Skip to main content

Full text of "Antiquitates Italicae Medii Aevi, sive, Dissertationes de moribus, ritibus, religione, regimine, magistratibus, legibus, studiis literarum, artibus, lingua, militia, nummis, principibus, libertate, servitute, foederibus, aliisque faciem & mores Italici populi referentibus post declinationem Rom. Imp. ad annum usque MD : omnia illustrantur et confirmantur ingenti copia diplomatum et chartarum veterum, nunc primùm ex archivis Italiae depromtarum, additis etiam nummis, chronicis, aliisque monumentis nunquam antea editis"

See other formats


( ' 



1 



9, 



^l 



^'V^. 



'Vt 



•^4-.. 







.'{■■ 



/ 



r 






) - \ ■■ 



l 



LUDOVICI ANTONII 

MURATORII 

P ER A O M N l A. 



ANTIQUITATES 

I T A L I C A E 

M E D I I A E V I, 

DISSERTATIONES 

De Morlbus, Ritibus, Religione, Regimine, Magiftratibus , Legibus, Studiis 
Literarum, Artibus, Lingua, Militia, Nummis, Principibus, Libertate, 
Servitutc , Focderibus , aliifque faciem & mores Italici Populi referenti- 
bus poft declinationem Rom. Imp. ad Annum uf<iue MD. 

OMNIA ILLUSTRANTUR IT CONF IRMANTUR 

INGENTI COPIA DIPLOMATUM 
ET CHARTARUM VETERUM, 

Nunc primhm ex Archivts Ifaliae depromtarum^ 
ADDITIS ETIAM 

NUMMIS,CHRONlCIS,ALIlSQyEMONUMENTIS 

NUNQ.UAM ANTEA EDITIS. 
A V C T O R E 

LUDOVICO ANTONIO MURATORIO 

SERENISSIMI DUCIS MUTINAE 
BIBLIOTHECAE PRAEFECTO. 

Arretmo Seminario & Collegio Eccleftajiicorum Cajiitionenfi Ipi/copaiiius 
alceram banc editionem ctiramibus. 

T M U S T E R T I U S. 




ARRETIl MDCCLXXIV. 

Typls MiCHAELis Bellotti Imprefs. Epifcop. fub figno Petrarcae. 



I #<WWW 



SVPERIORIBUS PERMITTENTIBUS. 



T 



T I U I T Pl / 



/ ^. 



T J /^ 



r r*\ 
4. f. 



i" >■ 



T 



'l \ ifi >i i ^i. >. \J 'd l >t o l yiji. H ^» t 



DE FOENERATORIBUS, 

JUDAEIS, SOCIETATIBUS MILITUM 
PRAEDONUM, LEPROSIS, &c. 

DISSERTATIO 

sextadecima/ 



Tom. IIL A DIS- 



kJ 1 i 



^..••T-TTT 



TUiM -zue 






-r-^ 










DISSERTATIO 



S E X T A 



E C I M A. 




Ix ullum fuifle A 
tempus reor, poft- 
quam in ufu & 
cc mmercio homi- 
num pecunia ef- 
fe coepit , quo 
pccunia ipfa mu- 
"" tuo dafa non fue- 
rit, atque inde Foenus, five Ufuram 
aliquam non quaefierint homines . B 
Nam alteri pecuniam fuam credere , 
atque inde fperare & expofcere lu- 
crum unufquifque fuopte ingenio di- 
dicit . Cupiditas cum homine nata 
eis loco magiftri fuit. Quod negorii 
genus quidam Populi probarunt , a- 
lii ver5 omnino funt abominati. An- 
tiquifllmus omnium Mofes Foenus 
interdixit intcr fratres , hoc eft in- C 
ter Judaeos ; ab alienigenis autem U- 
furas repetere minime vetuit . Sic 
foenebre lucrum exfecratus eft Pla- 
to , tum Arilloteles : exfecrati funt 
& Komani aliquando • fed & ipfi 2- 
liis temporibus ejufmodi licentiam a- 
luerunt. Athenis autem , ac in aliis 
Graeciae Urbibus, ex antiqua Solo- 



nis Lege & confuetudine , inter ra- 
tiones quaerendae pecuniae ifta quo- 
que paffim ufurpata eft : quam in 
rem multa congeffit Samuel Petitus 
Lib. V. Cap. 4. Legum Atticarum . 
Variae cutem fuerunt Ufurae pro ho- 
minum arbitrio , pro improba avidi- 
tate auri , pro temporum etiam va- 
ria tortuna , uti & aevo noftro fieri 
confpicimus inter eos , qui ex pecu- 
niis cre^itis lucrum captant . Erant 
ob ejufmodi negotium famofi Colly- 
biftae , Trape^^itae , JMummularii , %Af- 
gentarii ; quamvis enim poftremis hi- 
fce duobus nominibus Probatores pe- 
cuniae, & cuftodes depofitae , defi- 
gniti olim fuerint, funt tamen, quae 
aperte indicent , eos etiam ad men- 
fam feden'es permutandis , aut foc- 
nerandis nummis quaeftum feciffe . 
t/4rs^entarion'.m praecipue mentio eft in 
Hiftoria Ravennate veteri , uti pro- 
dunt Vitae Archiepifcopor. Rrivennat. 
ab Aonello fcriptae, rurfufque edi- 
tae Part. L Tomi IT. Rer. Italica- 
rum . Et quoriam neque apud Gru- 
terum , neque apud Hieronymum Ru- 
A 2 beum 



7 JNTI^UIT, MEDII AEVl 8 

beum cditam Infcriptionem reperio, lA, chariae, eamdem heic h Schcdis meis 
quae Ravennae legiiur in San£li Za- I | adjungere decrevi . 

HIC REQVIESCIT IN PACE 

GEORGIVS V. C. ARGENTARIVS 

FILIVS PETRI V. C. ARGENTARII 

IVN. QVI VIXIT ANN. PLV. M. XVIL 

DEP. SVB D. PRID. NONAR. AVG. 

IND. Xiril. IMP. DN. N. 

TIBERIO CONSTANTINO PP. AVG. ANNO VIL 

ET PC. EJVSDEM ANNO III. 



Pofita cfl Infcriptio Anno Chrifti 
DLXXXI. Atque hinc habes , re6te 
a Pagio emendatam in annis Tibe- 
rii Chronologiam Earoniannm ; atque 
iilius Epocham deducendam efle ab 
Anno DLXXIV. <juo is renuntiatus 
fuit Caefar. Pariter habes, ^>-genta- 
rii munus illunre fuilTe, quum Geor- 
gius & Petrus Argentarii Ravenna- 
tes f^iri Clayiffimi appellentur. Et fa- C 
ne publicum corum minifterium fuit. 

Rcntae 



Alteram Infcriptionem addo h Sche- 
dis meis ante Annos ducentos tri- 
ginta , defcriptam , ut videtur , h 
MSto Codice Cyriaci Anconitani , 
omnium antiquiffinBi colleftoris ve- 
terum monumentorum. In ea occur- 
runt tres ^rgentarii , & Helena Fe- 
lix ^rgen. quafi & mulier ^rgentaria 
fuerit . Sed fortaffis ibi ordo nomi- 
num confufus . 



P. CAVCILIVS P. L. LYSIMACHVS FELIX 
P. CAVCILIVS P. L. CALIPPVS FELIX 
P. CAVCILIVS P. L. AVCTVS FELIX 
P. CAVCILtVS P. L. 
BAVCIA SECVNDA 
BAVCILIA P. L. 
HELENA FELIX ARGEN. 
P. CAVCILIVS CALIPPI L. 
P. CAVCILIVS SPERATVS DE FORO VINARIO 
SALVIVS ARGENTARIVS DE FORO VINARIO 
P. CAVCILIVS P. L. 
P. CAVCILIVS CALIPPI L. EXPECTATVS 
EVTYCHVS ARGENTARIVS 
SENTIA VENERIA VIX. ANN. IIL DE FORO VINARIO 
CAVCILIA P. L. AVGE 
P. CAVCILIVS EVTYCHI L. SACERDOS 
P. CAVCILIVS LYSIMACHl 
L. HVGINVS ARGENTARIVS 
FELIX DE FORO VINARIO 
P. CAVCILIVS P. L. TIRIDATES 
P. CAVCILIVS SALVI L. 
EROS COARTOR VINARIUS DE FORO VINARIO. 



Pr» 



DISSERTaTIO sextadecima. 



10 



Pro Coartor legendum puto Coa&or , 
ut fuerit , qui pecunias in auftione 
Vini cogebat , fuumque munus in 



Foro Vinario exercebat . Gruterus pag. 
583. numero 6. Romanam hanc In- 
fcriptionem adfert. 



L. DOMITIO AGATHEMTO PARIDIS LIB. 

A VII. ARGENT. COACTORI CAES 

CN. DOMITIVS EPICTETVS ET CVRTIA 

EVPHRANTIS B. M. 

POSVERE 

In Schedis meis nuper memoratis haec ita legitur: 

L. DOMITIO AGATHEMERO PARIDIS LIB. 
A. Vir. CAESARES ARGENTAR. COACTORI 
L. DOMITIVS £<c. 



Idtft CoaBor .Argentarius , cujus pro- 
feflionis alia funt apud Gruterum e- 
xempla. FortafTe vitium latet in ver- 
bis illis A. VII. CAESARES, adhi- 
bita , ni fallor , ad defignandum lo- 
cum aut fignum officinae , uti in a- 
liis ejufmodi Infcriptioriibus infra me- 
morandis, nifi velimus Domitium i- 
ftum Caej.zrls ^rgentarium ; quod ha- 
clenus non credo . T. CLOELIVS C 
LANARIVS DE VtCO CAESARIS 
occurrit apud Fabrettum Cap. x. In- 
fcription. 233. A VIC. LORET. in 
altera Infcriptione legitur , itaut A 
VIC. CAESARIS fcribendum heic 
videatur. Nuper vidimus Salvium xAv- 
gentarium de Foro Vinario . Certe Lam- 
pridio tefte, Alexander Imperator Vi- 
nariorum corpus five Collegium infti- \ D 
tuit, cujus erat munus Vinum adve- 
here ac vendere in Foro, ad eam 
mercaturam deflinato . Sextus Aure- 
lius Viftor de Gallieno fcribit : Po- 
pinas , ganeafque ohiens , lenonum ac Vi- 
narioYura amicitiis haerebat . Pro Vina- 
riorum Andreas Schottus lcgendum pu- 
tavit Mimorum: quam emendationem 
non probavit Salmafius in Not. ad 
Trebellium Pollionem in Vita Gal- 
lieni , arbitratus Vicloris verba re- 
fpondere verbis Trebellii fcribentis : 
Dies ac noHes vino c'" Jlupris perdiiiit . 



Verum parcat Salmafius: Vinarii mi- 
nime appellati , qui Vino indulge- 
bant in popinis & ganeis ; fed qui Vi- 
num in Foro Vinario vendebant . 
Nuper memoratum Lampridium au- 
di : Corpora omnium conflituit Vinario- 
rum , Lupinariorum ( ideft , ut puto , 
Lupinos Vendentium , nifi fit corrupta 
vox , uti valde fufpicor) Caligario- 
rum , & omnino omnium x.frtium id^c. 
Ac proinde ea Ars honefta , neque 
cum Lenonibus jungendi Vinarii , qua- 
fi & ipfi infames fuerint, quamquam 
fieri potuerit , ut Gallienus adhaefe- 
rit Vini venditoribus. Redeo ad Ar- 
gentarios. Decio Augufio monumen- 
tum pofuere circiter Annum. Chrifti 
CCL. ARGENTARIt ET EXCE- 
PTORES ITEMQVE NEGOTIAN- 
TES VINI SVPERNAT. ET ARI- 
MIN. Infcriptionem edidit Reinefius 
Clafle III. num. 88. & in haec verba 
eft commentatus : Minime omr.ium cre- 
dibile eft , ^rgerttarios & Exceptores , 
homines prorfus divcrfae conditionis ( //- 
lorum enim ars in argento figurando , 
caelandoque occupabatur • hi in fcriniit 
Palatii apud Magiflratum Memoriae vel 
Epifiolarum merebant ) focietatem coivif- 
fe. Cum vocaiulo xArgentariorum hoc lo- 
co fignificentur ^rtifices argenti in va- 
fa elaborandi , caelandiqiie ^c. patet ad 

eculum , 



II ^NTJ^^IT. 

0culum , EXCEPTORES effe a manu 
defcriptoris , iifque neceffario Juhflitui & 
revocari EXCOCTORES. Immo patet 
ad oculiim, Reinefium virum alio- 
qui do£liflimum , confidentius quam 
par eft interdum agere in antiquo- 
rum monumentis fuo ingenio & con- 
jeftura immutandis . Heic certe il- 
lum fua defecit eruditio. ^Argentarios 
quidem Fabros , & ^rgentarios Vafcum 
larios habemus in Codice Juflinianeo, 
argenteorum fcilicet vaforum Artifi- 
ces. Itidem in Infcriptione apud Gru- 
terum pag. 6zi. i. occurrit CVR- 
TILfVS HERMEROS FABER AR- 
GENTARIVS. At quum ii memo- 
rantur , addi folet aliquid , exempli 
causa Faber , aut Tritor ^rgentarius , 
ut Artifex dcfignetur. Quum autem 
fine ullo adjunflo ^rgentarii nomen 
apud veteres occurrit , Menfarium, 
Trapezitam , Collybifldm fignificare 
coniuevit . ^Argentariae menfae exerci- 
tores memorantur in Leg. 4. ff. de e- 
denrlo . In aliis Legibus Pande£^. & 
Codicis Juftinianci, tArgentarii fub ea 
fignificatione memorantur, uti jam- 
diu viri dc£liflimi animadverterunt, 
& apertifliine proditur in Juftiniani 
Novella 131. ubi ^dygentarti dicun- 
tur mutuain pecuniara dare . 

Ita mirari quifquam poflit , quo- 
modo Gutherius, vir non eruditione 
minus quani antiqui Juris fcientia 
praeftantiflimus , Lib. 3. Cap. 22. de 
Offic. Domus Auguft. poftquam fcri- 
pfit , .Argentarios in Lege 27. C. de 
pignoribus appellari ^rgenti diJlraBo- 
ves , eofdem fuiiTe decernat u.^'/v^nfa.- 
7«?, qui fcilicet in teiiues laminas ar- 
gentum dividunt , quibus fila ferico in- 
•vohita texnntur . Nihil aliud argentum 
dijlrahere fuit , nifi pecuniam mutuo 
dare, ftu vendere , feu commutare : 
quod & ex textu illius Legis liquet, 
uti etiam ex Lege unica C. Negotia- 



B 



MEDIT AEVI " 12 

A tores ne militent : ubi inter Negotian- 
tes , non inter Artifices recenfentur 
Y^rgenti Dijlraclores . Erant ergo .Ar- 
gentarii Permutatores , Negotiatores 
Argenti fui , vcl fibi crediti , & Cu- 
ftodes alieni . Et quia deponebantur 
apud eos pecuniae , & contraftus ce- 
lebrabantur, libris feu Kalendariis in- 
fcribendi , ideo Exceptores quoque eis 
neceflarii j & utrumque ordinem pro- 
pterea junftum reperimus, nifi Exce- 
ptores intelligamus publicorum ve^iga- 
lium conduBores , uti Du-Cangius ceii- 
fuit . In variis Legibus Digeft. de e- 
dendo , Argentarii rationes edere juben- 
tur, qtda officium illorum atque mini- 
Jierium pul/licam habet caufam , & haec 
principalis eorum opera efi , ut a&us Jtii 
rationes diligenter confictant. Q.uare Ex- 
ceptores non Exco&ores in Reinefiano 
lapide re£te collocatum : & revera 
legitur ita in marmore adhuc Romae 
exiftente. Conjunftos habes in eodem 
lapide cum .Argentariis Negotiantes Vi- 
ni: quod & in Infcriptione a me e- 
dita animadvertere potuifti. Ea puto 
de caufsa, quod pleraeque Argenta- 

D riorum menfae ac tabernae in Foro 
Vinario effent . Apud ipfum Reine- 
fium Clafl". IV. rum. 4. Infcriptio 
vifitur, in qua Q. AVFIDIVS MEN- 
SARIVS TABERNAE ARGENTA- 
RiAE AD SCVTVM CIMBRICVM 
( ut Italice loquar erat hoc infegna 
detla fua botte^a ) CVM MAGNA 
V[ AERIS ALIENI CESSIT FO- 
RO, ( hnc eft falli). Produxit etiam 
Clarifs. Gorius Lib. 1. pag. 308. In- 
fcription. Florentinsr. nobile mar- 
mor, in quo CN. SENTIVS appel- 
latur AD QVADRIGAM FORI VI- 
NARIl PATRONVS ARGENTA- 
RIORVM ET NEGOTIATOR. VI- 
NARIOR. Fuifle tamen difcrimen 
inter ^rgentarios & Numinularios pro- 
dit Infcriptio edita a Fabretto Cap. 

9- P3g- 



13 DISSERTATIO 

(p. pag. 64S. Infcription. Antiquar. 

Quippe ibi L. SVESTILIVS AR- 

GENTARIVS AB SEX AREIS ( of- 

ficinae hic videtur locus ) SIBI ET 

L. SVESTILIO LAETO NVMMV- 

LARIO AB SEX AREIS monumen- 

tum ponit . Et profe6t6 Nimmularii 

fuere , qui numraos probabant , an 

germani cffent, ac jufli ponderis. Rei- 

nefius idem Claif. I. num. i^p. Ro- 

manam Infcriptionem refert, in qua 

memorantur CORPORA PAVSA- 

RIORVM, uti Salmafms edidit, feii 

PAVSANIORVM, uti legit Thoma- 

fmius & pro fuo more loco Px^W- 

SARIORVM legendum putat AU- 

RARIORVM, ut fint ^urifices , con- 

jungendi cum ^rgsntariis , quos ille 

rurfus argenteorum tantummodo va- 

forum Artifices, agnofcit. Incertum 

adhuc puto , quid Paufarii fuerint , 

quamquam Salmafius in Notis ad Ca- 

racallam Spartiani rem flatim defi- 

niat ex MSto fuo ex quo quotie- 

fcumque illum cupido inceffit , lu- 

cem mutuatur . Sed neque ftatuen- 

dum , agi illic fine dubitatione de 

fabris ^^'rgentariis , quum plerumque 

hoc nomine diverfi generis negotia- 

tores defignatos viderimus . Si vete- 

ra, quae non intelligimus , tam fa- 

cile invertere liceret , mihi quoque 

liberum foret pro Panfarioruni legere 

Pcnfariorum, peniantium fcilicet ar- 

gentum ; fed & ego temere id aude- 

rem. Fortaffe tamen nihil ibi im- 

mutandum . Seneca in Epifiola LVI. 

Sed jant r,je ftc ad omnia ifta duravi , 

tit audire vel P^VS^RIVM pofftr/t , 

voce acerbijfima reraigibus modos dan- 

tera . Lipfius & Savaro Paufaritiit} cen- 

fent Portifcuhtm vel Hortatorem , Grae- 

cis «^ufi» diclura , quia & pergendi 

& paufandi modos remigibus daret . 

Quae fi vera funt, concidere vides 

Salmafii interpretationem de Paufariis 



SEXrJDECIMA, 



14 



in facris Ifidis , ut fibi accommodet 
locum Spartiani de Paufa in iifdem 
facris. Nam quid quaefo %Argetttarii 
memorati in Infcriptionc ab ipfo Sal- 
mafio defcripta, dum Ifidis & Ofiri- 
dis fimulacra circumferrentur ? 

