium professorem ordinarium renuntiarent earum litterarum , qui- 
bus excolendi3 et commendandis tam insignem operam navasset. Quod 
munus solemni modo auspicatus orationem habuit academicam de Petro 
Hooftio Cornelii filio , poeta et rerum scriptore. 

Anno 1802 accidit quo Siegenbeekio opportunitas est oblata demon- 
strandi, latine dicentem non minus eloquentia se pollere quam Batavo 
sermone concionantem. Post diuturnum enim belli strepitum turbasque et 
tempestates, quae universam Europam praecipitem dederant, inter Franco- 
Gallos et Anglos convenerat de pace facienda, quae finem faceret discor- 
diae , quae et nostrae patriae quietem , quam desiderabant omnes et ave- 
bant, tandem aliquando restitueret. Itaque quod et antea fieri erat soli- 
tum, quotiescumque acciderat quod patriae iudicabant fausti esse augurii, 
decreverunt Curatores ut solemni oratione laetus ille allatus nuntius cele- 
braretur. Cuius habendae orationis provincia Siegenbeekio est tributa. 

Honorifico mandato ille est defunctus , habita oratione de pace Ambia- 
nensi, quam quum omnes ut bene eleganterque dicendi exemplar admira- 
rentur, tum vanum fuisse patuit eorum metum, qui veriti erant ne 
patriis excultis litteris a classicarum litterarum studio abalienaremur et 
philologiae Graecae et Romanae suus honor et cultus adimeretur. Curato- 
ribus vero, quorum auctoritate Siegenbeekius verba fecerat, oratio illa 



18 



F. G. K R I E G E R 



adeo placuerat, ut rem bene gestam ei gratulaturi gratumque animum tes- 
tificaturi, annuo salario, professoribus offerri solito, aliquantum adderent. 

Anno 1811 Siegenbeekius recentiorum litterarum historiae professor 
nominatus atque eodem fere tempore una cum Wyttenbachio Artium Li- 
beralium Magister et Philosophiae Doctor honoris causa creatus est. 

Academia instaurata eidem docendae historiae patriae munus est de- 
mandatum. 

Anno 1825 , quum ducentesimus quinquagesimus ageretur annus ex 
quo haec Leidensis Academia esset condita, Siegenbeekius , certantibus 
omnibus, ut diem quam maxime redderent festum et solemnem, symbo- 
lum non detrectavit, sed ad augendum diei splendorem contulit, composito 
carmine lyrico latino. Atque hoc eodem fuit die , quo primum viri clarissiini 
mentem subiit cogitatio de scribenda Academiae Leidensis historia. Rem 
operosam sane et variis difficultatibus implicitam ita brevi tempore absolvit, 
ut accuratum studium summamque et religiosam perscrutandis rebus 
temporibusque obscuris impensam operam omnes admirabundi praedica- 
verint. Nostis opus, Auditores! neque cuiquam probe ignotum est, cui 
Academiae nostrae salus curae est. 

Anno 1842 rude donatus est, nec tamen studiosae iuventuti, quoad 
vires sinerent, prodesse desiit. Quantum in eo superstes esset animi 
robur, quantopere ingenii facultates senectuti non essent fractae, luculento 
ostendit exemplo, quum, quinquennio post, quo die quinquaginta ante 
annis professoris munus inierat solemnem habuit Orationem de incrementis 
quae annis quinquaginta proxime elapsis studium cepit litterarium Neerlan- 
dicum. Clara et distincta voce recitavit quae accurate cogitata et eleganter 
erant enucleata. Progressus , quos inde ex superioris saeculi fine linguae 
et litterarum non minus quam historiae et antiquitatum patriarum studiuni 
fecisset, eadem adumbravit eloquentia et suavitate, qua inde ab adolescentia 
inclaruerat. Festo hoc die undique seni venerabili amoris existimationisque 
luculenta oblata sunt documenta, in quibus primo loco recensendus est 
nummus aureus, a Rege Guilielmo secundo viro de patriis litteris optime 
merito transmissus. Augustissimi Regis Guilielmi primi iussu, qui artes 
litterasque singulari favore prosequebatur , iam antea Leonis Neerlandici 
equitibus fuerat adscriptus. 



0 R A T I 0. 



19 



Siegenbeekii vitae Academicae curriculo breviter exposito, quum me- 
moranda mihi sint egregia eius erga linguam, litterasque patrias merita, 
vereor ne, inops factus abundantia, parum idoneus tantae virtutis praeco 
existam. In breve enim elogium contrahenda mihi sunt quae eius sunt 
ambitus, eius momenti et gravitatis ut tota oratione vix satis extolli et 
praedicari queant. Recordati vero id unum iam mihi agi, ut defuncti 
collegae memoriam modo solemni, coram hoc amplissimo coetu, recolam, 
eumque me esse a quo Siegenbeekii doctrinae et meritorum expositio 
omnino exspectari nequeat, munere meo recte mecum censebitis me esse 
functum , si breviter indicavero , quibus potissimum artibus tantam Siegen- 
beekius apud nostrates gloriam sit nactus. 

Ordine vero Siegenbeekii de patrio sermone litterisque Neerlandicis 
merita praedicaturo vix dubium esse potest , quin ab iis mihi sit incipiendum 
viri clarissimi studiis, quibus pessime habitam vernaculae linguae ortho- 
graphiam correxit, quin deletam omnino, et cuiusvis arbitrio et libidini 
permissam instauravit atque certis noimis cohibuit. Nemini vestrum probe 
nescitur, quantopere saeculi superioris fine, scribentium ignorantia et 
fatuitate, sermonis patrii orthographia fuerit pessumdata et inquinata. Nil 
amplius supererat, quod tamquam certum et exploratum omnes sequerentur 
atque verendum erat , ne ad extreraam deveniremus barbariem , nisi existe- 
ret qui in tanta confusione orthographiae vernaculae regulas disponeret 
et certis legibus adstringeret ; quod munus perquam difficile et eius generis , 
ut multi de prospero rei eventu iam statim desperarent , Siegenbeekio obla- 
tum. In ea re qualem se praestiterit , quantopere splendidissimam repor- 
taverit vitoriam et de difficillimo, quocum conflictabatur argumento, et de 
iis, qui rem omnino fieri non posse clamaverant , nemini nostrum igno- 
ratur. Vix suam de orthographia Neerlandica diatriben publici iuris 
fecerat, quum iu licentiae locum leges, accurato indicio definitae, substi- 
tuerentur et confusio lucido cederet ordini. Cuius operis praestantiae id 
luculentissimum est testimonium, quod, quae ille iecerat orthographiae 
fundamenta, iisdem hodieque grammaticae Neerlandicae aedificium est 
superstructum. Fuere quidem qui evertere conabantur quod sollerti cura 
ille condiderat; sed quod propria sua laude commendabatur , id corrigi 
quidem potuit in singulis, augeri et suppleri, at universam si spectes 

3* 



20 



F. G. K R I E G E R 



artem, nondum excogitatum est alterum systema, quo irrita facta sit opera , 
quam in gravissima re posuerat vir in paucis strenuus et laboriosus. 

Praeclaram vidimus et duraturam Siegenbeekii , orthographiae Neerlan- 
dicae instauratoris , esse laudem. Nec tamen in constituendae linguae forma 
et tamquam resarcienda veste acquievit, sed in intimam eius officinam 
pervenisse eiusque indolem se penitus perspexisse multis probavit scriptis, 
quorum duplex imprimis erat finis. Ut enim demonstraret praestantiam , 
elegantiam , ubertatem sermonis nostri , qui et poetis et prosae scriptoribus 
egregiam praeberet materiem, qua exprimant quid sensissent et cogitassent, 
ita eiusdem integritatem et castitatem vindicavit ab eorum conaminibus, qui 
barbaris vocibus et alienigenis dulcem maiorum sermonem inquinare et 
adulterare nitebantur. 

Qui tam accurate linguam noverat linguaeque historiam, eum par est 
litterarum historiam haud minus habuisse in numerato. Compluribus sane 
Siegenbeekius demonstravit doctissimis libris in hac quoque parte regnare 
se et habitare , quum componeret litterarum patriarum st/nopsin historicam , 
quum indefessa industria eorum adesset conaminibus, qui antiquiora ser- 
monis Neerlandici monumenta ab oblivione vindicabant, quum primus 
talium rerum studiosis ad recte cognoscendam saeculi decimi septimi litte- 
rarum historiam viam muniret, quum ad intimae linguae notitiae, sum- 
mae ingenii elegantiae, proprieque eloquentiae facem Vondelii, Catsii 
aliorumque multorum poetarum carmina illustraret et explicaret. 

Ad duplex supra vidimus eum, Academia instaurata, munus fuisse 
vocatum, scilicet ut et litteras patrias et patriae historiam studiosam iuven- 
tutem doceret. Alteri officii parti quantopere par fuerit modo vidimus; 
sed vix minus in historia tradenda eius fuit laus. Adsunt enim rerum 
testimonia uberrima, eas quoque ingenii dotes, sine quibus nemo potest 
esse rerum scriptor, a benigna natura ei fuisse largiter impertitas. Ite, 
Auditores ! admiramini viri ingenium atque sollertiam , sive legitis historiam 
Neerlandicam quam scripsit inde ab initio Dynastiae Burgundicae , sive evoj- 
vitis librum quo civium armatorum res gestas describit, sive quaecumque 
ferax eius et felix ingenium enixum est suo quodque loco et pretiosum et 
elegans. Legite disertum Wagenaarii elogium, ut videatis verum esse 
quod de Siegenbeekio historico tulimus iudicium, legite Iacobae Bava- 



O R A T I 0. 



21 



kae defensioneni , quam ab atrocibus in eara coniectis criminibus et con- 
viciis purgavit, legite quam tam vividis coloribus depinxit Oldenbarne- 
veldii causam , ut ipsi quaestioni institutae interesse nobis videamur , legite 
quae de Leicestrio disputavit vel quibus Guilielmi Pkimi, Iani de Witt 
vel Slingelandtii laudes praedicat et merita recenset; nusquam accuratum 
studium, nusquam veram e pectore notam et profiuentem eloquentiam de- 
siderabitis, et iudicabitis historiae patriae studium illius opera vix minus 
fuisse promotum quam linguae litterarumque Neerlandicarum culturam. 

Considerantibus quam religiose munere academico Siegenbeekius fuerit 
functus , vix credibile videtur tantum ei otii fuisse reliquum , ut variis in 
patria nostra , litterarum promovendarum gratia conditis , sodalitiis aliquan- 
tum virium et pretiosi temporis dedicare posset. Tamen illorum inter so- 
dales nemo fuit umquam illo diligentior quique plus contulerit ad eorum 
augendum fiorem; in his sodalitium tuendis et excolendis litteris patriis, 
Lugduni Batavorum institutum , cuius per 20 annos acta curavit , per 25 
praesidium gessit, illi maximam partem debet quod tam laete effloruerit, 
quod tam salutiferam exercuerit vim in excitandum litterarum patriarum 
studium et amorem. 

Scripta perlustrantes , ab hoc sodalitio promulgata, permulta invenietis 
ab illius manu profecta, in quibus primum sibi vindicant locum defuncto- 
rHm sodalium ab eo composita Elogia. Neerlandicae quoque, quae dicitur, 
Haarlemi fiorentis societatis per quinquaginta annos e gravissimis fuit so- 
dalibus. Ab utroque sodalitio, multorum magnorumque meritorum gratia, 
nummo aureo est donatus. 

Ad civium civitatisque recte procurandam salutem summiesse momenti, ut 
scholae , in quibus pueri prima litterarum elementa discunt , rite sint institutae , 
quum Siegenbeekium f ugere non posset , his quoque corrigendis et ad certam 
normam redigendis per longam annorum seriem summa cum diligentia 
consuluit, quare bonorum omnium suffragiis optime de patria est meritus. 

Siegenbeekium iuvenem vidimus id potissimum habuisse in propositis, 
ut idoneus fieret verbi divini minister, neque, quum mutata vitae causa 
ad alia studia transiisset, munus studiose olim appetitum deserendum 
esse ratus, per 25 annos coram Teleiobaptistarum ecclesia in hac urbe 
oracula divina docte et eleganter exposuit. 



12 



F. G. K R I E G E R 



Sed has omnes, de quibus egi, laudes una eaque insigni laude Siegen- 
beekius cumulavit. Erat enim is , in quo vasta et multiplex doctrina, inge- 
nium sagax et ferax coniunctum erat cum animi candore, integritate et 
nobilitate. Summo litterarum amore imbutus, his promovendis, popularium \ 
animis expoliendis, discipulorumque ingeniis eodem, quo ipse fiagrabat, 
literarum amore incendendis totam vitam dedicavit. Quodcumque munus 
eius curae fuit mandatum, recte curavit et religiosa fide administravit. 
Erat assiduae diligentiae, indefessae industriae, tenacis constantiae exem- 
plar. Animus illi erat candidus , modestus , a simulatione fucoque alienus ; 
benignitate erat singulari, comitate et liberalitate , officiosus erga quem- 
cumque et multorum studia sua doctrina sustentans; aequo et tranquillo 
animo iniurias ferebat sibi illatas et auctoribus ignoscebat. Sincero amcfre 
homines omnes amplectebatur et prosequebatur , verbi divini non tantum 
dignissimus interpres, sed etiam Divini Praeceptoris fidelis in paucis et 
pius discipulus. 

Viribus corporis sensim sensimque deficientibus die 26 mensis Novem- 
bris, suis, Academiae Patriaeque ereptus est. 

Postridie eius diei quo mortuus est, collega noster carissimus, Vir Cl. 
de Vries coram discipulis suis verba fecit de defuncto praeceptore et 
amico; qua oratione amorem , venerationemque spirante exposuit, quantam 
in illo nostra Academia iacturam fecerit. 

Quam viri eximii iacturam iusto dolore recolentes grato animo recorde- 
mur, quot et quanta beneficia in totius patriae. emolumentum Siegenbee- 
kio accepta referamus. 



Pio officio defunctus, atque eorum coram vobis repetita memoria et 
vita perlustrata, quorum mortem ut praesentem dolere numquam desini- 
mus, ad alia licet transire gratiora et laetiora. 

Et primum quidem hoc omnium laetissimum nobis accidit, Illustrissimi 
huius Academiae Curatores ! quod omnes estis superstites et valentes , prae- 
sertim quum haud diu sit , ex quo graviter nobis animus est commotus quum 
nuntium acceperimus de uno vestrum cum ipsa morte graviter confiictante. 



0 R A T I 0. 



23 



Ad bonam valetudinem feliciter rediisse Illustrissimum van Ewyck toto 
animo laetamur. Faxit Deus optimus maximus ut gravissimis muneribus, 
ad quae vocatus est , diu fungi illi eveniat j ut per longam annorum seriem 
Academiae nostrae commodis prospicere maneat columen et praesidium. 
Vos omnes, Viri Ulustrissimi ! confidenter, quicumque in hac Academia 
artium litterarumque sumus doctores, intuemur vobisque nitimur, quoties- 
cumque vota facimus de Academiae augendo flore et iuribus vindicandis. 

Collegarum deinde frequenti perlustrato coetu , quum omnium , qui supe- 
riore anno huic celebrando diei huc convenerant, nullum desidero, alte- 
rum hoc est quod vehimenter laeto pioque animo mihi et vobis gratulor. 
At imprimis vobis gratulor , Viri Clarissimi Tydeman et van Hengel , quos 
hic adesse, senectutis iniuriam nec corpore nec ingenio animoque perpes- 
sos, nemo adest, certe scio, quin sincere mecum gaudeat. Per multos 
annos uterque Academiae augendo splendori vitam dicastis, atque uberri- 
mos operis vestri atque diuturni laboris laetissimos fructus percipere licuit. 
Iam vero otio optime merito vobis concesso, otiosis esse vobis non licere 
censuistis, sed multorum studia consiliis vestris adiuvare pergitis. Diu 
adhuc superstes nobis esto consilium vestrum et ratio, auctoritas et sen- 
tentia, diu vestro exemplo iuvenibus fortiter ac strenue nitentibus viam 
monstrate , qua et proprium excolere ingenium , et civium possint illustrare 
animos. 

Et nostrum van der Boon Mesch, virum clarissimum, optimis omini- 
bus prosequimur, qui reminiscendo festum illum diem recognovit, quo 
ante hos 25 annos chemiam publica auctoritate tradere coepit; qui dies 
illi laetissimus accidit , quod collegae , discipuli et familiares insignibus illi 
probarunt amicitiae et existimationis documentis sibi eum diem vix minus 
esse festum, gratum et iucundum quam illi ipsi. Diu illum servet Sum- 
mum Numen, arti quam excolit, amicis, discipulis, patriae. 

Tibi quoque, Cl. Ryke, est quod anno praeterlapso ex animo gratulemur, 
quippe quo, auctis honoribus tuis, ab extraordinario factus es physices 
professor ordinarius. Itaque grati agnoverunt, qui Academiae nostrae rebus 
praesunt , viri illustrissimi , quod nobis , qui te novimus et diligimus , iamdiu 
erat persuasum, egregiam esse, qua physicen tu iuvenes doceas, rationem. 
Perge, Vir. Clarissime de iis et de Academia nostra, ut facis, bene mereri! 



u 



F. G. K R I E G E R 



Nihil iam fere mihi restat , nisi ut indicem in quonam statu varia in- 
stituta academica versentur. 

Atque Bibliothecam academicam, Hortum botanicum variaque praeterea 
suppellectilis academicae receptacula et officinas in optimo versari statu 
atque subsidiis satis abundeque sustentata esse, ipse testis sum oculatus. 

At non omnia in Academia nostra nitere idem expertus scio. Minus 
enim quam par est prospectum est ut aedificia , in quibus suppellex acade- 
miae asservatur, satis sint ampla, ut et materiei rite disponendae sufficiant, 
et Academicam iuventutem in iis docendam capere possint. 

In his omnium maxime mutatam emendatamque conditionem clamat 
aedificium, quod Bibliothecae Academicae voluminibus tributum est, domi- 
cilium eheu ! tenue et angustum , adeo ut non tantum librorum molem ibi 
asservatorum ferre recuset, sed etiam magna pars operum praestantissi- 
morum in granaria coniecta et tamquam in exsilium sint ablegata. Obser- 
vatorium astronomicum , cui praeest vir apud nostrates et exteros clarissi- 
mus, tam grandi nomine indignum esse inter omnes iamdudum convenit. 
Museum physicum et Laboratorium chemicum vix melius sunt habita quam 
Bibliotheca. In iis quoque non satis est spatii, ut varia instrumenta apte 
collocari possint atque gnavis iuvenibus exercitationum experimentorumque 
faciendorum occasio sit data. Idem denique — neque quis credit pro 
aris et focis me pugnare, idem fere valet de Nosocomio academico. 

Sed parcamus querelis! spem enim licet concipere neque immaturam 
neque temerariam, fore ut mox quaecumque iam sunt manca et vitiosa 
corrigantur et suppleantur. Academiae enim Curatores, viri illustrissimi , 
qui nihil eorum praetervident unde Academiae salutem iudicant pendere et 
fiorem, hisce sarciendis damnis omnem lapidem moverunt, atque nisi mea 
me spes fallit multum iam promoverunt. Quod diu multumque et a 
multis agitatum est Nosocomii Academici amplificandi consilium, hoc iam 
in eo est ut patretur. Huic exstruendo aedificio propediem manus admo- 
vebuntur; chemiae vero et physicae docendae aedificia assignatum iri ma- 
gis idonea, spem fovemus, haud illam, precamur, vanam. Magnum fert 
rumor aedificium iri conditum, et his disciplinis et docendae anatomiae 
destinatum; et si verum est, quod verum esse et cupimus et credimus, 
cadem opera pressae, suaque magnitudine laboranti Bibliothecae prospec- 



0 R A T I 0. 



25 



tum foret. Unum mihi reservavi, quod ultimo loco nomino, quo maiore 
vi pronuntiem , quoque firmius et recentius auditorum animis memoriaeque 
inhaereat. Cuicumque bonarum artium salus cultusque cordi est, assen- 
tiatur mihi necesse est magnopere dolendum esse, quod astronomia in 
Academia nostra relegata sit in turrem vix satis amplam , quae ciconiis ido- 
neum nidum praebeat! 

Dolendum, dico, quoniam eo turpius astronomiae docendae necessaria 
negantur aedificia et subsidia, quo laetius eius studium posset efflorere 
astronomiae doctore, qualis est Kaiserus noster, iuvenum studia mode- 
rante. Itaque intelligant, velim, atque persuadeant sibi, qui Reipublicae 
nostrae praesunt, sui esse officii , tueri rem, quam bene procmatam esse 
totius civitatis quam maxime interest. 

Grati agnoscimus, quae ad rem tam gravem promovendam in Ordinum 
Generalium consessu publico omni ardore conati sunt viri amplissimi 
Geveks van Endegeest et Bosscua. 



Pervenio, Auditores ! ad orationis iucundissimam partem ; scilicet in eo sum, 
ut strenuis gnavisque iuvenibus, quibus quaestiones a singuhs ordinibus 
academicis propositas solvere contigit , nummum aureum tribuam , quo Regis 
Augustissimi Guilielmi tertii liberalitas et munificentia eos donari voluit. 

Itaque rogo Virum Clarissimum, qui senatus nostri acta curat, ut Ordinum 
Academicorum iudicia recitet; ii vero, quorum nomina ille evocabit, prope 
ad me accedunto. 



Ad ingenii ac doctrinae laudem et ad praemia proposita quinam illi 
sint qui aspiraverint , qui successus et eventus, quaenam eorum scriptiones 
fuerint, publice expositum est. 

Nil iam restat, nisi ut praemia victoribus distribuam et viotoriam iis 
gratuler: nam: 

Aurea cui blando risit victoria vultu 
Laetitiamque suis fert patriaeque decus. 

4 



16 



F. G. K R I E G E R 



Accipe, Ornatissime Peoes! praemium, quo Facultas iuridica dignum te 
censuit ut quo, Augustissimi Regis nomine, te dono. 

Operae , studii et laboris , quem impendisti , luculentam ecce ! et honori- 
ficam remunerationem ! 

Non is tu es , qui stimulo egeas , praesertim victoria modo reportata ; at 
praemio illo reportato scito quasi pignoribus coactum te esse, talem te 
praestare, qualem te futurum esse et speramus et auguramur. 



Egregia laus est , Omatissime Suringar ! quam tibi Facultas philosophiae 
naturalis impertiit, quippe qui omnibus satisfeceris , quae non postulari 
tantum, sed sperari etiam in isto iuvenilium virium conflictu poterant. 

Quod honorificentissimum praeceptorum tuorum de opere tuo iudicium 
vix minus gratum tibi esse potest, quam victoriae quam reportavisti prae- 
mium , quod en ! tibi trado. 

Perge, Nobilissime Iuvenis! naturae mores perdiscere eodem severo stu- 
dio, eadem virili constantia et assiduitate, cuius tam egregium dedisti 
specimen. 



Agnovit Ordo, Ornatissime van der Ven! vim ingenii et industriae, 
quam commentatio tua prodiderat, agnovit ordine luculento et doctrina se 
commendare et praemium regium tibi decrevit. 

Grato fungor, mihi crede! officio, operae tuae, laboris et industriae 
optime merito praemio quum te coronem. 

Non opus est ut graviter et fortiter nitentem incitemus 'insuper et 
stimulemus. 

Iisdem te compello verbis, quae commentatio tua in fronte gerebat, 
quaeque poetae latini usus verbis ita verto: 

tentanda via est, qua me quoque possim 
Tollere humo, victorque virum volitare per ora. 



V 



0 R A T I 0. 



27 



Gratulor tibi , Ornatissime Rleyn ! felicem honorificumque certaminis 
eventum ! Assecutus es honore et praemio , quod tibi trado , ut de successu 
studiorum tuorum laetoque profectuum, etiam futuro tempore, eventu 
bene augurari et ipse possis et possint praeceptores tui, amici et commi- 
litones , quos non mediocrem laetitiae et iucunditatis fructum ex tua victo- 
ria ferre vides. I , Ornatissime Kleyn ! fruere laeta hac victoria , cuius 
et olim meminisse te iuvet. 



Non contigit tibi, Ornatissime Lambrechts ! quamquam strenue et mascule 
contendenti palmam arripere. Nec tamen Ordo nihil tribuere videri voluit 
industriae et labori, quem in libellum tuum exarandum impendisti, itaque 
nominis tui publica mentione promulgandum esse decrevit. Quod Ordo 
de te honorificum dedit testimonium, ex animi sententia tibi gratulor! 
Prima sequentem honestum est in secundis subsistere. Fecisti iam 
virium tuarum periculum, eoque ipso viam tibi parasti, ac prolusisti ad 
praemium alio anno ferendum. 



Vos denique , Ornatissimi luvenes ! Academiae nostrae cives patriaeque 
spes ! laetus compello ! 

Est enim, quo magnopere laeter atque gestiam animo meo, vos quum 
intueor atque recordor, quales hoc anno vos praestiteritis. Dignos vos 
ostendistis , qui, civium academicorum nomen meriti, hbertate academica 
fruamini. 

Non possum quin memoria repetens, quomodo hocce anno, quo mihi 
Academiae fasces erant commissi, vitam institueritis , et magnopere vos 
probem et optima quaeque de vobis sperem. 

Neque hancce meam , quam vobis impertior , laudem abiicite ut levem 
futilemve. Scitote enim et persuasum vobis habetote, eundem, quem iam 
publice vos praedicare insigniter iuvat, silentio non fuisse praetermissurum , 
si vita vestra minus probanda mihi esset visa. 

4* 



18 



F. G. KRIEGER ORATIO. 



Itaque pergite , Commilitones Iucundissimi , eadem , quam ingressi estis , 
via! Animo estote hilari atque securo, ut iuvenes decet. Fruamini liber- 
tate vestra, delibatote mel dulce quod iuventae splendidissimus flos vobis 
praebet , sed ne obliviscamini , quam ob causam huc veneritis. Nitamini , 
ut ne fallatur spes , quam nos et multi praeterea de vobis concepimus. 
Laborem mihi credite omnium, quae in vita humana grata sunt et amoena, 
condimentum esse necessarium. Neque omnino vita frui potest, qui de- 
sidiae inertiaeque est deditus, neque maior omnino cogitari potest volup- 
tas, quam est eius, qui, officiis suis religiose functus, merito fruitur, 
ac tum demum, grato otio. 

Memineritis patriae salutem in posterum a vobis pendere, ad quam 
tuendam et augendam in hac Academia praeparamini et ipsi vos praepa- 
ratis. Itaque nitamini animo strenuo et forti; ne rei difficultas ab incepto 
vos deterreat. 

Pugnandum vobis est, sed post pugnam pulcherrima vos manet victoria 
et nobilissima palma. Incumbite igitur in disciplinas, excellite doctrina, 
virtute, bonis moribus, ut et votorum, quae concepistis ipsi, fiatis com- 
potes , et patriae prospiciatis libertati et saluti. 

Nihil iam superest , nisi ut munus , quo regia auctoritate hoc anno functus 
sum, maiorum more deponam. Itaque tibi, Vir. Clarissime Vissering, 
trado Academiae fasces. Salve Magnifice Rector! quem primus ego hoc 
nomine compello. Floreat te duce alma haecce Musarum sedes. 



F. G. KRIEGER, 

ORATIO ACADEMICA 



ARTIS CHIRURGICAE NOSTRO TEMPORE RATIONE ET FINE. 



AUDITORES SPECTATISSIMI EXOPTATISSIMI ! 



Artem medicam , ex quo novam sequi rationem novoque et incognito 
antea campo excurrere est docta, magnopere promotam, auctam amplifica- 
tamque esse, quum nemo sit, quin magno ore agnoscat, compluries tamen 
eidem vitio est versum, quod ad proprium, cuius causa exerceatur, finem 
propius accedere non potuerit. Diagnosticam quidem physicae , chemiae 
et anatomiae ope innisam multo fatentur iam firmioribus superstructam 
esse fundamentis, quam quibus superioribus saecuhs fulciri potuerit, nec 
tamen therapiam celeritatem , qua illa processerit , potuisse aequiparare. 
Convicium supra veritatem auctum esse quum unusquisque rei peritior con- 
tendere non dubitabit, idem omnino fictum commentitiumque esse vix 
audebit contendere. At medicos , non medicam artem , censendum est istam 
reprehensionem meritos esse, neque arti imputandum quod artifices deli- 
querunt. Quum enim ea medicae artis pars , quam therapiam appellamus , 
neque temporibus nostra aetate superioribus , neque ipso nostro quo vivi- 
mus tempore , eo pervenerit , ut secura , absque dubitatione ac metu suaque 
innisa virtute , sublimi vertice incedere possit ; quum certum sit post lon- 
gam demum annorum serium hunc tamquam extremum quemdam , exopta- 
tissimumque finem cogitari potius quam sperari posse; tum hoc manifestis- 
simum est, nec ulli dubio obnoxium, accuratiore materiae, qualis et nor- 
mali est et abnormali statu, notitia ad certiorem rationique magis consenta- 
neam morborum sanationem viam muniri. At accurata illa materiae notitia 
nonne est fructus, quem e nova ista, in quam perducta est, ratione ars 
medica percepit? Est sane, neque negari potest, therapiam inde utique 



32 



F. G. K R I E G E R 



correctam et emendatam esse. Qui vero artem medicam exercent, eorum 
nonnullos haud raro quasi data opera negligere therapiam et pauci habere 
videbis. Multi , qui scholae physiologicae asseclae appellari gloriantur , me- 
dici officium, quatenus in therapia versatur, iure suo sibi videntur sper- 
nere , neque desunt clinicorum medicorum exempla , a quibus anatomici status 
diagnosi religiosissima opera navatur, summoque opere morbi symptoma- 
tum explicationi physiologicae incumbitur, morbi curae vero sanationisque 
obiter tantum atque veluti in transcursu fit mentio. 

In chirurgiam, geminam germanamque artis medicae sororem, quae cum 
illa quamquam arctissimo vinculo coninncta, proprio tamen suo itinere 
procedit, illae querimoniae, convicia illa non conferuntur. Ulam enim iam 
antiquitus et certe non plane immerito concessum est eximio hoc et duplici 
prae medicina uti privilegio : quum diagnosis chirurgica solidioribus inni- 
tatur fundamentis, tum multo maiore fruitur efficacium probatorumque 
remediorum copia, quibus propulset imminentem mortem et labefactatam 
valetudinem corroboret. Chirurgiam vero qui profitentur et exercent — 
nec quisquam , qui quidem animum in hanc rem attenderit , infitias ibit — iis 
non regnare videtur pathologia, sed una fere therapia curae cordique est. 
Atque in aprico est cur hoc ita se habeat. Quod enim in chirurgia prin- 
ceps locus therapiae conceditur , tribuendum id est indoli morborum , quibus 
mederi nititur, quique magna pro parte eius sunt generis ut peculiari 
prorsus auxilio indigeant. Sunt enim hi morbi, qui turbatis organismi 
partium forma vel ratione (organisationem dicunt) nasci solent, quique 
nisi mechanicis adhibitis remediis, h. e. nisi factis operationibus chirurgicis 
sanguineis vel non sanguineis , omnino curari nequeunt. Itaque praeter ma- 
teriem medicam proprie sic dictam haud exiguus remediorum numerus sub 
chirurgi est ditione , quorum et in una chirurgia est usus et ea est indoles , 
ut vitia, quibus tollendis inserviunt, saepenumero repente tamquam ex 
improviso tollant, imminentemque iamiam mortem prompto auxilio ilico 
fugent. Quae cum ita sint, non est quod miremur iam antiquissimis tem- 
poribus multos fuisse , qui chirurgiae , cuius vis esset tam prompta , pulcra 
et salutifera, strenuam et fervidam operam navarent et pro virili parte 
elaborarent in excolenda promovendaque arte, cuius ope tot laborantium 
mitigantur dolores, laetitiaque oritur ex dolore. 



0 R A T I 0. 



33 



Nec frustra in ea vires ingeniumque exercuerant; iam mature enim gra- 
vissima remedia therapeutica cognita adhibitaque fuisse, artis' nostrae 
salutiferae docemur historia. Dum in medicina nova in dies systemata propul- 
lulabant, chirurgia, novarum rerum, quas unumquodque saeculum protru- 
debat mox perituras aliisque locum cessuras, minime cupida, munita sua 
via secura tranquillaque procedebat. Itaque sensitn sensimque conditum , ex- 
structum exornatumque est chirurgiae firmuni solidumque aedificium , cuius 
fundamenta iacta sunt temporibus, quorum caligo historiae face vix pro- 
pellitur. Nulla omnino fuit aetas, quantumvis praeterea fuit rudis , quin ea 
chirurgiae practicae studium aliquatenus saltem promotum, doctrinaque 
chirurgica , unam alteramve novam observationem fuerit lucrata; quae nova 
inventa quum merae empiriae erant fructus, tum arcte cum aliarum disci- 
plinarum , physicae v. c. anatomiaeque progressibus cohaerebant, quibus 
chirurgi ad suam artem amplificandam emendandamque gnaviter utebantur. 
De hisce experientiae ingeniosaeque et religiosae indagationis fructibus 
tempus ipsum iustum tulit iudicium; ahis pepercit eaque immutata ad 
nostram usque aetatem servavit, alios absorvillavit novisque etiis melioribus 
inventis locum cedere coegit. Nobis vero, quibus maiorum experimentis 
tamquam pretioso nobis credito thesauro licet uti, ingens patet campus, 
in quo exspatiemur, ingens tradita est materia, in qua expolienda, augen- 
da, disponenda vires exercere liceat. Nec intervertit, vel temere dissipavit 
nostri aevi chirurgia pignus a maioribus sibi creditum, sed pie servavit at- 
que auxit prudenter curando et utendo. Convenit hoc inter omnes , quibus 
cognitum est, in qua iam conditione chirurgia practica versetur. Nec 
latere potest, quicumque auxilia, quorum ope chirurgia nostri temporis 
nititur, gloriatur et gaudet, contulerit cum iis, quorum usus superiorum 
saeculorum chirurgis erat concessus, nulla umquam tempestate chirurgiam 
practicam tanta et tam gravia cepisse incrementa, quanta ipsa ea aetate, 
qua nobis vivere contigit. Atque est hoc argumentum , de quo coram vo- 
bis verba facere mecum constitueram ; dicam ergo de progressibas quos 
Chirurgia practica nostra aetate fecit; de quo argumento quae disputatu- 
rus sum attentis quaeso et benevolis auribus accipite! 

Itaque primum omnium statuendum mihi erit cuiusnam generis pro- 
fectus fuerint , quos nostra aetate chirurgia practica fecerat. Estne accitis 

5 



34 



F. G. K R I E G E R 



novis, difficilibus, audacibusque operationibus , quod tantopere aucta et 
promota est? Haud defuere profecto huius generis nova inventa, ac 
nullus fere est dies , quin a variis clinicis nuncii nobis afferantur novarum 
peritis chirurgorum manibus factarum operationum, quas omnino fieri posse 
maiores nostri animo vix ac ne vix quidem comprehendere potuerant. Nec 
tamen hos egomet artis chirurgicae profectus nominaverim , quos fecit audacter 
periclitando vel temere conando, non hoc equidem gravissimum dixerim 
incrementum quod cepit, cum ipsa natura acriter et ferociter confiictata; 
sed quid tandem est, rogatis, quo comparato tantopere glorietur et gestiat? 
Duplex est illa quam volo hodiernae chirurgiae laus, quam utramque dein- 
ceps indicabo. Primo loco accuratissime inquisitum est in varias mutatio- 
nes, quas materies eiusque vires mechanica adhibita opera subeunt; deinde 
quam ego maximam laudem dixerim , in eo omnium virium contentione est 
elaboratum, ut medendi rationes excogitarentur , quibus affectae corporis 
partes servarentur, quin deletae chirurgiae ope reficerentur et instauraren- 
tur. Dabitur nostrae aetatis chirurgiae illa laus, illam magis magisque 
factam esse artem , sit venia verbo , conservantem : missa enim , quantum 
fieripossit, periculosa, dolorosa et sanguinolenta sanandi ratione , eoadducta 
est, ut plerisque casibus effectu haud minus certo ad eundem finem possit 
perveniri cum multo minore laborantium dolore, iisque evitatis mutilatio- 
nibus , quas in nonnullis periculosis casibus tamquam unicam viam solebant 
considerare, qua ad salutem perviniri posset. Iam vero inter optimum quem- 
que chirurgorum tacito convenit, dummodo morbi sanatio nihil inde detri- 
menti capiat, religiose abstinendum esse ab unaquaque dubii eventus ope- 
ratione , cuius in locum simplicior atque minus periculosa curandi methodus 
possit substitui. Neque hoc ita velim accipiatis , A. H. ! ac si haud amplius 
dixerim chirurgos inveniri, qui audacia atque impia temeritate prae ceteris 
excellere et inclarescere nitantur. Exstant eheu! hodieque, sed eorum na- 
tio aliquantum est diminuta. 

Debetur, inquam, nostrae aetatis chirurgiae artis conservantis atque 
restaurantis honorificum nomen, quoniam medetur mutilationibus et tollit 
vitia, quae tolli posse maiorum nostrorum nemini animum subiit. //Quan- 
topere," Cl. Roux dicit, chirurgorum Franco-Gallorum Nestor et decus, 
vita nuperrime defunctus, //quantopere exsuperavimus quodcumque vel ante 



0 R A T I 0. 



35 



//hos triginta vel quadraginta annos in arte nostra praestitum est; quin 
//novam paene omnino artem creavimus, artem dico mutilos vel difformes 
»in integrum restituendi vel refingendi — neque negari potest hac parte 
//chirurgiam tantum cepisse incrementum, quantum qui ante nos eandem 
//artem excolebant divinare non potuerant, quos persuasum mihi est stu- 
//pentes esse intuituros, si chirurgiae profectus iis liceret inspicere." 

Salutiferam hancce, quam ars nostra sequitur, viam recolamus: gravissi- 
morum, quae ad nostram aetatem pertinent , inventorum aliquot enume- 
rando. Quae praecipue cernuntur in ea chirurgiae parte , quam autoplastiam 
et orthopaediam operativam appellamus. Hac enim parte est, qua prae- 
cipue conservare et restaurare studet, hac parte revera artis nomen est 
promerita , quippe quae indefessa opera fervidoque studio id sit assecuta , 
quo perveniri posse olim omnino non creditum erat. 

Chirurgiam plasticam, h. e. artem mutilas vel deletas faciei partes refin- 
gendi constat iam antiquissimis temporibus cognitam, ac deinde, sed 
tempore memoria nostra longe priore, in Italia exercitam fuisse. Nostrae 
denique aetati contigit memoriam artis oblivione paene deletae, redintegrare 
neque haud ita multo postquam rhinoplasticae operationes varia ratione 
fieri erant coeptae, ars organice mutilas vel deletas faciei partes instaurandi 
amplificata et multiplicibus casibus adhibita fines suos, tamquam expu- 
gnando, in dies amplificavit.' Sed non facili opera nec sine summa virium 
intentione expugnando fines amplificare licuit. Nam quum omnino opera- 
tio chirurgica prudenti egeat peritoque artifice, tum ad autoplastiam , prae- 
cipue ad autoplastiam cosmeticam rite ac cum fructu perpetrandam non 
sufficit ut eruditus sit, cautus peritusque Chirurgus, sed eundem opus est 
accurate et continenter in naturae indagasse vim reproductivam. 

//In omni operatione plastica," ut verbis utar Langenbeckii clarissimi, 
professoris Berolinensis //chirurgi ars exercetur et cernitur in curanda ma- 
//terie viva; reliquae omnes operationes in cadavere demonstrari atque ita 
//addisci possunt , ut ad perfectionem absolutionemque vix aliquid desit; chi- 
//rurgiae plasticae nemo fit artifex, quin in corpore vivo stipendia meruerit. 
//Nullum est operationum genus, quod adeo exerceat ingenium et teneat 
//suspensum, quum non id tantum spectetur, ut malo medeamur , sedetiam 
//ut mutilis partibus pristinam formam reddamus." 

5* 



36 



N F. G. K R I E G E R 



Eoque praecipue referendum est quod artem diximus operationum plas- 
ticarum, quum eas facere nequeat, nisi qui pulcri sensu, qualis solet esse 
artificum, sit imbutus. Quod marmor, terra figlina, aes artifici, idem 
chirurgo materies organica est , eo tamen discrimine , quod materies , in qua 
chirurgus elaborat, longe est intractabilior multoque minus artificis nutui 
parens; etenim inanimis et vitae expers materies facile adsciscit atque 
servat eam formam , quam felici ingenio Musis faventibus excogitatam artifex 
scita manu ei indidit. Non ita materies , in qua chirurgus ingenium ma- 
numque exercet. Quanta illi opus est cura et opera, ut materiem in eum 
transferat locum , quo instauratione est opus ; quanta providentia et anxie- 
tate est cavendum, ut ne materia ab uno loco in alterum translata vim 
vitalem amittat. Neque his feliciter perpetratis omnes difficultates , qui- 
buscum chirurgo est conflictandum , exsuperatae sunt et sublatae : natura 
enim tantum abest ut adiuvet artificem in stabilienda et conservanda for- 
ma, quam ille materiae impertiit, ut contra eam delere studeat et disii- 
cere ; itaque novo opus est labore , ut de invita quasi natura victoria repor- 
tetur. Cavendum igitur est, ne nimiam spem de autoplastiae cosmeticae 
fructibus foveamus. Non semper natura artis conamina sperato eventu 
remuneratur, neque negari potest admodum rara in faciei partium pla- 
stica instauratione esse exempla, quibus chirurgi opus felici omnino fine 
sit coronatum , et saepenumero id unum operatione effectum esse , ut ridi- 
culum fiat, quod fuerat horrendum et foedum. Nec tamen autoplastiae 
pretium atque laus hisce minus prosperi successus exemplis imminuitur , 
quippe quae magnam partem crimini sint dandae falsis adhibitis remediis 
aut experientiae inventionisque defectui, cuius. praestantia et momentum 
in hac praecipue chirurgiae parte cernuntur. . Quanta enim faecundi et 
sollertis ingenii sit vis, splendidissimae victoriae demonstrant, quas de 
inveteratis malis , quaeque omnino videbantur sanari non posse , reportare 
contigit viris illustrissimis , qui excolendae plasticae chirurgiae vitae partem 
dedicarunt. 

Profectus perlustrantibus , quos chirurgia plastica hisce novissimis annis 
fecerit, eam magnopere videmus increvisse et amplicatam esseeorum opera, 
qui Graefii, Dieffenbachii, clarissimi Roux, Delpechii vestigia firmiter 
ac fideliter sunt secuti. Eorum nimirum indefessa continuaque cura effec- 



0 R A T I 0. 



37 



tum est , ut novus iam autoplastiae pateat campus , ex quo non amplius 
in sola cute experimenta facere, sed etiam reficiendae texturae mucosae 
inservire coepit. Itaque non amplius autoplastia cutanea tantum exstat , sed 
etiam autoplastia viseeralis. Viro clarissimo Iobert de Lamballe laus et 
honos debetur novam hanc, staphyloraphia iam praeparatam partem, 
autoplastiae addidisse atque morbis opem tulisse, quibus curandis sanan- 
disque artis medicae alumni haud pares esse antea confessi erant. Quis est 
harum rerum peritus, quin vitium illud organorum genito-urinariorum 
noverit , quod , plus semel partum statim insecutum , vitam infelicium hoc 
malo vexatarum feminarum atrocissimis corrumpat doloribus, quin reddat 
vix vitalem. Iacet denique pertinax ille atque tamdiu invictus hostis ; grati 
agnoscimus fistulam vesico-vaginalem et uterinam gnava Ioberti industria 
iis malis iam esse adnumerandam , quorum sanationem unusquisque eru- 
ditus et cautus chirurgus confidenter possit suscipere. 

Longum est et a proposito nostro alienum omnes deinceps enumerare, 
quos in singulis partibus nostrae aetatis chirurgia plastica fecerit progressus. 
In memoriam revocasse sufficiat, quantopere staphyloraphia et palatoplastia 
experimentis virorum expertissimorum Rocx, Dieffenbach, Buhring (cui 
duri palati lacunas materie ossea explere contigit) sint promotae , quam 
felicem operam navaverint rhinoplastiae Langenbeck , cheiloplastiae Blasius , 
urethroplastiae Nelaton, perineoplastiae Iobert, Roux, Dieffenbach , 
ut de rehquis taceam. 

Itaque nostra aetate non solum renata est rhinoplastia , sed exstructum 
vastum plasticae chirurgiae aedificium, quae, atrocissimis malis operam 
dum fert, auxilio est laborantibus atque arti nostrae chirurgicae insigni 
honori ! Atqui forte sit qui dicat plasticas operationes d eo minoris esse 
momenti et pretii, quam ahus generis operationes, quod non fiunt vitae 
conservandae gratia; iis scito alterum procreari bonum, vita ipsa vix mi- 
nus pretiosum; efficiunt scilicet, ut vita denuo fruantur, quibus vita fuerat 
non fructui et felicitati , sed taedio et oneri. 

Alterum est nostri temporis inventum, quo confirmatur, quod in orationis 
introitu posui, chirurgiam factam esseartem conservantem et instaurantem , 
orthopaediam dico operativam. 

Orthopaediae operativae inventae meritum totum est nostrae aetatis. 



38 



F. G. K R I E G E R 



Non est illa, auctore Dieffenbachio , splendidior et gravior, quam ars 
manu curandi reportaverit , victoria, quippe qua facultatern acquisiverimus 
difformitatibus medendi, quae unicuique alteri medendi rationi pertinaciter 
resistunt. //Vel corpora, ut cum Dieffenbachio loquar, quae omnium ar- 
//tuum contractione prona erant facta et ad terram vergentia, adeo ut illo 
//malo affecta serperent reptilium instar, illius ope recta denuo incedunt; 
//medetur vel seni decrepito, cui infanti auxilium afferri non potuerat." 

Operativa orthopaedia nata est e tenotamia subcutanea; orthopaedia vero 
ex quo nata est, sensim sensimque tanti facta est ambitus, ut nulla sit 
inter fines chirurgiae operatio, quae eam aequiparare, quin cum ea compa- 
rari possit. Quid mirum igitur, quod novum hocce etpraepollensremedium, 
quo Stromeyerus chirurgiam ditavit quoque invento optime meritus est 
et de laborantibus et de medicis, plausu laetitiaque nusquam non est re- 
ceptum, quid mirum, quod praestantissimus quisque maximopere niteban- 
tur, non tantum ut invento illo, occasione oblata, fruerentur, sed etiam ut 
in rei novae naturam indagando penetrarent, h. e. ut nossent actioneni 
anatomico-pathologicam , quae tenotomiam subcutaneam sequeretur ; ut per- 
spicerent mutationes dynamicas, quae corporis partium affectarum tenoto- 
miam praecederent atque orirentur, ea facta. Quo factum est, ut intelli- 
geretur , qua ratione tenotomia esset utendum ad tollenda vitia orthopaedica 
et appareret quomodo aeger, facta tenotomia, deinde esset curandus. Sed 
multum aberat, ut omnes eadem animi integritate nil appeterent, nisi ut 
novo pulchroque invento rite uterentur et naturae mores perdiscerent. 

Haud pauci erant , mala ambitione stimulati , qui nova et ipsos incedere t 
semita, eamque, si eius fieri posset, reddere latiorem et magis munitam 
anniterentur. Suum nomen iam gestiebant coniunctum iri cum gloriosa 
virorum summorum mentione; sed nimis properando et parum ponderando 
ad multos fatalesque errores delapsi sunt ; historia sectionis museuloruin 
linguae, qua balbutiendo mederentur, gravissimo potest esse documento, 
quomodo nimio novam inventionem augendi et perpoliendi studio a recta 
via aberraverint non solum vanae gloriae ventosi captatores, sed etiam 
viri de nostra arte summopere meriti. Merito praedicata est, concedo, 
nova tollendi strabismi ratio, inciso bulbi musculo; haud exiguus est ca- 
suum numerus, quibus ingeniosus, quam qui maxime, Dieffenbachhjs , 



0 R A T I 0. 



39 



orthopaedia operativa ad hanc quoque partem adhibita", felici successu 
musculi illius sectione, strabonibus opem tulerit; tamen negari nequit, 
imitandi quasi pruritum et hic maximo fuisse detrimento, atque inventioni, 
quae illustrem in chirurgia operativa perpetuo obtinebit locum, obtrecta- 
tores et adversarios minime meritae excitasse. 

Utinam vero hac una tantum chorda esset aberratum ! Sed non solum 
nimis sedula festinatione , non solum re optima false utendo, eo quoque 
graviter est peccatum , quod erant , qui aliquot difformis corporis musculis 
insectis satis bene munere suo sibi viderentur esse functi, nec concoque- 
rent rarissime vel potius numquam una operatione rem confectam , sed fere 
semper viam tantum munitam esse, qua ad finem, idonea nec intermissa 
curatione, tandem aliquando pergi possit. 

Enumerabo quae chirurgo , post feliciter perfectam operationem , facienda 
restent, ut simul intelligatur , quae operationum orthopaedicarum peculiaris 
sit ars et laus: adhibenda sunt instrumenta, quibus emendata, musculis 
vel tendinibus persectis, artuum directio conservetur et adiuvetur; cernen- 
dum est quanta opus sit pressione et quo loco ea ita possit adhiberi, ut 
aegrotanti quam minime sit molesta; stimulanda suscitandaque est vasorum 
nervorumque vis remediis dynamicis et motu tam activo quam passivo. 

Scite igitur et circumspecte moderari oportet naturam etquasi temperare, 
qui orthopaediam operativam fehciter et ita velit exercere, ut sibi ipse sa- 
tisfaciat. Qui vero omnibus destitutus , quae singula ad vitiorum ortho- 
paedicorum curationem operativara necessario requiruntur, temere secando 
eius generis morbis sibi videtur posse mederi, eum novo quoque casu, 
experientia novo docebit exemplo, vana fuisse atque irrita conamina. Sed 
vel sic tamen minus felici istorum nihil non audentium in plerisque ca- 
sibus successu id saltem lucrati sumus, ut lapidibus, cognitis quibus im- 
pingi soleant, prudentius iam atque cautius singulis morbis novam sanandi 
methodum adaptemus, quam viri sagacissimi sollerti cura faustoque eventu 
excoluerunt et stabiliverunt. Virorum clarissimorum Stromeyer, Gu^rin, 
Dieffenbach , Little, Bouvier, Duval indefessa industria quid in Fran- 
cia, Germania, Anglia, nec non apud nostrates eorum vestigia secutos, sit 
praestitum in vulgus notum est, neque ignoratur orthopaediam operativam 
in dies novis ditari accessionibus : cuius rei insigne documentum est osteo- 



40 F. G. KRIEGER 

tomia, quam primus vir doctissimus Mayer Herbopoli in artem introduxit. 
Novam a Stromeyero excogitatam rationem curvaturas extremitatum cu- 
randi maximo arti chirurgicae fuisse emolumento ac plurimos pulcherrimos- 
que inde perceptos esse fructus supra demonstravimus. At licet Louvrie- 
rii, Langenbeckii ratio curvatis artubus formam suam restituendi multis 
iam casibus operam tulisset saluberrimam , supererant huiusmodi vitia, qui- 
bus corrigendis incassum peritissimus et gnavissimus quisque omnem lapi- 
dem moverant. Nec opinato osteotomia in artem chirurgicam introducta, 
ab hac quoque parte laetior lux affulgere atque via videtur esse reperta , qua 
ad salutem pergere liceat. Nova omnino est ars, sed tam feliciter recens 
nata casibus aliquot est adhibita , ut omnino digna sit , in quam accuratius 
inquiratur. Ulterius enim nova via progressus est Langenbeck: Mayeri 
scilicet vestigia secutus subcutaneam instituit osteotomiam et nova hac 
ratione compluries sane nec frustra est usus, id quod e casuum historia 
apparet nuperrime publici iuris facta. Laeto profecto et honorifico documento 
sunt palmaria haecce celerrimeque unum alterum insecuta nova inventa, 
chirurgiam nostrae aetatis tamquam e longo veterno expergefactam , viribus 
refectis, id unum summa contentione spectare et appetere, ut melior, 
plenior , ab omni parte emendata et correcta , verbo , ut prorsus alia et nova 
evadat. 

Sed progressus, quos orthopaedia fecit, non eo tantum sunt referendi nec 
inde solum derivandi , quod arctiorem cum aciurgia societatem iniverit ; ab 
omni parte in ea corrigenda est elaboratum , quod nusquam luculentius 
apparet quam in emendata curvaturarum spinalium therapia. Nulla chi- 
rurgiae pars tam diu et tam foede iacuerat neglecta , in nulla curanda tanta 
fuerat chirurgorum inertia et conniventia. In huius generis curvaturarum 
pathogeniam aut omnino non erat inquisitum, aut in obsoletis, mancis vel 
falsis omnino ratiocinationibus et theoriis acquiescebatur. 

Iam igitur , quum ars chirurgica hac parte vix praeberet quod operae esset 
pretium, quumque vana maximam partem inaniaque essent illis vitiis 
medendi suscepta conamina, quid mirum quod plerique chirurgi inviti se 
accinxerunt ad morbi adeundam curationem , cuius naturam non perspexe- 
rant et de quo sanando desperare consueverant. Itaque curvaturarum 
spinalium therapia saepenumero instrumentorum chirurgicorum ligamento- 



0 R A T I 0. 



41 



rumque fabricatorum ingenio vel potius manibus est credita. Eos vero in 
mali naturam non penetrasse , sed solummodo quid instrumentis mecha- 
nice effici possit esse periclitatos , vix minus est ambiguum , quam trochleis 
momentisque tales difformitates radicitus non posse tolli. Itaque in chi- 
rurgiae tamquam horto sterilis haecce frustra colebatur arbor, et aequa- 
libus demum aridam emortuamque paene arborem invitam revocare contigit, 
quae iam laete effioret, novisque in dies foliis fructibusque ornatur. Intel- 
lectum est earum difformitatum non semper easdem esse causas nec ean- 
dem naturam, intellectum est eas modo cum hoc, modo cum illo, cohaerere 
morbo, eoque demum perspecto discrimine prudentiorem institui posse et 
rationi magis consentaneam morborum curationem. Multum quidem abest, 
ut de huius morbi pathogenia et therapia inter omnes conveniat, sed em- 
piria regnare desiit; non amplius prudens chirurgus instrumentis mechanicis 
lectisque, qui Procrustis lectum imitantur, salutem quaerit, sed dynamicis, 
diaeteticis mechanicisque scite coniunctis remediis. Imprimis nostra aetate 
perspectum est et multis felicissimi eventus exemplis demonstratum , 
gymnastiam in curvaturarum spinalium curatione insignem occupare locum. 
Iam diu est, ex quo huic tollendae difformitati exercitationes gymnasticae 
adhiberi sunt coeptae, sed hac quoque artis parte nostra aetate ulterius 
sumus progressi. Quum enim intelligeretur saepenumero anomalias appa- 
ratus motorii curvaturarum esse causam , in auxilium vocata thesi certissima 
et verissima quam quae maxime, ossa fere sequi impulsum motorium, quem 
a musculis acciperent , musculosque ipsos exercendo corrobarari , hac , 
inquam, in auxilium vocata thesi, nata est gymnastia , cuius hic potissimum 
erat finis, ut corrigerentur musculi, qui cum ipsa difformitatis sede cohae- 
rent. Est methodus a Lingio excogitata , quam volo , quaeque omnibus iam 
plaudentibus introducta felicissimoque identidem successu est coronata. 

Sed ut vitia orthopaedica , imprimis curvaturae quas dixi , rite curari 
possint, opus est ut tali difformitate laborantes sub medici oculos in aedi- 
ficiis degant, exstructis ita, ut huic uni fini inserviant, instituta ortho- 
paedica nostrates appellant. Plane peculiaris enim eiusque indolis sunt 
remedia, quibus chirurgo in hisce morbis est utendum, ut in domoprivata 
vel amplissima et lautissima finem propositum vix ac ne vix quidem assequi 
possit. Nulla fere est maiorum Europae urbium , quin in ea tale aedificium 

6 



42 



F. G. K R I E G E R 



fuerit exstructum, quod per nostraui patriam incassum anquires. Quod » 
enim talia instituta hucusque desiderantur , ei potissimum tribuam nullibi 
terrarum tot difformes , mutilos mancosque vias obsidere et fora obambu- 
lare quam in ipsa nostra patria. 

Iniustus essem ac ingratus, si occupatus in enumerandis artis chirur- 
gicae progressibus et incrementis silentio praetermitterem novam curandi 
rationem, quae ossium sanandis fracturis proprie destinata, multis aliis 
casibus adhibita, et factum est unum e saluberrimis utilissimisque remediis, 
quorum chirurgo potestas est facta. Dico novum illud deligationis appa- 
ratum, cui apparatus immobilis nomen est inditum. 

Quicumque fracturarum therapiae operam navarant, iam diu intellexe- 
rant dolenterque persenserant desiderari aptiorem , utiliorem simplicio- 
remque deligationis apparatum. Non uno nomine vitiosae nec absolutae 
erant deligandi rationes, quibus utebantur, neque impediri potuit, quominus 
anxia chirurgi cura et prudentia identidem eluderentur. A simplicibus 
vincturis ad magis artificiosas confugiebatur , sed nulla vitiis corrigendis 
erat idonea; itaque mox ad priorem quantumvis vitiosam methodum rever- 
terunt , donec immobili introducto apparatu omnes difficultates sunt sublatae , 
omnibus dubitationibus et vicissitudinibus finis est factus. Vincturae 
immobilis antiquissimis iam inventae temporibus vindicasse memoriam laus 
debetur clarissimo Larrey , nec minus egregie erga artem nostram meritus est 
clarissimus Seutin, qui eam reddidit simphciorem , inchoatam tantummodo ab- 
solvit et docuit , quo pacto aliis quoque curandis vitiis possit adhiberi i fuerunt 
qui novo deligationis generi, quo fracturarum ossium therapia omnino mu- 
tata et alia est facta, adversarentur , sed quum experientia doceret, quanta 
inventi esset praestantia , tacere iussi sunt qui inventorum gloriae invidebant. 
Itaque non solum correctam deligationis lucrati sumus rationem , sed etiam 
chirurgiae, quam conservantem appellavimus , novum suppeditatum est auxi- 
lium, quo mederi possit vitiis, quibus sanandis antea amputando secando- 
que in laborantes fuerant grassati. 

Nec tamen in Seutini viri clarissimi invento acquiescendum esse cen- 
sebant sollertes nostri aevi chirurgi; variarum rationum, quibus illi inven- 
tam rationem conati sunt emendare et amplificare, vix una est — laetor 
referens — maioris graviorisque momenti quam qua civis noster optime 



0 R A T I O. 



43 



meritus Ds. Matthysen artem donavit; excogitavit ille vincturam gypso 
liquefacto imbutam, cuius de praestantia non solum in patria nostra, sed 
inter omnes ubique doctiores convenit. Neque inde de Matthysenii me- 
rito vel tantillum detrahitur, quod -vir clarissimus Pirogoff laudem illi 
debitam sihi conatus est vindicare; manet Matthysenio inventae novae 
rationis laus , quam immerito illi eripere annititur qui novi nil introduxit , 
sed mutavit tantummodo, in quod alter prior inciderat. 

Perlustrantibus porro reliquas chirurgiae operativae partes nullam fere 
esse apparet , quin nostra aetate complura , pulcherrima utilissimaque cepe- 
rit incrementa. Quae singula possunt esse documento hoc praecipue chi- 
rurgis curae esse et cordi, ut, quantum maxime fieri possit, vehementiori- 
bus sanguineisque sanandi parcant rationibus atque summo opere conser- 
vare nitantur quod amputando abiicere et delere religioni ducunt, nisi 
servato laborantis salus in discrimen possit adduci. In primis censenda est 
lithotripsia , in qua culmen fastigiumque conspicitur, ad quod Francica 
saeculi nostri chirurgia adscendit. Paucis recens inventa cognita et exer- 
cita mox commune bonum est facta , adeo ut nemini eorum , qui in exer- 
cenda arte manu curandi vitae stationem ponunt, liceat esse hospiti in eo, 
quod lithotripsiae encheiresin nominaverim. Fert tamen ipsius rei natura, 
ut haud ita magnus sit chirurgorum numerus, qui huius faciendae opera- 
tionis in se suscipiant provinciam. 

Quod dixi chirurgiam hisce temporibus eam sibi scripsisse legem , ut 
conservetur quod sine laborantis detrimento conservari queat, eam ita 
praecipue videbitis esse observatam, ut anxie evitentur operationes, quibus 
corporis partes delentur, imprimis amputationes. Dira est ac tristis, ad quam 
chirurgus defertur, necessitas, ut totius servandi organismi gratia aliquam 
eius partem exstinguere cogatur; invitus gravi ingratoque officio fungitur 
quod vel faustissimo eventu peractum miseratio insequitur, inops quum 
conspicit laborantis et mutilum corpus. Quid mirum igitur, quod, 
priusquam fatalem et irrevocabilem de vitiosa corporis parte sententiam 
pronuntiat, sollicite circumspicit nec ullum praetermittit quantulumcun- 
que vestigium , quo servata illa parte in salutis viam possit perveniri. 
Quod fit interdum resecta parte aliqua fundamenti osteini eius membri, 
quod morbo est affectum. Occupant huiusmodi operationes in chirurgia 

6* 



44 



F. G. K R I E G E R 



conservante locum perquam insignem , quippe quibus non solum id efficia- 
tur, ut conservetur corporis pars, quam antea amputando solebant delere, 
sed etiam insperata salus existat morbis, de quorum sanatione olim despe- 
ratum erat et conclamatum. 

Annales clinici atque prae ceteris annales chirurgiae militaris documento 
sunto, quam multifarius novissimo tempore harum operationum fuerit usus; 
tamen negari non potest artuum resectiones chirurgos videri reformidare, 
ac iustas esse fatendum est viri clarissimi Blasii querimonias, eam 
sanandi rationem negligi , itaque perire multa membra artusque , quae ea 
adhibita potuerant servari. Proinde illius amplexi sententiam nostrae ae- 
tatis patriaeque chirurgis magnopere sumus auctores, ut in gravissimam 
hancce et parum usurpatam incultamque sanandi methodum prae ceteris 
animum attendant. 

Nec tamen exhausta est materies praedicandi et extollendi laude merita 
chirurgiam conservantem , quae sui arbitrabatur esse officii , ut haec quoque 
quantumvis incruenta operatio evitaretur. Vix opus est ut moneam tam 
graves quaestiones perenni tantum experientia ita posse solvi , ut nil dubii 
sit residuum. Quam ad augendam chirurgorum experientiam turbis , hisce 
annis in compluribus Europae regionibus ortis , multum est collatum. Bel- 
lis gestis seditionibusque , in ipsis maioribus urbibus natis, chirurgis po- 
testas est facta, quum magnam copiam laesionum traumaticarum obser- 
vandi, tum gravissima therapiae remedia multis eiusdem generis casibus 
adhibendi, eorum vim ac valorem aestimandi et quaestiones dissolvendi, 
de quibus ambiguum hucusque fuerat iudicium. 

Nolo orationi finem imponere , nisi facta mentione alius nostrae aetatis 
inventi, quod chirurgis, operationes facientibus, gravissimum gratissi- 
mumque adiumentum tamquam cumulus accessit, quaecumque laboran- 
tium sublevandorum gratia variis temporibus ingenium humanum erat 
enixum. 

Dicere me intelligitis , Auditores! omnem sensus ablationem, respirato 
aethereo vapore. Cuius saluberrimum effectum atque ingens in operationi- 
bus gravioribus pretium unoquoque die est videre. Fuit hoc unum adiu- 
mentum, quo ars nostra salutifera semper adhuc caruerat. 

Probata quidem experientia remedia, quibus haematorrhagia traumatica 



0 R A T I 0. 



45 



possit anteverti, iam diu inventa et in vulgus nota erant. Sistere sangui- 
nem didicerunt vel late ac rapide profluentem , sed frustra medicinam an- 
quisiverant , qua dolorem propellerent. Ecce remedium repertum , ecce va- 
poris aetherei inhalatione omnis sensus ablatus et cum sensu dolor. Cre- 
ditisne plaudentes quin exsultantes pretiosum salutiferumque remedium ex- 
ceptum fuisse a doctioribus omnibus, medicis omnibusaequeac laborantibus , 
et Lucinam quoque dulci philtro suae curae mandatas palpare conatam 
esse earumque mitigare dolores? Quam mirifica novi huius remedii sit 
vis, nisi qui ipse viderit, vix credet; at qui adspexerit narcosis aethereae 
vim vel ipse erit expertus, eum* mirari non subibit quod inventori, viro 
praestantissimo Jackson, grati animi testificandi ergo cives vivo statuam 
posuerint, quin immo debitam meritamque esse laudem et gloriam gratus 
et ipse agnoscet. 

Nec tamen deerat , quo praeclari inventi splendor offuscaretur. Haud diu 
erat ex quo inhalationis aethereae vis a chirurgis perspecta et usurpata erat, 
quum omnes artis nostrae alumni graviter affligerentur casibus aliquot , 
quibus inhalatione non solum omnis sensus, sed cum sensu vita ipsa esset 
ablata. Et iam in eo erant, ut prorsus derehnquerent et abiicerent quod lae- 
tabundi modo exceperant, quum aethere chloroformyli in sulfurici locum 
snbstituto res denuo pertractari et indagari est coepta. Illa quoque narco- 
sis specie fatendum est non omne periculum fuisse propulsatum, sed re- 
fecto placidoque animo in narcosis indolem inquirere atque ita id efficere 
instituerunt , ut ea absque omni perioulo uti possent. Sed utinam eo per- 
venire potuissent ! Haec enim omnium de hac re institutarum disquisitio- 
num est summa, eo coniunctis peritissimorum prudentissimorumque viro- 
rum curis et studiis res est perducta : inhalationem aetheris sulfurici vel 
chloroformyli mors potest sequi, neque in promtu sunt certa probataque 
remedia, quibus tristis hic et funestus eventus anteverti possit. 

Nonne igitur antiquius foret, dixerit aliquis , discedere de periculostf hocce 
tramite , abstinere remedio , quod summa licet adhibita cura et cautione 
ludificatur medicum atque mortem adfert pro salute sperala? At me as- 
sentientem non haberet qui talia proferret. Mirari enim subit , qui fieri po- 
tuerit, ut repentinae mortis, quae inhalationem aetheream sit secuta,exem- 
pla in dies fiant rariora. Quod non ita explicandum est , ac si minus fre- 



4l! 



F. G. KRIEGER 



quens remedii iam fieret usus , sed prudentius eo uti censendum est chi- 
rurgos experientia fuisse edoctos. Neque praetervidendum est non in 
omnibus casibus, quibus mors inhalationem est secuta, eandem mortis fuisse 
causam ; nimia sanguinis iactura vita potest in discrimen vocari neque ullus 
est chirurgorum adeo peritus, prudens et cautus, quin semel iterurave a 
recta via aberret et vitium committat, quod semel commissum corrigi non 
potest. Itaque dolendum esset, si tam praeclarura remedium tremebundi 
seponeremus et despiceremus — neque uraquam abiici aut sperni poterit 
medicina , cuius egregia vis atque utilitas sexcenties casibus ita est probata 
et demonstrata, ut eam negligere summae foret dementiae. 

Fieri potest , ut novae existant diversaeque doctorum de inhalatione aetherea 
sententiae ; inhalatione ipsa uti pergent , quamdiu laborantes instanter me- 
dicum rogabunt remedium propellendo malo, quo mortem ipsam putant 
esse mitiorem et magis tolerabilem. 

Sed ruit hora et finem facere iubet orationi, licet uberrima supersit dis- 
serendi materies. Quae iam praetermittenda sunt silentio , praesertim quum 
dicendi venia , quam mihi dedistis , abuti non liceat. Neque mihi erat in 
propositis omnia deinceps enumerando recensere, quaecumque ars manu 
curandi ceperit incrementa ; qui hoc unum animo informaveram , ut princi- 
palibus demonstratis novis auxiliis, quo nostrae aetatis chirurgia se ipsam 
donaverit , eius adumbrarem imaginem et indolem ostenderem. 

Restat una quaestio eaque e gravissimis, neque detrecto ad eam respon- 
dere. An etiam nostra patria horum chirurgiae progressuum partem ali- 
quam iure sibi vindicat inque ea praestitum est aliquid, quod ad artem 
doctrinamque chirurgicam' excolendam et promovendam facere possit? Tn- 
iustum ferre iudicium et de merita chirurgorum inter nostrates degentium 
laude detrahere mihi viderer, nisi concederem eorum quoque cura et in- 
dustria aliquantum artem promotam fuisse. Neque desunt rerum testimo- 
nia ! Legite, quaeso , observationes , quas diariis medicis nostris inserendas 
curaverunt, perlustrate relationes clinicas, recolite animo quodcumque de 
chirurgia in patria nostra publici iuris est factum, neque cunctanter, scio, 
meam araplectemini sententiam, affirmantis chirurgos Neerlandicos doctrinae 
a maioribus traditae neque spretores esse neque male tenaces , quum om- 
nium, quaecumque in arte nostra novata sunt, inventa et emendata, nihil 



0 R A T I 0. 



47 



neglexerint, quod quidem experientia fuerit probatum et usu commendatum, 
quum ipsi artem conati sint pro virili parte promovere , augere et exornare. 

Non omnia , quae apud exteras gentes nbvata atque praedicata sunt , nos- 
tratibus placuisse atque continuo in praxin fuisse introducta honori potius 
equidem quam dedecori duxerim. Natura enim — nec est quod quera- 
mur — cautos nos finxit atque prudentes, neque temere excipientes, 
quaecumque aetas bonorum aeque ac malorum ferax protrudit, quae- 
cumque vanae gloriae nimis studiosi nullo non die enituntur. Quam dixi 
gentis nostrae indolem, eius expressam adspiciet imaginem, qui artis 
medico-chirurgicae inter Batavos historiam perlustrarit ; alta mente artis 
medicae alumnis manebat repositum , non solam artem agi , sed vitam et 
sanitatem laborautium , quorum sibi cura esset mandata. Neque igitur 
sibi esse licitum sunt arbitrati, neglecta vel minus religiose procurata civium 
et civitatis salute, remediis uti nondum ab omni parte probatis et sufful- 
tis; qua chirurgorum religiosa et anxia cura factum est, ut funestis absti- 
nuerimus erroribus, qui e nimia festinatione nasci solent artique nostrae 
maximo sunt detrimento et dedecori. 

Conditionem, in qua chirurgia apud nostrates versetur pensitantibus , 
esse dixi quo laetaremur; sed non desunt, ingenue enim dicam quod 
sentio , quibus doleamus , quae desideramus et exspectamus. In primis 
impedimentis , quibus chirurgi acri studio properantes retardantur, no- 
minaverim institutionem clinicam in nostra patria nimis angustis finibus 
esse circumscriptam ; nosocomia minoris momenti esse et ambitus , quam 
quae institutioni medicae plane sufficiant. Mutata et emendata institutione 
clinica opus esse quum peritiores quique concedant, tum vario modo 
varii conati sunt emendare quod vitiosum, mancum, ineptum esse clama- 
runt omnes et fuerunt conquesti. Atque velim imo pectore omnes persen- 
tiscant, quantae haec res sit gravitatis. In institutione clinica nimirum 
tradenda, disciplinae medico-chirurgicae cardo est positus. Quo maiore 
exemplorum numero discentis augetur experientia et acuuntur oculi, eo 
confidentius sperare possumus fore ut artem , quo civium saluti et vitae 
prospicitur, rite, caute et circumspecte exerceat. Ubi sordet institutio 
clinica, ibi saluti civium minus bene prospectum et ab hac saltetn 
parte non est provisum, ne quid respublica detrimenti capiat. Om- 



48 



F. G. KRIEGER ORATIO. 



nem omnino medicinae chirurgiaeque practicae conditionem ab institu- 
tione clinica, recte moderata, pendere confidenter affirmo. Etenim in 
hac quasi officina materies paratur et congeritur, unde practicae medi- 
cinae et chirurgiae aedificium exstruatur; in clinicis artis praecepta, 
accurato examini subiecta, singulis casibus religiose adhibentur et adop- 
tantur; in clinicis futuro medico occasio est oblata laborantis conditio- 
nem accurata ea cura observandi, qua opus est ad morbum bene 
dignoscendum ; in olinicis complurium inter se comparandorum casuum, 
novorum remediorum , quae ars suppeditavit , experiendorum fit potestas ; in 
clinicis, quod vix minoris est momenti, post mortem in morbi causam et 
sedem licet inquirere. Clinica igitur institutio medicorum ut optima 
magistra, ita artis nostrae est nutrix et conservatrix. 

Finem orationi impositurus fausta quaeque arti salutiferae , cui vitam 
dicavi, apprecor. Faxit Deus optimus maximus, ut nova via caute progredi 
nostrates pergant, ut eorum sagacitate, indefessa vigilantia et industria ad 
perfectionem in dies chirurgia propius accedat* Integram tum servabimus 
et augebimus ^loriam , a nostris maioribus in hac quoque arte paratam ; 
insignis tum locus Neerlandicis chirurgis iuxta Germanos, Franco-Gallos 
et Anglicos merito cpncedetur. 



ACTA IN SENATU 



ACADEMIAE LUGDUNO-BATAVAE. 



A. 1854. 

Die 8 Iunii. Senatus luget obitum Viri Clarissimi C. G. C. Reinwardt , 
in Fac. Math. et Phys. Disc. Professoris emeriti. 

Die 12 Iunii. Leguntur literae Curatorum, quibus Senatui nunciatur, 
Virum Clarissimum P. L. Ryke, in Ordine Disciplin. Math. et 
Physic. Professorem Extraordinarium , decreto Regio d. 10 Maii 
1854 creatum esse Professorem Ordinarium. 

A. 1855. 

Die 10 lanuarii. Luget Senatus obitum Viri Clarissimi M. Siegenbeek, 
in Fac. Phil. Theor. et Lit. Hum. Professoris emeriti. 

Senatus designat quatuor Professores, quorum nomina ad Re- 
gem deferantur, ut inde in proximum annum Academicum Recto- 
rem Magnificum eligat. Sunt Viri Clarissimi: 

S. Vissering. 

A. NlERMEYER. 

F. Kaiser. 

J. H. Stuffken. 

7 ' 



50 



ACTA IN SENATU. 



Candidati, e quibus futurus Actuarius legatur, designantur 
Viri Clarissimi: 

I. de Wal. 

A. E. Simon Thomas. 

A. NlERMETER. 

F. Kaiser. 

Die 7 Februarii. Recitatur Regis Decretum diei 1 m. Februarii a. 1855, 
quo in proximum annum Academicum Rector Magnificus creatus 
est Vir Clarissimus Simon Vissering. 

Futuro Rectori Assessores constituuntur Viri Clarissimi: 

A. NlERMEYER. 

P. L. Ryke. 
I. Bake. 

C. Pruys van der Hoeven. 

Die 8 Februarii. Rector ad Senatum refert, in conventu Curatorum cum 
Rectore et Assessoribus e Candidatis designatis Actuarium creatum 
esse V. Cl. Iohannem de Wal. 

Rector cum Senatu ceterisque Professoribus in Auditorium ma- 
ius descendit. Tradit Orationem se conscripsisse de progressibus , 
quas Chirurgia nostra aetate fecit: ob magnam vero rerum, quae 
ipso Rectore evenerant, referendarum copiam, se coactum esse 
Orationem seponere. Commemorat ergo Academiae fata a. 1854 
— 1855 , et praesertim Vir. Clar. Reinwardtii et Siegenbeekii 
memoriam celebrat. 

Recitatis ab Actuario iudiciis Facultatum de Commentationibus 
pro Certamine literario conscriptis renunciatisque victorum nomi- 
nibus , Rector Magnificus praemia aurea tribuit civibus Academicis 
hisce : 



ACTA IN SENATU. 51 

Ex ordine Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum, Eli- 
zae van jjer Ven et Guilielmo Reinero Suringar , utrique 
Mathes. et Phil. Nat. in hac Academia studioso. 

Ex ordine Iurisconsultorum Bernardo Cornelio Ernesto Proes , 
in hac Academia Iur. Cand. 

Ex ordine Philosophiae Theoreticae et Literarum Humaniorum 
Hermanno Adolpho Kleyn, Phil. Theor. et Lit. Hum. Cand. in 
hac Universitate. 

Praeterea honorifica fit mentio commentationis philosophicae , 
conscriptae a Reinhardo Iacobo Lambrechts, Phil. Theor. et 
Lit. Hum. in hac Academia Studioso, cui diploma a Rectore 
porrigitur. 

Rector Magnificus, magistratu solemniter deposito, e Cathedra 
descendit et in subsellia redit. 

Novum Rectorem Magnificum Professores deducunt in senacu- 
lum et salutant. 



I U D I C I A 



DE COMMENTATION IBUS AD QUAESTIONES 

DIE VIII M. FEBRUARII A. MDCCCLIV 
PROPOSITAS. 



1UD1CIUM ORDINIS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

Ordo Disciplinarum Matheraaticarum et Physicarum die vni m. Febr. 
mdcccliv proposuerat quaestionem sequentem: //In stellas variabiles, quot- 
//quot sola oculorum acie et per temporis indicti spatium conspici possunt, 
//Argei.andro duce (Astronornisches Jaltrbuch fiir das Jahr 1844, heraus- 
ngegeben von H. S. Argelander) novis observationibus inquiratur". 

Ad hanc quaestionem ordo unam accepit commentationem , hisce Arge- 
landri verbis inscriptam : //Muthig voran ! Jeder Schritt vorwarts nahert 
//uns dem Ziele." 

Quod ab auctoribus non postulabatur huius commentationis auctor ad- 
iecit ornamentum. Historica nimirum enarratione disquisitiones de stellis 
variabilibus adumbravit, clareque exposuit, quam Argelander excogitavit 
et commendavit observandi methodum. At quoties non vitaret coeli ad- 
spectus, de stellis variabilibus , tredecim numero, observavit, in quibus 
denique observationibus cuncta quae potuit effecit. Auctoris labor, etsi 
nonnulla habeat quae in leviorem reprehensionem incurrunt, est eiusmodi 
ut auctor doctrinam et industriam ordini probet, et quas instituit de steilis 
variabilibus observationes, eae haud mediocre disciplinae incrementum ha- 
bendae sunt. Quapropter ordo censuit commentationem praemio dignam esse. 
Aperta schedula, auctorem se probavit iuvenus ornatissimus Eliza van 
der Ven, in Academia nostra Matheseos et Philosophiae naturalis stu- 
diosus. 



IUDICI A. 



Ad quaestionem //de historia Algarum Nederlandiae " propositam Ordo 
Disciplinarum Mathematicarum et Physicarum unum accepit responsum, 
verbis: //Dies diem docet" inscriptum. 

Hac autem quaestione non id spectaverat Ordo, ut integrae nostrae 
regionis , quaquavorsum tendunt eius limites , explorarentur aquae (ad quod 
plurium annorum tempus et multorum requiritur industria); sed hoc prae- 
sertim voluerat, ut ubicumque in nostra patria cives Academici naturae 
studiosi , quibus animus esset in his vires experiri , suam conferre possent 
symbolam, sive ad confirmanda ea quae alii hac in re praestiterint , sive 
ad Florae nostrae cognitionera , novis repertis Algis , illustrandam. 

Ad utrumque consilium qua ratione pervenerit huius commentationis 
scriptor, ex iis quae sequuntur constare potest. 

Enumeravit primum praecipua systemata Algologica ; tum critice expo- 
suit recentiorem methodum Kutzingianam . ad cuius normam porro totum 
argumentum pertractavit. Haud paucas aquas dulces et subsalsas, littora 
maris eiusque munimenta, in multis provinciis exploravit. Quod qua sedu- 
litate et quo fecerit eventu , vel ex hoc uno effici potest , quod nunc constat 
numerum specierum Algarum nostrae patriae multo majorem esse, quam 
paucis abhinc annis a Botanicis existimabatur , et quod auctor insignem 
numerum specierum iam ante repertarum denuo, sed in aliis patriae 
partibus, ante a nemine pervestigatis , invenerit. 

In hunc vero vastum disciplinae campum ita exspatiatus est, ut ad micros- 
copica potius genera , quam ad eas quae nudo oculo conspiciuntur Algas ani- 
mum adverterit, et ardua facilioribus praetulerit. Stirpes a se visas ad fami- 
lias , genera et species retulit , cum speciminibus (quantum id fieri poterat) , 
diagnosibus et figuris aliorum comparavit, descriptionibus illustravit , singu- 
larum mensuras secundum artis regulas indicavit, multas plantas ipse delinea- 
vit, omnes porro, quas collegit, varia ratione conservavit, in praeparationibus 
autern microscopicis raram dexteritatem probavit. Has autem omnes cum spe- 
ciminibus siccatis, tamquameorum quae scripserattestimonia, iudicibus obtulit. 

Quibus omnibus perpensis , Ordo iudicavit huius coramentationis scrip- 
torum brevi paucorum mensium intervallo multum praestitisse , de difficil- 
HmaFlorae patriae parte egregie meruisse, quaestioni propositae igitur satis- 
fecisse, ideoque dignissimum esse cui praemium aureum tribuatur. 



54 



I0DI CIA. 



Aperta schedula constitit auctoreru esse Guilielmum Fredericum Rei- 
nirum Suringar, Matheseos et Philosophiae naturalis in Academia Lug- 
duno-Batava candidatum. 



IUDICIUM ORDINIS ICTORUM. 

Ordo Ictorum ad quaestionem : // Instituti , quo summi Reipublicae admi- 
//nistri procurationis suae rationes reddere tenentur, natura, origo, pro- 
//gressus, commoda et incommoda exponantur" unam accepit scriptionem 
insignitam lemmate : //In magnis rebus et voluisse sat est." Cuius auctori 
Ordo non quidem denegandam censuit laudem singularis industriae in per- 
lustrandis qui novissime de hac materie scripti sunt libris, et conferendis 
VV. DD. variis sententiis. Sed quandoquidem auctor ab omni quali- 
cunque iudicio de .quaestione proposita abstinuit; quin vix quidquam de 
suo his undique collectis et descriptis locis addidit; et ne singulas quidem 
opiniones , non raro sibi invicem adversantes , perpendere conatus est , visum 
est Ordini, praemium illi decerni non posse. 

Ad alteram quaestionem, ab Ordine Ictorum propositam: // Instituatur 
/rcomparatio Iuris Neerlandici et Anglici de societatibus mercatoriis" una 
itidem ipsi oblata est responsio , superscripta sententia illustrissimi Roberti 
Peel: //Tell the public, they must rely upon their own vigilance. .. ." cet. 
Quod opus , licet haud pauca in eo inveniantur , quae abundare , alia , quae 
fusius exposita esse videantur, et sermo se bonitate parum commendet, 
tamen variis dotibus ita excellit, ut vehementer Ordini placuerit. Scili- 
cet singularis apparuit auctoris industria in ipsis fontibus indagandis efc 
laudatissimorum quoque auctorum opinionibus diiudicandis; accedit, quod 
haud vulgaris eruditionis documenta adsint; difficultates denique, quibus 
comparatio institutorum admodum diversorum premitur, feliciter superatae 
sunt. Quapropter huius commentationis auctori praemium decernere non 
dubitavit Ordo. 

Aperta schedula et examine instituto auctorem se probavit ornatissimus 
vir iuvenis Bernard Cornelis Ernest Proes, Iuris Candidatus in Aca- 
demia Lugduno-Batava, 



IUDICIA. 



rUDICIUM FACULTATIS PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

Iu Commentatione * de Munatiis Plancis," quae insignita erat symbolo: 
ovdev yXvxvrsQov egiv rj ndvr' etdevai, quamque unam de hac quaestione 
accepit Facultas duo primum exploratione instituta advertit Facultas, quae 
multum abest ut probaret : primum sermonem Latinum , in quo non tan- 
tum castigatio et elegantia requirebatur , sed omnino pure et perspicue 
sententiarum enunciandarum facultas: alterum, quod argumenti distributio 
minus apta erat, ita ut res, quae tractandae erant, divellerentur potius 
ac discerperentur, quam necessaria partitione totius veluti corporis adspectum 
faciliorem redderent. Sed haec vitia redimere videbatur scriptor commen- 
tationis ea eruditione, tum recto et libero iudicio eaque diligentiain ipsarum 
rerum investigatione et ita in singulis suus esse intelligebatur, non alienis 
tantum copiis ornatus aut alieno iudicio suspensus, ut laudes has praemio 
decorare decreverit Facultas. 

Schedula aperta nomen prodiit scriptoris Hermanni Adolphi Kleyn, 
Philosophiae Theoreticae et Litterarum Humaniorum Candidati in Academia 
Lugduno-Batava. 



Ad alterum quaestionem: //Locus Psychologiae de Libertate explicetur 
»ita, ut diversae hac de re philosophorum sententiae enumerentur et pon- 
"derentur," Facultati oblata est commentatio patrio sermone conscripta et 
insignita verbis: de hoogste, de eenige wet voor den mensch is zijn 
geweten. Huius commentationis auctor maluerat , ut professus est , suam 
ipsius sententiam de hoc loco exponere, quam secundum Quaestionem 
propositam diversas Philosophorum sententias enarrare. At scriptionis tamen 
capita, in quibus enarratoris partes agit, longe meliora sunt quam illa , 
ubi aut aliorum sententias ponderare, aut quod fecit in disputatiuneula 
commentationi inserta, suam ipse sententiam exponere conatur. In referen- 
dis philosophorum placitis auctor est sane diligens et locos ex eorum 
scriptis etiam difficiliores luculenter plerumque in sermonem vernaculum 
convertit : at subinde huic operi si minus aliena , certe supervacanea admis i 



56 



1UDIGI A. 



cet. Magis etiaui hoc nomine improbandus est, quod Plrilosophorum de 
Libertate sententias cum summa illorum doctrina conferre neglexit, cuius 
negligentiae haec fuisse causa videtur, quod se huic rei sentiebat imparem. 
In iudicio, quod de variis Philosophorum sententiis tulit, desideratur illa 
distinguendi et definiendi subtilitas et omnino illa copia doctrinae, quam 
in promtu habere debet quisquis in tali argumento recte versari velit. 
Minus etiam Facultati placuerunt, quae de suo attulit ad locum difficilem 
explicandum. Summa in hac parte cernitur scriptoris incuria. Verbosa 
ibi est oratio eademque ad rem expUcandam minus accommodata : quae 
autem ad argumentum illustrandum adhibentur sunt exigui pretii: et alibi 
et hic manifesta sunt festinationis vestigia. 

Verumtamen quamquam Quaestioni non satisfecit scriptor laudari meretur. 
Inesse in eo apparebat ingenii acumen et philosophiae studium non vulgare. 
Tum oratio eius est pura, lucida, elegans adeo, quamquam saepe diffusior. 
Itaque Facultati visum est huius commentationis scriptorem proposito 
praemio ornari non posse, sed honorifice tamen eum commemorandum esse 
iudicavit eumque, ut nomen suum profiteretur , publice invitavit. Aucto- 
rem se professus est et probavit Reinhardus Iacobus Lambrechts , Phi- 
losophiae Theoreticae et Litterarum Humaniorum studiosus in Academia 
Lugduno-Batava. 



Ordines Medicorum et Theologorum ad quaestiones propositas riullas 
acceperunt scriptiones. 



SERIES LECTIONUM, 



ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

HABENDAEUM, POST FERIAS AESTIVAS ANNI 1854. 



FACULTAS MEDICA. 

F. G. Krieger Theoriam Disciplinae chirurgicae exponet , diebus 

Lunae, Mercurii et Veneris, . . . , horaVIII. 

Exercitationibus clinicis, in Nosocomio academico habendis, 

vacabit, diebus Lunae, Mercurii, Iovis et Saturni, . . . XII. 

Collegio casuali, diebus Martis et Veneris, XII — III. 

Operationes chirurgicas, tum etiam vincturarum et fasciarum 

doctrinam demonstrabit , horis deinde indicandis. 
Doctrinam de morbis oculorum exponet, die Saturni, . . . X — XII. 

Medicinam forensem , diebus Lunae et Iovis , I. 

Anthropologiam medico-forensem docebit, die Veneris, . . IX. 
C. Pruys van der Hoeven Pathologiam docebit, diebus Lunae, 

Mercurii et Veneris, I. 

Medicinam practicam cum exercitatione in Nosocomio aca- 

demico, quotidie XI. 

Historiam Medicinae tradet , diebus Martis et Iovis , . . . . I. 

G. C. B. Soringar Therapiam generalem docebit, diebus Martis 

et Iovis, XII, 

et die Saturni IX. 

Pharmacognosin et naturalem remediorum Historiam , die- 

bus Lunae, Mercurii et Veneris XII. 

Therapeuticum remediorum usum indicabit, diebus Mer- 

curii et Veneris IX. 

8 



58 



SERIES LECTIONUM. 



Doctrinam morborum siugularium tradet, diebus Lunae, 

Martis et Iovis . . , hora IX. 

Praxin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur, 

diebus singulis X. 

A. E. Simon Thomas , Prof. Extraord. , Theoriam artis obstetriciae 

exponet, diebus Martis, Iovis et Saturni, VIII. 

Exercitationibus clinicis , in Nosocomio academico haben- 

dis, vacabit quotidie IX. 

Doctrinam Operationum tradet, et Operationibus obstetri- 
ciis, tum in pelvi factitia, tum in cadavere instituendis , 

praeerit, die Mercurii. . I. 

Gynaecologiae et Gynaecopathologiae capita selecta tradet, 

die Lunae II. 

Praxin obstetriciam , tum in Nosocomio academico , tum in 
Policlinico obstetricio , quoties necesse erit , moderabitur. 
H. Halbertsma, Iust. Fil. , Prof. Extraord. , Anatomiam spe- 
cialem et practicam docebit, diebusLunae, Martis, Mercurii, 

Iovis et Veneris , X. 

Physiologiam , experimentis et observationibus microscopicis 

illustratam, iisdem diebus, IX. 

Methodum secandi cadavera , quotidie , hiberno tempore , . . XI — III. 
F. G. Krieger et H. Halbertsma disputandi Exercitiis publi- 

cis praeerunt , die Martis , II. 

FACULTAS IURIDICA. 

H. G. Tydeman , Emeritatum nactus et cessans a Praelectionibus , 
non tamen cessabit in studiorum suorum fructu lubenter com- 
municando. 

C. I. van Assen interpretabitur Digestorum locos selectos, die- 

bus Lunae, Martis et Mercurii, X. 

Iustiniani Institutionum libros IV cum Theophili Para- 

phrasi, diebus Lunae, Martis et Mercurii, : . XII. 

Ius civile hodiernum , secundum Compendium a se editum , 
diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 



SERIES LEGTIONUM. 59 

Legem Iudiciorum privatorum eorumque Historiam , et rem 

iudiciariam privatam , die Iovis , hora X — XII, 

et die Veneris, cum Exercitationibus forensibus, ... X. 

Auctorum classicorum selectos locos ad Ius Romanum per- 

tinentes, die Veneris, . XI. 

H. Cock tradet Ius criminale , diebus Lunae , Martis , Mercurii 

et Iovis, v IX. 

Ius publicum et Gentium , diebus Lunae , Martis et Mercurii , X. 

Ius naturale, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 

Ordinem Iudiciorum criminalium, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii , i XII. 

I. de Wal Historiam Iuris Romani enarrabit, diebus Lunae, 

Martis et Mercurii, . IX. 

Encyclopaediam et Methodologiam Iuris explicabit, iisdem 

diebus , , X. 

Ius mercatorium exponet, die Iovis, XII. 

et die Veneris , XI et XII. 

S. Vissering Statisticam Patriae explicabit, diebus Lunae, Mar- 

tis et Mercurii, I. 

Historiae Europae diploraaticam , iisdem diebus, II. 

Oeconomiam politicam , die Iovis , I, 

et die Veneris, IX et I. 

FACULTAS THEOLOGICA. 

W. A. van Hengel, provectae aetatis causa rude donatus, quan- 
tum per vires licebit , Academiae alumnis prodesse conabitur. 
Cum Theologiae studiosis provectioribus de variis rebus 

gravioris argumenti farailiariter colloquetur, die Veneris, VI. 
N. C. Kist Historiam ecclesiasticam docebit , imprimis raediam , 

diebus Lunae , Martis et Mercurii , XII. 

Christianae Morum Disciplinae partem exponet historicam et 

theoreticam , diebus Lunae , Mercurii et Veneris , . . . . XI. 
Doctrinae et Dogmatum Christianorum Historiam tradet, 

diebus Iovis et Veneris, XII. 

8* 



60 - SERIES LECTIONUM. 

Historiae ecclesiasticae veteris Monumenta exponet, die Martis , hora XI. 



Artis Christianae Historiam explicabit hora postea indicanda. 

Orationibus sacris praeerit, die Martis, II. 

I. H. Scholten Dogmaticam Christianam tradet , diebus Martis 

et Iovis , •. . XI. 

et diebus Iovis et Veneris, X. 

Theologiae naturalis sive Philosophiae de Deo Historiam 

enarrabit, diebus Iovis et Veneris, I. 

Librorum N. T. Historiam tradet, diebus Lunae et Martis, I. 

Orationibus sacris praeerit, die Mercurii, II. 

A. Niermeter Ioannis Apocalypsin interpretabitur , diebus Mer- 

curii, Iovis et Veneris, IX. 

Homileticam tradet, et Exercitia catechetica moderabitur, . 

diebus Martis et Mercurii, X. 

Orationibus sacris praeerit, die Iovis, II. 

A. Kuenen, Prof. Extraord. , V. T. locos in Pauli et Iohannis 

scriptis citatos interpretabitur , die Lunae, X. 

et die Iovis, VIII. 

Librorum V. T. Historiam enarrabit, die Mercurii, .... I. 

et die Veneris, VIII. 

***Publice disputandi Exercitationibus praerunt N. C. Kist, 

I. H. Scholten , A. Niermeyer et A. Kuenen , die Veneris , II. 

FACULTAS DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

I. van der Hoeven Zoologiani et Anatomen comparatam docebit , 

diebus Lunae, Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, XI. 

Mineralogiae et Geologiae elementa exponet, diebus Lunae 

et Mercurii, II. 

Physiologiam et Historiarn naturalem animalium docebit, 

diebus Martis et Iovis, IX. 

A. H. van der Boon Mesch Chymiam corporum organicorum 

exponet, diebus Lunae, Martis, Mercurii et Iovis,- IX. 



SERIES LECTIONUM. 



Sl 



Chymiam , quae anorganica vocatur , docebit iisdem diebus , hora XI. 
Artem pharmaceuticam theoreticam et experimentalem expo- 

net, diebus Lunae et Mercurii, XII. 

Oeconomiam ruralem tradet, diebus Martis et Iovis, . . . XII. 
Experimenta instituendi artem docebit, et Exercitia practica 

in Laboratorio moderabitur quotidie. 
Cum studiosis provectioribus de Physiologia chymica collo- 

quetur, die Veneris, hora vespertina V — VIII. 

• G. I. Verdam Elementa Geometriae planae et Trigonometriam 

planam tradet, die Iovis, - X, 

et die Veneris , . IX et X. 

Stereometriam et Trigonometriam sphaericam docebit , diebus 

Martis et Mercurii, * VIII. 

Calculum Differentialem et Integralem itemque Mechani- 

cam tractabit, diebus et horis postea indicandis. 
Scholas paedagogicas habebit, die Lunae, hora commoda. 

F. Kaiser Astronomiam theoreticam tradet , diebus Lunae , Mar- 

tis, Mercurii et Iovis, , IX. 

Astronomiam practicam, iisdem diebus, X. 

Astronomiam , quam popularem vocant , tradet diebus Lunae 

et Iovis, hora vespertina V. 

Post Perias paschales autem hora quadam matutina, Audi- 

toribus commoda. 
Singulos suos Auditores ad coelum tubi optici ope perlus- 

trandum aptis temporibus evocabit. 
Artis observandi Exercitiis quotidie praeerit. 
Arithmeticam universalem tradet, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii , II. 

G. H. de Vriese Phytographiae fundamenta tradet autumnali 
tempore , singulis diebus , II. 

Plantarum indigenarum , et medica virtute praeditarum , His- 

toriam illustrabit, verno et aestivo tempore, iisdem diebus , VII. 

Physiologiam plantarum exponet, diebus Lunae, Martis, 

Mercurii et Iovis , II. 



62 SERIES LECTIONUM. 

Selectas demonstrabit familias naturales , iisdem diebus , . . hora I. 

Excursionibus botanicis praeerit die Saturni, apta tempestate. 

Historiam plantarum , medica virtute praeditarum , et Phar- 
macognosin regni vegetabilis et animalis, duce Pharma- 
copaea Neerlandica, futuris Pharmaceutis tradet, horis 
commodis. 

P. L. Ryke Physicam experimentalem docebit, diebus Lunae, 



Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, . XII. 

De Physices capitibus selectis latius et fusius disseret, die- 

bus Lunae et Mercurii, X. 

Physicam mathematicam tradet, diebus Lunae et Veneris, VIII. 



FACULTAS PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 

M. Siegenbeek , provectae aetatis causa rude donatus , quantum 

per vires licebit, studiosae iuventuti prodesse conabitur. 
I. Bake interpretabitur Taciti Annales , et Ciceronis Verrinas , 



diebus Lunae, Martis et Mercurii, IX. 

Ex Antiquitatibus Atticis selecta capita tractabit , die Lunae , I et II. 
A. Rutgers Iesaiae Vaticinia et Psalmos selectos interpretabi- 

tur, diebus Lunae et Martis, IX, 

et die Mercurii, VIII. 

Alterum Begum Librum cursoria lectione tractare perget die 

Martis , I , 

et die Iovis, XII. 

Antiquitates Israelitarum explicabit, diebus Lunae, Martis 

et Mercurii, * XII. 

Grammaticam Sanscritam docebit, et Mahabharatam expli- 

care perget, die Saturni, I et II. 

T. G. I. IuynbolIj Sermonis Hebraei elementa tradet, cum 
Grammatica explicanda, tum analyticis Exercitiis moderandis, 

diebus Lunae , Martis et Mercurii , VIII , 

et die Iovis , I. 



SERIES LECTIONUM. 63 

Literarum Arabicarum, Chaldaicarum et Syriacarum initia 
docebit (duce Cl. Roorda , Winero , Uhlemanno) , die- 
bus Iovis, Veneris et Saturni, horaVIII. 

Cum provectioribus discipulis legere perget Al-bayandl- 

Mogrib , ex ed. CL Dozyi , die Lunae et Mercurii , . . . II. 

Coranum , addita lectione Commentarii Baidhawiani, die 
Veneris, II. 

Chrestomathiam Syriacam Bernsteinianam , et Diontsii 
Telmaharensis Chronicon Syr. , a Tullbergio editum , 

die Martis, II. 

I. H. Stuffken Logicam tradet, die Iovis, IX, 

et die Veneris , XI et I. 

Metaphysicam docebit , diebus Martis et Mercurii , X. 

. Historiam Philosophiae explicabit, diebus Lunae et Iovis, XII. 

Paedagogicam exponet , diebus et horis auditoribus com- 
modis. 

C. G. Cobet interpretabitur Herodotum, Demosthenem et 

Aristophanem , diebus Lunae, Martis et Mercurii, X. 

Historiam veterem provectiores docebit, diebus Lunae et 

Mercurii, I. 

Antiquitates Romanas tradet, diebus Lunae, Martis et 

Mercurii, . . ; . . . XII. 

Antiquitates Romanas selectas cum provectioribus pertracta- 

bit, die Jovis, . XII. 

Scholas paedagogicas habebit , diebus Martis et Iovis , . . . II. 
Elementa Artis metricae docebit, diebus Iovis et Veneris, I. 
lnitia Palaeographiae Graecae Candidatis Literarum expli- 

cabit, diebus Veneris et Saturni, IX — XI. 

Disputandi Exercitia publica moderabitur, die Iovis,. . . . XI. 
R. P. A. Dozy, Prof. Extraord. , Historiam universalem expli- 

cabit, diebus Lunae, Martis et Mercurii, XI. 

Locos historicos difficiliores et varia Historiae literariae capita 

tractabit, diebus Iovis et Veneris, X. 

Interpretabitur Kitab al-ayani, die Lunae, hora vespertina VII. 



64 



SERIES LEGTIONUM. 



M. de Vries Historiam Patriae tradet, die Mercurii, hora I, 

et diebus Iovis et Veneris, II. 

Linguam Literasque patrias explicabit , diebus Lunae, Mar- 

tis et Mercurii, II. 

Exercitia oratoria moderabitur, die Lunae, I. 

Fabulam , Ferguut ende Galiene dictam , a Cl. Visscher 

editam , interpretabitur , die Lunae , XII. 

et die Iovis, I. 

Selecta Hooftii carmina interpretabitur, die Martis, .... I. 

Linguam Gothicam tradet, die Saturni, II- 

Cum Literarum Sanscritarum studiosis aget de Linguis Indo- 

Germanicis mutua comparatione explicandis, die Lunae, VI. 



P. O. van der Chijs, titulo Professoris Extraordinarii ornatus, 
Numismaticam universalem docebit, diebus et horis, quae 
auditoribus convenient. 
I. A. Boogaard, Med. Doct. , Prosector, Anatomiam patholo- 

gicam docebit, die Veneris, II. 

Anatomiam generalem, demonstrationibus microscopicis 

illustratam , exponet , die Iovis , II. 

Exercitiis practicis in Microscopii usu praeerit, horis audi- 
toribus commodis. 
C. A. X. G. F. Sicherer, Literarum Germanicarum Lector, 
selecta principum Poetarum germanicorum carmina interpretari 
paratus est , simul id acturus , ut his ipsis exemplis varia 
Poeseos genera explicet auditoribus. 

Si qui sint, qui Linguae Germanicae minus periti, Gram- 
maticam doceri cupiunt , his quoque lubentissime vacabit. 



C. G. Lokkers, Academicus Artis gladiatoriae Magister, aptum 
et elegantem gladii usum quotidie docebit. 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA 

DIE 31 DECEMBRIS 1854. 



E FACULTATE 
MEDICA. 


E FACULTATE 
ITIKIDICA. 


E FACULTATE 
THEOLOGICA. 


£ FACULTATE 
DISC. MATII. 
ET PHYS. 


E FACULTATE 
PHIL. THEOK. 
ET LIT. HUM. 


TOTUS 
NUMERUS. 


84 


208 


134 


18 


31 


475. 



Praeterea in Album Academicum nomina Studiosorum , in Athenaeis 
operam 'studiis navantiuin, relata sunt, eo tantum consilio, ut hic exami- 
nentur et Doctores creari possint, quorum: 

in Facultate Medica , . . 49 

'/ // Iuridica 37 

* t Theologica 48 

» ii Disc. math. et phys. ...... — 

" // Phil. Theor. et Lit. Hum. ... 7 

141. 



9 



1 



DOCTORES CREATI 
1N ACADEMIA LUGDUNO-BATAVA, 

A DIE 9 FEBRUARIT 1854 AD 8 DIEM FEBRUAEII 1855. 



Die 20 Februarii. Iacobus Antonius Fruin , Roterodamensis , defensis 

Thesibus, Iuris Romani et Hodierni Doctor, magna cum laude. 
Eodem die. Hermanus Cornelius Verniers van der Loeff, Roteroda- 

mensis , defensis Thesibus , Iuris Rom. et Hod. Doctor , magna cum laude. 
D. 27 Februarii. Ianus van der Pant, ex pago Soest Ultraiectinus , de- 

fensis Thesibus , Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 28 Februarii. Salmonus van Gigch, Haganus, defensis Thesibus, 

Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 6 Martii. Ianus Henricus Arnoldus Lippmann, Delphensis, defen- 

sis Thesibus , Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 7 Martii. Iacobus de Koning, Dordracenus, defenso Specimine Iu- 

ridico de Tabettionis munere in negotiis mercatoriis , Iuris Rom. et 

Hod. Doct. , cum laude. 
D. 20 Martii. Iohannes Cornelius Mattheus Adriaans, Lugduno- 

Batavus, defensis Thesibus, Iuris Rom. et Hod. Doct. 
D. 25 Martii. Franciscus Xaverius Verheyen, Sylva-Ducensis, defensa 

Dissertatione de reliabilitatione in rebus mercaforiis, Iuris Rom. et 

Hod. Doct. , cum laude. 
D. 31 Martii. Iohannes Bosscha pil. , Bredanus, defensa Dissertatione 

de galvanometro differentiali , Matheseos Mag. , Philos. Nat. Doct. , 

magna cum laude. 

D. 1 ApriUs. Bernhardus Lambertus Rasch, Haganus, defensis The- 
sibus, Iuris Rom. et Hod. Doct.j cum laude. 



DOGTORES CREATI. 



67 



Die27 Aprilis. Henricus Cornelius Petrus van der Lee, e pago West- 

zaan, defensa Dissertatione continente quaedam de differentia inter 

scarlatinam et morbillos , Med. Doct. , cum laude. 
D. 28 Aprilis. Christophorus Ianus van Bell, Roterodamensis, defen- 

sis Thesibus, Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 1 Maii. Meinardus Siderius Pols, Haganus, defensis Thesibus, 

Iuris Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 12 Maii. Antonius Henricus Gerardus Paulus van den Es, e pago 

Sassenheim, publice defenso Specimine exhibente Adnotationes ad 

Lycurgi Orationem in Leocratem , Phil. Theor. Mag. et Lit. Hum. 

Doct. , magna cum laude. 
D. 16 Maii. Everhardus Roelink, ex oppido Meppel Drenthinus, de- 

fensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 19 Maii. Ianus Soutendam, Delphensis, defenso Specimine de P. 

Iuventio Celso ICto, Iur. Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 29 Maii. Franciscus Benedictus Trosee, Bredanus, defenso Speci- 

mine, quo continetur expositio iudicii, quod Aristophanes tulit de 

principibus personis, quae in eius fabulis occurrunt, Phil. Theor. 

Mag. et Lit. Hum. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Iosephus Ludovicus Philippus Gysbertus Leopoldus Haex , 

e pago Weert, defensis Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. G Iunii. Ludovicus Antonius Nicolaus Gerrits, ex pago Rosen- 

daal, publice defenso Specimine de quaestione , an iure nostro 

donationes factae sub specie aliorum contractuum valeant , quamvis 

solemnitates in donationibus requisitae non sint adhibitae, Iur. Rom. et 

Hod. Doct. , cum laude. 
D. 7 Iunii. Ludovicus Hartog, Amstelodamensis , defenso Specimine 

continente quaedam de Ilypopyo , Med. Doct. , cum laude. 
D. 9 Iunii. Leonardus Petrus Kistemaker , Amstelaedamensis , publice 

defenso Specimine de libris mercatoriis eorumque vi probandi, Iur. 

Rom. et Hod. Doct. 
D. 12 Iunii. Didericus van Foreest, Alcmariensis , defensis Thesibus, 

Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 13 Iunii. Ianus Carolus Koch, Zevenariensis , defenso Specimine de 



68 



DOCTORES CREATI. 



Petrii Theologia per diversas vitae, quam egit , apostolicae periodos 
sensim explicata, Theol. Doct. , magna cum laude. 
Die 14 Iunii. Carolus Bosch Reitz , Amstelaedamensis , publice defenso 
Specimine de duplici natura confiscationis , Iur. Rom. et Hod. Doct. , 
cum laude. 

Eodem die. Ianus Guilielmus Henricus Rutgers van Rozenburg, Am- 
stelaedamensis , publice defensa Dissertatione : de paroemio: Ecclesia 
non sitit sanguinem , Iuris Rom. et Hod. Doct. , magna cnm laude. 

D. 15 Iunii. Carolus Broes van Dort, Brouwershavensis , defenso Spe- 
cimine continente herniae incarceratae casus duos , Med. Doct. , 
magna cum laude. 

D. 16 Iunii. Isaacus Iacobus Rahusen, Amstelaedamensis , publice de- 

fenso Specimine de JEcclesiae nexu cum civitate in patria nostra inde 

ab anno 1813, Tur. Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 19 Iunii. Iacobus Petrus Kraakman, Alcmarienses, defensis Thesi- 

bus, Iuris Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 20 Iunii. Ioannes Henricus Hofmeyer , I. H. Fil. , Batavia-Indus , pu- 

blice defenso Specimine de corruptionis crimine , Iuris Rom. et Hod. Doct. 
D. 22 lunii. Iohannes Godefridus de Sain, Lugduno-Batavus , defenso 

Specimine de rebus naufragis , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Petrus Feenstra Kuiper, Bolsvardia-Erisius , defensis The- 

sibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 24 Iunii. Meinardus Donker, e pago Zaandyk Hollandus, defensis 

Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 26 Iunii. Henricus Bernardus van Davelaar , Daventriensis , de- 

fensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. 
Eodem die. Iohannes Iacobus de Meyier, e pago Voorburg Hollandus, 

defensis Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 27 Iunii. Claudius Eredericus Guilielmus Gevers, Bruxellensis , 

defensis Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Simon Cornelis van Appeltere, Gorinchemensis , defensis 

Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Lubertus Cornelis van Bommel, Edamensis, defensis The- 

sibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 



DOCTORES CREATI. 69 

Die 28 Iunii. Theodorus Ludovicus Lambertus Prins , Roterodamensis , 

defensis Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cnm laude. 
Eodem die. Daniel Henricus Delprat, Roterodamensis , defensis The- 

sibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Henricus Cornelius van Diggelen , Axelensis , defensis 

Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 29 Iunii. Everardus Iacobus Ludovicus de Sturler, Magellano- 

Indus , defensis Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 30 Wiemer Fellinga Ypes, Leovardiensis , defensa Dissertatione de 

emollitione cerebri , Med. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Henricus van Vollenhoven, Roterodamensis , defensa Dis- 

sertatione coniinerte observationes nonnullas e Clinico V. Cl. Simon 

Thomas , Med. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Adrianus Ioannes Theodorus Rietstap, Haganus, defensa 

Dissertatione de venditore an evictionis nomine cogatur emtorem de- 

fendere, ex Iure Homano, Francico et Neerlandico petita , Iur. Rom. 

et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 1 Iulii. Iohannes Bernardus Wynhoff, Harlemensis, defenso Spe- 

cimine exliibente casus quosdam observatos in Clinico Clar. Krieger, 

Med. Doct. , magna cum laude. 
Eodem die. Henricus Maarschalk , Haganus, defensis Thesibus, Iur. 

Rom. et Hod. Doct. 
D. 23 Septembris. Raimundus Victor Heyliger, e pago Oosterhout, 

defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 27 Septembris. Carolus Ephraim du Moulin, Amstelodamensis , 

defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. 
D. 16 Octobris. Iacobus Martinus van Bemmelen, Almeloensis, de- 

fensa Dissertatione Chymica de cybotio Cumingii , Matheseos Mag. 

Phil. Nat. Doct. , magna cum laude. 
D. 26 Octobris. Henricus Ianus Gisbertus Vorstman, Haganus, de- 

fensa Dissertatione continente tres morbi casus observatos in Nosocomio 

Academico , Med. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Iohannes Gerardus Eranciscus Timmermans , Lugduno-Ba- 

tavus, defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. 



70 DOCTORES CREATI. 

Die 8 Novembris. Iohannes Guilielmus van Lansberge , ex urbe Santa 

Fe de Bogota, defensa Dissertatione de doli et culpae discrimine 

servato in Codice Poenali , Iur. Rom. et Hod. Doct. , magna ctim laude. 
D. 22 Novembris. Petrus Hermanus Hubertus van Aernsbergen, No- 

viomagensis , defenso Specimine continente observationes quasdam 

elinicas , Med. Doct. 
Eodem die. Iacobus Lopes de Leao Laguna, Amstelaedamensis , publice 

defenso Specimine de tutela liberorum naturalium, Iur. Rom. et 

Hod. Doct. , cum laude. 
D. 2 Decembris. Andreas Marinus Lubartes de Leth, Haganus, 

defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. 
D. 9 Decembris. Henricus Nicolaus Grobbee, Zwollanus, publice 

defensa Dissertatione de condemnatorum restitutione fsive rehabilita- 

tione) in Iure Criminali , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
Eodem die. Carolus Iacobus Taunay, Harlemensis, publice defensa 

Dissertatione de iniuria reali, Iur. Rom. et Hod. Doct., cum laude. 
D. 13 Decembris. Cornelius Schokker, Enchusanus, defensa Disserta- 

tione continente casum aneurysmatis ossis tibiae , Med. Doct. , 

cum laude. 

D. 14 Decembris. Gerardus Leon Herkenrath , Carolopoli-Americanus , 
publice defensa Dissertatione de vera Codicis Mcrcatorii indole , sive 
commentario ad Codicis Merc. art. I, Iur. Rom. et Hod. Doct. , 
cum laude. 

D. 21 Decembris. Hermanus Petrus van Karnebeek, Amstelaedamen- 

sis , publice defenso Specimine de distributione et forma praediorum , 

Iuris Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
D. 22 Decembris. Ioannes Rutgerus Hoolboom, Leerdamensis , defensis 

Thesibus, Iuvis Rom. et Hod. Doct., cum laude. 
D 9 Ianuarii. Gulielmcs Fredericus Rochussen, Amstelaedamensis , 

defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 
D. 27 Ianuarii. Fredericus Philippus van der Hoeven, Comensis, de- 

fensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , magna cum laude. 
Eodem die. Albertus Iohannes van Eekelen , Medioburgensis , defensis 

Thesibus , Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 



DOCTORES CREATI. 



71 



Die29 Ianuarii. Guilielmus Iacobus de Meyer, Roterodamensis , defensa 
Dissertatione continente colitidis gangraenosae casus duos , Med. 
Doct., cum laude. 

D. 5 Februarii. Gerardus Gosuinus van Harencarspel, e pago El- 
den , publice defenso Specimine de art. V legis continentis praecepta 
generalia legislationis , Iuris Rom. et Hod. Doct. , 'cum laude. 

D. 6 Februarii. Emilius Remigius Iacobus Camillus de Kuyper, Ro- 
terodamensis, defensis Thesibus, Iur. Rom. et Hod. Doct. , cum laude. 

D. 7 Februarii. Henricus Guilielmus Fangman , Schiedamensis , defensa 
Dissertatione de Codicis Iuris Civilis art. 1167 — 1172, Iur. Rom. 
et Hod. Doct. , cum laude. 



V 



ACADEMIA 

RHENO-TRAIECTINA. 



10 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORUM, 



aui 

INDE A DIE XXVII MAKTII MDCCCLIV AD DIEM XXVI MARTII MDCCCLV 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFfCUS 

HENRICUS EGBERTUS VINKE. 

SENATDS ACADEMICI ACTUARIUS 

LUDOVICUS CHRISTIANUS VAN GOUDOEVER. 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 

H. BOUMAN. B. TEE HAAR. (d. XXIII m. Iunii a 

H. E. VINKE. mdcccliv munus auspicatus est.) 

IN FACULTATE IURIDICA. 



A. C. HOLTIUS. 
I. ACKERSDYCK. 
G. W. VREEDE. 



B. t LINTELO DE GEER. (Extraord.) 
I. VAN HALL. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

A. VAN GOUDOEVER. S. KARSTEN. 

I. C. SWYGHUISEN GROENEWOUD. C. G. OPZOOMER. 
L. G. VISSCHER. 

IN FACULTATE MEDICA. 

B. F. SUERMAN. (Emeritus.) F. C. DONDERS. 

I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK. L. C. VAN GOUDOEVER. (Extraord.) 
G. I. LONCQ, Corn. Ian. Fil. 

10* 



76 



NOMINA PROFESSORUM ET LEGTORUM. 



IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 



TH. G. VAN LIDTH DE JEUDE. 
R. VAN REES. 
C. A. BERGSMA. 

P. I. L DE FREMERY. (Extraord.) 



G. I. MULDER. 
P. HARTING. 

C. H. D. BUYS BALLOT. (Extraord.) 



LECTORES. 

G. DOKN SEIFFEN, Lit. Antiquarum. I. VENNING , Lit. Anglicarum. 
I. H. HISGEN, Lit. Germanicarum. I. W. GUNNING , Chemiae. 



DOCTORES ACADEMICI. 
A. C. OUDEMANS. C. L. VLAANDEREN. 



HENRICI EGBERTI VINKE 

ORATIO 

DE 

VERA FIDEI CHRISTIANAE NOTIONE, NOSTRIS PRAESERTIM TEMPO- 
RIBUS, MEMORIA TENENDA ET IN OMNIUM ANIMIS IMPRIMENDA, 

HABITA TRAIECTI AD RHENUM , 

A. D. XXVI M. MARTTI A. MDCCCLV, 
QUUM MAGISTBATTJM ACADEMICUM ITERUM DEPONERET. 



ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE CURATORES, PROFESSORES, 
LECTORES, CIVES! 

CUIUSCUNQUE ORDINIS ET LOCI AUDITORES EXOPTATISSIMI ! 



Academiae regundae munus festo hoc die ponentem lex me iubet 
enarrare, quae almae matri nostrae tum prospera, tum adversa evenerint, 
me Rectore. Quod quum exsequi aggredior officium, non possum non me 
ter quaterque beatum praedicare. Ne tamen putetis, me hoc dicentem 
significare , grave et molestum mihi fuisse honorificum illud munus : quo 
magna cum voluptate me functum esse grato animo testificor. Sed subit, 
hac ipsa hora , tristissima illius diei imago , quo , ante quindecim hos annos 
de Magistratu academico decedenti, parentandi mihi erant triumviri claris- 
simi, splendida Academiae nostrae lumina et ornamenta, Heusdius, He- 
ringa, tuusque, clarissime Suermanne! desideratissimus Alexander, 
filius. Quem diem cum repeto, gravissimo nunc quoque commoveor do- 
lore, simul vero etiam summo afficior gaudio, quod sub altero Magistratu 
meo e Professorum ordine de praesidio et statione vitae decesserit nemo. 
Quae igitur tum mihi defuit occasio, praeter fatorum academicorum com- 
meniorationeni , pro more recepto , de gravissimo aliquo argumento dicendi , 
haec iam mihi data est. Quam occasionem eo avidius arripio, quo magis 
toto animo doleo tristissimam , in qua et Christiana Societas , et vero etiam 
Ecclesia reformata nostra versatur, conditionem. Ubi est enim suavissima 
illa Societas , quae Conditoris sui referebat indolem , ita ut de illa vere 
praedicari posset: roii Ss nXq&ovg ra>v niarevadvrav qv ?? y.aqdia y.ai 
t) ipv/r) fiia x )\ In quot partes divisum est et dilaceratum unum Christi , 
omnium Conservatoris ac Domini, corpus 2 )! quarum altera alteri invidet, 



v 



80 H. E. VINKE 

altera alterarn contemnit et respuit, altera alteram perdere, comedere, devo- 
rare studet. Videmus hoc , eheu ! nostro tempore , non tantum in iis , 
quae Ecclesia Romano-Catholica Protestantium Societatibus denuo molitur; 
sed in his ipsis , sed in Ecclesia etiam reformata nostra , ab unoquoque vero 
Christi discipulo, summo animi dolore, idem observatur. Sunt enim duae 
in primis partes, quarum haec ab orthodoxia, quam tuetur, a liberalitate , 
quam propugnat, illa nomen habet. Ab utraque stant viri haud pauci, 
ingenio, doctrina, pietate, amore erga Deum CHRisTUMque insignes, 
summo rem Christianam provehendi studio fiagrantes. Utinam mutuo 
etiam amore se invicem prosequerentur ! Sed proh dolor! altera pars alte- 
ram condemnat, hostili impetu invadit, deprimit, excludit. Fatendum enim 
est, Iliacos intra muros peccari et extra 3 ). Et est verendum, nisi compo- 
nantur lites istae vehementissimae , ne Ecclesia reformata nostra.in duas, 
vel tres partes maiores distrahatur. Quae cum ita sint, omnibus bonis 
elaborandum est, ut vulneribus hisce gravissimis medeantur, viamque 
ostendant , quam ingrediendum nobis sit ad pacem concordiamque resti- 
tuendam. Haec apud animum meum reputans, orationis argumentum ele- 
gi , quod et praesenti Ecclesiae , cuius socius sum , conditioni accommo- 
datum sit , et ad sopiendas lites valeat , imo vero unicam , meo quidem 
iudicio , monstraturum sit viam , qua laudatum optatumque finem assequi 
possimus. Dicam igitur de vera fidei Christianae notione , nostris praeser- 
tim temporibus , memoria tenendq, et in omnium animis imprimenda. Quod 
argumentum quum sua se gravitate satis commendet, constitutum mihi 
unice est, eo uti genere dicendi, quod a simplicitate ac perspicuitate lau- 
detur, et a quo fuci omnis suspicio quam longissime sit reraota. Quod si 
quae ex animi sententia dicturus sum , aliquid conferant ad tuendam veri- 
tatem pacemque conficiendam , habebo, quod summas Deo gratias agam. 



Fidem Christianam dicens, intelligo eam, quam Christljs et Apostoli 
postulant ab omnibus, quibus denunciatur Evangelium, ut remissionem 
peccatorum aeternamque beatitudinem consequantur 4 ) : quae iccirco fides 
salutaris , sive salutifera a Theologis dici solet. De huius fidei notione agi- 



0 R A T I 0. 



81 



mus. Itaque non omnem, qui est de fide, locum explicabimus. Praeter- 
mittimus quae ad eius originem , fundamentum , necessitatem , progressum 
spectent, unice quaerentes, quid sit, sive quae fides sit intelligenda. Ad 
quam quaestionem, gravissimam illam prae omnibus, quae hodie agitantur, 
ut rite respondeatur , videndum nobis est tum de fidei obiecto , tum de 
eius indole. 

Obiectum habeat fides necesse est; nam sine eo ne cogitari quidem 
potest. Est autem illud , e Iesu et Apostolorum doctrina , primum \ Evan- 
gelium , salutaris, quem hominibus perferebant, nuncius. 

Christus enim populares suos adhortatus est, ut crederent JEvangelio 6 ). 
Quod alibi appellat sermonem suum e ) , verba sua 7 ) , mysteria , s. sermonem 
de regno coelorum 8 ) , res coelestes 9 ) , Dei sermonem , Dei verba 10 ) , verita- 
tem n ). Nec tantum in genere hoc fidei obiectum indicavit, sed certa 
etiam placita, quibus credendum sit, commemoravit , e. c. unum verum 
esse Deum 13 ), a Deo se exiisse 14 ), Patris nomine se venisse 15 ), missum 
se esse a Patre ,8 ), qui, quanto homines amore prosequatur, in ipso tra- 
dendo ostenderit 17 ) , Christum se esse , Dei Filium , olim promissum 18 ) , 
intima cum Patre necessitudine iunctum 19 ) , venisse se ut quod periisset 
quaereret et conservaret 20 ) , mortique se pro hominibus traderet 2I ) , e mor- 
tuis se suscitatum esse , adeoque dignum , qui Dominus noster Deusque 
dicatur 22 ) , alia; perversasque Iudaeorum opiniones impugnavit 23 ). 

Ita et Apostoli fidei obiectum dixerunt Evangelium , Eoangelium Dei 24 ) , 
Evangelium salutis nostrae 25 ), verbum Dei 28 ), Dei salutisqne sermonem 87 ) , 
veritatem 28 ) , veritatis sermonem 29 ) , fidei sermones 30 ) ; verbo omnem , 
quam a Christo, unico suo Magistro 31 ) acceptam, hominibus denuncia- 
rent 32 ), doctrinam. Quid? quod ad illius exemplum certa etiam placita, 
tamquam fidei obiecta significarunt , hempe : Iesum esse Christum , Dei 
Filium 33 ), venisse eum in carne 34 ) , mortem eum pro nobis subiisse, et 
e mortuis suscitatum esse 3S ), constitutum a Deo omnium Dominum et 
Iudicem 38 ), unicum hominum Conservatorem 37 ) , in quo Deus insignem 
suum erga illos amorem patefecerit 38 ) , alia. Imo quanti fecerint doctri- 
nam , quam docebant , unicuique apparet , attendenti tum ad praeclara non- 
nulla effata, quibus id diserte significarunt 39 ), tum ad illorum agendi ra- 

11 



82 



H. E. VINKE 



tioneni, qua non tanturn doctrinam, a Christo acceptam, tradiderunt , sed 
errores etiam perversasque tum Iudaeorum ,'tum gentium opiniones impu- 
gnarunt et refutarunt 40 ). Unde factum esse videtur, ut j? matig paucissi- 
mis locis in N. F. libris, me quidem iudice, de ipsa fidei doctrina dicatur 41 ). 

Sed in his minime subsistunt Magister et Discipuli. Altius escendunt. 
Christus enim , quum praecipuum sit Evangelii argumentum , ubique ut 
praecipuum fidei obiectum laudatur. Quod quum notissimum sit, vix ulla 
indigere probatione videtur. 

Ipse se hoc nomine diserte praedicavit. In memoriam modo vobis revo- 
cetis tum gravissima, quae cum Nicodemo 4a ), et muliere Samaritana 43 ) 
habuit colloquia , tum sermones , quos vel cum Iudaeorum proceribus 44 ) , 
vel cum populo ^ 6 ) contulit, apologeticos, tum quae locutus est ad coecum 
illum , cui visum restituerat Hierosolymis 46 ) , ad Martham , fratris mortem 
dolentem 47 ), ad discipulos, ultima vitae suae nocte 48 ). Imo continue 
testantem eum audimus , se esse , cui credendum sit et in quo fidem suam 
reponere debeant homines, ut vitam aeternam consequantur : unde omnes 
ad fidem sibi habendam comiter graviterque adhortatur. 

Neque aliter fecerunt Apostoli. Nam omnes, quas et coram populo, et 
coram Iudaeorum Senatu, et coram certis quibusdam hominibus habue- 
runt , orationes totae in eo sunt , ut probent , Iesum esse Christum , Dei 
FiUum , unicum hominum Conservatorem , auditoresque ad fidem ei haben- 
dam incitare atque perducere conentur 49 ). Ita et in scriptis ad Christia- 
nos datis , idem subinde inculcant fidemque Christo habitam confirmare 
et stabilire student 60 ). In quo exponendo variis utuntur praepositionibus 
dicendique formulis, ad rei gravitatem et " amphtudinem exprimendam 
egregie accommodatis 5I ). 

Quid? quod altius etiam escendunt, ad Deum ipsum, tamquam sum- 
mum fidei obiectum nos evehentes. 

//Amen, amen," inquit ipse Christus //qui sermonem meum audit, et 
//credit Ei, qui me misit, vitam habet aeternam, neque in condemnatio- 
//nem venit, sed e morte in vitam transiit 6a )." //Qui ex Deo est, Dei 
//verba audit; propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis 63 ). Qui 



0 R A T I 0. 



83 



//credit in me, non credit in me, sed in Eum, qui me misit 64 ). //Cre- 
// dite in Deum et in me credite S5 )." 

Ita et Jpostoli. Nam Petrus Christianos describit, per Christum cre- 
dentes in Deum, qui eum e mortuis suscitavit, summoque ornavit honore, 
ut illorum fides et spes in Deo repositae essent 68 ). //Si hominum testi- 
//monium accipimus," ait Iohannes, // testimonium Dei maius est; nam 
//hoc est testimonium Dei, quod testificatus est de Eilio suo. Qui credit 
// in Filium Dei , habet testimonium in se ipso : qui non credit Deo , men- 
//dacem Eum fecit, quia non credidit in testimonium, quod testificatus 
// est Deus de Eilio suo. Et hoc est testimonium , quod vitam aeternam 
//dedit nobis Deus, et haec vita est in Eius Eilio 67 )." Et Paullus Chri- 
stianos informat, ut credentes in Eum , qui Iesum, illorum Dominum , e 
mortuis suscitavit 68 ) , fidemque eorum diserte fidem in Deum dicit 69 ). 

Est igitur, docentibus Iesu et Apostolis, fidei Christianae obiectum 
doctrina , nominatim Evangelium , quod denunciarunt , praesertim Chri- 
stus , qui princeps Evangelii argumentum est , imo ipse Deus , qui Filium 
suum mundi Conservatorem ac Dominum constituit , eum hanc in terram 
misit, in Evangelio de eo testatur, per eum se suamque erga nos bene- 
volentiam patefecit, in eoque se conspiciendum nobis dedit 60 ). Quae om- 
nia quum Christianis notissima essent , jides 61 ) et credentes 63 ) saepissime 
in N. F. libris commemorantur , nulla fidei obiecti mentione addita. 

Sed pergamus ad explicandam fidei Christianae indolem. Cerniturne ea 
in una mentis persuasione de veritate eorum, quae credenda sint? Minime 
gentium. Nam eiusmodi mentis persuasio, quae animum non afficiat, nec 
ipsa vivit, nec vitam dare potest; nulla vi gaudet, nullos fructus fert, 
recteque fides mortua a Iacobo appellatur 63 ). Num igitur una animi as- 
sensione et fiducia consistit? Sed haec animi assensio fiduciaque quo modo 
cogitari potest, nisi certa adsit mentis persuasio, firmis nixa argumentis, 
de veritate eorum , in quibus suam fiduciam reponat ? Quomodo in Evan- 
ffelio, in salutari, quem perfert, nuncio fiduciam meam reponam, nisi de 
huius nuncii veritate mihi constet ? Quomodo in Christo Deoque fiduciam 
meam reponam, nisi vera esse persuasum mihi sit, quae de Christo, de 

11* 



84 



H. E. VINRE 



Deo , de utriusque voluntate in Evangelio traduntur ? Eiusmodi fiducia nec 
cum natura nostra/ ratione praedita, conveniret, et coeca atque stulta esset 
dicenda. Complectitur igitur fides , de qua agimus , totum hominem , omnes 
mentis animique, quibus gaudet, dotes, intelligendi , sentiendi, volendi 
facultatem. Qui Evangelio credit, pro vero illud liabet, nec pro vero tan- 
tum habet, sed sentit etiam, se hoc Evangelio indigere, sentit etiam salu- 
tarem eius vim et efficacitatem , ita ut voluntas eius flectatur ad omnem 
suam fiduciam in promissis eius reponendam , vitamque suam ad eius prae- 
cepta instituendam. Qui Christo credit, talem eum" habet, qualis in 
Evangelio describitur, sed sentit etiam, hoc Conservatore sibi opus esse, 
in eo omnia inveniri, quibus ad salutem veram aeternamque consequendam 
indigeat, atque ita se ei confidit, totum se ei tradit, arctissimoque cum 
illo iunctus vinculo , eodem , quo ille , Spiritu imbuitur et agitur. Qui Deo 
credit , testimonium , quod Ipse testificatus est de sua erga nos voluntate , 
in Christo praesertim patefacta, et per Evangelium nobiscum communi- 
cata , certissimum habet , sed sentit etiam , peccatorum remissione sibi opus 
esse , sentit etiam , quanto Deus ipsum prosecutus sit amore , et quam dignus 
Ille sit, in quo omnem suam fiduciam reponat; totumque se Ei tradit, et, 
ut filius cum patre , sic arctissimo cum Deo iungitur vinculo , ita ut idem 
atque Ille velit , totamque suam vitam ad Illius voluntatem in dies magis 
magisque componere studeat. Iidem tamen contendimus, principem et 
propriam fidei Christianae sedem esse in animo. Quod abunde patet pri- 
mum ex ipso fidei obiecto, quippe quod eiusmodi sit, ut fides illi habita 
non una mentis persuasione absolvatur, sed fiduciam etiam, et hanc qui- 
dem praesertim requirat. Continet enim nuncium salutarem, promissa di- 
vinitus nobis facta, declarationem Dei CnRisTique erga nos amoris. Spectat 
Conservatorem , qui vita aeterna omnibusque, quae ipse possidet, bonis 
nos donare velit. Patefacit Deum benevolum , ad remittenda peccata nostra 
proclivem , Patrem clementissimum. Quae omnia eiusmodi sunt, ut is de- 
mum vere credere iis dici possit, qui haec bona desideret, cuiusque ani- 
mus fiducia sit impletus. Deinde fides a Christo et Apostolis ita descri- 
bitur, ut cogitanda sit ea, quae animum afticiat, suamque vim in consolandis 
nobis et emendandis patefaciat. Loquuntur enim de fide , cuius fructus sunt 
nostra dixaioavvtj coram Deo, animi tranquillitas, spes, laetitia, vita ae- 



0 R A T I 0. 



85 



terna; quae novos quasi homines nos facit, quae sincero erga omnes amore 
nos imbuit , quae per caritatem actuosos nos reddit , atque intimae neces- 
situdinis vinculo cum Christo Deoque nos coniungit 64 ). Unde vocabula 
niartv et niarevsiv permutant cum aliis, quae quod probamus diserte do- 
ceant: cuiusmodi sunt excipere Christum 65 ) venire ad eum 66 ), habere eum 07 ), 
esse et vivere eum in nobis 68 ). Idem porro confirmat descriptio eorum, 
quae in credentibus requiruntur, universumque religionis Christianae con- 
silium. Fatemur, imo- vero contendimus , venisse Christum ad docendos . 
homines , ad illustrandas eorum mentes , ad patefaciendam veritatem , eius- 
que religionem doctrinam continere ; sed iidem negamus , divinam , quam 
nobis dedit, religionem una doctrina absolvi.r Ultimus, ad quem nos du- 
cere vult, finis sine dubio cernitur in animi nostri vitaeque emendatione, 
in excitando et alendo studio, quo illi, Deoque, Patri nostro, similes eva- 
dere conemur , in omnibus populis hominibusque in unam societatem , Deo 
CnRisToque dicatam , congregandis. Requirit igitur in unoquoque , ipsi 
fidem habente , animum , pietatis virtutisque studio imbutum , ad res coe- 
lestes divinasque conversum , ab inordinata yikavria alienum , sincero erga 
ipsum Deumque , et naturae nostrae socios amore flagrantem. Quae in 
credentibus minime invenientur , nisi eiusmodi fide gaudeant , quae animi 
sensus praesertim afficiat, et cum fiducia sit coniuncta. Ipsos denique cre- 
dentes suspicite, A. A. ! ut veram fidei Christianae indolem intelligatis. 
Qui turpissimis quibuscunque vitiis se inquinaverant, Christiana fide imbuti, 
vere dici poterant abluti, sancti , iusti facti 69 ) , nova creatura™) , Deiopus, 
ad recte facta in Christo Iesd ' conditi 71 ). Pauperum, aegrotantium , pa- 
rentibus orbatorum , peregrinorum , captivorum curam gerebant , tantoque 
se invicem prosequebantur amore , ut gentes , in admirationem abreptae , 
exclamarent : //ecce, quantopere se mutuo diligant, parati alius pro alio 
//emori" 7a ). Nec fratres tantum , sed omnes omnino homines, ipsos adeo 
inimicos , summo complectebantur amore. Sic , ut e pluribus unum addu- 
cam praeclare factum , dominante vehementissima peste Carthagine , Sec. III 
medio (a. 251), aegrotantium , qui a suis negligebantur , misericordia moti, 
curam gerebant 73 ). Quid? quod in dirissima quaeque aequo atque alacri 
animo patiundo fidei suae vim et efficacitatem , adeoque veram eius indolem 
omnibus palam faciebant. Testes sunt Apostoli, magnus in primis ille gen- 



H. E. VINKE 



tium Apostolus, qui quot quantaque pro Christi causa perpessus fuerit, 
in altera sua ad CorintJdos epistola enarravit 74 ). Testis est insignis illa 
Martyrurn corona, qui dira quaevis pati mortemque acerbissimam subire non 
dubitarunt, in his Ignatius, Polycarpds, Cyprianus, ipsae adeo mulie- 
res, Potamiana, Perpetua, Felicitas 75 ). Neque in primis tantum So- 
cietatis Christianae seculis , sed instauratarum etiam rerum sacrarum tempore, 
in ipsa quoque patria nostra 76 ), quot hominum millia, feminarum aeque 
ac marium , fidem suam morte dirissima probaverint , ipsi novistis. Haec 
Christiana fides est, quae tanto pietatis studio, tantoamore, tanta patientia , 
tantaque nos imbuit constantia. Haec eius vis est atque efficacitas ; haec 
vera eius indoles. Quae cum ita sint, non est, quod miremur, Jidem 
Christum a nobis postulare, ut Deo placeamus 77 ), et peccatorum condo- 
nationem vitamque aeternam consequamur. 