Ut autem in femitam regrediar, 
qui Traper^itae antiquis fuere , five 
C4rgent arii ^SscmWs pofterioribus di£ti 
funt Campfores a Latino Cami)io , quod 
tefte Prifciano in praeterito reddit 
Campfi . Atque inde etiam emerfit 
Cambiatorum nomen . Hos nunc Ban- 
chieri nos appellamus . Galli Changeurs . 
Sed veteres illi foenerabant etiam pe- 
cuniam , five preflavano ad v,fura , uti 
nunc dicimus. Nemini autem Chri- 
ftianorum ignotum eft, aut efle de- 

C '• beret , a divino Praeceptore noftro 
Chrifio profcriptam fuiffe fpem lucri 
e Mutuo , ut Caritati virtutum fplen- 
didiffimae fuus fervaretur locus in 
gente , quam ad omnia honeftatis ac 
probitatis oflFicia Deus folicitat, at- 
que ut immani hominum cupiditati 
frenum injiceretur. Sed quum cxtre- 
ma incommoda civili focietati im- 

D minerent , fi nunquam liceret alteri 
pecuniam credere, atque praeter for- 
tem aliquam lucri acceffionem fpera- 
re ( quotus enim quifque efl: , qui 
lubens ac facilis fuum aliis argentum 
ad utendum tradat, accipienti qui- 
dem multiim, nihil vero danti pro- 
futurum ? ) propterea excogitatae funt 
in hanc rcm 3c inter Chriflianos non- 
nullae aequitatis rationes , fervandi 
publici commercii caufsa, ita ut ab- 
je£lo odiofo nomine Foenoris o"" Ufti- 
rae , & moderata quadam invefta lu- 
cri capturd , fub aliis nominibus per- 
duret, & pro legitima habeatur Auri 
Argentique fignati negotiatio atque 
verfura . Verum apud Chriftifideles 
nunquam defiere tam honefli qukm in- 
honefli Foeneratores . In priorum in- 

huma- 



15. ANTIQJJIT. 

humanitatem multis invehitiir S. Am- 
brofius in Lib. de Tobia , artes eo- 
rum graphice defcribens & damnans. 
Paria habent San£ti AugulHnus, Ba- 
filius, Chryfcftomus, aliique Patres. 
Argentarios autem , Nummularios, a- 
liofque id genus vel antiquitus alue- 
runt Romanorum Urbes , uti conftat 
cx Codice Juftinianeo , ex Agnello 
Ravennate, aliifque veterum Libris. 
Immo olim" quoque ftatutum eft , 
quid heic liceret. Nempe Conftanti- 
nus Magnus in Codice Theodofiano 
Lib. 2. Tit. 33. de Ufur. 1. i. poft- 
quam interdixit , Ufuram capere e 
frugibus mutuo datis , haec addit : 
ISlam pro pecunia ultra Ceyrtejtmas cre- 
dttor vetatur accipere . Haec ille An- 
no Chrifti CCCXXV. Tum in fub- 
iequenti Lege ab Imperatoribus Va- 
lentiniano , Theodofio , & Arcadio , 
promulgata Anno CCCLXXXVI. haec 
decreta fuere : Qtticumque ultra Cente- 
fimam jnre permijjam aliquid fub occa- 
fiorte necejjitatis eruerit , quadrupli poe- 
nae obligatione conjlritlus , Jine ceffatio- 
»e , fme requie , protinus ablata redbibe- 
bit . Nihil aliud Centeftma Ufura fuit, 
quam nummum unum pro centum 
nummis foeneris titulo fingulis Men- 
fibus accipere: quae gravis certe U- 
fura videatur temporibus noftris, qui- 
bus plerumque longe mitius cum de- 
bitoribus agitur. Et profe£to hoc e- 
tiam Ufurae genus, immo & quam- 
cumque aliam e Mumo deducendam 
interdixit Clericis Nicaena Synodus 
Prima. An & Laicis, fi petis , ego 
neutiquam puto. Ufitatam ejufmodi 
Ufuram aevo quoque fuo prodit Si- 
donius Apoilinaris Lih. 4. Epift. 24. 
Sed nolo prcgredi longiiis , quum 
mihi unum ftaruerim , nempe de I- 
talicis il'is Foeneraroribus tantum a- 
gere, qui poft Saecu'um X. aut XI. 
magnum fibi nomen, finiftram tamen 



B 



C 



J^EDII AEVI 16 

A famam , per univerfam Europam com- 
pararunt. Poftquam enim affurrexere 
in libertatem pleraeque Lombardiae> 
Tufciae, Aemiliae, ac Flaminiae Ur- 
bes , Cives animis ere6lis ftudium 
omne conferre coeperunt non ad au- 
gendam follim fuae Civitatis ac Pa- 
triae potentiam , fed etiam ad fortu- 
nas proprias amplificandas . Itaque 
tunc Artes multae utiles reftitutae ; 
mercaturae ver6 data folertiffime o- 
pera, ac praecipue apud illos , quos 
induftria major, majorque mentis fa- 
gacitas ad lucra procuranda magis i- 
doneos effecerat. Inter hos vero in 
primis emicuere Etrufci, atque inter 
eos praefertim Florentini , acuti in- 
genii homines, laborifque patientes, 
qai fenfim ditefcendi ardore folicita- 
ti , non domi tantum , fed per Ita- 
liam reliquam , & per extera etiam 
Regna fe fe effudere ad mercaturam 
faciendam. Parum vifa tft iis mer- 
cium commutatio: pecuniam quoque 
Foenori dabant , idque fenfim pri- 
mum ac praecipuum eorum negotium 
evafit . Et res quidem bene cedebat, 
efHuente inde ingenti proventu . Ne- 
que me falli putem , fi dixero, ad 
hanc potiffimum cauffam , hoc eft ad 
ejufmodi Mercatores, five Foenera- 
tores , referendum efle,quod Floren- 
tina Civitas Seculo XII. & XIII. a- 
deo caput attollere, & fupra finiti- 
mas eminere, eifque tandem fervi- 
tutis jugum imponere coeperit. Nam 
quum difperfi per' Europam Cives 
illius Urbis ex ifto, qualecumque fo- 
ret, mercimonio opes undique colli- 
gerent, eafque ad patriam convehe- 
rent , ampliffimae aedes exinde ac 
Palatia aedificata funt, crefcentibu- 
fque Artibus crevit & Populus , & 
pomoeria Urbis dilatata funt , & in 
tanta opulcntia nervi ad bellum pu- 
blicum fuftinendum aut inferendum 

fere 



D 



17 DISSERTATIO 

fere nunquam defuerunt. Quae a Jo- 
hane Villanio appellantur Societates 
Scalorum , Peiti^^^^orum , ^cciajoliortim , 
Bafdoru»} , sAmmanatoYum c^c eo prae 
ceteris fpe£labantj ut ex pecunia mu- 
tuo data foenebris fibi quaeftus re- 
dundaret, quum & ipfi ab aliis mu- 
tuo acciperent, fed leviorem redden- 
do Ufuram. Auftor eft idem Villa- 
nius, inde manaffe earum Societatum 
ruinam , quod Eduardo III. Angliae 
Regi immanem pecuniae vim mutuam 
dediffent : is autem belli impenfis 
prementibus datam fidem liberare nc- 
quiverit . Quare nil mirum , fi Te- 
grimus Comes apud eumdem Hifto- 
ricum Lib. 7. Cap. ig^. Comitem 
Pupii de fuis opibus gloriantem , & 
Florentinorum baliftas in fuo arma- 
mentario oftcndentem, his verbis re- 
prefTerit : Parnicne btne , ]e non ch'' io 
intendo , che i Fiorentini fono grandi 
preflatori a uftira . Neque tantum Flo- 
rentini ac Etrufci , fed & alii Ita- 
liae Populi ad tam dulce lucrum con- 
volantes, tum in Italia , tum in Gal- 
lia & Anglia, mercaturam inierunt , 
mercium quidem diverfarum com- 
mercio inftituto, at praecipue pecu- 
niara in foenore pcnendo • quod pre- 



SEXTJDECIMA : 



18 



A 



B 



D 



Jlare ad ufura noftri appellabant, un- 
de Italica vox Preflatori , ideft Fee- 
ncratores , Ogerius Alferius in Chro- 
nico Aftenfi Tom. XI. Rer. Italicar. 
^nno, ait, Domini MCCXXVI. Cives 
^fleitfes coeperunt praejlare , cj^ facere 
ujuras in Francia , Ci^ ultramontanis 
partibtis , ubi mtdtam pectiniam lucrati 
Junt . Bcnevenutus quoque de Imola 
in MStis Commcnt. ad Comoediara 
Dantis teftatur, fuo etiam tempore, 
.Aflenfes ditiflimos prae ceteris Lom- 
bardis fuifle ex arte foeneratoria . 
Confluxerunt illuc & ex aliis Italiae 
Urbibus ejufdem generis homines , 
fub Mercatorura nomine benigne ac- 
cepti , omnefque concordi ftudio ac 
ftrcnuc rcm foenebrem agebant, No- 
biles pariter , atque ignobiles . Et 
quod inter eos primas tenerent Me- 
diolanenfes , ^flenfes , Placentini i^irc, 
tum Flor^ntini , Senenfes , Lucenfes c^ci 
hinc ia£lum fuit, ut pafTim appella- 
rentur in Gallia & Britannia Merca- 
tores Lombardi & Tufci five Tufcani . 
Hifce autem & Curia Romana ute- 
batur, ut reditus fuos e variis Rc- 
gnis colligeret. Unum profero exem- 
plum ex codice Cencii Camerarii e- 
du£lum . 



Literae Domini Papae Gregorli IX. de quietatione fa61a inter 

Cacnerara Domini Papae & Angelerium Solaficu, 

& ejus Socios , Anno 1233. 



GRegorius Epifcopus , fervtts fervo- 
riim Dei . Omnibus praefentes U- 
teras Infpe&uris falittem & apoflolicam 
benedi&ionem . Univerjitati veflrae vo- 
lumus effe notum , quod faSIa generali 
inter Cameram noflram cJ" dileSios fi- 
lios ,Angelerium Solaficu quondam Cam- 
pforem noflrum & ejus Socios Mercato- 
res Senenfes , de omnibus rationibiis , 
qtias in ^nglia , Francie , Cttria Ro- 
Tom. III. 



tnarta , vel etiam alibi , noflro vel Ec- 
cleflae Romanae nomine receperunt , (^ 
de expenfls ab eis faSiis , ac de foiutis, 
quae fuerunt hinc inde folvenda , com- 
putatione habita diligenti , compertttm 
efl, Cameram ipfam eifdem prorfus itt 
nullo teneri isr Mcrcatores eofdem nihil 
omnino Camerae praedi&ae debere . Ve- 
rum , ne de iis pcjfit aliquando dubita- 
ri, praefentes literas fiiri mandavimus 
B ^ 



ip ANTIQ^UIT. 

ad utriitfque partis cautelam , Bullae 
nojlrae munimine roboyatas , 

^ Datum Laterani VII. Kalendas ^Apri- 
lis , Pontificatus nojlri ^nno Septimo. 

^ Clariffimus Du-Cangius in GIolTa- 
rio Latino fragmentum in hanc rem 
perutile produxit, pafti fcilicet An- 
no MCCLXXVrri. initi cum Rege 
Franciae a Fulcone Cacio cive Placen- 
ttno , Capitaneo Univerfttatis Mercato- 
rum Lom'>ardorum & Tufcanorum ( en 
ut junflis copiis omnes commercia 
curabant ) habente etiam poteflatem (i;^ 
fpeciale mandatum a CoYifulibus Merca- 
torum Roman»rt4m , Januae , Venetia- 
rum , Placentiae, Lucae , Bononiae , Pi. 
Jlorii , ^JIenftum , ^AI^ae , Florentiae , 
Senarum, O' Mediolanenfium , tralan- 
di cum Domino Rege Franciae fuper 
tramlatione facienda ad Civitatem Ne- 
maufenfem &c. Scilicet in Urbe Mon- 
pcflulana antea Itali fedem negotio- 
rum fuorum collocarant. Refert idem 
Du-Cangius Privileoia varia a Rege 

• . . . rr 

lUis concella , quae apud illum ad 
vocem Langobardi legas . Praeterea 
apud eofdem Gallos Caorcini vulgo 
appellati funt Foeneratores . Quod 
nomen non aliunde profeftum eft , 
quim a Cadurco , Gallis Cahors , A- 
quitaniae Urbe , ubi ejufmodi Mer- 
catores, & quidem illius Civitatis 
Cives, praecipuum olim commercium 
ufurarium exercebant , & per uni- 
verfam Galliam ac Britanniam fuum 
virus dilafare coeperant , imo & a- 
lios Populos ad pravam hanc artem 
educafle videntur. Neque enim uni 
Itali hac pice infecli fuerunt ; fal- 
fumque eft , quod Du-Cangius tra- 
dit, eo nomine defi^natos fuiffe Mer- 
tatores Italicos propter foenerationem u- 
furariam famofos. Galli Sc ipfi paria , 
& fortaffe pejora, atque ante alios , 
praeftirere: ipfique, non ver6 Itali , 
€aorcini funt vocati . Bafilice autem 



MEDIl AEVI io 

A falluntur apud eumdem Du-Cangium , 
quicumque fufpicanfur, ex nobili FIo- 
rentina Corftnorum Familia derivatum 
ignominiofum hoc nomen , corru- 
ptumque fuiffe a Gallis , pro Corfino 
Caorfino dicentibus. Corfini utique c- 
lim, uti & reliquae nobiles Floren- 
tinorum profapiae , mercaturam fa- 
j ciebant, iique una cum aliis Merca- 

B' toribus Florentinis Anno MCCC- 
XLir. decoxere creditoribus fuis. Sed 
cur \ Corfinorum Familiis potius , 
quam a tot aliis mercaturae addi- 
6lis , & ex ipfa Florentia ditioribus 
ac celebrioribus, fumfiffent Galli no- 
men ad defignandos univerfos Mer- 
catores Tufciae, Lombardiae, immo 
5c tofius Galliae ac Ttaliae? Carolus 

C; ir. Apuliae Rex Provinciae, & An- 
degavi Comes , in edifto promulga- 
to Andegavi , teftante ipfo Du-Can- 
gio , Anno MCCLXXXIX. difertis 
verbis Catv.rcinos Ufurarios e fua di- 
tione exturbat; hoc efl:, fatis figni- 
ficat, ab urbe Cadurco , quae & Ca- 
turcum tunc vocabatur, appellationem 
ejufmodi fuiffe derivatam , non vero 

D a nobili Corfina gente , ipfi Carolo 
Regi nequaquam ignota , quae Anno 
MDCCXXX. nobis dedit Clemen- 
tem Xir. Pontificem Maximum, mul- 
ta cum gloria, dum haec fcribo, in 
Cathedra Petri fedentem . Sed prae- 
flo heic mihi eft optimus teftis , vi- 
delicet Dantes Aldigerius Florenti- 
nus, qui Cant. Xl. Infern. in dete- 
fl:andos Foeneratores invehitur , at- 
que inter cetera fcribit: 

£ perh lo minor giron fuggella 
Del fegno fuo , e Sodoma , e Caorfa . 

Ideft nefando vitio inquinatos , & 
Uiurarios. En ut non Corftnam gen- 
tem , fed Cadurcum Civitatem Gal- 
liae, quac Caorfa ab Italis dicebatur, 
ob foenebre lucrum in Italia quo- 



2 1 DISSERTATIO 

que famofam, criminis hujus Dantes 
fynchronus arguit . Audi & Bcneve- 
nutum Imolenfem in Commentariis 
adhuc manu exaratis in ejufdem Dan- 
tis Poema. Is autem do£1:iffimus uti- 
que vir Anno MCCCLXXX. haec 
literjs mandabat. E Caorfa .• idejl U- 
fttrarios . Caturgium cnim efl Civitas in 
Gallia , irt qua quafi omrtes funt Foene- 
ratores . Inquit/KMlj codem enim mor- 
bo laborare pergebat Civitas illa , 
quum haec Benevenutus fcribcbat . 
Ad haec alibi Du-Cangius ipfe lau- 
dat Diploma Philippi Regis Franco- 
rum icriptum Anno MCCXX. ubi 
haec leguntur . Conceffimus Burgenfi- 
bus nojlris de Cadoir.o refidenttbus in 
Villa Cadomi , quod nec eos , ne: uxo- 
res , nec heredes eorum capiemus ad oc- 
ca/ionem de Ufura in morte eorum . 
Ergo & Cadomenfes in Normannia 
foenori operani dabant, ut jam in- 
telligas , vetuftum fuiffe apud Gallos 
cjufmodi raorbum . In Concilio Tre- 
verenfi Anni i^io. apud Martene 
Tom. IV. Thefaur. nov. Anecdot. 
confirmantur decreta contra Cauverti- 
nos iir alios Ufurarios . Ibi lcgendum 
Caurfinos arbitror . 

Verum adeo abominanda Gallico- 
rum Sc Ita!icorum mercatura , quum 
k praeceptis Chriftianae legis dctie- 
6teret, quae Ufuram e mutuo corra- 
dere vetat , & praeterea enormi ra- 
tione miferorum marfupia emunge- 
ret, Regum & Populorum odium in 
fe contraxitj quare hifce expilatori- 
bus undique bellum indiftum fuit . 
In Anglia Eduvardus Rex fumme 
pius, qui Anno MCVI. liorebat, ut 
eft in ejus Legibus, Ufurarios defendit 
( ideft interdixit ) ne remanerent in 
Regno. Nihil ibi , effentne advenae , 
an Angli Ufurarii illi. At quum ju- 
bentur non remanere in Regno , verifi- 
milius eft , aQum fuiffe de exteris 



SEXTADECIMA. n 

jA| Foeneratoribus. Sunt autem Matthaei 
! ; Parifii verba ad Annum MCCXXXV. 
in Hiftor. Anglica . Invaluit autem 
his dielus adeo Caurfinorum ( ideft Gal- 
licorum Trapezitarum ) peftis abomi- 
nanda , ut vix effet aliquis in tota %An- 
glia , qui retibus illorum jam non illa- 
quearetur , Etiam ipfe Rex debito inae- 
Jiimabili eis tenebatur obligatus . Tum 
B refert, quali forma debitcres fuos ad 
ufuras perfolvendas obftringerent j 
Londinenfem vero Epilcopum in a- 
bominandum hoc hominum genus 
anathema pronuntiAffe ; fed illos im- 
petrato Romanae Curiae patrocinio, 
Antiftitis arma elufiffe , eumque in 
judicium fuifle vocatum , fuptr tali 
injuria Mercatoribus Papalibus irrogata 
refponfurum . Ad haec , ut idem Pa- 
ris teftatur, Anno MCCXL. Henri- 
cus Ilf. Angliae Rex Caurftnis , prae- 
cipue Senonenfibus ( Gallicae ergo gen- 
tis erant daniftae illi ) terram fuam 
interdixit . Ipfi atitem molejie ferentes 
& dolentes tales fe pajcuas amiffuros , 
data! pecunia, quae nimis folet impios 
juflificare , adhuc pro magna parte la- 
D tuerunt . Et iUi quidem rurfus ia 
Anglia agitati , rurfus revocati funtj 
proficiebant enim & ipfi Reges ex 
eorum praeda. Praelertim vero quum 
Regem congerendae pecuniae necefli- 
tas urgebat , Ufurarii profcribeban- 
tur, ut le fe auro oblato redimerent. 
Pro illis etiam Romana Curia inter- 
cedebat , non quod eorum Ufuras 
palparet, fed quod per eorum ma- 
nus reciperet quidquid ccnfuum & 
redituum Curia ipfa ex univerf^s 
Chriftianorum provinciis colligebat . 
Neque fecus in Gallia fa£lum eft. 
Sub Philippo Rege Sancli Ludovici 
filio edi^lum prodiit, ut Lombardi^ 
& Caorftni Foeneratores e Regno ex- 
cederent , nuUumque amplius foeno- 
re,commercium facere eis in Gallii 
B z lice- 



, t? ANTroUIT. 