Utinam hanc veram fidei Christianae notionem omnes et memoria 
tenuissent , et in animis impressissent ! Sed quam plurimi eam neglexe- 
runt et obscurarunt. Quod ut pateat, secula quae effluxere animo et 
cogitatione breviter percurramus. 

Apud Patres Apostolicos nihil fere, ad nostram causam spectans, repe- 
ritur. Laudant quidem hic illic fidem, sed veram eius notionem nusquam 
explicuerunt , licet opinionum, quae deinde viguerunt, semina in illorum 
scriptis iam inveniantur 78 ). — Patres vero Ecclesiastici suam de fide sen- 
tentiam magis magisque explanarunt. Nimirum, ut Apologetae religionem 
Christianam ab inimicis defendebant, sic alii Doctores Christiani ab erro- 
ribus , qui exorti erant in Ecclesia , vindicare eam studuerunt. Videmus hoc 
iam in Patribus Asiaticis et Antiochenis , nominatim in Irenaeo , qui , 
etsi ipse inutiles frivolasque de religione quaestiones condemnabat, quinque 
tamen adversus haereses lihros conscripsit. Spectabant igitur in primis 
doctrinae integritatem , atque adeo ad intellectum praesertim fidem refere- 
bant. — Sed de Alexandrinis in primis dicendum nobis est. Hi igitur, 
pro sua de Christiana religione sentiendi et philosophandi ratione , qua , ad 
doctrinam eius maxime attendentes , rijv nCanv ad r-qv yvcoaiv evehere 



0 R A T I 0. 



87 



studerent, fidem praesertim mentis persuasione cerni statuerunt 79 ). Quod 
valet tum de Clemente , tum de Origene , licet minime praetermittendum 
sit , illum contendere etiam , ubi vera fides adsit , ibi amorem quoque inve- 
niri 80 ) , atque hunc nonnumquam ita fidem describere , ut Paulli senten- 
tiam presse sequatur. Uterque tamen fidei obiectum habebat doctrinam 
Christianam , cum in Libris SS. patefactam , tum in fidei regula , ab Ecclesia 
accepta, expositam: et quo magis quis in intelligendis recipiendisque fidei 
placitis proficiebat, eo magis fides eius crescere Orjgeni videbatur 81 ). — 
lllorum sententiam secuti sunt Patres Graeci, qui deinde floruerunt. Qua 
de re ut constet , sufficit unum laudare Ioannem Damascenum , patrem 
Theologiae dogmaticae appellatum , quippe qui in Expositione sua accurata 
jidei orthodoxae 8a ) , cum Gregorium Nazianzenum , tum alios Ecclesiae Pa- 
tres, in his Basilium magnum , Gregorium Nyssenum , Athanasium secu- 
tus est, id sibi proponens, // ut sua nequaquam, aut nova cuderet, sed 
// veterum potius placita , variis in voluminibus sparsa , in unum opus Theo- 
//logicum congereret 83 )." Hic igitur fidei obiectum Ecclesiae Catholicae 
traditionem facit, atque inter fidem et bona opera ita discernit, ut haec 
illi apponat, et tamquam complementum eius consideret 84 ). Quid? quod 
operis inscriptio docet, per fidem eum praesertim Jidei doctrinam intel- 
lexisse. Neque est quod id miremur , nam haec fidei notio quotidie magis 
invaluerat in Ecclesia. Quod factum est tum ante Constantinum magnum, 
male philosophandi de Christiana religione studio , tum , et in primis qui- 
dem , ab eo inde tempore , quo , regnante illo , victoriam reportarent de 
suis inimicis Christiani, multique, etsi vera fide destituti, credentibus 
tamen accenserentur. Symbolum Apostolicum et Nicaenum fidei nomine ap- 
pellarunt. Locuti sunt de fide catholica. Decreverunt Synodi Fidem bap- 
tizatos discere debere, nec cuiquam licere aliam fidem afferre, vel scribere , 
vel componere praeter eam , quae a SS. Patribus , Nicaeae congregatis , defi- 
nita erat 85 ). Et in Symbolo , Athanasio tributo, diserte dicitur: //Qui- 
//cunque vult salvus esse, ante omnia opus habet, ut teneat Catholicam 
// fidem , quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit , absque 
// dubio in aeternum peribit ," — // qui vult ergo salvus esse , ita de Trini- 
//tate sentiat," — //haec est fides Catholica, quam nisi quisque fideliter 
// firmiterque crediderit, salvus esse non poterit 88 )." Quid? quod iam Sec. 



88 



H. E. VINKE 



IV (A. 385) Priscillianus , qui primus fuit, propter opiniones , quas fove- 
bat, ab Ecclesiae doctrina recedentes, morte affectus est 87 ). 

Sed in Patres Latinos oculos convertamus. De Tertulliano et Cypriano 
non est quod dicamus: quorum ille quidem: //fides," inquit, // in regula 
// posita est : adversus regulam nihil scire , omnia scire est 88 ) ; " hic autem 
aliis ducebatur studiis, quam ut de vera fidei notione exponere posset 89 ). — 
De Augustino vero paullo agendum est fusius , quoniam ab eo in primis 
Theologia dogmatica Ecclesiae occidentalis initium cepit, eiusque Systema 
maximam per consequentia secula vim in Ecclesia habuit , et etiam nunc 
habet. Quod igitur ex illius sententia est fidei obiectum ? Quae eius 
indoles ? Obiectum fidei ea habet , quae et scriptis canonicis 90 ) , et sym- 
bolo apostolico 9I ) continentur: in quo // Catholica fides nota est fidelibus , 
// memoriaeque mandata 92 )," //fides de Deo conditore et renovatore nos- 
//tro 93 )," ita tamen ut inter necessaria et minus necessaria creditu distin- 
guat 94 ) , ac // certum propriumque fidei catholicae fundamentum Christum 
//esse 95 )" dicat. Fateor, nonnumquam fidei doctrinam fidem eum appel- 
lasse; sed alibi //fides," inquit, //non est quod creditur, sed qua creditur 98 );" 
eiusque indolem sic describit, ut appareat, quanti vir ille pius idemque 
acutissimus fidem fecerit, et quam persuasum illi fuerit, non una mentis 
persuasione eam absolvi, sed animi etiam assensionem complecti et fiduciam, 
in Deo CHRisToque repositam , e qua , tamquam fonte puro , bona quaevis 
opera necessario profluant, et quae nos incitet, ut quod fide accepimus , 
ratione etiam, quoad eius fieri possit, salvo fidei obiecto, intelligere stu- 
deamus 97 ). 

Scholastici contra, neglecta Augustini doctrina, una mentis persuasione 
cerni fidem dixerunt, doctrinamque ab Ecclesia acceptam eius obiectum 
habuerunt. Qui igitur hanc doctrinam pro vera accipiebant, hos credere 
scilicet contendebant. Statuebant quidem cum Augustino, per fidem pro- 
cedendum esse ad intellectum; sed quum hoc doctiorum tantum esset, inter 
fidem implicitam et explicitam, quam dicebant, distinguebant , ac toti fere 
in eo erant, ut quae captum humanum superarent, explicare studerent. 
Quum autem bene ipsi intelligerent , plus quam istiusmodi fidem ad salu- 



0 R A T I 0. 



89 



tem requiri , fidem informem et formatam , quam appellabant , excogitarunt , 
statuentes , nos non fide , sed operibus , vel fide et operibus , quibus vim 
meritoriam tribuebant , conservari. Valent haec de Anselmo 9s ) , Abae- 
lardo "), Thoma Aquinate 10 °), aliis. Quibus strenue quidem se oppo- 
suerunt Bernhardus Claravallensis 101 ), aliique Theologi mystici; sed hi 
non eam habuerunt vim, ut veram .fidei notionem Ecclesia intelligeret atque 
teneret. Unde factum est, ut rerum ss. instauratarum tempore altum de 
fide esset silentium 102 ), atque opera bona, quae qualia essent historia 
nos docet, unice laudarentur. 

Itaque non est quod miremur, sacrorum Instauratores in Scholasticos 
vehementius invectos esse ,03 ). Ipsi, praeeuntibus iam aliis 104 ), meliora 
docuerunt 105 ). Quod ut pateat, unum alterumque tantum, ne longior 
fiat oratio, tum e Melanthonis locis et Calvini institutione , tum e libris 
symbolicis Tocum laudabo. 

// Quid igitur fides ?" Ad hanc quaestionem respondet Melanthon : 
// constanter assentiri verbo Dei" 108 ) , //omni verbo Dei" 107 ). Addit autem : 
//est fides non aliud nisi fiducia misericordiae divinae , promissae in Christo" 108 ). 
//Credit igitur vere, qui praeter minas etiam Evangelio credit, qui vultum 
//in misericordiam Dei, seu Christum, pignus misericordiae divinae, defi- 
//git" 109 ). //Ea fides pacificat cor et exhilarat, facitque ut pro tanto bene- 
//ficio, pro condonato peccato propter Christum redametur Deus, adeoque 
//amor Dei fructus fidei est" no ). Summa , omnia habet , omnia potest , 
//qui Christum habet, hic iustitia, pax, vita, salus est" m ). Et //qui no- 
//runt peccati vim, quorum conscientias peccati cognitio perculit, iis demum 
//voluptati est hanc de fide doctrinam audire" 112 ). 

Neque aliter Calvinus. Nam praemissis nonnullis de perversis multo- 
rum opinionibus locique gravitate 113 ) : //principio", inquit, // admonendi 
//sumus , perpetuam esse fidei relationem cum verbo , nec magis ab eo posse 
//divelli, quam radios a sole, unde oriuntur, (Io. XX: 31). — //Si ab hoc 
//scopo, quem collimari debet, vel minimum deflectit fides, naturam suam 
//non retinet, sed incerta est credulitas , et vagus mentis error. Idem ver- 
//bum basis est, qua fulcitur et sustinetur: unde si declinat, corruit. Tolle 
//igitur verbum, et nulla iam restabit fides. — Verbum ipsum — instar 

12 



90 



H. E. VINKE 



//speculi esse dicimus, in quo Deum intueatur fides" m ). Ad quaestionem 
autem : quid in verbo Domini reperiat fides , quo nitatur et recumbat ? 
praeter alia haec respondet: //Iusta fidei definitio nobis constabit, si dica- 
//mus esse divinae erga nos benevolentiae firmam certamque cognitionem , 
//quae gratuitae in Christo promissionis veritate fundata , per Spiritum S. et 
//revelatur mentibus nostris, et cordibus obsignatur" 115 ). — //Non sine causa 
//in Christo promissiones omnes concludimus: quando et eius agnitione to- 
//tum Evangelium Apostolus concludit" 116 ). — //Fides in Christi notitia sita 
//est. Christus nisi cum Spiritus sui sanctificatione cognosci nequit. Conse- 
//quitur, fidem a pio affectu nullo modo esse distrahendam" 117 ). — //In 
//summa, vere fidelis non est, nisi qui solida persuasione Deum sibi propi- 
//tium benevolumque Patrem esse persua9us, de eius benignitate omnia sibi 
//pollicetur ; nisi qui divinae erga se benevolentiae promissionibus fretus , 
//indubitatam salutis exspectationem praesumit" 118 ). — //Ad talem divinae 
//bonitatis gustum percipiendum quomodo se attollat animus, quin simul 
//ad redamandum Deum totus accendatur? Vere enim cognosci illa suavi- 
//tatis affluentia non potest, quam Deus timentibus se recondidit, ut non 
//simul vehementer afficiat. Quem autem semel affecit, penitus ad se rapit 
//et effert" 119 ). Uterque igitur, et Melanhton et Calvinus, omne verbum 
Dei fidei obiectum dicit, ita tamen ut cerni illud statuant praesertim in 
Evangelio, in Christo, in Beo ipso , in gratia divina nobis in Christo 
patefacta. Uterque non una mentis persuasione fidem absolvi, sed animi 
etiam fiduciam, et hanc quidem in primis complecti, strenue contendit 12 °). 

Eandem fidei descriptionem dant libri symbolici tum Lutheranorum , tum 
Meformatorum : a quo tamen probando locis adducendis, brevitatis causa, 
abstineo iai ). 

Reiecit autem hanc doctrinam Ecclesia Bomano- Catholica , et obiecti 122 ), 
et indolis fidei ratione habita 123 ). Quid? quod ipsae deinde Protestan- 
tium Societates nimis eheu! illam neglexerunt. Etenim cum vera fide, 
quae primo praesertim tempore in rerum ss. Instauratoribus omni sua vi 
regnabat, vera fidei notio iterum evanuit. Testantur hoc deploranda ista 
voluntatum disiunctio, vehementissimaeque lites, de hoc illove placito agi- 



0 R A T I 0. 



91 



tatae, in primis detestabile illud bellum sacramentarium , Lutheranos inter 
et Beformatos gestum, quo suis ipsi rebus valde nocuerunt, seque mutuo 
devorarunt, rixas agentes, in lixis et calonibus vix ferendas ia4 ). Testan- 
tur idem dissensiones et inimicitiae , quae nostra in patria Bemonstrantes 
inter et Contra-remonstrantes , tanta atrocitate tantaque animi vehementia 
actae sunt , ac si ex abstrusiori quodam dogmate , de quo in utramque 
partem probabiliter posset disputari , vel accepto vel reiecto , aeterna homi- 
num salus penderet. Retrogressa igitur est utraque Ecclesia , Lutherana 
et lieformata in eo, quod fidei doctrinam iusto maiore accuratione descri- 
bere voluerit , nimiumque suae descriptioni statuerit pretium , quum dogma- 
tum interpretationem eodem loco, atque ipsa" fidei Christianae placita, ha- 
beret. Sed numquam eo usque retrogressa est, ut indolem etiam fidei 
perverse prorsus exponeret 12S ). Ipsi adeo Bationalistae , etsi in expo- 
nendo fidei obiecto a sacrorum Instauratoribus longe discedebant, vim 
tamen eius moralem strenue vindicarunt. Valet hoc de Wegscheidero 188 ). 
Valet magis etiam de Bretschneidero , quippe qui in loco de ncckiyys- 
vsaia, de fide agat eamque sic describat, ut mentis quidem persuasio in 
ea regnet, sed animi etiam assensio ac fiducia in Christo reponenda, ea 
contineantur 127 ). Neque est quod miremur, Schleiermacherum , virum 
pietate aeque ac ingenii acumine insignem , in animo , in sensu et volun- 
tate propriam fidei sedem posuisse , licet in definiendo fidei obiecto a Re- 
formatoribus abierit : quippe quod in Christi perfectione et beatitudine 
cerni statuat , fidem dicens animi actum , vel conditionem , qua perfectio- 
nis et beatitudinis Christi participes fiamus 128 ). Sed quid est quod plu- 
res commemorem ? Nostro enim tempore haud facile quis dixerit , fidem 
una mentis persuasione absolvi; sed ad ahimum etiam, et ad hunc qui- 
dem praesertim, referendam eam esse omnes concedunt et contendunt ls9 ). 



Verum enim vero de objecto fidei si quaeris, in diversas abeunt partes 
et Theologi, et universe Christiani-Protestantes , cum Lutherani, tum Be- 
formati: quod et in aliis regionibus, et vero etiam in ipsa patria nostra vide- 
mus et experimur. Quaeritur igitur, quam viam ingredi nos oporteat, ut 
vehementissimae istae contentiones litesque componantur. 

12* 



92 



H. E. V I N K E 



Sunt qui contendant, servandam esse ac tuendam Ecclesiae doctrinam, 
in libris eius symbolicis expositam, hanc tradendam esse ab unoquoque, 
qui vel sacrorum Antistitis , vel Professoris theologici munere in Ecclesia 
nostra fungi velit: eosque adeo, qui constitutae huic Ecclesiae doctrinae 
subscribere nolint, quum a vero eam aberrare sibi persuaserint , vel ad 
munus , quo in commodum Ecclesiae functuri sint , non admittendos esse , 
vel , si eo fungantur , sponte sua de illo decedere debere , vel ab Ecclesiae 
Moderatoribus removendos esse. Quorum nonnulli , paucissimi quidem , at 
nonnulli tamen» vindicandam esse Ecclesiae doctrinam monent, hanc unice 
ob causam , quoniam est Ecclesiae doctrina : alii vero , iique longe plures 
numero, quia persuasum ipsis est, librorum symbolicorum argumentum 
cum sacri Codicis doctrina plane convenire. Sed qui priorem amplectun- 
tur sententiam, et Protestantismi principio prorsus valedicunt, et ipsos 
Patres Dordracenos sibi repugnantes habcnt, quippe qui unumquemque 
Synodi socium hoc iure iurando obstrinxerint : //Promitto coram Deo, — 
//me in tota hac synodali actione, — non ulla scripta humana, sed solum 
//Dei verbum pro certa ac indubitata fidei regula adhibiturum ," neque 
examinare acceptam ab Ecclesia doctrina dubitaverint. Quid? quod, ad- 
missa illorum sententia, nulla umquam exstitisset ss. instauratio 130 ). Qui 
autem posteriorem propugnant sententiam , pro vero habent , ponuntque , 
quod alii, iique certe haud pauciores numero, negandum esse existimant. 
Quid igitur? Num convocandam esse censetis alteram Synodum Dordra- 
cenam , quae cum de librorum symbolicorum doctrina , tum de sacrorum 
Antistitibus et Theologiae Professoribus iudicium ferat? Dubito, an gra- 
tum foret illud acceptumque , iri praesenti rerum conditione , ipsis doctrinae 
Ecclesiae fautoribus. Ego quidem mihi persuasi, nihil aliud effecturam 
esse eiusmodi Synodum, quam ut lites augerentur, atque in diversas par- 
tes Ecclesia nostra distraheretur. Qui igitur hoc remedium adhiberi vellet, 
malo non mederetur, sed illud etiam augeret. 

Alii ss. Antistitibus atque Theologiae Professoribus plenam dicendi docen- 
dique libertatem dandam esse dictitant; hoc verum esse Protestantismi 
principium inculcantes, ut suam quisque sententiam libere profiteatur: nec 



0 R A T I 0. 



98 



Christianam, nec Reformatam Ecclesiam suam habere doctrinam, fidem- 
que, quae a nobis postulatur, non esse fidem, certis quibusdam dogmati- 
bus adhibendam , sed consistere unice in fiducia, in Christo, Deoque 
reponenda. Audio. Sed videte vos, quaeso, qui ita loquimini, an non in 
alterum ruatis extremum, sententiamque propugnetis, cui e't historia, et 
ipsa rei ratio , et vero etiam vestra ipsorum affirmatio prorsus repugnet. 
Concedo , nulli licere Societati Christianae eiusmodi doctrinam constituere , 
quae vel cum librorum ss. enunciatis pugnet, vel plura contineat, quam 
quae divina nos docet patefactio ; nam quae hoc agit horumque confessio- 
nem a suis sociis requirit, haec ne Christiana quidem Ecclesia, me iudice, 
* dici meretur. Idem vero et Christianam , et Reformatam Ecclesiam sua 
gaudere doctrina contendo. Etsi enim plus Conditor Ecclesiae spectavit, 
quara mentes costras illustrare, nec Systema doctrinae absolutum tra- 
didit , tamen venit quoque ad docendum , doctrinamque , quam a Patre 
acceperat , cum hominibus communicandam 131 ) : cui consilio et muneri 
quo modo satisfecerit , tota eius vita nos docet 132 ). Hanc igitur doctri- 
nam accipiat et confiteatur Ecclesia , quae Christiana dici possit , ne- 
cesse est. Imo ne cogitari quidem potest Ecclesia, nisi confitens, nisi id 
quod credit, libere pronuncians. Quod autem confitetur, quid est, nisi 
doctrina; quam cogitare non possumus, nisi certa quaedam placita conti- 
nentem. Cogitandi dicendique libertatem strenue quidem propugnarunt ac 
vindicarunt Reformatores ; sed libertatem intellexerunt , vero Christi disci- 
pulo dignam 133 ) , suamque ipsi doctrinam , Ecclesiae Romano-Catholicae 
sententiae oppositam, denunciarunt 134 ). Putatisne, agnituros fuisse eos 
pro suis , qui vel summain Pontificis Romani auctoritatem , vel placitum 
de Ecclesia falli nescia, vel transsubstantiationis q. d. dogma, vel inter- 
cessionis Sanctorum , nominatim Mariae apud Deum CHRisTUMque neces- 
sitatera , vel bonorum operum vim meritoriam docerent ac propugnarent ? 
Quid? quod vobis ipsi contradicitis ; nam fiducia, in Deo CHRisToque repo- 
nenda, quam recte praedicatis, nonne ponit mentis persuasionem de Deo, 
bene nobis volente , de Christo , unico nostro Conservatore , divinitus nobis 
dato , dignoque , in quo omnem nostram reponamus fiduciam ? Haec autem 
nonne placita,. s. dogmata sunt, quae cognoscere et amplecti nos oportet, 
ut Deo CiiRisToque fidem habere possimus ! Sunt igitur in Protestantium 



94 



H. E. VINKE 



quoque Ecclesiis certi denique fines, ulfcra quos in docendo progredi mi- 
nime licitum sit, nec commendanda plena est libertas ad praesentes lites 
componendas 135 ). 

Alia igitur ineunda est via, et ea quidem , meo iudicio, quam demon- 
strat orationis meae argumentum. Memoria nimirum tenenda est et in om- 
nium animis imprimenda vera fidei Christianae notio. Quam si attendimus, 
non omnis quidem deleta erit pugna atque dissensio; sed in riecessariis 
consentiemus , et de ceteris amica erit disputatio. Quod ut pateat , age- 
dum, in memoriam nobis revocemus, quae vera fidei Christianae notio sit, 
tum obiecti, tum indolis ratione habita. 

Obiectum eius est, ex Iesu et Apostolorum institutione , ut vidimus , 
doctrina, quam denunciarunt , in primis Evangelium, maxiine ipse Chri- 
stus, unicus hominum Conservator, Deusque , qui dando illo, suam erga 
nos benevolentiam in luce collocavit. Quibuscum consentiunt, ut probavi- 
mus, quae sacrorum Tnstauratores docuerunt. Hoc igitur obiectum fide 
amplectamur necesse est. Quod qui spernit et repudiat , is , quod moderati 
etiam vereque liberales Theologi agnoscunt, nec Christi discipulus, Eccle- 
siaeque Reformatae socius dici potest, nec docendi munere fungi 138 ). Con- 
tra qui hoc obiectum mente et animo comprehendit tenetque , is , quippe 
vera fide imbutus, et germanus Christi discipulus atque Ecclesiae Refor- 
matae socius est habendus, neque a docendi munere amovendus. At quae- 
rat forte quis : tune igitur Ecclesiae nostrae libros symbolicos nihili facis , 
et abrogandos eos esse censes , quos tamen Ecclesia et olim recepit sae- 
piusque confirmavit , nec ad hunc usque diem reiecit ? Minime vero : con- 
-tra magni illos aestimo, veramque patefactionis divinae doctrinam iis con- 
tineri mihi est persuasissimum. Sed idem contendo, nonnulla in iis repe- 
riri , quae vel accuratius enuncianda essent , vel nimis accurate dicta sint : 
quorum posterioribus aptior mihi quidem locus esse videtur in Theologia 
dogmatica, quam in Confessione: quippe quae philosopham ipsorum do- 
gmatum dent explicationem. Itaque nec contemnendi sunt, qui horum li- 
brorum auctoritatem conservare ac tueri studeant; nec vero etiam condem- 
nandi, atque ex Ecclesia excludendi, qui, ad ipsos libros symbolicos pro- 



0 R A T I 0. 



95 



vocantes 137 ) , quae in iis contineri sibi videantur, vel cum sacrorum libro- 
rum effatis minus congruentia, vel horum modum excedentia, amplecti 
atque docere se posse negent, dummodo principem illum locuni non reii- 
ciant, qui in Christi et Apostolorum doctrina regnat, quemque sacrorum 
Instauratores e tenebris in lucem protulerunt, locum dico de Evangelio , 
in libris ss. nobiscum communicato , locum dico de Iesu Christo , Conser- 
vatore nostro unico, locum dico de Deo , qui tanto mundum prosecutus sit 
amore, ut unigenam suum Eilium dederit, ad unicuique, fidem illi ha- 
benti , aeternam vitam beatitudinemque donandam 138 ) , vel , aliis vcrbis ad 
eandem rem exprimendam adhibitis, locum de Deo , gratis nos justos decla- 
rante , et ut iustos tractante , quotquot fide cum Christo juncti simus 139 ). 

Sed dicat forte quis : quid proficies , ad Codicem S. tamquam fontem , e 
quo hauriendum sit fidei obiectum, continue recurrendum esse statuens? 
An tibi ignotum est verissimum illud werenfelsii epigramma: 

Hic liber est , in quo sua quacrit dogmata quisque , 
Invenit et pariter dogmata quisque sua 140 )? 

Respondeo cum Chrysostomo: ndvra rd dvayxaia drjXa 141 ). Dissidia 
autem ista deploranda , quae fuere et adhuc sunt in Bcclesia , magnam partem , 
diversis multorum tribuenda sunt studiis in altissima et abstrusissima quaequa 
penetrandi, atque explicandi, quae explicata non sunt in libris ss., quippe 
captum nostrum superantia: quo factum est, ut hi ad Sabellii, illi ad 
Arii, alii ad alios prolapsi fuerint errores. Praeclare Melanthon: //bone 
//Deus", inquit, //quales tragoedias excitabit haec quaestio ad posteros: e* 
neativ vnooraaig 6 A6yos-> si eariv vnoaraais rb Hvevfiaj Ego me 
//refero ad illas Scripturae voces , quae iubent invocare Christum , quod est 
//ei honorem divinitatis tribuere , et plenum consolationis est : rds re idias 
tcov vnoardaecov xai didcpoctas dxQift&s ^rjxeiv ov ndvv avficptQei' 14a ). 
Et alibi : //Mysteria divinitatis rectius adoraverimus, quam vestigaverimus i 
//imo sine magno periculo tentari non possunt; id quod non raro sancti viri 
//etiam sunt experti" 143 ). Quod tamen non ita accipiendum est, ac si 
damnandum foret illorum studium , qui fidem ad intellectum evehere co- 
nentur; nam sicuti in rerum natura, ita et in libris ss. patefactionem suam 
Deus nobiscum communicavit , ut eam contemplaremur, et quoad eius fieri 



96 



II. E. VINKE 



possit, intelligere studeremus; sed cavendum est, ne ad eiusmodi intelle* 
ctum et ipsi perveniamus, et alios ducamus, quo ipsum fidei obiectum re- 
iiciatur, fidesque vera evanescat. Quae ad salutem scitu necessaria sunt, 
non uno, sed plurimis locis, neque obscure, aut dubie , sed aperte atque 
dilucide in S. Codice docentur. Nec timendum est, ne, admissa, quam 
propugnamus , sententia, veritas ipsa detrimenti quid sit captura. Quod 
vere dictum sit in libris nostris symbolicis, pro vero agnoscetur. Nam ve- 
ritati atque adeo Evangelio Curisti non nisi pro tempore contradici potest. 
Indiget homo ea, quam S. Scriptura manifeste nobiscum communicat, do- 
ctrina , quum, peccatorum suorum sibi conscius factus, ab illorum poena 
et dominatu liberari cupiat. Unde quae ante aliquot annos tamquam ob- 
soleta et falsa reiecta fuerunt, nunc iterum, certe pro parte, ut vera ac 
probanda agnoscuntur 144 ). Solet autem ingenium humanum ab altero ex- 
tremo in alterum ferri, donec tandem veritatem, ab omni parte conspectam 
atque expositam, amplectatur. Reformatores e. c. naturae humanae depra- 
vationem praesertim urgebant; recentiores nonnulli Theologi praestantiam 
eius in primis extollunt. Illi in morte Christi salutari sanctitatem et 
iustitiam Dei praesertim suspiciebant j hi amorem et benevolentiam JEius , 
si non unice, certe in primis animadvertunt. lllis Evangelium praesertim 
consolationis animique tranquillitatis fons erat; his viam monstrat, qua ad 
Dei similitudinem veramque animi vitam perveniatur. Sic itur ad pleniorem 
veritatis cognitionem eiusque aguitionem interiorem. Tolerandi igitur, imo 
audiendi sunt, qui alteram eius partem clarius exponant, licet dolendum 
simul sit, alteram ab iis negligi, vel etiam impugnari. Ab unoquoque 
discere velle nos oportet , atque in id incumbere , ut totum fidei obiectum , 
sicuti latet in V. F. atque in Novo patet, tum ad nostram consolationem , 
tum ad emendationem valens, cognoscamus, intelligamus , amplectamur. 
Quod ut assequamur, alter alteri lucem afferat et opituletur; alter alterum 
amice admoneat , neque ullus sit proclivis ad fratrem suum condemnandum , 
recordantibus et cogitantibus singulis, nos, quamdiu his in terris vivimus , 
ex parte tantum cognoscere , ac veluti Si iadnrqov sv aiviy^ccrt cer- 
nere 145 ). Haec unica via est, meo quidem iudicio, qua praesentes lites 
componi possint , et veritatis regnum in Dei CHRisTique honorem , atque 
Ecclesiae emolumentum stabiliri et amplificari. 



0 R A T I 0. 



97 



Quod ut fiat, attendere etiam nos oportet ad fidei, quam descripsimus , 
indolem: quae semper eadem est, quum obiectum eius diversum esse po- 
test. Quod videmus non tantum in gentis Israeliticae patre 148 ) , sed in 
quam plurimis, quorum fides N. F. libris magnopere laudatur atque effer- 
tur, licet pauca tantum placita cognita illis essent et accepta 147 ). Illorum 
nimirum fides non in mente modo, sed in animo praesertim residebat, 
suamque vim et efficacitatem in tota illorum vita patefaciebat. Hanc igi- 
tur fidem , quae vere fides dici meretur , et ipsi sectemur , et in aliis 
requiramus maximique faciamus. Quae quo magis regnat in nobis, eo 
minus proclives erimus ad illos contemnendos , et condemnandos , qui , etsi 
in nonnullis a nobis dissentiunt, vera tamen fide se gaudere ostendant 148 ). 
Neque enim propter reiectam alicuius loci interpretationem , de qua in 
utramque partem disputari possit, aut propter certum quoddam placitum, 
in dubium vocatum , quia doceri illud in Codice s. nobis non constat ; sed 
propter reiectam patefactionem divinam , sed propter reiectum Evangelium , 
sed propter reiectum Christum , Conservatorem nostrum unicum , sed prop- 
ter reiectam Dei gratiam, in eo palam factam, condemnabimur. Quicun- 
que suam in Deo CHRiSToque fiduciam reponens, omnem suam a Deo per 
Christum spe exspectat salutem, cuiusque fides fructus laetos et uberes 
fert, in amore cum erga Deum CHRisTUMque, tum erga fratres omnesque 
naturae suae socios conspiciendos , hunc Christus in suis habet, hunc 
coram Patre suo confitebitur , hunc pro filio suo agnoscet ipse Pater , 
hunc vita aeterna fruiturum esse certo certius statuimus. Quid igitur nos? 
Num nos eum condemnabimus , et a societate nostra excludemus, quem 
Christus, omnium dominus iudexque, quem ipse Deus acceperit, palara- 
que olim sit probaturus? Absit ! Ut germanum Christi discipulum, ut 
Dei filium , ut fratrem nostrum , verumque Ecclesiae nostrae socium nos 
quoque eum agnoscamus, diligamus, amemus, 149 )! Et si quid sit in 
illo , quod displiceat , in quo errare nobis videatur , de eo amice illum 
admoneamus , sine ira et odio cum illo disputemus , meliorem plenioremque 
rei cognitionem, ad Paulli exemplum , a Deo illi exoptantes 15 °). Haec 
unica via est, qua, meo quidem iudicio , praesentes lites diminui possint 
atque componi. 

13 



99 



H. £. VINKE 



Utinam hanc viam ingrediare , o carissima mihi patria Ecclesia ! Utinam 
omnes, qui vel ab orthodoxia, vel a liberalitate sua nomen habent, quae 
vera sit fidei notio, intelligant, memoria teneant, in animis imprimant, 
vita sua factisque ostendant! Utinam omnes, qui Christo nomen dede- 
runt , per omnem terrarum orbem , in id praesertim incumbant , ut ad quae- 
stionem, quae omnium gravissima est: //ti /ue Set noieiv, Zva oa&to 151 ) :" 
rite respondere sciant, religionisque Christianae indolem moralem continue 
sibi ante oculosponant 163 ). Tum lites omnes et contentiones in dies magis 
evanescent , pristinusque in Christiana Ecclesia amor iterum vigebit. Altera 
societas tum alteram docebit , et ad veri investigationem pietatisque studium 
instigabit. Omnes , veritatem sectantes cum charitate , adolescemus ab omni 
parte, iuncti cum eo, qui Ecclesiae caput est 153 ), Finem assequemur, 
quem ipse monstravit, quum pro nobis precatus est, ut omnes in eo, eius- 
que Patre unum simus 154 ). Deo, qui veritatis pacisque auctor est et fons, 
placebimus, ac probabiles Eius erimus administri. Regnum denique coe- 
leste in dies magis amplificabitur , plenamque tandem de mundo, peccato 
dedito , victoriam reportabit. Quod ut fiat , te Pater coelestis ! enixe pre- 
camur. Tu tumultuantes affectuum fluctus moderarere. Tu, discordiarum 
ventis ac procellis compositis , serenum reducas coelum. Tu veram fidei 
Christianae notionem in omnium animis imprimas, atque ipsam hanc fidem 
in iis excites et alas, ut Te, Eiliumque tuum sincero omnes corde colant, 
ac mutuo amoris vinculo iuncti, toti in eo sint, ut regnum tuum, quod 
veritatis pietatisque regnum est, stabiliant et amphficent 155 ). 



Veni ad alteram orationis meae partem, qua Academiae nostrae fata 
enarrare me oportet. 

Academiam autem dicentes, sponte primum cogitamus Regem nostrum 
augustissimum , artium ac disciplinarum fautorem, tum ceterarum, tum 
nostrae Universitatis statorem ac vindicem : qui populum suum afflictuni 
consolando, eique opitulando nuperrime patriae Patrem se ostendit. Sal- 
vum igitur eum esse cum tota eius domo valde gaudemus, pro beneficiis, 
in eum collatis, summas Deo gratias agentes, votaque sincera pro salute 
eius nuncupantes. 



0 R A T I 0. 



99 



Est etiam, quod de patriae conditione, quacum Academiae fata arctis- 
simo iuncta sunt vinculo , magnopere laetemur ; nam , etsi hisce diebus 
ingenti, eheu! aquarum effusione magnam accepit calamitatem, tamen 
haud scio an ulla gens sit ab ortu solis ad hesperium cubile, quae de 
felicitate nobiscum possit contendere. Faxit paterna Dei benevolentia , ut 
hoc quoque anno eadem frui nobis contingat prosperitate , cessetque bel- 
lum istud gravissimum, quod regnare in Europa vehementer dolemus. 
Verissime enim Poeta nullam bello esse salutem affirmavit. 

Sed Academiam memorantes, vos praesertim mente complectimur, Viri 
amplissimi! quibus cura eius mandata est, nec non te, qui illis ab actis 
es, Vir consultissime ! Gaudemus, hoc anno academico e vestro quoque 
collegio de vita discessisse neminem. Nam qui sub magistratu meo e vita 
raigravit, Iohannes Gerardus Swellengrebel , de munere suo iam de- 
cesserat. Attamen et vos, et nos omnes tanti eum fecimus, ut ad memo- 
riam eius recolendam celebrandamque sponte ducamur. Erat enim vir, qui 
ingenii animique , quibus gaudebat, dotibus, alacritate, affabilitate , ama- 
bilitate , modestia , candore , pietate magnum in modum se commendaret. 
Gravissimo Curatoris munere functus est inde a die 26 m. Iulii a 1819 
usque ad diem 11 m. Sept. a 1847, atque adeo per octo et viginti an- 
nos, diligenter, strenue, religiose; nam et litteras, praesertim philosophiam 
naturalem ipse amabat, et Academiae nostrae salus curae illi cordique erat. 
Decessit igitur de munere, quod gratissimum illi erat suavissimumque , 
fere invitus; sed senectute confectus, gravissimisque casibus domesticis 
afflictus , quum sentiret , se non amplius rite fungi eo posse , ipsius roga- 
tu, a Rege augustissimo honoriflce dimissus est. Tandem de ipsa vitae 
statione decessit: decessit autem aequo animo, omnem suam in Deo 
CHRisToque reponens fiduciam , abiitque ad illud divinum animorum con- 
cilium coetumque, quo profecti iam erant et uxor, femina pia gravissima- 
que, et fllius carissimus unicus, et gener, quem maximi faciebat, intime- 
que diligebat, desideratissimus noster Royaardsius. 

Sed ad te me converto, amplissime ab Hoytema! quem regio decreto 
ad vacuam nobilissimi Lyndeni a Lunenburg sedem occupandam designa- 

13* 



100 



H. E. VINKE 



tum decessor rneus cum auditoribus suis communicavit 156 ) quemque iam 
salutare me oportet. Gratulamur tibi toto ex animo de honore, quo Rex 
te affecit , quem gratum tibi fuisse acceptumque mihi persuadeo , non 
propter se ipsum; nam quid habet gloria in se, cur expetatur?, sed quia 
virtutem tamquam umbra sequitur, munusque, quo fungeris, gravissimum 
novam tibi praebet facultatem vitam tuam viresque ad provehenda iuven- 
tutis commoda patriaeque salutem adhibendi. Gratulamur autem praeser- 
tim et nobis, et nostrae Academiae; nam novimus tuas mentis animique 
dotes , ingenii acumen , iudicium acerrimum , prudentiam , humanitatem , 
veri bonique studium , litterarum amorem , institutionis provehendae ardo- 
rem , caritatem denique , qua affectus es erga nostram Academiam , almam 
tuam matrem. Quid mirum igitur, magnopere nos gaudere de munere in 
te delato et a te suscepto? Persuasimus enim nobis, omnem te curam in 
sustentanda augendaque Universitatis nostrae dignitate esse positurum. 
Adsit tibi tuisque Collegis Deus propitius, ut res, quae vobis curae sunt, 
feliciter prospereque eveniant. Adsit tibi illisque in gravissimis etiam 
consiliis, quae capienda vobis sint, ut Cathedrae iam iam vacantes exi- 
miis ornentur viris, qui nihil antiquius habeant, magisque optent, quam 
litterarum studiis ac iuventuti prodesse , et vera Societatis Christianae 
commoda provehere. Sic tuo Collegarumque tuorum consilio, auctoritate, 
sententia fioreat et crescat Academia Rheno-Traiectina ! 

Ut autem Academia indiget Curatoribus, sic, et minus etiam carere 
illis potest, qui litteras tractent ac doceant. Quod cum ita sit, in com- 
memorandis eius fatis, de his praesertim referre me oportet. De studiis 
nostris laboribusqus dicere nec consuetudo fert, et vetat modestia. Itaque 
unice de fatis nostris enarrabo. 

Pauca quidem, at nonnulla tamen adversa evenere sub Magistratu meo. 
Vobis enim , Viri Clarissimi ! Collegae coniunctissimi : Groenewoud , Hol- 
tics , van Rees , Buys Ballot , Hakting et de Geer ! morte erepti sunt 
cognati dilectissimi. Praeterea uterque vestrum , Cl. Harting et Schroe- 
der van der Kolk ! orbati estis filia carissima : qui casus utrumque ves- 
trum , et te quidem praesertim , Cl. van der Kolk ! recrudescente graviori 
etiam vulnere, magno affecit dolore, nec tamen oppressit. Fortiter enim 



0 R A T I 0. 



101 



eum tulistis, Christiana illa, quam descripsi et celebravi, fide sustentati 
atque erecti: quae ut perpetuum uberrimumque vobis aperiat consolationis 
fontem, optamus ac precamur. 

Plura autem prospera et laeta enarranda habeo. Ac primum quidem 
gratulari me oportuisset Clar. Opzoomer de domestica, quae illi contigit, 
felicitate. Auctus enim est, divina benignitate, filiola , salva uxore dilec- 
tissima. Quae felicitas te quoque , Cl. Ackersdijck ! magno affecit gaudio. 
Sed valetudinis causa hic adesse non potuit. Addat igitur Dei benevolentia 
beneficiis, quibus illum cumulavit, etiam hoc, quo pristina eaque continua 
uti illi contingat valetudine, ut omnem suam vitam viresque in veii re- 
gnum amplificandum possit impendere. 

Sed alia etiam commemoranda sunt. Gaudemus enim tecum , Cl. Bergsma ! 
de singulari, quo pater fruitus es gaudio, quippe qui hoc anno academico 
tres fihos variarum disciplinarum Doctores creatos videris, ob summam 
doctrinae praestantiam magna cum laude. — Gratulaudum etiam mihi est 
Academiae nostrae de conservato, certe ex parte, Muldero nostro. Quod 
cum factum sit tum Curatorum nostrorum sententia atque consilio, tum 
Regis augustissimi decreto, gratias illis referre nos oportet, quod eius 
lumine atque auctoritate non plane orbata sit Academia Rheno-Traiectina. 
Ipsum compellare volueram, sed maximis occupationibus se impediri, 
quominus hic adesse posset, hesterno die mecum communicavit. — Vobis 
autem non possum non gratulari, Viri doctissimi Oudemans et Vlaande- 
ren ! de honoribus, quibus ornati estis. Eam enim Academiae Curatores 
in utroque vestrum posuerunt fiduciam, ut una cum Lectore Chemiae , 
Viro Doct. Gunning, lectiones habere vobis mandaverint, quas Cl. Mulder 
dare solebat. Nec spes, de vobis suscepta, eos fefellit: quod ab idoneis 
harum rerum iudicibus me accepisse, lubens palam declaro. Pergite igitur 
vos, Viri doctissimi! eadem, qua coepistis, diligentia, et ardore munere 
vestro fungi, atque tum disciplinae vestrae, tum civibus academicis, cete- 
risque , qui ad lectiones vestras confiuant, prodesse studete. 

Nec te praeterire volo, Cl. de Fremert! quippe cui per quinque lustra 
et quod excurrit, munere tuo fungi contigerit. Est certe haec singularis 
felicitas: ita enim data tibi fuit facultas per longum sane tempus et disci- 



102 



H. E. VINKE 



plinae tuae operam navandi, et Studiosorum commoda provehendi. Te in- 
tuenti, Patris tui imago continue mihi ante oculos versatur, cui quantum 
debeam , in oratione mea inaugurali palam testatus sum 157 ). Conservet 
Deus vitam tuam, quae ut et disciplinae tuae, et Academiae nostrae 
magno sit emolumento sincere ab Illo optamus. 

Sed maior etiam felicitas contigit tibi, Cl. Groenewouu! quippe qui 
non per quinque tantum lustra munere tuo functus sis, sed ad calcem 
usque, a lege positam, spatium decurreris, iamque septuagenarius et de- 
creto regio honorifice dimissus sis, et iure tuo docendi munus deponas. 
Functus autem eo es diligenter, strenue, religiose. Ante oculos semper 
habuisti finem, cui destinati essent discipuli, tuae curae commissi; quam 
ob causam ita eos instituere studuisti, ut, adhibitis aliis dialectis Orienta- 
libus, Hebraeas praesertim litteras et antiquitatem callerent, V. P. libros 
bene intelligerent , eademque, qua ipse plenus es, fide, divinis oraculis 
habenda, imbuerentur, sine qua ss. Antistites verba facere ex pectore ad 
populum Christianum non possint. Conscientia bene actae vitae gaudens, 
otio tuo honestissimo laeto fruare animo, sitque tibi Codex ille, quem 
diurna nocturnaque manu versas, tum in reliquae vitae tempore, tum in 
ipsa morte fons consolatiouis gaudiique uberrimus. 

Novistis, AA. ! quam vehementer rursus nostram urserit civitatem tristis- 
simus iste morbus, quem adpropinquantem magna cum sollicitudine vide- 
bamus. Novistis, quot carissima capita cuiuscunque ordinis , loci, aetatis 
abstulerit, alterum post alterum in cava busta trahens. Pepercerat autem 
adhuc Professorum ordini. Iam vero invadit capitalis ille hostis in nostrum 
quoque van Rees , Collegam coniunctissimum. Quo audito, afflicti et per- 
turbati, summo premimur angore ad unum omnes. Confluimus ad domum 
eius continue. Medicos eius fidelissimos, quid sentiant de morbi vi, sus- 
penso animo interrogamus. Prudenter quidem illi, ut solent, at ita tamen 
respondent, ut vitae periculum adesse intelligamus. Annuit autem votis 
nostris precibusque paterna Dei benevolentia. Ecce adest Vir desideratissi- 
mus, plane confirmatus, pristina gaudens valetudine. Quod cum video, 
summo ego afficior gaudio, Collega coniunctissime ! qui eo iam tempore, 
quo una in hac Academia versabamur, permagni te feci. Sed quid de me 



0 R A T I 0. 



103 



uno dico? Omnes gaudemus, imo tota civitas gaudet de conservata vita 
tua carissima, gratiasque tecum agimus, quas possumus, maximas supremo 
primum Numini, sine quo nihil proficiat humana sapientia, deinde tibi 
etiam, oL Suermanne! pro singulari, qua Collegae coniunctissimi valetu- 
dini, una cum eius Medico, consuluisti, cura et diligentia. 

//Ad vacuam defuncti sedem occupandam decreto Regio vocatus est Ber- 
//nardus ter Haar , quem delatam sibi provinciam suscepisse laetamur". 
Haec iis, quae de Royaardsio nostro vere praedicaverat , addidit decessor 
meus 158 ). Addidit autem non e sua tantum, sed ex mea quoque sententia. 
Novi enim patrem tuum, Collega aestumatissime ! virum, in quo erat comi- 
tate condita gravitas, cuiusque imaginem honoratissimam et suavissimam 
etiamnum possum cogitatione depingere, teque haud uno nomine similem 
ei esse acceperam. Praeterea uterque nostrum, iuvenili aetate, eodem usi 
sumus Magistro, in rebus ad religionem spectantibus , carissimo nostro 
Wolterbeekio , cui plurimum nos debere grato animo palam testamur. 
Neque ex mea tantum , verum etiam ex cl. Boumanni , Collegae coniun- 
ctissimi , quem graviter aegrotare , atque hanc ob causam abesse dolemus , 
sententia locutus est praecedentis anni Rector. Noveramus enim non pulcri 
modo, sed et veri bonique, quo imbutus es, sensum. Noveramus humani- 
tatem tuam, modestiam, animi candorem, moderationem , doctrinae denique 
copiam , libris , quos conscripsisti , egregiis abunde probatam. Nec spes , 
quam de te concepimus, nos fefellit. Nam oratione tua inaugurali, quae 
tum argumenti pondere et gravitate, tutn verborum elegantia magnopere se 
commendavit , omniumque applausu accepta est , continuo magnam de te 
exceptationem dedisti, tuaque consuetudo ac familiaritas nos iam docuit, 
de studiis tuis moribusque vere praedicata esse, quae ad nostras aures per- 
venerant. Gratulamur igitur tibi ex animo de honore in te collato, deque 
munere a te suscepto. Nec tibi tantum gratulamur, sed et nobismet ipsis, 
atque Academiae nostrae. Nos non desideramus amicitiae tuae testificatio- 
nem, neque-tu nostrae. Iisdem enim iam animi sensibus studiisque iuncti 
sumus , id unice spectantes atque optantes , ut communis nostra opera ten- 
dat ad Academiae nostrae celebritatem , veramque Societatis Christianae 
salutem augendam et amplificandam. 

Sed in fatis Academiae enarrandis de Civibus eius etiam mihi est dicen- 



I 



104 H. E. VINKE 

dum. Quam vellem, ut de his idem atque de Professoribus possem affir- 
'mare. Quatuor autem iuvenes egregii et nobis , et parentibus suis atque 
cognatis morte acerba erepti sunt, nempe Ianus Maas , Wilhelmds An- 

THONIUS VAN DoORN, DlDERICUS TlEERD VlSSER et IoHANNES CaROLUS 

van Zyst. Nec praetermittendus est doct. Ecco Ekker , quem , etsi Aca- 
demiae iam valedixerat, civibus tamen eius adnumerandum censeo. Nam 
nie Rectore , dissertationem suam de Clementis Bomani priore ad Corin- 
tkios epistola publice defendit, summisque cum laudibus Theologiae doctor 
creatus est, stationem desiderans atque exspectans, qua Societatis Christi- 
anae commodis ex animi votis posset inservire. Sed aliter placuit sapi- 
enti rerum nostrarum Moderatori. Ereptus est tibi, aestumatissime 
Ekker! Ecco tuus filius dilectissimus ; sed ereptus non in perpetuum ; nam 
animus eius non te deserens, sed respectans, in ea loca discessit, quo tibi 
ipsi cernebat esse veniendum. Sit illi , sit ceteris quoque defunctis terra 
levis , fidesque , quam praedicavi , et tibi , et illorum cognatis spem certam 
iniiciat, qua sustentati atque erecti in Dei voluntate aequo animo acquies- 
catis. — Haec dicenti mihi succurrit gravissimum illud Tullii effatum : 
//Quis est tam stultus, quamvis sit adolescens, cui sit exploratum , se ad 
//vesperam esse victurum ? " 159 ) Utendum igitur est aetate, atque ita insti- 
tuenda nostra vita, ut et officia, hic a nobis colenda, praestemus, et su- 
blimiori illi praeparemur vitae, quam post terrestrem hanc spe exspecta- 
mus. Omnesne hoc semper memoria tenuistis , atque imis infixum rnedul- 
lis , Commilitones amicissimi ! Omnesne strenuam assiduamque ' studiis 
doctrinae operam navastis , propositumque finem , quo cursum dirigere de- 
betis , continue ante oculos habuistis ? Omnesne vestros parentes ac prae- 
ceptores iusto semper obsequio et observantia coluistis? Ad has aliasque 
eiusmodi quaestiones ipsi respondeatis velim. Equidem festo hoc laetoque 
die neminem vestrum palam reprehendere volo. Et sane pauca tantum , 
quae vel oculis vel auribus percepi , in paucis reprehendenda haberem : 
quae ipsi iam , ut spero et confido , cum animi pudore memoria recolitis , 
et condemnatis. Multi certe vestrum studiorum assiduitate bonisque mori- 
bus magnum in modum se commendarunt. Nec possum non vos nomi- 
natim laudare, ornatissimi van Wageninge et Hagen! quoruni uterque 
propter bene conscriptam Commentationem a Professoribus Groninganis , 



0 R A T I 0. 



105 



alter a Facultate Medica, alter a Theologoruui Ordine honorifico ornati 
estis testinionio. Quid ? quod praeter laudabilia , quae fovent ac tuentur , 
instituta, novum etiani Cives academici condiderunt sodalitium , ndvra 
vor)ra dictum , bene intelligentes , verissimum esse , quod monet Tullius , 
//omnes artes, quae ad humanitatem pertinent, habere quoddam commune 
//vinculum , et quasi cognatione quadam inter se contineri 180 )." 

Ad artes autem illas exercendas idoneis opus est subsidiis adminiculisque : 
quam ob causam in commemorandis Academiae fatis de illis etiam referre 
me oportet. 

Cubicula, Professorum conventui ac Studiosorum examinibus habendis 
destinata, nec sufficere, et minus apta esse novimus omnes. Alia igitur 
eaque commoda iis addendi facultas ne desit Curatoribus , iusta de causa 
optamus. 

Bibliothcca per proximum annum a multis et Academiae civibus, et ab 
aliis frequentata , plurimis magno usui fuit. Librorum numerus insigniter 
auctus est donis, quibus illa tum ab augustissimo Rege, tum aliorum ac- 
commodatione donata fuit. Societas Vattemariana , hoc quoque anno, haud 
paucos libros, maxime ad res Americae Septentrionalis pertinentes, trans- 
misit. Institutio Smissoniana, quae Washingtoniae floret, amplum librorum 
apparatum Traiectinae artium et doctrinarum Societati dono obtulit, qui 
omnes in Bibliotheca collocati communi usui expositi sunt. Praeterea tam 
ex aerario publico, quam singulari Curatorum liberalitate , cum aliunde , 
tum e Bibliothecis Steenwykiana et Wolterbeekiana magnam librorum, ra- 
riorum etiam et pretiosorum, copiam acquisivimus , qui huc usque in nostra 
Bibliotheca desiderabantur. Crescente autem in dies librorum multitudine, 
in dies magis deficit quoque locus, quo apte disponi possint et conservari. 
Multi iam vel duplici ordine positi sunt, vel, refertis pluteis , in ligneo 
aedificii solo strati iacent, ut adeo non sine causa de amplificando aedifi- 
cio deliberent Curatores: quae Virorum amplissimorum deliberatio ut bonum 
habeat eventum et Bibliothecae nostrae Praefectus , et nos omnes ardentis- 
sime speramus. 

Museum Anatomicum non modo nonnullis auctum est speciminibus , sed 
tota etiam collectio meliori denuo ordine est disposita. 

14 



106 



H. E. VINKE 



Laboratorio Physiologico item varia addita sunt instrumenta pretiosa , in 
his Kymographion , perfectumque oculi Speculum. 

Nosocomium Academicum gaudet hodie instrumentis Chirurgicis sufficien- 
tibus, multis novis iisque pretiosis illi additis. Sed ipsarum aedium mi- 
serrima conditio adhuc ea est, ut nec aegrotantes capi illis queant riteque 
curari, nec instrumenta apte servari. Verbo, Nosocomium ne dici quidem 
meretur. Itaque de emendando illo et amplificando iam diu cogitarunt 
Curatores , magnaque nunc spes est , ut coniunctis tum illorum , tum Ma- 
gistratuum civilium , tum Praefectuum Nosocomii urbani curis , tandem 
ratum fiat, quod plures iam annos in votis fuit. 

Museum Physicum, Laboratorium Chemicum et Observatorium Microsco- 
picum laeto statu gaudere pergunt. Quod affirmari quoque potest de Horto 
botanico , cuius tamen aedificia, asservandis plantis destinata, minus apta, 
magnaque emendatione indigere dicuntur. 

Speculae denique astronomicae aedificatio absoluta est: qua de re mirifi- 
cum in modum gaudemus , pro cura , quam illius gesserunt Curatores , 
maximas iis gratias agentes. Consecuti enim iam sumus, //ut praeclara 
//Astronomiae doctrina," verbis utor cl. Mulderi 161 ) , //pro rei dignitate 
//et cum fructu discentium in hac Universitate coli et explicari queat:" 
quae verba , praesertim auctoritate cl. Buys Ballot nisus , lubens mea facio. 

Communicavi vobiscum, AA. ! de institutis adminiculisque academicis, 
quae vel ipse noveram, vel a Collegis meis acceperam. Quo facto, ad vos 
iterum me converto, Iuvenes praestantissimi ! Commilitones ornatissmri! 
Certaminis enim ineundi facultatem vobis indico praebeoque, non quale 
iam, eheu! inter potentiores Europae gentes geritur, sed litterarium, ho- 
nestum, honorificum, quo nullum est periculum, ut sauciemini atque ex 
acceptis vulneribus moriamini; sed quo ingenii animique vires acuantur, 
explicentur , augeantur. Ad respondendum enim tum vobis , tum cetera- 
rum Academiarum et Athenaeorum civibus proponuntur hae Quaestiones: 

A FAGULTATE THEOLOGICA : 

Ostendatur ex historia, quid Carolingico aevo religionis Christianae vim 
nioralem in gentes Neo-Europaeas impediverit; quomodo vel sic tamen 



0 R A T I 0. 



107 



haec religio praestantissimam ac beneficam suam indolem satis superque 
comprobaverit. 

A FACULTATE IURIDICA: 

L Enarretur historia fideicommissorum in patria nostra. 
II. Qui post Hugonem Grotium in Belgio nostro iuris gentium peritia 
insignes fuerint viri docti, ordine Chronologico recenseantur , deinde quid 
in primariis illius disciplinae partibus singuli praestiterint , exponatur. 

A FACULTATE PHILOSOPIIIAE THEORETICAE ET 
LITTERARUM HUMANIORUM : 

I. Instituatur disquisitio de Horatii Epistola ad Pisones, qua prae- 
cipui loci, in quibus vel verborum, vel rerum controversia aut obscuritas 
inest, ponderatis Criticorum rationibus, explicentur. 

II. Exponatur, quid ad diiudicandam celeberrimam de animi existentia 
quaestionem hac nostra aetate Anthropologia attulerit. 

A FACULTATE MEDICA : 

Experimentis tum in ranis , tum vero praesertim in mammalibus insti- 
tutis, inquiratur in differentiam mutationum, vulnera et fracturas sequen- 
tium , prouti trunci nervorum , ad laesa membra pertinentium , vel dissecti , 
vel non dissecti fuerint, ita quidem , ut, ratione habita tara aliorum, quam 
Koningii disquisitionum , vis nervorum in inflammationem , suppurationem, 
novarum universe partium formationem, in ipsam adeo vulnerum et fra- 
cturarum sanationem , quantum fieri possit , eluceat. 

A FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE NATURALIS: 

I. Critice exponantur naturae scrutatorum indagationes et opiniones de 
Arthropodum oculorum compositorum fabrica, et partium functione phy- 
siologica, additis, quantum possit, propriis observationibus. 

.14* 



108 



E. H. VINKE ORATIO. 



II. Quamnam significationem tribuerunt Geometrae recentiores quanti- 
tatibus, quae dicuntur, imaginariis in Geometria, et quo iure? 

Videor mihi iam videre inter vos, qui honesto decoroque honoris studio 
flagrantes, audita hac illave quaestione continuo consilium ceperint, ingenii 
sui vires periclitandi. Agite vos, Commilitones ! laudabile hoc consiliuni 
strenue persequamini , nec palmam vobis ab alius Academiae , vel Athenaei 
civibus praeripi patiamini. 

Restat, ut Rectoris magnifici munus deponam, ac Successori designato 
tradam. Itaque ex Regis augustissimi decreto te, Iacobe van Hall! 
in proximum annum Bectorem magnificum dico, renuntio, proclamo. Ac- 
cedas igitur, Vir Clarissime! locumque occupes, quem tibi feci vacuum. — 
Salve iam, magnifice Rector! iterumque salve. Quidquid et honoris et 
oneris habeat Academiae magistratus, eo lubentius in te devolvo, quo cer- 
tius mihi persuasi, tuto tibi mandari, quod recte curatum velimus. Sit 
tibi valetudo opportuna, ut munere tuo fungi possis cum voluptate! Au- 
geatur Civium academicorum numerus! Commendent se singuli studiorum 
assiduitate, modestia, humanitate, probitate, floreatque, te Rectore, Aca- 
demia Rheno-Traiectina ! — His tu votis precibusque annuas , Pater coe- 
lestis! Gratias Tibi agimus, quas possumus, maximas pro beneficiis, qui- 
bus et nos omnes, et Rectorem, munere suo iam defunctum, cumulasti. 
Tu hoc quoque anno academico salvos nos serves et incolumes! Tu tenui 
valetudine utentes confirmes, Seniorumque corporis et animi vires susten- 
tes! In Te fiduciam nostram reponimus omnes. Tibi sit laus, et honos, 
et gloria! 



DIXI. 



i 



ANNOTATIO. 



I) Vid. Act. IV: 32. 2) Vid. 1 Cor. XII: 12 sqq. 

3) Praeclare Neander, Der lieilige Bernhard und sein Zeitalter ed. 2* p. 387 : »Nirgends", 
inquit, «werden wir in solehen Kampfen Eecht und Unrecht nur auf Einer Seite finden, 
//sondern wir werden den Entwicklungsprocess des Christenthums als einen getriibten von bei- 
»den Seiten erkennen miissen". 

4) Vid. Ioh. III: 15, 16,18. Act. X: 43. XVI: 30, 31. Eom. I: 16. 1 Ioh. V: 1, 5 al. 

5) Marc. I: 15. 6) Ioh. V: 24. VIII: 31. 7) Ioh. V: 47. 

8) Matth. XIII: 11, 19. 9) Ioh. III: 12. 10) Luc. VIII: 12. Ioh. VIII: 47. 

II) Ioh. VIII: 32. 13) Ioh. XVII: 3. 14) Ioh. XVI: 27. 15) Toh. V : 44. 
16) Ioh. XI: 42. XVII: 8, 21. 17) Ioh. III: 16. 

18) Ioh. I: 51. IV: 26. VIII: 24. X: 24—26, 36, 38. XIII: 19. 

19) Ioh. X: 38. XIV: 10, 11. 20) Luc. XIX: 10. 

21) Matth. XX: 28. XXVI: 28. Ioh. WLi 14, 15. VI: 51 sqq. X: 11, 17, 18. 

22) Ioh. XX: 29. 23) Matth. V— VII. Luc. XV. Ioh. V, VI, VIII al. 
24) Eom. I: 1, 16. X: 16. Philipp. I: 27. Col. I: 23. 25) Eph. I: 13. 

26) Eom. X: 17. 27) 1 Thess. II: 13. Act.XIII: 26. 28) 2 Thess. II: 12, 13. 
29) Eph. I: 13. 30) 1 Tim. IV: 6. 31) Matth. XXUI: 8. 32) 1 Cor. I: 21. 

33) Petrus ceterique Apostoli Act. II: 36. V: 30 — 32. Petkus et Iohannes , Act. III: 
18 sqq. IV: 11, 12. Petrus, Act. X: 34 sqq. Iohannes, Ev. XX: 31. 1 Ep. IV: 15. 
V: 1. Paullus, Act. IX: 20. XIII: 23. Eom. I: 3. 1 Cor. II: 2. III: 11. XV: 1 sqq. 

34) Ioh. 1 : 14. 1 Ioh. IV : 2. 

35) Petrus ceterique Apostoli, Act. II : 23 sqq. V : 30 — 32. Petrus et Iohannes 
Act. III: 13—15. IV: 10. Petrus, Act. X: 39—42. 1 Ep. I: 3, 19. 11:24. 111:18. 
Iohannes Ev. XIX: 35. XX . 8. 1. Ep. I: 7. III: 16. Paullus, Act. XIII: 27 sqq. 
Rora. III: 25, 26. IV: 25. V: 6—10. X : 9. 1 Cor. XV: 3 sqq. 2 Cor. V: 19, 21. 
1 Thess. IV : 14 al. 



110 



H. E. VINRE 



36) Petrus ceteriquc Apostoli, Act. II: 36. V: 31. Peteus , Act. X: 42. Iohannes, 

1 Ep. II: 28. Paullus, Eom. VIII: 34. XIV: 9. Eph. II: 20—23 al. 

37) Peteus ceterique Apostoli, Act. II: 38. V: 31. Peteus et Iohannes, Act. IV: 12. 
Iohannes, Ev. XX: 31. 1 Ep. II: 2. III: 5. IV: 9, 10. Paullus, Act. XIII: 38, 
39. 1 Cor. I: 30 al. 

38) Eom. V: 8. 1 Ioh. IV: 8—10, 14, 16. 

39) 1 Cor. II: 2. Gal. I: 6—9. 1 Ioh. IV: 2. V : 1. 

40) Act. XI: 4 sqq. XV. 1 Cor. XV. Ep. ad Gal. Eph. IV: 13—15. 1 Ioh. IV: 3. 

2 Ep. 9, 10. 

41) Vid. Act. VI : 7. Eph. IV : 13. Iud. 3. — Sed conf. cl. van Hengel, Betoog , 
dat het tooord «geloof (;rftrn?)" in het N. T. nergens »de leer des geloofs", maar overal 
ude daad des geloofs" beteekent, in Bijdr. tot bevordering van Bijb. Vitlegk., verz. door 
van Willes, II. 1. p. 123 sqq. 

42) Ioh. in: 15, 16, 18. 43) Ioh. IV: 21. 

44) Ioh. V: 38, 46. VH : 38 , 39. VIII: 24, 45, 46. X: 37, 38. 

45) Ioh. VI : 29 , 35 , 40 , 47. XII : 36 , 44 , 46. 

46) Ioh. IX : 35. 47) Ioh. XI : 25 , 26. 48) Ioh. XIV : 1. XVI : 9. 

49) Act. II. IH. IV. V. IX : 22, 23. X : 36 sqq. XIII: 16 sqq. XVI: 31. XVII: 
2, 3, 31 al. 