Hceret , ven*a tamen fyfla Mercatort- 
bus Lornbaydis , c^' Caorfinis , i^- aliis 
pacifice morandi , veniendi ac recedendi 
pyo fuis negotiis , & mercaturis le^itime 
exercendis . Eofdem quoque , fcilicet 
Lom '-avdos , Caturcinos , aliafque perfo- 
nas alienigenas Ufuras piiblice exercen- 
tes , e\- di'ionibus fuis Gallicis ex- 
turbavit C^rolus II. Siciliae Rex & 
Provinciae Comes . Viden ut Lombar- 
di a Caorcinis ubique diftinguuntur ? 
Ergo fub Lombardorum nomine Itali , 
Galli (ub Cabrcinorura veniebant. Sed 
quod Principes fuls legibus evertere 
vclle videbantur, improba illa gens 
aut tuebatur, aut brevi reftaurabat 
oblatione munerum , ita ut perpetuo 
quidem improbaretur, & femper ni- 
hilominus retineretur . 

Interea graflante ejufmodi pede 
rminirae fiJebant Romani Pontifices, 
aliique facri Paftores Ecclefiae. Sed 
praecipuum contra eos fulr/ien emer- 
fit ex Concilio Gencrali Lateranenfi 
Tertio, Anno MCLXXIX. Cinone 
XXV. Ibi Alcxander IIL Papa , ce- 
terique Patres in haec verba decre- 
verunt: Quia in omniltus fere locis cri- 
r,ien Ufurarum ita inolevit , ut niulti a- 
l':is mgotiis praetermif/is , quafi Hcite 
Ufuras exerceant i;'>-c. Ideo conflituimus , 
m Ufurarii manifvfti nec ad Communio- 
nem admittantur ^ltaris , nec Chriflia- 
nam, fi in hoc peccato deccfjerint , acci- 
piant fepuhuram &c. Eadem poena 
contra illos renovata efl , aliis infu- 
per adjeais, Anno MCCLXXIV. in 
Concilio Generali Lugdunenfi IL Ci- 
none XXVI. idemque confirmatum vi- 
<]eas in aliis Conciliis, quae comme- 
morare nihil attinet. Atque hinc Lc- 
ftor minus peritus ad intelligendum 
diicitur , cur Boccaccius in fuis Fa- 
bulis amicos Flor^ntinos Ser Ciaopel- 
tetti Praten/is , omnium improbiffimi 
Foeneratoris in Burgundia , tantope- 



MEDII AEVI 



24 



C 



D 



rc anxios inducat, quod eum ad fi- 
nem vitae properantem cernerent , 
fibique, ac illi , a Populo regionis 
illius metuerent, ubi ejus mors re- 
fciretur. Sed quidquid minarum ac 
pocnarum Ecclefia , quidquid Reges 
& Piincipes in perditam ejufmodi 
accipitrum coUuviem intentarunt , 
nihil eos ab arte abominanda dimo- 
vit • nofque fubfequenti Saeculo XIV. 
eofdem offendimus cum in Gallia , 
tum in Italia vigentes adhuc, & in 
ftudio fuo pertinaces. Immo nulla 
paene Civitas ejufmodi pelte immu- 
nis abibat, & Fortafle ne ullum qui- 
dem Caflellum. Tufci prae ceteris 
ad apum inftar mel undique conge- 
rebant . Erepta eft Anno Chrifti 
MCCLVI. Patavina Civitas crudeli 
Tyranno Eccelino , ac direpta ab 
ipfis Cruce fignatis. Tunc Rolandi- 
no tefte Lib. ^. Cap. I. vix ullus e 
Civibus interemtus fuit. Sed Tufcus 
quidam nomine Johannes de Scanta , 
fuam •volens tueri pecuniam , quam ad 
pignora mutuahat , defendendo pecuniam 
e/i occifus . Et ne longe exempla pe- 
tam, domeftica mihi multa fuppe- 
tunt. Anno Chrifti MCCCVI. bo- 
rum turba Mutinenfium crumenas 
obfidcbat ; neque Civibus taniiim , 
fed & ipfi Reipublicae pecuniam mu- 
tuo dabat , proat in aliis locis face- 
re confuerunt. In publicis ejus Anni 
Aflis MStis die VI. Julii conftitu- 
tum fuit , ut mittatur pro Tufcanis fo- 
renfihus , C^ rogentur , quod mutuare de- 
beant Communi Mutinae quingentas Li- 
bras Mutinenfes . Qttod fii facere nolue- 
rint , compellantur per Dominum Capi- 
taneum ipfam quantitatem pecuniae mu- 
tuare ; & qiiod de ipfa pecunia redden- 
da fiat eis fecuritas c~ promiffio ftiffi- 
ciens . Idque non femel poftea fa6\ura 
video eodem Anno . Infra memoran- 
tur amnes Ttficani imtuateres , qui mo~ 

tan-' 



2 5 DJSSERTATIO 

rantur in Ctvhate Mutinae , Et profe- 
fto in foeneratoria arte Seculo etiam 
XIV. prae cetfiis excellebant, foli- 
citique erant Etruriae Ponuli . Alva- 
rus Pel.tgius Epifcopus Silvenfis in 
celebri Tr. 6taru de Plan£tu Eccle- 
fiae Lib. z. Cap. 7. haec fcribebat . 
Familiares , fecretarii , negotiorum geflo- 
res prascipui aliquorum Praelatorurn Ec- 
clefiae , Mercatoyes funt , maxime Flo- 
rentini i^ Senenfes , & alii de Tufcia , 
Q^r de aliis provinciis . Et de pecuniis 
Ecclefiarum Foenus continue aliqui exer- 
eentes , ^ Praelatis qmbufdam de cer- 
ta parte refpondentes nomine partis , vel 
tneicantiae , vel focietatis &c. Neque 
religioni , ut opinor, tunc iflud ho- 
minum genus fibi ducebat Foenus 
exercere palam • neque iis publicae 
Leges , aut magiflratus , impedimen- 
ti quidquam adferebant , lic^t Eccle- 
fiae mens alia femper fuerit, atque 
in eos poenas decreverit. Proftabant, 
inquam, in Urbibus publici Foene- 
ratores, & in Civitate Senenfi Anno 
MCCCXXXIX. conftitutum fuit , ut 
habetur in ejufdem Urbis Chronico 
Tomo XV. Rer. Italicarum : Che nef- 
funa perfona in Siena , nel Ccntado , 
potejfe prefiare a Ufura per neffun mo- 
do , fe prima non fi faceffe fcrivere nel 
Libro detto Ufurajo di Bicherna , a cib 
deputato . 

Quantum Ufurarum eis rependere- 
tur, etiam accipe. Quum primiim 
pecuniam mutuabant, mutuum non 
ultra fex menfes per^iuraturum erat, 
ac pro femeftri illo pecuniam acci- 
piens Donum Foeneratori conferebat , 
quod computabatur in forte. Pofi 
exaflos fex menfes fi mutuum debi- 
tor minime reddebat, tunc pro damno 
& intereffe , fecundiim pafla perfolu- 
turus erat quatuor denarios pro quali- 
bet Uhra fingtdis menfibus , aut ( quod 
idem fortaffe fuit ) quatuor Imperiaks 



SEXTADECIMA, 



26 



B 



D 



pro qualibet libra g^offa JinguUs menfi- 

bits : qui folidi non computentur in for- 

te. En exemplum . ^nno MCCLXJV. 

die V. %Aprilii Jacobus Fafaninus Bo- 

nonienfis , Mutinae habitator , mutuo 

accepit libras XX. & denarios VI. mo- 

netae Mutinenfis, reftituendas exa- 

£1;is fex menfibus proxime venturis , 

computato Dono in his in forte fecun- 

dhm forrnam Statuti Communis Mutina' . 

Ita fub nomine Doni palliabant Ufu- 

ras fex iis menfibus rependendas, 

immo jam ante perlolutas , & cum 

fortis maffa conjunftas. Quum prae- 

fcripto tempore is ad pecuniam red- 

dendam fegnem fe praeberet, re ad 

Judices delata, damnatus fuit ^nno 

MCCLXX. die Mercurii XL exeunte 

Madio, ideft die XXI. ad folvendas 

libras XLIV. Mutinenfis pecuniae ; 

Videltcet XX. libras Mutin. & VI. de- 

narios Mutin. pro pura forte .• & XXIV. 

libras Mutin. pro legitimis acceffiontbus 

diclae fortis , dampno & intereffe ipfius , 

ad rationem IV. denariorum pro quali- 

btt libra , fecttnditm formam Statuti Cora- 

munis Mutinae ; Ci^ XU. libras p:o ex- 

pen/is fa&is dicla occafione &c. Habe- 

mus heic, libras XX. & denarios VI. 

per annos fex & dies XVI. reddidif- 

fe Ufurae nomine libras XXIV. atque 

af^eo , fi bene rationes conficere no- 

vi , fumma centum librarum fingulis 

annis pariebat Ufuram five proven- 

tum librarum viginti . Miraris ? De- 

teftaris? At major tibi mirandi & 

exferrandi cauiTa erit, fi quae Mat- 

thaeus Paris in Hiftor. Anglic. refert 

ad Annum MCCXXXV. legas & re- 

cogites . Exhibet ille formam Char- 

tae , per quam k Caurfinis Foenera- 

toribus obligabantur eo tempore ih 

Britannia debitores. Nifi enim debi- 

tor ad ftatutum terminum pecuniam 

acceptam redderet, perfoluturus erat 

pro Ufura pw fmgulos tnenfes duos , 

pro 



27 ANTIOUIT. 

pro Jtngulls decem Marcis unam Mar- 
cam , pro recompenfatione damnorum y 
quae clamna & expenfas ipfi Mercato- 
tes ex hoc poffent incurrere,- ita quod 
damna ei^ expenfae & fors cum ejfe&u 
peti pcfjint , d^ expenfae unius Merca- 
toris cum uno equo i^j^ cum uno fer-vien- 
te , ubicumque fuerit Mercator , ufque ad 
plenam folutionem omnium praediSto- 
rum iirc. Plura ne pete ad dignofcen- 
dam ejufmodi hirudinum immanem 
rabiem . Et nihilo fecius, ut nuper 
vidimus, Statuto Mutinenftum proba- 
batur foenebris quaeftus viginti libra- 
rum pro centum libris quotannis : 
adeo incompofita corruptaque erant 
Secula illa . Ita in Statutis Veroncn- 
fibus Anni MCCXXVIIf. ab amico 
meo Campagnola paucos ante annos 
evulgatis Cap. i6. decretum eft , ut 
di Ufuris futuri temporis fiat ratio ufque 
ad quantitatem XII. librarum d^ dimi- 
diae pro centenario , Ci^ creditores dare 
teneantur dilationera unius anni del/ito- 
ribus folventilius Ufuras illius anni fu- 
turi &c. Et ft ultra didam quantita- 
tem XII. librarum i&^ dimidiae credito- 
res fub aliquo modo feu ingenio accepe- 
tint , id totum in fortem computetur . 
Quanquam conftantes in ejufmodi 
deliramento homines nequaquam e- 
rant • nam quod aliqua neceflitate 
f ,adente de Ufuris ftatuebant, etiamfi 
legis divinae praeceptis adverfantes , 
fublata necefTitate continuo infringe- 
bant . Addere lubet , quid Anno 
MCCCXXVII. in fuis Legibus Mu- 
nicipalibus MStis decreverit hac de 
re Populus Mutinenfis . Omnia , in- 
quiunt , praecepta &" inflrumenta facla 
a duodecim annis citra de dando eli- 
quam quantitatem pecuniae alicui ex a- 
liqua caujfa , intelligatur , tanthn quar- 
tam partem ip/ius quantitatis effe veram 
fortem , ft creditor tempore di&i praece- 
pti c^ inflrumenti erat Ufurarius , Jt 



MEDII AEVI 



28 



B 



D 



probabitur contra ipfum per quatuor te- 
fles Cives (^f haLitatores Mutinae fidt 
dignos , qui dixerint tejlificando per pu- 
blicam vocem & famam , ipfum talem 
fuiffe Ufurarium , vel accepiffe ah eo- 
dem pecuniam fub Ufuris ad rationem 
menfts & librae , vel eidem folviffe U- 
furas vel per fe, vel per alium &c. 

Praeterea tot poenis & maledi£lis 
in blandum hoc furum genus certa^ 
runt deinde facra Concilia, Regefque 
ac Principes, ut eorum genus , fi 
minime aboleverunt, certe mirum in 
modum enervarint . Ncque cnim & 
inter Catholicos hodie dcfiderantur , 
qui toenori fuam exponunt pecu- 
niam • fed plerique ementitis titulis, 
& clam id faciunt, veriti ne nimiura 
lucrum ex corum Ufuris deteftis 
Principes & ipfi , fed jufiius, capiant. 
Quod cnim eft ad Lcges divinas , 
halce Avari contorquent, cmolliunt, 
interpretantur , nullamque fuis ftudiis 
adverfari facile demum fibi pcrfua- 
dent . Denique ut hoc etiam addara , 
Pre/lare dicebantur Foeneratores , feu 
Preflare ad Ufura , verbo antiquo fi- 
gnificante Mutuo dare , & Commodare: 
cujus eft mentio in Codic. Theodo- 
fiano & Juftinianeo , & apud Salvia- 
num , Optatum Milevitanum , & in 
Capitularibus Caroli M. .Accommodare 
etiam dixerunt, eaque voce ufi funt 
& Galli, ^ Latino Commodo , five ut 
fignificarent ad commodum accipientis 
dare . Qui verb pecuniam recipie- 
bant, Improntare dicebantur, uti e- 
xempla in Vocabulario Florentino 
addu6I:a oftendunt . Poftrema vox i 
Gallia, ubi Emprunter idem fonat, 
in Italiam penetravit, \i mercatori- 
bus invefta • fed nunc omnino anti- 
quata , atque ab Italice fcribentibus 
repudiata. Furetcrius de illa vocc 
haec habet : Ce mct vient d' Imprejia- 
re , niot de la baffe Latinit^ , qu vn a 

dit 



2P DfSSERTATlO 

dit dans le meme fens . Du-Cange . Af- 
fentiri non poffum . Diverfa plane 
funt Imprejia^e & hnprcntare , tum ra- 
tione literarum, tum figniticatione . 
Illud enim dare , hoc accipere indi- 
cat. Nata videtur vox Emprunter & 
hnprontare , ex in prcmtu , ideft tro- 
var pronto , ricevere prontamente tl da- 
naro: quippe in foenebri officina pe- 
tentibus, & cautionem idoneam prae- 
bentibus, parata (emper pecunia erat . 
Ceterum in pronto cum Imprejiare fi- 
militudinem quampiam gerit : nam 
prejlo fignifirat etiam Pronto , x/fppa- 
recchinto. Et quidem ex Italica Lin- 
gua excidit peregrinum illud Impron- 
tare ad fignificandum Prendere in pre- 
Jiito , Pigliare ad tiftira . Sed perdurat 
Improntare pro Effigiare , unde Impren- 
ta , Impronta . Imprenta quoque & Im- 
prentare h. Dante , aliifque antiquis u- 
furpatum fuit, more videlicet Gallo- 
rum , quibus eft Empreinte . Non alia 
origo voci fuifle videtur , qu^m La- 
tinum Imprimo foediffime cnrruptum, 
quafi Imprimo daret Impromfi , Improm- 
tum , & ex 7« & Premo exfurgeret 
Impremfi , Impremtum . Haec obirer. 

In defuetudinem abiere publicae 
inter Catholicos Foeneratorum men- 
fae . Attamen alterum hominum ge- 
nus arti eidem addiflorum fucceffir , 
atque ex iis complures Italia multis 
in locis alit. Judaeos fignificare volo, 
de quibus ctiam mihi eft aliquid dif- 
ferendum. Gentem hanc antiquis Se- 
culis late per totum Romanorum Im- 
pcrium in Oriente & Occidente dif- 
fufam ac prooagatam novimus , ita 
ut Rutilius Numatianus ineunte Sae- 
culo Chriftianae Aerae Quinfto de 
eorum copia ac viribus conquerere- 
tur, fcribens in Itinetario: 

Latius excifae peflis contagia ferpunt , 
Viclorefquefuos Natio viBa premit . 



SEXTADICIMA, 30 

A Propterea funt de iis Leges non pau- 
cae in utroque Codice Theodofiano 
& Juftinianeo, ut alia eorum tempc- 
rum monumenta praeteream. Judaeos 
aevo fuo Bononiae commoranres me- 
morat San£lus Ambrofius in Lib. de 
exhortat. Virgin. Mediolani quoque, 
atque in aliis compluribus Civitati- 
bus id hominum genus abundaffe lcri- 

B bit in Epift. XL. ad Theodofmm Au- 
ouftum . Saeculo VII. & fubfequen- 
tibus non paucos iUorum greges Hi- 
fpania nutriebat, Sardinia, & Gal- 
lia . Monachus Sangallenfis Lib. L 
Cap. ig. de Geft. Caroli M. comme- 
morat quemdam Judaeum mercato- 
rem , eidem Carolo familiarem, qui 
Terram repromiffionis faepius adire & 
inde ad cifmarinas Provincias multa 
pretiofa & incognita folitus erat affer- 
re. Immo Ludovico Pio Augufto im- 
perante , multa Judaei aufi funt 
Lugduni , ubi eorum ingens copia 
erat; propter quae Agobardus Ar- 
chiepifcopus Librum , quem nunc e- 
vulgatum habemus, fcripfit ad Impe- 
ratorem ipfum de infolentia Judaeo- 

D Yum . Adversus eofdem etiam infur- 
rexit Amulo Agobardi fuccefibr in 
Cathedra Lugdunenfi , edito Libro , 
quem Rhabano Mauro Petrus Chif- 
fletius immerito tribuit. li ver6 , 
quum in Gallia mercaturam ftudio- 
fiffime facerent, in Capitulari Caro- 
li Calvi Regis, edito per Sirmon- 
dum & Baluzium , ubi de Negotiato- 
ribus agitur, jubentur decimam dare , 
<i^ Negotiatores Chrifliani undecimam , 
Judaeos quoque Anno MCCXC. Lu- 
tetiae Parifiorum foenori dedifte pe- 
cuniam, memoriae prodidit Johannes 
Villanius Lib. 7. Cap. 142. Hiftorise. 
Neque minor in Britannia afque Ger- 
mania eorum turba antiquitus nume- 
rabatur; & quo tempore flagrarunt 
Crucefignatorum expeditiones in O- 

rien- 



Zi ANTT^UJT. 

nentem ; quo etiam tempore, ideft 
Anno MCCCXX. Paftorelli in Gal- 
lia tumukuati funt, teterrimae adver- 
sus eos Populorum feditiones ex.ita- 
tae funt, ita ut caedcs eorum fedari 
vix potuerint. Ad Italiam vero quod 
attinet, pofl inveftos etiam Barbaros 
fua quoque Judaeis fedes heic fuit . 
Alemorat Cnffiodorius , Theoderico 
Rege regnamte, Judaeos Mediolani , 
Genuae , & alibi agentes, quibus i- 
dem Rex privilegia confirmavit . Le- 
ge Epiftolam 37. Lib. 5. fcriptam 
Judaeis Medtolanenftbus , ubi praeci- 
pit : ut reltgtonts cttltu , ita C^ atiuum 
fint converfatione difcreti , ideft Eccle- 
fiaftici a Judaeis difcreti fint . / t 
Chronici Mediolanenfis MSti Ano- 
nymus Au£lor ( fortafle Gualvaneus 
dclla Flamma circiter Annum Chri- 
fti MCCCXXX. ) haec aliter olim 
legebat. Quippe Theodericum Re- 
gem fcripfifle tradit: Judaets in Ctvi- 
tate Mediolani commorantibus praecipien- 
do mandamKS , tit ftcut Religionis cul- 
tu , ita iS" habitti fmt t;^ converfatione 
difcreti . In Sicilia quoque ab anti- 
quis Seculis fedem fixerant, ac fub 
Arabum etiam regno retinuere. In 
Sardinia, Neapoli , Terracinae, Lu- 
nis , fedente Gregorio M. Papa , ha- 
bitabant; Romae ver5 nunquam de- 
fiit vetuftiflima illorum colonia, & 
quidem non mediocris . Cafliodorius 
idem eos Romae degentes exhibet . 
Et Henricus V. Rex Romanorum An- 
no MCXI. intrans Urbem ante por- 
tarn a Judaeis , in porta a Graecis can- 
tando exceptus fuit , uti fcribit Petrus 
Diaconus Lib. 4. Cap. 37. Chronici 
Cafinenfis . Ipfique Judaei Alexandro 
III. fummo Pontifici Anno MCLXV. 
ad Urbem redeunti obviam profe6ti 
funt, una cum Signiferis , Stratoribus , 
Scriniariis , Judicibus , Clero , &c. de 
more Legem fuam Hefcrentes in brachiis , 