50) Peteus 1 Ep. I: 8. II: 6. Iohannes Ev. I: 12. 1 Ep. III: 23. V: 10, 13. 
Paullus, Eom. IX: 33. X : 11 , 14. 1 Cor. II: 2. III: 11. Gal. II: 16. m : 26. Eph. 
I: 15. Philipp. I: 29. 1 Tim. 1 : 16. 2 Tim. I: 12. III: 15. Philem. 5 al. 

51) Vocabula ■Jtisr^ ct it.sreie.v modo cum praepositionibus ev , ei$ > 1*1 • *pt>i > modo 
cum dicendi formutis , tS bvo[tetn , tfc ro 'ovop*, modo etiam cum Genitivo et Dativo coniungunt. 

52) Ioh. V: 24. 53) Ioh. VIII: 47. 54) Ioh. XII: 44. 
55) Ioh. XIV: 1. 56) 1 Petr. I: 21. Conf. et Hebr. VII : 25. 
57) 1 Ioh. V: 9—11. 51) Eom. IV: 24. Conf. et Tit. III: 8. 

59) 1 Thess. I: 8. Vid. et Act. XVI: 34, coll. s. 31. 60) Ioh. XII: 45. XIV : 9. 

61) Luc. XVm: 8. XXII: 32. Act. VI: 5, 7, 8. XI: 24. XHI : 8. XIV: 22, 27. 
XV: 9. XVI: 5. Eom. I: 5, 8, 12. HI : 27, 28, 30, 31. Gal. I: 23. III: 23, 24, 
25. V : 5 , 6 al. 

62) Matth. XXI: 22. Marc. XI: 23, 24. XVI: 16. Ioh. I: 7. IV: 48. X: 25, 26. 
Act. II: 44. IV: 32. XI: 21. Xm : 12, 39, 41, 48. XIV: 1. XV : 5 , 11. XVH : 
12, 34. Eom. HI : 22. VI: 8. X: 4. XIII: 11. XV: 13 al. 

63) Iac. II: 17, 26. 

64) Vid. Eom. V: 1 sqq. XV: 3. Gal. V: 6. loh. III: 15, 16. XV: 1 sqq. XVII: 
21, 23. 1 Ioh. I: 3, 6, 7. 

65) Ioh. I: 11, 12. 66) Ioh. VI: 35. 67) 1 Ioh. V: 12. 
68) 2 Cor. Xni: 5. Gal. n: 20. 69) 1 Cor. VI: 11. 

70) 2 Cor. V: 17. 71) Eph. II: 10. 



0 R A T I 0. 



111 



72) Vid. Act. II : 44, 45. IV: 32, 34—37. VI: 1—6. Cf. Neander, Denkwiirdig- 
keiten aus der Geschichte des Christlichen Lebens , t. I. ed. 3", p. 92 sqq. 

73) Vid. Neander, 1. modo 1. p. 96 seqq. 74) 2 Cor. XI: 23—27. 

'75) Vid. Hagenbach, die Uhrisll. Kirche der 3 erste Jahrh. Leipz. 1853. p. 197 sqq. 
Neander, Benkwiirdigk. p. 98 sqq. 

76) Vid. A. van Tooeenenbeegen , Keur uit de geschiedenis der Marlelaien van de 
Protest. Apostolisch-Kathol. Kerk. 

77) Hebr. XI: 1, 6. — Cf. et de fidei notione apud Iesum et App. E. Reuss, Histoire 
de la Thiologie Chretienne au siecle apostolique , 1. 1. p. 211 sqq. t. II. p. 121 sqq. et 418 sqq. 

78) Praecipua quae habent haec sunt : Clemens Rom. I ad Cor. c. XXXII: «Kxi viiteit; 
ovv , inquit, Stx QeXyttXTOg xvrov (Dei) sv Xpttrru 'incroC x^evreq , ov Si ccvtuv Stxxiovtce&x , 
oiSe Stx rij? v)ccerepxt; tssipixf , »i tsvvetseut; , v) e vtsefietxt; , »j epyuv , Sv xxreipyxo-cttieOx ev 
btrtbrviri xxpStxc,- «AA«s Six rif? 7rttsreut; , Si 7rcbirxt; rov w xiuvot; b Trxvroxpxrup 0eo? 
eStxx'tuo~ev " Capp. seqq. ad bona opera et caritatem adhortans. Hekmas , Past. L. I. Vis. 
III. § VIII: »Per hanc" (fidera) ^salvifient electi Dei. — Ex fide nascitur abstinentia; de 
«abstinentia simplicitas ; de simplicitate innocentia; de innocentia modestia; de modestia 
"disciplina et caritas." Ignatius Ep. ad Ephes. c. XVI : »s\ ovv oi xxrx tsxpxx rxvrx 
Trpxtstsovrst; ccrrebxvov , 7r'otsu ticcWov , exv (riq) %'iqtiv Qeov ev xxxy SiSxtsxxXtcc (pfaipy , virip 
'ltltrovq Xp to~rbt; earxvpudvi ; in Ep. ad Magnes. , c. I. et ad Smyrnaeos c. VI. Tritrrtt; xcci ccyxirvi 
iunguntur , altera alteri simplicitcr apposita ; in Ep. ad Eph. c. XIV : vi 7ritsrtt; xxi yi xydTrvi 
dicuntur xpx>l xxi riXot;. 'Apx^ f*sv Trt-rrit; , re"Xot; Se ctyctTcvi. Tx Se Svo , h svotv.ti 
yevbtcsvx , Qsov strrtv rd Si ctXXx ■kuvtx sit; xxXoxciyxbtxv ctxoXovtict etsrtv. OvSelq 7r(tsrtv 
eTrxyyeXhbftevoc; ccftxprccvst. Polycaepus in Ep. ad Philipp. c. III : v) Tritsrit; dicitur tc^r^p 
7TXVTUV vitcuv , sTrxxoXov^ovtsnc, t>j? sXttiSoi; , Trpoxyovjvit; t>j? ccyxTrvit;. — Cf. et E. Ekkek, 
Disquisitio crit. et hist. de Clementis Romanipriore ad Car. epist. Trai. ad Rh. 1854. p. 75 sqq. 

79) Cf. Hofstede de Geoot , Het onderscheid tusschen de doorgaande voorstelling van 
«geloof" in de SS. des N. V. en de beteekenis van dit woord, die in de stelsels der Godgeleer- 
den sedert de Alex. Kerkvaders de heersclcende is geworden, in Waarh. in liefde, 1842. I. 

80) Vid. Hagenbach, 1.1. p. 221. 

81) Cf. Redepenning , Origenes. Eine Darslellung seines Lebens und seiner Lehre, p. I. 
Bon. 1841, ubi Clementis de fide sententiam exponit, p. 152 sqq. Okigenis, p. 335 sqq. 

82) Liber Gr. inscribitur: exSotstt; xxpt^fiq ryt; bptioSbt-ov 7rUsreut;. 

83) Verba sunt Mich. Lequien, in Prol. ad Ioannis Damasceni Opp. omnia, t. I. p. 118 
sq. cuius ed. in seqq. laudo. 

84) Praecipua Ioannis D. dicta, huc spectantia, haec sunt: 7rttsrit; ^«fi? epyuv vsxpci 
stsrtv, btcoiut; xxi spyx x a f~'i xtarsuc,- vi yxp «A>i5ij; 7ritsrtt; Sict ruv spyuv SoxiLtd^srxi 1. IV. 
c. IX. p. 261. ii ttevrot 7ri-rrtt; St7rXyj etsrtv etsrt yctp 7citsrtt; i% ctxovi^ xxovovret; yccp ruv 
Qiluv ypx(puv, Trttsrevoicev ry SiSxtsnxXtx rov xyiov 7rvevtcxroc;. ctvrvi Se reXeiovrxt 7cxtst rott; 
vottofervitleleiv V7rb rov Xpitsrov, epyu Trtvrsvovtsx , evtse^ovtsx, xcci rxt; evrohxt; 7rpctrrovtsx 
rov xvxxxivkxvroq *it*xt;- b yecp icvi xxrct rviv 7rxpciSotsiv rtjt; xxbohixviq exx^trtxt; 7rttsrevuv, 



112 II E. VINKE . 

y koivuvSv Sik tSv krSnuv epyuv ru SiufioXu , uTutrrbs eariv , 1. IV. c. X. p. 263. rrifTi^ 
Se eo-riv unohvTrpxyftSvYiTOs avyxurtitfcaii; , 1. IV. c. XI. p. 263. ConfF. tamen et 1. IV. c. IX. 
p. 261,, ubi: 5t<Vt(? viotSere7v olSe , kuitoi ovtui; XTfofturu , Siu rov nvevfiuros , xui f}{ T>iv 
kpxuiuv uyeiv ftuxuptorvru , paucique alii 11., ubi paullo meliora docere videtur. 

85) Vid: Suiceri, Tlies. Eccl. t. II. in v. p. 725 sq. 

86) Vid. mea Libr. Symb. Eccl. Bef. Nederl. ed. p. 289 sqq. 

87) Vid. Baumgarten-crusics , Lehrb.'der Cliristl. Dogmengeschichte , t. I. p. 111. 

88) Vid. eius 1. de praescript. haereticorum , Cap. XIV. Cf. tamen, quae narrat Neander 
in Antignosticus. Geist des Tertullianus caett. Berl. 1825. p. 323 sqq. 393 sq. 

89) De Cypriano vid. J. Clarisse, in diar. de Fakkel, ed. a Sphenger van Eyk, 
a. 6, 7, 9 et Hage^bach, 1. 1. p. 259 sqq. 

90) "Titubabit," inquit, «fides, si divinarum Scripturarum vacillat auctoritas: porro fide 
wtitubante, claritas etiam ipsa languescit. Nam si a fide quisque ceciderit, a charitate 
//etiam necesse est cadat", Opp. t. III. p. 39. A. «Quae nec corporeo sensu experti sumus , 
»nec mente assequi valuiraus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a 
»quibus ea, quae divina vocari iam meruit Scriptura, confecta est: qui ea sive per corpus , sive 
"per animum , divinitus adiuti , vel videre , vel etiam praevidere potilerunt", t. VI. p. 346. A. 

91) //Quid credendum? Quae Symbolo apostolico continentur", t. VI. p. 346 sqq. Vid. 
et ib. p. 280 et 429. A. 

92) Opp. t. VI. p. 262. A. B. 93) Opp. t. VI. p. 276. 

94) //In quibus nibil intercst ad capesscndum Dei regnum, utrum credantur an non — 
»in his errare , id est , aliud pro alio putare , non arbitrandum est esse peccatum ; aut si 
»est, minimum essc atque levissimum. — Ad illam viam non pertinet, qua imus ad Deum : 
//quae via fides est Christi, quae per dileetionem operatur", Opp. t. VI. p. 537. A. B. 

95) Opp. t. VI. p. 346. B. 96) Opp. t. VIII. p. 1448. B. 

97) E pluribus 11. probandi causa hos laudo: *Laus fidei explicari a me nullo modo 
//potest , sed a fidelibus cogitari potest", Opp. t. V. p. 304. B. — //Initium bonae 
//vitae, cui vita etiam aetcrna debetur, recta fides est. Est. autem fides credere quod 
//nondum vides: .cuius fidei merces est videre quod credis", ibid. p. 303. D. — //Quid est 
'credere, nisi uonsentire verum esse quod dicitur", t. X. p. 351. C. — //Fides est gradus 
«intelligendi : intellectus autem meritum fidei", t. III. p. 39. A. — Corrige definitionem 
//tuam, non ut fidem respuas, sed ut ea, quae fidei firmitate iam tenes, etiam rationis luce 
«■conspicias. Absit namque , ut hoc in nobis Deus oderit , in quo nos reliquis animautibus 
//excellentiores creavit. Absit , inquam , ut ideo credamus , ne rationem accipiamus sive 
//quaeramus; cum etiara credere non posscmus, nisi rationales animas haberemus. — Fides 
//praecedat rationem, qua cor mundetur, ut magnae rationis capiat et pcrferat Iucem; hoc 
//utique rationis est. — Haec dixerim , ut fidem tuam ad amorem intelligentiae cohorter, 
</ad quam ratio vera perducit, et cui fides animum praeparat", t. II. p. 518 A. et p. 519. C. — 
*Quod intellectui nostro nondum eluxit, non debet a firraitate fidei dimitti", t. VIII. p. 1321. A. — 
*Ex aliqua parte verum est, quod illc dicit: intclligam ut credam, ef ego qui dico, sicut 



t 



0 R A T I 0. 



113 



»dicit Propheta: imo crede ut intelligas: verum dicimus, concordemus. Ergo intellige ufc 
ffcredas: crede ut intelligas. Breviter dico, quomodo utrumque sine controversia accipiamus. 
"Intellige ut credas verbum meum: crede ut intelligas verbum Dei", t. V. p. 308. C. — 
»Errat quisquis putat veritatem se posse cognoscere, cum adhue nequiter vivat. — Itaque 
//priusquam mens nostra purgetur, debemus credere, quod intelligere nondum valemus, quo- 
»niam verissime dictum est per Prophetam : nisi credideritis , non intelligetis , t. VI. p. 428 sq. — 
"Credere in Christum non hoc est habere daemonum fidem, quae recte mortua perbibetur; 
//sed fidem, quae per dilectionem operatur", t. VI. p. 315. B. — »Si Christus" (fundamen- 
tum est) "procul dubio fides Christi : per fidem quippe habitat Christus in cordibus nostris , 
"sicut idem Apostolus" (Paulus) //dicit. Porro si fides Christi, illa utique, quam definivit 
"Apostolus, quae per dilectionem operatur. Non enim fides illa daemonum, cum et ipsi 
«credant et contremiscant , et Filium Dei confiteantur Iesum, potest accipi in fundamento. 
«Quare, nisi quia non est fides, quae per dilectionem operatur, sed quae exprimitur per 
ftimorem? Fides itaque Christi, fides gratiae Christianae, id est fides, quae per dilectionem 
//operatur, posita in fundamento neminem perire permittit", ibid. p. 312. B. C. — Si adsit 
//fides, quae per dilectionem operatur , incipit condelectari legi Dei secundum interiorem 
//hominem", t. X. p. 330. A. — //Inseparabilis est bona vita a fide, quae per dilectionem 
"operatur, imo vero ea ipsa est bona vita", t. VI. p. 323. A. — #Haec est fides", (qua 
Deum patrem invocamus, omniaque bona ab eo petimus) /?ex qua iustus vivit; haec est 
//fides, qua creditur in eum, qui iustificat impium; haec est fides, per quam excluditur glo- 
/riatio; haec est fides, qua impetratur largitas Spiritus, de quo dicitur: Nos enim spiritu 
nex fide spem iustitiae exspectamus" , t. X. p. 353 sq. D. A. 

98) Vid. Anselmi lib. Cur Deus homo? L. I. c. I. XXV. L. II. c. XXII. Cf. Neander, 
der h. Bernhard caett. p. 165, 235. 

99) Cf. Neander, 1. modo L p. 172 sqq. et quam laudat, Abaelardi Introd. in Theol. 
nec non Ullmann , Heformatoren vor der Ee/orm. I. 46 sq. et Ion. Offerhaus diss. theol. , 
exhibens Abaelardi Theologi Methodum , p. 43 sqq. 

100) Vid. eius 1. de veritate Cathol. fidei contra gentiles, s. summa philosophica , e rec. 
P. C. Boux l'Avergne, E. d'Yzelguier et E. G. Durand, t. II. c. XL, ubi probare 
conatur /zfelicitatem humanam non consistere in cognitione Dei, quae est per fidem." //Fe- 
«dicitas enim", inquit, //est perfecta humani intellectus operatio. In cognitione autem fidei 
»invenitur operatio intellectus imperfectissima." Cff. et t. I. c. IV — VII, et 11. all. ab 
Hofstede de Groot, 1. 1. p. 111, nec non Ullmann, 1. 1. p. 47 sq. 

101) Vid. Neander, 1. modo laud. p. 25, 50, 54 sq. 134 sq. in pr. p. 141 sqq. 

102) Vid. Conf. August. Art. XX. 

103) Ne de Luthero dicam, //Scholastica fides", inquit Melanthon, »nihil nisi mortua 
«opinio est", in Locis Tlieol. ad fidem ed. primae 1521 ed. ab Augusti, Lips. 1821. p. 93. 
Idem contendit, ibid. p. 116: //nihil fuisse spiritus in toto isto Scholasticorum genere", 
imo //nihil docere Sophistas nisi mendacium, vanitatem et hypocrisin", ibid. p. 90, ac 
quaerit p. 106: *Ubi promissionum scholastica theologia vel verbo meminit?" additque: 

15 



114 



H. E. VINKE 



»Atque ita factum est, ut gratiam Cbristi obscuraret; ut ex Christo non pignus misericor- 
//diae, sed legislatorem et exactorem multo tristiorem faceret, quam Moses etiam visus est." — 
Ita et Calvinus, de Scbolasticorum sententia agens: //hoccine credere est", ait, «nihil intel- 
"bgere: modo sensum tuum obedienter Ecclesiae submittas"? in Instit. rel. C/irist, L. III. 
c. II. s. 2. //Imaginantur eos credere quicquid cognitu necessarium est ad salutem, qui 
z/nullo timore Dei, nullo pietatis sensu tanguntur", ibid. s. 8. — //Tota terra Scbolastici 
//aberrant, qui in fidei consideratione nudum ac simplicem ex notitia assensum arripiunt, 
//praeterita cordis fiducia et securitate", ibid. s. 33. — »Quod tradunt Scholastici, caritatem 
//fide ac spe priorem , merum est deliramentum", ibid. s. 41 , (laud. Sentent. L III. dist. 25. 
et saepius). Ostenditque //quam perniciosum sit scholasticum illud dogma, nos de gratia Dei 
//erga nos non aliter statuere posse , quam ex coniectura morali , prout sc unusquisque non indi- 
//gnum ea reputat", ibid. s. 36. Cf. tamen Ullmann, Beformatoren vor der lleform. I. p. 33 sqq. 

104) Vid. Ullmanni lib. modo laud. passim. 

105) Vid. i. c. eiehm, Comm. tkeol. de vindicanda Ecclesiae emendatae snper Jide salutari 
sententia, in Ann. Acad. Gron. a. 1821. 

106) Pag. 91 ed. laud. 107) P. 93, 98. 108) P. 91. 
109) P. 125. 110) Pag. 123. 111) P. 105. 

112) P. 109. — Alia etiam Melanthonis dicta, in oratione non laudata, hic addere 
iuvat: »Omni verbo Dei", inquit, »minis et promissionibus, historiae divinae vere adsentiun- 
//tur, qui sic fidunt", p. 93. — «Certa impietas et infidelitas est non omni verbo Dei cre- 
/zdere, aut credere non posse, quod et tibi sit promissa remissio peccatorum", p. 98. — 
//In universam Scripturam mirifice sparsum est Evangelium, quod est simpliciter condonatio 
//peccati propter Christum, seu praedicatio gratiae", p. 106. — «Nondum credit omni verbo 
//Dei, qui minas audit, qui historiam profitetur, sed qui praeter minas, praeter historiam 
//etiam promissionibus credit» Neque vero historiae de Christo credere id est, quod putant 
«impii , sed credere , cur carnem induerit , -cur crucifixus sit , cur post mortem in vitam redie- 
//rit: nempe ut iustificaret quotquot credituri sibi essent. Haec tu si credis tuo bono, tui 
«servandi gratia gesta esse, foeliciter credis. Practer eiusmodi fidem fucus, mendacium, fal- 
«sae insaniae sunt, quia quicquid vocant fidem", p. 106 sq. — //Est credere, nullo ullorum 
«operum nostrorum respectu, fidere divina misericordia", p. 107. — //Equidem sic sentio, 
«primum quod ad divinara voluntatcm attinet, fidera non aliud esse, nisi certam et constantem 
*fiduciam benevolentiae divinae erga nos", p. 117. — «Evangelium est promissio gratiae, seu 
//condonatio peccatorum per Christum", p. 124. — //Evangelium ostendit Christum. — Eides, qua 
*crcditur Evangelio ostendcnti Christum, qua Christus accipitur pro eo , qui placarit Patrem , per 
*quem gratia donetur, est iustitia nostra, Ioh. I: 12", p. 122. — //Promissionem misericordiac 
//Dei spccta, eius fiducia nihil dubita, quin iam non iudicem in coelis , sed patrem habeas, cuitu 
//sis curac, non aliter, atquc parentibus filii inter homines", p. 92. — «Ea fiducia benevolentiae, 
#seu misericordiae Dei cor primum pacificat, dcinde ct accendit velut gratiam acturos Deo pro 
//misericordia , ut legem sponte et hilariter faciamus", p. 91. — Unica fides est , scnsus misericor- 
«diac Dei, quae omnium bonorum operum et fons, et vita, et rectrix est", p. 114. 



0 R A T I 0. 



115 



113) »Eo maiore cura", inquit, "Ct studio dispicienda est nobis et disquirenda germana 
»fidei proprietas, quo perniciosior hodie est in bae parte multorum hallucinatio. Siquidem 
»bona pars orbis, audito eius nomine, nihil altius concipit, quam vulgarem quemdam Evan- 
fgelicae historiae assensum: imo quum in scholis de fide disputant, Deum eius obiectum 
wsimpliciter vocando, evanida speculatione miseras animas rapiunt transversum raagis, quam 
//ad scopum dirigant. Nam quum Deus lucem inaccessam habitat, Christum occurrere medium 
«necesse est. — In Christo Deus se patefecit. — Invisibilis Pater non alibi quam in hac 
//imagirie quaerendus est. — Per ipsum in Deum credimus (1 Petr. I: 21)" Instit. rel. 
Christ. L. III. c. II. s. 1. 

114) 1. 1. s. 6. 115) Ibid. s. 7. 116) Ibid. s. 32. 117) Ibid. s. 8. 118) Ibid. s. 16. 
119) Ibid. s. 41. — Iuvat et hic alia Calvini dicta addere: //Non minus", inquit, 

//verbo opus habet fides, quam fructus viva radice arboris: quia non alii — sperare in Deo 
/•possunt, nisi qui noverunt nomen eius. Haec autem cognitio ex cuiuscunque imaginatione 
//non est; sed quatenus Deus ipse suae bonitatis testis est", ibid. s. 31. — »Neque unum id 
//in fidei intelligentia agitur, ut Deum esse noverimus, sed etiam, imo hoc praecipue, ut 
»qua sit erga nos voluntate intelligamus. Neque enim scire, quis in se sit, tantum nostra 
»refert, sed qualis esse nobis velit", ibid. s. 6. — //Non negamus, quin fidei officium sit 
»veritati Dei subscribere, quoties et quicquid et quocunque modo loquitur: sed quaerimus 
//modo, quid in verbo Domini reperiat fides, quo nitatur et recumbat. — Nondum plena 
//habetur a nobis fidei definitio, quando voluntatem Dei qualemcunque nosse pro fide cen- 
//sendum non est. Quid si in locum voluntatis — benevolentiam , seu misericordiam sub- 
//iiciamus ? Ita certe ad fidei ingenium propius accesserimus", ibid. s. 7. — z/Fidei funda- 
z/mentum facimus gratuitam promissionem , quod in ipsa proprie fides consistat. — Non 
«/negamus, quin Dei verbum omni ex parte amplectantur et suscipiant fideles: sed miseri- 
«cordiae promissionem fidei in proprium scopum destinamus", ibid. s. 29. — «Fateor, 
//generale fidei obiectum esse Dei veritatem , s. rainetur , s. spem faciat gratiae. — Tantum 
//indicare haec duo volumus, numquam scilicet ipsam consistere, donec ad gratuitam pro- 
//missionem pervenerit: deinde non aliter nos per ipsam conciliari Deo, nisi quia nos Christo 
z/copulat. Utrumque notatu dignum. Eidem quaerimus, quae Dei filios a reprobis discernat, 
»et fideles ab incredulis", ibid. s. 30. — »Haec vera est Christi cognitio, si eum, qualis 
//offertur a Patre , suscipimus , nempe Evangelio suo vestitum : quia sicuti in scopum fidei nos- 
//trae ipse destinatus est, ita non nisi praeeunte Evangelio recta ad eum tendemus", ibid. s. 
6, — *Non in ignoratione, sed in cognitione sita est fides. — Explicitam requirit Apostolus 
//(Itom. X: 10) divinae bonitatis agnitionem, in qua consistit nostra iustitia", ibid. s. 2. — 
//Vocare fidem implicitam licet, quae tamen proprie nihil aliud est, quam fidei praeparatio" , 
ibid. s. 5. »Imo fidem, quamdiu in mundo peregrinamur , implicitam esse" concedit Cal- 
vinus ; addit autem : //perfectissimi cuiusque summa sapientia est proficere placidaque docilitate 
//longius eniti", ibid. s. 5. — In refutanda quae in scholis volitabat nugatoria fidei formatae 
et informis distinctione , ad Eom. X: 10 provocans, haec monet: //Si una haec nobis sup- 
*peteret ratio, valere deberet ad litem finiendam: assensionem scilicet ipsam — cordis esse 

15* 



116 



H. E. VINKE 



#inagis quam cerebri , et affectus magis , quam intelligentiae. — Sed alterum multo clarius 
»argumentum se etiamnum offert. Quum enim fides Christum amplectatur , ut nobis offertur 
//a Patre : ille vero non in iustitiam modo , peccatorum remissionem et pacem offeratur , sed 
»in sanctificationem quoque et fontem aquae vivae , eum haud dubie rite cognoscere num- 
//quam potest, quin sanctificationem Spiritus simul apprehendat. Aut si quis apertius id 
»dictum cupiat: Fides in Christi notitia sita est" caett. (vid. L in or. iam laud.) , ibid. 
s. 8. — //Credunt certe plurimi Deum esse, Evangelicam historiam, ac reliquas Scripturae 
//partes veras esse arbitrantur : quale fere iudicium esse solet de iis , quae vel olim gesta 
«narrantur, vel ipsi praesentes spectavimus. Sunt etiam, qui ultra procedant: nam et Dei 
//sermonem pro certissimo habent oraculo , nec eius praecepta prorsus negligunt , et minis et 
//promissionibus utcunque conimoventur. Talibus quidem fidei testimonium tribuitur, sed per 
iwaniixwatv", ibid. s. 9. — "Verum haec fidei s. umbra , s. imago , ut nullius est mo- 
//menti , ita indigna est fidei appellatione. — Qualiscunque illa est assensio , ad cor ipsum 
//usque minime penetrat, ut illic defixa resideat, et quamquam radices egissc interdum vide- 
»tur, vivae tamen illae non sunt", ibid. s. 10. — Hic praecipuus fidei cardo vertitur, ne 
//quas Dominus offert misericordiae promissiones , extra nos tantum veras csse arbitremur, in 
"nobis minime: sed ut potius eas intus complectendo nostras faciamus", ibid. s. 16. **t 
//Nec satis fuerit, mentem esse Dei Spiritu illuminatam, nisi et eius virtute cor offirmetur 
//ac fulciatur", ibid. s. 33. — /'Neque enim si in summo cerebro volutatur Dei verbum, 
//fide perceptum est: sed ubi in imo corde radices egit, ut ad sustinendas repellendasque 
/'omnes tentationum machinas invictum sit propugnaculum ", ibid. s. 36. — Porro egregie 
probat Calvinus, fidem spem ex se gignere, ibid. s. 42 sq. — Denique poenitentiam 
bonaque opera non modo fidem continuo subsequi, sed ex ea nasci praeclare exponit , dicens: 
»Quum enim venia et remissio per Evangelii praedicationem ideo offeratur, ut a tyrannide 
"Satanae , peccati iugo et misera servitutc vitiorum liberatus peccator in regnum Dei transeat : 
z/certe Evangelii gratiam nemo amplecti potest , quin ex erroribus vitae prioris in rectam viam 
"se recipiat, totumque suum studium applicet ad poenitentiae meditationem ", ibid. c. III. s. 1. 

120) Egregie Schenkel in Theol. Stud. u. Erit. 1855 I. 55: "Der Glaube", inquit , 
"im evangelischen Sinnen des Wortes konnte seine Bedeutung erst dann wieder erlangen , 
/<nachdem Christus wieder als das alleinige Heil erkannt war. Wo die Erkenntniss Christi 
//fehlt, da trifft die Gewissenserregung auf ein falsches Object" 

121) Unam laudare iuvat Confessionem Aitgustanam et Conf. Belgicam. Illa: //admonen- 
"tur", inquit, "homines, quod hic nomen fidei non significet tantum historiae notitiam, 
//qualis est in impiis et diabolo , sed significet fidem , quae credit non tantum historiam , sed 
»etiam effectum historiae, videlicet hunc artieulum: rcmissionem peccatorum, quod videlicet 
»per Christum habeamus gratiam, iustitiam et remissionem peccatorum. Iam qui scit, se per 
"Christum habere propitium Patrem, is vere novit Deum, scit se ei curae esse, invocateum; 
"denique non est sine Deo sicut gentes." Porro provocat ad Augustinum, qui »de fidei 
"iiomine hoc modo admonet Iectorem, et docet, in Scripturis nomen fidci accipi non pro 
»notitia, quali3 est in impiis, sed pro fiducia, quae consolatur et erigit perterrefactas men- 



0 R A T I 0. 



117 



tes. — Eide apprehenditur remissio peccatorum ac gratia. Et quia per fidem accipitur 
«Spiritus s. iam corda renovantur et induunt novos affectus , ut parere bona opera possint. — 
»Sine fide nullo modo potest humana natura primi aut secundi praecepti opera facere. Sine 
*fide non invocat Deum, a Deo nihil exspectat, non tolerat crucem, sed quaerit humana 
»praesidia, confidit humanis praesidiis. Ita regnant in corde omnes cupiditates, et humana 
«consilia, cum abest fides et fiducia erga Deum", art. XX. Conf. et Apol. Cotf.ad quaest. : 
uquid &it fides justificans?" et Artt. Smalc. P. II. de justificatione e fide , quem locum 
gravissimum non possum non addere : //De hoc articulo cedere , aut aliquid contra illum 
flargiri , aut permittere nemo piorum potest , etiamsi coelum et terra ac omnia corruant. 
»Non enim est aliud nomen hominibus datum, per quod salvari possimus, inquit Petrus Act. 
"IV. Et per vulnera eius sanati sumus Esa. LIII. Et in hoc articulo sita sunt et consistunt 
»omnia, quae contra Papam, diabolum et universum mundum in vita nostra docemus, testamur 
»et agimus. Quare oportet nos de hac doctrina esse certos , et minime dubitare, alioquin actum 
»est prorsus, et Papa et diabolus et omnia adversa ius et victoriam contra nos obtinent." 

Con/essio Belgica, licet primum fidei obiectum generaliori seusu accipiat de Dei voluntate, 
in s. S. nobis patefacta , art. VIII , aeque ac Calvinus , quod Confessio etiam Augustana 
ponit, tamen praecipuum eius obiectum in peccatorum remissione cerni statuit, deque fidei 
indole idem monet. Nam: //credimus", inquit, //Spiritum s. veram in cordibus nostris fidem 
/>accendere, quae Iesum Christum cum omnibus suis meritis amplectitur, eumque suum ac 
*sibi proprium eiiicit, nihilquc amplius extra eum quaerit. — Instrumentum" est, //quo 
«Christum iustitiam nostram apprehendimus , — quo nos cum illo in communi omnium 
//bonorum cius retinemur", art. XXII. — *Credimus hanc veram fidem per auditum verbi 
»Dei et Spiritus s. operationem, homini insitam, eum regenerare, novumque hominem 
/'efficere, adeoque ad novam vitam vivendam excitare, et a peccatorum servitute liberum 
*reddere", art. XXIV. Conf. et Cat. Heidelb. quaestt. 21, 60, 61, 64. 

122) Nam ut libros ss. , ita et traditiones //pari pietatis affectu ac reverentia suscipit et 
//veneratur." Vid. Conc. Trid. Cann. et Becr. Sess. IV. § 12. ed. Danzii, condemnatque 
aeque qui bas, atque eum, qui illos //sciens.et prudens contempserit." ibid. § 13. Cf. et 
Cat. Bom. L. I. P. II. c. VII. § 102. Vid. tamen et Sess. VI. cap. VI. § 46. Imo vero 
doctrina Ecclesiae, //quae" scilicet //errare non potest in fide ac morum doctrina tradenda, 
//cum a Spiritu s. gubernetur," illi fidei obiectum est. Vid. Cat. liom. L. I. P. III. c. II. 
§ 159. Cf. et ibid. P. I. c. I. § 16. 

123) Eidem enim unice ad intellectum refert, ita ut sola mentis persuasione absolvatur. 
Vid. Conc. Trident. Cann. et Becr. Sess. VI. Can. XXVIII. § 89: //Si quis dixerit, amissa 
//per peccatum gratia , simul et fidem semper amitti , aut fidem quae remanet non esse veram 
//fidem, licet non sit viva, aut eum, qui fidem sine caritate habet, non esse Christianum; 
//anathema sit." Ibid. Cap. VII. § 48: //Eidem ante Baptismi sacramentum ex Apostolorum 
ctraditione Catechumeni ab Ecclesia petunt." Cat. Rom. L. I. P. I. C. I. § 16: //Cognitio" 
(finis, qui ad beatitudinem homini propositus est) //nihil aliud est, nisi fidei, cuius virtus 
«efficit, ut id ratum habeamus, quod a Deo tradilum esse sanctissimae matris Ecclesiae 



118 



H. E. VINKE 



//autoritas comprobarit." Undc doctrina fidei subinde fidei nominc appellatur, atque inanis 
scilicet haereticorum fiducia impugnatur, Conc. Trid. Sess. VI. Cap. IX. § 50. Cf. et ibid. 
Can. IX. § 70. Can. XII. § 73. Can. XIII. § 74. Vid. et Kiehm, 1. 1. p. 9 sqq. 

124) Vid. Planck, Gesch. der Entsteh., der Verdnderr. und der Bildung unsers protest. 
Lehrbegriffs caett. t. II. p. 205 sqq. t. III. p. I. p. 350 sqq. p. II. p. 279. t. IV. p. 33. 

125) Vidd. variorum Theoll. sententiae laudd. a IIiehm , 1. 1. p. 39 sqq. quibus addatur 
praeter alios de Moor in Makckii Med. p. IV. p. 304 sqq. 

126) Vid. eius Institutt. Theol. Christ. dogmat. ed. 7. Hal. 1833. Prolegg. C. III. 
§ 23. p. 105, ubi: «Minime", inquit, //salus aeterna pendet e persuasione quadam theore- 
tica, sed e fide, quam Deo babemus, practica, quae vera est virtus Deo probata." Et 
P. III. C. III. § 159, p. 552: //Haec fides tamquam constans animi ad Deum eiusque 
//voluntatem strenue sequendam conversi habitus simul verus et unicus virtutis et salutis 
//adiuuctae fons in N. T. indicatur." 

127) Vid. cius Handb.der Dogmat. caett. cd. 4. Lips. 1838, t. II. p. 504, ubi : »ir(<Tri$", 
inquit, //nicht der Glaube an die versohnende Kraft des Todes Iesu, sondern Glanbe an 
ihn, und Vertrauen auf ihn , als den von Gott gesendeten Messias oder Erloser"; p. 512: 
«Der Glaube , oder die Ueberzeugung , dass die Christliche Religion wahr und gottlich, 
//und Christus der verordnete Begliicker des menschlichen Geschlcchts sei", cactt. et p. 187: 
//Der generelle Begriff von ttUtis und mtTreveiv ist: Iesum mit vollem Vertrauen und mit 
//ganzlicher Hingabe des Gemiiths fiir den Christus, den von Gott geordneten Heiland hal- 
//ten , und daher sich mit Vertrauen und Gehorsam an ihn und seine Gemeinde anschliessen", caett 

128) Vid. Der Christ. Glaube , caett. ed. 2. t. II. § 108. p. 183. 

129) Vidd. , ut unum alterumque recentiorum Theologorum, qui diversis studiis ducuntur, 
hic laudem, Ebkabd , Christl. Dogmatik , t. II. p. 486: //Es ist die Gesinnung, welcbe in 
fbussfertigen Erkennen und Bekennen der eignen Schuld und Todeswiirdigkeit die durch 
//Christum volbrachte Siihne ergreift (Kom. HI: 24, 25, 28, vgl. Joh. VI: 29, 51) ihre 
//Hoffnung vor Gott allein und ausschliesslich auf diese Entsiihnung griindet. Hiermit wird 
»der Glauben aber — weitenfernt, ein blosses Eiirwahrhalten eines Lehrsatzes zu seiu — 
»ein pcrsbnliches Verhiiltniss zu Christi Person" (Joh. VI: 29) caett. et p. 490: Sobald 
//wir die fides (gleich den Leuten bei Jak. II: 14) definiren wiirden als die Orthodoxia, so 
//miissten wir auch mit Jak. sagen: fides non iustificat. Definiren wir aber die fides im 
#Sinne von Jak. II: 5. Kom. III ff. Gal. III f. (Hebr. X f.), als die That des Bauens 
//auf Christum, als die pars posiliva conversionis ad Chrislnm, so diirfen wir auch ohnc 
//Gotteslasterung den Satz nicht fallen lassen : Fides sola iustificat." — Da Costa , Voorll. 
nover het O. T. II. 1. p. 143 sq. : »Een geloof met zwakheid , met ongcloof, met opstand 
#dc8 vleesches gemengd, maar levcnd , maar oprecht, maar zich die oprechthcid ook onder 
//den zwaarsten aanval bewust , als dat van Job , is duizendmaal betei\ dan eene kennis van 
»God, effen, wijs, verstandig, strcng zedelijk, Gods verborgen wegen rechtvaardigend , — 
//maar bespiegelend , maar zonder liefde , maar juist door overmaat van ijver voor Gods 
//eere, koud." — Egeling, Weg der Zaligheid, caett. ed. 1. t. II. p. 228: »Het gcloof 



0 R A T I 0. 



119 



«verkeert in 't algemeen omtrent alles, wat God ons ter onzer zaligheid in zijn woord 
#opcnbaart; maar meer bijzonder omtrent datgene, wat in nadruk Evangelie mag genoemd 
#worden, en de blijde boodschap van Gods genade over ons door J. C. in zich bevat. Wij 
»gelooven in Hem en zijn Evangelie, als wij bij ons zelven aangaande de waarheid van 
//dit alles regt overtuigd zijn, en daaraan gaarne onze toestemming geven"; p. 231: //Het 
z/regte geloof is werkzaam niet alleen omtrent het Evangelie en de genadegaven Gods, 
fdaarin aan ons beloofd, maar vooral ook omtrent den Heere J. C. zelven"; p. 232: //Het 
»is volstandig. Het moet eene hebbelijkheid in ons worden, die wij niet kunnen of willen 
//afleggen, Joh. XV: 4 — 7. I Joh. II : 28 a ", ct p. 233 sq. *Het is levendig en hrachtig. — 
»Pareau et Hofstedjs de Groot, Comp. Bogmat. et Jpolog. Christ. ed. 3. § 67. p. 157: 
//Est fides illa animi conditio, qua homo praevenienti Dei amori se confidit, sive obsequi- 
«tur ; qui amor se cum in omnibus rebus , tum maxime in Iesu Christo patefecit , atque 
//demonstrat. Itaque fides est primum quidem praestita Iesu Christo; neque tamen in hoc 
fsubsistens , sed et altius se erigens, fides praestita Deo", et in Obs.: //Haec est fidei notio 
//in N. F. , conf . imprimis Gal. II : 20 , eaque hominis naturae et cum patre Deo eoniunc- 
//tioni respondens, sed in Ecclesia deinde hacc notio multum fuit perversa." — Et Scholten, 
Leer der Ilerv. Kerh, caett. ed. 1. t. II. p. 16 sq. : #Het geloof is — de werkzaamheid 
//des menschen , die , getrokken door de kracht der waarheid , die zich in Jezus' woorden en 
//handelingen openbaart, (Joh. VI: 44, 68. Matth. XVI: 17), Hem erkent als den Christus , 
//den Zaligmaker der wereld, (Joh. IV: 42. VI: 69. XI: 27. VUI: 24. XIV: 11. XVII: 8) 
//en op grond daarvan aan Hem zich toevertrouwt , (Joh. XI: 27. VIH: 24. XIV : 11. XVII : 8), 
»om door de innigste vereeniging met Hem , zijne goddelijke levenskracht en zijnen geest 
«zich zelfstandig eigen te makcn, gelijk de rank, die met den wijnstok verbonden is, bloeit 
#en vrucht draagt", (Joh. XV: I vv.), et p. 148: #Ware het geloof in Protestantschen 
//zin, even als bij de Socinianen en lloomschgezinden , niet anders dan autorileitsgeloof, een 
«bloot "verstandelijh voor icaar houden, hetzij op het gezag der kerk, hetzij op dat des 
//bijbels, dan ware de stelling, dat alleen het geloof regtvaardigt , der goddelijke heiligheid 
' //onwaardig. Nu echter volgens het Protestantisrae het geloof de hieni, dewortel, iepotentia 
»is van 's menschen geheele godsdienstige leven , en zich uit zijneri aard niet anders , dan 
*in de werken der liefde openbaren kan (Heid. Kat. vr. 64), nu wordt het eene miskenning 
//van het ware begrip des geloofs aan hetzelve nog iets ter onzer regtvaardiging bij God 
«te willen toevoegen." — Nec possum, quin his addam praeclarum Luckh effatum in 
//Schneideki Beutsche Zeitschr. caett. 1854. N°, 22. p. 187 sq. : #Man mag noch soviel 
«spotten iiber die sogenannte Pektoral-theologie , und allerdings macht das Herz allein noch 
«nicht den waren Theologen, aber der Kopf allein thut es auch nicht, am wenigsten der 
fbloss formelle Vcrstand und die allgemeine Menschenvernuft , sondern Kopf und Herz 
'zusammen , und der ganze geistige Mensch zusammen gefasst in dem Christlichen Bewusst- 
//sein und durch dieses historisch bestimmt. Wo diese harmonische Ganzheit und Bestimmt- 
heit des christlichen Lebens fehlt , da geht entweder das blosse Herz , oder der blosse Kopf 
//mit der Theologie dureh, und es entstehen die Desorganisationskrankheiten , die nervosen 



120 H. E. VINKE 

#Fieberzustande des Pietismus, des Mysticismus, der Orthodoxie und des Rationalismus , 
«welche einander hervorrufen, und wie im Wetteifer die Kirche storen und verderben." 

130) Vid. mea lilrorum Symb. Edcl. reform. Nederl. ed. p. 402. 

181) Vid. Ioh. VH: 16, 17. VIII: 12 coll. XII: 46, 47. XVIII: 37. 

132) Vid. Matth. IV: 17,23. V:2. XI: 1. XIII: 3. Ioh.VI:59. VIII: 1. 1 Ioh. 1 : 5 al. 

133) Cf. omnino Ullmann, Reformatoren vor der Beform. I. Vorr. s. XVII sqq. 

134) Cf. Ullmann, 1.1. s. VI ubi: «Hatte dieses Drama", inquit, Eeformationem intel- 
ligens, //nicht cine christlich-iichte , aus guter Quelle gcschopfte, und mit tiefer erfahrungs- 
//miissiger Ueberzeugung festgehaltene Lehre, cinen neuen gereinigten Glauben zu seiner eigent- 
//lichen Grundlage gehabt, so wiire es ohne wahre innere Bedeutung, ohne sicheren Halt 
//gewesen und erfolglos voriibergegangen". 

135) Praeclare Calvinus in Comm. ad Ioh. VII: 13: //ut in statu Ecclesiae", inquit, 
»bene ordinato locum non habet cffrenis licentia, sic, ubi metu compressa tenetur omnis 
«libertas, ut vocem nemo mittcre audeat, miserrima est conditio". 

136) Sic Ltjcke in Schneideri Beutsche Zeitschr. caett. 1854. N°. 22. p. 179: »Die 
//evangelische Kirche und Theologie", inquit, //gedeihet allezeit nur, wenn sie auf dem alten 
«wahren Spruche steht: Theologus (theologia) in scripturis nascitur." — Iul. Mullee, ibid. 
N°. 23. p. 214: //Die Stiitze der evangelischen Kirche ist und bleibt das Wort Gottes , 
//welches alle Ueberlieferungen der Kirche ohne Unterlass richtet und reinigt. Und eben 
//darum bedarf die evangelische Kirche in ihrem eigncn Innern eines Gebietes , in welchem 
«diese nie versiegende schopferischkritische Macht der gottlichen Offenbarung frei und unge- 
//hindert wirken kann, dass die Quellen immer offen bleiben, aus denen die evangelische 
«Kirche den Ursprung ihres Lebens geschopft hat. Diess ist das Gebiet der wissenschaft- 
"liche Theologie." idemque in eodem diar. 1851. N°. 27 sq. — Sciienkel in Ally. Kir- 
chen-Zeit. 1854. N°. 104. p. 850 sqq.: //Ein Christenthum ohne Christus ist gerade so viel 
//werth , als ein Tag ohne Sonnenlicht." — Lcbendiger Glaube an Chr. J. , eine Erneuerung 
//unserer Theologie und unseres Kirchlichen Lebens aus dem Worte Gottes, der heilige 
//Schrift heraus, — durch den heiligen Geist, — das wiire es, was uns helfen konnte. — 
//Aus der ewigcn Substanz des geoffenbarten Gotteswortes , aus der heilige Schrift und ihrer 
//freien Aneignung in lebendigen Glauben an den Sohn Gottes kommt uns allein Licht, 
//Kraft, Heil und seliges Leben. Suchet in der Sckrift , ruft uns unser Herr und 
//Meister zu, sie isfs, die von mir zeuget, (Joh. VI:" leg. V, »39). Das ist der einzige 
«•Weg, um hinanzukommen zu einerlei Glauben und Erkenntniss des Sohnes Gottes, und 
//ein volkommener Mann zu werden, caett. (Eph. IV: 13). Wenn wir diesen Wcg gehen, 
//dann werden wir auch der Aufforderung des Apostels Folge leisten : Lasset uns rechtschaffen 
»sein in der Liebe , und wachsen in allen Stiicken an dem , der das Haupt ist , Christus." — 
Hagenbach in Theol. Stud. u. Krit. 1854. I. p. 7 sqq.: //die Reformation war Riiekkehr 
»von — dem Autoritatsglauben im slechten zum Autoritiitsglauben im guten Sinne", idem- 
que alibi: //Die protestantischcn Kirche wiirdc sich selbst aufgeben, wenn sie die Schrift 
«aufgiibe." — Hundesjiagen , in Ally. Kirchenzeit. 1852. N°. 139 sqq. : //das Schriftpria- 



0 R A T I 0. . 121 

»cip ist nichts anders, als der Protestantismus selbst." — //Haben die Reformatoren in der 
"Hauptsache die Schrift nicht richtig ausgelegt, so ist mit dieser Ueberzeugung dem Pro- 
«testantismus sein religioses Fundament abgesprochen , und haben andererseits wir kein Ver- 
»trauen mehr zu der freien Schriftforschung , so ist auch mit dem Aufhbren dieses Ver- 
• trauens dem Protestantismus sein religioses Fundament entzogen." caett. — Palmer, ibid. 
1854. N°. 155 : »Wer unter allen Theologen seit der Eeformation hat die Grundprincipien 
»der evangelische Kirche, das Princip des allein normativen Ansehens der heil. Schrift und 
»das Princip der Rechtfertigung durch den Glauben, aus welcher in ihrer ehrlichen und 
/nvahren Passung die gesammte evangelischen Kirchenlehre in allen wesentlichen Punkten mit 
"logischer Nothwendigkeit folgt, dauernd zu erschiittern oder gar zu stiirzen vermocht " — 
Conf. et Ullmann et Umbreit, in Theol. Stud. u. Krit. 1855. I. p. 11 sqq. 

137) Vid. Con/. Belg. art. VII. Cat. Heidelb. quaest. 21. 

138) Vid. Ioh. III: 16. Cf. Ullmann, 1. 1. p. 13 sq. 

139) Vid. Rom. III : 23—28 al. 140) Vid. Epigr. LIX. Opuscc. t.I h p. 509. 

141) Vid. eius Hom. 3 in 2 ep. ad Thess. c. III. p. m. 381. 

142) Vid. Carp, Re/orm. ed. a Bretschneidero , Vol. II. p. 629 sq. 

143) Vid. Loc. Tlieol. ed. 1. a. 1521. p. 8, ed. 1. Conf. et Calvinus , qui Instit. rel. Christ. 
L. I. c. XHI. § 21 , in exponendo loco , qui est de Patre , Filio et Spiritu s. : »equidem ," inquit, 
»hic , si quando alias in reconditis Scripturae mysteriis , sobrie multaque cum moderatione phi- 
//losophandum : adhibita etiam multa cautione, ne aut cogitatio, aut Hngua ultra procedat, 
//quam verbi Dei fines se protendunt. Quomodo enim immensam Dei essentiam ad suum mo- 
//dulum mens humana definiat, quae nondum statuere certo potuit, quale sit solis corpus, quod 
//tamen oculis quotidie conspicitur ? Imo vero quomodo proprio ductu ad Dei usque substantiam 
//excutiendam penetret, quae suam ipsius minime assequitur? Quare Deo libenter permittamus 
//sui cognitionem. Ipse enim demum unus, ut inquit Hilarius, idoneus sibi testis est, qui 
«nisi per se cognitus non est. Permittemus autem , si et talem concipiemus ipsum , qualem 
"Se nobis patefacit, nec de ipso aliunde sciscitabimur , quam ex cius verbo ," caett. 

144) Sic e. c. Neander, der h. Bernhard, caett. p. 235 de Anselmi sententia de satis- 
factione dicit: "die bei allen ihren Miingeln doch aus der Tiefe des christlichen Bewusstseins 
"und Christlicher Anschauung geschopft ist"; et Sciienkel, ne plura afferam , in Cens. 1. 
de Wette, das Wesen des Christl. Glaubens, in Theol. Stnd. u. Krit. 1847. II. p. 468 sqq. 
ad quaestionis : //Ist die stellvertretendc Genugthuung Christi bloss als ein subiectiver Vorgang 
»im Menschen, oder als eine obiective Thatsache in Cott selbst aufzufassen ?" partem poste- 
riorem affirmando respondet, monetque: //Der eigentliche Zweck der Siihne war gewiss Aus- 
«gleichung und Wiederherstellung der durch die Siinde verlctzten llarmonie des Guten. In 
»dieser Beziehung hat die Anselmische Genugthuungslehre ihre unwiderlegliche Wahrheit. 
"Anselm hat nur darin geirrt, dass er die Genugthuung in das Gebiet eines gewohnlichen 
"Rechtshandels herabzieht und so einen kunstlichen , aus der Processualistik hergenommenen 
'/Rechtsfall aus ihr gemacht hat. Dass aber die beleidigte Gottheit wieder ausgesohnt werden 
"raiisse, das halten wir fiir die Grundlage aller Religion. — Immerhin geben wir dem Verf. 

16 



122 



H. E. VINKE ORATIO. 



»gerne darin Kecht, dass es falsch sey, die Versohnung nur als einen Vorgang in Gott be- 
#greifen zu wollen, wie es falsch ist, anzunehmen, dass sie nur in und mit dem Mensehm 
//vorgehe. Vielmehr muss die Versohnung smeohl in Gott als auch in Menschen vorgehen ; 
*die Siinde muss sowohl von Seiten Gottes vergeben, als im Menschen durch den Glauben 
ngetilgt werden; und das kann, wie die Kirchliche Lehre allein consequent auseinandersetzt, nur 
//durch einen Gottmenschen gcschehen. — Bie Versbhnung ist ein Ge/ieimniss, in dem fiir den 
//menschlichen Verstand die Gottlichc Liebe mit der gottlichen Gerechtigkeit zu streiten scheint. 
//Dieses Geheimniss suchte Anselmus mit seiner Theorie gleichsam zu zergliedern , in seine 
//Theile aufzulosen ; und es ist ihm nicht gelungen. Warum sollten wir das Geheimniss nicht 
//mit dem Glauben anerkennen, da es doch unserem innersten Bediiriniss entspricht", caett. 

145) Vid. 1 Cor. XIII: 12. 

146) Vid. Ioh. VIII : 39, 56. Matth. XXII: 31, 32. Rom. IV: 1—5, 9—24. Gal. 
III: 6—9, 14—18, 29. Hebr. XI: 8—19. Iac. 11:21—23. 

147) Valet hoc de Christi discipulis, ipso hac in terra degente; de tribus hominum 
millibus , Pentecostes die , ad eius castra conversis , Act. II : 40 sqq. , de aulico Aethiopico , 
Act. Vin: 26 sqq., de Coenelio, Act. X, de aliis. 

148) Egregie Columban sec. Neandee, Denhwiirdighh. caett. II. p. 163, monebat: «dass 
tfweun nur erst Alle als Kinder Gottes durch die Gemeinschaft der Liebe und die Einheit des 
//evangel. Sinnes mit einander verbunden wiiren , aller streit sich leicht werde beilegen lassen." 

149) Praeclare Augustinus, in Ps. XXXII. Enarr. IH. § 29. Opp. t. IV. p. 296 A. 
#Tunc esse desinent," inquit, //fratres nostri, si desierint dicere: Pater noster." 

150) Vid. Philipp. III: 15. 151) Vid. Act. XVI: 30. 

152) Vid. N. C. Kist, Oratio de religionis Christianae indole practica, uti antea semper, 
sic omnino hodie tnultum neglecta, habita d. 9 m. Eebr. a. 1852. L. B. 1853. 

153) Eph. IV: 15. 154) Ioh. XVII: 20, 21. 

155) Iuvat hic addere hoc Weeenfelsii Epigr. Opp. t. II. p. 502. Epigr. XXVII: 

O utinam terris pietaS antiqua rediret, 

Simplexque et nondum litigiosa fides ! 
Eelligioque foret non bella irasque fovere, 

Quae Christi lacerant, heu sine fine! gregem. 

Sed cordis probitas divini maxima cultus 

Pars foret, et recti non simulatus amor: 
Et Christum puro et sincero corde vereri, 

Seque adeo tota tradere mentc Deo. 

156) Vid. G. I. Muldee, Eedevoeiingen , den 27 en en 28 en Maart 1854, bij gelegenheid 
der overdragt van het Rectoraat aan de Hoogeschool te Vtrecht, uitgesproken , p. 50. 

157) Vid. mea Or. de germano Philosopho , optimo Theologo , hab. a. d. 8 Dec. a. 1836 , p. 33. 

158) Vid. G. I. Muldee, 1. 1. p. 62. 159) Vid. eius 1. de Senectute, c. XIX. 
160) Vid. Or. pro Aechia poela, c. I. 161) Vid. G. I. Muldee, 1. 1. p. 55. 



ACTA IN SENATU 

A°. 1854—1855, 

Rectore HENRICO EGBERTO VINKE, 
Graphiario LUDOVICO CHRISTIANO van GOUDOEVER. 



Die 28 rn. Martii. Rector Magnificus Gerardus Iohannes Mulder a 
Senatu Amplissimo in cathedram ductus, habita oratione derebus, 
quae Academiae , ipso Bectore , evenerunt prosperis et adversis , da- 
tum sibi successorem proclamat et salutat Virum Clar. H. E. Vinke. 

Die 22 m. Iunii. Vir Doctissimus Bernardus ter Haar, Theol. Dr. et 
Euangelii apud Amstelodamenses Interpres, Decreto Regio d. 2 
m. Martii Theologiae in hac Academia Professor Ordinarius creatus , 
munus auspicatus est, habita oratione de historiae ecclesiasticae et 
theologiae moralis studio, his maxime diebus arcte coniungendo. 

Die 19 m. Iulii. Leguntur Literae Curatorum diei 8 m. Iulii, quibus cum 
Senatu communicatur Viro Clar. G. I. Mulder Decreto Regio scho- 
larum habendarum vacationem dari, et Curatores pro potestate 
ipsis eodem decreto concessa adiutores Clar. Mulderi designasse 
I. G. Gunning, Chemiae Lectorem, C. L. Vlaanderen et A. C. 
Oudemans. 

16* 



124 



ACTA IN SENATU. 



Die 14 m. Februarii. Rector ad Senatum deferfc, e Literis a Curatoribus 
datis apparere, Virum Clar. I. C. Swyghuisen Groenewoud pro- 
pter aetatem septuagenariam Decreto Regio a die 1 m. Ianuarii 
a. 1855 rude donatum esse. 



Senatui placet honoris causa summos in Medicina honores con- 
ferre in Virum Doctissimum Petrum Bleeker, ex oppido Zaan- 
dam, Matheseos Magistrum Philosophiae Naturalis honoris causa 
Doctorem et Medicum militarem in Insula Iava primarium. 

Designantur quatuor viri, e quibus a Rege Augustissimo Rector 
in proximum annum eligatur: 
Ex Ordine Iuridico I. van Hall. 

// Phil. Theor. et Lit. Hum. A. van Goudoever. 
// Medicorum L. C. van Goudoever. 

// Math. et Phil. Nat. P. Harting. 



Designantur etiam quatuor viri, e quibus Senatus Acadeinici 
Graphiarius eligatur. 
Ex Ordine Theologico 



Iuridico 

Phil. Theor. et Lit. Hum. 
Math. et Phil. Nat. 



H. E. Vinke. 
A. C. Holtius, 

loco Clar. van Hall. 

A. VAN GOUDOEVER. 

C. H. D. Buys Ballot. 



Assessores constituuntur : 

Ex Ordine Phil. Theor. et Lit. 
// Medicorum 
// Math. et Phil. Nat. 
// Theologico 



Hum. L. G. Visscher. 

L. C. VAN GOUDOEVER. 

Th'. G. vanLidth de Jeude. 

B. TER HAAR. 



\ 



0 R A T I 0 

DE i 

HISTORIAE ECCLESIASTICAE ET THEOLOGIAE MORALIS 
STUDIO, HIS MAXIME DIEBUS, ARCTE CONIUNGENDO, 

ttUAM HABUIT 

BERNARDUS ter HAAR, 

XHEOL. DOCT., 

A. D. XXin M. IUNII A. MDCCCLIV, 

QUUM ORDINARIAM THEOLOGIAE PROFESSIONEM IN ACADEMIA 
RHENO-TRAIECTINA SOLEMNI RITU AUSPICARETUR. 



ACADEMIAE EHENO-TEAIECTINAE CUEATOEES ! VIBI AMPLISSIMI ! 
QUIQUE HIS AB ACTIS ES, VIE CONSULTISSIME ! 

MAGNIFICE ACADEMIAE EECTOE! 

QUI IN PEOVINCIA ET UEBE EHENO-TEAIECTINA AUCTOEITATE 
ESTIS CONSPICUI, VLEI SPECTATISSIMI ! 

GUAEUMVIS AETIUM ET DOCTEINAEUM PEOPESSOEES! VIEI 
CLAEISSIMI ! — LECTOEES \ DOCTOEES , MAGISTEI ! VIEI DOCTIS- 
SIMI, EEUDITISSIMI ! 

LITTEEAEUM SACEAEUM INTEEPEETES! IN QUOEUM NUMEEO 
NONNULLI QUONDAM ACADEMIAE SODALES VEL COLLEGAE 
MIHI FUISTIS CONIUNCTISSIMI ! VIEI PLUEIMUM VENEEANDI! 

QUI HAC IN ACADEMIA BONIS AETIBUS OPEEAM NAVATIS, IU- 
VENES PEAESTANTISSIMI ! COMMILITONES SUAVISSIMI! 

VOS DENIQUE OMNES, QUOTQUOT ADESTIS , CIVES ATQUE 
HOSPITES, SUO QUIQUE LOCO HONOEANDI , AUDITOEES EX- 
OPTATISSIMI! 



Si quis vestrum, Auditores Humanissinri ! iam ante suspicatus est, 
me , quum hanc cathedram adscenderem , gravissimae veluti molis onere pres- 
sum, valde commotum ac perturbatum fore, hunc vera auguratum esse et 
mentem animumque meum, hac ipsa hora, bene perspicere, lubenter con- 
cedo ac profiteor. Nec sane video, cur hanc animi commotionem et per- 
turbationem celare vel dissimulare frustra studeam , quam mei inviti vultus 
et vox agitata cuiquam , oculos atque aures in me convertenti , satis super- 
que proderent. Si enim vel loci vel muneris, quod capessendum est, digni- 
tas Oratori aliquid timoris iniicere potest, Rheno-Traiecti , in amplissima 
bonarum artium sede, doctissimorum virorum iuvenumque lectissimorum 
corona stipatus — magna insuper hominum cuiusvis ordinis et loci adstante 



128 



B. ter HAAR 



caterva — dicturus sum. Ex honorificentissimo Regis decreto Professoruni nu- 
mero adscriptus atque in hanc sedem evocatus, cum Historiae Ecclesiasticae 
tum Theologiae Moralis provinciam demandatam mihi video; quarum disci- 
plinarum studia quo pluris faciam, eo magis me perturbet necesse est 
insignis, quae ad hoc requiritur, doctrinae atque eruditionis copia. Sunt 
alia quoque, quae in auspicando hoc munere metum augeant. Philippum 
Melanchthonem , summum Theologum, eundemque in omnibus humanio- 
ribus litteris atque artibus gemini secundum, quum tener adhuc iuvenis in 
Professorum ordinem reciperetur, statim Orationis Inauguralis suae prae- 
stantia Latinique sermonis elegantia auditorum omnium aures atque animos 
adeo demulsisse- sibique devinxisse legimus, ut hi tenerae eius aetatis pror- 
sus obliti, laetissimam de ipso spem atque exspectationem (non vanam pro- 
fecto illam!) animo conciperent. At quonam animo (haud arroganter hoc 
a me dictum existimari velim — magna componere parvis liceat !) at quo tan- 
dem me animo esse censetis, quum haec recordor, quumque ad meam 
aetatem iam provectiorem et sermonis mei egestatem mens mea vel cogitatio 
redit. Etsi enim, quum ipse adhuc iuvenis studiis operam navarem, La- 
tine scribendi et loquendi haud prorsus ignarus vel insuetus fuerim — 
scilicet hoc turpe ac dedecori censendum fuisset discipulo e Lennepii scholis 
profecto — nunc tamen, cum, post Academicum stadium decursum, vi- 
ginti, et quod excurrit, anni praeterlapsi sint, hunc Latini sermonis usum 
raihi prorsus in desuetudinem abiisse — quisque — vel me tacente — satis 
intelliget, et mihi ingenue illud confitenti facile condonabit. Accedunt 
eximia plane erga disciplinas illas, quas docendas ac tractandas suscepi, 
Royaardsii merita. Quae quanta et qualia fuerint ipsa mortem eius lu- 
gens agnovit Academia Traiectina. Quod et vos prae aliis compertum et 
perspectum habetis, Viri Clarissimi! qui desideratissimum virum tam diu 
fraterno amplexi estis amore! et vos, egregii Iuvenes! qui Rotaardsii di- 
scipulis vos quoque annumerandos esse recte gloriamini, et dilectissimi 
Praeceptoris imaginem et memoriam , haud unquam perituram , veluti in 
cordis penetralibus reconditam servatis, ad rogum usque pio amore colen- 
dam ! Quid denique commemorem temporum , quae vivimus , conditionem , 
ingravescentibus in dies litibus, tam commota et tam perturbata, quae 
Academici muneris, quod mihi imponatur, onus, semper grave illud ac 



■V 



0 R A T I 0. 



129 



difficile, gravius etiam quam alias ac difficilius reddant. Quae omnia si 
quis animo perpenderit , haud facile me affirmantem, moestum ac treme- 
bundum me hanc cathedram adscendisse, dissimulationis vel affectatae et 
fucatae modestiae accusaverit. 

Nec desunt tamen , quae ad animum demissum erigendum , quin etiam 
dulci quodam laetitiae sensu perfundendum , egregiam vim habeant. Quam- 
quam enim omni disciplinae, si qua ad Theologiae studia pertinet, per- 
multum utilitatis atque emolumenti inesse intelligo, ea tamen, quae in 
Religionis et Societatis Christianae Historia cognoscenda, enarranda, tra- 
ctanda versatur, eximia quadam laude atque industria digna mihi videtur ; 
si illam saltem Historiae tractandae viam sequaris, quae minime nuda ac 
tersa enarratione absolvitur, sed quae etiam magnos rerum flexus ac mu- 
tationes sequitur et considerat, eorumque caussas atque effectus exponit; 
verbo dicam: illam Historiae tractandae rationem, quae vere Pragma- 
tica dici potest, quae Polybium patrem atque auctorem habuit, quam e 
Brittannis maxime Robertsonus et Gibbonus , e Germanis Heerenius , 
Planckius, ut alios mittam, aequalibus suis commendarunt , cuiusque in 
hac nostra patria Heusdius ille vester, et genuinus ac germanus eius 
discipulus Royaardsius felicissimi fuere cultores. Hic nimirum Historiae 
ita tractatae est fructus longe uberrimus, quo nihil dulcius, nihil iucundius, 
nihil utilius excogitari potest, ut non solum hominem ipsum in scena pro- 
deuntem atque agentem videamus, sed sapientissimi Dei Moderatoris 
Christique Regis gubernationem veluti in speculum inflientes, summa ve- 
neratione atque admiratione abripiamur; unde sequitur, illum qui tantarum 
rerum cognitionem discipulis suis impertiat — in quo Borgerus summmn 
Historici munus posuit — iure meritoque administrum dici ac veluti prae- 
conem Providentiae divinae. Quidni igitur laeter, A. A! eiusdem Provi- 
dentiae numine ac singulari Dei erga me favore mihi contigisse, ut in hac 
disciplinarum parte et regione, quam semper in deliciis habuerim, totus 
degere, totus versari possim, vitaeque tabernaculum collocare mihi liceat. 

Quod quum dico , nolite putare de altera demandatae mihi provinciae 
parte minus honorifice a me iudicari, vel me eorum probare iniquita- 
tem, qui vel Exegesin, vel Dogmaticam vel Historiam tanquam, Theolo- 
giae reginam laudibus extollunt, sed Theologiam Moralem vel Ethicen 

17 



130 



B. ter HAAR 



Christianam veluti ceterarum ancillam et pedissequam spernunt et vituperant. 
Longe secus est. Theologiam moralem, quae non solum externos mores 
sed omnem spectat hominem internum ; quae Anthropologiam , Philosophiam , 
Historiam complexa, fere omnes Theologiae disciplinas in auxilium vocat, 
et prorsus intactam relinquit nullam , perquam arduam sed haud minori- 
bus quam Historicum studium laudibus dignam, et, si fines ac fructus 
respicias, nemine in sororum consortio inferiorem esse habendam asseverare 
nullus dubito. 

Quid? quod in Ethicam Christianam verissime quadrant, quae de Philo- 
sophia Veteres praedicarunt ; eam opes nobis recludere longe ditissimas , 
quae non furto eripi, non incendio absumi, non naufragio absorberi pos- 
sunt , quaeque certam et rectam viam commonstrant , ad assequendum 
summum illud bonum, quo cetera omnia continentur. Quid multa? Quam 
alienum iniquuin istud, quod redargui, de Theologia Morali iudicium a 
mea sit sententia, spero fore ut et ipsa muneris, quod capesso, professio 
et haec mea qualiscunque Oratio demonstret. Nimirum ! argumentum 
orationis quaerens , illud prae aliis , quae magis etiam allicerent , eligen- 
dum esse duxi, quod utrumque studium, in quod toto pectore incumbam, 
complecteretur. Dicam igitur: de Historiae JScclesiasticae et Theologiae 
Moralis studio , his maxime diebus arcte coniungendo. Quod cum iam ag- 
grediar, vos omnes, Auditores Humanissimi! quotquot adestis, ut ingenii 
mei ac diccndi mediocritatem , ea quae in vobis est, humanitate, bene- 
volentia ac patientiS sublevetis, etiam atque etiam rogatos volo. 



At , cum iam in eo versetur nostra oratio , ut ad argumentum , quod tractan- 
dum putavi , propius accedam : ecce nobis occurrunt , qui mihi obiiciant : 
vide qui tu rem tuam bene agas, qui perperam connectis vel potius per- 
misces et confundis dispares Theologicae disciplinae partes, quae si minus 
sibi invicem adversentur, toto coelo a se distare et differre videantur; cui 
dubio ut respondeam forsitan hoc unum proferre sufficiat , e notissimo Cice- 
ronis dicto //cunctarum artium ac disciplinarum commune quoddam esse 
vinculum" atque, //uti omnes naturae partes sunt coagmentatae inter sese 



0 R A T I 0. 



131 



et arctissimo quodam nexu cohaerent," sic certo certius nullam esse Ency- 
clopaediae Theologicae partem , cuius cum ceteris huius Disciplinae partibus 
non communis quaedam sit ac necessaria cognatio. 

Ut vero nemo haec a me dicta in sensum a mea mente alienum acci- 
piat , quid velim paulo accuratius definire lubet. — Et sane haud inficior 
Historiae Ecclesiasticae et Theologiae Moralis disciplinas , singulas ad scholae 
diligentiam exactas , suisque cancellis circumscriptas , diversas omnino spec- 
tare Theologiae partes , adeoque in scholis seorsim esse tractandas. Hoc 
duntaxat in mente habui, has Theologiae partes ita esse comparatas, ut 
altera ab altera minime sit aliena, sed potius mutuo quodam cognationis 
vinculo sint coniunctae ; ita quidem ut una alteram illustret , altera alteri 
mirifice prosit atque opituletur; adeoque in utriusque studio neque hoc illi 
esse anteponendum , neque in hoc illove segnius , sed omnino ita esse ver- 
sandum , ut illud huius auxilio magno sine damno carere non posse , hoc 
ab illo permultum praesidii atque ornamenti mutuari, probe teneamus. 
Quod ubi demonstravero , operam non perdidisse mihi videbor probare stu- 
dens Ilistoriae Ecclesiasticae ac Christianae Ethices studium arcte esse con- 
iungendum. Cur vero talem utriusque studii coniunctionem his maoaime 
diebus bene animadverti omnibusque Theologis vel Theologiae studiosis 
curae cordique esse velim — de hoc postmodum agemus. 



Agite igitur, A. A. H. H! et primum de Theologiae Moralis ad Historiam 
Ecclesiasticam bene tractandam atque adhibendam usu et fructibus vi- 
deamus ! 

Arctissimum illud, quod utramque disciplinam coniungat, cognatonis 
vinculum, iam in eo, ni fallor, cernitur, quod utrique, si rem ad vivum 
resecueris, idem esse consilium reperies. Nimirum Historia Ecclesiastica 
bene tractata atque adhibita, aeque ac Theologia Moralis, morum prae- 
ceptrix , vitae vere Christianae magistra sit oportet. Atque hoc paulo ube- 
rius explicare -liceat ! 

Ecquis Litterarum Sacrarum tam inscius est , ut ignoret vel negare sustineat , 
Iesu Ciiristo, optimo hominum Conservatori , quum Societatem hisinterris 

17* 



132 



B. t e r H A A R 



conderet, quae iure meritoque Regnum Coelorum audit, pro singulari ac plane 
divino, quo humanum genus est amplexus amore, hoc morale ac sublime 
fuisse consilium : ut cunctos homines , quotquot ipsi nomen darent ac fidem 
haberent, morte sua redemtos atque a teterrimo servitutis iugo liberatos, 
ad novam mentem animumque informaret , in veram libertatem , in sui 
Deique similitudinem eveheret, eosque aeternae felicitatis redderet partici- 
pes. — Quicunque autem Theologiae Moralis studii amore imbutus ad 
Historiam Ecclesiasticam accedat, haud dubie id imprimis aget, ut bene 
indaget: quatenus Societas Christiana per varios temporum casus ac vicis- 
situdines huic morali et sublimi Iestj consilio satisfecerit. Et sane Religio- 
nis Christianae moralem vel, si vis, practicam indolem omni fere tempore 
conspicuam fuisse, saltem numquam prorsus latuisse, Historia teste, 
eademque duce, satis luculenter nobis apparebit. 

In memoriam revocate, quaeso, A. A! primi aevi Christi sectatores, 
a foedissima, quae ubique terrarum invaserat, morum depravatione immu- 
nes, sanctitate, fraterno amore, omni virtutum genere conspicuos! Et 
quorsum oculos convertatis pulcherrima pietatis, virtutis, constantiae, ne 
dirissimis quidem suppliciis fractae vel labefactatae , vobis proposita vide- 
bitis exempla. Quid Polycarpum , quid sacrum Martyrum agmen dicam, 
qui, etsi haud pauci eorum perperam virtutis culmen in martyrii laude 
posuerint — ad pyram et crucem usque Christi amore incensi atque in- 
rlammati vita ac morte se non solum Christi sectatores sed etiam imita- 
tores praestiterunt ? Quid Ambrosium, Augustinum, Gregorios, Chry- 
sostomum memorem, intaminatis fulgentia honoribus Ecclesiae lumina, 
quorum nomina etiamnum per omnium ora volitant? Quid Bernardum 
illum Clarevallensem , qui, monachicae licet virtutis studiosior,'tam vere 
pium se vita ac scriptis probavit, ut vel hunc vel neminem sanctorum co- 
rona, qua eum ornavit Ecclesia, dignum iudicemus. Quid Valdenses pris- 
corum Christianorum imaginem vita et moribus ad vivum referentes, ut 
probem qualis et quanta, medio etiam aevo, ad excolendos raores, ad 
ipsum animum humanum emendandum religionis Christianae fuerit vis et 
efficacitas? Quid? quod et hanc in ipsis sectis, quae Haereticorum vel 
Schismaticorum nomine tanquam atro carbone in Historia notatae sunt — 
Montanistas , Donatistas , Albigenses dico — non agnoscere non possumus ; 



0 R A T I 0. 



133 



quod et hanc quamvis absconditam vel nebulis obductam , in illis errori- 
bus studiisque, quae Christi Apostolorumque menti admodum contraria 
dixeris — Monachorum ac Stylitarum vitam asceticam, Elagelkntium insa- 
nos furores, Mysticorum somnia cogito — .haud prorsus desideramus. Et 
iam, quum fugatis nebulis laetior e tenebris affulgeret dies — ipsam sa- 
crorum instaurationem e sensu morali, iam pridem altissimo somno oppresso, 
sed demum expergefacto , originem suam traxisse et laetissima cepisse 
incrementa, Historia bene perspecta nos docet. Neque solum reformati- 
onem , a Luthero vel Zuinglio inchoatam , hanc moralem vel practicam 
indolem in fronte gessisse, sed Calvinum ipsum, haud minus vitae mo- 
rumque reformatorem atque emendatorem, quam Dogmatices acerrimum 
propugnatorem et vindicem esse dicendum — quisque Historiae indagator 
a partium studio alienus lubenter nobis concedet. Quid plura? Quicunque 
in Theologiae Moralis atque Historiae Ecclesiasticae studium pariter incum- 
bit, hic, ut opinor, in Societatis Christianae Histpria tractanda aliisve tra- 
denda Neandri maxime vestigiis insistet, atque in omni Historia, in qua- 
libet Religionis Christianae formae varietate, et quovis tempore, luculen- 
tissimum, unde huius Religionis vis atque indoles maxime moralis appa- 
reat, haud frustra sibi quaeret documentum. 

At quamvis Neandri consilium, id agentis, ut Historia teste ac vindice, 
Religionis Christianae genuina eluceret praestantia , summopere laudamus , 
nescio tamen an iis assentiendum sit, qui egregium Virum in inquirenda 
Historia aliquantulum genio indulsisse, et pro nativa indolis suae mansue- 
tudine, optima quaevis sperante, interdum de hominibus et rebus mitius 
quam verius existimasse censeant. Quidquid huius rei est, cavendum no- 
bis esse ne cuncta vel nimia in Historia laudando cuidam partium studio 
inservire videamur probatione vix indiget. Sed ab hoc quoque sedulo sibi 
cavebit, quicunque Historiae Ecclesiasticae atque Ethices Christianae stu- 
dium arcte coniunxerit. Ubivis in Historia, qua late patet, is videat ne- 
cesse est, quantopere abstracta rerum divinarum contemplatio , abstrusiorum 
dogmatum inquisitio , atque arcana Dei rimandi et perscrutandi studium 
cum Theologiae Morali tum morum emendationi ipsi et vitae vere Christia- 
nae nocuerint. Dolebit , dolebit , inquam , omni fere tempore extra atque 
iutra Ecclesiam plus philosophatum esse scholae quam vitae, et sectatores 



134 B. ter HAAR 

Christi ad Religionis Christianae practicam indolem multo minus attendisse 
quam huius Religionis dignitas postulet et vitae salus exigat. Quid refe- 
ram Gnosticorum in Oriente late sparsas familias? Manichaeorum Aeones 
et Pleromata ? Neoplatonicorum Christi doctrinam veluti in Procrustis lecto 
ad suam Philosophiam adaptandi et torquendi conamina? Num testes 
advocem Monarchianorum , Arianorum, Apollinaristarum , Nestorianorum , 
Monophysitarum rixas , quac Muhammedi facilem in Oriente pararunt victo- 
riam ? Num moestas renovem querelas de litibus acerrimis , post instaurata 
sacra inter Protestantium familias denuo exortis, quae laetissimam Refor- 
mationis segetem vastarunt? At taedet haec in memoriam revocarc, atque 
eo magis his supersedere licet, cum Clarissimus Kistius ante biennium, 
quum regundae Leidensis Academiae munus iterum poneret, Religionis 
Christianae indolem practicam male ac multum esse neglectam, qua est 
sagacitate et doctrinae ubertate, in variis Historiae periodis veluti digito 
monstraverit. 

Nihil tamen iuvaret optime scire, quaecunque in Historia bene sint 
gesta vel merito in nostram reprehensionem incurrant, nisi huius rei cog- 
nitio , in practicos usus conversa , ad verae sapientiae virtutisque disciplinam 
referatur. Historia vere a Cicerone lux veritatis dicitur, sed eam ex eius- 
dem sententia magistram vitae esse probe tenendum est. At , si quis alius , 
ad hoc attendet quicunque utriusque studii arcte coniuncti pari amore 
ardet, neque hic ante in tractanda aliisve tradenda Historia bene suas 
partes se gessisse sibi persuadebit, quam et ipse animadverterit et disci- 
pulorum suoium animis inculcaverit , quaenam inde praecepta et nobis et 
tempori, quod vivimus, sint derivanda; quinam inde ad vitam moresque 
regundos atque emendandos colligendi sint fructus. Hac ratione tractata 
societatis Christianae Historia — quodetiam in spe ac votis habuit Neander, 
quum eiusdem Historiae conscribendae consilium animo conciperet — expe- 
rientiae ac pietatis "Christianae erit optima schola, unde egregiam petamus 
disciplinam bene beateque vivendi. Sic demum eadem Historia, aeque ac 
Theologia Moralis, vere dici poterit vitas C/iristianae magistra morumque 
moderatrix. 

Iam semel atque iterum Augusti Neandri nomen huic orationi in- 
texui, et mihi temperare non possum, quin immortalia cius merita cele- 



0 R A T I 0. 135 

brein, quamvis summum Virum qualibuscunque meis laudibus longe esse 
maiorem penitus persentio. Historiam Religionis et Societatis Christianae 
iam dudum bene multis dumetum quoddam satis late patens at. aridum vi- 
sum esse neminem paulo peritiorem fugit. Hinc factum, ut nulla fere 
fructuum , quos gesserat ager , ratione habita , in illo solum vepres ac spinas 
anxie nimis et cupidius quaererent rerum ante gestarum indagatores et perscru- 
tatores. Quod non solum in Centuriatoribus Magdeburgensibus , sed etiam 
in Spittlero, Henckio, aliisque egregiis ceteroquin viris, reprehendendum 
esse recte, ut opinor, monuerunt Viri docti, qui Neandro parentarunt. 
Neander vero plane diversam haec tractandi viam et sibi sequendam pu- 
tavit et aliis commendandam. Ubivis in societate Christiana Coeleste illud 
Regnum ob oculos habens, omnibus terrenis regnis et societatibus humanis longe 
sublimius et stabilius, omne illud ex Historia veluti aurum e terra eruen- 
dum atque in media luce ponendum curavit, quidquid divinae religionis 
vim beneficam ad miserorum mortaiium animos consolandos atque emen- 
dandos patefaceret , quidquid facile in practicum usum converti posset adeo- 
que vitae inserviret vere Christianae. Et tam feliciter rem suam egit, ut 
opere nondum perfecto et sibi et religioni, quam vita et scriptis tuitus 
est, monumentum condiderit aere perennius. Eat nunc aliquis et de meritis 
eius detrahens perfricata fronte altoque supercilio affirmet Neandrum to- 
tum internae vitae contemplationi deditum res externas parum curasse ; eum 
iudicii acumine cedere Spittlero ; ingenii ubertate , quae sales et lumina 
spargit, Hasio; in accuratissima fontium descriptione vel aestimatione 
Gieselero ; vel eum in dictionis perspicuitate et stili elegantia Merleio , 
Hagenbachio, Bungenero minorem esse habendum ; vel his omnibus concessis 
nullum horum coryphaeorum Neandro , Historicorum quondam principi , pal- 
mam erepturum, vel debitas id est sunimas' laudes denegaturum esse per- 
suasum mihi habeo ! Favete pii Neandri manes ! Tuam imaginem quo 
diutius intueor, eo magis te venerari, admirari, adamare animus iubet. 
Faxit Deus, ut haec tua imago mihi semper ita obversetur, ut hanc con- 
templando, te ducem sequendo, tuaque scripta nocturna diurnaque manu 
versando, omnes, qui meas scholas adeant, reddam sapientiores , meliores, 
vere Christianos, atque ipse in dies sapientior meliorque evadam. 



136 



B. ter HAAR 



Si, hisce enucleatis, satis constat de Theologiae Moralis studio ad Hi- 
storiam Ecclesiasticarn bene tractandam atque adhibendam usu et fructi- 
bus — spem prae me ferre licet, A! A! fore ut vos et nunc assentientes 
habeam asseverans atque efficere conans: //Historiae Ecclesiasticae studium 
ad doctrinam morum bene explicandam et rite aestimandam esse effica- 
cissimum." Profecto et hic satis latus huic orationi se ostendit campus. 
Ne. tamen in illo perlustrando vestra attentione, benignius mihi con- 
cessa, abuti videar, brevitati studebo. 

Quanti Historiam eiusque usum et fructus in Theologicis fecerit 
Royaardsius , cum omnis eius institutio optime declaravit , tum ipse in 
Oratione illa, quam dimidiato saeculo in finem vergente habuit, ex hac 
ipsa Cathedra elocutus est. Meministis illum Historiae dignitatem vindi- 
cantem atque eius vituperatoribus his respondere verbis : // Audio , at quae 
reponam plura habeo ; unum illud regero : absque Historiae ope nullam 
facile disciplinam recte pertractari. Historia facem praefert singulis sarie 
disciplinis Theologicis; illius nisi auxilium imploremus, nulla rite excolatur 
Theologia vere liberalis. Haec illustrat omnem illum orbem Theologicum. 
Haec cavendum docet ab erroribus, quibus indulgent dogmatisantes et 
philosophantes contemplando. Haec in iustam nos ducit viam. Haec 
hodierna et futura a praeteritis divelli non posse, quippe e seminibus antea 
sparsis fructus esse ortos, quos hodie animadvertimus , serio monet." — 
Ita Royaardsius. Et quod vir ille egregius de Theologia Historica, 
ex omnuim consensu, penes quos hac de re iudicium est, vere dixit, 
id de Historiae in morum doctrina explicanda atque illustranda multi- 
plice et vario usu verissime praedicari posse arbitror; ut inde appareat, 
quomodo notiones niorales, quae humanae naturae divinitus sunt inditae, 
pro varia temporum et populorum indole sese formaverint, in matu- 
ritatem magis magisque adoleverint, donec religionis Christianae ope 
perfectionis veluti culmen attingerent. Quod cum bene perspicerent 
Wettius , Scuwarzius , alii , in hac disciplina exponenda Historicain 
praesertim viam et rationem esse ineundam exemplo suo probarunt, aliis- 
que commendarunt. 

Uti autem aliarum Religionum cognitio egregie eo valet, ut praeclara 
Euangelii indoles et plane singularis Christianae Ethices praestantia sole 



0 R A T I 0. 



137 



clarius enitescat; sic Historia Ecclesiastica sola nos edocere potest, quo- 
modo Iesu Apostolorumque institutio moralis, per seculorum decursum, a 
Christi sectatoribus sit accepta, explicata atque adhibita; quam variam, 
pro populorum et temporum, ingenii atque opinionum diversitate, Ethice 
Christiana induerit formam ; quid Romano-Catholicorum inter et Protestan- 
tium , Lutheranorum et Reformatorum , Scholasticorum et Mysticoruni , 
Iansenistarum et Iesuitarum doctrinam moralem discrimen intercedat ; quos 
denique casus , sive prosperos seu adversos , Theologiae Moralis studium , ab 
illo inde tempore, quum adhuc in incunabulis versaretur, ad hunc usque 
diem expertum sit. 

Et quantopere talis Historica disquisitio Theologiae Moralis cultorem 
vel doctorem, qui hanc disciplinam tractandam aliisve tradendam hac 
nostra aetate suscipit, adiuvet, incredibile dictu est. 

Nec admodum vereor A. A! quod ad partem Historicam attinet, ne 
illa, quae hucusque disputavi, in dubium vocari queant, at fortasse mihi 
occurrunt, qui in parte theoretica construenda vel tractanda Theologiae 
Moralis studium haud ita Historiae Ecclesiasticae ope indigere opinentur. 
Sed aut ipse egregie fallor, aut egregie falluntur, qui ita statuant, cum 
Historia et hic omnibus Ethices penetralia intrantibus facem praeferat at- 
que optimam sternat viam. Quid? quod iam in introitu, ubi quaestio 
nobis est dirimenda; utrum haec nostra disciplina cum Theologia contem- 
plativa vel Dogmatica coniunctim explicari debeat, ut veteri consuetudine 
receptum erat, an vero, uti post Danaeum et Calixtum consuevit, seorsim 
tractanda sit , Historiam consuluisse iuvabit. Quid enim illa? //Videte" 
inquiet //quamdiu Christianae Ethices studium , quae iure suo disciplinae 
nomen sibi vindicat, in magnum scientiae veraeque religionis detrimentum 
fuerit spretum et neglectum!" Mox vero addet: //Cavete tamen ne neces- 
sarium vinculum atque arctissimum nexum, quo utraque disciplina copu- 
latur, ita negligatis, ut quod Deus ipse coniunxerit prorsus divelli 
patiamini ! A Christo ipso perfectissirno virtutis exemplo , et fide in illo 
posita, verae sanctitatis et vitae Christianae fonte, principium moralitatis 
esse repetendum (praeeuntibus non solum Apostolis sed omnibus fere 
primorum temporum doctoribus) facile nobis persuadebit. Sic quoque, 
ubi in principium vel fundamentum inquirimus, cui veluti aedificium 

18 



138 



B. ter HAAR 



totius doctrinae moralis superstruendum sit, accuratior Historiae cognitio 
tutissimam nobis viam muniet. Denique de gravissimis, quae Anthropo- 
logiam spectant, quaestionibus — uti de libero hominis arbitrio, de 
natura peccati, de vitiositatis , quae genus humanum infecerit, labe — de 
quibus adhuc sub iudice lis est — haud dubie eo cautius et verius iudi- 
cabimus, quo maiorem atque interiorem cum Augustini, Scholasticorum , 
Reformatorum , iisque contradicentium adversarioruin scriptis contraxerimus 
familiaritatem. 

Si Theologiae Moralis pars theoretica multarum quaestionum difficultate 
premitur , pars praciica , de qua itidem verbo agendum est , quae in sin- 
gulis hominis Christiani officiis exponendis versatur, e multorum opinione 
nimia perspicuitate laborat. Qua de re iam suo tempore questus Muretus 
multos esse tirones ait, qui tam communia et contrita esse, quae hic do- 
ceantur , ut ad ea percipienda doctore nihil opus sit; at, quamvis et hanc 
opinionem falsam esse omnes norunt, qui nostram disciplinam non tantum 
de limine salutaverint , sed paulo interius perspexerint j quomodo tamen 
cavendum, ne gravissimorum officiorum prorsus necessaria expositio, citius 
quam par est, e lassitudine taedium pariat. Et hic ad Historiam Ec- 
clesiasticam provocandum et refugiendum esse existimo, quae suos nobis 
recludat thesauros, quorum ope Euangelii praecepta ubera praestantissi- 
morum exemplorum copia exornentur atque illustrentur. Quidni etiam 
prisci aevi scriptorum testimonia, quidni Poetarum (Prudentii, BoeTmi, 
Eortunati, Aviti), ubi moralia tractant, vocem audiamus? Sic mirum 
in modum rerum ubertatem et varietatem accrescere videbimus, et forte 
sperare licet, fore ut Theologiae Morahs pars practica et iis, qui ini- 
quius de illa iudicent , nequaquam nudus atque aridus locus , sed amoenior 
hic et illic venustis Eloquentiae vel Poeseos floribus pictus et distinctus 
ager videatur. 

Sed qualis et quantus Historiae Ecclesiasticae in Theologia Morali ex- 
plicanda sit usus, id clarius etiam elucet in parte ascetica, quae nobis 
ostendit, qua via et ratione, quibusnam adminiculis in propositam sibi 
perfectionem moralem Christi sectator feliciter enitatur; quaenam maxime 
impedimenta virtutis et vitae vere Christianae obstent incrementis ; quaenam 
cuivis, de animi salute sollicito, similitudinemque Dei et Christi piis su- 



0 R A T I O. 



139 



spiriis appetenti immineant pericula. Hic statim in oculos incurrat necesse 
est, non solum iucunditatis sed multo magis magnae, quam afferant, 
utilitatis caussa talia exempla ex Historia esse petenda. Hic eadem Hi- 
storia praeceptricis atque admonitricis personam agens, adcunctos, quoruni 
non occlusae sint aures, vocem dirigit, eosque hortatur, ut bene atten- 
dant, ubinam ingenium humanum in Deo Christoque colendo maxime 
aberraverit; quaenam recta sit semita, in qua firmo atque indefesso pede 
tuto sit progrediendum , quid cane atque -angue peius fugiendum sit. Sed 
iam me reprimam fas exigit. Verendum enim esset, ne positos huic ora- 
tioni terminos egrederer, si diutius singulis immorari vellem. Videtis, uti 
spero, Historiae Ecclesiasticae studium ad doctrinam morum bene expli- 
candam et rite aestimandam esse efficacissimum. • Videtis utramque disci- 
plinam alteram alteri mirifice prodesse atque opitulari, adeoque utriusque 
studium , ut utrique suus tribuatur honos et iustum statuatur pretium , 
arcte esse coniungendum. 



Sed quorsum spectavit haec nostra oratio? — Nimirum eo, A. A! ut 
probe intelligatis , mihi quoque , ex meo ipsius iudicio , illud incumbere 
officium, ut utriusque studii exercitandi atque excolendi amore atque 
ardore imbuam horum generosa iuvenum pectora. Quod officium eo san- 
ctius atque antiquius mihi videtur, quo magis animo et cogitatione per- 
pendo, quid sibi requirat et postulet haec nostra aetas. Restat igitur ut 
quibusnam de caussis Historiae Ecclesiasticae et Theologiae Moralis stu- 
dium his maxime diebus sit coniungendum , paucis exponam. 

Hanc nostram aetatem , uti in ceteris , sic quoque in Theologicis dis- 
ciplinis et studiis felices atque insignes progressus fecisse nemo facile in- 
ficias ibit. Quod si quis negaverit, hunc potius morosum temporis acti 
laudatorem, quam aequum horum temporum iudicem appellaverim. Ab 
altera vero parte concedamus oportet , altioris , quam dicunt Theologi , Cri- 
tices molimine multa, quae olim ab omnibus satis firma et stabilia ac 
prorsus indubitatae fidei haberentur, adeo esse concussa et labefactata, ut 

18* 



140 B, tek H AAR 

ipsum fundamentum, quo nititur Religio Christiana, nonnullis vacillare 
videatur. — Euangelii Historiam , si Strauszium , Feuerbachium , Brunonem 
Bauerum audias, vel nugarum et fabularum esse plenam, quibus ne mu- 
lierculae et pueruli quidem credant, vel saltem a carceribus inde ad cal- 
cem mythis esse accensendam , quis nescit ? Quos si forte eo minus refor- 
midandos esse existimes , quo maiore protervitate atque audacia in Euangelii 
veritatem et fidem Historicam sint grassati : ecce alii , haud spernendi 
Theologi, e Tubingensi schola profecti in aciem progrediuntur , qui Apo- 
stolicam, quae dicitur, aetatem suis armis aggressi iam Historiam quoque 
Ecclesiasticam ab eius primordiis denuo construendam atque ad aliam tru- 
tinam examinandam esse clamant. Et quanquam Religionem Christianam , 
quae ab acerbissimis hostibus petita e tot pugnis et praeliis victrix dis- 
cessit , in hoc quoque certamine , Christo moderante Rege , salvam atque 
incolumem fore pro certo habeo et confido : in eo tamen , si quid video , 
omnes consentient prudentiores , coniunctis viribus .atque armis ipsam Euan- 
gelii arcem esse defendendam. At videte hominum dementiam vel socor- 
diam ! Dum his nostris diebus extrinsecus hostium agmina ingruunt; dum, 
e multorum sententia , servile Hierarchiae Romanae iugum haud minus 
extimescendum Europae populis et societati Christianae imminet — Protes- 
tantes velut i Cadmaeos fratres in sua viscera saevientes videmus, ac si 
prorsus immemores essent illius dicti , quod Stanislaum Hosium , acerrimum 
Hierarchiae Romanae propugnatorem prodidisse legimus ; //Bellum Haere- 
ticorum pax est Ecclesiae! — Mordeant et comedant se invicem , ut eo 
citius a se invicem consumantur !" — Quod cum saepius mecum reputo , 
A. A ! Hierosolymorum fere oppugnatorum et Zelotarum intus inter sese 
digladiantium furore vastatorum tristissima mihi obversari solet imago. In 
patria nostra acerbissimas lites dogmaticas , paene extinctas et sufFocatas , 
denuo exarsisse animo dolemus. Et quisque veram patriae atque Ecclesiae 
salutem curans acerbissimo doloris sensu non affici non potest, videns et 
cogitans , tanquam navem turbulentis in undis , ita discordiis et vehemen- 
tissimis opinionum in contraria ruentium fiuctibus quassatam atque agita- 
tam hanc nostram Ecclesiam. Iam vero si quaeritur, unde aegrotantis 
Ecclesiae sanatio exspectanda sit, vel quaenam tot malis et morbis ingra- 
vescentibus remedia sint afferenda, iterum in diversas partes, veluti in 

y 



0 R A T I O. 



141 



oppositas sibi acies discedunt Christi sectatores. Alii , quos haud ita procul 
a Romano Catholiois distare facile agnoscas, in iis, quae ipsi e pueris 
edocti sunt, acquiescendum adeoque credendum esse iubent, quod credit 
Ecclesia , omnesque dissentientes coercendos vel expellendos esse autumant. 
Alii, licet ab omni vi dissentientibus inferenda abhorreant, auctores nobis 
sunt, ut his maxime diebus nos ad avitae Confessionis Palladium reci- 
piamus, ne sectae nascantur e sectis et totum corpus Christi multa in 
disiecta membra nervis et capite destituta divellatur et dilaceretur. Alii , 
verentes ne libertas Christiana quid detrimenti capiat, cavendum esse mo- 
nent ne iugum, quod maiorum humeri ferre recusaverint, denuo nostris 
humeris imponatur, neque divinis humana aequiparentur. Alii disruptis 
his vinculis omnia misceri et turbari queruntur. Alii denique veritatis 
aeque ac pacis amantissimi intra atque extra Iliacos muros peccatum esse 
haud negant,-sed scientiae abusus scientiae usu esse tollendos existimant; 
a libera eademque pia et docta veritatis inquisitione nunquam intermittenda 
vel potius a Deo ipso, summo veritatis auctore eodemque Tutore, solum 
illud remedium mali esse sperandum atque implorandum arbitrantur. Et 
me maxime ab horum partibus stare eo lubentius fateor, quo apertius 
Historia nos docet, omnes hominum conatus ad sedandos animos et 
restituendam pacem — concilia , symbola , colloquia , henotica — vel mi- 
nime suffecisse vel fausto ac prospero caruisse eventu. Quotquot autem, 
etsi laudabili ducti consilio tollendi Christianorum dissidia, a talibus reme- 
diis unicam Ecclesiae sperant atque exspectant salutem , admodum vereor 
ne idem illud experiantur, quod histrioni quondam in ludicro spectaculo, 
coram Carolo V eiusque aulicis habito, accidisse legimus. Hic scilicet, 
in scena prodiens et Leonis X personam agens vix vidit ignem , a Luthero 
incensum , quin huc illuc oculos vertens , unde aquam hauriat , ad incen- 
dium extinguendum quaerit. Mox duae urnae, quarum altera aqua altera 
oleo erat repleta , eum advertunt j et statim prosiliens has arripit , sed 
bonus ille et miser non aquam sed oleum igni infundit, et iam flamma- 
rum assurgentium adspectu perterritus, praeceps e scena se corripit atque 
aufugit. 

Ne tamen haec mea dicta ita interpretemini , quaeso A. A! quasi ex 
mea sententia in praesenti rerum conditione nil boni vel laeti esset lau- 



142 B. ter HAAR 

dandum, aut nihil prorsus ad auream pacem et tranquillitatem revocandam 
esset agendum et periclitandum. Immo vero multa esse, quae animum 
tristem consolentur atque ad laetitiam erigant, grato erga Deum animo 
recordamur. Etiamsi haec nostra tempora (quod cupidius quam verius a 
nonnullis factum) vix vel ne vix quidem Reformationis temporibus aequi- 
paranda censeamus , et nunc tamen religionis , veritatis amorem , qua nihil 
sanctius et pretiosius sit habendum, in innumerorum animis experrectum 
esse , ipsae illae lites , quas dolemus , quas lugemus , quarum nos taedet et 
pudet, alta voce testantur. In tanto sententiarum divortio, in tot disso- 
nantibus rixantium verbis , inter illos quoque , qui de quovis liberalioris in- 
genii Theologo iniquius iudicent, subinde non agnoscere non possumus 
testimonia et desideria mentis Deo Christoque dicatae , quae in coeli inhiat 
atque anhelat sanctitatem et beatitudinem. Et nunc bene multos — quidni 
dicam plurimos — reperiri Christi sectatores , uti Dei Christique , ita fratrum , 
uti veritatis, ita pacis amantissimos ex animo gaudemus. Cuncti denique, 
quotquot jnelioris mentis atque indolis sunt — licet diversis partibus, 
sectis , nominibus addicti — licet , si fidei capita quaeras , toto coelo a se 
invicem dissentire affirment, aut .revera dissentiant — magis magisque 
tamen in eo consentiunt , nullam esse fidem Deo acceptam , nisi vita , 
factis moribusque comprobatam. Quid, quod etiam Pietismum cum fla- 
grante doctrinae Ecclesiasticae tuendae studio haud minus flagrans vitae 
excitandae vere Christianae studium arcte coniunxisse, et, in oppugnandis 
et corrigendis omnis generis vitiis, in succurrendo lapsis et miseris, multisque 
aliis nominibus egregie de societate Christiana meritum esse lubentur fatemur. 

Quae cum ita sint, A. A! magna me tenet spes, fore ut haec nostra 
aetas magis magisque perspiciat, vitam vere Christianam caput et prin- 
ceps esse in religione; hoc quoque ipsius Iesu, optimi Servatoris, fuisse 
consilium sublime et longe saluberrimum , ut genus humanum ad virtu- 
tem , amorem et sanctitatem informaretur. Et quidquid metuant et refor- 
mident alii, hanc laetissimam spem nunquam mihi eripi atque ex animo 
evelli patiar, ita fore, ut Deo moderante Christique auspiciis ex hac tur- 
bulentorum atque agitatorum temporum commotione novus, idemque melior 
enascatur rerum ordo, quo humanum genus ad sanctitatem Deique simi- 
litudinem propius accedat. 



0 R A T I 0. 



143 



Ad metam mihi propositam properare me sinite , A. A ! Iam perspicitis , 
ut opinor, quibusnam de caussis Historiae Ecclesiasticae et Theologiae 
Moralis studium Ms maxime diebus arcte esse coniungendum asseveraverim. 
Si enim iterum quaeritur, quanam via vel quonam auxilio aegrotanti nostrae 
Ecclesiae sit succurrendum : alii quid respondeant et sentiant sibi viderint; 
equidem hoc interrogatus vix habeo, quod respondeam; dicam vero, quod 
sentio. Theologum, qui hisce diebus doctoris munus auspicatur, optime 
rei Christianae ac suae aetati consulere persuasissimum mihi est, Religionis 
Christianae indole morali illustranda et commendanda, adeoque Theologiae 
Moralis, eiusdemque vere Christianae, explicatione , nec minus practico 
Historiae Ecclesiasticae usu. Historia sic tractetur, ut norma morum op- 
tima, vitae Christianae dux et Magistra habeatur. Atque utinam haec 
nostra aetas Historiae vocem monitricem audiat atque auscultet, minime 
ut Cassandram incassum augurantem, vel Pythiam incerta de suo tripode 
oracula edentem, sed audiat tanquam Deum, tanquam Christum ipsum in 
illa loquentem. Theologiae Morali nimium neglectae suus stet honos, 
suum restituatur pretium, at sic excolatur, ut a Christo principium petat 
atque omnia ad Christum referat. Esto igitur, Theologiam Dogmaticam 
reginae instar esse colendam, ita regnet atque imperet et illa, ut post- 
habitis infructuosis litibus , maximi faciat maximamque curam gerat eorum , 
quae maxime spectant ad vitam. Omnes Theologiae disciplinae religioni 
et vitae adeoque Ethices Christianae consilio inserviant. Religio Christiana 
generis humani fermentum se probet. Cuncti denique Theologi , coniunctis 
viribus, omni cura et studio eo enitantur, ut accelerent laetissimum illud 
tempus , piis omnium cultorum Dei desideriis et precibus exoptatum atque 
imploratum, quo, sedatis rixis, compositis litibus, extmctis discordiae faci- 
bus, hoc aureum Pauli effatum: vivo, sed egomei nonamplius, at Christus 
in me tivit unicum universae Ecclesiae superstes sit Symbolum! 



Quod si autem ea felicitas mihi contigerit, ut qualicunque mea institu- 
tione futuri Sacrorum Antistites in utriusque studii amorem magis etiam 
incitentur atque exacuantur — hoc vobis acceptum referam , Viri Amplis- 



144 



6. ter HAAR 



simi! huius Illustrissimae Academiae Curatores! — Nimirum vestro in- 
signi erga me favori Augustissimi Regis placitum debeo, quod me The- 
ologiae Professorem creavit. Quos honores , quam singularem vestram erga 
me , alius Academiae alumnum , benevolentiam , quanti faciam , verbis 
eloqui prorsus nequeo; at gratum animi vobis devincti atque obstricti sen- 
sum magis factis studiisque vobis testificari et comprobare, quam verbis 
enunciare aut magna quaevis vobis polliceri , haud dubie e vestrum quoque 
sententia praestat. Audivistis , Viri Amplissimi I quantopere in obeundo 
hoc munere crucier et perturber magni iliius Viri cogitatione et recordatione , 
in cuius locum me succedere voluistis; cui cogitationi si indulgerem prope 
abesset, quin deficiente prorsus mihi animo, ex hac ipsa Cathedra de- 
scenderem. Sed alea iacta pedem referre non licet. Nec ipse , si possem , 
regredi vellem. Omnipotentis et benignissimi Dei fretus auxilio, qui per 
tot annorum spatium, in tot susceptis et peractis laboribus nunquam mihi 
defuit; qui me acerbissimae cladis dolore afflictum et lugentem sustentavit 
et erexit — huius igitur auxilio nixus, — si quid in me est eruditionis, 
assiduitatis , studii amoris, id omne, quantulumcunque est, ita adhibebo 
atque impendam , ut horum iuvenum studiis , Academiae , Ecclesiae , patriae 
inserviam. Si vero Royaardsii vestigiis insistens tali decessore, qualem 
ipsum omnes cognovimus et dileximus , licet longe inferior , non plane 
indignus deprehendar successor, erit, quod summopere mihi gratuler et 
gratias Deo reddam quam maximas. Ceterum , Viri Perillustres ! idem ille 
bonorum omnium Largitor ut vos diu salvos incolumesque servet , et ut 
vestra cura, vestris auspiciis, huius inclytae Urbis atque Academiae honos 
et gloria in dies crescant atque adaugeantur , in votis et precibus habeo 
ardentissimis ! 

Si vera est Veterum sententia — est autem verissima — intuendo et 
suspiciendo egregia proavorum vel aequalium exempla mirifice ali atque 
augeri imitandi studium — talia exempla, quae et me incitent atque in- 
flamment, animoque deficienti novos admoveant stimulos, profecto in hac 
alma Musarum sede nec mihi desunt, quum defunctos in memoriam re- 
voco, vel quum vos intueor, Viri Clarissimi! variarum artium et discipli- 
narum in hac Academia Professores ! earumque ornamenta et decus ! — 
Quidni autem fatear? (sit venia fatenti!) me vestro adspectu magis angi 



0 R A T I 0. 



145 



et sollicitari , quam incitari atque inflammari , ut vos , tales tantosque viros , 
duces sequar. Haesitante pede, vestro ordini adscriptus, honorificum 
mihi oblatum locum occupo. Haestitante lingua vos, Viri Celeberrimi! 
collegas compello et saluto. Accipite me tanquam fratrem et socium , 
quaeso , qui suae mediocritatis et vestrorum meritorum probe conscius , 
vestra familiaritate uti, vestris monitis et consiliis frui permagno sibi ducet 
honori, et licet a vobis omnibus, vel iunioribus vel senioribus cum doc- 
trinae praestantia tum ingenii dotibus longe superetur, id tamen aget, ut 
in omnibus illis exhibendis officiis, quae mutuam alant amicitiam, a 
paucis se vinci et superari sinat ! — Atque hoc vobis praesertim spondeo , 
Theologiae Professores ! Viri gravissimi ! quibuscum earundem disciplinarum 
studium , adeoque arctior etiam me iunget necessitudo. Vos , ut me vestro 
favore, vestro amore complectamini , ut me vacillantem sustentetis, ut mihi 
vestra experientia instrui, vestra doctrina doceri concedatis, obsecro atque 
obtestor. Ac magnam et laetam spem in animo concepi , fore quod peto. 
Nonne mihi, quum dubius atque anxius haererem, utrum oblatum mihi 
munus acciperem an recusarem , ita succurrere voluistis , ut qui moestus ad 
vos accessissem , laetior a vobis discederem ? — Nec metus valde me angit , 
ne iis quaestionibus , quae hoc potissimum tempore Theologorum animos 
advertant et suspensos teneant, nostri animi disiungantur. — Nonne tu, 
Clarissime Boumanne ! in memoria Clarissii , quem tecum venerari atque 
admirari nunquam desinam, ita Theologum veri nominis nobis delineasti, 
ut , si tale exemplum vel e longinquo sequerer , me terque quaterque felicem 
praedicarem? Quod reliquum est, Viri gravissimi ! amicus nobis Plato, 
amicus Socrates, sed magis amica veritas. Hanc veniam damus petimusque 
vicissim. Uti autem veritatis studiosissimum , ita et pacis amantissimum 
me vobis comprobare studebo. Coniunctis licet imparibus viribus, eodem 
consilio ductis laborem et vitam Theologicis studiis impendere nobis Deus 
concedat, et, si quid mea vota valent, Vos diu valebitis , vigebitis! Funesta, 
quae huic Academiae Royaardsium eripuit, mors vestris parcet diebus; 
vobisquc continget , rude donatis , placidae senectutis otio frui, antequam 
optirae de Patria et Ecclesia meriti ex hoc vitae stadio in beatas beatorum 
sedes evocemini! 

Salvete et vos, Viri Clarissimi, Leidenses Theologiae Professores! qui 

19 



146 



B. ter HAAR 



dulci non solum Haganae Societatis consortio , sed tot aliis nominibus mihi 
estis coniunctissimi ! qui, quali erga me sitis animo, hoc ipso die, vestra 
mihi gratissima praesentia, hic palam testificari voluistis. Quot quantaque 
Praeceptoribus iam dudum defunctis, Voorstio, Clarissio, Palmio de- 
beam, grato erga Deum animo adhuc recordor; atque obmutesceret haec 
mea lingua mallem quam taceret, quid debeam, Praeceptoribus Aestu- 
matissimis, Clarissimo Kistio, quem, extincto Royaardsii lumine, in ma- 
gnum Historici studii incrementum , diu superstitem fore non tantum Leida 
precatur, sed et haec Academia Traiectina, quae et illum et Scholtenium 
alumnos habuisse gloriatur; et tibi quam maxime, Celeberrime Hengeli! 
qui te mihi, iuveni et viro, in prosperis atque adversis amicum integerri- 
mum, patris instar colendum, et tam fidum studiorum ducem probasti, 
ut quidquid iuvenis profecerim, id magis tuum quam meum esse arbitrer. 
Favere mihi pergite, Optimi viri. Equidem, quantum potero, eo intendam, 
ut me et in pOsterum vobis commendem , atque idem illud , quod nos 
iungit amicitiae vinculum , iungat et utramque academiam Lugduno Batavam 
et Rheno-Traiectinam. 

Tandem ad vos haec mea oratio se convertit, Iuvenes Ornatissimi, Prae- 
stantissimi ! quos brevi auditores et commilitones nacturus sum. — Quo- 
tiescunque lectissimorum iuvenum coronam, in ipso aetatis fiore, corporis 
vigore, mentis sanitate, ingenii dotibus conspicuam intueor, nescio quo 
dulcissimo laetitiae sensu animus afficitur et perfunditur. Redit toties et 
mihi illius iucundissimi temporis recordatio, quod cum amicis in Aca,- 
demia degi, quo iuvenilis animus, spretis voluptatis illecebris, pulcra 
quaevis et sublimia appetit , quo Litterarum et Poeseos amor primulos suos 
emittit fiores. Quae recordanti mihi ipsa iuventus cum iuvenili vigore re- 
dire videtur, quasi in vestrum sodalitium iterum adscitus, vestrorum stu- 
diorum consors et socius vocarer. Et quidni vestrorum studiorum consors 
et socius dicerer, qui, quo serius ad hano cathedram accessi, eo melius 
intelligo et persentio, multa, vos docendo, mihi esse discenda, ut hoc 
meo munere ita fungar, ut vestra , Ecclesiae et Patriae salus, Theologicae 
disciplinae dignitas et huius nostrae Academiae honos et fama a me postu- 
lant. Huius nostrae Academiae inquam; nam postquam, relicta civitate 
patria, ruptis tot amicitiae et propinquitatis vincuhs, deposito sacratissimo 



0 R A T I 0. 



147 



munere, reliquos, qui mihi supersint dies, vobis vestrisque studiis dicare 
constitui, totus iam Vester sum et Vester esse pergam. Et quidquid 
in me praeceptore desideretis, scitote tamen, Iuvenes! et confidite, illud 
mihi curae cordique fore, ut nunquam vobis vestrisque studiis desim. Ce- 
terum, quid in institutione mea summutn futurum sit, quod vobis in- 
culcare studeam — hac mea Oratione habita — nolite quaerere. Quan- 
quam enim et vobis cavendum et mihi sedulo invigilandum est, ne illic 
Pantheismi subtilioris vel ditiarias cuiuslibet formae, ne hic Separatismi 
et Fanatismi laqueis circumventi irretiamini; ex animo tamen gaudeo me 
hanc sortitum esse provinciam, in qua, relictis vel sepositis acerbioribus 
litibus , Historiam ipsam loquentem inducam , vel talia vobiscum commu- 
nicabo , qualia maxime mores et vitam spectant. — //Pectus est , quod 
Theologum facit!" Hoc Neandri dictum, quod vir summus pro vitae et 
studiorum tessera usurpavit, et a nobis, qui in iisdem castris una milita- 
bimur , nostro vexillo inscriptum velim ! — //Non me cuiquam mancipavi , 
nullius nomen fero." Et hoc Senecae effatum, quod Reinhardus operis sui 
immortalis, doctrinam morum exhibentis, titulo exarandum curavit, iterum 
iterumque vobis in memoriam revocabo. Nec tamen illud dictum ita inter- 
pretabor, ut vos e Stoicorum mente arrogantius sapere vel sentire doceat, 
sed ut, neque in Veterum placita neque in cuiusvis recentioris Philosophi 
vel Theologi verba iurantes , tales evadatis (quales his maxime diebus futuros 
Sacrorum Antistites mihi opto) viri avrdqxeig , Theologi vere Eclectici! 
Hanc dico avxdqxuav, qua Heusdius , vir immortalis, suorum discipulorum 
animos imbuere voluit, quae licet fixis et stabilibus principiis nitatur, 
humanae imbecillitatis haud immemor, se sine divino auxilio nihil pollere 
probe cognovit. — Tali pectore in Theologiae studia incumbatis, Iuvenes 
dilectissimi ! quotquot Christo eiusque Ecclesiae nomen dedistis. Me prae- 
ceptore vel potius eiusdem itineris comite utamini, et, quoties temporum 
aestuatio vel nostrae tenuitatis conscientia nos angit vel deprimit, manibus 
atque oculis in coeluni sublatis , has pias , tanquam mentis Deo Christoque 
devotae suspiria , effundamus preces t Sol veritatis ! Sol iustitiae illustra nos ! 

DIXI. 



19* 



SERIES LECTIONUM, 

IN ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA 



INDE A FERIIS AESTIVIS ANNI HDCCCUV CSQUE AD FBRIAS AESTIVAS ANNI MDCCCLV 
A PROFESSORIBUS ET LECTORIBTJS HABENDARUM, 

RECTORE 

HENRICO EGBERTO VINKE. 



■ 

IN PACULTATE THEOLOGICA. 

✓ 

Philosophiae de Deo , sive Theologiae Naturalis historiam antiquiorem 
«narrabit H. Bouman, diebus iovis et veneris, hora IX. 

Critices sacrae leges ad difficiliores S. S. locos applicabit H. Bouman, 
die lunae, hora IX. 

Hermeneuticae sacrae partem alteram tradet H. Bouman, die martis, 

hora IX. 

lesaiae Vaticinia interpretabitur H. Bouman, diebus iovis et veneris, 
hora X. 

Epistolas catholicas explicabit H. Bouman, diebus lunae et martis, 
hora X. 

Historiam JEcclesiae Christianae tradet B. ter Haar, diebus lunae, 
martis et iovis, hora I. 

Historiae Ecclesiasticae veteris monumenta exponet B. ter Haar, , 
die mercurii, hora I, die iovis, hora II. 

Theologiam dogmaticam tradet H. E. Vinke, diebus lunae, martis et 
mercurii, hora XI. 

Collocutionibus de Theologia jjopulari, cum commilitonibus habendis, 
vacabit H. E. Vinke, die iovis, hora XI et XII. 



SERIES LECTIONUM. 



149 



EtUcam Christianam docebit B. ter Haar, diebus lunae, martis et 
lnercurii, hora II. 

Theologiam pastoralem tradet H. E. Vinke, diebus lunae, martis et 
raercurii, hora XII. 

Puerorum doctrinae Christianae initiis erudiendorum exercitationem instituet 
H. E. Vinke, die veneris, hora XI. 

Commilitonibus , orationes sacras habentibus , praesides aderunt H. Bouman , 

H. E. Vinke et B. ter Haak, diebus et horis, tum sibi, tum commili- 
tonibus maxime commodis. 

IN FACULTATE IURIDICA. 

Boctrinam Pandectarum Muhlenbruchianam e voll. I et II enarrabit 
A. C. Holtius, diebus martis, mercurii, iovis et veneris, hora XII. 

Locum de hereditatibus e vol. III. die saturni, hora singulari, cum 
auditoribus constituenda. >" 

Institutiones Iustiniani interpretabitur B. I. L. de Geer, diebus lunae, 
martis, mercurii, iovis, veneris et saturni, hora VIII. 

Historiam Iuris Bomani tradet B. I. L. de Geer, die lunae, hora XII, 
diebus iovis et saturni, hora X. 

Encyclopaediam Iuris exponet B. I. L. de Geer , diebus martis , mercurii 
et veneris, hora I. 

Ius civile Nederlandicum docebit I. van Hall, die lunae, hora XII, 
diebus martis, mercurii et iovis, hora I. 

lus mercatorium et maritimum exponet I. van Hall, diebus lunae, 
mercurii et veneris, hora IX. 

Bem iudiciariam et rationem procedendi in causis civittbus explicabit 

I. van Hall, diebus lunae, mercurii et veneris, hora X. 

Exercitiis practicis , a provectioribus instituendis , praeerit I. van Hall, 
alternis mercurii diebus, hora vespertina VI. 

Bepetitorium de iure civitt, mercatorio et maritimo instituet I. van Hall, 
die lunae, hora I. 

Historiam gentium recentiorum pottticam tradet I. Ackersdyck, diebus 
martis, iovis et saturni, hora XI. 

Statisticam I. Ackersdick, iisdem diebus, hora IX. 



\ 



150 



SERIES LECTIONUM. 



Oeconomiam politicam docebit I. Ackersdyck, diebus lunae, mercurii 
et veneris, hora XI. 

Disciplinae Iuris naturalis fata et praecipua placita exponet G. G. Vreede, 
diebus lunae, rnercurii et veneris, hora IX. 

lus publicum Batavum tradet G. G. Vreede, diebus lunae et martis, 
hora VIII. 

Ius gentium Europaeum G. G. Vreede , diebus martis et saturni , hora X. 

Selecta de necessitudine Batavorum cum populis exteris , ab anno 1648 
usque ad nostra tempora, tradet G. G. Vreede, die saturni, hora I. 

Ius criminale , tam Batavum, quam commune , docebit G. G. Vreede, 
diebus mercurii, iovis et veneris, hora VIII. 

Codicem Quaestionum criminalium explicabit G. G. Vreede, die iovis, 
hora X, die veneris, hora I, die saturni, hora VIII. 

Publicis disputandi exercitiis alternis saturni diebus praeerunt Iuris Pro- 
fessores, hora XII. 

LN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

Logicam docebit C. G. Opzoomer, diebus iovis, veneris et saturni, 
hora II. 

Metaphysicam C. G. Opzoomer , diebus iovis , veneris et saturni , hora I. 

Historiam philosophiae veteris enarrabit S. Karsten, diebus lunae et 
iovis, hora II, aliave commodiore. 

Litteras Latinas docebit A. van Goudoever, diebus martis, iovis et 
veneris , hora XI , interpretando Sallustii Belli Iugurthini partem postremam 
et Virgilii L. II Aeneidos. 

Antiquitatem Bomanam A. van Gotjdoever , diebus martis , iovis et veneris , 
hora X. 

Litteras Graecas docebit S. Karsten, diebus lunae, martis, iovis et 
' veneris , hora XII , interpretando tum locos selectos ex Homeri Iliade et e 
Platonis opere de Bep., tum Sophoclis Antigonam. 

Antiqnitatem Graecam S. Karsten , diebus mercurii et veneris , hora IX , 
aliave commodiore. 



SERIES LECTIONUM. 



151 



Litteras Hebraicas tradet I. C. Swyghuisen Groenewoud, cum expo- 
nenda Grammatica , tum huius ut et Syntaxeos usu in legendis quibusdam 
V. F. capitibus historicis monstrando, die lunae, hora I, diemartis, horall, 
die mercurii, hora X et II. 

Litteras cum Aramaeas , tum Arabicas , I. C. Swyghuisen Groenewoud , 
die martis, hora XI, die mercurii, hora XII. 

Antiquitatem Hebraicam I. C. Swyghuisen Groenewoud, diebus lunae, 
martis , mercurii et iovis , hora IX. 

Ceterum provectiorum commilitonum desideriis, quoad poterit, satisfaciet 
libentissime I. C. Swyghuisen Groenewoud. 

Litteras Belgicas et Litterarum Belgicarum Historiam exponetL.G.VisscHER , 
diebus lunae, martis, veneris et saturni, hora X. 

Praecepta Stili bene Belgici L. G.- Visscher , diebus lunae , martis et 
saturni, hora II. 

Historiam gentium antiquarum, praecipue Lmperatorum Bomanorum aeta- 
tem, enarrabit S. Karsten, diebus martis et iovis, hora I, die mercurii, 
hora XII. 

Historiam medii aevi et recentiorum temporum enarrabit I. Ackersdyck, 
diebus mercurii et veneris, hora I. 

Historiam Patriae tradet L. G. Visscher, die lunae, hora XI, diebus 
martis et iovis , hora XII , die saturni , hora I. 

Lnstitutiones paedagogicas habebit S. Karsten , die saturni , hora IX et X , 
partim metrica explicanda, partim moderanda interpretatione selectorum 
Pindari carminum et Satirarum Horatii. 

Disputandi exercitationes , alternis hebdomadibus instituendas , modera- 
buntur A. van Goudoever et S. Karsten. 

G. Dorn Seifeen, Litt. Hum. Lector, praecipua tam antiquarum quam 
recentiorum gentium historiae facta enarrare, gentesque, quod ad culturae 
progressus, inter se comparare perget, diebus mercurii et saturni, hora XI 
aliave commilitonibus magis commoda. 

1N FACULTATE MEDICA. 

Anatomen docebit I. L. C. Schroeder van der Kolk, quater per die- 
rum hebdomadem, hora IV. 



152 



SERIES LECTIONUM. 



JHssectionibus cadaverum anatomicis , opportuno anni tempore institoen- 
dis, praeerit quotidie I. L. C. Schroeder van der Kolk. 

Anatomen generalem docebit et Organorum fabricam subtiliorem normalem 
et morbosam demonstrabit P. Harting , diebus lunae et martis , hora I. 

Physiologiam tradet I. L. C. Schroeder van der Kolk , diebus lunae , 
martis et iovis, hora VIII, die mercurii, hora IX. 

Experimentis et indagationibus physiologicis et microscopicis in laboratorio 
physiologico quotidie praeerit F. C. Donders. 

Biologiam generalem exponet F. C. Donders , die mercurii , hora XI , 
die iovis, hora X. 

Pat/iologiam , sectionibus cadaveris illustratam, F. C. Donders quater 
per dierum hebdomadem. 

Anatomen pathologicam , docebit I. L. C. Schroeder van der Kolk , 
bis per dierum hebdomadem, hora auditoribus commoda. 

Materiem medicam et praecipua therapiae generalis capita exponet G. I. Loncq, 
diebus lunae, mercurii et veneris, hora II. 

Plantarum historiam naturalem , imprimismedicinaliumtradetV.HARTma, 
die iovis, hora XI, die veneris, hora XII. 

Nosologiam et therapiam specidlem docebit G. I. Loncq, diebus martis, 
iovis et saturni, hora IX. 

Exercitationes clinicas in arte medica quotidie moderabitur G. I. Loncq, 
hora XI, in Nosocomio Academico. 

Exercitationes clinicas in ophthalmiatria , data opportunitate , moderabitur 

F. C. DONDERS. 

Theoriam artis chirurgicae tradet L. C. van Goudoever, diebus lunae, 
mercurii et veneris, hora VIII, die saturni , hora IX. 

Excercitationes policlinicas in arte chirurgica, diebus lunae, mercurii et 
veneris hora IX; ophthalmiatricas , diebus martis, iovis et saturni hora X; 
clinicas vero, tum chirurgicas, tum ophthalmiatricas quotidie moderabitur 
L. C. van Goudoever. 

Operationibus chirurgicis, in cadavere instituendis , qualibet oblata occasione 
praeerit L. C. van Goudoever. 

Deligandi exercitationes moderabitur L. C. van Goudoever, die lunae 
hora V — VII post meridiem. 



SERIES LECTIONUM. 



153 



Artis obstetriciae theoriam exponet L. C. van Goudoever, diebus martis 
et mercurii hora XII et dimidia post meridiem; morbos puerperarum et 
neonatorum die iovis hora IX atque XII et dimidia. 

Exercitationibus obstetriciis practicis praeerit L. C. van Goudoever, 
diebus lunae et veneris, hora XII — II, et ad parturientium lectulos qua- 
libet oblata occasione. 

Medicinam forensem exponet F. C. Donders , inde a feriis aestivis usque 
ad d. XV m. Februarii, jjoliticam medicam inde a die XVI m. Februarii 
usque ad ferias aestivas, diebus mercurii, iovis et veneris, hora II. 

Ophthalmologiam docebit F. C. Donders, diebus mercurii et saturni, 
hora I. 

B. F. Suerman, quamvis munere suo sit defunctus, selecta tamen quae- 
darn e disciplina pathologico-chirurgica tractabit capita, speciminibus e 
museo suo illustranda, diebus martis et mercurii, hora VIII matutina. 

Summam item eorum, quae de rite perfungendo medici officio ipse longo 
artis exercitio didicit, cum commilitonibus communicabit , diebus et horis 
deinceps indicandis. 

IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

Physicam ewperimentalem exponet R. van Rees , diebus lunae , martis , 
mercurii, iovis et veneris, hora I. 

Mechanicam analyticam R. van Rees , diebus lunae , mercurii et veneris , 
hora XI. 

Physicae mathematicae capita selecta R. van Rees, diebus martis et 
iovis, hora XI. 

Chemiam organicam docebit I. W. Gunning, Chemiae Lector, diebus 
lunae, martis et mercuiii, hora IX. 

Chemiam anorganicam , A. C. Oudemans, diebus iovis, veneris et saturni, 
hora IX. 

Chemiam analyticam, C. L. Vlaanderen, diebus lunae, martis et mer- 
curii, hora XII. 

Chemiam theoreticam , A. C. Oudemans , die lunae , hora X. 
Chemiam forensem , I. W. Gunning, die veneris, hora XI et XII. 

20 



154 



SERIES LECTIONUM. 



Chemiam pharmaceuticam , C. L. Vlaanderen, diebus iovis et veneris, 
hora X. 

Chemiam technicam publice docebit I. W. Gunning, hora deinceps 
indicanda. 

Chemiam practicam G. I. Mulder, quotidie in Laboratorio chemico. 

Botanices et Physiologiae plantarum elementa exponet C. A. Bergsma , 
diebus lunae , martis et mercurii , hora XI. 

Botanicam Historiam pZantarum medicinalium C. A. Bergsma, diebus 
lunae et martis, hora XII. 

Anatomiam plantarum C. A. Bergsma, diebus et horis, auditoribus 
commodis. 

Oeconomiam ruralem C. A. Bergsma , diebus mercurii et saturni, hora XII, 
duce compendio suo: Handboek voor de Vaderlandsche Landhuishoudkunde , 
ed. Trai. ad Rhen. 1842. 

Excursionibus Botanicis singulis hebdomadibus praeerit C. A. Bergsma. 

ZooZogiam docebit Th. G. van Lidth de Ieude , diebus lunae et martis , 
hora X. 

Anatomiam comparatam Th. G. van Lidth de Ieude , die mercurii , 
hora X. 

Anatomen et PhysioZogiam pZantarum docebit P. Harting , diebus lunae 
et iovis, hora II. 

Escercitationibus in usu microscopii studiis zootomicis , phytotomicis et che- 
micis applicato quotidie praeerit P. Harting. 

Astronomiam popuZarem tradet C. H. D. Buys Ballot, die martis, 
hora XII , die veneris , hora X. 

Astronomiae practicae vacabit C. H. D. Buys Ballot, diebus mercurii et 
iovis, hora pomeridiana octava in speculae auditorio. 

Elementa matheseos docebit C. H. D. Buys Ballot , ante ferias hiemales 
quotidie; post illas, diebus lunae, martis et mercurii, hora VIII. 

Stereometriam , trigonometriam sphaericam et algebram C. H. D. Buys Ballot, 
diebus martis, mercurii et iovis, hora X, die saturni, hora IX. 

Algebram superiorem et Geometriae analyticae elementa C. H. D. Buys Ballot, 
post ferias hiemales diebus mercurii , iovis , veneris et saturni , hora XII. 

Oryctognosiam exponet P. 1. 1. de Fremery , diebus lunae et martis , hora II. 



SERIES LECTIONUM. 



155 



Geologiam P. T. I. de Fremery, diebus niercurii, iovis et veneris, 
hora II. 

Geographiam physicam P. I. I. de Fremery bis per dierum hebdo- 
madem, hora auditoribus commoda. 

Ewercitationibus mineralogicis praeerit P. I. I. de Fremery, die saturni, 
hora I— III. 

Toxicologiam docebit I. W. Gcnning, Chemiae Lector, bis per dierum 
hebdomadem, hora auditoribus commoda. 



I. H. Hisgen , Litterarum Germanicarum Lector , diebus et horis audi- 
toribus commodis, Litteras Germanicas et Litterarum Germanicarum histo- 
riam , inde a sec. XVIII exponet. 

I. Venning, Litterarum Anglicarum Lector, Litteras Anglicas docebit, 
hora auditoribus commoda. 

L. de France, Academicus gladiatoriae artis Magister, quotidie aptum 
et elegantem gladii usum docebit. 



Bibliotheca Academica diebus lunae , martis, mercurii, iovis et saturni , 
ab hora XII ad IV, feriarum autem tempore singulis diebus iovis , ab hora 
I ad III, unicuique patebit. Museum Zoologicum quotidie patebit. 



0* 



V 



NUMERUS STUDIOSORUM 
IN ACADEMIA RHENO-TR AIECTINA 

DIE XXXI DECEMBKIS MDCCCLIV. 



in Facultate Theologica 234. 

// // Iuridica 170. 

// » Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 8. 

// // Medica 54. 

// // Math. et Phil. Nat. : . . . . 10. 



476. 

Praeterea in Album Academicum nomina Studiosorum, in Atheuaeis 
studiis operam navantium , relata sunt , eo tantum consilio , ut hic publice 
progressus probent et Doctores creentur, quorum 



in Facultate Theologica 30. 

// // Iuridica 30. 

// // Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 2. 

// u Medica 24. 

// // Math. et Phil. Nat 2. 

' ' 88T 



DOCTORES CREATI 
1N ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA, 

A DIE XXVII MARTH A. MDCCCLIV AD DIEM XXVI MAKTII A. MDCCCLV. 



IN FACULTATE THEOLOGICA. 



d. 2 rri. Iunii 1854. Ecco Ekker, Rheno-Traiectinus , publice defensa Dis- 
quisitione de Clementis Bomani priore ad Corinthios 
Epistola, Theologiae Doctor, magna cum laude. 

IN FACULTATE IURIDICA. 

d. 29 m. Martii 1854. Thomas Adrianus van Bommel , Harlemensis , privatim 
defensis Quaestionibus Iuris, Iuris Romani etHodierni 
Doctor, cumlaude. 

ii 1 // Aprilis // Iacobus Ludovicus Didericus Emanuel van Brienen , 

Amstelodamensis , privatim defensis Quaestionibus Iuris , 

I. R. et H. Doctor, cum laude. 
ii 6/i ii ii Iacobus Philippus Albertus Leonardus Ram, Rheno- 

Traiectinus, privatim defensis Quaestionibus Iuris , I. R. 

et H. Doctor,-czm laude. 
ii 27 // '// // Iacobus Iohannes Baud, Haganus, privatim defensis 

Quaestionibus Iuris , 1. R. et H. Doctor inagna cum laude. 
« 3 // Maii // David van Weel, e pago Ooltgensplaat , privatim 

defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 

cum laude. 



158 



DOCTORES CREATI. 



d. 10 m. Maii 1854. Guilielmus Nicolaus Pesters, Rheno-Traiectinus , 
privatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. 
Doctor, cum laude. 

ii 20 // ii n Martinus Mees, Roterodamensis , plublice defenso 
Specimine de assecuraiione in salvam navigationem quae 
dicitur , I. R. et H. Doctor, magna cum laude. 

ii 22 ii n ii Iohannes Albertus Sandberg, Zwollanus, privatim 
defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 
magna cum laude. 

ii 31 // // // Ioannes Leonardus Wolterbeek , Danielis eilius, 
Amstelodamensis, publice defenso Specimine historico 
Iuris Gentium de Bheni navigatione , I, R. et H. 
Doctor, cum laude. 

n 1 // Iunii // Ianus Guilielmus vanRijckevorsel, Roterodamensis , 

privatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. 

Doctor, cum laude. 
ii 3 // // // Cyprianus Gerardus Berger van Hengst, Rheno- 

Traiectinus, privatim defensis Quaestionibus Iuris, 

I. R. et H. Doctor, cum laude. 
ii 13 // // // Ctprianus Gerardus Carolus van Hengst, Rheno- 

Traiectinus, privatim defensis Quaestionibus Iuris, 

L R. et H. Doctor, cum laude. 
ii 14 // // // Iohannes Iustinus Bergsma , Rheno-Traiectinus , 

privatim defensis Quaestionibus Iuris, L R. et H. 

Doctor, magna cum laude. 
ii 17 // // // IacobusvanHeusden, Sylva-Ducensis , privatim defensis 

Quaestionibus Iuris, L R. et H. Doctor, cum laude. 
ii 21 ii ii ii Gideon Ianus Marius van Voorthuisen, privatim 

defensis Quaestionibus Iuris, L R. et H. Doctor. 
n 26 // // // Cornelius Hartsen , Iacobi filius , Amstelodamensis , 

publice defenso Specimine de natura Literarum Cam- 

bialium imprimis secundum recentiorurn in Germania 

Iureconsultorem doctrinam, I. R. et H. Doctor, 

magna cum laude. 



DOCTORES CREATI. 159 

d. 26 m. Iunii 1354. Hermannus Henricus vandePoll, Amstelodamensis, 
privatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// » Ianus de Fremery, Rheno-Traiectinus., privatim de- 

fensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// n Ianus Iacobus de Geer, e pago Iutphaas, privatim 
defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 
cum laude. 

ii ii Guilielmus Hemsing, Campensis , privatim defensis 
Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, magna cum 
laude. 