MEDII AEVI 31 

A Nullus dubito, quin & aliae Ci- 
vitates Italicae, ejuimodi gentem in 
fino fuo olim comple£lerentur , quum 
& Mutinae ad Annum MXXV. iit 
Charta Ingonis Epifcopi evulganda 
in Diflertatione XVIII. de Repuulica, 
memorari videam Decimam illam , 
quam tenuit ^Ardingus Judaeus in Sa- 
liceto . Lucenfi quoque in Urbe fub 

Bi initium Saeculi ejuidem XI. ad "San- 
ctum Simeonem Eremitam illac tran- 
feuntem plures Judaeorum tunc conve~ 
nerunt . Miraculo vilo , mane faclo ex 
tota illa Civitate quicuniqite Hebraei pa- 
vore concttffi in unum cenveniunt , ey* 
exhortante illos Chrifli viro Simeor.e irt 
Chrijlum Dei Filium crediderunt . Idcir- 
co per omnes Civitatis Ecchfias fignti 
( idtft Campanae ) ptdfata fuere . An- 
no quoque MCCLXXXII. ingredienti 
Petro Aragonenfium Regi Meflanen- 
fem Urbem occurrerunt Judaeorum Si^ 
nagogae Legem aperientes , ut fcribit 
Bartholomaeus de Neocaftro Cap. 53. 
Hiftor. Siculae, Tomo XIII. Reruni 
Italicarum. Neque deerat Ferrariae 
ejulmodi gens eodem Seculo Chrifti 

D XIII. Immo tanto Populus Ferrarien- 
fis patrocinio illam profequebatur 
Anno Chrifti MCCLXXV. ut pro 
abfolntiene , Itberatione , cf- immunitate 
fa5lis Jtidaeis Fcrrariae per Jacobinunt 
Guardoli Vicarium Domini Guitielmi de 
Lamhertinis Potefiatis Ferrariae , decre- 
tum confirmationis emiferint tanti 
roboris , ut ( quod mirere ) de hoc Po- 
teflas Ferrariae , qui efl , vel erit , d^ 
eorum Judices (y" ,Ajfe(fores , ftve Vica- 
rii , non poffint abfolvi per Dorninum 
Papam , feti per Dominum Ob::^onem 
Marchionem Eflenfem , nec per aliquant 
aliam perfonam . Ufuris aurem illos, 
uti nunc in nonnullis Italiae Urbi- 
bus , ita & olim operam dedifle, 
conjicere pofl"umus ex verbis Leonis 
Oftienfis , qui Lib. a. Cap. 43. Chro- 

ni- 



3^ DISSERTATIO 

aki Cafinenfis , inter dona ati Hen- 
rico 1. fan£lo Imperatore Cafinsnfi 
Coenobio collata hoc etiam comme- 
morat : Recollegit praeterea a Judacis 
•ve/lent unam de ,Altario SancVt Benedi- 
&f , quae quondam fuerat Caroli Regis , 
quam iidcm Judaei retinebant in pigno- 
re pro quingentis aureis . In Vita San- 
£li Nili Calabri , qui Saeculo X. 
Chrifti floruit, edita \ PP. Martenc 
& Durando in Veter. Scriptor. Tom. 
6. occifus traditur in Calho Bifigna- 
ro ab adolefcente quodam Hebraeus 
reditns e negotiatione . Captus homici- 
da , traditur Judaeis , ut pro interfeHo 
homine crucifigatur . Verum San£tus Ni- 
lus occurrit , legent ncicio quam Ju- 
rifperitis illis objiciens , quae pracci- 
plt pro feptem Judaeis unum Chriftia- 
num mori . Ita poftremo fupplicio ho- 
minem fubduxit. 

An externum aliquid Judaeos an- 
tiquitus diftingueret 4 Chrifli Fideli- 
bus , incompertum eft mihi . Quod tan- 
tummodo animadverti, Anno MCC- 
XXI. tefte Richardo de Sanclo Ger- 
mano , Fridericus II. Auguftus in Si- 
cilia ftatuit contra Judaeos , ut in dif- 
ferentia vejiium &" geflorum a Chriflia- 
nis difcernantur . Ita in Ravennate 
Synodo, habita Anno MCCCXI. Ju- 
daeis certum ftgnum , ut a Chriftianis 
pofftnt difcerni , deferendum ftatuitur; 
rtec recipiantur alicubi ultra menfem ad 
habitandum , niji in locis , sn quibus 
habtterint Synagogam . Alia eorum ve- 
ftigia & alibi occurrunt, atque in 
iis ipfis Civitatibus, in quibus nunc 
habitare non finuntur, uti Bononiae 
fa£tum Hiftoria illius Urbis te.^atur. 
Quod fi nunc in aliis compluribus 
Italiae Urbibus recutita gens abun- 
daf , id potius Hifpaniae, quae onus 
ejufmodi a fe amotum in nos effu- 
dit , e.n; tribuendum . Nam Anno 
MCCCCXCII. jufui Ferdinandi , ac 
Tom. III. 



SEXTADECIMA. 



34 



B 



D 



Ifabellae Regum ejufmodi progenies 
in immenfuni au£f:a , ex finibus uni- 
verfae Hifpaniae deturbata eft. Tefle 
Mariana Lib. z6. de Rebus Hifpan. 
centum & feptuaginta familiarum miUia 
verterunt folum." quidam ad oBingen- 
ta millia capita feceffiffe a/unt . Ex Hi- 
fpania ver6 folventes, %/ffrtcam , Ita- 
liam , & Orientis oras tcnuerunt , ad 
quas copiarum Hifpaniae magnam par- 
tera aurum , argentum , gemmas , vefleM- 
que pretiofam detulere . Quanta tunc 
inhumanitate habita fuerit mifera 
gens, poteris edifcere ex Opufculo 
l'riftraii Caraccicli , quod evulgavi 
Tomo XXI. Ker. Italicarum . Hifpa- 
nos deinde aemulatus Anno MCCCC- 
XCVI. Emanuel Lufitaniae Rex c 
ditione fua Judaeos & iple profcri- 
pfit. Itaque profugum hoc hominura 
genus , quod fecum pretiofa deferret, 
eorumque non mediocrem portionem 
Principibus ac Urbibus Itaiiae dimit- 
teret, aliaque iis emolumer.ta in po- 
flerum poUiceretur , fi apud eos fe- 
dem impetraret, faciles in hanc reni 
Principum aures invenit : fixitque 
pedem , & adhuc retinet, non pau- 
cis in locis. li ver6 quum pofTant, 
foenus enorme in Chriflianos exer- 
cent, & alicubi etiam nummularias 
menfas palam habent : quae ars in- 
ter eos antiquifTima eft , ut ex Dia- 
lonis Palladii , &: ex H:fl:or. Orien- 

o ... 

tali Jacobi de Vitnaco, aliifque Scri- 
ptoribus elucere potefl. Et illos qui- 
dem deterruit ncn femel fuis cdiclis 
Ecclefia, ac praecipue, ut alia omit- 
tam , Concilium Generale Lateranen- 
fe Quartum Anno MCCXV. celebra- 
tum , ubi Canone (58. haec legas : 
Qttanto amplius Chriftiana Rtltgio ab 
exaciione compefcitur ufurarum , tanto 
gravius fuper bis Judaeorum perfidia i- 
nolejcit', ita qitod brevi tempore Chrifiia- 
norum cxhamiunt facultates . Quapro- 
C pter 



35 ANTl jQJJlT. 

pter ufuras extortss repetendas effe 
ab eis decernitur , Principibufque 
mandatur , ut a tanto gravamine Ju- 
daeos fludeant cohi['ere . Verum furdis 
cecinere Patres, & canunt adhuc . 
Alicubi etiam Judaeos cernimus pu- 
blica vcftigalia conduccre: quod ne- 
gotium antiquis etiam Seculis fami- 
liare iis fuit. Tolerabantur etiam a 
Principibus eo praecipue titulo, quod 
in puhlicis ac privatis neceflitatibus 
pecuniam foenori miniftrarent, & ma- 
jori pretio qu^m reliqiii vcftigalia 
Fifci rondu:ere folerent. Certe eos 
Inter Publicanns recenfet Amulo Lug- 
dunenfis Archiepifcopus nuper memo- 
ratus Cap. 4Z. contra Judaeos fcri- 
bens : Qj:idam tpforum , qui in nonnul- 
lis CfuitatibtiS iUicite conftituuntur , fo- 
lent in remotioribus locis Chrtflinnos pau- 
peres & ignaros pro cod:m teloneo acri- 
ter conftringere , deinde tit Chri/iiim ne- 
gent perfuadere . Rurfus ncllirorum tem- 
porum Judaeos irrepere videmus in 
quafcumqueChriftianorum domus pof- 



MED II A EFI 35 

funt , operam fuam locantes ad jufla 
atque interdum ad injufla negotia . 
Idem olim fa£lum animadvertere pof- 
fumus: nam Chilperico Francorum 
Rcgi Anno Chrifli DLXXXI. eju- 
fmodi fuit Judaeus , Prifcus nomine , 
qui ei ad fpecies cocmendas fami/iaris 
erat , uti memoriae prodidit Grego- 
rius Turonenfis Lib. 6. Cap. 5. Hi- 
B ftor. Franc. Neque illud efl: omittcn- 
dum j quae regio in Urbibus ad ha- 
bitandum Judaeis concefTa, Ghetto k 
nobis anpellatur, olim Judaea, Jtt- 
daica , Judaearia , &c. appellabatur . 
Hinc enatum nomen Gtttdecca ^ quod 
Venetiis adhuc viget , quanquam 
plerifque ejus origo ignota fit : uti 
& Ferrariae, qua in Urbe la Zuecat 
celebris aeque efi:. Teftcs hujus mo- 
ris & vocis dabo ex Chartophylacio 
Salernitani Archiepifcopii tabulas , e 
quibus etiam dikas, multis tributis 
oneratam olim fiiifie Salerni Judaeo- 
rum gentem . 



Rogerius Dux ApcIIae, filius Roberti Wifcardi Dacis, Judaicam 

& Judaeos Sslernitanae Civitstis incolas dono dat Alfano 

II. Saleraitsno Archieplfcopo, Anno lopo. 



IN nomine fanSe & individue Tri- 
nitatis . Rogerius di-uina favente cle- 
menti.^ Dux , quondam bone memorie Do- 
mini Roberti glorioffiimi Ducis he- 
res & filius . Si divinum cultum , & 
fan&e Eccle/te honorem atque utilitatem 
debtta reve^entia cj^ ordine digno atten- 
dimus , profe&o tota devotione circa San- 
ilam Dei Ecclefiam diligentiffimam cu- 
ram C^ folatium adhibert debemus , tit 
tanto nos fuperna pietas gratius pvote- 
gat , quanto fcn^entitis fuam Eccleftam 
pro viribrts exaltars atque tueri fatagi- 
tnt*s . Tdcirco pro aniore omnipotentis Dei 
€?" Domini neflri Jeftt Chrifli , & fan- 



&e ejus Genitricis & Virginis Marie, 
dy^ beati ^pofloli e^ Evangelifle Mat- 
thei , i^ pro redeinptione anims prefati 
genitoris noflri , <ir anirne Sicelgaite 
matris noflre , & pro falute anime 
noflre , atque tutela flattts noflre Reipit- 
biice , concedimus in facro Salernitano 
.Archiepifcopio , ctti ntinc Domnus AI- 
fanus Secundus gratid Dei Archiepi- 
fcopus preefl , totarn Judeam hujus 
nofire SfllernitaHe Civitatis, cum ora- 
nibus Judeis, qui in hac eadem Ci- 
vitate modo habitantes funt & fue- 
rint, aut undecunque huc advenerint, 
exceptis illis, qui de Terris , que 

fub 



37 DISSERTATIO 

fub dominio noftro funt, huc adve- 
nerint , & illis, quos huc tantum 
ego conduxero. Ea ratione , ut fem- 
per fint jaris & ditionis ipfius Sa- 
lernit.ini Archiepifcopii : & cunela 
fervitia, & cenfus , & plateaticum , 
& portulaticum, & portaticum, in- 
trando & exeundo> & dationes , & 
quidquid nobis, noflrifque fuccefTo- 
ribus, & parti noftre Reipublice da- 
re, facere, & perfolverc debent; vel 
quocumque modo in ipfis , & in rc- 
bus eorum nobis & noftre Reipubli- 
ce aliquid pertinet, vel pertinuerit, 
ipfi Domno Archiepifcopo atque fuc- 
ceiforibus , & parti ipfius Archiepi- 
fcopii dent, faciant , & perfolvant, 
atque pertineant. Hoc autem de illis 
diiimtts , qui heic habitantes ftmt (^ 
fuerint , fecunditm quod fuperitts diHtnn 
efl . Et concedimf.s in eodem fagro Epi- 
fcopio omne , qiwd de Saumis Olei , que 
0td hanc Civitatem ttndecumqtte advene- 
fint , pars nojlre Reiptiblice , ejffque Mi~ 
nijtri , mo'e folito exigere debent i^ de~ 
htterint : ut /imiliter femper fit /uris i^ 
ditionis ip/ius ^rchiepifcopii . Et ipfe 
Domnus ^Archiepifcopus ejufqite fucceffo- 
fes & pars ipfius ^rchiepifcopii illud 
exJgant o"^ percipiant , C>^' exigere & 
percipere faciant , eo •videlicet more cJ^ 
erdine , ut ft una Sauma Olei fnerit , 
pars ipftus ^ychiepifcopii untira juflum 
Olei Sextarium de ea percipiat , ci?' per- 
eipere faciat : & ft plures fuerint , de 
ftngulis Saumis praeter de ttna iina fin- 
gula Sextaria accipiat jtiflo Sextario , 
cum quo per hanc Civitaterit vemndabi- 
tnr . Et neqiie a nobis , ncflrifque fuc- 



SEXTADECIMA, 



A 



38 



B 



D 



ccfforibus , neque a noflris Judictous , Co- 
mitibtts , Cafaldeis , aut a qiiibtifcumque 
^cioribus nofire Reipubllce , feu aliis 
quibuslibet , in quibus ipfe Domnus u4r- 
chiepifcopus , ejufque fuccejfores & partes 
^rcbiepifcopii habeant eis , que , tit di- 
£lum eji, in prefato ^rchiepifcopio con- 
cediraus , quolibet tempore aliquam con- 
trarietatem: fed in perpetuum ea omnia 
fecuriter habeant cy faciant ex eis in 
fitpradicia ratione & ovdine , quod vo- 
literir.t , omni publica & aiiorum hcmi- 
niim contradiclione reraota . Qiiod fi qttis 
forte temerario anftt hujus noflre concef- 
fionis quolibet tempore violator extitcrit , 
fciat fe corapofitttrutn auri pttriffimi Li- 
bras ducentas , medietatera Camere no- 
flrc , c^ medietatei» partibus ipfius ofr- 
chiepifcopii . Et hec noflra conceffto fem- 
per firma i^ inconcuffa permaneat . 

Textum httjus noflre conceffionis fcri- 
bere precepimus tibi Grimoaldo Notari» 
noflro , lAnno Dominice Incarnntionis 
MXC. Du:atus autem ncflri Quinto , 
Menfe Julio, XIII. IndiSiione , 

■^ Ego Rogerius Dux me fubfcripft . 

i^ Ego Robertus Wifcardus fratet 
Ducis fubfcripfi . 

Ad eumdem Annum fpe£lat alte- 
ra Charta, quam ex Tabulario Mo- 
nafterii Benediclinorum San£li Geor- 
gii Venetiis depromfi. Illufirem heic 
habes memoriam tum piae munifi- 
centiae, tum potentiae Venetae, cui 
in ipfa Civitate Conftantinopolitana 
erant fundi vel Anno MXC. Praete- 
reaque deprehendas , Conflantinopoli 
quoque Judecam fuiffe. 



C z 



Vita- 



19 



ANTIQUIT. MEDIl AEVl 



49 



Viralis Faletrus Vanetiarum 5e Daimatiac Dux Monaflerio Veneto 

Sanili Georgii Majoris donat Terras & domos in Urbe 

Conilantinopoiitana pofitas, Anno lopo. 



I2V noynine Domtnt Det ac Salvatorls 
tto/iri Jefu Chrijli. ^nno ah Incar- 
natione ejujdem Redemptoris noflri Mil- 
le/imo Nonageflmo, Indiclione XIII. Rt- 
■voa/ti . Omnes Chrifli fideles , fecularibtis 
turis deditos , operam Dei extollere in- 
dtiftria oportet , quatenus tale aliquid a- 
gant , quo fe eterne remunerationis pre- 
mium adepturos cnnfidant . Igitur nos 
quidem Vitalis Phaletrus de Domini 
Dii gratia Venetiarum & Dalmatie 
Dux, & Imperialis Prothofevaftos , 
una cum noftris Judicibus , d^ altis bo- 
nts hominibus noflris fidelibus , cum no- 
ftris fuccejforibus & heredibtts , ntdlo 
penitus cogente aut fuadente aut vim 
inferente, fed jtifle vrJuntatis conftitu- 
tione , c^ oratione ^bbatis & Mcna- 
chortm e/us commoti , optima d'"" fpon- 
tanea noflra voluntate , pro remedio a- 
nime noflre , tempore Domni Karimani 
venerabilis Abbatis Monaflerii beati 
Georgii, damtis , donamus , concedimus , 
&' ccntradimus, offerimus , ac tranfa- 
Bamus eidem Monaflerio be^ti Georgii , 
aiit prenominato ejus ^bl.iati Karimano , 
fuifqiie fuccefforibus in perpetuum , tan- 
tum de noftris propvietatibus Terrarum 
(J?' Cafarum , coopertis ac difcoopertis , 
pofitis infra Urbem Conflantinopolita- 
nam , quarttm nos ab Imperatore inve- 

nimus Cartulas quantum continet 

a comprehenfo Saro Vigle , qui percurrit 
ad Portam ufque ad Judecam , extra 
illud totiim , quod nos datum habemus 
ad Monaflerium San&i Nicolai per Car~ 
tuJas finnitatis , ficut in eis legitur . 
Scilicet damus in prefato Monofterio San- 
cfi Georgii ipfum CapyUio fitum juxta 
latui de fuprafcripto Sara Vigle , ficnt 



B 



C 



D 



tenet v.no ex capite in ipfo noflro deam^ 
bulo , atque ctim tota longitudine fua O" 
latittidine , cum capitibus v^ lateribus 
fuis , nec non totis fuis halentiis & 
pertinenttis ab intus & foris , ficut fe~ 
cundum quod vobis advenit a prenomi- 
nato Imperatore. Etiam damus Ergafle- 
rium unum fitum /ttxta latus de preno- 
minato Capyllio , ficut refpicit ejus frons 
in Jam di.To noflro deambulo , Secun- 
dum Ergaflerium fimiliter damus , quod 
eft pofitum juxta proprietatem , que tunc 
fnit Dominici Bernardi ex alio latere 
firmante in proprietate , que nunc efl 
San&i Nicholai. Tertium quoque Erga- 
fleritim fimiliter tranfai^Jamus , ficut eft 
fitum juxta ipfttm Ergaflerium , quod 
tunc fuit Urfonis Drungarii , altero ejus 
lateve fzrmante juxta iofum Saritm . . . . 
Hoc ttamque tottim , ut di&um efl , k 
comprehenfo di&o Saro , ufque advenien- 
te ad prefatam Judecam , fecundhm quod 
nunc adeffe videtur . Totum ficut efl po- 
fttutn de Contrata Stamno. Omnia in 
omnifjus ficut deftgnatum eft , cum toto 
ftio edificio petrino C?^ ligneo , cooperto 
vel difcooperto , cum fuis folariis , irt 
quantum fe ibi comprehendit , cum ac- 
ceffu & egreffu fuo , cum omnibus fuis 
habentiis & pertinentiis ab intus & 
extra , fictit predeftgnatum eft, tranfaffe 
in prefati Monafterii San li Gsorgii , 
fuique prenominati ^bbatis , & ejus 
fuccefforum , plenifftmam perpetuo damus , 
concedimus , ci^ offerimus poteflatem , fe- 
ctmdtim quo.i dicimus , & ab prememo- 
rato Imperatore oflexio nobis advenit 
per jam di&as Imperiales Cartidas , ut 
in eis continetur . Et fecundt.m quod ad 
noflrurn jus haSenus poffcffum fuit , ee 

modo 3 



41 



D SSERTATiO SEXTADECfMA . 