Sept. // Paulus Petrus Iulius Crombet, Bononiae Morino- 
rum (Boulogne) natus, privatim defensis Quaestioni- 
bus Iuris, I. R. et H. Doctor, magna cum laude. 
ii ii Ianus Guilielmus Alexander Schneiders von Greif- 
fenswerth, Ziericseensis , privatim defensis Quaestio- 
nibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// // Antonius Iacobus Guilielmus Farncombe Sanders, 
Medemelacensis , privatim defensis Quaestionibus Iuris , 
I. R. et H. Doctor, magna cum laude. 
Oct. // Carolus Antonius Diedericus Molhuysen, e pago 
Vucht, privatim defensis Quaestionibus Iuris , I. R. et H. 
Doctor, cum laude. 
ii ii Philippus Callenpels , Flessinganus, privatim defensis 

Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// // Fredericus Ludovicus Rambonnet , I. Is. eilius , ex 
pago Eemnes, privatim defensis Quaestionibus Iuris, 
I. R. et H. Doctor. 
// // Iohannes Ernestus von Lobensels , Zutphaniensis , pri- 
vatim defensis Quaestionibus Iuris , I. R. et H. Doctor. 
// // Carolus Gerardus van Baerle, Haganus, privatim 

defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// // Fredericus Gothopredus van Marle , Zutphaniensis , 
privatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. 
Doctor cum laude. 



160 . DOCTORES GREATI. 



d. 14 m. Nov. 1854. Arnoldus van Reigersberg Versluys, Mediobur- 

gensis , privatim defensis Quaestionibus Turis , I. R. et H. 

Doctor, cum laude. 
ii 8 // Dec. // Iacobus Bredius , Woerdensis , privatim defensis 

Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// 14 // // // Guilielmus Gerardus Brantsen, Arnhemiensis , pri- 

vatim defensis Quaestionibus Iuris , I. R. et H. Doctor, 

cum laude. 

ii 16 // // // Iohannes Arnoldus Marinus van der Hardt Aber- 

son, Drusiburgensis , privatim defensis Quaestionibus 

luris, I. R. et H. Doctor. 
// 19 // // // Iohannes Hermannus Predericus Umbgrove , e pago 

Almen Gelrus , privatim defensis Quaestionibus luris , 
* I. R. et H. Doctor. 
// 21 // // // Guilielmus Nicolaus Lantsiieer, Medioburgensis , 

privatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 

cum laude 

ii 21 // // // Guilielmus van Goltstein, Hamburgensis , privatim 
defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 

cum laude. 

ii 16 // Jan. 1855. Petrus Damas van Citters, Medioburgensis, privatim 

defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor. 
// 23 // Febr. // Ferdinandus Theodorus Pahud, ex urbe Batavia, 

privatim defensis Quaestionibus Iuris , I. R. et H. Doctor. 
// 17 // Martii // Guilielmus Ianus Royaards, Rheno-Traiectinus , pri- 

vatim defensis Quaestionibus Iuris, I. R. et H. Doctor, 

magna curn laude. 

ii 24 // // // EisoBERGSMA,Rheno-Traiectinus,privatim defensaDis- 
sertatione historico-iuridica dc collegiis pupillaribus in Hol- 
landia ct Zeelandia , I. R. et H. Doctor , magna cum laude. 

IN EACULTATE MEDICA. 

// 3 // Apr. 1854. Ioannes Christianus ten Noever de Brauw, Woer- 
densis, privatim defensa Dissertatione Medica, continente 



DOCTORES CREATI. 161 

quaedarn de spina bifida et hydrocephalo congenito , prae- 
misso casu, Medicinae Doctor, magna cum laude. 

d. 7m. Apr. 1854. Wouterus Cornelius van Lockhorst, ex urbe Monte 
Hannoniae , privatim defensa Dissertatione Medica , 
continente quaedam de resectionibus ossium , Medicinae 
Doctor, cum laude. 

n 11 // Maii // Henricus Guilielmus Antonius Peters, e pago Box- 
meer, Med. et Artis Obstetr. Doctor, privatim defensis 
Quaestionibus argumenti Chirurgici, Chirurgiae Doctor, 
cum laude. 

ii 2 ii Iunii n Gerardus Andreas Alpherts, Culemborgensis , pri- 
vatim defensa Dissertatione Medica de cortice Bhamni 
frangulae, eiusque viribus in Nosocomio Traiectino in- 
dagatis , Medicinae Doctor, cum laude. 

ii 17 // // // Arnoldus Franciscus Verhoeff, Rheno-Traiectinus, 
privatim defensa Dissertatione Obstetricio-Medica , con- 
tinente historiam eorum , quae ultimo biennio in Nosocomio 
Academico observata fuerunt , MedicinaeDoctor, cum laude. 

ii 17 // // // Quirinus Iohannes Marius Ianssen, Goesanus, pri- 
vatim defensa Dissertatione Medica continente casum 
compressionis medullae spinalis , Medicinae Doctor, 
cum laude. 

ii 17 // // // Alexander Henricus Conradus van Driel, e pago 
Voorst , privatim defenso Specimine Medico exhibeiite 
casum rneninginitidis suppurantis in Nosocomio Acade- 
mico observaturn , Medicinae Doctor , cum laude. 

n 28 // // // Cornelius Iacobus Philippus Winkler, Vianensis, 
privatim defensa Dissertatione Medica continente quae- 
darn de rheumatismo articulari acuto , variisque eius 
curandi methodis , Medicinae Doctor, cum laude. 

ii 28 // // n Arius van Eyk, Heusdensis, privatim defensa Disser- 
tatione Medico-Chirurgica exhibente casum resectionis 
tibiae et fibulae, cum epicrisi, in Nosocomio Academico 
observatum, Medicinae Doctor. 

21 



162 DOCTORES CREATI. 

d. 28 m. Iunii 1854. Ianus Maats , e pago Zype , privatim defenso Specimine 
Medico exhibente casum fstulae pulmonis in Nosocomio 
Academico observatum, Medicinae Doctor. 

ii 1 n Iulii // Andreas Doncan, ex oppido Purmerend, privatim 
defensa Dissertatione Ophthalmico-Medica continente de 
corporis vitrei structura disquisitiones anatomicas, ento- 
pticas et pathologicas, Medicinae Doctor, magna cum laude. 

h 1 w // // Henricus van Wyngaarden, ex urbe Willemstad, 
privatim defensa Dissertatione Ophthalmico-Medica de 
perspicillis stenopoeis ad visum obfuscata cornea turbatum 
emendandum accommodatis , Medicinae Doctor, cum laude. 

„ 1 „ n h Stephantjs Daniel Cartier van Dissel, I. FILIUS, 
e pago Winterswijk, privatim defensa Dissertatione 
Medica de ossium mutationibus , qualis in rhachitide 
observantur, Medicinae Doctor, magna cum laude. 

h 7 » ii ii Guilielmus Baarslag, Amstelodamensis, publice de- 
fensa Dissertatione Medica continente duas historias 
morbi in Nosocomio Amstelodamensi suburbano observatas, 
Medicinae Doctor, cum laude. 

n 16 // Oct. // Adrianus Heynsius, e pago Moordrecht , Math. Mag. 

Phil. Nat. Doctor, privatim defensa Dissertatione Medica 
de susurrorum vascularium explicatione physica , Medi- 
cinae Doctor, magna cum laude. 

n 24 // // // Arnoldus Sander Leonardus Guilielmus Gerardus 
Abeleven, Med. et Artis Obstetr. Doctor, privatim 
defensis Quaestionibus Argumenti Chirurgici , Chirurgiae 
Doctor. 

h 28 0 Nov. 0 Stephanus Daniel Cartier van Dissel, I. filius, 
e pago Winterswijk, Med. Doctor, privatim defensis 
Quaestionibus Argumenti Obstetricii, Artis Obstetriciae 
Doctor, cum laude. . 

„ 30 * n ii GuilielmusIohannesFranciscusNuyens, Med.Doctor, 
privatim defensis Quaestionibus Argumenti Obstetricii , 
Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 



DOCTORES CREATI. 



163 



d. 16 rn. Dec. 1854. Emilius Rudolphus von Eichstorff, e pago Win- 
terswijk, privatim defenso Specimine Chirurgico-Medico 
de methodo cruris , exciso pede , per osteoplasin longitu- 
dine augendi, Medicinae Doctor, magna cum laude. 

ii 18 fi ii ii Arnoldus Franciscus Verhoeff, Rheno-Traiectinus , 
Med. Doctor , privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstelriciae Doctor, magnacum laude. 

n 21 // ii ii Gerardus Cornelius Petrus de Ruiter, Rheno-Tra- 
iectinus, Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus 
Argumenti Obstetricii, Artis Obstetriciae Doct., cum laude. 

ii 24 // Tan. 1855. Iohannes Hubertus van derMeerMohr, Goesanus, 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argu- 
menti Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, cumlaude. 

ii 22 // Febr. n Andreas Doncan, ex oppido Purmerend, Med. Doctor, 
privatim defensis Quaestionibus Argumenti Obstetricii, 
Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. 

n 13 // Martii w Gerardus Andreas Alpherts, Culemborgensis, Med. 

Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, rnagna cum laude. 

ii 17 // // // Ianus Maats, e pago Zype, Med. Doctor, privatim 
defensis Quaestionibus Argumenti Obstetricii , Artis 
Obstetriciae Doctor. 

// 24 // // // Cornelius Iacobus Philippus Winkler, Vianensis, 
Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus Argumenti 
Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, cum laude. - 

n 24 // // // Emilius Rudolphus von Eichstorff, e pago Win- 
terswijk, Med. Doctor, privatim defensis Quaestionibus 
Argumenti Obstetricii, Artis Obstetriciae Doctor, 
cum laude. 

IN FACULTATE MATHESEOS ET PHILOSOPHIAE 
NATURALIS. 

d. 1 m. Sept. 1854. Petrus Adrianus Bergsma, Gandavensis, privatim 
defensa Dissertatione Historico-Physica de phosphores- 

21* 



I 



164 DOCTORES CREATL 

centia per irradiationem , Nederlandice scripta hoc 
titulo: over de phosphorescentie door bestraling, Matheseos 
Magister Philosophiae Naturalis Doctor, magna cum laude. 
d. 16 m. Sept. 1854. Cornelius Laurentius Vlaanderen, Rheno-Traiecti- 
nus, privatim defensa Disquisitione Chymica de herba 
nicotiana, imprimis de eius principiis anorganicis , 
Nederlandice scripta hoc titulo : over den tabak , voor- 
namentlijk over zijne onbewerktuigde bestanddeelen , 
Matheseos Magister Philosophiae Naturalis Doctor, 
cum laude. 

ii 11 // Dec. // Iohannes Tip, Rheno-Traiectinus , privatim defensa 
Dissertatione Physica de caloris et luminis electrici phae- 
nomenis , quae jluxus directione moderantur, Nederlandice 
scripta hoc titulo: over de electrische toarmte en licht- 
verschijnselen , die door de rigting des strooms gewijzigd 
worden, Matheseos Magister Philosophiae Naturalis 
Doctor, cum laude. 

ii 6 // Febr. 1855. Thade van Doesburgh, Schiedamensis , privatim de- 
fensa Dissertatione Physica de colorum miwtione el 
dimensione, Nederlandice scripta hoc titulo: over kleur- 
menging en kleurmeting , Matheseos Magister Philoso- 
phiae Naturalis Doctor, cum laude. 

HONORIS CAUSA. 

ii 14 // // // Petrus Bleeker, ex oppido Zaandam, Math. Mag. 

Phil. Nat. honoris causa Doctor, Medicus Militaris in 
Insula Iava primarius, Medicinae Doctor creatus. 



ACADEMIA 



GRONINGANA. 



NOMINA PROFESSORUM ET LECTORIS , 

QTJI 

INDE A DIE XII OCTOBKIS MDCCCLIV AD XI OCTOBRIS MDCCCLV 

IN ACADEMIA GRONINGANA 

DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



RECTOR MAGNIFICUS 

CORNELIUS STAR NUMAN. 

SENATUS ACADEMICI ACTUARIUS 

JACOBUS HERMANNUS PHILIPSE. 



IN FACULTATE IURIDICA. 

H. NIENHUIS. C. STAR NUMAN. 

J. H. PHILIPSE. 

IN FACULTATE MEDICA. 

J. BAART de la FAILLE. J. HISSINK JANSEN. 

F. Z. ERMERINS. I. yan DEEN. 

1N FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 



H. C. van HALL. 
J. W. ERMERINS. 
N. MULDER. 



W. A. ENSCHEDE\ 

P. J. van KERCKHOFF. 



168 



INOMINA PROFESSORUM ET LECTORIS. 



IN EACULTATE THEOLOGICA. 

P. HOFSTEDE de GROOT. w. muurling. 

L. G. PAREAU. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITERARUM HUMANIORUM. 

F. C. de GREUVE. J. A. C. van HEUSDE. 

J. A. C. ROVERS. W. J. A. JONCKBLOET. 

J. J. P. VALETON. 



LEGTOR P AED AGOGICE S . 
* W. HECKER. 



CORNELII STAR NUMAN 

\ 

ORATIO 

DISCIPLINAE, aUAE IN IURIS NATURA EXPLICANDA VERSATUR, SIVE 
DE IURIS DOCTRINAE PHILOSOPHICAE AMBITU ET GRAVITATE, 

HABITA GRONINGAE 

A. D. XI M. OCTOBRIS A. MDCCCLV, 
QUUM MAGISTRATUM ACADEMICUM JOEPONERET. 



22 



ACADEMIAE GRONINGANAE CURA.TORES QUIQUE IIS AB ACTIS 
£S, PROFESSORES, ALUMNI, CUIUSCUNQUE ORDINIS ET LOCI 
AUDITORES EXOPTATISSIMI ! 



E disciplinis ad iurisprudentiam pertinentibus ea, quae ius naturale 
appellata est , saeculo nostro magis magisque in contemtionem venit. Quod 
aeque fatentur qui merito accidisse contendunt atque ii qui immeritae negli- 
gentiae culpam praeiudicatis hominum opinionibus erroribusque tribuunt. 
Multis vestrum, Auditores! nondum memoria excidit oratio, quam ante 
triginta fere annos de philosophica iuris doctrina hac nostra aetate multis 
iniuste contemta habuit Gabinus de Wal, quum huius Academiae magi- 
stratum abdicaret, publice suscepto huius derelictae fere causae patrocinio. 
Et cuinam tandem in patria nostra iureconsulto ignota est doctissima 
eiusdem egregii viri commentatio , de disciplinae iuris naturalis praestantia 
deque loco quo sit habenda , ab Instituti Regii Belgici classe tertia proposita, 
quae peritis iudicibus adeo feliciter dubia solvere visa est, ut auctor non 
tantum praemio ornaretur, sed etiam a nonnullis scientiae, cuius parens 
dici solet Hugo Grotius , praedicetur servator. Verumtamen nec magna 
doctrinae copia quam tum in his tum in reliquis viri praeclari scriptis admirari 
solemus , nec communis fere nostratium adsensus , nec denique amplissimi 
corporis comprobatio impediverunt quo minus illud iuris naturalis, quod 
accuratius iuris rationalis dixeris studium, in dies ita decreverit ut fere 
exstinctum dici possit. Etenim in nulla Germaniae universitate , e qua 
tamen regione tota haec philosophandi ratio ad nos manavit, ullum hodie 
invenit strenuum dignitatis suae adsertorem. Multi contra ibi alio prorsus 

22* 



172 



C. STAR NUMAN 



modo iuris naturam explorandam esse censent. Hi, ututimultum in- 
ter se dissentientes , in hanc unam interrogatiunculam conspirant , quam 
nuper Roscherus, scriptor de oeconomia politica eiusque historia optime 
meritus, enunciavit: //Quis tandem auctoritatem adhuc aliquam fidemve 
//tribuat veteri isti, i. e. obsoleto, iuri naturali?" Nec lenius sane iudicium 
est, quod de disciplinae iuris naturalis fatis Francorum lingua protulit 
qui ad principes , non patriae tantum , iureconsultos merito refertur Adrianus 
Catharinus Holtius. //Replicantibus nobis", huc enim eius verba redeunt, 
//historiam iurisprudentiae atque mutationum quas hoc quo vivimus saeculo 
//subiit, manifestum est nonnullas imo multas eius partes a maioribus tra- 
//ditas evanescere, novisque elementis proprium locum et viam concedere. 
//Ita , ut hoc unum excitem , naturalis illa a Grotio et Pufendorfio condita 
//iuris scientia sic a vera ratione lapsa videtur ut eadem ei sors immineat, 
//quam astrologia, alchymia, alii multi audacis simul et vani hominum 
//ingenii conatus subierunt. Tempus ea omnia ad oblivionem damnavit. 
//Pariter iuris naturalis doctrina magis magisque perit, aliaque de iuris 
//natura sentiendi ratio aditum sibi ad multorum aures animosque parat." 
Mitto alios numero plures: sed audienda etiamnunc Stahli vox est, 
philosophi a multis contemti, a nullo contemnendi, eum philosophandi mo- 
dum nunc fatiscere profitentis quo et rerum natura et indoles humana unice 
e ratione hominis legibusque et definitionibus logicis deriventur omniaque 
instituta sociaha ad praeconceptas formulas componantur atque exigantur. 
Hic enim modus perpetuam pugnam vitam inter atque imperiosae doctrinae 
postulata excitavit. Idem autem tantum abest ut philosophiam negligen- 
dam improbandamve existimet , ut vehementer doleat huius studium nunc 
ubivis fere iacere aetatemque nostram, spreta illa omnium nobilissima disci- 
plina, eas maxime honorare et colere, quae cognitionem et scientiam per- 
sequantur earum rerum quae unice appareant et cernantur, quaeque in 
factis positae vel ad artem faptitandam usumque vitae vulgarem et quae- 
stuosum idoneae videantur. Qua quidem in re me ita dissentientem habet, 
ut existimem, ipsas illas doctrinas sublimioribus studiis perpetuo nobili- 
tandas esse, quod veri earum professores facere solent, sed tamen fiorem 
et fructus quos pariunt quique immensi sunt, philosophae methodo qua 
pertractantur ante omnia debere. Itaque me iudice, earum disciplinarum 



0 R A T I 0. 



173 



quae prae caeteris philosophae appellantur cultores optimum ab ea ratione 
exemplum sibi sumere debent. Sed ut ad scriptorem ad quem proxime 
provocavimus redeamus , iurisprudentiae munus in eo ponit ut , praeter alia 
multa quae suscipere in se atque perficere debeat, in vera iuris principia 
inquirat, eaque scientiae veluti maiestate septa et munita tueatur adversus 
instantem atque ingruentem aggressorum vim , qui dum ea delere ex inge- 
niis hominum atque institutis populorum student, ipsi quoque perpetuo 
ad scientiam provocant. Num quaestio, quaenam sit natura proprietatis , 
Proudhono unice disceptanda^ et dirimenda relinquetur? Ergo de eius 
opinione philosophia minime tamquam hostis arceri , contra studium eius 
unice commendari atque celebrari meretur, quippe quae veluti animus sit 
omniumque artium et doctrinarum vita dicenda: optandum autem quani 
maxime ut meliori via ac ratione sed pari ingeniorum alacritate et conten- 
tione ad iurisprudentiam traducatur, quae Kantii, Fichtii, FEUERBACHiique 
aetatem distinguunt et notant. 

Quae quum ita sint, quumque de meliori iuris philosophiam tractandi 
modo vehementer adhuc discrepent eorum adeo auctorum sententiae qui 
revera ad eam excolendam haud parum contribuerint, equidem neque a 
munere quod gero, neque a magistratus quo abeo dignitate alienum existi- 
mavi, si solenni hac opportunitate paucas in medium proferrem animad- 
versiones tam de iis quae in disciplina nunc prope dimissa merito deside- 
rabantur, quam de principiis quae ad eam firmius constituendam mihi 
saltem aliquid conferre posse viderentur. ltaque me de disciplinae quae 
in iuris natura explicanda versatur, sive de iuris doctrinae philosophicae am- 
bitu atque gravitate dicentem ea humanitate audiatis quam nemini ex hoc 
suggestu verba facienti recusare soletis. 

//Natura iuris explicanda nobis est, eaque ab hominis natura repetenda." 
Hoc Ciceronis effatum a nonnullis improbatum est, monentibus qu;ppe 
atque adeo indignantibus hominem ita depresso Deo in coelum extolli. 
Equidem id minime impium censeo, modo vera vocis naturae significatio 
perspiciatur. Duplici enim sensu eam accipimus, tum pro. principiis quae a 
Cicerone naturalia dicuntur, tum pro illo quod ad ultimam sui generis 
formam speciemque pervenit. Differt, ut Thomae Magistri verba expri- 



m 



C. STAR NUMAN 



mam, natura a substantia, quae est conditio, status in quo singula ver- 
santur. Natura vero est vis insita universis quae animata sunt. Itaque 
natura terrae est ut herbas proferat, ignis ut ardeat. Addendum naturam 
esse homiuis ut insita vis doctrina rectoque cultu promoveatur. Quae vis 
si in se perfecta atque ad summum perducta sit tum demum ab Aristo- 
tele natura dicitur. Duplex hic sensus accurate retinendus iureconsultis 
est. Disciplina enim , quae in iuris natura illustranda versatur , perpetuo re- 
spicere debet, a quo fonte et quemadmodum iura, quibus populi usi sunt 
atque adliuc utuntur, sint orta; attendere debet ad eorum cursum cumque 
tota populorum vita cohaerentiam : tum vero ad perfecti iuris institutorum- 
que socialium speciem ad quam exigenda sint prudenterque emendanda 
iura et instituta quibus gentes utuntur. Eoque magis hominis naturam 
homo referre merito censetur , quo magis animo atque exemplo Dei imagi- 
nem , quam salus Iesus Christus plene expressit , referat. Itaque si eo 
modo haec verba capiuntur vere pieque hanc sententiam iterare videmur: 
Natura iuris explicanda nobis est eaque ab hominis natura repetenda. 
Et haec causa est cur doctrinam de qua agimus potius naturae iuris quam 
iuris naturalis nomine significemus. Sed alia etiam hoc loco commemo- 
randa. Nomen enim illud ipsum ius naturale magnam semper peperit 
opinionum conturbationem atque confusionem quae scientiae excolendae 
multum nocuit. Quod nemo iureconsultus inficias ibit, cui sponte triplex 
ista in mentem venit iuris Romani distinctio, crux ista tironum pariter 
atque eruditissimorum adeo interpretum , quippe inter quos ne hodie qui- » 
dem de vera eius significatione constet ; quodque neminem fugiet , qui 
historiam disciplinae ad nostra usque tempora sit persecutus. Inter Eccle- 
siae patres ante omnes Augustinum hic nuncupo, e scholasticis Thomam 
Aquinatem, deinde principes eos viros qui religionis Christianae sincerita- 
tem revocare studuerunt, postea Hobbesium, Siunozam, Lockium, Wol- 
fium, Rossavium: denique eos qui, modo retento vocabulo, modo alio 
adhibito, iure naturali non illud ius comprehenderunt quod a natura homi- 
nis derivandum sit, quamvis omnes hoc sibi sumserint, sed a ratione hu- 
mana , qualis sese in omnibus omnino hominibus ratione non omnino desti- 
tutis, et singulis populis, et cuncto genere humano aequabili modo prodere 
censebatur. His igitur, //ius naturale illud erat ius quod sive in civitate 



O R A T I 0. 



175 



i7 sive extra civitatem e ratione oritur atque per rationem non dico agnosci- 
tttur, sed unice cognoscitur." 

Num mirum est, Auditores! doctrinam de qua agimus alio sensim no- 
mine appellari coeptam esse? Simile quid theologiae naturali evenit. 
Quae ita a nostratibus in vulgus dicta est, suspicante Hermanno Bou- 
manno, viro uno in paucis doctissimo, per Christiani Wolfi auctoritatem. 
Nomen post Heydenreichum apud Germanos quidem magis magisque in 
desuetudinem abiit. Item apud nos obsolescit. Ita sententiarum conversio 
magnam, ut ait ille, ad usum loquendi vim habere solet: nondum vero, 
ut mihi quidem videtur, tantam quantam mutata multarum disciplinarum 
ratio propemodum postulare videtur. Dici enim vix potest aptus vocabulo- 
rum usus quam prosit, ineptus quam noceat veritati, gravissimaque adeo 
damna vitae pariat. Nonnunquam quidem, nisi fallor, librum emtoribus 
commendandi causa haec pars iurisprudentiae etiamnunc ius naturale, ratio- 
nale, nominatur; plerique vero physiologiae , naturae, philosophiae iuris 
titulum praeferunt : servatae enim philosophiae honorem omnes sibi vindi- 
cant scriptores, qui variis his nominibus utuntur. De vera tantum philo- 
sophandi ratione ab iis dissentiunt qui hanc sibi soli arrogaverunt. Quaestio 
igitur non est, num philosophandum sit de iure, sed quomodo? 

Meam de significatione vocabulis natura iuris tribuenda sententiam ex- 
posui. Superest ut de natura hominis agam tamquam fonte unde omne 
ius sit derivandum. Cunctae disciplinae atque artes, Auditores! maxime 
autem earum praecipua, quippe parens, philosophia, a natura hominis 
ducendae atque ad eam excolendam et perficiendam referendae sunt. Ne- 
que arctissimam omnium necessitudinem cumque naturae humanae unitate 
cognationem umquam negligere ii debent qui singulis praecipuam operam 
navant. Ii tamen non ante omnia spectare possunt ut hominis naturam 
in omnem partem explorent: quod propter generis humani imbecillitatem 
atque peculiare singularum doctrinarum propositum ne a praestantissimis 
quidem ingeniis exspectari potest. 

Caeterum magnum est et mirabile quod ea qua vivimus aetate omnes 
disciplinas quae naturam rerum indagandam sibi proponunt ad eura florem 
pervenisse constat tantumque utihtatis fructum generi humano ferre, quan- 
tum ex anterioribus nullae, imo ne universae quidem viderint atque per- 



176 



C. STAR NUMAN 



ceperint. Quod praecipue tribuendum existimo indefessis scrutatoribus , qui 
quo minus praeiudicatis opinionibus ducti fuerunt , eo religiosius et simpli- 
cius naturarn ipsam interrogare atque explorare coeperunt. Pariter theo- 
logi, quaenam sit religionis natura , Iesumque Christum, naturam tum 
Dei, tamquam hominum patris , tum hominis hominibus atque generi hu- 
mano plene patefecisse et ipsi perspiciunt atque omnibus declarare student. 
Ut grammaticos omittam , historia a praestantissimis scriptoribus ita tractari 
utque enarrari solet, ut quantum fieri possit, ad intimam vitam sive sin- 
gularium hominum seu populorum totiusve generis humani penetrare conen- 
tur , vel etiam quomodo populi indolem suam atque ingenium in literis , 
artibus, linguis excolendis in rebus domi militiaeve gestis expresserint, sepa- 
ratim memoriae tradant. Meae autem disputationis est huiusque loci 
inprimis commemorare et celebrare, ad societates ipsas divinum illud prae- 
ceptum omnisque verae philosophiae principium yva&i asavrov nunc 
potissimum magis magisque traduci coeptum esse. 

Sunt fortasse qui , quamvis non negent , quod ego laetus affirmo , 
tamen contendant hoc unice adscribendum esse malis atque calamitatibus, 
quibus tam graviter populi oppressos sese sentiunt ut anxie remedia quae- 
rant interdumque pro salutaribus mortifera sibi comparent. Itaque propterea 
putant maxima cum cura atque animi sollicitudine in egestatis causas 
inquiri, quoniam egenorum numerus numquam tantus fuerit apud eos 
populos, qui inter optime moratos et fiorentissimos haud immerito cen- 
sentur, quantus nostris temporibus: ideo de poenis mitigandis, de carce- 
ribus emendandis, imo vero de innumeris vitiis, quae in rerum publicarum 
leges, instituta, iura, mores, sacra, per hominum ignorantiam, infirmita- 
tem, peccata irrepserint, tollendis cogitari atque agi , quia numquam antea 
magis conspicua fuerint. Sed hoc ipsum, omnia illa nunc conspicua esse 
quae olim pariter aderant, nec raro multo magis quam nostro aevo, non 
vero conspiciebantur ; penitus a permultis persentiri omnium illorum mor- 
borum gravitatem atque imminentia undique societatibus humanitatisque 
causae pericula; nobilissima quaeque ingenia uno veluti ore profiteri imma- 
nem esse hominum servitutem bellaque belluis magis quam Christianis 
populis digna ; hoc ipsum , inquam , aliaque multa nonne probant veris- 
sime me contendere populos, quo cultiores revera fiant, eo studiosius ad 



/ 



0 R A T I 0. 



177 



sui notitiam adspirare atque ad conseientiam sui pervenire? Critica omnino 
est aetatis nostrae ratio, severumque iudicium in semet ipsa exercet. 

Universam igitur societatum, quae e natura hominis, qualis nobis ex 
singulorum populorum vita atque variis vitae iurisque necessitudinibus 
apparet, sponte redundaverunt, conditionem, tanquam perpetuae commen- 
tationis meditationisque mate^m sibi sumere debent iureconsulti. Hoc 
enim studio % nunc continetur divinarum illa humanarumque rerum notitia, 
in qua iurisprudentiam versari olim existimarunt eius antistites: cui officio 
praestantissimi viri ita satisfecerunt ut arctissimam atque inimitabilem fere 
scientiae artisque in iis coniunctionem ne omnium quidem saeculorum pos- 
teritas satis admirari posse videatur. Attamen non in solo iure civili cau- 
sisve forensibus munus iureconsulti consistit: quamquam sine accurata 
tum hominum, tum societatis, tum rerum de quibus agendum est cogni- 
tione, nec recte de iure respondebit neque ad ius excolendum aliquid 
conferre poterit. Enimvero longe plura et maiora in patria quoque nostra 
ab eo postulantur , hoc ipso tempore quo haec disputo. Multa enim inde 
a proximis annis apud nos mutata sunt in imperii ordinatione rerum- 
que civilium procuratione. Qua in re procul dubio suas partes egerunt 
haud pauci , qui in omni civitate solent esse novarum rerum cupidi , ut 
aliorum regnum vel dignitatis honorisque sedem occuparent, summa imis 
miscerent. Fateor , diversissimo proposito , sed tamen multi boni cives 
adducti sunt in eam opinionem ut putarent ad rempublicam administran- 
dam vocandos esse qui commoda eius atque emolumenta melius perspice- 
rent atque procurarent quam qui eam adhuc gessissent. Itaque aut ego 
vehementer fallor, aut nisi seriam 5f severam operam dent iis doctrinis, 
quae ad vitam socialem cognoscendam legibusque et institutis emendandam 
pertinent, eum locum non sustinebunt iureconsulti quem in civitatis, 
regionum , urbium pagorumque regimine ubivis fere post imminutam 
civilem clericorum auctoritatem obtinuerunt. Quotannis enim leges rogantur 
de gravissimis civitatis commodis , saepe de iis e quibus populi salus magna 
ex parte pendet: imo, ne hominis quidem aetas sufficiet ad supplenda 
omnia quae lex de imperio anni cioiocccxi.vih legislatoris curae rehquit. 
Hae autem leges aliaeque multae quas recensere fere infinitum est, modo 
ad ea attendamus quae quotidie desiderantur , inutiles sunt et plerumque 

23 



178 



C. STAR NUMAN 



damnosae, nisi natura iuris ad statum atque naturam rerum quae iure 
ordinandae sunt, accommodetur. Haec vero si inter se repugnent , si legis- 
lator levitate, ignorantia egerit eave superbia qua iuris naturalis scriptores 
multique legislatores recentiores vitam iuraque populi ad praeconceptos suos 
de iuris rerumque natura errores contorquere conati sunt, nihil fere per- 
niciosius cogitari potest aut temerarium magis. Nullo enim alio iure legis- 
lator populi instituta suo arbitratu regit quam grammaticus linguam, 
medicus corporis humani constitutionem. Pericula semper sunt facienda: 
ergo quis improbabit? Modo a doctis sapientibusque viris quam pru- 
dentissime fiant, qui persuasum sibi habent populos non macldnas esse 
nec homines ranas, sed divino spiritu vitam eorum intus ali et moveri. 
Quocirca merito ii populi laudantur qui ante perscrutari in omnem partem 
verum rerum statum solent, de quibus excolendis agitur, quam ius suum 
mutent, quique censent in rebus novis constituendis evidentem esse debere 
utilitatem. Hi enim hoc saltem consequi solent ut mutatio revera sit sta- 
bilis emendatio qua (ut Ciceronis verbis utar) praesentia praeteritis tam 
apte nectuntur ut futuris optime prospiciatur. Contra qui leges ferunt de 
negotiis, institutis, quorum ignorant naturam, qui populum non pluris 
faciunt quam chartam cui quidlibet inscribere possint, ut de Josepho II 
Catharina II pronuntiavisse narratur, hi continuis fiuctibus, procellis, 
motibus societates exponunt. , 

Haec igitur de natura hominis sociali, de naturali societatum humanarum 
ortu atque progressione,.deque doctrinarum socialium cum ea coniunctione 
animadvertenda videbantur. Vita socialis cogitari non potest nisi iure or- 
dinata. Iura sunt omnis pacis, libertatis fuudamenta, praesidia: his con- 
vulsis omnis societas dirumpitur. Quamvis enim non omnes vitae neces- 
situdines, quibus homines sese coniunctos sentiunt, iuris ordinationem 
requirant, nonnullaeque earum eam adeo respuant, uti amicitia, benevo- 
lentia , caritas erga parentes , patriam , pietas erga Deum , tamen iure 
labefactato vel sublato, haec quoque summa bona summe periclitantur , 
pereunt. Nam implacabiles inimicitiae, odia, bella, tanta se ferocia erum- 
punt ut hominum immanitas ipsa feritate tetrior sit dicenda. Verissime 
Schillerus in exquisitissimo carmine, ne leonis quidem et tigris magis 



0 R A T I 0. 



179 



esse periculosam terribilemque audaciam pronuntiat quam hominis fanatici. 
Equidem semper professus sum, Auditores! errores hominum haud mino- 
res generi humano calamitates peperisse atque parere quam peccata. Idem 
probat iuris naturalis historia. Diu existimatum est et adhuc existimatur, 
ab unita singulorum hominum voluntate, qui sui prorsus iuris, aequales, 
pares essent, omnem omnino societatem, omne omnino imperium, omnes 
iuris necessitudines repetenda, eademque utilitatis tantum causa condita 
vel inventa^esse, omnemque inaequalitatem e societate hominum manare. 
Itaque penes populum eiusve legislatorem est, de his omnibus infinitisque 
aliis institutis, quae omni aevo gentibus communia fuerunt, quoniam ex 
hominis natura provenerunt qualis a Deo creatus est , libere statuere. Qua 
in re ita versati sunt ut omnia docerent quae sponte ducuntur ex opinione : 
// homines naturaliter prorsus esse singulares , omnemque iuris societatem 
//nasci e privatis hominum conventionibus." Itaque iuris naturalis est: 
//bona defuncti cedere primum occupanti." Quid enim absurdius quam 
homini ius concedere de rebus suis post mortem decernendi? Cessant enim 
omnia iura cum vita. Consequens erat ut adderent, successionem ab inte- 
stato pariter atque ex testamento contra naturam esse: imo, quamquam 
neutra probanda sit, illam hac magis improbandam videri: successio ab in- 
testato praesumtam, testamentaria eucpressam defuncti voluntatem declarat. 
Inaeaualitatem ordinis, dignitatis, bonorum, iurium malum esse affirma- 
bant, quod alii ipsi societati, alii rerum proprietati, io societate iniuria 
introductae , imputabant. Quod malum Ms necessarium , illis cum omnibus 
eius causis earumque effectu radicitus exstirpandum videbatur. Cathedrarii 
philosophi haec principia in scholarum umbra in libris Latina plerumque 
lingua conscriptis tradiderunt tanquam indubitata iuris 'naturalis praecepta, 
optima fide, per multos annos usque ad nostram aetatem, in universa fere 
Europa, placidis auditoribus lectoribusque nihil mali suspicantibus. Simul 
autem fervidioris exstiterunt ingenii homines in Gallia , Italia , Anglia , 
America, in patria nostra (prae caeteris Rossavium, Beccariam, Paynium 
meraoro) qui popularibus scriptis suis similia prorsus magna eloquentia, 
elegantia, evidentia centenis millenis hominibus per totum terrarum orbem 
commendaverunt. Quid enim simplicius, evidentius, ad ignorantium captum 
accommodatius cogitari potest quam eorum series placitorum quae sponte 

.23* 



180 



C. STAR NUMAN 



e nuda hominis, societatis, civis notione derivantur, neglecta, spreta adeo 
omni infinitae varietatis atque naturalis inaequalitatis consideratione , quae 
tamen in nullo animantium genere magis quam in genere humano conspi- 
cua est? Denudarunt igitur vitam hominis socialem >, veluti ornatu suo, 
societatibus ; iuris scientiam scientia iuris publici rerumque civilium et so- 
cialium ; iuris naturalis doctrinam tum iuris quo populi utuntur cognitione , 
tum historiae philosophiaeque lumine privarunt : ut quam brevissime dicam , 
hominem %oci&isXQ exuerunt , eum adeo in modum ut ne postinitam quidem 
liberis suffragiis civitatem eum cum hac conciliare potuerint. 

Hic igitur est ambitus disciplinae quae in iuris natura explicanda ver- 
satur. Omnem complectitur vitam hominis socialem eiusque finem tam- 
quam materiem sibi subiectam cui ipsa inservire debeat. Minime enim eam 
totam regit: sed tamen tota cognoscenda est, ut eae vitae necessitudines, 
quae aut omnino , aut omnino non , aut partim iuris ordinatione indigent , 
a reliquis distinguantur. Gravissimae quaeque quaestiones quae in repu- 
blica agitari solent de ipsis fundamentis-, quibus superstructae sunt hominum 
societates quaeque eas sustentant et tuentur, de prosperitatis publicae 
atque privatae fontibus, sedem habent in ea disciplina quae de natura 
iuris agit ex sociali hominis natura derivanda. Multa profecto iniqua sunt 
in iure institutisque populorum, quae emendari debent atque perfici; sed 
indelebilis est inaequalitas a Deo creata. Indelebile rerum communium 
singulorumque discrimen, non a legislatore fictum, sed e natura rerum 
haustmn. Communes enim sunt quae nihil omnino valent quamvis sint 
inaestimabiles , ita ut sine iis ne per breve quidem tempus animam ducere 
homo possit. Indelebilis societas, civitas est, quamvis innumera sint civi- 
tatium civiumque vitia. Ut verbo dicam, homo nihil potest creare:. contra 
omnia ad suum arbitrium mutare. Non autem continua mutatione , con- 
tinua emendatione rerum publicarum salus continetur quae ab accuratissima 
demum rerum humanaeque naturae scientia exspectari potest. 

Gravissima autem appellanda est disciplina , latissime patens. Rem a 
iuris haturaUs doctoribus perditara restituere conatur. Periclitantis societatis 
humanae, id est, humanitatis causam in se suscipit, vindicat, adversus 
eos qui quum idem peragere debuissent alia omnia egerunt atque effece- 
runt. Copulat hominem cum societate a qua eum alienaverant iuris natu-^ 



0 R A T I 0. 



181 



ralis doctores : iura quibus populi utuntur eorumque historiaru cum ideis 
iuris , quae ipsae per se spectatae nullam obligandi vim habent , sed tamen 
perpetuo animare, corrigere, perficere instituta legesque debent. Eadem 
luce clarius ostendit, non coelum magis a terra distare quam emendationis 
studium a rerum novarum cupidine meretriciamque Gallorum libertatem 
a virginea illa cuius imaginem ciaiores nostri nummis suis expresserunt , 
ut ex hoc signo per totum terrarum orbem omnibus constaret, qualem 
libertatis sacrae civilisque speciem Neerlandia prae cunctis aliis gentibus 
sibi finxisset. Hanc colere atque excolere Hugonis Grotii populares 
decet. Haec enim principia non ducta a mancis illis Gallorum recentiorum 
de libertate, fraternitate, aequalitate decretis sunt, sed a puris, sinceris, 
sublimibus, simplicibus Christianae religionis praeceptis, quae incredibili 
amore amplexus atque professus fuisset veterum philosophorum optimus quis- 
que, recentiores vero grandi supercilio despexerunt, parum suspicantes 
verum, quod in ipsorum erroribus lateret, unice illis esse tribuendum. 

Dicam quod sentio. Religionis Christianae principia quae ad recreandum 
et regenerandum genus humanum destinata est , incredibile dictu est quan- 
tum ad regenerandam philosophiam et possint et debeant efficere. 



Restat ut ea enarrem, quae hoc, qui effluxit, anno huic Academiae 
acciderunt. Utramque sortem, ut fieri solet, expertaest. A tristibus initium 
facientibus commemorandum est Academiae tres iuvenes hoc anno morte 
esse ablatos : Guilielmum van Thye Hannes , iurisprudentiae destinatum , 
Sibrandum Winsemium , disciplinis physicis deditum ; Iohannem Henricum 
Bleijenberg, qui mense demum Iulio nomen albo studiosorum inscripsit. 
Horum memoria iucundissima merito est mahebitque parentibus atque 
commilitonibus , qui mutua sese jide vivere velle, mortuosque pie colere 
palam solent honestissimo modo profiteri. 

Huius urbis praefectus , Academiae Curator, carissimo filio est orbatus j 
parumque praeviso atque irreparabili tibi casu uxorem amisisti, amicissime 
de la Faille! matronam spectatissimam , domus tuae tuaeque civitatis 
Groninganae , sexus sui decus atque ornamentum , cuius virtutes et merita 



182 



C. STAR NUMAN 



grata mente omnes boni recordantur atque suis commendant. Haec solatia ' 
"nos omnes tibi praestare possumus: alia longe meliora ipse tibi quotidie 
praestas. Namque tibi persuasum habes, nullam communitatem inter 
homines adeo intimam esse atque indissolubilem , quam eam quae nos cum 
iis mortuis conciliet quibuscum veluti cum praesenlibus praesentes cogi- 
tare, agere, meliorem omnino vitam vivere pergamus. 

Xector de Academia nostra bene meritus, quae hoc alumno iure gloria- 
tur, quique diem hunc festum nobiscuni alacriter atque festive ut solet 
agere in animo habuit, subita calamitate oppressus domi iacet liberis eius 
adhuc superstitibus in summo vitae periculo versantibus, ita ut vix a 
lacrymis temperare possint, quibus et ipse carus est, inque venis atque 
medulljs i. e. in animo et pectore liberi haerent. 

Ad minime laeta referimus duos professores in eo esse ut ab hac Uni- 
versitate discedant. Horum alter ad cathedram Traiectinam vocatus est, 
alter causariam a rege missionem petiit. Tibi, Roversi! uti datum hono- 
rem gratulati sumus , ita a te acceptum aegre tulimus. Frustra te quo- 
minus acciperes Senatus nomine deprecatus sum. Quamquam qui te norunt 
minime ignorant, te non nisi bene subducta ratione Groninganae stationi 
Traiectinam praetulisse. Hla enim tibi multis nominibus cara est atque 
manebit, cum propter amicos quos hic invenisti aut nactus es multaque 
alia quae tibi grata fuerunt, tum propter carissimorum capitum desiderium 
quod ab huius urbis atque Academiae cogitatione atque recordatione sepa- 
mre non potes. Utinam tibi tuisque in nova eruditionis tuae fortunarum- 
que sede non dico meliora sed feliciora contingant! Academiam, certo 
scio, non "tuum erga nos animum mutas, neque nos nostrum erga te 
mutabimus. Hla autem meis verbis publice gratias tibi agit quod te non 
prius a scholis habendis abstinueris quam Curatores successorem te dignum 
Regi designare potuerint. Iamque publice vale et salve tibi dico, Collega 
coniunctissime ! perge nos amare. 

Quid Heusdio dicam , veteri domi militiaeque commilitoni atque opta- 
tissimo collegae? Novit quonam animo fuerim quum mihi, Academiae 
Rectori, paucis ante ferias diebus, propositum nostrae Academiae valedi- 
cendi clam communicaret. A quo ut desisteret tum Universitatis tum 
ipsius causa quid ego quoque tentavqrjm meminit. 'Verum quum omnes 



0 R \ T I 0. 



183 



conatus frustra f uerint , nihil mihi superest , quaru ut ex hoc loco ei iterem , 
quae privatim ex Senatus mandato expressi, dolere eum non unam ob 
causam eius discessum, sperare autem ipsum optato cum dignitate otio 
quam diutissime esse fruiturum. E quo quin egregios fructus perceptura 
sint patria et studia in quibus vitam agitr, nemo dubitat qui eum co- 
gnoscit. Ei autem persuasum sit, nos nomen eius animique modestiam 
atque liberalitatem in Academiam atque urbem eodem semper honore quo 
Roversium esse prosecuturos. Integrum manet vinculum amicitiae quo 
cum eo coniuncti viximus. 

Denique non laetum Senatui Academico accidit, collegium quod quo- 
tannis de totius regionis Groninganae statu ad eius Ordines refert, hoc 
denuo anno ius sibi sumsisse , certe in futurum reservavisse iudicium suum 
pronuntiandi de gravissimis quibusque quaestionibus quae sive ad huius 
Universitatis sive ad omnium in patria nostra Universitatum conditionem 
internam sive adeo ad optimam eas emendandi rationem pertinent. Hoc 
enim, ut in vulgus notum est, multis rem mirantibus, superiori anno 
fecerat. Itaque Rector et Senatus censuerunt, eos in culpa esse qui rebus 
sese immiscerent nihil ad se pertinentibus quique sese interponerent in 
ea negotia quae Regis Augustissimi atque Curatorum , virorum amplissi- 
morum, providentiae unice essent relicta. Omni in republica rem esse 
mali exempli , si non quaevis potestas sese prorsus inter iustos imperii fines 
contineat : principiis hic esse obstandum , sero enim malo medicinam parari : 
omnino licere viris honestissimis deque agri ■ Groningani commodis sollici- 
tissime curam agentibus tanquam privatis hominibus, de Academia et 
professoribus et optima instituendi cives Academicos vel honoraria inter 
collegas partiendi ratione, linguae denique Lafinae usum in Academiis 
abolendi necessitate similibusve negotiis prouti de reliquis omnibus rebus 
sacris atque profanis libere opinari, loqui, sententiam edere, publice pri- 
vatim, veram falsam, iustam iniquam, aptam ridiculam, sed Groninga- 
num illud inprimis collegium eo prudentius cautiusque in toto hoc negotio 
procedere debuisse quo magis omnibus constaret nernini eorum virorum, 
de quorum caeterum laudibus atque virtutibus equidem nihil velim detra- 
ctum , institutionem liberalem nedum Academicam contigisse. Itaque.Senatus 
praevenire similia studuit, duabus epistolis non ad Regem, cuius causa 



184 



C. STAR NUMAN 



hic agi nonnullis videbatur, sed ad auctores- iniuriae missis. Egit hac in 
re , ut omnes norunt , humaniter, candide , fidissime atque e theologorum 
Christianorum , quorum animi ad pacem perpetuam perpetuo compositi 
sunt , voto : nec vero ab eius sententia discrepabat Ministri regii iudicium 
quod utrimque exoptatum est, qui nostram agendi rationem minime impro- 
bavit. Nunc autem anxie quidem, quod nemini mirabile videbitur, sed 
tamen quiete, quippe bona .officii conscientia freti, quotannis exspectabi- 
mus,. quid sibi voluerit mali illud ominis: //Quos ego!" quod hoc ipso 
anno audivimus. Num fortasse 

//Post mihi non simili poena commissa luetis!" 

Praestitisset sane eque republica fuisset motos fiuctus componere quam 
irritare. Quidquid eveniet, Senatus a recta quam ingressus sibi esse vide- 
tur via non decedet. 

Ad laetiora proficiscimur , properamus. Nec sane festo hoc die desunt 
Academiae laetandi causae. Quis enim non mecum gaudet salvum esse 
atque incolumem Regem regiamque domum, eamque esse carissimae pa- 
triae conditionem ut, modo non partium studiis coriturbetur aut factionibus 
dilaceranda tradatur, nihil magnopere habere videatur quod aliis Europae 
populis invideat. Imo ad hos cum animum advertimus paene subit illud 
poetae: //O fortunatos nimium, sua si bona norint!" Salvi sunt Cura- 
tores, qui Academiae commodis summo studio atque optima erga eam 
voluntate prospicere pergunt: salvi omnes collegae, quod eo maiori in feli- 
citate deputandum est, quo plures hoc anno leviori graviorive morbo affecti 
fuerunt: salvi denique studiosi iuvenes, e quorum tamen numero tres 
morte ereptos esse mado accepistis. * 

Magna cum voluptate accepimus, Viri Clarissimi Mulder, Francisce 
Zacharia et Iane Guilielme Ermerins! regiae vos Academiae artibus 
atque disciplinis excolendis adscriptos esse, inque similis laudis societatem 
vos venisse , Collegae aestumatissimi de Greuve et Ionckbloet ! Vos nullus 
dnbito quin lubentissime cum reliquis vestrae classis sociis vestrum singuli 
collaturi sitis ut quod initio vitiosius fuerit tractu temporis convalescat. 
Qua de re spem concipere magnam ii debent, qui e nuperrime edito 
opere intellexerint , quam graves atque rei publicae utilissimae quaestiones 



0 R A T I 0. 



185 



a doctissimis peritissimisque viris iam in hac classe propositae atque 
tractatae sint. , 

Superiori anno Rector Magnificus tui mentionem fecit, Collega coniun- 
ctissime Hofstede de Groot! quum memoraret se te adiisse ut tibi de 
die sexto mensis Martii gratularetur, quippe quo suscepti ante viginti 
quinque annos muneris professorii memoriam celebrares. Tu dies festos 
agere soles tuo more , mi Groti ! primum domi cum tuis , ad quos per- 
multos referre potes , summa ut Christi discipulum decet pietate atque hilari 
simul animo qui ore et vultu sponte sese prodit: postea publice non tan- 
tum cum absentibus amicis atque discipulis, verum etiam cum iis quorum 
nomina tibi incognita sunt atque numerus infinitus est, quoniam nec Aca- 
demiarum nec patriae neque aetatis qua vivimus spatio continentur. Quod 
his ipsis diebus rursus apparuit ex tuo ad pristinos et praesentes discipulos 
alloquio. Itaque ego tibi hodie de hoc opere edito gratulor, quippe quod 
cum superioris anni festo penitus coniunctum sit eiusque veluti complemen- 
tum dici possit, addito ex intimo pectore voto: Faxit Deus ut per multos 
etiam annos vegeta mente et sano corpore domui, Academiae, patriae, 
ecclesiae Christi serveris ! 

Peropportunus orationis meae a Grotio eiusque labore transitus ad vos 
est, Iuvenes dilectissimi , Academiae nostrae cives! Hic enim, quaenam 
vera sit Academicae institutionis natura, quaenam inde per totam vitam 
praeceptores inter eorumque discipulos sponte oriri soleant amicitiae neces- 
situdines, ita perspexit ut nemo magis, atque in hoc quem modo attuli 
libro ita expressit, ut hic egregie comparatus sit ad pulcri, veri, sancti 
sensum mutuumque inter magistros atque iuniores eorum amicos amorem 
excitandum , alendum , excolendum , perficiendum. Quibus profecto studiis 
si vita Academica animetur, quid tandem suavius praeclariusve totique 
civitati atque humanitati fructuosius cogitari potest? Agite igitur, caris- 
simi adolescentes ! regiam hanc docendi discendique viam sequamur et 
persequamur ! Magna observantia et verecundia hoc anno magistros coluistis 
magistratusque mei onus adeo leve reddidistis ut hoc nomine ne onus qui- 
dem fuerit sed iucundissima potius occasio plures optimae spei iuvenes 
cognoscendi , qui caeteroquin mihi fortasse ignoti mansissent. Vere affirmare 
possum, pacem Academicam ut decet per totum hoc tempus nullo horae 

24 



186 



C. STAR NUMAN ORATIO. 



momento turbatam fuisse, salva atque integra edictorum Rectorisque 
Magnifici auctoritate. Nonne haec quae vere de iuventute nostra Academica 
praedico , ad praecipuas laetandi causas referendum est , Auditores ! quae 
hunc diem vere festum nobis reddant? 

De subsidiis brevis ero. Musea , horti , bibliotheca , nosocomium , physi- 
corum, chemicorum, chirurgicorum et physiologicorum instrumentorum 
apparatus summa diligentia conservata sunt atque pro viribus aucta. Anno 
superiori atque his ipsis diebus nosocomio recepti sunt multi cholerae morbo 
afflicti. In usum scholarum quae de histologia habentur, emtum est pal- 
marium Oberhaeuseri microscopium. Physiologiae professor declarat per 
continuam Curatorum curam hoc quoque anno ita aucta esse subsidia qui- 
bus indigeat, ut mox ad rectam institutionem suffectura sint. Bibliotheca 
denique cum aliis donis locupletata est, inter quae inveniuntur quae colle- 
garum quoque benevolentiam atque munificentiam adeo testantur, tum 
accessione librorum qui quum olim ad privatum societatis regiae commodis 
agriculturae in hac regione promovendis usum destinati essent, nunc pu- 
bhci usus facti sunt eademque atque reliqui libri lege. Taha nobis omni- 
bus valde sunt accepta : nemini autem magis quam tibi, amicissime Ensched^ ! 
qui hoc anno de Academiae Bibliotheca denuo haud uno nomine egregie 
meruisti. 

Itaque peractis quae mihi hodie peragenda videbantur, meum tamen 
Rectoris munus non ante in successorem conferam qua"m Senatui Academico 
eiusque Actuario publice gratias egerim pro praestita mihi humanitate, 
auxilio, fide atque indulgentia, quorum beneficiorum memoriam non cum 
magistratu deponam. Tanta enim fuerunt ut novo Rectori nihil fehcius 
contingere mihi posse videatur, quam si eamdem experiatur collegarum 
atque studiosorum benevolentiam quam mihi praebuerunt. Quod igitur 
felix faustum fortunatumque sit Universitati Groninganae, Virum Claris- 
simum Iancm Hissink Iansen, in Facultate Medica Professorem ordina- 
rium, eius Rectorem in annum proximum renuntio ac proclamo. Salve, 
Vir magnifice! cui primus hunc honorem gratulor. Tibi autem, sanctis- 
sime Deus! ex cuius nutu omnia pendent, ad quem omnia referenda sunt, 
commendata sit atque maneat in perpetuum Academia! 



I 



ORDO LECTIONUM, 

IN AGADEMIA GRONINGANA 

HABENDARUM 

INDE A MENSE SEPT. ANNI CDDCCCLIV AD FERIAS AESTIVAS ANNI CDI3CCCLV. 



IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

Fredericus Christianus de Greuve diebus Lunae, Martis et Mercurii, 
horaXI, Logicam docebit; diebus autem Iovis, Veneris et Saturni , horalX, 
Historiam Philosophiae exponet; hora X Metaphysicam tradet; Hncyclopae- 
diam, Ethicam , aliamve Philosophiae partem hora auditoribus commoda 
explicabit. Cum provectioribus Kantii philosophiam criticam, a Kinkero 
expositam et emenda^am , sive Dualismum Bationis humanae interpretabitur. 

Iacobus Adolphus Carolus Rovers Historiam gentium tradet diebus 
Martis, Mercurii et Iovis, hora IX; Antiquitates Bomanas , die Lunae, 
hora IX, diebus Martis et Mercurii, hora X et die Iovis, hora VIII; 
Antiquitates Graecas , die Veneris , hora IX et die Saturni , hora VIII. 
Disputandi eccercitationibus praeerit die Saturni, hora IX. 

Iosua Ioannes Philippus Valeton Antiquitatem Hebraicam explicabit 
diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Libros Samuelis interpre- 
tabitur diebus iisdem, hora XI; elementa grammatices Hebraicae , additis 
exercitiis analyticis, tradet diebus iisdem, hora XII; Gramtnaticam lin- 
guarum Semiticarum comparatam , additis exercitiis analyticis Arabicis et 
Aramaeis, exponet diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora VIII; Vatici- 
niorum Iesaiae capita selecta interpretabitur die Saturni, hora IX. 
Cum provectioribus Kosegartenii Chrestomathiam privatim leget die 
Lunae, hora IV, et Chrestomatkiam Kirschianam «Bernsteinio editam 
eodem die, hora V. 

24* 



188 ORDO LECTIONUM. 

Ioannes Adolphus Carolus van Heusde diebus Iovis, Veneris et 
Saturni, hora X, Ciceronis de Fin. L. V, et Horatii Satiras selectas ; 
iisdem diebus^ hora I, Sophoclis Oedipum Tyrannum explicabit; prae- 
terea, iisdem diebus hora XI, privatim Platonis Phaedonem exponet, 
adhibitis Wyttenbachii et Mosis Mend. f. disputationibus. 

Guilielmus Iosephus Andreas Ionckbloet Historiam Patriae tradet 
diebus Iovis, Veneris et-Saturni, hora XII; Linguam Literasque Belgicas 
explicabit et Eloquentiae praecepta tradet diebus Lunae , Martis et Mercurii , 
hora VIII; Exercitia practica moderabitur die Martis, hora XI; Fabulam 
Carel ende Elegast dictam interpretabitur diebus Lunae et Mercurii , hora XI ; 
Selecta Vondelii loca exponet die Mercurii , hora I. Cupientibus Aesthe- 
ticam explicabit, hora auditoribus commoda. 

IN FACULTATE IURIDICA. 

Henricus Nienhuis diebus Mercurii, Iovis, Veneris et Saturni, horaXI, 
lus Civile interpretabitur , iisdemque diebus , excepto die Saturni , hora XII , 
selecta Iuris Mercatorii capita tractabit; diebus Mercurii hora X, et Saturni 
hora X et XII, maxime secundum ius patrium hodiernum, locum de foro 
competente in caussis civilibus, ipsiusque Processus Civilis cum principia 
tum praecepta exponet; quibus, post ferias hiemales, adiunget Exercita- 
tiones forenses. 

Iacobus Hermannus Philipse diebus Martis, Mercurii, Iovis etVeneris, 
hora IX, Institutiones Iustiniani explicabit; die Lunae, hora XI, 
diebus Martis, Iovis.et Veneris, hora X, mense vero Aprili, Maio, Iunio 
et Septembri, iisdem diebus, hora matutina VII, selectos Pandectarum 
locos tractabit; die Lunae, hora VIII et IX, die Martis, hora VIII, 
Historiam Iuris Bomani enarrabit; die Mercurii, Iovis et Veneris , horaVIII, 
Encyclopaediam et Methodologiam Iuris tradet. 

Cornelius Star Numan diebus Lunae, Martis, Mercurii, hora VIII, 
iuris poenahs principia tradet, abhibito Feuerbachii opere; hora IX, 
legem de imperio interpretabitur; diebus Lunae, hora X, Iovis et Veneris, 
hora VIII, Oeconomiae politicae initia, die Martis, hora XI, diebus Iovis 
et Veneris, hora IX, lus criminale patrium docebit; diebus Mercurii, 



ORDO LECTIONUM. 



189 



lovis et Veneris, hora XI, de natura Iuris aget. Taciti Germaniam 
cum commilitonibus leget, hora opportuna. 

Disputationibus publicis et privatis lubenter praeerunt Iuris Professores. 
IN FACULTATE MEDICA. 

Iacobus Baart de la Faille diebus Mercurii et Iovis, hora VIII, et 
Saturni, hora IX, sed post ferias Paschales, diebus Mercurii et Iovis, 
hora VIII, Veneris et Saturni, hora VII, Artem Obstetriciam Theoreticam 
et Practicam exponet , et in Nosocomio Academico , ad parturientium lectos , 
qualibet oblata occasione, practice instituet; diebus Lunae et Martis, 
hora VIII, morbos infantum docebit; Therapiam Specialem morborum tradet 
diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora IX, et post ferias Paschales 
etiam diebus Mercurii et Iovis, hora VII; diebus Mercurii , hora X, et 
Saturni, hora VIII, Medicinam Forensem docebit; diebus Lunae, Iovis et 
Saturni, hora X ad XII, ceteris diebus, hora XI ad XII, in Nosocomio 
Academico Clinicis exercitationibus vacabit, morbosque ibi tractatos uberius 
exponet. Disputationum exercitiis lubens vacabit. 

Franciscus Zacharias Ermerins Pathologiam generalem docebit diebus 
Lunae , Martis , Mercurii et Iovis , hora IX ; Histologiam , diebus Lunae , 
Mercurii et Iovis , hora XI ; Anatomiam pathologicam , die Martis , hora XI , 
die Veneris hora VIII et X. Exercitationibus clinicis in Nosocomio quo- 
tidie vacabit hora I. 

Ianus Hissink Iansen Chirurgiam docebit die Martis, hora X, diebus 
Iovis et Veneris, hora IX, et post ferias Paschales etiam die Saturni, 
hora IX; Doctrinam de morbis oculorum tradet diebus Mercurii ekSaturni, 
hora XII; Clinicis exercitationibus in Nosocomio Academico vacabit diebus 
Lunae, Martis, Iovis et Veneris, hora XII; Anatomen corporis humani 
exponet diebus Mercurii , Iovis , Veneris et Saturni , hora IV ; Dissectionibus 
cadaverum anatomicis tempore opportuno instituendis quotidie praeerit. 

Isaacus van Deen Physiologiam specialem docebit diebus Lunae, Martis, 
Mercurii , hora VIII et die Saturni , hora IX ; Physiologiam generalem , 
diebus Iovis et Veneris , hora VIII ; Memediorum effectum et therapeuticum 



190 



ORDO LEGTIONUM. 



usum, diebus Lunae, Martis et Mercurii, hora X; Pharmacognosin et 
naturalem remediorum historiam, die Iovis, hora X et die Veneris , hora IX; 
morbos systematis nervosi, diebus Lunae et Iovis, hora III; Physiologiam 
experimentalem docebit et indagationibus physiologicis vacabit die Martis , 
hora XI, die Mercurii, hora XII, diebus Veneris et Saturni, hora X ad XII. 

IN FACULTATE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

Hermannus Christianus van Hall die Veneris, hora VIII et IX, 
autumnali et aestivo tempore etiam die Martis , Iovis et Saturni , hora VIII , 
elementa Botanices illustrabit. Botanices sublimioris selecta quaedam capita 
tradet die Veneris, hora XI; die Mercurii hora IX et X aget de plantis 
medicinalibus ahisque vario respectu utilibus, sive de Botanica applicata, 
ordine Familiarum naturalium; die Saturni autem, hora X et XI, Oecono- 
miam ruralem docebit. Post ferias Paschales et mense Septembri, alternis 
dierum hebdomadibus , die Mercurii hora matutina VII excursionibus bota- 
nicis praeerit. 

Ianus Guilielmus Ermerins diebus Iovis, Veneris et Saturni, hora XI, 
Arithmetices , Algebrae , Geometriae et Trigonometriae planae elementa ex- 
plicabit; Physicam experimentalem docebit die Mercurii, hora I, diebus 
Iovis , Veneris et Saturni , hora XII. Physicam theoreticam universe , aut 
selecta eius capita , provectioribus discipulis exponet. De Matheseos elementis 
disquisitio habebitur diebus Iovis , Veneris et Saturni , hora pomeridiana III. 

Nicolaus Mulder die Lunae, hora X, die Martis, hora X et XII, 
Historiam Animalium vertebratorum naturalem docebit, de Mineralogiae et 
Geologiae elementis vero aget horis dein indicandis; diebus Veneris et 
Saturni, hora XI, Anatomen animalium comparatam tradet. Exercitiis 
Zoologicis et Zootomicis practicis quotidie praeerit. 

Guilielmus Adrianus Ensciied£ diebus Iovis et Saturni, hora IX, 
Stereometriam et Trigonometriam sphaericam doccbit ; selectos Algebrae locos 
tractabit diebus Lunae et Martis, hora XI; Astronomiae elcmenta tradet 
die Mercurii, hora I, et die Iovis, hora pomeridiana VI; Geometriam 
analytkam , Calculum differentiulem et integralem, Mechanicam analyticam 



ORDO LECTIONUM. 



191 



exponet horis commilitonibus commodis; Exercitia mathematica futurorum 
Praeceptorum moderabitur hofis postea indicandis. 

Petrus Iohannes van Kerckhoff diebus Lunae et Martis, hora IX, 
die vero Mercurii, hora XII, Chemiam anorganicam docebit; diebus Mer- 
curii, hora XI, et Saturni, hora X, Chemiam corporum organicorum ex- 
ponet ; diebus Lunae , hora XII, et Iovis , hora X, Chemiam pharmaceuticam 
tradet; Chemiae technologicae capita in usum publicum explicabit diebus 
Lunae et Martis , hora pomeridiana VI ; Chemiam practicam docebit et 
Exercitia analytica in Laboratorio moderabitur quotidie. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

Petrus Hofstede de Groot diebus Lunae , hora VIII , Martis , hora X , 
et Mercurii, hora VIII, Historiam Ecclesiae Christianae , secundum Line- 
amenta sua, typis divulgata, enarrabit; diebus Lunae et Veneris, hora X, 
Encyclopaediam Theologi Christiani , secundum Compendium a L. G. Pareau 
et se editum, exponet; diebus Lunae et Mercurii, hora IX, et Martis, 
hora XI, Theologiam Naturalem , secundum Compendium a se editum, 
tradet; die Veneris hora XI nonnulla Patrum opuscula cum Commilitoni- 
bus leget; hora auditoribus commoda Historiam Ecclesiae Christianae in 
Nederlandia explicabit. 

Ludovicus Gerlachus Pareau diebus Mercurii, Iovis et Veneris, 
hora XI , Bogmaticam et Apologeticam Christianam , secundum Compendium 
a P. Hofstede de Groot et se editum , exponet ; diebus Martis , Mercurii 
et Iovis , hora XII , secundum Compendium suum typis expressum , Theolo- 
giam Christianam moralem exponet ; diebus Lunae atque Veneris , hora XII , 
et die Martis, hora I, loca nonnulla Hermeneutices sacrae , secundum 
Compendium suum typis editum, tractabit et quaedam Carmina Hebraica 
cum Commilitonibus interpretabitur. 

Guilielmus Muurling die Lunae, hora XI, tractabit Criticam Novi 
Testamenti ; diebus Martis, Iovis et Veneris, hora IX, Epistolas Catho- 
licas Iacobi et Petri cum Conimilitonibus interpretabitur ; diebus Martis 
et Veneris, hora VIII, et die Iovis, hora X, Theologiam Practicam tradet, 
secundum Compendium a se editum; die Iovis, horalll, exercitia Homile- 



192 



ORDO LECTIONUM. 



tica, et die Saturni, hora XI, exercitia provectiorum Catechetica , curu 
pueris instituenda , moderabitur. Hora Commilitonibus commoda , cum iis 
legere perget Euangelium Ioannis. 

Disputationibus cum publicis tum privatis de Locis Theologicis , die Mercurii , 
hora III , suis vicibus praeerunt Theologiae Professores. 



Guilielmus Hecker, Paedagogices Lector, diebus Lunae et Martis , 
hora I , Litterarum aliarumque disciplinarum studiosis Paedagogices elementa 
tradet, sive de discendi docendique met/iodo praecepta dabit. Exercitia 
oratoria moderabitur diebus Lunae et Martis, hora pomeridiana VI. 



NUMERUS STUDIOSORUM 



IN ACADEMIA GRONINGANA, 

DIE 31 M. DECEMBKIS 1854. 



In Pacultate Iuridica 63. 

// // Medica 37. 

// // Disc. Math. et Phys 28. 

// // Theologica 45. 

// // Phil. Theor. et Litt. Hum. . . 55. 

228. 

9 



25 



DOCTORES CREATI 
1N ACADEMIA GRONINGANA, 

INDE A DIE 12 OCTOBHIS 1854 AD 11 OCTOBKIS 1855. 



IN FACULTATE IURIDICA. 

1854. 

d. 15 Dec. Henricus Ietzo Samuel Mauritius van Wageningen , ex 
pago Iellum Frisius, privatirn defensis quaestionibus Iuris, I. R. 
et H. D. 

d. 20 Dec. Carolus Ludovicus Wedemeyer, ex pago Wedde Gronin- 

ganus, privatim defensis quaestionibus luris, I. R. et H. D. 
d. 21 Dec. Robertus Carolus Ermerins, Franequeranus , privatim de- 
fensis quaestionibus Iuris, I. R. et H. D. 
1855. 

d. 29 Mart. Suffridus Ypey , Leovardia Frisius , privatim defensis quae- 

stionibus Iuris, I. R. et H. D. magna cum laude. 
d. 26 Apr. Mauritius Adrianus de Savornin Lohman, Groninganus, 

privatim defensis quaestionibus Iuris, I. R. et H. D. magnacum laude. 
d. 16 Iun. Berend van Royen, Zvvollanus, privatim defensis quaestioni- 

bus Iuris, I. R. et H. D. mayna cum laude. 
d. 27 Iun. Iodocus Heringa , ex pago Anium Frisius , privatim defensis 

quaestionibus Iuris , I. R. et H. D. magna cum laude. 
d. 30 Iun. Ioannes Didericus Dibbits , Assena Drenthinus, S. S. M. 

Cand. , privatim defensis quaestionibus Iuris, I. R. et H. D. magna 

cum laude. 

Eodem die. Hermannus Petrus de Gavere, Groninganus, privatim 
defensis quaestionibus Iuris, 1. R. et H. D. magna curn laude. 



DOCTORES CREATI. 



195 



d. 5 Oct. Toannes Petrus Abrahamus Wintgens Tresling, ex pago 
Scharmer Groninganus, privatim defensis quaestionibus Iuris, I. R. 
et H. D. cum laude. 

d. 8 Oct. Albertus Ioannes de Sitter, Winschotanus , privatim de- 
fensis quaestionibus Iuris, I. R. et H. D. magna cum laude. 

IN FACULTATE MEDICA. 

1854. 

d. 22 Dec. GoeTius Stinstra , Harlinga Frisius , privatim defensa Dis- 
sertatione Physiologica de functione lienis , M. D. magna cum laude. 
1855. 

d. 27 Ian. Ludovicus Adrianus Alting Mees , Appingedamensis , pri- 

vatim defensa Dissertatione Medica de usu chloroformi in operationibus 

chrirurgicis , M. D. cum laude. 
d. 17 Mart. Gualterus Henricus Crull, Meppela Drenthinus, M. D. , 

privatim defensis Thesibus Argumenti Obstetricii, A. O. D. magna 

cum laude. 

d. 24 Mart. Lambertus Atzema Folmer , Groninganus , M. D. , privatim 

defensis Thesibus Argumenti Obstetricii, A. O. D. magna cum laude. 
d. 28 Mart. Fredericus Helder , ex pago Sybrandahuis Frisius , privatim 

defensa Dissertatione Medica exhibente observationem aneurysmatis 

aortae , M. D. magna cum laude. 
d. 28 Apr. Gerardus Visscher, Hoogeveena Drenthinus, M. D. , privatim 

defensis Thesibus Argumenti Obstetricii, A. O. D. cum laude. 
d. 13 lun. Iohannes Fredericus Petrus Schonfeld, ex pago Nietap 

Drenthinus, defensa Dissertatione Physiologica de functione lienis , 

M. D. magna cum laude. 
Eodem die. Iohannes Christophorus Schonfeld Wichers , ex pago 

de Leek Groninganus, defensa Dissertatione Medica de morbo Brightii , 

M. D. cum laude. 

d. 16 Iun. Nicolaus Westendorp Boerma, ex pago 'tZandt Groninga- 
nus, defensa Dissertatione Medica sistente nonnulla de Otorrhoea, M. D. 

Eodem die. Alle Luitze van der Sluis , ex pago Hemrik Frisius, M. D. , 
defensis Thesibus Argumenti Obstetricii, A. 0. D. cum laude. 

25* 



196 



DOCTORES CREATI. 



d. 30 Iun. Rudolphus Iohannes Petrus Muller , ex pago Zandeweer 
Groninganus, M. D. , defensis Thesibus Argumenti Obstetricii, 
A. O. D. 

IN FACULTATE THEOLOGICA. 

1855. 

d. 30 Mart. Iohannes Offerhaus L. filius , ex pago Feerwerd Gronin- 
ganus , V. D. M. designatus in pago Burum , publice defensa Dis- 
sertatione Theologica exhibente Jbaelardi Theologi Methodum , Th. D. 
magna cum laude. 

d. 22 Iun. Cornelius Philippus Hofstede de Groot, Groninganus, 
publice defensa Dissertatione Theologica inscripta: Pauli conversio 
praecipuus Theologiae Paulinae fons, Th. D. magna cum laude. 

IN FACULTATE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
ET LITTERARUM HUMANIORUM. 

1855. 

d. 19 Maii. Albertus Ludovicus Brugsma , Groninganus, publice defensa 
Dissertatione continente Gymnasiorum apud Graecos descriptionem , 
,Ph. Th. M. L. H. D cum laude. 

d. 28 Iun. Iohannes Benedictus Kan, Groninganus, I. R. et H. D. , 
publice defensa Dissertatione Antiquaria de Ephoris Spartanis , Ph. Th. 
M. L. H. D. magna cum laude. 



SUPPLEMEJXTA 

AD 

ANNALES ACADEMICOS 

MDCCCLIII-MDCCCLIV. 



PROGRAMMA 

CERTAMINIS LITTERARII 

A 

RECTORE ET SENATU ACADEMIAE GRONINGANAE 

DIE XV MENSIS APRILIS ANNI MDCCCLILT 
IN DICTI. 



Ex Regis Augustissimi Guilielmi III liberalitate et niunificentia , Rector 
et Senatus Academiae Groninganae omnes Academiarum huius Regni cives 
et Athenaeorum alumnos in proximum annum ad certamen Litterarium 
invitant, et quaestiones, a singulis Ordinibus Academicis positas, promul- 
gant hasce: 

AB ORDINE THEOLOGORUM. 
I. 

Quum de omni consilio et opere suo sic Ioh. XVII agat Iesus Christus , 
ut nullam videatur ideam de re Christiana primariam non attigisse , quaeritur : 
an ibi etiam de spiritu sancto fecerit mentionem? porro , si fecerit, qua alia 
ratione quam Ioh. XIV — XVI? denique , unde haec diversitas sit explicanda? 

II. 

Litium inter Coeceianos et Voetianos actarum quaenam fuit origo? quae- 
nam natura ? quisnam finis ? Unde derivandum , quod hae lites non effecerint 
schisma , prouti lites inter Bemonstrantes et Contraremonstrantes actae ? 

AB ORDINE PHILOSOPHIAE THEORETICAE 
et LITTERARUM HUMANIORUM. 

t 

Ilias Homerica ita exploretur, ut , adhibito opusculo , quod inscribitur : 
Betrachtungen iiber Homers Ilias von Karl Lachmann mit Zusatzen von 
Moritz Haupt , Berlin 1847, consultisque iis , quae de huius scriptoris sententia 
continentur libro : die Sagenpoesie der Griechen , kritisch dargestelt von G. W. 
Nitzsch, Braunschweig 1852, 1853, ratio et compositio eius diiudicentur. 



200 PROGRAMMA CERTAMINIS LITTERARII. 

II. 

Enarretur muneris iudicialis apud Hebraeos historia per ea tempora , 
quorum in V. F. superest memoria j quo pateat illud munus a quibusnam , 
quo iure et qua potestate singulis aetatibus gestum fuerit, accurata textus 
Hebraici, quantum ad rei intelligentiam opus est, explicatione suis locis addita. 

AB ORDINE IURECONSULTORUM. 

Requiritur historica etcritica cotnmentatiodeRossAvnopusculo: du contrat social. 

. AB ORDINE MEDICORUM. 

Exponantur, quae postremis annis ab eruditis facta et scripta sunt ut 
lienis functio defniretur. Fiat autem ita ut experimentis et observationibus 
propriis superstruat auctor sententiam , quam amplectatur , sive anteriori 
alicui assentiendum putet, sive novam ipse proponat. 

Ad quam quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 

AB ORDINE DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
et PHYSICARUM. 

I. 

Exponatur et elaboretur theoria linearum trochoidalium sive cycloidalium. 

II. 

Quaeritur disquisitio botanica , physica el chemica de amylo , eaque ipsius 
scriptoris observationibus aucta, ex qua amyli origo , structura et variae 
species cognoscantur. \ 

Ad utramque quaestionem etiam patrio sermone respondere licebit. 

Commentationes , Latina oratione conscribendae , nisi diserte patrii ser- 
monis usus concessus est, et aliena manu describendae , ante diem XV m. 
Aprilis a. MDCCCLIV mittuntor ad Virum Clarissimum, qui Senatus Aca- 
demici acta curabit. Singulae lemmate inscribuntor adiunguntorque schedulae 
obsignatae , scriptorum nomina et praenomina integra continentes , eodemque 
lemmate extrinsecus distinctae. 

Ordinum de Commentationibus iudicia pronuntiabuntur , optimarurnque 
Commentationum scriptoribus , disquisitione ante instituta, praemia tribuen- 
tur ipso die Academiae natali a. MDCCCLIV. 



I U D I C I A 

DE COMMENTATIONIBUS AD QUAESTIONES 

DIE XV M. APEILIS A. MDCCCLIII 
PROPOSITAS. 

• v 



Ordo Philosophiae Theoreticae et Litterarum Humaniorum duas quae- 
stiones proposuit. 

Altera, e litteris Graecis: //Ilias Homerica ita exploretur, ut, adhibito 
opusculo quod inscribitur: Betrachtungen uber Homers Bias von Karl 
Zachmann, mit Zusatzen von Moritz Haupt, Berlin, 1847, consultisque 
iis quae de huius scriptoris sententia continentur libro: Bie Sagenpoesie 
der Griechen kritisch dargestellt von G. W. Nitzsch , Braunschweig 1852-53, 
ratio et compositio eius diiudicentur" unam tulit disputationem , lemmate: 
nTJnum est omne poema." Scriptor huius disputationis magnam omnino 
diligentiam probavit, quum non satis habens duos scriptores in ipsa quae- 
stione memoratas consulere , alios praeterea adhibuerit. Sed huic dihgentiae 
etiam caeteris in rebus conspicuae iudicii laus non par accedebat. Itaque 
in ipso argumento tractando sic versatus est , ut rationem carminis Home- 
rici a cornpositione non rite distingueret , alienis argumentis satis firmis sua 
opponeret infirmiora, praeterea in locorum Homericorum interpretatione 
operam raro poneret et quoties poneret nimis fluctuaret. Tandem in Latini 
sermonis usu et disputationis forma plura desiderabantur. 

Quamobrem disputatio Ordini digna visa non est quae praemium auferret. 
Quum tamen multum abesset ut omni laude indigna censeretur , placuit 
ut honorifica eius mentio fieret. Scriptorem se omni ex parte probavit orna- 
tissimus Ioannes Deodatus Homan, Litt. Hum. in hac Academia Cand. 

Ad alteram quaestionem , e litteris Orientalibus : //Enarretur muneris 
iudicialis apud Hebraeos historia per ea tempora quorum in V. F. superest 
memoria, quo pateat illud munus a quibusnam, quo iure et qua potestate 

26 



202 



I U D I C I A. 



singulis aetatibus gestum fuerit, accurata textus Hebraici, quantum ad 
rei intelligentiam opus est, explicatione suis locis addita." Ordo accepit 
commentationem his verbis distinctam: nSi translatio ab originali dissentit 
ei linguae potius credendum unde in aliam per interpretationem facta est 
translatio." Scriptor non eam explicuit quam Ordo posuerat quaestionem, 
sed ab hac diversam adumbravit. Quum enim agendum esset de munere 
iudiciali in litibus dirimendis et reorum causis diiudicandis posito eoque 
aliis temporibus alia ratione apud Hebraeos administrato , argumentum 
huius commentationis sunt viri qui xar egoxyv Iudices dicuntur quorum- 
que res gestae ad unam vulgo referuntur historiae Tsraeliticae aetatem. 
In hoc autem argumento tractando scriptor alia quidem quae huc pertinent 
non plane neglexit, maxime tamen chronologiae indagandae, cuius rei 
difficillimae explicatio non requirebatur , operam dedit. Sed huic quae- 
stioni rite solvendae ille, licet diligentem afferret variorum librorum noti- 
tiam, quum praeclara recentiorum opera ignoraret, impar fuit. His acce- 
dunt hypothesium rerumque plane alienarum copia et inopia interpretationis 
philologicae , textui Hebraico suis locis addendae. 

Quamobrem Ordo hanc commentationem parum etiam Latine scriptam 
praemio haud ornandam esse iudicavit. 

W. I. A. IONCKBLOET, 
Ord. h. t. ab actis. 

Ordo Iurisconsultorvm nullum accepit quaestionis propositae responsum. 

C. STAli NUMAN, 
Ord. h. t. ab actis. 

Ordo Medicorum proposuit hanc quaestionem : //Exponantur quae postre- 
mis annis ab eruditis facta et scripta sunt ut lienis functio definiretur. 
Fiat autem ita ut experimentis et observationibus propriis superstruat auctor 
sententiam quam amplectatur, sive anteriori ahcui assentiendum putet sive 
novam ipse proponat." 

Accepta sunt responsa quatuor, unum notatum verbis Gunsburgii: 
nEs bleibt nur ubrig aus dem feinerem Bau der Milz nac/i Analogie auf 
deren Function zu schlieszen," idque conscriptum vernacula; alterum in- 



I U D I G I A. 



203 



signitum Virgilii versu : i/Felix qui rerum potuit cognoscere causas" 
Latine expressum; tertium vernacula scriptum et his Malpighii verbis 
distinctum : uNescio quo jine ducta vetustas lienem risus causa exstare 
evulgaverit , dum longo litteratorum moerore ob nondum assecutam huius 
visceris naturam lugent academiae " tandem quartum item patrio sermone 
litteris mandatum et notatum verbis Zimmermanni: i/Die Natur wird , in 
der Natur langsam gesucld , am geschuindesten gefunden" 
De his disputationibus Ordo sic iudicavit: 

Quartum responsum a reliquis hoc nomine statim distingui visum est, 
quod plena ad quaestionem responsio dici iure non potest. Investigavit 
maxime auctor in cellulas corpuscula sanguinis continentes; reliqua ad 
quaestionem facientia vix aut ne vix quidem attigit et conspectus historicus 
de eruditorum de liene opinionibus parum elaboratus est; quemadmodum 
tota rerum traditarum expositio satis levis est dicenda. Ordo non negat 
observandi studium auctorem ostendisse, non prorsus ei deesse observandi 
artem et facultatem, laudabiles adeo observationis fructus apparere in hoc 
tractatu. Sed quum omnes quaestionis partes non attingat, quin longe 
plurimas intactas relinquat, Ordo iudicavit hoc responsum aliquo honore 
non posse ornari. 

Placuit e reliquis tribus maxime jorimum. Auctor huius responsionis 
significat in prooemio se sic existimasse Ordinem praecipue desiderare inqui- 
sitionem propriam, minus traditionem eorum quae ab aliis reperta aut 
libris mandata sunt. Itaque conspectum historicum separatim non tradidit. 
Nec tamen superiorum scriptorum opera neglexit; sed statim argumentum 
suum tractare incipiens critice auctorum sententias considerat et fructus 
lectionis cum observationis propriae fructibus una communicat, ita ut 
materiem et apte disponat et subtiliter diiudicet et nihil negligat et acuti 
ingenii et solertis specimina copiosa continenter exhibeat. 

Per totum cursum disputationis elucet^eius plurium doctrinarum peritia 
talis ut non unum alterumque ex iis locum sed omnem earum ambitum 
se tenere ostendat. Quod sane Ordini constitit de eius chemiae , anatomiae , 
physiologiae , histologiae, aliarum doctrinarum medicarum cognitione et 
observationis arte et usu quae in eius opere eminent. 

Tum etiam Ordini • magnopere placuit liberum quo auctor utitur iudi- 

26* 



204 



I U D I C I A. 



cium, ita ut aliam agnoscat auctoritatem nullam quam quae in diligenti 
phaenomenorum observatione et comparatione et veritate ex his rebus ducta 
sit posita. 

Sed ab altera parte Ordinem non fugerunt in opere vitia, de quibus 
aliquid monendum existimavit vel in auctoris gratiam. Oratio eius culta 
minime dici potest; attingit talia auctor subinde quae si delineationibus 
aut praeparatis additis illustravisset , operae pretium omnino fecisset. Lau- 
davit iam Ordo in auctore quod non se cuiquam mancipavit; sed pruden- 
tiam tamen in modo quo plures res propositae sunt desideravit. Et quemad- 
modum ingenio multum valere auctorem animadvertit , ita non negat eum 
ingenio interdum abusum fuisse et similitudines et analogias quaesivisse 
quas maturius iudicium reiicere debeat , ita ut Ordini quoque minime vera 
visa sint omnia quaecunque in disputatione sunt prolata. Sunt sane haec 
vitia iuvenili aetati fere propria, sed quae silentio praeterire noluit Ordo 
ne auctori quem magni facit aureum illud: unosce te ipsum" inculcandi 
occasionem negligat, et ut eum non solo ingenio sed accurata doctrina et 
iudicio maturo in disciplinis opus esse doceat. 

Verum hoc utut est eius labori primum locum tribuendum esse censuit 
Ordo, cui responsio si universe loqui liceat admodum placuit. 

Alterum responsum Latine conscriptum item multum placuit Ordini, 
quin ita conscriptum est ut nullo modo dubitavisset ei praemium tribuere, 
nisi primum illud praestantius visum ei fuisset. 

Ut ab externa forma incipiamus oratio qua expressum est probabilis et 
quantum in eiusmodi argumento iure a iuvene requirere licet satis bene 
Latina, ita ut laude digna existimanda sit. 

Addita sunt praeparata microscopica numero multa. Adiectae dein deli- 
neationes nitidissimae , quas summa cura conficiendas curavit auctor. Uni- 
versus habitus externus huius tractatus eum commendat propter diligentiam 
in eo componendo et absolvendo positam. Nec minus summae in elabo- 
ratione curae positae testis est disputatio ipsa. Conspectus historicus eorum 
quae recentissimo tempore de liene scripta sunt , plenissimus , uberrimus , 
lucidissimus, ita ut hac in re vix aliquid desideret Ordo. 

Pars quae experimenta et observationes proprias auctoris continet, testis 
est omnino magnae industriae , observationis microscopiae peritiae et facul- 



I U D I C I A. 



205 



tatis talis, quae non nisi frequenter institutis eiusmodi observationibus et 
exercitatione diligenti acquiritur 5 in experimentis instituendis item iudicium 
apparet sanum, diligentia magna neque felicitas quaedam defuit ita ut 
haec omnia permultum Ordini placuerint. 

Postquam has laudes iure merito huic operi tribuit , declarandum est quare 
supra memorato responso primum, huic secundum locum tribuerit Ordo. 

Auctor primi responsi iis quae ab aliis scripta sunt usus est diligenter 
nec tamen manu ab illis duci se passus est in suo tractatu componendo. 
Idem de auctore responsi Latine conscripti affirmare non licet, quippe qui 
in tota disputatione minus liberum se servavit a vi opinionum ab aliis 
prolatarum. Quemadmodum in responso primo auctor specimina dedit 
ingenii , liberi iudicii , inventionis , sic in altero , licet minime has laudes 
ei prorsus deesse affirmet Ordo, tamen minus illas dotes in eo elucere 
putavit et ob hanc maxime causam praeplacuit responsum antea memora- 
tum et quamquam non magno intervallo separari hoc de quo nunc agitur 
ab altero putet, tamen secundum tantum locum ei esse tribuendum est 
arbitratus. 

Tertium responsum non tam prope accedit ad alterum quam hoc ad 
primum , sed multo maiore intervallo ab utroque superiore distat. 

Quae historiam doctrinae loci circa quem quaestio versatur spectant, 
eleganter et lucide sane sunt exposita, sed minus tamen diligenter, nec 
tantopere ab auctore in succum et sanguinem, ut ita dicamus, conversa 
sunt ea quae apud alios reperit quam in responsis superioribus maxime 
in primo. Praeparata addita sunt minus numerosa quam responso Latino. 
Delineationes minus bene elaboratae. Investigationes propriae auctoris item 
cedunt iis quas superiores duo et fecerunt et tradiderunt. Itaque omni 
nomine tertium tantum locum huic tractatui Ordo adscribere debuit ; licet 
ultro etiam hanc responsionem laude dignam et publico elogio ornandam 
censuerit. 

Operibus his tribus ita recensitis Ordo de una adhuc re sui causa mo- 
nendum putat. Mirum videri possit rerum minus peritis, eum in iudicio 
ferendo non fecisse mentionem conclusionum scriptorum. Hae sane satis 
inter se discrepant, quod non mirum in tractatione argumenti obscurietde 
quo principes in doctrina viri dissentiunt. Alia conclusionis pars in aliis 



206 



I U D I C I A. 



responsis prae alia placuit Ordini ; nec tamen aut ab aliis , aut ab his scrip- 
toribus quaestio de functione lienis prorsus soluta videtur. Hac de causa 
Ordo potius attendendum censuit ad praestantiam ingenii et laboris in 
responsis elucentem , quam ad disputationis eventum et finem. 

Apertis schedulis constitit primi responsi auctorem esse Augtjstum Sasse , 
e pago de Rijp Hollandum, Med. et Philos. Nat. in 111. Athenaeo Amste- 
lodamensi Cand. , qui igitur aureo nummo ornandus est. 

Alterius responsi auctorem esse patuit GoeTiuM Stinstra , Harlingen- 
'sem, Litt. Hum. et Med. Cand. in Academia Groningana, qui quum ad 
summam la.udem proxime accederet nummum accipiet argenteum. 

Responsionis tertiae auctorem esse apparuit Abrahamum Eredericum 
van Wageninge , Roterodamensem , in Academia Ultraiectina Med. Cand. , 
cui honorificum testimonium tradetur. 

I. van DEEN, 
Ord. h. t. ab actis. 

Ordo Disciplinarum Mathematicarum et Phgsicarum ad quaestiones pro- 
positas unum modo responsum accepit et quidem ad quaestionem: //Quae- 
ritur disquisitio botanica, physica et chemica de amylo, inprimis ut huius 
origo, structura et variae species innotescant. Responsum praemio diguius 
iudicabitur si propriae auctores observationes accedunt." 

Hoc responsum inscriptum lemmate : uAl wat de natuur oplevert is schoon 
en een grondig onderzoek overwaardig" Ordini haud placuit. Sunt quidem 
nonnulla satis bene in hacce scriptione proposita , sed argumentum universe 
nimia levitate tractatum videtur. Recentiorum enim naturae scrutatorum 
opera de amyli origine, structura et variis speciebus multas easque egre- 
gias continent disquisitiones quibus et in botanica et in chemica huius 
argumenti parte scriptor uti potuisset ad illustranda ea quae antea hac de 
re probata fuerant. Hoc vero non fecit. Pauca modo ex uno alterove 
scriptore ct haec quidem parum accurate collegit, sed rem ipsam haudqua- 
quam funditus tractavit; quamobrem Ordo auctori huius dissertationis 
praemium designare non potuit. 

W. A. ENSCHEDfi, 
Ord. h. t. ab actis. 



I U D I C I A 



207 



Ordo Theologornm duas proposuit quaestiones , alterara historicam , alte- 
ram exegetico-dogmaticam ita se habentem : //Quum de omni consilio et 
opere suo sic Ioh. XVII agat Iesus Christus, ut nullam videatur ideam 
de re Christiana primariam non attigisse quaeritur, an ibi etiam de Spiritu 
Sancto fecerit mentionem ? Porro , si fecerit , qua alia ratione quam 
Ioh. XIV — XVI ? Denique unde ■ haec diversitas sit explicanda ?" 

Ad quaestionem historicam nullum , ad exegetico-dogmaticam duo accepit 
responsa, unum inscriptum hisce Wagneri verbis: //Das Wesenaller Wahrheit 
ist Nothwendiglceit des Einzelnen durch das Ganze", alterum hac sententia 
distinctum: uPhilosophiaveritatem quaerit , theologia invenit , religio possidet." 

Horum quodque responsorum quamquam suis se laudibus commendaret, 
neutrum tamen dignum iudicatum est quod praemio constituto ornaretur. 

Etenim auctor primae scriptionis recte quidem haud pauca observavit 
cum magis tum minus ad quaestionem pertinentia , sed universe minus 
exegetice quam sive philosophice sive potius metaphysice in rebus expo- 
nendis versatus est. Nonnulla, ut locum de do&j nqo rov rov xoofiov 
eivai , uti et de fidei origine contorsit ad suara metaphysicam de ra> 
Xoyco opinionem et suam de monstro, ut ait, liberi arbitrii sententiam 
qua non dubitavit profiteri Deum esse peccati causam. De quaestione 
ipsa non nisi tandem agere incepit, idque si praeparationem spectes pro- 
fusam brevius et minus quam oportuisset explicate. 

Multo aliter secundae scriptionis auctor. Hic paucissimis de Spiritu in 
V. T. praemissis , primum expositurus quomodo Iesus loh. XVII de Spiritu 
Sancto fecerit mentionem , fusius quidem quam opus erat , totum hoc caput 
percurrit; sed de vs. 17 — 19 agens accurate ostendit rr)v dXrj&ecav hic 
eumdem occupare locum quem in antecedentibus rb nvedfia rrjg dXrj&ecag. 
Ubi porro quaerit qua alia ratione de Spiritu Sancto Iesus egerit Cap. 
XIV — XVI satis bene demonstrat paracletum, Spiritum veritatis, quoad 
naturam suam idem esse atque veritas ipsa est; discrimen igitur tantum- 
modo in forma dicendi esse positum. Ibidem vero acute magis quam vere 
exponit ro nvevfia rrjg dXrj&ecag esse Spiritum imnianentem in Apostolis , 
rr)v dXr)&ecav vero esse Spiritum transcendentem sive vim divinam in 
homines agentem. Ubi denique inquirit, unde haec diversitas sit expli- 
canda , duplicem eius causam tradit , alteram in personis positam , quibus 



208 



I U D I C I A. 



locutus est Iesus, qui quo melius ipsum intelligerent usus sit imagine spiritus 
e V. T. desumta pro abstracto d"ki)&eia ; et haec quidem recte. Cur vero 
Iesus in Apostolorum gratiam hunc spiritum tamquam alteram personam 
sui similem TratjdxXrjrov proponat in sermonibus , cur in precibus alia sim- 
pliciore forma dicendi utatur, indicare atque exponere neglexit. Verum 
tamen ubi alteram discriminis causam invenisse sibi videtur in temporc de 
quo agatur, et putat ante mortem Iesu rr)v dXr)&eiav dici Patri propriam 
vim transcendentem ; post Iesu mortem discipulis insitum nvevfia dXrj&eiag 
sive Spiritum iis immanentem propHumque eorum vitae principium, hoc e 
sua mente potius quam e sententia Iesu fecisse censendus est. Denique et 
dubius haeret utrum varia haec dicendi forma a Iohanne repetenda sit, 
an vero ab ipso Iesu. 

Licet igitur haud pauca in hoc responso desiderentur et minus bene 
exponantur idque universe ita compositum sit ut scriptor quaestionis car- 
dinem sensisse magis quam exposuisse dicendus sit , tamen-recte demonstravit 
et Ioh. XVII mentionem esse Spiritus Sancti et Cap. XIV — XVI rb nvev/ua 
rr)g dkrj&eiag idem esse atque Cap. XVII rr)v dXrj&eiav. 

Quocirca Ordo propositum concedere praemium ei non potuit; decrevit 
tamen honorificum laudis testimonium ei offerre. Quo facto hoc sibi gratum 
accidere auctor statim declaravit, simulque apparuit eum esse Hermanum 
Gerardum Hagen, Theol. in Academia Ultraiectina Stud. 

W. MUURLING, 
Ord. h. t. ab actis. 



ATHENAEUM ILLUSTRE 

AMSTELODAMENSE. 



NOMINA PROFESSORUM, 

aui 

1N ILLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI CONIUNCTIS01E GUH EO SEMNARIIS 

INDE A KAL. IAN. AD D. XXXI M. DEC. MDCCCLIV 
DOCENDI MUNUS OBIERUNT. 



THEOLOGIAE. 

G. MOLL, Clar. Ord. Praeses a. 1854—1855. 

H. C. MILLIES , 1 . . 

F. L DOMELA NIEUWENHUIS, j Proff ln Semin - Luther - 
S. MULLER, 1 . . , _ . _, , . , 

I. VAN GILSE f ' in ° emm - Teleiobapt. 

A. des AMORIE VAN DER HOEVEN, Prof. in Semin. Remonstr. 

IURISPRUDENTIAE. 
M. DES AMORIE VAN DER HOEVEN. 
H. DE BOSCH KEMPER. 

PHILOSOPHIAE THEORETICAE ET 
LITERARUM HUMANIORUM. 
L BOSSCHA, Prof. emeritus. 

H. BEYERMAN. 
P. L VETH. 
L C. G. BOOT-. 

MEDICINAE. 

GER. VROLIK. 
GUIL. VROLTK. 

C. B. TILANUS , Prof. honorarius. 
P. H. SURLNGAR, Prof. honorarius. 
L VAN GEUNS, Prof. extraordinarius. 

G. E. VOORHELM SCHNEEVOOGT, Prof. extraordinariusr. 

DISCIPLINARUM MATHEMATICARUM 
ET PHYSICARUM. 

F. A. G. MIQUEL, 

C. I. MATTHES. 

E. H. VON BAUMHAUER. 

27* 



/ 



ACTA ET GESTA 

IN CONVENTIBUS CLARISSIMI OKDINIS PKOFESSORUM 

ATHENAEI 1LLUSTRIS AMSTELODAMENSIS , 

ANNO MUCCCLIV. 



Die 17 m. Iunii Ordo primum convenit post obitum Viri Cl. C. A. den Tex , 
Antecessoris emeriti, cui dies 9 m. Aprilis vitae laborum fineni 
attulit. Viri eruditissimi virtutes omnes agnoscunt et cum cor- 
pus humo conderetur pie recognovit eius discipulus et collega 
Vir Cl. M. des Amorie van der Hoeven. 

Die 7 m. Octobris rogantibus Medicinae professoribus Ordo decrevit, ut 
literae mitterentur ad Curatores, quibus demonstraretur necessitas 
condendi laboratorii physiologico-pathologici. 



SERIES LECTIONUM 

IN 1LLUSTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI ET IN SEMINARIIS 



HABENDARUM INDE A. DIE ! H. OCT. A. MDCCCUY AD FERIAS AESTIVAS A. MDCCCLV. 



GUILIELMUS MOLL 

privatini tradet Exegesin Novi Foederis, interpretandis Actis Apostolorum, 

diebus Martis et Mercurii, hora X; 
Historiam nniversalem Beligionis et Ecclesiae Chr. , diebus Martis, 

Mercurii , Iovis et Veneris , hora XI ; N 
Theologiam dogmaticam , iisdem diebus, hora IX; 
Studia ad Introductionem in Theologiam et ad Historiam Ecclesiae 

Neerlandiae pertinentia, et' 
Ewercitationes Homileticas moderabitur diebus et horis deinceps 

indicandis. 

MARTINUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN 

privatim Digestorum selecta capita tractabit, diebus Martis, Mercurii et 

lovis, hora IX matutina; 
Institutiones Imp. Iustiniani interpretabitur, iisdem diebus, hora X ; 
Ius Civile Hollandicum docebit, iisdem diebus, hora XI. 
Methodum procedendi in causis civilibus tradet, iisdem diebus, 

hora XII. 



214 



SERIES LECTIONUM. 



HIERONYMUS DE BOSCH KEMPER 

privatira tradet Encyclopaediam Iurisprudentiae , diebus Martis, Mercurii 
et Iovis, hora IX; 

Ius Publicum, iisdem diebus, hora X; 

Methodum procedendi in causis Criminalibus , diebus Martis, hora XI 

et Veneris, hora IX; 
Statisticam patriae , diebus Mercurii hora XI et Veneris, hora X; 
lus gentium, diebus Iovis hora XI et Veneris, hora XI. 

IOANNES BOSSCHA 

Litterarum et Historiae studia quovis alio rnodo quam lectionibus 
habendis promovere studebit. 

HUGO BEYERMAN 

privatim Bhetoricen sive praecepta stili Belgici, additis Belgice scribendi 
exercitationibus , tradet die Lunae hora X — XII et die Saturni , 
hora IX— XI ; 

Historiam Patriae enarrabit, die Lunae hora XII — II et die 

Saturni hora XI — I; 
Pronuntiationis sive eloquentiae exterioris exercitia moderabitur. 

PETRUS IOANNES VETH 



privatim docebit Exegesin Veteris Foederis, interpretandis Psalmis selectis, 
diebus Martis et Mercurii, hora VIII matutina; 
Grammaticae Syriacae elementa , diebus Iovis et Veneris, hora VIII ; 
Antiquiiates Hebraeas , diebus Martis, Mercurii , Iovis et Veneris , 
hora IX y 

Grammaticam Hebraeam , adiuncta libri Deuteronomii lectione 

continuata , iisdem diebus , hora X ; 
Logicam tradet, diebus Lunae et Saturni, hora VIII, et Psy- 

chologiam , die Lunae, hora IX; 



SERIES LECTIONUM. 



215 



Cum provectioribus leget Arnoldi Chrestom. Arabicam et Kirschii 
Chrestom. Syriacam, a Bernsteinio denuo editam, alternis vici- 
bus, die Veneris, hora VJ — VIII post meridiem. 

IOANNES CORNELIUS GERARDUS BOOT 

privatim Historiam Antiquam explicabit diebus Martis, Mercurii, Iovis et 

Veneris, hora XII; 
Literas Latinas docebit interpretans Terentii Heautontimorumenon , 

Ciceronis Oratorem et Horatii quaedam, iisdem diebus hora lj 
Literas Graecas explicans nonnullas pavtes fliados , Lysiae Orationes, 

Theocriti Idyllia, iisdem diebus, hora IL 

GERARDUS VROLIK 

privatim docebit Obstetriciam theoreticam, diebus Mercurii et Veneris, 
hora II. 

GUILIELMUS VROLIK 

privatim Demonstrationes anatomicas habebit, tempore hiemali, diebus Lu- 
nae, Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora p. m. I; 

docebit tempore vernali Zootomiam, diebus Iovis, Veneris et 
Saturni, hora matutiua X; 

Osteohgiam, tempore autumnali, iisdem diebus et horis; 

Physiologiam , iisdem diebus, hora IX et XI; 

Meihodum secandi, tempore hiemali quotidie. 

CHRISTIANUS BERNARDUS TILANUS 

privatim docebit Pathologiam et IVierapiam Chirurgicam, ter quavis heb- 
domade, hora XII; 

Artem obstetriciam , tribus reliquis diebus , hora XII ; 

Examini aegrotantium et artis ewercitio in Nosocomio Scholae 

Clinicae praeerit diebus singulis, hora IX; 
Enchireses medicas in cadavere demonstrabit , diebus et horis 

indicandis. < 



216 



SERIES LECTIONUM. 



PETRUS HENRICUS SURINGAR 

privatim Pathologiam et Therapiam generalem docebit, diebus Martis^ 
Mercurii et Iovis, hora p. m. III; 
Doctrinam morborum singularium interpretabitur , iisdem diebus, 
hora p. m. B; 

Praxin medicam ad lectulos aegrotantium moderabitur, diebus 
singulis, hora matutina VIII. 

IOANNES VAN GEUNS 

privatim Pathologiam generalem docebit diebus Lunae , Martis , Mercurii et 
Iovis, hora X; 

Medicinam /orensem et toxicologiam tradet bis quavis hebdomade. 
GUSTAVUS EDUARDUS VOORHELM SCHNEEVOOGT 



privatim Neuropathologiam docebit et ad lectulos aegrotantium exponet, 
die Saturni, hora XI — I; 
Mementa psychiatriae exponet hora dein indicanda. 

FREDERICUS ANTONIUS GUILIELMUS MIQUEL 



privatim tradet Geologiae et Palaeontologiae fundamenta, horis deinde 
indicandis ; 

Pharmacologiam generalem et specialem , diebus Lunae , Martis , 

Mercurii et Iovis, hora XI; 
Botanices Mementa , iisdem diebus, hora X; 
Stirpium medicinalium , venenatarum et oeconomicarum historiam 

ter per dierum hebdomadem ; 
Excvrsionibus botanicis praeerit; 

Vegetabilia cryptogamica et Oeconomiae ruralis elementa explicare 
paratus erit. 



SERIES LEGTIONUM. 



217 



CAROLUS IOANNES MATTHES 

privatim docebit Planimetriam et Trigonometriam rectilineam , diebus Martis , 
Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX matutina; 
. Fhysicam experimentis illustratam , iisdem diebus , hora XI ; 
Stereometriam , inclusa Trigonometria sphaerica, in commodum 
Medicinae et Literarum studiosorum , diebus Iovis et Veneris , 
hora meridiana; 

Calculi differentialis et integralis elementa, horis cum auditoribus 
constituendis. 

EDUARDUS HENRICUS VON BAUMHAUER 

privatim Chemiam anorganicam docebit, diebusLunae, Martis et Mercurii , 
hora XII ; 

Chemiam corporum organicorum , diebus Martis et Mercurii , 
hora IX; 

Chemiam Physiologicam , diebus Lunae, Martis et Mercurii, horal, 

excepto tempore hiemali; 
Chemiam pharmaceuticam , die Lunae, hora IX, et die Martis, 

hora X; 

Chemiam analyticam diebus Lunae, Mercurii et Veneris , hora II — IV. 
HENRICUS CHRISTIANUS MILLIES, 

Theol. Professor in Sem. Evangel.-Luther. 

Introductionem historico-criticam in libros sacros Veteris Foederis 
exponet, die Veneris, hora XI, die Saturni, hora XII — II; 

Exegesin Veteris Foederis docebit, interpretando vaticinia quae- 
dain e libro Prophetarum Minorum, diebus Martis etMercurii, 
hora I; 

Exegesin JSovi Foederis docebit, interpretando Iohannis Apostoli 
Evangelio, diebus Iovis et Veneris, hora I; 

28 



SERIES LECTIONUM. 

Theologiam Christianam Bogmaticam tradet, diebus Martis, Mer- 

curii, lovis et Veneris, hora XII; 
De Beligionis Christianae propagatione agere perget , horis vesper- 

tinis, auditoribus commodis. 

FERDIN. IACOB. UOMELA NIEUWENHUIS , 

Theol. Professor in Sera. Evangel.-Luther. 

Theologiam moralem tradet, diebus Iovis et Veneris, hora X; 
Theologiam practicarn diebus Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, 
hora IX; 

Epistolas Pauli pastorales explicabit, diebus Martis et Mercurii, 
hora X; 

Exercitiis Oratoriis vacabit die Iovis, hora III, Catecheticis , die 
Martis , hora XI — I , Colloquio homiletico , die Martis , hora 
VI— VIII p. m. 

Discipulis provectioribus orationes sacras habentibus praeses aderit 
die Veneris , hora II. 

- SAMUEL MULLER, 

Theol. Professor in Sem. Teleiobapt. 

Lectiones de Theologia Christiana dogmatica habebit, diebus 

Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX; 
Traecepta homiletices tradet, die Iovis, hora X; 
Exercitia homiletica moderabitur, die Veneris, hora X — XII; 
Studiosis, orationes sacras habentibus, praeses aderit, dieLunae, 

hora II dim. 

IANUS VAN GILSE, 

Theol. Professor in Sem. Teleiobapt. 

Exegesin Novi Testamenti tradet , interpretanda Pauli ad Romanos 

Epistola , diebus Iovis et Veneris , hora II. 
Introductionem historico-criticam in Libros iV. Testamenti tradet , 

diebus Martis et Mercurii, hora II; 



SERIES LECTIONUM. 



219 



Ecclesiae Christianae antiquae historiam enarrabit, ab Ecclesia 
condita ad Caroli Magni tempora, diebus Martis, Mercurii et 
Iovis, hora Ij 

Historiam populi Israelitici enarrare perget, diebus Iovis et Ve- 
neris, hora III. 

ABRAHAMUS DES AMORIE VAN DER HOEVEN , 

Theol. Professor in Sem. Kemonstr. 

Theologiam Christianam Dogmaticam tradere perget, diebus 
Martis, Mercurii, Iovis et Veneris, hora IX — X; 

Officia Doctorum et Antistitum in Ecclesia Christiana exponet , 
diebus Martis et Mercurii, hora X — XI; 

Historiam Eloquentiae /SWaeenarrabit, die Mercurii, hora III — IV; 

Exercitia Oratoria moderabitur, die Martis, hora III post mer. ; 

Commilitonibus orationes sacras habentibus praeses aderit, die 
Martis, hora II; 

Commilitonum studia promovere conabitur, horis vespertinis deinde 
indicandis. 



28* 



NUMERUS STUDIOSORUM 



I\ ILLISTRI ATHENAEO AMSTELODAMENSI CONIINGTISQUE Cll EO SEMINARHS 

DIE XXXI DECEMBRIS MDCCCLIV. 



In Facultate Theologiae 75. 

// » Iurisprudentiae 53. 

" ii Literarum . . 3. 

// ii Medicinae 29. 

« n Philosophiae 2. 



162. 



ATHENAEUM 



DAVENTRIEjjSE. 



REGLEMENT 



OP HET 



ATHENAEUM TE DEVENTER, 



DOOR DEN GEMEENTERAAD VASTGESTELD 
DEN 5 SEPTEMBER 1854. 



Art. 1. 

Onder het oppertoezigt van den Gemeenteraad is de zorg voor het 
Athenaeum opgedragen aan een Collegie van Curatoren, volgens eene In- 
structie door dien Raad vastgesteld. 

Art. 2. 

Het Athenaeum is en blijft eene inrigting van hooger onderwijs, die- 
nende ter gedeeltelijke vervanging van Akademisch onderrigt en algemeene 
verspreiding van smaak, beschaving en geleerdheid, overeenkomstig art. 36 
van het Reglement op het hooger onderwijs van 2 Augustus 1815 , en 
wordt daarboven bestemd voor hen, die, zonder voor den geleerden stand 
te worden opgeleid, onderrigt wenschen in verschillende vakken van indus- 
trie en andere kennis voor het maatschappelijk leven benoodigd. 

Art. 3. 

Er zijn zes gewone Hoogleeraren. 

Een voor de Regten, tevens verpligt tot het houden van lessen over de 
Staathuishoudkunde. 

Een voor de Grieksche en Latijnsche Letterkunde, Oudheden en Alge- 
meene Geschiedenis , ook belast met het onderwijs in de Logica. 

Een voor de Nederlandsche Taal- en Letterkunde en Vaderlandsche 
Geschiedenis. 

Een voor de Wis- en Natuurkunde en de toegepaste Werktuigkunde. 

Een voor de Scheikunde, daaronder begrepen de zoogenoemde Chemische 
Technologie en het onderwijs in de Pharmacie. 

Een voor de Botanie, kennis der aardsoorten (geognosie), warenkennis enz. 

Tot de lessen door de drie laatste Hoogleeraren te geven behoort ook de 
toepassing der genoemde wetenschappen op den landbouw. 

In het onderwijs van het Hebreeuwsch en de Hebreeuwsche oudheden 
wordt voorzien naar de omstandigheden dit medebrengen. 

29 



226 . 



REGLEMENT. 



Art. 4. 

Onverminderd de bepalingen van het voorgaand artikel hebben Curatoren 
de bevoegdheid, in overleg met Hoogleeraren , aan dezen het houden van 
lessen over verwante vakken op te leggen, en bovenomschreven verdeeling. 
zoodanig te wijzigen, als de omstandigheden dat wenschelijk doen zijn. 

Art. 5. 

De Hoogleeraren aanvaarden hun ambt met eene plegtige redevoering op 
den tijd , in overleg met Curatoren te bepalen. 

Art. 6. 

De lessen door de Hoogleeraren te geven staan, onder in achtneming 
van de bepalingen van dit Reglement, voor ieder open. 

— * ui«&hi no jgmobno foeiuiabayjbtt&dt. ■£ 

Deze lessen en het getal uren aan elke te besteden worden, in verband 
met de behoeften , elk jaar meer bijzonder in overleg met Curatoren gere- 
geld en de lijst daarvan voor het begin der zomervacantie vastgesteld en 
openbaar gemaakt. 

Art. 8. 

De Raad benoemt, op voordragt van Curatoren, telkens voor den tijd 
van drie jaren een' der Hoogleeraren tot Rector Magnificus , tenzij om- 
standigheden een korter tijdvak wenschelijk maken. 

Art. 9. 

De Rector Magnificus let op het naleven van dit Reglement, voor zoo- 
ver zulks niet tot den werkkring van Curatoren behoort. Hij zendt jaarlijks 
aan dezen een verslag betrekkelijk het Athenaeum en buitentijds van al 
datgene, waarvan hij de mededeeling nuttig acht. Door hem heeft in den 
regel alle briefwisseling plaats tusschen Curatoren en Hoogleeraren of 
Studenten. Met hem geschiedt ook de regeling in art. 7 vermeld, waar- 
toe de Hoogleeraren hem in tijds de opgaven verstrekken. 

Art. 10. 

Bij het aftreden op den jaardag van de stichting des Athenaeums, zijnde 
den 16 Februarij, draagt de Rector Magnificus de waardigheid over aan 
zijnen opvolger met eene redevoering, waarin ook vermeld worden de lot- 
gevallen, die het Athenaeum in het afgeloopen tijdvak heeft ondergaan. 



REGLEMENT. 



227 



Art. 11. 

Ieder, die het voornemen heeft een of meerdere Collegien bij te wonen, 
is gehouden zich vooraf bij den Rector Magnificus te doen inschrijven. 
De inschrijving wordt jaarlijks voor den 1 October vernieuwd. 

Art. 12. 

Voor het bijwonen der Collegien wordt jaarlijks aan de Hoogleeraren 
betaald zes gulden voor elk uur van den cursus in de week , te voldoen 
voor de winter-vacantie. 

Deze bepahng is ook toepassehjk op de lessen van de Hoogleeraren 
honoris oausa. 

Art. 13. 

Van deze Collegiegelden zijn vrijgesteld de Studenten, die van Lands- 
of Stadswege eene beurs of praebende genieten. 

Art. 14. 

De Hoogleeraren zorgen voor lokalen ten dienste hunner Collegien. Aan 
die in Wis- en Natuurkundige Wetenschappen worden daartoe vertrekken 
in het gebouw van het Athenaeum aangewezen, voor zoover die beschik- 
baar zijn. 

Art. 15. 

Het laboratorium , het physisch kabinet, het herbarium en andere ver- 
zamelingen, zijn ten dienste en onder toezigt elk van den Hoogleeraar in 
het vak, waartoe zij betrekking hebben. 

De Hoogleeraren kunnen wederkeerig zooveel noodig van al die hulp- 
middelen gebruik maken, in overleg met hen, aan wie het toezigt is op- 
gedragen, een en ander overeenkomstig Reglementen, door Curatoren vast 
te stellen. 

Des vereischt beslissen Curatoren. 

Art. 16. 

Curatoren regelen in overleg met den Hoogleeraar in de Scheikunde 
het gebruik, dat van het laboratorium ten dienste van het Gymnasium 
zal kunnen worden gemaakt. 

Art. 17. 

Voor het gebruik van het laboratorium wordt door de jonge lieden eene 
retributie betaald, op voordragt van Curatoren door den Raad te bepalen. 

29* 



228 



REGLEMENT. 



Deze retributie dient tot bestrijding van de behoeften van het laborato- 
rium en staat onder beheer van Curatoren , die jaarlijks verantwoordiug 
aan den Raad doen. 

Art. 18. 

Er is bij het laboratorium een assistent, wiens werkzaamheden door den 
Hoogleeraar in de Scheikunde worden geregeld en aan wien hij onderge- 
schikt is. Hij wordt benoemd door den Raad, op voordragt van Cu- 
ratoren. 

Art. 19. 

Behalve de gewone Collegien kunnen door de Hoogleeraren , in overleg 
met Curatoren, ook openbare lessen in de gehoorzaal van het Athenaeum 
worden gehouden, die zonder eenige betaling voor ieder openstaan. 

Art. 20. 

Het houden van openlijke Dispuut-collegien , 't welk den Hoogleeraren 
wordt aanbevolen, geschiedt in overleg met Curatoren. 

Art. 21. 

Er zijn drie vacantien. De groote vacantie begint op den eersten Za- 
turdag in Juhj en eindigt op den derden Dingsdag in September. De 
wintervacantie begint op Zaturdag voor Kerstijd en eindigt op den derden 
Dingsdag daarna. De Paaschvacantie begint op den tweeden Zaturdag 
voor Paasschen en eindigt op den tweeden Dingsdag daarna. 

Art. 22. 

Buiten deze zijn zonder voorkennis van Curatoren geene vacantien 
geoorloofd. 

Art. 23. 

Er is bij het Athenaeum een pedel, die bij alle openbare plegtigheden 
en bijeenkomsten tegenwoordig is en overigens de vereischte aanzeggingen 
doet en de rondbrenging bezorgt van stukken tot het Athenaeum betrek- 
kelijk, zoowel voor de Hoogleeraren als voor de Curatoren. Hij wordt op 
voordragt van deze door den Raad benoemd. 



TOESPRAAK 



BIJ DE 



OVERDRAGT VAN HET RECTORAAT VAN HET ATHENAEll TE DEVENTER, 



OP DEN 16°™ FEBRUARIJ 185S, 



DOOR 



M, J. C 0 P. 



DIE HIEE VEKSCHENEN ZIJT EN AAN ONZE PLEGTIGHEID 
LUISTEK BIJZET, VAN WELKEN KANG OF STAAT, 



GEEERDE HOOKDEES ! 



Uwe tegenwoordigheid getuigt van belangstelling in hetgeen hier ge- 
schieden zal. Hetzij belangstelling in uw Athenaeum en in al wat daar 
mede in verband staat U herwaarts bragt en gij zijne lotgevallen met mij 
wenscht te herdenken, hetzij vooral mijnen ambtgenoot, die na mij spre- 
ken zal, de eer geldt van uwe tegenwoordigheid , waarop ik geene aan- 
spraak maak, ik verheug mij , dat gij de uitnoodiging tot deze plegtigheid 
gevolgd zijt. Wat ik voor mij zelv' niet vraag, dat vraag en wensch ik 
voor de instelling, welke ik nog uit kracht van mijn ambt bij U vertegen- 
woordig. Zal zij bloeijen , zal zij voor U en de uwen , voor deze gemeente , 
voor ons gewest, voor ons vaderland dat zijn waarvoor zij bestemd en ge- 
schikt is, zal zij als vroeger gewigtige diensten bewijzen aan verlichting en 
beschaving, dan moet zij gekend worden in hare beteekenis en begrepen 
in hare waarde ; dan moet zij leven in uwe achting en in uwe gehechtheid ; 
dan moet gij haar verzorgen , ondersteunen , aankweeken , bewaren als een 
kostelijk erfdeel. 

Wie het Athenaeum hoogschatten stellen het op prijs, dat deze dag 
feestelijk wordt gevierd; maar vooral ook dat Deventer's ingezetenen deze 
openlijke handeling bijwonen en deelnemen aan de verdere bedrijven van 
dezen dag. Immers daardoor kan het blijken, dat de zaak van het Athe- 
naeum hunne zaak is ; dat het een feest is , niet van het Athenaeum alleen , 
d. i. van wie er aan verbonden zijn en van wie het vertegenwoordigen , 



232 



M. J. C 0 P 



maar een feest ter zake van en voor het Athenaeuni. Daardoor kan het 
naar buiten alom en aan elk in den lande duidelijk worden , dat Deventer 
in eere houdt wat eerbied waard is, dat zijn Athenaeum in stand gehou- 
den is, dat het leeft en verjongd is, dat het dienstbaar blijft aan de schoone 
taak, waarvoor het reeds zulke rijke vruchten gaf. 

Straks zal ik het aandeel in de zorg voor het Athenaeum, dat op mij 
rust, overgeven in andere handen. In de bediening van mijn ambt heb 
ik die zorg behartigd naar vermogen ; de belangen van de instelling voor- 
gestaan waar het pas gaf. Pligt en neiging gebieden mij de gelegenheid , 
welke mijn ambt mij nog geeft, om in het openbaar van en voor het 
Athenaeum te spreken , te gebruiken. Mogt ik zoo spreken , dat ik uwe 
goedkeuring wegdroeg, maar mogt ik het vooral zoo doen, dat het vruch- 
ten gaf voor de goede zaak! 

In de daad M. H. de plegtigheid van dezen dag beteekent iets anders 
en meer dan sommigen welligt toeschijnt. Het is niet enkel de overdragt 
van een ambt, door buitengewone omstandigheden herhaaldelijk verscho- 
ven; niet enkel de toewijding van een nieuwen hoogleeraar aan zijne be- 
trekking, die op de gebruikelijke en gewettigde wijze plegtig plaats grijpen. 
De oorzaken, die het eerste deden uitstellen, zijn opgeheven; de omstan- 
digheden, die niet toelieten feestelijk en plegtig te doen, wat feestelijk en 
plegtig behoort te geschieden, hebben voor gunstiger plaats gemaakt. De 
toestand van onzekerheid, waarin ons Athenaeum verkeerde, heeft opge- 
houden. Het is bevestigd, zijne inrigting is op nieuw geregeld; de open- 
gevallen plaatsen onder de hoogleeraren zijn aangevuld. Heden wordt eerst 
regt in 'topenbaar zigtbaar en als bekrachtigd en gewijd, wat besloten en 
ingesteld is. De plegtige aanvaarding van zijn ambt door een der naar 
die regeling benoemde nieuwe Hoogleeraren , toont dat de regeling in 
't leven getreden is. Maar er is meer. Sedert de stichting van het Athe- 
naeum zijn twee en een vierde eeuw verloopen en deze jaardag heeft op 
meer dan gewone viering aanspraak. Het tegenwoordige en het verledene 
werken zamen om dezen dag gewigtig te maken en hem in de geschie- 
denis van het Athenaeum eene veel beteekenende plaats te doen innemen. 

Zeldzaam geven de omstandigheden aan den aftredenden Rector zob 
ruime stof en zoo gereede aanleiding tot spreken. Gij weet het , veeltijds 



I 



REDEVOERING. 233 

kiest hij dan ook voor zijne redevoering een onderwerp vreemd aan het 
feest van den dag en de gewoonte brengt het mede, dat aan de verrnel- 
ding der lotgevallen van de instelling slechts een klein deel van zijne rede 
gewijd wordt. Hier is van die gewoonte meer dan eenraaal afgeweken en 
zeker zou ik ook thans haar niet volgen, indien mij tijd voor het uitspre- 
ken eener redevoering gegund ware. Het Athenaeum zelf, wat het was, 
wat het geworden is en wat het worden kon , zou , meen ik , tot belang- 
rijke en nuttige beschouwing kunnen leiden. Ofschoon ik het anders geene 
ligte taak acht bij zulke gelegenheid en voor zulke vergadering het woord 
te voeren, ik beken het, thans zou zij mij welkom zijn, want er ligt mij 
veel op'het hart. Maar mijn ambtgenoot zal mij vervangen en voor een 
gewigtig deel de taak vervullen, die anders op mij rusten zou. Wat mij 
overblijft is er betrekkelijk door verzwaard. Ik moet kort zijn en kan 
slechts aanwijzen wat ik uitvoerig wenschte te bespreken. Nu loop ik ge- 
vaar, 6f geen regt te doen aan 'tgeen deze dag van mij eischt en, door 
mij te beperken, te vervallen in eene dorre meedeeling van feiten, 6f mis- 
bruik te maken van hetgeen mij als spreker hier niet betwist zou worden 
en uw geduld op te zware proef te stellen. In beide gevallen — en dit 
is voor een spreker niet het minst — mishaag ik U. Ik vergeet niet, 
hoe zou ik dit kunnen , dat het jaargetijde gebiedt deze plegtigheid niet 
zonder noodzaak te rekken. Ik weet dat uwe verwachting gespannen is, 
dat gij begeerig zijt den redenaar te hooren , die , zoo hij U ook niet reeds 
meer of min bekend was, uwe belangstelling wekken zou door de betrek- 
king, welke hij onder ons aanvaardt en door de wetenschap, welke hij 
beoefent en geroepen is te onderwijzen. Hoe mij uit die moeijelijkheid te 
redden? Ik weet het niet beter dan door de feiten zooveel doenlijk zamen 
te vatten en alleen stil te staan bij hetgeen hoofdzaak kan geacht worden. 

Ik durf vertrouwen M. H., als ik zoo ook ten uwen wille tracht kort te 
zijn, zult gij die poging erkennen en het mij vergeven als ik slechts even 
aanroer, wat langer verwijlen zou kunnen beloonen of zelfs geheel voorbij 
ga, wat vermelding waard schijnt. Het verloop van tijd, waarover ik 
verslag te geven heb, is lang, doch de gebeurtenissen zijn betrekkelijk 
niet vele. Als ik terugzie treedt het gebeurde uit den laatsten tijd zoo- 
zeer op den voorgrond, dat het het vroegere in de schaduw plaatst. De 

30 ^ 



234 



M. J. C 0 P 



vernieuwing van het Athenaeum is de hoofdzaak, al het overige is van 
ondergeschikt belang of laat zich daaraan vast knoopen , als aanleiding en 
voorbereiding of als gevolg. 

Bij het tweede eeuwfeest had het Athenaeum een van die keerpunten 
bereikt, welke in de geschiedenis van allerlei instellingen plegen voor te 
komen. De gevierde redenaar bij die gelegenheid mogt zich verheugen de 
doorluchte school tot een trap van bloei geklommen te zien, hooger dan 
de latere jaren van hare geschiedenis hadden vertoond. In zijne keurige 
rede is die toestand van krachtig leven en van toegenomen bloei helder 
afgespiegeld , is regtmatige en dankbare vreugde over al het goede, wat 
genoten werd, uitgedrukt. 

Helaas die uitwendige luister mogt niet lang duren , of ook al de instel- 
ling in innerlijke waarde niet verloor. De wisseling der tijden, verande- 
ringen in het personeel van Curatoren en Hoogleeraren , treffende verliezen, 
dat alles kan hebben zamengewerkt tot den langzamen teruggang , dien wij 
hebben gezien. Het aantal studenten is afgenomen, langzaam maar bijna 
aanhoudend. Aanzien en achting verminderden; waarom het verzwijgen? — 
er werden treurige blijken van ontvangen; daar was onbillijks in, maar 
noch bhjken van hoogschatting van andere zijden , noch pogingen tot hand- 
having van de eer konden den pijnlijken indruk wegnemen, of het aan- 
zien herstellen. 

Mogen wie geroepen waren om te ondersteunen , te beschermen, te ver- 
beteren en op te beuren, te onderwijzen of van de vruchten van het 
onderwijs naar buiten te doen blijken elk voor zich nagaan , of zij anders , 
of zij beter, of zij meer hadden kunnen doen? Zulk onderzoek lust mij 
thans niet, noch zou het mij voegen. Maar laat ons billijk zijn, laat ons 
niet wijten aan menschen wat niet voor hunne verantwoording komen kan. 
Immers het heeft niet ontbroken aan pogingen tot herstel en aan ijverige 
phgtsbetrachting. Is niet een nieuwe leerstoel opgerigt om aan gevoelde 
behoefte te voldoen en zijn de hulpmiddelen niet vermeerderd? Is er niet 
wat gedaan om miskenning teregt te wijzen en de eer op te houden? Is 
hier wetenschap niet ijverig en gelukkig beoefend? Is er niet getrouw en 
deugdelijk onderwezen? Hebben de Hoogleeraren niet getracht vruchten 



REDEVOERING. 



235 



van wetenschap in wijder kring te verspreiden ? Zijn er door het onderwijs 
geene raannen gevormd, die hunne plaats in de maatschappij met eere 
bekleeden ? 

Van waar dan niet te min dat kwijnen en die teruggang? Hoe komt 
het dat pogingen in dezen en genen zin wel vruchten droegen, maar het 
geheel niet konden bewaren of opbeuren? — Ik meen M. H. dat wij ook 
op andere zaken moeten letten en niet voorbijzien wat op instellingen als 
de onze onmiskenbaar invloed uitoefent. 

Ontwikkeling en vooruitgang van wetenschap in 't algemeen ; ontstaan 
en volmaking van bijzondere takken; toepassing op de belangen van het 
leven; verandering in de rigting van den geest des tijds, ook ten aanzien 
van opvoeding en opleiding voor het maatschappelijk leven, daaruit voort- 
vloeijende nieuwe behoeften en eischen; ontwikkeling , uitbreiding, hervor- 
ming van andere instellingen van onderwijs; zietdaar zoo velerlei, waarvan 
de kennis wel strekken kon om hier den oorsprong van het kwaad op te 
sporen en den weg tot verbetering aan te wijzen, maar waarvan de na- 
deelige invloed niet door de pogingen van enkelen kon worden opgewogen 
of overwonnen. 

Inrigtingen als de onze, welke niet door hooger bescherming worden 
opgehouden, welke vooral door eigen kracht moeten leven, kunnen niet 
met eere naast grootere bestaan en bloeijen, zoo zij niet geheel voldoen 
aan de behoeften van den tijd en aan de eischen van gevorderde weten- 
schap. De tijd gedoogt niet, dat ik in bijzonderheden aantoone wat in 
dat opzigt aan ons Athenaeum ontbrak. Maar , mij dunkt , ik kan dat nu 
ook zonder nadeel voorbijgaan. Verkeerden wij nog in den vorigen toe- 
stand dan zou het niet enkel nuttig , maar noodzakelijk wezen dat alles na 
te gaan. Was de hand niet tot verbetering en hervorming aan 't werk 
geslagen, waren daarbij de goede beginselen miskend, had men eene ver- 
keerde rigting gevolgd, dan zou pligt mij gebieden openlijk te waarschu- 
wen en van mijne overtuiging te doen blijken. Gelukkig is echter thans 
het Athenaeum voor dreigenden ondergang bewaard en is er een belang- 
rijke stap tot hervorming gedaan, waarvan voor de toekorast goeds mag 
verwacht worden. 

Het kan niet alles bekend zijn en ik kan niet alles vermelden wat er 

30* 



236 



M. J. C 0 P 



noodig is geweest van onderzoek en overleg ten einde uit den vorigen toe- 
stand tot den tegenwoordigen te geraken. Zeker is er meer en vroeger 
over gehandeld dan men gissen zou. Genoeg, voor wie de moeite neemt 
na te gaan wat de tegenwoordige regeling beteekent, kan het duidelijk 
worden, dat er naauwgezet onderzoek heeft plaats gehad, dat de toestand 
begrepen is , dat men met de behoefte van onzen tijd is te rade gegaan , 
dat men middelen gezocht en aangegrepen heeft, welke aan het Athenaeum 
weder kracht en leven geven kunnen. 

Heeft het wel den schijn gehad , of hier de achting voor wetenschap 
was verflaauwd, of op het bezit van het Athenaeum minder prijs gesteld 
werd, thans verkondig ik het luide, het is gebleken, dat in Deventer de 
oude geest nog leeft en werkt. Toen men had erkend wat nuttig en noo- 
dig zijn zoude , heeft men het niet laten ontbreken aan de middelen om 
dat tot stand te brengen. Wie zou het durven laken, dat de geprezen 
voorzigtigheid zich in dezen niet verloochend heeft? Bedaard overleg en 
degelijk handelen verdienen ten volle gewaardeerd te w T orden. Moge daarbij 
tijd, soms te kostbare tijd, verloren gaan, het is niet te ontkennen , dat 
ook de schade van overijling , welke al ligt grooter zijn kan , vermeden 
wordt. 

Ik verzwijg het niet , ik had gewenscht , dat vroeger gedaan ware , wat 
nu geschied is; dat, toen eenmaal tot nieuwe regeling besloten was, die 
regeling spoediger ware ontworpen en uitgevoerd. Een zamenloop van om- 
standigheden heeft vertraging te weeg gebragt. Er waren voorzeker geene 
geringe moeijelijkheden te overwinnen. Verre van mij , dat ik over dit 
alles sprekende te kort zou willen doen aan den ijver en den goeden wil 
van al wie tot beraadslagen en handelen geroepen waren. Maar nu ik de 
lotgevallen te vermelden heb, mag ik het toch niet verzwijgen, dat, in de 
laatste jaren vooral, ten gevolge van velerlei omstandigheden en van de 
onzekerheid, welke zij medebragten, het Athenaeum geleden heeft. Hoe 
kon dat anders ? Het collegie van Curatoren leed verliezen , die niet wer- 
den hersteld tot dat een nieuw collegie benoemd werd. Op de Iloogleera- 
ren zou , als op gemeente-ambtenaren , het beginsel van herbenoeming wor- 
den toegepast. Zou het bestaande worden behouden of gewijzigd , zou er 
iets nieuws voor in de plaats gesteld worden? Zoo lang die vragen niet 



REDEVOERING. 



beslist waren, kon er niets van belang worden gedaan tot ondersteuning 
en tot verbetering. De hulpmiddelen werden niet naar eisch aangevuld en 
vermeerderd. De plaats van een hoogleeraar bleef onbezet. Het onderwijs 
moest wel lijden. Jongelingen van buiten werden afgeschrikt om herwaarts 
te komen. Zoo er zich onder dat alles nog teekenen van leven en van 
vooruitgang voordeden , het was in hetgeen oorspronkelijk bijzaak gerekend 
werd en de geleerde school werd er niet door opgeheven uit den druk; 
waarlijk er was wel iets noodig om den moed niet geheel verloren te 
doen gaan. 