41 



modo , ut predefjgnata ejl , tranfacie per- 

maneat in vejlra poteflate habendi , te- 

tenendi , Ergajleria conjlru.endi , labo- 

randi , regendi , meliorandi , <^ in per- 

petmni poffidendi . Minime autem ah 

ipjo Monajierio fubtrahendi vel alienan- 

di in aliam partem , fed ad jalvatio- 

nem & utilitatem e/ufdem MonaJJerii 

sn perpctuum permanendi . Verumtamen 

Jlatutum ejl inter nos !&" vos , ^ pre- 

nominatum Domnum Karimanum %/4b- 

batem , ut ipfa Scala , que dicitur Sca- 

la major , quam ad nojlrum tijum rett- 

nuimus , femper habeat afcenfum & de- 

fcenfum , fine veflra &" fuccefforum ve- 

flrcrum contradiclione . Unde promitten- 

tes promittimus , tit nullo unqttam tem- 

pore contra prefentis oblationis Cartu- 

lam , quam bono fecimus animo , ire de- 

beamus , nec per nofmetipfos , neque per 

nojlros fiicceffores aut heredes , quia in 

legibiis cautum atque preceptum ejl , ut 

id quod femel datum , vel donatum , 

aut oblatum fuerit , ntdlo modo revocc- 

tur . Hec omnia obfervari O"^ adimpleri 

promittimus . Et vos , Domne prenomi- 

nate Karimane ^Abbas , & vefiri fuc- 

ceffores obfervare debeatis in perpetuum 

boc , qiiod inter nos flatutum habemus , 

tit fupra legitur de prefata Scala . Qjiod 

Ji quocunque tempore contra hanc obla- 

tionis Cartulam ire temptaverimus , aut 

aliquid inde fubtrahere vel minuere pre- 

fumpferimus , vel aliquod retro donum 

aut meritum inde inquifterimus , nec nos 

obfervare , ut di&um efl , de jam diiJa 

Scala , tunc non folum reatum mendacii 

incurramus , verhm etiam prefiitutum 

folvere promittimus cum noflris fucceffo- 

ribus aut heredibus in fuprafcripto Mo- 

naflerio San&i Georgii , & preditlo %Ah- 

bati Karimano i!^ juccefforibus e/us au- 

ri Libras decem . Et hec prefens ohla- 

tio & allegatio Cartule infrafcripto or- 

dine ex utraque parte in fua femper 

maneat firmitate . 



B 



D 



Qjiam fcribere rogavimns xAndream 
Preibiterutn Marinacenfem Notarium , & 
Sanli Johannis Baptijlae Plebanum , in 
Menfe & Tndiflione fuprafcripta XIII. 

Ego Vttalis Faletro Dei grati^ Dux , 

Ego Johannes Baduario Judex. 

Ego Bdduarius ^urio Judex . 

Ego Heinricus Mauroceno Judex, 

Ego Johannei Gradonico Judex. 

Ego Vitalis .Adoaldo. 

Ego .Aurio Bajedello . 

Ego Berengerius 

Ego Cornu'no DaMulinOi 

Ego Stephanus Lugarejft . 

Ego Bonfilius Pepo . 

Ego Jbhannes de .Arbore . 

Ego Sebajlianus Caucanino . 

Ego Dominicus Paulo , 

Ego Marcus Maripetri . 

Ego Johannes Rapedollo . 

Eqo Johannes Greculo . 

Ego Dominicus Rofo . 

Ego Fiolarius Flabianibus . 

Ego Petrus Baduario de Spinale . 

Ego Dominicus Bafilio . 

Ego Petrus Cerbano . 

Ego Johannes Miliano . 

Ego Petrus Mauro . 

Ego Baduario Bragadeno . 

£1^0 Sehaflianus Cornario . 

Ego Bonfilio Rolano. 

Ego Johannes Sgaldatrio . 

Ego Dominicus de Canali. 

Ego Stephanus Mattro . 

Ego Johannes Pantaleo. 

Ego Trihuno Caroxp. 

Ego Dominicus Zuliano , 

Ego Dominicus Michael . 

Ego .Amhroftus Jufio. 

Ego Johannes Navigaiofo . 

Ego Fufcari Fufcarini . 

Ego Joannes Fufcari . 

Ego Dominicus Supeyantio . 

Ego Petru.s Contareni , 

Ego Petrus Galbani . 

Ego Stephanus Ciani, 

Ego 



45 Af^TIQUIT, 

Ego Trafartdus G.onio Gamifafirica . 

Ego Petrus Baf::^igtj]f.s . 

Ego DominiciiS NanKO . 

Ego Johannes Donno. 

Ego Petrtis Bembo. 

Ego Petrtis Macciamano . 

E20 Toannes x/Jderaldo . 

Ego Vitalis Vitaliano. 

Ego ,Andreas Michael , 

Ego Petrns Mauroceni . 

Ego DominictiS Bornafo . 

Ego Joannes Monecario . 

Ego Joannes Calvo . 

Ego Petrus Grecus . 

Ego Petrus Juflo. 

Ego Dominicus Contareni . 

Ego Vitalis Michael . 

Ego Dominictis Qiiirine . 

Ego Jobannes Feulo . 

Ego Joannes Muncianico . 

Ego Petrus Rttybolo. 

Ego Petrus Campulo . 

Ego Dominicus Calvo. 

Ego Pctrtis Sipilcieus . 

Ego U>fo Gonio . 

Ego Mauricialis Mauroceni . 

Ego Manifredo Matiroceni. 

Ego Petrtts Mauroceni . 

Ego Dominicus de Ponte . 

Ego Petrtis Greculo. 

Ego Vitalis Dondi . 

Ego Joannes Gorio . 

Ego Dominicus Gremani . 

Ego Stadio Praciolani . 

Ego Michael Papacilla. 

Ego Vitalif Ifirico, 

Ego Joannes Ctipo . 

Ego Fofcarus Michael . 

Ego Badoarius Bunoaldo . 

Ego Dominicus .A-^l^ani. 

Ego Maurus Maripetro . 

Ego Joannes Borboni . 

Ego Felix Barljaromani. 

Ego Vitalts Zopulo. 

Ego Petrus Carofus , 

Ego Domtnitut Regini . 



M 

A 



■44 



B 



EDII AEVI 

Ego Florentius Juliani. 
Ego Marinus de Borea . 
Ego Joannes Vaffallo . 
Ego Martinus hlanno. 
Ego Dominicus Botwaldo. 
Ego Leo Santido. 
Ego Henricus da Ponte . 
Ego Joannes Gttriani. 
Ego BonofiHo .Aurifex . 
Ego Joannes Gregorius . 
Ego Joannes Martinacus . 
Ego Petrus Marcello . 

Ego Faletro. 

Ego Dominicus Ruybolo . 

Ego D^minictis da Puteo . 

Ego Joannes Daurp . 

Ego Petrus Salomone. 

Ego Vitalis Calvo . 

Ego Petrus Michasl ds Capite Ri~ 

voalto . 
Ego Petrus Bonoaldo . 
Ego Pctrus Gradonicus . 
Ego Dominicus Baduari$ de Spitnli, 
Ego Petrus Carofus. 
Ego Stefanus Zopulo . 
Ego Marco Ciani . 
Ego Petrus Faletro , 
Ego Lto Betligno . 
Ego Dominicus Regini . 
Ego Gregorius Magno . 
Ego Dotninicus Vitali . 
Eoo Dominicus Calbo. 

o 

Ego Dominicus Qiiirino . 

Ego Stephanus Pontani , 

Ego Henrictis Vitaliano . 

Ego Mafinus Capellus . 

Ego Fujcari Gaujfoni . 

Ego Petrus Venerio . 

Ego Vitalis Majfiila . 

Ego .Andreas da Pu^^^o . 

De altero hominum generc , quo- 
rum femen ac nomen adhuc in Ita- 
lia perdurat , hoc eft de Zinganis , 
five Zingaris , praedonibus nempe pla- 
cidis , regiones noftras infeftantibus , 
infra erit mihi fermo in Diflertatio- 

ne 



45 



DISSERTATIO SEXTADECIMA. 



45 



B 



ne LfX. Je Siiper/lition. Nunc aliquid 
commentari jiivat de alia impiorum 
hominuni procella , quae Seculo XIV. 
in Italicorum finu oborta , Populo- 
rum opes exhiiufir, ingentefquc ca- 
lamitates attulit univerfae pene I- 
taliae : De ^tcciftatibus , inquam mi- 
littAm praedonum , quae ab Etrufcis 
Comp^ane , ab sliis Compagnie milita- 
rium virorum appellaban^ur . Comiti- 
vae etiam dicuntur in Literis Urba- 
ni V. Papae , & Gregorii XI. Scili- 
cet ubi quis Princeps aut Refpubli- 
ca fuum exercitum diflblvebat, mi- 
litcs tum equites tum pedites flipen- 
dio dcftiruti , fub aliquo capife ac 
duce convenientes , Societatem quibu- 
fdam Icgibus conftrifljm efFormabant. 
Hanc perditorum hominum colluviem 
rapina una nutriebat . Modo agrum 
unius Urbis , mod6 alterius invade- 
bant , praedam undique abducentesj 
domos igne vaftantesj feminas raptas, 
quafcumque vellent , fecum trahen- 
tes; viros autem captivos ad liber- 
tatem fuam pretio redimendam adi- 
gentes. C.ftella capta in folitudincm 
redigebantur : trepidabant & ipfae Ur- 
bes, VI m ac barbariem ejufmodi fi- 
cariorum veritae; neque alia plerum- 
que fuit eliminandae tam faevae tem- 
peftatis ratio , qu^m Legatis ad So- 
cietatem miffis pacifci cum iila, in- 
gentique data auri fumma in alienum 
folum propellere omnium inimicam 
gentem atque exlegem . Et fane con- 
flabant ii non raro exercitum uni- 
cuique formidandum , quo conflue- 
bant ex omni gente viri , Germani 
potiffimum , tum fex cunclorum ne- 
quam , & quilibet a patria fua nro- 
fcriptus, impunitate Scelerum & a- ! 
viditate praedae alleflus, ut file.im j 
calones, meretrices, & reliquum mi- I 
norum latronum vulgus. Unde vero \ 
eriginem in Italia acceperint nefan- | 



dae iftae Societates , fi petas : refpon- 
deo , falli Odoricum Raynaldum in An- 
nalib. EccIefiaQicis ad Annum MCCC- 
Llir. num. 5. dum icripfit, Mottrea- 
lem equitem Rhodium fuifTe primum 
[ocialium turmarum , quae poflea Italiam 
univerfam & Galltas diutiffime afflixe- 
runt , infelicifjimum Du&orem . Sed is 
excufandus, quod Matthaeum Villa- 
nium fequutus fuerit , qui paria tra- 
dit Lib. 3. Cap. 857. Ambo, inquam, 
falluntur; paecefferant enim alii tam 
deteftabili exemplo. Ut enim omit- 
tam Societatem illam praedonum , 
conflatam ex Italis & Catalanis , quae 
teRe Johanne Villanio Anno MCCCIL 
Graeciam fummopere afflixit; ut e- 
tiam praeteream alteram fimilem An- 
no MCCCXXII. inchoatam, ouae, 
uti idem Villanius fcribit Lib. 9. 
Cap. i8r. Senenfem agrum invafit, 
&" faceafi chiar/}are la Compagnia .' Lo- 
derifms Vicecomts Anno Chrifli MCCC- 
XXXIX. poft proclamatam pacera in- 
ter Venetos & Scaligeros, coa£lo e- 
xercitu ex militibus praecipue Ger- 
manis, a Maftino Scaligero dimiffis, 
D Mediolanenfi agro, atque Azoni Vi- 
cecomiti bellum intulit. Et haec fuit 
prima Societas in Italia ■• ita legitar 
in Additarnentis ad Hiflor. Cortu- 
fior. Lib. 7. Cap. 20. Tomo XII. 
Rcr. Italicarum. Suhdit Auflor ille: 
P>ob Italiae dohr & infamia .' San^um 
autem nomen Societatis a proditoribus , 
raptoribus , adulteris , & furibus , hodic 
occupatur . ISlon erubefcunt tam facrum 
nomen antiquis venerabile profiituere .' 
Lodenfii facinus feflarnrem nnn mu!- 
to pcft habuit Guarnerium Diicem , qui 
ex Germania in Iraliam diu ante 
profe£tus . copias Germanicas a FIo- 
rentinis & Pifiinis dimiflas confcri- 
bens, Anno MCCCXLII. immanem 
fenfim armatorum Sorietatem ronfla- 



vit; uti Piftorlenfis Hiftoriae Au£^or 

pag. 



47 ANTIJOJJIT. 

pag. 487. Tomo XI. Rer. Italicar. 
fidem facit ad Annum illum . Gual- 
vaneus de la Flamma Hifloricus fyn- 
chronus , Tomo XII. Rer. Italicar. 
pag. 1031. tradit, eflTormatam fuifle 
ejufmodi perditorum hominum Socie- 
tatem Anno MCCCXLI. quo tem- 
pore ( funt ejus verba ) congregati funt 
"vln fcelerati & pefliferi ex partihus Ji- 
lamanniae , ItaHae , Tnfciae , qui di5li 
funt Societas . Et fuerunt hontines ftne 
Jitgo , abfque Rege , abfque lege , viven- 
tes de rapinis , nv.Ui parcentes aetati . 
Hi fuerunt viri inflabiles , doSIi ad omne 
fcelus , Civitates & Cafira obfidentes . 
Audi & Chronicon Mutinenfe To- 
mo XI. ejufdem ColIe£lionis meae 
Rerum Italicar. ad ipfum Annum 
MCCCXLII. Magna Societas Germa- 
norum fa&a efi trium millium & quin- 
gentorum bellatorum equitum <^ plu- 
rium: ac mille puerorum , tneretricum- 
que , i^r inutilium aliorum caflra fequen- 
tium erat turba ingens . Vide & ad 
eumdem Annum Chronicon Ellenfc , 
& Annales Bononienfes , idem te- 
ftantes , iibi hujus Societatis duces 
primo fuifle traduntur He&or de Pa- 
nico , o~ Mararellus de Cu-:^ano , tum 
Cuarnerius Dux Teutonicus . Copio- 
fior in dies fafla illa graflatorum 
colluvies, ita ut appcllaretur magna 
Societas , Senenfes, PeruOnos, Arre- 
tinos, Ariminenfes, Caefenates, Mu- 
tinenfes, Regienfes , Mantuanos, a- 
liofque Populos miruni in raodum 
afflixit . 

Succeflere deinde aliae Societates 
ejufmodi praedonum , quarum duclo- 
res fuere Monrealis fupra memoratus , 
Narbonenfi in Gallia natus, & Mi- 
lcs San£li Johannis Hierofolymitani : 
tum Comes Landus , Comes Lucius , ',/f- 
nichinus, aliique ex Germania ad nos 
deveSli. E minore quoque Britannia 
per Romanum Pontificem accita pa- 



MEDII AEVI 48 

Airum diffimilis Societas, eodem Sae- 
culo ncfanda crudelitatis figna Cae- 
fenae ac alibi reliquit . Sed & ex 
ipfa majori Britannia Anglorum So- 
cieras in Italiam inve£fa lub Johan- 
ne ^itcuto ccleberrimo duce , varias 
<5c ipfa Provincias aerumnis cumula- 
vit, Mitto reliquas ex Italicis, Ger- 
manis, Hungaris , aliifque gentibus 

B confi.Jtas , quae identidem in Iralia 
puUulabant , ac per reliquum Secu- 
li XlV. nunquam praeda ac cedibus 
temperarunt. Benevenutus de Imola 
in Gommentariis MStis ad Puema 
Dantis, qui temporibus iifdcm flo- 
ruit , ad Cant. iz. verf. 74. in ex- 
clamationem iftam erupit : Proh do~ 
lor ! in haec tempora infelicitas mea me 
deduxit , ut viderem hodie miferam Ite- 
liam plenam Barharis ci^ Socialibus om- 
nium nationum . Hcic enim funt ^^ngli- 
ci , xAlemanni furioft , Britones bruti , 
Vafcones rapaces , Hungari immundi , 
Qjti omnes currunt in perniciem Italiae , 
non tam viribus , quam fraudibus cif 
proditionibus , Provincias va/iando , cir 
Urbes nobilifjimas fpoliando . Vidc Ex- 

D cerpta in hoc ipfo Tomo a me pu- 
blici juris fa£ta. Et quoniam malo- 
rum quam bonorum exemplorum a- 
pud corruptum genus hominum fre- 
quentior ac facilior eft imitatio : ne 
intra ipfam quidem Italiam conffi- 
tit nefandarum hujulmodi Societatum 
inventum . Earum fama ac felix pro- 
greffus vix Gallorum aures pulfavit: 
quum perditi homines ibi quoque 
in animum induxere Italicorum gc- 
fta aemulari . Itaque e variis genti- 
bus collecla ingenti Societate innu- 
mera mala Gallicis Populis intulere, 
immo & ufque in Hifpsniam fum- 
ma audacia penetrarunt . Thoroas 
Walfinghamus in Hiflor. ad Annum 
MCCCLVII. ait: Sub his diebus fur- 
rexit in Fr/ittci^ ilU famofa Societas » 

quae 



49 



DISSERTATIO SEXTADECIMA. 



euae Gens fine capite vocabatur : quae 
primo parva , pojlea magna aggreffa , 
magnam Franciae partem occupans fine 
lcgibus , expulfis vel /ubaBis locorum Do- 
minis , fubjugavit y erantque non tan- 
tum de una gente vel natione , fed de 
pluribus nationibus congregati. Famofa 
quoque apud Gallos cvafit Socletas •///- 
ia , & Societas Fortunae, uti apud nos 
Societas della Stella , Societas v^iba , 
Societas San&t Georgii &'c. Sunt qui 
putant , atque intcr alios Du-Can- 
gius in GlofTario Latino , ejufmodi 
Societatum aliquod exemplura Gal- 
liam dediflc , longe antequam ab iis 
mifera difccrperetur Italia ; Saeculo 
enrm XII. & XIII. apud Galios, Bel- 
gas , aliofque finitimos Populos e- 
merfere CotereUi , qui & Brabantiones . 
Hi Ruptuarii , ac Ruptarii , faepius 
appellati funt ( unde poftea Gallica 
vox Roturier ) praedones nempe ex 
rure potiflimum coUefli , qui pro- 
vincias populabantur . Hanc in rem 
multa coaccrvavit ideni Du-Cangius . 
Verum fi quid video , turmae qui- 
dem praedabundae fuerunt Ruptarii ; 
fed inter eas ac Societates militum 
in Italia natas, plurimum difcrimi- 
nis interceflit . Neque enim ii un- 
quam in exercitum juflum , neque 
fub magni nominis Duce coalucrunt, 
neque de uno in alterum Comitatum 
progrefli , Principibus ipfis metum 
incuffere, Urbefve ad deditionem aut 
redemtionem coegere : Sed turmatim 
procedentes , latronum more , in pri- 
vatorum cafas & opes faeviebant . 
Quod fummum eft, ii profe61:6 graf- 
latores fuere , fed ruftici , facileque 
a militibus vincendi . At focietates 
Italicae pleraeque e veteranis mili- 
tibus cogebantur , & in exercitum 
immanem crefcentes, aut fibi aut a- 
liis ( hoc efl; ab aliis condufti ) bel- 
la fortiflime geflerunt . Quarc nihil 
Tem. III. 