Het is intusschen zeker niet alles kwaad geweest. De tijd is niet verloren 
gegaan voor opmerking en onderzoek; het heeft te beter kunnen blijken 
wat de behoefte vorderde en wat er nuttigs kon worden gedaan. Welligt 
is ook door langer beraad en door rustiger beproeven het Athenaeum be- 
waard voor een strijd over beginselen, die noodlottig had kunnen worden 
voor zijn bestaan en voor te diep tastende verandering, waardoor het al te 
zeer van zijn oorspronkelijk karakter ware afgeweken. 

Ik sta niet langer stil bij het verledene. Ik verheug mij op dezen dag 
U geluk te mogen wenschen met het behoud van uw Athenaeum, her- 
vormd in den geest , van welken het den stempel droeg van zijne stichting. 
Er is een tijdperk van zijne geschiedenis afgesloten; doch de band met 
het oude is niet verbroken. De instelling is vernieuwd, als gij wilt, het 
is geene nieuwe eigenlijk geene andere geworden; zij is gebleven wat zij 
was van haar begin, eene kweekschool van kennis en beschaving voor de 
jongelingschap. Daaraan hecht ik, dat de kern van het oude en eerwaarde 
is bewaard in zulken vorm , dat er hulde door bewezen wordt en dank 
getoond aan de stichters. 

Er is reden van blijdschap, dat wij heden nog regt hebben den 225™ 
jaardag van het Athenaeum te vieren. Wien Uwer zou 't geen smart ver- 
oorzaakt hebben , indien verloren gegaan ware wat zoo lang uwe stad tot 
eere strekte, wat zoo lang met zorg was bewaard en gekweekt! Fransen 
van Eck merkte het zoo te regt op, dat de stichtingen te beklagen zijn, 
als de menschen , wier eenige aanbeveling haar hooge ouderdom is. Maar 
wanneer eene stichting, zoo oud reeds, nog het beginsel bevat dat voor 
leven en voor ontwikkeling vatbaar is, dat pleit voor hare waarde en dan 



238 



M. J. C 0 P 



is ouderdom een titel, die eerbied en achting wekt, een titel, dien wij 
noode verloren zouden laten gaan; dan hechten wij ons aan dat oude met 
liefde , dan verkondigen wij het gaarne : zoo oud reeds en ziet wat het nog 
vermag, hoe het nog jeugdig is van geest! Wanneer eindelijk het oude, 
in een nieuwen vorm uitgedrukt, past in onzen tijd en geschikt is om in 
zijne behoefte te voorzien , dan voorspelt dit gunstig van langer leven en 
van verderen bloei. 

Vraagt gij nu M. H. of hetgeen tot stand gebragt is gegronde hoop 
kan geven van welslagen, of het verwezenlijken kan wat er mee bedoeld 
is? Dan antwoord ik, ik beschouw het als een begin van werken in eene 
nieuwe rigting , als eene proeve , over welke niet minder gunstig moet 
gedacht worden, omdat zij met voorzigtigheid en op kleine schaal geno- 
men is. Wie kan beweren dat reeds alles gedaan is voor het gewenschte 
doel? dat er niet wat zou ontbreken? Die dat deed zou toonen niet te 
weten wat elders bestaat en wat in onzen tijd voor eene school van we- 
tenschap noodig is. Maar begin en beginsel zijn goed, op het bestaande 
kan voortgebouwd worden. En wat nu gedaan is mag immers hoop ge- 
ven, dat het daarbij noch ontbreken zal aan een wel doordacht plan , noch 
aan middelen, -die voor de uitvoering noodig blijken zullen? 

Gij, leden van het Gemeentebestuur , hebt al vast getoond, dat gij het 
niet laten wilt bij ontwerpen , dat gij gezind zijt onbekrompen de middelen 
te verschaffen, welke van U gevraagd worden om in uwen zin het onder- 
wijs mogelijk en het Athenaeum vruchtbaar te maken voor het welzijn van 
deze gemeente en van het algemeen. Gij hebt getuigd van een waarlijk 
liberalen geest door uwe goedkeuring te hechten aan de beginselen voor 
de nieuwe regeling van het Athenaeum door Curatoren aan U voorgedra- 
gen. Die beginselen toch stellen de gehoorzalen open voor elk die ken- 
nis zoekt, om 't even voor welke betrekking in de maatschappij hij zich 
vorme; zij waken, dat het Athenaeum niet afgezonderd sta, besloten in 
geleerde vormen ; zij brengen het in betrekking met het leven en met zijne 
behoeften ; zij kunnen het dienstbaar maken aan de ontwikkeling van bron- 
nen van welvaart. Uw wensch is, dat het Athenaeum zij eene kweek- 
school van wetenschap, eene school van voorbereiding, waar de jongeling- 
schap zal worden toegerust om op een ruimer veld aan andere inrigtingen 



REDEVOERING. 



239 



met wisser tred een eigen weg te bewandelen; maar tevens, dat het in 
wijderen kring kennis verspreide , die voor het dagelijksch leven en in 
allerlei bedrijf, in nijverheid, landbouw, handel onmisbaar is in onze da- 
gen; dat het vruchtbaar blijve voor de bevordering van verlichting en be- 
schaving en voor de vorming van smaak. 

De leerstoelen zijn bezet, gij vergunt mij het te zeggen, door kundige 
en ijverige hoogleeraren. Gij hebt bij uwe keuze omgezien naar mannen , 
die in uwen zin, naar uwe bedoeling zouden werkzaam zijn. Het Athe- 
naeum bezit reeds eenige hulpmiddelen om te bereiken wat gij beoogt. Bij 
het bestaande voegt gij een laboratorium voor scheikunde ingerigt voor het- 
geen hier behoefte is. Wat daarvoor gevraagd werd hebt gij verleend als 
overtuigd, dat het nuttig besteed is. Waarlijk gij hebt in dat alles ge- 
handeld met eene bereidwilligheid en eene belangstelling , die toonen hoe- 
zeer het u ernst is de zaak, welke gij opgevat hebt, te volvoeren. Aan 
uwen goeden zin zou ik te kort doen , indien ik thans voor U verzweeg 
wat in de eerste plaats voorziening eischt, zal het onderwijs kunnen gege- 
ven worden geiijk het behoort en naar uwen wensch. 

Behoef ik wel aan te wijzen hoe onmisbaar een kruidtuin is? ik zeg 
niet een tuin van weelde, die bezoekers lokt en verrukt door een' schat 
van prachtige vormen , maar een tuin , ingerigt voor het onderwijs , nede- 
rig, onaanzienlijk weliigt in veler oog, maar een die bevat wat den leeren- 
den dient en den leeraar behoefte is. En dan verzamelingen , zonder welke 
de kennis van produkten van natuur en van nijverheid niet kan worden 
onderwezen. Daarvoor is allereerst ruimte noodig. Ik wenschte uwe aan- 
dacht te vestigen op dit gebouw, waarin nog ruimte te vinden is, voor 
dat doel geschikt. Zou het niet beter passen voor de eer van het Athe- 
naeum , indien het gebouw dat zijn naam draagt geheel aan wetenschap 
gewijd ware, indien het niet werd ontsierd door hetgeen aan wetenschap 
zoo vreemd is en men er niet langer vond gelag en krakeel? 

Maar ik zal niet verder gaan. Het is genoeg dat uwe aandacht geves- 
tigd blijve op hetgeen onze instelling kan doen bloeijen. Zoo gij spaarzaam 
de middelen beheert, welke U zijn toevertrouwd , dank verdient gij voor 
uwen zin , om ze onbekrompen te gebruiken als het U blijkt , dat zij tot 
een nuttig einde worden vereischt. Moge uwe zorg rijke vruchten dragen , 



240 



M. J. C 0 P 



moogt gij ze beloond zien door de welvaart van de gemeente en van de 
instellingen welke gij schraagt. 

Als ik uw collegie zie, Curatoren van het Athenaeum, treft het mij 
daarin manuen te missen, die zoo lang en met zoo ijverige en welwillende 
zorg voor de belangen van de doorluchte school zijn werkzaam geweest. 
Gij, die met uwen Voorzitter JBesiee, met van Munster Jordens, met 
van Loghem de zorgen en den arbeid hebt gedeeld, weet beter nog dan 
ik te waardeeren wat gij in hen hebt verloren en hunne verdiensten op 
den regten prijs te schatten. Hunne verdiensten scheid ik uiet van de 
uwe , want waar het de belangen van het Athenaeum gold was een zin 
en eene bedoeling onder U. Verdiensten , die in het werken zigtbaar zijn 
geworden, vereischen mijnen lof niet. Maar de welwillendheid , de vriend- 
schappelijke behandeling, welke ik van hen en vau U in en buiten mijne 
betrekking ondervinden mogt, het is mij behoefte ze openlijk en dankbaar 
te vermelden. Die zelfde gezindheid te mijwaart, ik kende ze bij U sints 
lang, Dumbar en Jordens , die de ledige plaatsen hebt ingenomen. U 
wensch ik geluk met de vereerende taak , die U werd opgedragen , maar 
meer nog ons Athenaeum, dat gij ze hebt vvillen aanvaarden. 

Gij allen , Mijneheeren , het is geene pligtpleging als ik U heden dank 
zeg voor den volbragten arbeid en U met de uitkomst geluk wensch. Uwe 
taak was zwaar en vol bezwaren. Zeker het moet voor U streelend zijn 
zoo gaaf en volledig aangenomen te zien, wat gij hadt beraamd. Zulke 
uitkomst doet met vertrouwen maatregelen in 't belang van de goede zaak 
voorstellen en aanvragen wat voor het onderwijs behoefte is. Moogt gij 
de gunstige uitzigten, welke zich thans geopend hebben, verwezenlijkt zien. 
Ilet Athenaeum, dat U dierbaar is, groeije en bloeije onder uw bestuur! 

U nog inzonderheid , geeerde Dumbar , die als hoofd van het gemeente- 
bestuur, in dubbele betrekking het Athenaeum dienen kunt, U zij het aan- 
gelegen! U valle het te beurt voor de hoogere belangen in deze gemeente 
zoo gelukkig werkzaam te zijn als uwe teregt gevierde voorvaderen. 

Nog heb ik U dank te zeggen, Voorzitter van het collegie van Curato- 
ren, geeerde Cost Jordens, voor de gelegenheid door U bereid, oin 
dczen dag, in plegtige feestviering begonnen, verder aan feestelijk zamen- 
zijn te wijden. 



REDEVOERING. 



241 



Tot uw tot ons aller leedwezen werd de Heer Comraissaris des Konings 
in deze provincie door redenen van gezondheid verhinderd in dit gure 
jaargetijde uwe noodiging te volgen. De gezindheid, welke hij toonde om 
onze plegtigheid bij te wonen, had mij doen hopen, hem hier te mogen 
begroeten en hier dank te kunneu zeggen voor de bewijzen van belang- 
stelling in het Athenaeum en in de aangelegen zaak van wetenschappelijk 
onderwijs in dit gewest door hem gegeven. 

U vergeet ik niet, eerwaarde Molhcysen. Geluk in de eerste plaats 
met de rust U geschonken van de dienst als leeraar bij de Hervormde 
gemeente. In uwe dubbele betrekking van Secretaris van Curatoren en 
van Bibliothekaris reken ik dat eene belangrijke gebeurtenis voor ons 
Athenaeum en voor de wetenschap. Nn kunt gij rustig U vermeiden in 
uwe geliefkoosde studien. Moge bij zulk werkzaam leven, vrij van ambts- 
zorgen, uwe gezondheid herstellen en wij allen hier nog lang de vruchten 
-plukken van uwen helderen geest. Mogt gij de bibliotheek aan uwe zor- 
gen toevertrouwd nog eens zien op eene plaats haar waardig en uitlokkende 
tbt bezoek en tot gebruik. 

Nu ik mij tot U wend, waarde ambtgenooten , is er zooveel wat ik zou 
wenschen te zeggen , dat ik in waarheid naauwlijks weet waarmee te beginnen. 

Uit onzen kring is Jonckbloet weggegaan, door 's Koniugs keuze tot 
uitgebreider werkkring geroepen. Behoef ik te herinneren hoe zijne talen- 
ten en zijne werkzaamheid ons Athenaeum sierden? Gij weet met welke 
onderscheiding hem hier buiten zijn ambt nog de zorg voor algemeene be- 
langen werd opgedragen. Moge het hem gegeven zijn in zijne betrekking 
aan Groningen's hoogeschool met veel vrucht werkzaam te zijn tot heil van 
de akademische jongelingschap en tot eer van de vaderlandsche letteren. 

Aan twee onzer is de eervolle rust gegund van hunnen dienst. Wat 
zeg ik, neen eerwaarde Verburg, nadat gij ongeveer vijftig jaren in ver- 
schillende betrekkingen hier werkzaam geweest zijt en in moeitevolle tijden 
de belangen van de doorluchte school hebt voorgestaan en verdedigd, zie 
ik U nog met een gedeelte van uwe taak belast. Hoe volijverig gij nog 
zijt om U te kwijten van de taak , waarvoor gij niemand ziet aangewezen , 
die ze zou opnemen, ik kan den wensch niet onderdrukken , dat U in 
waarheid de welverdiende rust worde geschonken. 

31 



242 M. J. C 0 P 

En onzen ambtgenoot Bosscha kan ik hier niet toespreken. Treurige 
redenen houden hem van deze plaats verwijderd. Ook hem komt de rust 
toe, die hij begeerde. Veertig jaren bijna heeft hij zijn ambt bekleed en 
onder lief en leed zich een warm voorstander betoond van wat schoon is 
en goed, van beschaving en verlichting. 

Beiden, hem en U, eerwaarde Verburg , zou het niet gevallig zijn, ik 
weet het, zoo ik veel van U sprak. Wie mij hooren kennen U. Beiden 
hebt gij hier geleefd en uw werk was openbaar. Mogen aan uwe ver- 
diensten de hoogschatting en de dankbare erkentenis, waarop zij aanspraak 
hebben, ten deel zijn. Blijft voor het Athenaeum belangstellende warme 
vrienden, blijft het voor ons, wat gij U steeds betoond hebt, blijft ons 
ondersteunen in onze gewigtige taak. 

Mijne overige ambtgenooten , gij kent mij sedert langer of korter tijd, 
wat zou ik U hier in 't openbaar zeggen , wat ik niet beter deed in 
't vriendschappelijk verkeer , wat ik U niet beter toonen kon in 't leven en 
in onzen werkkring ! Gij weet als ik welke pligten op ons rusten , met 
welken zin wij moeten arbeiden , om voldoening te kunnen hebben en ons 
gelukkig te kunnen gevoelen op onze plaats. Eer en aanzien staan bij ons 
niet op den voorgrond. Leven voor onze taak, woekeren met de hulp- 
middelen, die ons gegeven worden, deugdelijk onderwijzen, zietdaar wat 
strekken kan , maar wat ook noodig is , ten einde het Athenaeum aanzien 
en erkenning te verzekeren. 

Gij, waarde ambtgenooten , die ons toegevoegd zijt, van Vloten, 
Mulder, Kiehl, wij hebben U welkom geheeten en welgemeend. Allen 
hebt gij U aanspraak verworven op de plaats, welke gij onder ons be- 
kleedt. Door wat gij gesproken hebt bij het openen van uwe lessen, hebt 
gij bereids kenbaar gemaakt in welken geest gij wilt onderwijzen en hier 
uw deel van den arbeid verrigten. Waarlijk als gij in dien gegst en met 
zulke gezindheid werkzaam zijt, durf ik en aan U en aan de jongelingen, 
met wie en voor wie gij werkt, een goeden oogst voorspellen. Hartelijk 
wensch ik U, wensch ik ons, wensch ik het Athenaeum geluk met uwe 
komst. Streeft met ons naar een doel. Leeft met ons voor wetenschap 
en voor humaniteit. Zoekt met ons wetenschap te doen eeren door haar 
dienstbaar te maken aan het welzijn van velen in edelen zin. 



REDEVOERING. 



243 



Het verheugt mij ook U geluk te mogen wenschen, geachte Jacobson, 
met de betrekking, welke gij bij het laboratorium vervult. Gij hebt ze 
door ijver en volharding verworven. Dubbel aangenaam is het mij U in 
zulken werkkring geplaatst te zien , terwijl ik mij vleijen mag niet vreemd 
te zijn aan uwe wetenschappelijke ontwikkeling. Ik weet het, de betrek- 
king is U meest gewenscht als de gelegenheid om U aan de beoefening 
van wetenschap te blijven wijden. Zij diene U daartoe in ruime mate. 
Wees verzekerd, dat mijne belangstelling U niet ontbreken zal. Ga rustig 
voort op den goeden weg, dan kunnen de vruchten van uw moedig streven 
voor U niet uitblijven. 

Tot U nog een kort en welgemeend woord , edele jongelingen , die hier 
letteren en wetenschap beoefent. Ik begin met U dank te zeggen , Stu- 
denten aan het Athenaeum, voor de welvvillenheid mij in mijne'betrek- 
king betoond. Ik had niet de magt en het gezag, maar ook niet de 
verantwoordelijkheid van vroegere Rectoren. Maar ik getuig het van U, 
het was niet noodig te kunnen incarcereren en poenaliteit opleggen. Ge- 
lukkig dat zulke tucht niet meer passen zou. In vriendschap kunnen wij 
hier te zamen verrigten wat voor elk onzer pligt is. — Van U hangt het 
zeker voor een groot deel af, hoe ons Athenaeum bekend sta. Gij kunt 
zoo krachtig de pogingen van mijne ambtgenooten en van mij onder- 
steunen. Handhaaft met ons de oude eer. Bevestigt het wat onder de 
akademie-burgers pleegt gezegd te worden , dat Deventer's Studenten de- 
gelijke grondige kennis medebrengen, dat zij zijn rond en trouw. Hebt 
geluk in uwe loopbaan en mogen er later van U genoemd worden onder 
de verdienstelijken , welke deze doorluchtige school kweekte. — In U kan 
't ook vooral blijken , wat hier goeds verrigt is, jongelingen die hier-met 
verschillend doel wetenschap oefent. Verkondigt het, niet door woorden, 
maar door uw voorbeeld , wat en hoe hier onderwezen wordt. Toont gij 
op prijs te stellen de gelegenheid, die U hier geboden wordt. Bewijst 
door ijverig gebruik dank voor de hulpmiddelen , die ons worden verstrekt. 
Verligt zoo de taak van uwe leermeesters en bewijst met ons, dat wij in 
ons gezamenlijk werken ondersteuning waard zijn. 

Gij allen hier tegenwoordig , burgers van Deventer, eert uw Athenaeum 
en schraagt het. Ik zou wenschen tot U te spreken van het voorregt eene 

31* 



244 



M. J. COP REDEVOERING. 



school van hooger onderwijs in uw midden te hebben; ik zou wenschen 
U daardoor op te wekken, om elk in zijnen kring en met zijne middelen 
toe te brengen tot haar heilzaam werken en tot haren bloei. Maar ik mag 
niet langer hier spreken als ware het nog mijn regt; ik moet afleggen , 
wat mij niet langer toekomt. 

De Raad der gemeente heeft tot Rector Magnificus benoemd den Hoog- 
leeraar Volkert Simon Maarten van der Willigen. 

Waarde ambtgenoot , U draag ik mijn ambt over en ik begroet U 't eerst 
als Rector Magnificus. 

Niet zelden heb ik gewenscht, dat ik als Rector mogt aftreden en dat 
mij een opvolger aangewezen wierd, wien ik het ambt mogt overdragen, 
dat, ik beken het, mij drukte, niet door dat het veel arbeids eischte, of 
mij in onaangename en netelige bemoeijingen bragt; ver van daar, van 
dien kant was de taak ligt genoeg; maar ik had zorg om de instelhng, 
die ik zag kwijnen , zorg welke ik door inspanning niet kon verminderen 
of wegnemen. Het ontbrak mij aan magt en aan middelen om te herstellen 
en op te beuren. Ik meende te zien, dat mijne pogingen vruchteloos waren. 
Het was mij een last niets te kunnen doen, terwijl ik overtuigd was, dat 
snel en krachtig handelen noodig was. Zoo was het voor mij teleurstel- 
ling, dat het Rectoraat mij langer dan gewoonlijk opgedragen bleef. Aan 
den aitderen kant , wanneer ik bedacht wat ik te vermelden zou hebben , 
indien ik het overgeven moest, kon ik geenszins wenschen dien pligt te 
moeten vervullen en dan deed mij het opzien daar tegen weer berusten in 
het bekleeden van een ambt, dat mij nutteloos en onvruchtbaar voorkwam. 
Intusschen er zijn betere tijden gekomen en nu verheug ik mij den moed 
niet verloren te hebben. Nu ik weer goeds te vermelden had, nu de 
groote zorg geweken is, geefikgaarne U de taak over, die, zoo ik hoop, 
voor U eene ligte en aangename zijn zal. 

En nu , mijn ambtgenoot die van deze plaats spreken zult , treed gij op 
en doe het uwe hoorders vergeten, dat ik hen op uwe woorden moest 
doen wachten. 



REDEVOERING 



OVEK 

DE ZEDELIJKE WERKING DER VADERLANDSCHE TAAL- 
LETTER- EN STAATS-GESCHIEDENIS , 

UITGESPEOKEN 

BIJ DE PLECHTIGE AANVAARDING VAN HET HOOGLEERAAR-AMBT IN DE 
NEDERLANDSCHE TAAL- LETTER- EN GESCHIEDKUNDE AAN DE 
DOORLUCHTIGE SCHOOL TE DEVENTER , 

OP VRIJDA.G, 16 VAN SPKOKKELMAAND 1855, 

DOOR 

JOHANNES VAN VLOTEN. 



Wat zou de verbetering der Wetenschappen baten onder een volk, indien bet volk zell 
daardoor niet verbeterd wierd? 

J. H. Swildens.' 



EDELACHTBARE HEEREN, BURGEMEESTER, WETHOUDERS, EN 
RAADSLEDEN DEZER GEMEENTE, EN BEZORGERS DEZER DOOR- 
LUCHTIGE SCHOOL, 

WELEDELE HEEREN SCHRIJVERS VAN GEMEENTE- EN SCHOOL- 
BESTUUR , 

HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN IN DE VERSCHIL- 
LENDE VAKKEN VAN WETENSCHAP, VEELGEACHTE AMBT- 
GENOOTEN , 

ZEERGELEERDE HEER, LEERAAR DER UITHEEMSCHE TAAL- EN 
LETTERKUNDE, 

EDELACHTBARE HEEREN, AAN WIE DE HANDHAVING DES 
RECHTS IS TOEBETROUWD, 

WELEERWAARDE HEEREN, HERDERS EN LEERAARS DER VER- 
SCHILLENDE GEZINTEN, 

ZEERGELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN DE VERSCHILLENDE 
WETENSCHAPPEN, 

WAKKERE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN DEZER SCHOOL, 

BE MINNELI JKE VROUWENSCHAAR, DIE DOOR UW BIJZIJN DIT 
FEESTUUR EEN VRIENDELIJKEN GLANS VERLEENT, 

EN GIJ ALLEN VOORTS, DIE DEZE PLECHTIGHEID MET UWE 
TEGENWOORDIGHEID VEREERT, 

ZEER GEACHTE HOORDERS EN HOORDERESSEN; 



Iudien er een woord is, dat men in onze dagen veelrnaal op de 
lippen heeft, het is dat der toetenschap. En gewis in een tempel aan ha- 
ren dienst gewijd, als die, waarin ik thans optreed, en uit den mond eens 
sprekers, zelf geroepen een der priesters in dien tempel te zijn, zou het 
weinig voegen, wilde hij van dit woord in een anderen dan vereerenden 
zin gewagen, noch der zaak zelve, die het vertegenwoordigt , niet al de 
hulde brengen, die haar niet alleen hier vooral toekomt, maar die zij 
overal en ten allen tijde verdient. Het is dan ook niet tegen dat woord en 



V 



248 J. vai VLOTEN 

zijne veelvuldige aanwending, dat ik hier wensch op te komen. Juist 
echter naarrnate ik er meerder prijs op stel, het steeds op gepasten en 
eerbiedigen toon geuit te zien, zou ik van den anderen kant nieenen, niet 
genoeg tegeh het misbruik te kunnen waarschuwen , dat men er wel eens 
van dreigt te maken ; een misbruik , dat , in zijne eenzijdige toepassing , 
er slechts toe zou kunnen strekken, met het misbruikte woord ook de zaak 
zelve in minachting te brengen en van haren verheven rang te doen af- 
dalen. Men hoort veel van den ernst, de macht, de strengheid, de hooge 
eischen der wetenschap spreken, en ik heb met al die woorden vrede; ik 
wil niets op hare rechten afdingen, noch haar in haar rechtmatig bezit 
verkorten. Ik wensch alleen , dat men niet voorbij moge zien wat er ook 
buitendien nog te overwegen valt , en dat men niet alles nog heeft gezegd , 
als men het groote woord van wetenscltap heeft laten hooren. 

En inderdaad, gaan wij de zaak slechts wat naauwkeuriger na. Hoe 
velen van allen, die ik om mij zie, begeeren aanspraak te maken op 
den naam van dienaren der wetenschap of ook maar wetenschappelijke 
lieden? — En even als binnen het enge bestek dezer zaal is het in de 
groote maatschappij daar buiten. Hoe veel wel van al hare leden acht gij , 
dat er tot den dienst der wetenschap geroepen zijn? — Wel moet, wel zal 
op allen zonder onderscheid, in meerder of minder mate, de wetenschap 
haren invloed oefenen ; aller opleiding en vorming moet op de eene of 
andere wijs van haar uitgaan , of hangt althans eenigsins met haar samen ; 
maar dat, waartoe zij gevormd en opgeleid moeten worden, en waartoe 
ook de wetenschap hen opleiden en vormen moet , is iets anders , iets 
— het zij met allen eerbied gezegd — iets hoogers, althans iets meer 
omvattends dan de wetenschap. Zij moeten menschen, krachtige en ge- 
zonde, zooveel doenlijk edele, reine, en groote menschen worden; en daar- 
toe is met hunne bloot wetenschappelijke vorming slechts de helft gedaan; 
het hangt voor de andere — misschien de grootste — helft van hunne 
zedelijke vorming af. //Gij zijt een groot man — in uwe schriften," zoo 
sprak in de vorige eeuw een Fransch staatsbeambte tot den beroemden 
Voi.taire, //ik wenschte maar, dat gij in uw eigen hart een vierdepartjen 
der zedekunde hadt overgebracht , die in die schriften vervat is." Zede- 
lijke vorming ontbrak den beroemden man, die slechts eenzijdig zijn ver- 



REDEVOERING. 



249 



stand en vernuft had ontwikkeld, voor een groot deel; en vandaar het 
schadelijke van den invloed, dien hij heeft uitgeoefend, en dat misschien 
meer dan opweegt tegen de verdiensten, die men hem in den stijd tegen 
bijgeloof en onkunde evenmin ontzeggen kan. — Gelukkig nu echter, dat 
het innige verband van de eigenschappen des menschelijken geestes en 
gemoeds van zoodanigen aard is, dat men haar eigenlijk geweld zou moe- 
ten aandoen, wilde men ze inderdaad en in de werkelijkheid zoo scheiden, 
als men veelmaal op het papier of al sprekende , geleidelijkshalven , gedwon- 
gen is te doen. En zoo als de hoogste verstandsontwikkeling als van zelf 
de hoogste zedelijke ontwikkeling in zich sluiten moet, mag men ook aan 
de beoefening van iedere wetenschap eene kracht tot zedelijke opleiding 
toekennen , die voor de meeste harer beoefenaren ook aan onze hooge scholen 
de hoofdzaak zijn moet. Welk een klein gedeelte hunner toch kan zich 
bijv. — om slechts van deze vakken te gewagen — ■ voorstellen geschied- 
vorschers of taalgeleerden te worden! — Allen daarentegen kunnen den 
zedelijken invloed aan zich ervaren door geschied- en taal-study op hunne 
vorming tot menschen te oefenen. Behoef ik dan nog wel te zeggen , 
dat ik, bij mijne huidige feestelijke aanvaarding van het Hoogleeraarambt 
in de Vaderlandsche Taal-, Letter- en Geschied-kunde , deze bepaaldelijk 
van hare zedelijke zijde in het oog wensch te vatten? — Verleent mij 
dan eenige oogenblikken uwe aandacht , wanneer ik kortelijk een en ander 
zeggen ga, omtrent de zedelijke werking, die de beoefening der Vader- 
landsche Taal-, Letter- en Staatsgeschiedenis op ons hebben moet. 



Ik heb van Vaderlandsche , niet Nederlandsche Geschiedenis gewaagd, 
omdat in dat eerste woord zelf reeds eene krachtige aanduiding ligt van 
hetgeen die Geschiedenis bepaaldelijk voor ons is. Daar is er geweest, 
die in die benaming geenerlei belang zagen, die meenden, dat Vader- 
landsliefde tot de vooroordeelen van een kleingeestig en bekrompen ge- 
moed behoort, welke voor een ruimer blik op wereld en menschheid weg- 
vallen en in het niet verdwijnen moeten ; — dat , al moge de dichter van 
een //liefde tot zijn land" zingen, die vieder is aangeboren", die liefde 

32 



250 



J. tak VLOTEN 



verzinken moet bij het bezef van het kleine plekjen gronds door dat land 
bezet, en van de wijd uitgebreide ruimte buiten de grenzen van dat land 
gelegen; — dat zij moet ontbonden en opgelost worden in hetgeen men 
liefde tot de menschheid in het algemeen noemt, en waaraan het edeler 
en grootscher heet zich te wijden, dan zijne belangstelling tot den dus- 
genoemden erfgrond zijner vaderen en hetgeen dezen betreft te bepalen. 
En gewis, voor zoo verre zij slechts tegen overdrijving waarschuwen willen, 
heeft de stem derzulken alle recht gehoord en met aandacht gehoord te 
worden. Wij kennen eene ingenomenheid met den Vaderlandschen grond , 
die men met recht verwerpen mag; die zich nu eens uit in opgeblazenheid 
en domme verheffing over en van hetgeen door het voorgeslacht op dien 
grond verricht is , of in stomme bewondering van al hetgeen er ook thans 
op dien grond nog dagelijks plaats grijpt, in moedwillige blindheid voor 
al wat er nog op te verbeteren vallen mag; — dan eens weder zich in 
zelfzuchtige beperking zijner genegenheid tot dien grond en zijne bewoners 
openbaart, in eene afsluiting van het hart voor al wat daar buiten omgaat. 
Wat nu dat eerste betreft, mogen wij ons gewisselijk verblijden in een 
land te wonen , waaraan de meest grootsche herinneringen verknocht zijn 
en dat eene geschiedenis gehad heeft, zoo als geen ander misschien er 
eene kan aanwijzen; maar, indien reeds zelfingenomenheid en eigenwaan 
menschen van erkende verdiensten ontsiert en met recht in hun misprezen 
wordt; veelmeer nog is zulk een waan belachelijk en verachtelijk , waar hij 
niet eigen verdiensten, maar die van het voorgeslacht geldt, en waar hij 
daarbij het heden voor het verleden vergeten doet, in het heden door slap- 
heid en verlamming zondigen, omdat het verleden zich door kloekheid en 
geestkracht zoo schitterend onderscheiden heeft ; — waar hij — erger nog — 
voor de leemten en gebreken van dat heden de oogen sluit. Wij zijn er 
daarom ook ten volste van overtuigd, dat er een tijd zal komen, waarin 
volkstrots en volkswaan voor even dwaas zal gehouden worden, als eigen- 
waan en zelfvergoding of ieder andere sprank der ijdelheid. — En wat het 
andere betreft, achten wij ons tot hetzelfde doemvonnis over de baatzucht 
en het eigenbelang eens volks gerechtigd, als men gewoon is onvoorwaar- 
delijk over die van enkele personen te vellen. Maar wij meenen, dat een 
gezond bezef van zelfstandig volksbestaan , en eene warme liefde voor het 



REDEVOERING. 251 

land onzer geboorte even billijk en prijzenswaardig zijn, als het bezef van 
persoonlijke zelfstandigheid en liefde tot de onzen ; en dat zij , zoo min 
als deze, verward mogen worden met eigenbaat en eigenmin. Zelfstandig 
te blijven en toch zijn teederen samenhang met anderen te gevoelen, en 
door warme en waarachtige deelneming in al wat hen betreft te uiten , 
ziedaar wat het beginsel van ieder volk gelijk van ieder mensch moet zijn, 
en wat hun door hun verstand niet minder wordt voorgeschreven , dan 
zij er door hun hart toe worden geprikkeld. Of is het niet de groote les, 
ons door de geschiedenis der laatste zestig jaren vooral gepredikt, die van 
aansluiting , samenwerking , en vereeniging ; die der inspanning aller ver- 
eende krachten tot ee'n gemeenschappelijk doel, waardoor alleen iets groots 
en blijvends kan worden bewerkt en tot stand gebracht? Er is een tijd 
geweest, en veel zijn er ook thans misschien nog, die hem niet voorbij 
wanen . waarin zoowel de verschillende enkele leden der menscheiijke 
maatschappij , als ook de grootere afdeelingen door verschillende van genen 
gevormd; waarin verschillende maatschappelijke lichamen en standen in 
den waan verkeerden , dat zij hunne eigene belangen niet beter konden 
behartigen, dan door die van ieder ander zooveel mogelijk tegen te werken 
en te verhinderen. Allengs komt men gelukkig van dergelijken dwaasheid, 
vooral in het dagelijksche leven, meer en meer terug; maar op het groote 
wereldtooneel , in het onderling verkeer der volken, blijft men, bij allen 
vooruitgang die ook hier niet te miskennen valt, nog maar al te vaak bij 
die jammerlijke verouderde beginsels staan. Men wil nog niet genoegzaam 
inzien, dat ook hier, met vriendschappelijke en vreedzame samenwerking 
alleen, nuttig m tot ieders byzonder zoowel als het algemeene best, ge- 
arbeid en gewerkt worden kan. Allengs echter zal men er ook daar wel 
van terugkomen. //De mensch" zoo uitte zich voor weinig jaren een vre- 
delievend Noord-Americaan , //de mensch is door een roode zee van bloed 
gegaan ; hij heeft veertig eeuwen lang door een woestenij van jammer en 
ellende rondgedoold j thans echter staat hij eindelijk op de spitse des bergs , 
van waar hij de beken melks en honigs vloeyen ziet. Gelijk de avontuur- 
lijke Spanjaart in het Wester werelddeel heeft hij met moeite de steile 
hoogten beklommen, die hem het uitzicht geven op de wijde uitgestrekt- 
heid, die voor hem ligt; als de stoute Portugees is hij den vreeselijken 

32* 



252 



J. vik VLOTEN 



Stormkaap omgezeild, die thans tot een kaap der Goede Hoop voor hem 
moet worden. Ik wil mij hier aan geene uitspraak wagen , ik wil niet 
beslissen of de volkeren zich binnen kort als een zullen voelen , of zij zich 
zullen samenvlechten en weven gelijk de Indische Banjaan, om als uit een 
boom geheel een woud te vormen ; — maar dit staat vast , dat zij , zonder 
eene enkele eigenschap hunner zelfstandigheid of onafhankelijkheid te ver- 
zaken , zich , misschien nog wel in onze dagen , tot een groot geheel zullen 
vormen, als die schakels van magnetisch ijzer, aan welke Plato eens 
een beeld ontleende, en die zich, onder den invloed eener krachtige en 
onzichtbare aantrekking, ieder in zijn bepaalden en eigenen vorm tot eene 
keten verbinden. Uit de wording dier nieuwe orde van zaken zal niet 
alleen de onderlinge vrede en rust van alle volken voortspruiten , maar 
ook het geluk van ieder mensch , en uit het heil en den vrede van ieder 
gezin zal de vrede en het welzijn van ieder staat geboren worden." 

Wij behoeven hier, Mijne Hoorders, geen verderen blik in dat beloofde 
land der toekomst te werpen ; het was ons slechts om de rechtvaardiging 
te doen van het gevoel eener verstandige vaderlandsliefde, als 't welk met 
eene algemeene menschenmin zeer vereenigbaar is. Niet alleen dit echter, 
maar wij zouden zelfs durven beweren , dat zonder die vaderlandsliefde , 
die innige belangstelling in alles wat den vaderlandschen grond en land- 
aard betreft, een algemeene liefde tot onze medemenschen , zoo al niet 
onbestaanbaar , althans niet nuttig werkzaam wezen zal. Of zou men 
meenen, dat wie niet belangstellend genoeg eigen zaken behartigt, wie 
eigen wel en wee jammerlijk verwaarloost , werkelijk voor dat van anderen 
met vrucht zou kunnen werkzaam zijn? Neen, de zoodanige kiest slechts 
den schijn boven 't wezen ; door voor zich zelf zoowel als anderen de hou- 
ding aan te nemen, als ware hij om anderer, meestal ver verwijderder 
heil ernstig bekommerd en ijverig daarvoor werkzaam; — eene werkzaam- 
heid van welke hij niet in de gelegenheid is de vruchten en uitkomsten 
te beoordeelen; — sust hij slechts zijn geweten in slaap, wanneer het 
hem verwijten wil, dat hij zijne eigene belangen voor een gevvaand belang 
van anderen veronachtzaamt. Zelfs meent hij zich dan — o, toppunt van 
zelf bedrog ! — nog misschien wel den lof van de edelste belangeloosheid 
te mogen toekennen, die haar eigen fortuin met voeten trapt, alleen om 



REDEVOERING. 



253 



zich geheel aan dat van anderen — hem geheel ver en vreemd en onbe- 
kend — te wijden. Hij herinnert ons aan den hopeloozen arbeid van die 
ijverende patronessen van Middelafricaansche of Sineesche zendings- en be- 
schavings-ontwerpen , die de opvoeding harer eigene havelooze kinderen 
verwaarloozen , en welke, door de geestige pen van een bekend Engelsch 
schrijver onzes tijds, zoo treffend op de kaak zijn gesteld. Neen, het be- 
hoeft nog geen leus van den eigenbaat te zijn , het bevat evenzeer eene juiste 
opmerking , eene gulden les voor velen , dat bekende Fransche spreek- 
woord , dat ons zegt , hoe welberaden barmhartigheid bij ons zelf moet 
aanvangen. Evenzoo ga dan ook elke deelnemende liefde tot de mensch- 
heid van eene warme liefde tot ons vaderland uit; eene liefde, die niet 
overdrijft noch verblind is, maar dat Vaderland neemt zoo als het is, met 
zijne grootsche zoowel als beschamende herinneringen , zijne tekortkomingen 
en gebreken , zoowel als zijne deugden en grootheid. — En dat er van 
beide sprake zijn kan , wie zou het betwijfelen durven ? — Rijk aan groote 
mannen en schitterende heldenfeiten is de Nederlandsche geschiedenis , maar 
ook rijk aan even jammervolle als waarschuwend-leerrijke handelingen en 
gebeurtenissen ; en waar gene ons moeten bezielen en tot navolging drin- 
gen , daar moeten wij uit deze leeren ons voor soortgelijke te wachten en 
den weg te vermijden , op welken onze vaderen het spoor bijster werden. — 
En ziedaar, hoe de vaderlandsche geschiedenis in het algemeen reeds van 
twee zijden zedelijk op ons werken kan. 

De schoone karakters onzer Geschiedenis moeten ons bezielen tot navol- 
ging. Zij moeten ons door hun voorbeeld leeren ons zelf te verzaken , 
waar het het heil des lands geldt , ons zelf te verwinnen , waar het geldt 
winste te doen voor de zaak der waarheid en des rechts. Wij moeten 
leeren van hen, dat er niets verkregen wordt zonder arbeid en strijd, en 
zoo moeten wij op onze beurt ons aangorden; ons aangorden niet alleen 
om te handhaven en te behouden wat zij voor ons gewonnen en ons nage- 
laten hebben, maar ook dat erfgoed voortdurend te vergrooten en te ver- 
meerderen. Onze voorouders hebben , onder het beleid eens grooten mans , 
goed en bloed veil gehad om zich een onafhankelijk volksbestaan te ver- 
schaffen , zich eene blijde gewetensvrijheid te verzekeren ; en wij moeten , 
op hun voetspoor, voortgaan dat eenmaal verkregen goed te handhaven en 



254 



J. vak VLOTEN 



te bevestigen. Wij raoeten de waardij van dat volksbestaan bezeffen, ons 
zelf zijner waardig toonen, en, doordrongen van die waardij, onzen volks- 
aard zelfstandig ontwikkelen , zorgen dat er niets geleends binnendringe , 
dat hare deugdelijkheid schaden , hare gaaf heid schenden kon ; terwijl wij 
toch ook weder uit den vreemde ons datgene te nutte moeten maken wat 
ons werkelijk, overeenkomstig onzen aard, van nut kau zijn. Want wij 
moeten ons niet maar afsluiten, ons beperkende tot datgene, wat wij een- 
maal zijn ; wij moeten ons , ook als volk , ontwikkelen , gelijk het de enkele 
mensch doet; en daartoe moeten wij , als deze van zijne evenmenschen, 
van andere volken datgene trachten te leeren en aan te nemen, wat ons 
zelf nog ontbreken mag; maar wij moeten dat doen, zonder onzen eigen 
aard te verzaken of te verliezen. En even als onze zelfstandigheid moeten 
wij ook onze gewetensvrijheid handhaven ; niet daardoor alleen , dat wij 
behouden wat wij hebben, tevreden met de begrippen door onze vaderen 
uit overtuiging gedeeld en met hun martelaarsbloed bezegeld; maar die 
wellicht met onze overtuiging evenmin overeenstemmen , als die voorouders 
het deden met die der kerk, die zij den moed hadden voor 't hoofd te 
stooten en die hen vervolgde en verbrandde. Wij moeten die begrippen 
ontwikkelen en uitbreiden. Dan toch eerst mogen wij gezegd worden hen 
na te volgen , die niet berustten bij hetgeen hun gegeven werd , maar , 
waar hun onderzoek hen daartoe bracht, hunne vroegere overtuiging ten 
beste gaven , om eene andere , der waarheid naderbij , te gaan belijden. 

Tot zulke eene navolging echter moeten wij door hen bezield worden. 
Het is niet genoeg, dat wij hooren of lezen, ons zien voorleggen of uiteen 
zetten, wat het voorgeslacht heeft gearbeid en gestreden, hoe het heeft 
geleden en volhard; willen wij het navolgen in zijn arbeid en strijd, in 
zijn volharding onder zijn lijden, wij moeten ons bezield voelen door zijn 
voorbeeld. Zonder bezieling is er nooit eene grootsche daad volbracht; 
door alleen beredeneerd te handcien zal men er nimmer eene volbrengen. 
Slechts ijver en geestdrift voor de goede zaak kan de hinderpalen doen 
trotseeren, die der arme redeneering vaak onoverkoombaar schijnen; en 
het is slechts eene gewaande wijsheid, welke men hun dikwijls hoort toe- 
kennen, die het gevaar niet durven onder de oogen zien dat men altijd 
loopt, noch den strijd, die men altijd te voeren heeft, wanneer men iets 



REDEVOERING. 



255 



goeds en groots tot stand wil brengen. En zoo zelfs de zwakheid van 
allen zich daartoe nog rnaar bepaalde! — maar hoeveel groots zou er niet 
reeds tot stand komen , zoo ieder slechts de geestkracht bezat , om datgene 
door te zetten, waarvan zijn verstand hem het nuttige en noodige bezeffen 
doet. Bij de meesten echter hangen de handen slap, ook waar het hoofd 
werkzaam is; zij gevoelen zich, bij alle juistheid van inzicht, niet in staat, 
zelf de hand aan 't werk te slaan om te doen , wat hun geweten hun voor- 
schrijft te doen, wat hun eigen verstand hun zegt dat gebiedend gevorderd 
wordt, zal het eene of andere goede en groote werk gelukken. //Heere, 
//behoed ons! wij vergaan," roepen zij met de wankelmoedigen uit de 
Schrift, en zij wagen het niet de hand ook maar uit te steken, om hun 
eigen ondergang te verhoeden. Ook voor dezulken is de geschiedenis on- 
zer voorouders rijk aan de schoonste en treffendste lessen. Deze draalden 
niet, wanneer er gewerkt en gearbeid worden moest, en daarom oogstten 
zij ook het schoonste loon op hunnen arbeid. 

Van de andere zijde staat de geschiedenis onzes Vaderlands echter niet 
minder waarschuwend en afschrikkend , dan hier bemoedigend en bezielend 
voor ons. Ons ook hier bij de drie aangevoerde punten bepalend , kunnen 
wij er tegen gene even zoo vele over stellen. Wij zien onze vaderen ja, 
na jaren-lange bange worsteling , hun krachtig volksbestaan veroveren ; maar 
wij zien hen ook, tijdens die worsteling zelve nog, door onderlinge ver- 
deeldheid , dat volksbestaan tot een even ontmoedigend schouwspel maken , 
als zijne wording straks verheffend was. Wij zien hen hunne gewetensvrij- 
heid verkrijgen, maar om die zelve vrijheid terstond daarna aan anderen 
te onthouden , die er toch hetzelfde recht op hadden als zij ; wat zij vroe- 
ger op de Katholieken met geweld, maar terecht verkregen, onthouden zij 
weldra dien zelfden Katholieken , als de kansen gekeerd en deze de zvvakste 
partij geworden zijn. — Wij zien hen eindelijk, in later tijd, na de 
grootsche jaren der Republiek, onder de weelde, die zij niet langer dragen 
kunnen , bezwijken , en met slappe handen en trage hoofden nederzitten , 
naauw nog leven genoeg toonend, om naar de wetten en zangen te luis- 
teren, door anderen op staats- als op letter-gebied hun voorgeschreven en 
voorgedeund. Het was de tijd, waarin de wakkere van Effen hen in 
zijne geestige vertogen geeselde; de tijd, waarin een hunner beide laatste 



256 J. vaj VLOTEN 

I 

krachtige dichters hun, in hunne jammerlijke Franschgezindheid , die bij- 
tende maar welverdiende aanmaning over de munt hunner ducaten toebeet : 

Verklaart ons heden toch, o zeven rijke landen ! 

Welcer zoo sterk van moed en handen, 
Zegt ons: wat doet die held op uwe gouden raunt? 

Verheeldt hij , wat gij durft en kunt? 

Welaan! ik zeg: ontrukt, ontrukt hem zijnen degen , 

Hij is met zijnen helm verlegen, 
Zijn ijzer harnas is hem enkel tot een lastj 

Werpt weg dit tuig, dat hem niet past! 

Beschenkt vecl liever hem met nieuwe pronkcieraden , 

Blanketsels, vrouwlijke gewaden; 
En geeft hem eenen naald met eenen gouden draad , 

Opdat hij — lelien bordure voor den staat. 

Om echter die lessen, zoo ter navolging als ter afschrikking , met voor- 
deel uit onze Staatsgeschiedenis te kunnen putten, om ze niet krachteloos 
voor ons te zien voorbijgaan , om er winst mee te doen voor onze eigen 
vorming en veredeling, moet die geschiedenis — | om daarop terug te ko- 
men — niet slechts een boek voor ons zijn , dat wij lezen en dan , zonder 
meer, voor kennisgeving — gelijk men pleegt te zeggen — aannemen ; 
maar zij moet voor,*>ns leven, wij moeten er van doordrongen, er, gelijk wij 
straks zeiden: van bezield worden. Dat nu echter hangt voor een groot 
deel van onze wijze van behandeling af. Wij moeten deze namelijk zoo 
inrichten , dat wij niet slechts als voor een lang verloopen verleden staan , 
waarop ons, als op een voor ons uitgebreid tafereel, een uitzicht gegund 
is, en waarop wij de schoone kleuren, de liefiijke werking van licht en 
schaduw, of ook de somberder tinten eener ontstuimige natuur bewonde- 
ren , en met de luide betuiging van onze bijval en hulde begroeten , om er 
ons straks weder van af te wenden ; — maar wij moeten ons als uitgelokt 
voelen , zelf het voor ons opgeslagen tooneel te betreden , mede te leven , 
mede te werken en te handelen , met de personen die er op bedrijvig en 
werkzaam zijn. Wij moeten , aan die verlokking gehoor gevende , tot in 



REDEVOERING. 



257 



de kleinste, ons te bespieden gegeven omstandigheden van dat leven deel- 
nemen, ons zelf als een tijdgenoot zoeken te gevoelen, als een dergenen 
zelf , die wij zich voor ons zien bewegen. Wij moeten als in iedere bewe- 
ging huns harten deelnemen , deze tot in haar eerste kiem nasporen , en , 
zoo doende, als met ieder hunner medeleven en ons ontwikkelen. Maar 
wij moeten daarbij , bij alle deelneming in hun lot , ons geheel vrij houden 
van al de eenzijdigheid der verschillende hartstochten , waardoor wij hen 
onderling verdeeld en in strijd zien. Wij moeten; even als men kinderen 
op verkeerdelijk aangenomen gewoonten pleegt te wijzen, om hen te doen 
zien, hoe leelijk die staan; wij moeten ons door die eenzijdigheid voelen 
waarschuwen en afschrikken. — En tot dat alles is ons thans meer dan 
ooit te voren de gelegenheid gegeven. Het mag toch als eene gelukkige 
kenschetsende eigenschap der geschied-vorsching en beoefening dezes tijds 
geroemd worden, dat zij, wel verre van zich tot eene bloote herhaling te 
bepalen van 't geen vroeger, dikwijls naar de eenzijdige zienswijs van een 
der partijen , verhaald werd ; — dat zij , verre van dat , zoowel al het vroe- 
gere aan den toets der scherpste beoordeeling onderwerpt, als ook, door 
de openbaarmaking en aanwending van de tot dusver meest verholen bron- 
nen , tot de kleinste byzonderheden aan 't licht brengt , de meest geheime 
bedoelingen openbaart. Met de lofwaardigste medewerking van regeerin- 
gen en gezagvoerders , worden de geheimste Archieven geopend; tot in de 
verborgenste hoeken van den moordburcht te Simancas toe , heeft het Spaan- 
sche bewind den voetstap des geschiedvorschers geduld, zelfs om er de 
stoffe uit op te delven, die Spanjes meest beruchten koning, in al de af- 
zichtelijkheid van zijn deerniswaard karakter, naar zijn eigen oorspronke- 
lijke teekening ten toon zou stellen. En gelijk het daar geschiedde , heeft 
het , in meerder of minder mate , overal plaats en wordt er het meest doel- 
treffend gebruik van gemaakt. Welk eene omkeering heeft er bijv., om 
van geene anderen te gewagen, niet op ons eigen Landsarchief plaats ge- 
grepen, waar, onder het bestuur van een even schrander als ervaren ge- 
leerde, de eeuwenheugende stukken, die er sedert even zoovele eeuwen 
ongebruikt lagen, aan het licht worden gebracht en voor ieder onderzoe- 
kend oog ontvouwd en blootgelegd. Zulk een tijd nu moeten wij ons 
waardig toonen en ten nutte maken, moeten wij ons beijveren juist 

33 



258 



J. vak VLOTEN 



daartoe aan te wenden, waartoe hij zich vooral aanwenden laat: eene 
levendige en aanschouwelijke voorstelling van geheel ons verleden te 
verkrijgen ; eene voorstelling als die , welke wij boven eischten , om in 
dat verleden te kunnen meeleven, zijn leed en lief als op nieuw te erva- 
ren en te genieten. En niet slechts bij dat deelnemende medeleven van 
ieder tijdvak, hoe grootsch en bezielend het wezen moge, afzonderlijk ; — 
niet daarbij slechts bepale zich de bezielende study van de geschiedenis 
des Vaderlands. Door niet afzonderlijk toch en als bij brokken slechts die 
geschiedenis te beoefenen, maar haar, op even deelnemende en belangstel- 
lende wijs , van den aanvang af doorloopend te behandelen , zal men als 
de gansche ontwikkeling des volks, van zijne kindsche tot zijne latere 
rijpe jaren , medemaken , leeft en ontwikkelt men zich als met dat volk , 
eh is daardoor dan, ten slotte, ook in de beste gelegenheid, voelt zich 
als gedrongen die ontwikkeling voort te zetten , en daartoe juist dien weg 
in te slaan , dien zij zelve opwijst. Men zal in zijn boezem als de hartaur 
zijns volks naast zijne eigene voelen kloppen, zijn leven met het zijne 
mee leven , en , ~van zijne grootsche geschiedfeiten , als van zijne jaren van 
zwakheid en jammer, vol, al datgene in het werk stellen, wat, voor zoo 
verre het van menschen-invloed afhangt, de laatste in de toekomst voor- 
komen , de eerste steeds door nieuwe vervangen zal. En daarbij moge 
men dan vooral niet den invloed van ieder enkelen mensch te gering 
schatten. Indien er eene treffende les is , door de vaderlandsche , als door 
de geschiedenis aller tijden en volken gegeven , het is die van de werk- 
kracht der enkelingen. lk ken geen noodlottiger denkbeeld, dan dat 
waarin men steeds velen verkeeren ziet, dat hunne eigene meest krachtige 
inspanning toch slechts een onbegonnen werk zou zijn bij de traagheid en 
't achterblijven aller anderen. //Weldoen en niet omzien" moet ook hier de 
leus zijn; dat doen, wat onze plicht en ons geweten ons voorschrijven , 
zonder er ons om te bekreunen , of het misschien , bij het stilzitten van 
anderen , zonder vrucht of uitkomst blijven zal ; ieder in zijn kring dut 
werken, wat er te werken valt, zonder angstvallig te vragen, of het, bij 
anderer werkeloosheid , wel iets zal baten. //Indien ik ooit eene preek laat 
drukken" zeide een schrander Duitscher der vorige eeuw, //het zal zijn 
over het vermogen om iets goeds te verrichten , dat ieder mensch bezit. 



REDEVOERING. 



259 



De drommel mocht ons leven halen, zoo alleen een Keizer iets goeds ver- 
mocht. Ieder is een Keizer in zijn kring." Geen treuriger beginsel dan ook , 
dan die meestal voorgewende afhankelijkheid van anderer medewerking, waar- 
door zooveel goeds vertraagd, zooveel groots belemmerd en gestuit gewor- 
den is. Niet alleen, dat de enkele mensch veel meer voor de verwezen- 
lijking van aller wel en wee vermag, dan men gewoonlijk meent; dat hij 
dus daardoor ook, voor zijn deel, aansprakelijk is voor het kwaad dat hij 
laat geschieden, zoowel als voor dat wat hij zelf bedrijft, voor het goed 
dat hij ongedaan laat , zoowel als voor dat wat hij bewerkt j — niet alleen 
dit valt hierbij in 't oog te vatten, maar ook dat mag niet onopgemerkt 
blijven, dat het namelijk juist de werken en handelingen der enkele men- 
schen zijn , die in hun samentreffen met die aller overigen , het geheel aller 
menschelijke daden en bedrijven te weeg brengen; en dat dus, bij dit 
zedelijke samenwerken zoo goed als bij dat der verschillende spillen en 
raadjens van eenig werktuig, de minste verlamming of vertraging van een 
der werkende leden , stremming en stilstand van het groote geheel veroor- 
zaken zal. Waar wij dat nimmer uit het oog verliezen , en de geschiedenis 
des Vaderlands is daarom het ons telkens onder de aandacht te brengen — 
zal het aan ons althans niet liggen zoo er dingen geschieden, die beter ach- 
terwege waren gebleven, of achterwege blijft, wat had geschied moeten zijn. 

Ik heb u, bij het voorstellen der geschiedenis van het Vaderland en 
hare werking, op het levende beeld gevvezen, dat hare belangstellende en 
deelnemende behandeling ons niet van ieder tijdvak slechts, maar van ge- 
heel het land en volk zelf in hunne ontwikkeling geeft. Een niet minder 
sprekend beeld nu leeft er voor ons ook in de vaderlandsche taal. § De 
taal is gansch het volk", zoo luidt eene bekende spreuk, en dit is zoo zeer 
de waarheid, dat men, met betrekkelijk weinig moeite, in de taal van 
ieder land zich als geheel den aard en het wezen zijner inwoners kan zien 
afspiegelen. Niet echter is het daartoe reeds voldoende, dat men die taal 
op een gegeven oogenblik des tijds in oogenschouw neme, om uit haren 
rijkdom van eigenschappen , die des volks, dat haar spreekt, af te leiden; 
maar zoo goed als de geschiedenis in hare wording en ontwikkeling , moet 
ook die taal van haar eerste ontkiemen af — voor zoo verre dit althans 

33* 



260 



J. van VLOTEN 



voor den blik des vorschers bereikbaar is — worden nagespoord en gevolgd. 
Zij moet in haar voortdurend leven worden bespied, gekend en verstaan. 
Haar leven? — vraagt misschien deze of gene, die minder in de gelegen- 
heid was daarover na te denken, die zich de taal misschien nooit anders 
heeft voorgesteld, dan als eene soort van uit klanken saamgestelde , maar 
anders doode munt, waarmede de menschen gewoon zijn onder elkander 
de verschillende hun voorkomende zaken te vertegenwoordigen; aan eenig 
leven zal hij meenen, dat daarbij wel niet te denken valt. Inderdaad is 
het nog niet zoo lang geleden, dat zulken meening meer algemeen gedeeld 
werd, dat men zich geene voorstelling wist te maken van het leven eener 
taal, geheel aan dat van eenig levend wezen gelijkvormig ; een leven, dat 
zijnen weelderigen tijd van zinnelijke kracht, zoo goed als zijne dagen van 
afneming en verslapping, zijne bloeyende jaren heeft, zoo goed als zijn 
tijd van vermindering en verval; een leven, dat zich, zoo goed als dat 
van een mensch of van een volk, uit eene tijdelijke kwijning herstellen 
laat, om tot zijn vroegeren gezonden toestand, al is het in min of meer 
gewijzigden staat, terug te keeren; — want geheel zijn vorigen staat, in 
al zijne eigenschappen en eigenaardigheden , kan het evenmin herkrijgen, 
als zich mensch of volk bij de gestadige wisseling en slijting hunner be- 
standdeelen, de doorgaande verandering en ontwikkeling van geheel hun 
samenstel, tot een vroeger standpunt huns aanwezens laten terugbrengen. 
Wat eenmaal voorbij is, is verleden en onherroepelijk verloren; het leeft 
slechts voor ons in het beeld en de herinnering die het van zich achter 
liet , en in de werking die het had. Dat beeld en die herinnering nu zijn 
voor de taal van ieder volk, en ieder tijdvak der ontwikkeling van dat 
volk, de verschillende voortbrengselen zijner letterkunde; in deze is ons de 
afteekening bewaard harer gedaante en harer vormen, en in deze spreekt 
zij tot ons, zoo in hare natuur als met de uitdrukking der kunst. Van 
daar, dat men dan ook de taal- en letterkunde eens volks en beider ge- 
schiedenis, in de behandeling, moeyelijk geheel scheiden kan, zich ter 
rechter verklaring van deze tot gene moet wenden, gelijk omgekeerd zich 
gene ook weder in al haar rijkdom en kracht het best in deze laat er- 
kennen. Beiden vereend schenken zij, in hare voortdurende onlwikkeling, 
het volledige beeld van het verstandelijke leven eens volks, gelijk zijne 



REDEVOERING. 



261 



staatsgeschiedenis dat van zijn zedelijk en niaatschappelijk leven geeft. 
Maar gelijk wij ook reeds in den aanvang zeiden, dat zich de zedelijke 
en verstandelijke zijde des menschen , wel eenigsins in woorden en op het 
papier, maar geensins in de natuur geheel laat scheiden, zoo laat zich ook 
in taal en letteren evenmin de zedelijke aard eens volks, als in zijne ge- 
schiedenis de verstandelijke miskennen; en de belangstellende , innige deel- 
neming in de zoo zedelijke als verstandelijke ontwikkeling eens volks, 
gedurende den loop der eeuwen, gaat daarom niet minder van de taal en 
hare geschiedenis en lettergewrochten , dan van de lotgevallen des volks in 
zijne zedelijke en maatschappelijke ontwikkeling , en van deze niet minder 
dan van gene uit. — Terwijl ons dan ook eerst alle drie te zamen het 
geheele, volstandige beeld eens volks schetsen, moet daarom ook voor 
hem, die in dat leven gansch en innig deelen wil, de beoefening aller drie 
te zamen gaan en werken. De zoodanige moet , als in de geschiedenis tot 
den eersten tijd der wording zijns volks, dezes eerste kinderlijke schreden 
op haar gebied , ook in de taal tot de eerste sporen haars aanwezens , de 
eerste kinderlijke klanken harer nog ongeoefende tong teruggaan. Wan- 
neer hij haar daar in haar innigst leven heeft leeren bespieden en verstaan , 
zoodat hij met dat leven als een geworden is, het met haar medeleeft en 
geniet, voelt hij zich dan, haar op haar verderen weg begeleidend, haar 
vergezelschappend bij ieder harer schreden, als met haar opwassen en ont- 
wikkelen , deelt hij in geheel haar groei en wasdom ; en bij iederen tred , 
dien hij verder met haar voortzet, leert hij haar, aan welke hij zich, van 
hare eerste beginselen af, innig gehecht heeft, steeds meer lief en dierbaar 
krijgen, voelt zich steeds naauwer met haar verbonden. En, gelijk hij, 
op het gebied der geschiedenis , tot den laatsten , den huidigen ontwikke- 
lingstijd van zijn land en volk gekomen , die ontwikkeling als zijne eigene 
medevoelt, zich zelf als een krachtig voertuig ter verdere ontwikkeling van 
dat volk kent; zoo zal hij ook, de geschiedenis zijner taal tot op den dag 
van heden vervolgende, zich geheel met haar vereenzelvigd hebben en haar 
leven als het zijne voelen. Hij zal dan tevens die eigenschappen in haar, 
welke hij als tot haar innigst wezen behoorende heeft leeren kennen en 
waardeeren, welker degelijkheid en kracht hij heeft leeren inzien, in hare 
onverdorvenheid trachten te handhaven; zonder zich met de ijdele taak te 



J. van VLOTEN 



willen belasten, dat in haar te willen behouden of uit den dood te doen 
herrijzen, wat sedert jaren voor haar verloren ging, en welks verlies zij 
zich sedert door nieuw aangeworven eigenschappen van de andere zijde 
weder zag vergoeden. Maar wat hij haar gebrekkigs ziet aankleven , wat 
haar door onhandige hervormers of dcerniswaarde betvveters , ten achtcrdeel 
harer zuivere schoonheid, werd opgedrongen en sedert misschien bijbleef, 
dat zal hij , zoo veel in hera is , van haar wegnemen , om haar slechts dat 
te laten wat haar warachtig versiert, of liever haar eigen oorspronkelijk 
schoon in al zijn kracht doet uitkomen. En wat zijne eigene zedelijke 
vorming, hare zedelijke werking op hem betreft; de gelukkige hoedanig- 
heden, die haar eigen zijn, en die hij in haar heeft leeren kennen en 
zoekt te handhaven, zullen op hare beurt den gunstigsten invloed op hem 
oefenen. De wakkere Coorniiert roemde reeds voor derd'alf eeuw onze 
taal als rijk en verstandig; // verstandig" zeide hij, was zij // (omdat) hare 
woorden zijn zoo duidelijk , dat zij , 6f ten eersten aanzien 6f door een 
weinig inziens, niet anders dan de klare sterren in den duistercn nacht 
zich zelf openbaren"; en //rijk, (omdat zij) van zoodanige woorden heeft 
overvloedige verandering." Wij mogen er bij opmerken, dat zij juist op 
die beide punten zich ten gunstigste van de beide talen harer naaste buur- 
volken onderscheidt. Zij paart toch het klare en heldere verstand der 
Fransche, met al den levenden rijkdom der Duitsche taal. Wat er doodsch 
en afgestorvens is in gene , uit de afgeleefde vormen van het Latijn her- 
bouvvd, dat mist zij en bezit toch geheel hare bepaaldheid, zekerheid, 
en aanschouwelijkheid van uitdrukking. Terwijl zij hct Duitsch evenzcer 
in zijn krachtig leven op zij streeft, als zij er gelukkig bij achterstaat in 
schemerachtigheid van voorstelling en vervvarrende onjuistheid van begrip- 
pen. Of zoudt gij meenen dat deze hare eigenschappen niet op den geest 
en 't karakter haars ijverigen en belangstellenden beoefenaars allergeluk- 
kigst zullen werken? Zal niet zijn geestes- en gemoeds-leven , op zijne 
beurt, worden aangewakkerd en bezield door het weelderige leven, dat 
hij in haar ziet bloeyen en dat het zijne als van zelven wekt? — < Zullen ( 
niet zijne eigene voorstellingen die helderheid verkrijgen, welke hem door 
de taal zelve gebiedend gepredikt wordt? Zal hij niet, om zich in die 
taal, harer waardig, te uiten — en iets andcrs zal zijne innige gehecht- 



REDEVOERING. 



263 



heid aan haar niet dulden — steeds het juiste woord op de juiste plaats 
moeten stellen en met het juiste begrip verbinden moeten? Steeds den 
rijkdom harer vornien moeten laten uitkomen en in al hun weelde open- 
baren? — Zal hij niet, reeds daardoor alleen dat hij als met haar opge- 
grocid en een geworden is, steeds die uitdrukking bezigen , die op ieder 
plaats gebiedend gevorderd wordt, steeds dat woord ter neder stellen, dat 
het eenige gepaste is ? — is niet het woord slechts het luid geworden , het 
uitgesproken denkbeeld, en vloeit dus niet uit de juistheid der taal als 
van zelf de helderheid der gedachte voort? — Zietdaar dan wat het zegt 
uit den schat eener verstandige taal te mogen putten, die daarbij door 
den rijkdom, de // overvloedige verandering" harer woorden, ons nooit be- 
hoeft verlegen te laten, waar wij het juiste, eeniglijk dienstige woord 
begeeren. 

Maar niet slechts ter opscherping van ons brein , ter verheldering van 
onzen geest zal ons die belangstellende taaloefening leiden en reeds onwille- 
keurig in ons werken, zij zal ook een meer onmiddelijk zedelijken invloed 
op ons hebben, ter versterking onzes bezefs van ons zelfstandig volksbe-' 
staan. Indien zich toch zulk een bestaan ergens in uitspreekt, dan voor- 
zeker in de eigene taal, waardoor het zich kenteekent, waardoor zich zijne 
leden van de overige volken onderscheiden. Wie die eigenschap zijner taal 
eenmaal in haar heeft leeren waardeeren; haar, van hare kindsheid af, in 
al hare eigenaardigheid heeft leeren kennen en beminnen, zal geen gevaar 
loopen haar immer, ter liefde eener andere, te verzaken, die zich, door 
deze of gene aanleiding, als aan hem opdringt en hem tot afval zoekt te 
verlokken. En gelijk hij haar als de treffende uiting van den volksaard- 
zelf heeft leeren schatten , en zij zich met die