50 



B 



D 



veri videtur fimilius , Italica cxera- 
pla peperifle in Galliis eodem Secu- 
lo XIV. alias ejufdem furoris ac la- 
trocinii Societates , quarura etiam 
mentionem habemus apud Matthaeura 
Villanium. Veriim peftis haec in I- 
talia eodem Seculo, quo nata eft, 
etiam evanuit. Ncmpe foedera Prin- 
cipum & Urbium , aut aurum obla- 
tum , illorum furori finem fecit. 

Alteram nunc juvat commemora- 
rc alterius generis notiflimam , fimul- 
que gravem antiquis Saeculis , fed 
nunc ignotara fermc apud Italos & 
paene cxtinftam . De Lepra loquor, 
omnium foediflimo morbo , quo im- 
munes abibant , aut liberabantur ( fi 
Archigeni vetultiflimo Medico fides) 
qui leviflimo antidoto fe fe munie- 
bant , hoc eft qui fe fe evirabant. 
Natale ilJius folum Aegyptus , Pa- 
laeftina, Syria, aliaeque Orientis re- 
giones fuiffe videntur; five quod pef- 
firnam illam fcabiem aqua , aer, aut 
alimenta fponte generent, nutriantve: 
five quod mundiciem minime curan- 
tcs Populi femel inveftam luem ( ut- 
pote quae contaQu , non fecus ac 
vulgaris fcabies & peftilentia, trahi- 
tur ) vigere finant, fortafie vermicu- 
iis venenofis eam gignentibus , &. 
per hominum incuriam ex infe^tis ia 
fanos repentibus. Theodofio M. im- 
perante floruifl^e creditur Marcellus 
Empiricus . Hic Cap. jp. fui operis 
fcribit : Ekphantiafis morbus ejl yAe- 
gyptiorum Populis notus , nec tnntkm in 
vulgus cpctremum , fed etiam in Reges 
ipfos frequenter irrepfit . Et de Lepro- 
fo quidem loquens Gregorius M. Pa- 
pa Lib. 2. Homel. ^p. in Evangel. 
de ipfo ait : Qjiem den/is vulnerikus 
Elephantinus morhus per msmbra foeda- 
verat. Satis liquet , vel ipfius anti- 
quiflimi Mofis aevo, ac per Secula 
lublequuta , & Clvrifto Domino i« 

D terris 



51 ANTfOJJIT. 

terris agente , ejufmodi morbo la- 
boraffe non paucos e Judaeis. Gre- 
gorii quoque Turonenfis aetate ea- 
dem peftis Palaeftinae Populum di- 
vexabat : defcribens enim Jordanem 
iluvium Cap. 17. de Gloria Mart. lo- 
cum indicat, /» qt>.o nunc Lepro/i mun- 
finnt»? . Infra addit : D? puhlico , duM 
sbi commorati ftierint , vicltnn accipittnt : 
fanati au.tem ad propria difcedunt . Por- 
ro obnoxii Leprae fuerunt Chriftia- 
ni etia'Ti Occidentis per plurima Se- 
cula. Sive Iraliam , five Germaniam , 
Galliam, aut Britanniam fpecles. Sin- 
gulae iflae regiones Elephantiafi ( fi 
tamen idf=m omnino morbus eft ) cor- 
reptos homines non paucos fovebant : 
quod minime teRibus confirmandum 
duco , quum proftent Afla San6to- 
Eum a Patribus Societatis Jefu An- 
tuerpiae colle£la , celeberrimum ac 
fumme utile Opus , ubi Leoroforum 
exempla in omni regione & cunftis 
paene Saeculis occurrunt. Proinde 
Fidelium Caritas olim miferis Le- 
profis hofpitalem domum a reliquis 
fejunclam parare confuevit. Sic apud 
Alamannos Sanftus Othmarus Ab- 
bas , apud Gallos NicoLus Abbas 
Corbejenfis, ut alios taceam , hofpi- 
tia ejulmodi aediticarunt . Xenodochiurn 
quoque Leprofortttn commemorat idem 
Gregorius Turonenfis Lib. de Gloria 
ConfeflTor. Cap, 8<5. In Italia vero 
vix ulla erat Civitas, quae non a- 
liqucm locum Leprofis deftinatum 
haberct, ubi publicis eleemofynis pau- 
peres eo morbo tafli alebantur. Et 
quoniam apud omnes Populos cave- 
batur, ne fe fe Populo fano Leprofi 
immifcerent, ipfique Ecclefiae Prin- 
cipes aequum id ac neceflTarium non 
femel cenfuere : propterea fere fem- 
per extra Urbes ftatuebatur illorum 
Nofocomium . Non aliunde natum 
r.omen LaTX^retti^' ca enim loca Le- 



B 



C 



MEDII AEVl 52 

A proGs , non ver6 Pefie correptis in- 
fiituta primo fuere , & nomen po- 
ftea translatum fuit ad domicilia, Pe- 
fte affiatis infervientia . 

Mutinae extra Portam Bononien- 
fem adhuc vifitur hofpitalis domus 
Sanfli Lazari , ubi olim recipieba- 
tur infelix hoc hcminum genus. Au- 
di quid habeat Statutum Reipublicae 
Mutinenfis , manu exaratum Anno 
MCCCXXVIT. Lib. 2. Rubric. 50. 
DoniKS c?" Hofpitalis San ?/ Ln^ari ftt 
ftib poteflate Communis Mutinae , (^c. 
Et fi aliqtia perforia de DifiriHtt Mu~ 
tinae efflceretttr L'profa , c^ pvopter pau~ 
pertatem non poffet habere pecuniam , pro~ 
pter quam recipitur in domo San&i La~ 
^ari , Cominune illius Piebatus , de qtta 
fjfet illa perfona recipienda , debeat fol- 
vere diflo Hofpitali pro dicla perjone 
decem Libras Miitinae . Ita Hierofo- 
lymis , ac in aliis Civitatibus Le- 
prolorum Nofocomia ^ Sanffo Laz^a- 
ro nomen accepere : idque adeo late 
invaluit, ut ipfi Leprofi Lazari ap- 
pellarentur. E Vita Sj.nfti Athana- 
fii Epiicopi Neapolitani, edita Part. 
11. Tomi II. Rer. Italicar. fcripta k 
Petro Subdiacono Neapolitano fub 
finem Seculi k. Chrifio nato Noni , 
fortalfe deducas , iis quoque temDO- 
ribus Lararorum nomen in ufu fuiffe. 
Laudat ille Urbem N apolitanam , 
in qua etiam indigenae & inquHini , 
non circumeundo dornos in peregrinorum 
habitK fiipem puhtice expetunt • fed lo- 
co , quo commorantur , omnia neceffaria , 
qiiae deftderant animo , abundant-fjimc 
percipiunt . Ideft , non peregrini tan- 
tum inopes , fed & inquilini egeni, 
elefmofynis Fidelium provide fuften- 
tantur. Addit : Et juxta praeceptum 
Dominicum praediclae Urbis accolae po- 
tius La^aros quaeritant , & exhibent 
/ar^ius , quibus tndigent , qvani inopes 
I affluentum inquirant opes . Hifce ver- 

brs 



O 



5!« 



DISSERrATIO 

bls credefe par e(l, deHgnatos fuifie 
Lepra infe^ios, quos Neapolitano- 
rum cnritas quaeritabat , ut in eos 
efFunderet luae milericordiae dona . 
Tibi tamen liceat accipere Lazaros 
iftos pro qiiocumque Paupere ad i- 
mitationem Lazari Evangelici. Aliis 
vero temporibus , aliifque in Urbi- 
bus, publicae fanitatis cura, ac plu- 
rium tutela , in cauflfa fuit, cur Le- 
profis aditus in Urbes negaretur , ne 
fcilicet eorum contagio detrimentum 
reliquis fanis adferret. Idquc confti- 
tutum ab ipfo Deo Levitici Cap. 
XV. verf. 4(5. Neque fecus faflum 
Mutinae, uti conftabit ex altero Rei- 
publicae ejufdem decreto Lib. 2. Ru- 
bric. 61. Nullus tabemarlus hgfpitator , 
ncc al/qua alia perfona tetieat , vel te- 
nere permittat atiquam perfonam Lepro- 
fam i» domo lua / nec Leprofi fiare 
po(Jiijt , nec debeant itt Ci^virate Miiti- 
nae , vel in Bitrgis , vel vsrtire aliquo 
tetnpore in Civitate , vel in Burgis , 
iiiji in He 'domada Santia . Et quia 
ne ipfi quidem Parochi audebant com- 
municare cum periculofa hac f^ente , 
ipfa ver5 fpiritualibus oracfidiis» de- 
flituta merit6 fuam fortem doiebat , 
\ Romanis Pontificibus ftatutum eft , 
ut eis proprium Parocham habere 
liceret. Ad haec, uti ex Lege 176. 
Rltharis Langobardorum Regis con- 



SEX rADlCTAlA. 



B 



54 



D 



ftai:, Leprofi ex Urbibus expeileban- 
tur, foli deinde habitare coafti , & 
tanquam capite diminutis, rcs fuas 
alienare, aut donare non licebat. Si 
qtiis Leproftts ( futit verba Legis eju- 
fdcm ) fiierit effe&us , t^ cognittini fae- 
rit Jttdici & Popitlo , quia certa ftt 
veritas , & expulfiis fit <i Civitate , 
vcl a cafa ftia , ita ut folus inhabi- 
tet &c. Quod fi miferi panem men- 
dicare cogebantur, mcs fuit Jion ac- 
cedere ad fanos , {t^ ftrepitu cuju- 
fdam ligni fuae neceffitatis confcios 
facere longe pofitos. Proinde Au6tor 
Mamotrccti commemorat inflrumen- 
tum ligneum cttm duahus , vel tribus 
tabellis, quas concutit Leprofm quaeren- 
do pariem. Una infelicium fpes fita 
erat in lotione frequenti . quam ia 
fiuviis 2C rivis aquae purae exquire- 
bant . Ex hifce rivis uni decurrenti 
per Aftenfem agrum propterea no- 
men inditum olim fuit Rhms Lepre- 
fortm, uti patebit ex Diplcmate fpe- 
6lante ad Monafterium Aftenfe Mo- 
nachorum Ordinis Sanfii BenediCli , 
fitum duobus pafTuum millibus ab 
Urbe illa ad fluvium Tanarum . Eo- 
que lubentius Diploma illud profe- 
ro, qu6d nullam viderim Coenobii 
illius mentionem apud Mabillonium 
in Annalibus Benedi^^inis. 



Bereng^rii IL & Adelberii Italiae Regutn Dlploma, per quod 

Raitnberto Abbati Aftenfjs Monaiierii San£lae Mariae 

ornnia privilegia coQfirmant , Anno 5)52 



IN ncmine fanBe &■ individue Tri- 
nitatis. Berengarius & ^delbertus 
divimi favente gratia Reges , fanclis 
ac veneyabilibus locis munus noflre be- 
nignitatis largirmr proficivum , C^ ipfe 
in prefenti jecuto &" in futuro minime 
ambiguum . Idcirco omnium fidelinm fan-r 



&e Dei Eccleftae , noflrorumqtie pvefen- 
cium filicet ac futurorum cornperiat in- 
dufiria , qitaliter qucdque Dei amore , 
noftreque anime renicdio , o"^ interventu 
ad pcticionem Epifcopi Burningi,- no- 
/irique diteBi fidelis , per hoc nofirum 
^recepttim confirmamus & corroboramus 
D z. cuidam 



55 ANTIOUIT. 

mldam Cenobio , qmd dichur .Agxn- 
nts , qiiod videtur effe conflruffum in 
honorem Beate Dei Genitricis Marie , 
citn^as res & familias inibi pertinen- 
tes cum omnibus fuis peytinenciis . Vi- 
dclicet cum terris coltis &■ incoltis , 
vineis , campis , pratis , pafcuis , fil- 
'vis , glareis , pifcariis , aldiis CT al- 
diabus , molendims quoque , aquis , a- 
quarumque decurfibus , fervis c^ ancil- 
lis , ac utriufque fexus familiis , <j^ 
tur/i omnibus , que dici , vd nominari 
pojfunt ad prefatum Cenobiura in inte- 
grum pertinentibtis , ut habeat , tcneat , 
ac in eternum perfruatur , omnium ho- 
minum contradiclione remota . Inftiper 
eoncedimus , donamus , ac largimur , pre- 
fato Cenobio ambas ripas fiuminis Ta- 
nagri cum duodecini pedibus juris noflri 
Regni pertinentes , noftreque Corti , que 
I^onis nuncupatur , nominative in eo lo- 
co, ubi ipfum fliimen influit in Rivum 
Leproforum , c^ in Rivum Auzani ; 
atque decurfionem ipfius flaminis ad pcr- 
tum confiituendum , & quicqtiid noftre 
publice parti aut Corti jam dicle Nonis 
pertinet aiit pertinuit j videlicet porto- 
naticum , palificaturam , Theloneum , Ri- 
faticum , navium ligaturam, omnemque 



MEDIl AEVI 5^ 

A publicam exaEiionem , prefato venerabill 
Cenobio , pvout jufle & legaliter pnffu- 
mus , concedimus , ac modis omnibtts per- 
donamus . Et ticeat jam diilo Mona- 
fterio infra prediiiam decurftonem ipfius 
fluminis determinare habere pijcacionem 
CJ^ raolendina conflittiere . Precipientes 
infuper jubemus , ut nullus Dux , Mar- 
chio , Comes , Vicecomes , Sculdafius , aut 
aliqua magna , parvaque perfona noftri 
Regni , prelibatum Cenobium , aut Ab- 
batem , qui nunc ibi efl ordinatus no- 
mine Raimbertus, atit in antea qui 
ordinatus fuerit , atit Monachos inibi 
Deo fervientes in aliquo moleflare attt^ 
dijveftire prefumat . Si qiiis ergo hoc 
noflrum preceptum infringere attempta- 
verit , fciat fe cor,7pofiturum auri optimi 
'C Lilras quingentas , medietatem Camere 
noflre , & medietatem /am di.To Cenc- 
bio , ant t/f,''bati , aut Monachis inibi 
Deo fervientibus , ci^ malediilionem Dei , 
fueque genitricis Marie habeat , ci^ cum 
Juda proditore porcionem in evum per- 
cipiat . Qiiod ut verius credatur , dili- 
genciufque ab omnihus ehfervetur , ms- 
nibus propriis roboramus , anul» nofiro 

D , fubter jufftmus infigniri . 



Signa benignijfimorHm 




Berengarii lir ^4delbem 
Regum . 



Johannes Cancellarlus ac Vicarius IVidonis Epifcopi & ^rchicancellarii Rcgum 
eorumdem . 



Data Quinto Idus Septemhris , .Anno Dominice Incarnationis DCCCCLIL Regni 
verb Berengarii & ^Adelberti Regum Tertio , Indicilone XI. 



i^&um Papiae feliciter . t/fmen . 



(^uod 



«*.--.;. 



57 D7SSERTATI0 

Quod mirere, immo vix credas, 
Anno MCCCXXf. in Gallia teterri- 
mam conjurationem iniere Leprofi 
cum Judaeis, ut immiflb in puteos 
& fontes veneno, omnes Chriftianos 
aut Jepra inficerent, aut de medio 
tollerent. Rem narrat Bernardus Gui- 
donis in Vita Johannis Papae XXII. 
Par. II. Tom. III. Rer. Italic. Nar- 
rant & alii . Quare multi ex iis i- 
gni traditi fuere : reliqui tn Leprofa' 
rils coUocati . Quid ver6 inter Oc- 
cidentis Populos Lepram olim tam 
longe lateque dilTeminarit , ac diu 
innutrierit , fi conjefturam proferre 
licef, illud mihi fuiffe videtur, quod 
Chriftiani Europei in Orientem Re- 
ligionis aut mcrcaturae caufsa fre- 
quentes navigabant, Scnulcrum Do- 
mini vifitaturi, aut merces commu- 
taturi, atque inde avefturi aromata 
praecipue ex Aegvpto. Sibi ver6 non 
cavens vulgus k Lcprofis eorum lo- 
corum , fecum in Italiam , atque in 
alias Occidentis oras moibam eum- 
dem convehebat . Verum poftquam 
peregrinatio illa h duobus Saeculis cef- 
favit, & aromata pauca ex Aegypto 
petuntur, fublato cum Leprofis com- 
mercio, Leprofi quoque in Occiden- 
te rari eflfe coepcrunt, & paene dixi 
ruUi apud nos fe vifendcs exhibent. 
Qiiod quidem nunquam a regionibus 
noftris ahfuit , & nunquam abfutu- 
rum unufquifque novit , periculum 
eft contrahendae Peftilentiae. Quoties 
terribile iftud malum Populos Euro- 
peos exngiraverit, ac centena ipfa 
hominum millia fuftulerit, praecipue 
Anno MCCCXLVIJT. ne propiora 
tempora memorem , Hiftoria pafTim 
prodit. Verum fi rem accurate pen- 
femus, uti jam monui in Traftatu 
de Rcqimin. Pejlilentiae , concordes u- 
num ftatuemus, videlicet poflTe qui- 
dem in Europa Chriftiana epidemias 



SEXTADECIMA ; 



58 



B 



C 



D 



non aliunde importatas oriri , quae 
contaSlu propagentur , & funeribus 
impleant Urbes : veram tamen Pefti- 
lentiam numquam apud nos futuram, 
nifi ex Turcarum ditione ad nos de- 
vehatur. Aegyptiaca praefertim Pro- 
vincia teterrimum hunc morbum fem- 
per alit , & in reliquas Turcici Im- 
perii plagas dirfundit, quum tantam 
luem Populus ille, ftulta fati inde- 
clinabilis opinione fedu£lus , nihil 
arcendam curet . Indc ergo nobis per- 
petuo timendum . Peftilentia carebi- 
mus, fi ab iis , eorumque mercibus 
diligenter cavcbimus. Diverfus autem 
a Lepya fuit, Ignis facer , quo morbo 
etiam per plurima Secula una cum 
aliis Chriftianorum Provinciis labo- 
ravit Italia. Ejus antiquitatem con- 
firmant verfus Lucretii, Vergilii, Se- 
necae Tragoedi , qua de re legendus 
Mercurialis Lib. 4. Cap. p. Variar. 
Leftion. ut alios praeteream . Necef- 
fe eft longe lateque olim excurrerit 
ifta quoque immanis aegritudo; nam 
quum Viennae in Gallia Narbonenfi 
quidam pii homines Seculo XII. ad 
ejufmodi aegrotos recipiendos Nofo- 
comium fub nomine San6ti Antonii 
Abbatis inftituiffent , eifque infigni 
Caritate opitularentur , fenfim reli- 
giofus Ordo Antonianus invaluit, i- 
taut in plerafque Galliae , Italiae , 
atque aliorum Regnorum Urbes eju- 
fmodi inftitutum pertranfierit , 8c con- 
ditae fuerint Ciritatis Chriftianac ae- 
des in folamen Igne Sacro taclorum . 
Vifitur adhuc Mediolani, vifitur & 
Bononiae,& Mutinae Templum San- 
£li Antonii, eidem olim pietatis of- 
ficio dcftinatum ; vifuntur & alia a- 
libi . Praeterea noftris quoque tem- 
poribus viget apud Italos non mor- 
bus quidem , fed morbi nomen; o- 
minsntes enim alicui terribile ma- 
lum> in eum deprecantur il Fuoco di 

Santo 



5^ ANTI^UIT. 

Santo ^ntonlo , Audi interea Sigebertum 
in Chronico ad Annum MLXXXIX. 
tAnnus , ait, peJlHens , maxime in Oc- 
cidentali pavte Lotharingtas , ubi multi 
facro Igne interiora confttmente coinputre- 
fcentes , exejis membris inflar carbonum 
nigrejcentibus , aut miferabilitcr moriun- 
tur , aut manibus v^ psdibus putrefaBis 
truncati , mijerabiliori vitae vefervantur : 
multi verb nervorum contraBione diftorti 
tormentantur . Ejufmodi autem morbo 
afflati , quo potiflimum afflifia ed 
Gallia Saeculo XII. ( quanquam ne 
praecedentibus quidem caruerit ) ^r- 
flentes appellabantur , quippe fibi vi- 
debantur velut igne correpti qui per 
eorum merabra ferperct. Herpetem non- 
nuUi ex antiquis appellaffe creduntur 
hunc morbum j fed fortaffis Herpes 
ab Igne facro diverfus fuit . In Vita 
Sanftae Dympnae Virginis, num. p. 
apud Brllandianos haec habentur : 
Habet Ignis ille apud %Archiatros plura 
nomina, Dicitur quippe Ignis Sacer , I- 
gnis Perficus , &' Ignis Infernalis . Et 
ejl qui Eflher dicitur Graeco vocabulo , 
lioc eft titie. Erat autem diverfus 



MEDII AEVI €6 

A morbu'; San£li Lazari , hoc eft L^pra , 
a morbo Sanfti Antonii, five ab I- 
gne Sacro, uti prodit Hiftoria Mifcel- 
la Bononienfis ad Annum MCCCC- 
XLVII. ubi ait, violatores Templo- 
rum in direptione Urbis Placentinae 
a Deo punitos. i/ld alcttni foldati ven- 
ne il male di Santo ^Antonio , ad alcu- 
ni il male di San Lar:~ero . Utraraquc 

B vero luem contagione fuiffe commu- 
nicatam fanis, opinari jure pofTumus. 
Gratiae ver6 habendae optimo Deo, 
quod fcnfim defierit utraque , ita ut 
aut nullum , aut admodum raros ii- 
fdem contaminatos Italia afpiciat . 
Verum ne noftrae quidem aetati fuae 
defunt aerumnae , quando a daobus 
Seculis in Europam illata eft Vene- 
rea lues, antiquis tam.en , ut infra 
animadvertemus in Diflert. XLIV. 
non ignota, cujus incommoda qualia 
fuerint, ac fint fupervacaneum eil 
meminifle. Ceflarunt morbi illi hor- 
ribiles fane* fuccefiit hic alter lon- 
ge tamen mitior, & iis , quod plus 
eft, ferme unis fervatus, qui volen- 
tes in vitia ruunt. 



DE 



D E F I S C O 

E T 

C A M E R A 

REGUM, EPISCOPORUM, DUCUM 

A T Q. U E 

MARCHIONUM 

ITALICI REGNL 

DISSERT ATIO 

DECIMASEPTIMA. 



6^ 



66 



s:!3sa5ZZ9 



assfi&te»»^ 



DISSERTATIO 

DECIMASEPTIMA. 




X quo Rcges effe 
coeperunt, Fijcus 
etiam , non no- 
mine quidem , fed 
re emerfit , vi- 
guitque perpetuo . 
Eo autem nomi- 
ne i Latinis , 
poftquam Imperatores rerum potiti 
lunt, Sacciis, idefl: marfupium, five 
Acrarium Principis defignarus eft , 
ut hi pecunia Reipublicae diftinguere- 
tur, quac Plinio juniore tefte ,.4era- 
ritim appellari perrexit . Saccits hoc 
fenfu adhibetur k Sanfto Auguftino 
& aliis . Fuit fuus quoque Fifcus 
Langohardis , Francis, aliifquc Re- 
gni Italici Regibus: atque illuc in- 
ferebatur aurum & argentum , tum 
ad Palatii fplendorem fuftinendum , 
tum ad tutekm Regni , aut ad belli 
neceflltatcs , aliave publici regiminis 
munia opportunura . Saepe in Legi- 
bus Langobardorum Regum occurrit 
CjiYtis Ri-gia , Ita ii Fifcum appella- 
bant. In Lege 157. Rotharis : Si 
intentio ftierit contra Curtem Regis . In 
158. Curtis Regia ipfas dnas tmctas 
fttfciptat. In 185. componat pro ciilpa 
in Ctirte Regis Solidos centtim . Sunt 
& alia plurima loca ejufmcdi. Sed 
& Palatii voce interdum funt ufi 
Langobardorum Reges , uti habetur 
in Privilegio Aiflulfi conceffo Mo- 
nachis Nonantulanis , k me edito 
Part. II. Tomi I. Rer. Italicar. pag. 
Ton}. IIL 



B 



D 



ip^. Praeterea fi vera funt Privile- 
gia duo, unum Hilprandi, alterum 
Ratchifii Regum , quae Campius in 
Appendice Tomi I. Hiftor. Ecclef. 
Placentinae evulgavit , ibi quoque 
pro Fifco memoratur Palatium . Fran- 
ci vero interdum Curtis , faepe Pala- 
tii nomine idem fignificarunt . Sacpe 
etiam ufi funt vocabulo Fifci. Caro- 
lus Magnus in Privilegio concefTo 
ApoIIinari Epifcopo Regienfi Anno 
DCCLXXXI. apud Ughellium , poe- 
nam illud violantibus indicit, me- 
dietateriii Paiatio noflro , medietatem Ec- 
cleftae , ctti vim inttidt , perlolvendam . 
IUud tamcn minime difTimulandum , 
perquam raro in Diplomatis Caroli 
Magni & Ludovici Pii poenara vio- 
latoribus indici , neque interdum ca- 
rcre fufpicione, quae eamdem com- 
plefluntur. Sed ab eorum SuccefTori- 
bus Palatii vocabulum ufurpatum fre- 
quentius fuit, uti illorum temporum 
Diplomata produnt, ^ quibus aliquot 
nondum luci reddita in Eruditorura 
commodum evulgare nunc lubet. Lo- 
tharius ergo Primus Auguftus eam 
vocem & ipfe adhibuit in Privile- 
gio, quod mihi fuppeditavit Tabula- 
rium antiquifiimi Parthenonis Tici- 
nenfis Sanftae Mariae Theodotae , 
nunc della Poflerla . Praeferebat mem- 
brana afpeftu primo notas omnes 
autographi monumenti . Sed , fafeor, 
enatam mihi fufpicionem aliquara 
dubiae fidei nondum fatis detergerc 
E po~ 



S-j Af^TlQJJlT. MEDII AEVI d8 

potui , quum tot barbarifmis ac fo- lAj in fine fcriptum cft ai -vKem ^g',- 
lecifmis ftilus fcateat : h. qua collu- j marl , pro ^gilmari ■ Sc Clotharli pro 
vie cavere fibi folebat corum quoque j , Hlotharii . 
Auguftorum Cancellaria . Praeterea I J 

Pfivilegium Lotharii I. Imperatoris, quo Afiae Abbatiffae Monafterii 

Ticinenfis Sanftae Mariae, cui nomen Tiieodoiae, concedit 

terram pofitam inter murum & antemurale 

Civitatis Ticinenfis, Anno 835^. 



I2V nomine Domtni nojlri Jefu Chri/li 
Dei aeterni. Hlotharius divina oriii- 
nante providentia Imperator .Augujlus &c. 
Igitur omnium Jidelium Jancle Dei Ec- 
ttefie noflrorumque cognofcat folertia , 

qualiter nomine ^fia ^bba 

de Cenobio, quod dicitur Theodote, quod 
efl facJum in honore Dei Genetricis , 
femperque Virginis Marie degens fub re- 
gula eximii jan&ifjimique Patris Bene- 
di&i , petiit piam celfitudinem noflram , 
ut ob Dei reverentiam , CJ^ anime noflre 
mercedem , ad augmentum utilitatis eju- 
fdem fan&i loci , & fupplementum ne- 
eejfttatum ihidem Deo famulantium , quae- 
dam Terra ibidem neceffaria inter mu- 
rum Civitatis & antemuralem conferre- 
mus . Cujus petitionem nos anime noflre 
mercedis proftcuam recolentes Itbenter an- 
nuimus , effe3uofaque deliberatione pe- 
renniter manfurum , ac nofira au&orita- 
te perjecimus ^ Jed ut Jutura per tempo- 
va nullam rejragationem inde quis in- 
ferre audeat , C^ rerum conlale ratio- 
nem, & ipjts ad/acentiis in hac nojlra 
aucforitate inferere decrevimus .' Terminia 
vero de prejata Terra hec Junt : de fu- 
feriori capite Porta , que dicitur Ma- 
renca , ujque ad Turrim ipfius Mona- 
Jlerii , ubi eft Oratorium in honere San- 
fli .Archangeli Michaelis , cum ingrefp- 
bus & egreffibujque in via publica . In- 
Juper etiam ex jwteriori parte Turris 
jam diile ujque territoria Monajlerii 
Jaepe dicii'' dt nn» latert Terra ipjtus 



B 



D 



Monajlerii , de alio latere via publicM 
httbet in longo pedes numero LXXX. O" 
VIII. & in lato pedes XXIX. Petiit e- 
tiam Serenitatem culminis nojiri , ut & 
commutationem , quam noflra au&oritate 
Je prejata v4bbatifja , nec non C^ Teut~ 
berga de res Saniiae Mariae Jemper 
Virginis de Juprajcripto Monajierio Dea~ 
do Ci^ Monaflerium novum , que efl Ji- 
tum in honore SanHe y^gathe , congruam 
commutationem ac rationabilem Jub pre~ 
Jenti nojira au&oritate coy^firmaremus , ac 
firmijjtmo jure ex utraque parte robora~ 
remus , Jtcuti & Jecimus . Precipientet 
ergo jubemus , ficuti &" perenniter man- 
furum volumus , ut nemo fidelium no- 
flrorum parti prejcripti Monaflerii de his 
omnihus rebus quolibet tempore nullam 
inferre praefumat moleftiam aut contra- 
rictatem , Jed Jub omni integritate , fitut 
ibidem i nobis concejje Junt , C^ a no- 
flra au&oritate condonate perenniter ibi 
in utilitate ejujdem Monajterii abjque 
cujuslibet refragatione , aut qualibet in- 
quietudine permaneant . Si quis vero con- 
tra hujus noflri Precepti Jecuritatem vio- 
lentiam altquam , vel occajtonem injerre 
temptaverit , Jciat Je compojiturum auri 
obtimi Libras LX. medietatcm Pala- 
tio noftro , C^ medietatem parti eju- 
Jdem Monaflerii . Et ut haec noflra au- 
&oritas pleniorem in Dei nomine obti- 
neat vigorem , manu propria Juher fir- 
mavimus , C'" anuli noftri imprefftone 
jujjirnus injtgniri . 



6p DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 

Signum 



70 



I 1 S Hlotarli ferenijfimi .Augufii , 



Dru^emims Subdiaconus atque Notarius ad •vicem ^lgimari vecognevit , 

Locus Sigilli ijt cerei dcperditi. 

Data Pridie Nonas Majas , ,Anno Chrifio propicio Imperii Domni Clotharii pii 
Imperatoris XIX. Indii7ione II. 

%/iBum Papia Palacio Regio , in Dei nomine feliciter . ,/fmeH , 



Carolus quoque CraflTus Palatii vo- 
ccm , ad defignandum Fifcum , non 
femel ufurpavit, quanquam & aliis 
vocabulis ufus interdum deprchcnda- 
tur . En tria illius Diplomata , h 
quibus priora duo autographa adfer- 



A, vantur in infigni Tabulario Mona- 
chorum Benediftinorum Santli Sixti 
Placentiae : tertium ver6 h Tabula- 
rio Canonicorum Parmenfium hau- 
ftum eft. 



Caroli Crafn Itallae Regis Mundiburdiura, feu Prote£lio concefla 
Leoni Glerico Liutuardi Epifcopi, Anno 880. 



IN nomine SanSlae & individuae Tri 
nitatis . Karolus divina favente clc~ 
mentia Rex . Noverit igitur omnium fi- 
delium noflrorum praefentium fcilicet i^ 
futurorum induflria , quod quorumdam 
fidelium noflrorum rogatu cuidam Cleri- 
co , nomine Leoni , Liutuardi Epifcopi 
noflri rogatu , conceffimus , ut res fibi 
jure debitas tam de Jucceffione paterna , 
quamque materna , vel ea , quae poflea 
vel comparando , vel commutando , vel 
quolibet alio ingenio juflo legalique /u- 
ilicio adquifivit , vel deinceps adquirere 
fotuerit in mobilibus & itnmobilibus , 
Cr utriufque fexus familiis , fub noflro 
recipiamus Mundeburdo . Infuper doneo 
vivimus , illi de noflra terra unam le- 
gittmara perticam , una cum moralea co- 



Bl herente perpetualiter poffidendam . Et 
juffimus ei hoc noflrae auiioritatis Prae- 
ceptum inde confcribi , per quod decerni- 
rnus atque jubemus , ut ft aliqua queri- 
monia ex his omnibus adverfum fe hor- 
ta fuerit , quae fibi damnofa apparuerit , 
ut liceat fibi fuoque ,Advocatori ad p!a- 
citum waidare . Et ut nullus Reipubli- 

cae Minifler atideat infra fuas 

ingredi caufa pignorandi , aut aliquam 
molcflationem inferendi . Qjticumque . , . 
.... fecerit , fciat fe compofiturum . . . 

millia Mancoforum auri obri^i , 

medietatem fibi , fuifque heredibus , C^ 
medietatem Palatio noftro. Et ut hoc 
neflrae au&oritatis Praeceptum firmum 
(ir flabile permaneat anuli noflri im- 
preffione jujfimus figHlari . 



Signum 




Kareli ferenijfmi Regis 



E z 



In- 



■7^ ANTJOJJir. MEDII AEVl 72 

Jnqiilrlnus Notarlus ad vkem Llutwardl ^ychkancellaru recognovh & fubfcripfit . 

Locus Sigilli cerei ^ exftantis cum effigie Caroli. 

Data Kalendis Februarii , ^nno Incarnationis Domini noflri Jefu Chrifli DCCC- 
LXXX. Indidione XIlL ^nno voo Regni Regis Karoli in Francia IV. in 
Italia I. 



Ejufdem CaroH Craffi Imperatoris Diploraa, quo Hermingardae Nepti 
fuae confirmat omnia illius bona & jura, Anno 887. 



IN nomine SanHae & individuae Trt- 
nitatis . Karolus divina favente cle- 
mentia Imperator .Attgtiftus . Si dome/ii- 
corum noflforum praecipue curam geri- 
mus , divina praecepta nihilominus con- 
fervamus . Proinde noffs volumus indtt- 
flriam omnitim fidelium nojlrorum tam 
pracfenttHm quam <^ futurorum , dile- 
clam Neptem ncftram Hermingardam 
ad nos Winigiftvm fidelem fuum direxif- 
fe, noflram per eura dementiam obfe- 
crans , tit ficut ei de proprietattbus fuis , 
jiliique fui , Chibhleim perdonavimus , 
ita noflro Praecepto flabHitum fore cen- 
Jeremus . Cttjus petitionem bcniqns fufci- 
pientes affeclu , fufftmus hoc nojtrae au- 
£ioriiatis Praeceptum fieri ^ per quod ilt-i 
filiocjue fuo Hiudowico, nepoti fci- 
licet noftro, & Sororibus ejus inte- 
■perrime re/iituimiis ^ con/trmamus unt- 
verfas proprietates i^ familias , quas di^ 
vae memoriae Hludowicus Auguflus-» 
genitor ipfms ad proprietatem illi in j 
quocumque loco contulit , & quicquid ex \ 



A 



B 




diverfis partibus tam in Italia quam 
Burgundia vel Francia , legali ordine 
& hereditario jttre ipfi Hermingardi , 
Filioque ejus Hludoiaico , ut praetuH- 
mus , pertinet .' cum omni fcilicet inte- 
gritate earundem rerum atqite familia- 
rtim , de poteflate c>" contradilione om- 
niura illis aequanimiter transfundimus , 
atque perhenniter confiymamus , ita fa- 
ne , ut fi quis qualibet temeritate amodo 
quippiam horum , quae ad ipfas perfcnas 
nobis confanguineas legatiter pertinet , 
contradicere qtiocumque argumento aufus 
fuerit , ccntttm Libras auri opttmi cont- 
pofiturum fe noverit , medietatem Pa- 
latio noftro , CJ^' mtdietatsra eidem Ne- 
ptae noflrae , Filtoque fuo , &" Ftiia- 
bus , dilecliffimis noflris . Et ut hasc 
ndflra' confirmationis auiloritas firmior 
haheatur , ac ab omnibits verius certitt- 
fque credatur , manu propria Jubter eam 

j firmavimus & BuUa noflra figillati 

1 jufftinus i 



Signum T/*/^'\JL Domni Kixroli Imperaioris ofugufii 



Fredebodus Cancellarius ad vicem Liufberti .Archicancellarii mcgmvl & 

fubfcripfi . ,,j>^ 

Da- 



73 DiSSERTATIO DEClMASEPriMA. 74 

Data in. Idus c/fiigufti , .Anno Incaynationh Domini DCCCLXXXf^II, Indidiong 
V, sAnno Regni ejus XII. Imperii autem VI. 

.Aclum Juflunoa Curte Regia, tn Dei nomine felicitey . .Amen . 

Deeft Sigillum plumbeum olim appcnfum . 

CaroH Craffi Imperatoris Praeceptum, quo confirmat quaecumque 

Wichbodus Epifcopus Parmenfis, & Wulgunda Sanftimonialis 

acquifierant a variis Ecclefiis & perfonis, Anno 887. 



I^N nomine SanBae C^ individuae Tri- 
nitatis . Karolus divina favente cle- 
tnentia Imperator .Auguflus . ./fd hoe 
nos ad Imperii fafiigium ful/liniatos non 
(inibigimus , ut onitiium maxinis Roma' 
nae Eccleftae utilitatibus confulamus . 
atqus ea que illa flatuerit per creditam 
ftbi difpenfationem, violari pcftmodum 
nort permittamus per noflram Imperia- 
lem aticJoritatem . Qitapropter omnium 
fidelium fanCiae Dei noftrumque prsfen- 
tiur.i fcilicet ac futtirorum noverit uni- 
verfttas , quod v!r venerabilis fa»Bae 
Parmenfis Ecclefiae Epifcopus Wich- 
bodiis adiit excellentiam noflram per 
dilecium fidelsm & fan^Tiffimum Ar- 
chiepifcopum Liutbertum , ut noftrae 
Imperialis au&vritatis edtclo ccnfirmare- 
mus iUi omnes res mokiles ifi^' immobi- 
les omnino in integrum quafcunque per 
Pontifices Romanae Ecclefiae , feu .Ar- 
chiepifcopo Ravennati , vel Epifcopis Bc- 
.nonienftbus per precepta vel per emfio- 
thefeos munimina vel libellos , vel qna- 
lemcunque Jcripturam , feu per quodiibet 
titulum ^ quatecumque argumentum 
in tota PentapcH &' Romania ipfe & 
Vulgunda adquifterunt . Cujus precibus 
■ attrem- adcomodantes , hoc noflriie muni- 
ficentiae Preceptum fcribere /uffimus per 
qtiod ipft iVihbodo & Vulgundae conce- 
dimus , <ir fecundum fcripturas illorum 
confirmamus c^ in perpetuum corrobora- 
mus omnes ns Cf familias utriufque 



fexus , quaecumque omnino per quotlibet 

titulum cujufcumque fcripturae vel qtiam- 

libet transferftonem de Romana Eccleft.a 

ex quacumque perfona adquifierunt , vel 

in antea adqttirere potuerint , ftve Va- 

dum Fabricae cum Vitla , quae dicitur 

' Cucurana , & SanSIum Stephanum , qui 

I dicitur Sanfla Hierufalem , li^' SanBum 

' ./frchangelum , O"" Patemum , San^um- 

B que Profperium in Panialo , & fandum 

.Amhrofium cfs^ Sanclum Ifaiam , San- 

^umque Johannem Catapateria , & om- 

nibus ad ipjas Eccleftas pertinentibus 

vel afpicientibus , Cafts , Maffariciis , 

Capellis , Vineis , Pratis , Siivis , aquis , 

aquarumque dccurftjus , omnia & in 

■ omnibf.s omnino in integrum quicquid in 

tota Romana Ecclefia , vel de Mona- 

C flerio Nonantulae adquifterunt pro quod- 

libet exqtufitutn argumentum , vel in an- 

tea adquirere potuerint tam Wihbodus 

Epifcopus qua.n Vulgunda^ Deo dicata , 

tbtum in integrum ftne ttlla exceptione 

vel minoratione ipft Wihbodo vel Vul- 

gunde , feu cui illi dederjnt vcl ftgnifit- 

caverlnt , per hujus Precepti paginam 

ccncedimus i^ confirmamus , atque fub 

D noftrum Munburd & dcfenftonem feu 

immunitatem incliidimus , atque preci- 

piendo jubemus , ut nulla illis fu',tra- 

&io vel minoratio de cunBis , que in 

finibus totius Romaniae quolibet modo 

conquifitum habent , vel in antea con- 

quifierint , a qualibet inferatur perfcnaj 

fed 



75 ANTIJOJJIT. 

fed liceat eis quiete & pacifice frtti & 
tenere fine moleflatione vel lite noflris 
fuccefforumque noflrorum temporibus . Si 
^uis autem contra banc noflram .... ma- 
tionem , feu confirmationem atque m.... 
& immunitatem venire prefumpferit , & 
predi&o Wihbodo feu Wulgunde de om- 
nibus fupradiclis per omnes fines Ro- 
maniae in parvo vel in toto molejiave- 
rit , feti damnietatem intiilerit , LXX. 



MED1I AEVI 



A 



76 



Sigttur/t 



K^ 



L:bras auri culpabilis judicetur , ij^ 
e».fulvere cogatur medietatem roftro Pa- 
latio , & medietatem jam diHis Wihbo- 
do C^ Wutgunde Deo dicatae , vel cui 
ipfi dederi.it . Et ut hae: nojlrae con- 
firmationls aucloritas certior habeatur , 
& diligentius obfervetur , manu propria 
Jubier firmavimus , e^ de anulo noflro 
adfignari precepimus . 



Domni Karoli fereniffmi Imperatorls uiHgufii . 



%/ilbricas Not/trius ad viceni Liutberti ./frchicappellani recognovi , & fubfcripfi. 

Locus ^ Sigilli . 
Data .Anno Dominicae Inc arnationis DCCCLXXXVII Reliqua defiderantur. 



Ex incuria illius , qui Diploma, 
fecundo loco heic a mc nuper evul- 
gatum , ex authentico exfcripfit, fa- 
flum fufpicor, ut habeamus .,4nnum 
IF. Imperii Caroli Crafll conjun61;um 
cum die III. Idus ./f.tgujii , ^lnnl 
DCCCLXXXVII Nam uti eviciffe mi- 
hi videor in DiflTertat. XLI. de No- 
minibus , Carolus ifte ineunte Mcnfe 
Martio Anni DCCCLXXXI. Epo- 
cham Imperialem cum Romana co- 
ronatione numerare coepit. Vide & 
alterum fimilc Diploma a me fupra 
cditum in Diflertat. XI. de .AHodiis , 
ubi eaedem Notae j quas certe com- 
ponere nequeo cum tot aliis monu- 
mentis Epocham Imperatoriam Ca- 
roli Crafli referentibus . Interea in 
nupcr evulgato Diplomate habemus 
Ermtngardam Neptem Caroli Crafli Au- 
gufti . Scilicet eamdem genuerc Lu- 
dovicus IL Augufius 5c Angilberga 
Imperatrix> illa videlicet, cui origi- 



B 



D 



nem fuam dcbct Cocnobium Placen- 
tinum Sanfli Sixti , & de qua fupra 
aftum fuit in Diflert. XI. de ^llo- 
diis . Atquc heic difertis verbis mc- 
moratur Hlodovicus .Auguflus genitor 
ipfius . Tum in poftremis tabulis An- 
gilbergae Anno DCCCLXXVH. Men- 
fe Martio fcriptis, quas Campius in 
Appendice Tomi I. Hinor. Ecclef 
Placentinae adfert, legitur: Si Emen- 
garda ( fcribendum E>mcngarda ) uni- 
ca mra filia religiosa vefle induerit . 
Sed longe alia ftudia Ermingardae 
fuerunt. E.idem cnim rapta a Bofo- 
ne Comite & Duce , fratre videlicet 
Richild''s Imperatricis , eidem poflca 
facro focdere junfta eft. Exurgit heic 
nodus, quem difl^olvendum mihi pro- 
pono. In Annalib. Bertinianis ad An- 
num DCCCLXXVf. haec habemus : 
Bojo , poflquam Imseyator ab Italia in 
Franciam rediit , Berengarii Everardi 
filii fiBitne filiam Hludewici Impera- 

toris 



•jf DISSERTATJO 

toris HWmengaydem , quae apud eim mo- 
rabatur , inlquo conludio in matrimonium 
fumftt . Ducibus hifce Annalibus Pa- 
gius , San-marthani in Genealog. 
Franc, Hadrianus Valefius, aliique 
matrimonium Ermingardis ad Annum 
DCCCLXXVI. referunt. Sed nuper 
vidimus agi de eadem Erminp,arda in 
teftamento Angelbergae Auguftae ma- 
tris, uti adhuc puella libera , idque 
Anno DCCCLXXVIL duonam pa- 
£lo haec componenda fint, quaeris? 
Refpondeo, deceptum Pagium, & 
ceteros eidem concordes, quod non 
fatis accurate verba Annaliftae Ber- 
tiniani expenderint . Nuptias Ermin- 
gardae ille celcbratas tradit, pofiquam 
Imperator ( Carolus Calvus ) alf Italia 
in Franciam rediit . Atqui Anno tan- 
tum DCCCLXXVII. Septembri aut 
0£lobri Menfe in Franciam Carolus 
Auguftus regreflTus eft. Ergo eodem 
Anno DCCCLXXVIL & poft Angel- 
bergae Auguftae teftamentum, Ermin- 
garda Bofoni nupfit. Annalifta Sa- 
xo, Regino, Marianus Scotus , & a- 
lii, nuptias ejufmodi celebratas Ti- 
cini Anno eodem DCCCLXXVIT. 
fcribunt coram ipfo Augufto tanto 
«pparatu , tant^que ludorum magnificen- 
tia , tit hujus celehritatis gaudia modum 
txcefftffe ferantur . Quare ejufmodi nu- 
ptiae pera£lae fuerunt Anno DCCC- 
LXXVII. poft Martium Menfem , i- 
deoque concordes pergunt cum tefta- 
mento Angilbergae Hiftorici veteres. 



DECIMASEPTJMA. 



78 



B 



Januario Menfe Anni DCCCLXXX- 
VII. vivere defiit Bofo Ermingardac 
maritus, Rex Provinciae dudum an- 
tea creatus, ac filium reliquit Ludo- 
vicum nomine, cujus eft mentio in 
hoc eodem Diplomate, poft Bofonis 
mortem impetrato . Ludovicus iftc 
poftea Romae coronam Imperii acce- 
pit Anno DCCCC. Non unam tan- 
tum filiam Bofoni Regi fuperftiteni 
fuifle, ut San-marthani tradunt, fed 
plures, ex hoc eodem Diplomate col- 
ligimus. Ceterum in hifce tribus Di- 
plomatis, dimidium multae, a vio- 
latoribus Imperialis edifti auferen- 
dae , ad Palatium , hoc eft ad Caefa- 
reum fiv^ Regium Fifcum fpeftaffe 
jam vidimus. Eamdem ver6 formu- 
lam invenio in aliquot Diplomatis 
Widonis Augufti & Lamberti , atque 
in duobus Privilegiis Berengarii I. 
Italiae Regis , quorum alterum da- 
tum eft Anno DCCCXCIX. alterum 
DCCCCII. ut alia omittam. Ludo- 
vicus etiam III. Auguftus, de quo 
nuper fuit fermo, in Diplomate An- 
ni DCCCCI. paria habet. Sunt & 
Hugonis ac Lotharii Regum Italiac 
Praecepta, in quibus eadem vox oc- 
currit . Unum tantummodo proferam 
e Tabulario celeberrimi Monafterii 
Sublacenfis defumtum, & a8um )u- 
xta Romam in Monafierio SanBae Vir- 
ginis %Agnetis: quod ad Hiftoriam eo- 
rum temporum illuftrandam fine ani- 
madverfione dimittendum non eft. 



Hugo & Lotharlus Italiae Reges Monafterio Sublacenfi S. Benedifti 
Curtem Salam eiargiuntur, Anno 5)41. 



IA7 nomine Domini Dei nojlri . Hugo 
C^" Lotharitts divina providente cle~ 
tnentta Reges . Regalem dignitatem in 
boc augmentari fperamus , fi de flatu Ec- 
flefiarum providere difpofuerit , augmen- 



tando frequentibus donts. Qitecirca om- 
nium fidelium fan&e Dei Ecclefie , no~ 
flrorumque prefentium id^ futurorum de- 
votio noverit , qualiter Sigefredus fan- 
ile Parmenfis Ecclefie venerabilis Pre- 

ful, 



7p ANTI^UIT. 

ful , noflerque dUe^fus fidells , domtna- 
tioni no/h-e fuggejfti , ut pro Cenobto 
SanBi Benedi&i fito Sublaco in ter/ito- 
rio Campanino , Monachifque ibidem Do- 
mino rnilitantibus , concederemus Cortem 
mam juris Regni nojtri , pofitam in 
Gaflaldatu Turano , que Sala dicitur . 
Cujus fuggefftonibus lihentiffime aurem 
accommodantes , pro Dei amore , remedio- 
que nofirarum ammarum , prediro Ce- 
nobio SanSi Benedicli fito Sublacu , 
Fratribufque ibidem pro tempore Dorai- 
no famulantibus , per hoc noftre autho- 
ritatis Preceptum prefatam Cortem ba- 
cfenus jmis Regni noflri pertinentem , 
que Sala dicitur , cum omni fua psrti- 
nentia omnibufque rebus ibidem afptcien- 
tibus , conjacentibus in territoriis & fi- 
nibtts Sublacum, & Ciguli, & Rea- 
te, atqv.e Savini , proiit jufle & lega- 
liter pofjumus , donamus , penitufque con- 
cedimus atque largimur , ci" de noftro 
jure & dominio in prcfati Cenobii jure 
C^- dominio ad ttfum Mcnachorum & 



MEDII AEVI 8a' 

A. fumptum omnino transfundimus ac de!e- 
gamus in integnim : tit habeant , te- 
neant , firmiterque pojfideant ipfi , fuc- 
ceffoYefque illorum , fruanturqu.e jf.re qnie- 
to , omni</.m hominum contraditlione re- 
mcta. Confiimamus etiam ci^ corrobora- 
raus pYcdicio Cenobio Sanfli Benedicfi 
omnes res C^ familias , que ihidem col- 
late funt ab Imperatoribus feu Regibus 

B predeccfforibus noflris , reHquifque fidelibus 
Deum timentihus , per hoc nofire amho- 
ritatis Preceptum , ut deinceps ipfi fecu- 
re fuantur in perpetuum omni contro- 
verfta procul remota . Si quis igittir hoc 
nofirae authoritatis Preceptum, feu con- 
firmationis Statutunt aliquanao infringe- 
re ctnatus fuerit , fciat fe compo/iturum 
auri ohtimi Libras centum , medietatem 
Palatio noftro , e>^ medietatem pretexa- 
to Cenobio. Quod ut verius credattsr, 
diligentiufque ab omnibus obfervetur , 
manibus propriis roborantes , anulo no- 
ftro infigniri jujfimus. 



Signa piijftmotiim Principura 



T>IV 




Hiigonis & Lotharii ferenrjfime- 
rum Regam. 



Giperandus Cancellarius ad vicem Bofonis Epifcopi & t/ircaicanceUarii recognovi'. 

Data VII. Kalendas Julii , ,An:io Dominice Incarnationts DCCCCXLI Regni verb 
Domni Htigonis pHjfmi Regis XV. Lotharii vetb item Regis X. Indi- 
aiene XIV. 

^Jiv.ra /iixta Romara in Monaflerio Sancle Virginis .Agnes . 



Fifci tamcn vocabulum Regibus & 
AuguRis Francis minime ignotum 
fuit • im.mo faepe ab iis ufurpatum 
vicieo * ac potiliimum quum ab ejus 
poteftate immunia lacrcrum locorum 
bona decernebant . Nequc enim abfo- 
luta tunc erant a Principum impe- 



Dj rio, atque a publicis tributis, bona 
contributa Ecclefiis, nifi immunitas 
ab iifdem Principibus conceflfa accef- 
fiffet. In eum finem formula haec 
adhibebatur : Et qv.idquid d; praedicfi 
Monaflerii poffefftonibus Fifcus noflet 
fperare poterat y totur/i nos pro aetcrna 

remu- 



8i 



DISSERTATIO DLCIMASIPTIMA. 



82 



temnne/atione adipl/cencia Mona/lerio ei- 
€iem concedimus . Clariffimi viri Balu- 
zius & Mabillonius complura Diplo- 
irata in Galliis data edidere, in qui- 
bus eadem dicendi forma occurrit. 
Ego rera exemplis ex Italia petitis 
confirmabo. Priora duo defumta fue- 
re e Tabulario infignis Bafilicae San- 



^ fti Julii de infula in Riparia Sanfti 
Julii Dioecefis Novarienfis, mihiquc 
fuppeditata ab humaniffimo viro An- 
tonio Maria Bonino ejufdem Bafili- 
cae Canonico, curante Amico olim 
meo & viro Clariffimo Lazaro Au- 
guftino Cotta. 



Dlploma Ludovici IL AuguPii , per quod Dodoni Novarienfi Epifcopo 
cmnia Priviiegia ac jura confirmac, Anno 854. 



ItJ nomine Domini noflri Jefu Chrifli 
Dei aeterni , Hludovicus gfatia Dei 
Itnperator ^ngu/ius , inviSi-.jJimi Domni 
Imperatoris Hlotarii films . Si erga 
loca divinis cultibus mancipata propter 
amorer/t Dei in eifdem locis Jibi famti- 
iantibus beneficia oportuna iargimur , 
praemio nobis apud Dominttm aeternae 
remunerationis rependi non diffi.iimus . 
Idcirco omnium fidelium fanJIae Dei Ec- 
clefiae , noflrorumqite praefentium & fu- 
turorum noverit jollertia , quia adiens 
ferenitatem cuiminis noflri Dodo Nova- 
rienfis Ecclefiae Epifcopus , detuiit oh- 
tutibus nojlris quafdam aufioritates , in 
quihus continebatur , quaiiter piae recor- 
dationis Hludovicus Avus nofter prae- 
funtijftmus Imperator, ac Dornnus & 
genitor nofter Hlotarius fereniffimus 
Auguftus praefatam Sedem , qiiae efl 
tonJlruHa m bonore fan&ae Dei Genitri- 
cis femperque Virginis Mariae , & San- 
ili Gaudentii , ubi ipfe praeciofus San- 
Hus corpore requiefcit , cui etiam auclo- 
re DcQ idem Epifcopus praeeffe dignofci- 
tnr , cum rebus & /jominlbus ad ean- 
dem Sedem legaliter pertinentibus vel 
«fpicientibus , fub fua fufcepiffet tuitione 
iir immunitatis defenfione : idcirco jam 
di^tis Epifcopus nojiram exoratus efi 
celfitudinem , ut fecundum fupradiBorum 
Imperatorum aii.Toritates ^vi i^ Patris 
more Jeqtientes nofiram adderemns cenfir- 
Ttm. IIL 



B. 



C 



D 



mationem, Cujus petitioni ob amorem. 
Dei , Cr revii-entiam San^ae Mariat 
Virginis i!^ Sancli Gaudentii precibus 
annuentes , hanc nojirae auSoritatis im- 
munitatem defenfionis grdtia pro divini 
cuitus honore li^ animae pofirae remedit 
fieri jufftmus , per quam praecipimus , 
atque omnimodis jubemus , ut nullus Ju- 
dex pubilcus vei quilibet ex judiciaria 
poteflate in Ecciefias aut loca vel agros 
feu reiiqnas poffejfiones , qc.as rr.oderno 
tempore in qitibusiibet pagis , viilis , d^ 
territoriis infra ditionem Imperii nojiri 
jujle & iegaiiter memorata tenet vei 
pojfi.iet Ecciefia , five ea , quae deinceps 
in jure ipfius SanBi loci ruoluerit divir 
na pietas augeri , ad caufas judiciario 
more audiendas , vel fodra exigenda , 
aut man/iones vei paratas faciendas d^ 
fidejuffores toiiendos , attt homines ipfius 
Eccieftae dijiringendo , nec idias redbihi- 
tiones aut iiiicitas occaftones requiren- 
das , nojiris o'" futuris temporibus in- 
gredi audeat , vei ea quae fupra- mer»o~ 
rata funt , penitus exigere praefumat . 
Sed iiceat memorato Praefuli , fuifque 
fuccefforibus res praediBae Sedis cum o>n- 
nibus fibi fubjeilis rebus & hominibus 
ad eam afpicientihus vei pettinentibus ^ 
fub tuitionis atque immunitatis nofirae 
defenfione , remota totius judiciariae po- 
tejiatis inqttietudine , quieto ordine pof- 
fidere , atque pro incoiumitate 

F MO- 



83 ANTI^UIT. 

noflra , five etiam tothts Imperif a Dio 
nabls collati <ir ejus clementijjima ml- 
feratione per immenfum confervandi una 
cum Clsro ^ Populo fthi fu.bjs^o , ju- 
giter Domini mifericordiam exorare dele- 
Bet . Et quidquid de praefatae Eccle- 
£ae rebus jus Filci exigere poterat, 
idefl ^Annona , Vinitm , Cafeum, Pulli , 
Ova , Cajimeae , {'■u:itifque mejjis atque j 
lentibus gignitur pluratica , calcem , ve- 
nationes , vel ceterorum alia , in inte~ 
grum praefatae concedimus Ecclefiae , fci- 
iicst ut perpetuo tempore ad peragendum 



MEDII AEVI 84 

i Dei fervitium augeatuf e'' fupplemen- 
twn fiat. Si verb aliquis hanc nojiram 
aucioritatem violare praefumpferit , aut 
in praenominatis rebus aliquid contra 
han: noflram Inflitutionem injufie intu- 
lerit , fciat fe fecundkm tegem infraBae 
im-nunitatis tnodis omnibus diflringen- 
dum . Et ut haec noflrae tuitionis atque 
immunitatis praeceptio firmior habeatur , 
B & psr futura tempora mslior conferve- 
tur , manu prepria fubtus eam firmavi- 
mus , ^ annuli nojtri imprejftone ajfi- 
gnari jujftmus . 



Signum 



3op 



Hludovici piifftmi %4ugujli 



Data Nonis Junii , ofnno Chriflo propicio Imperii Domni Hlotharii glorioftfjimi 
.Augujli XXXV. c?" Hludovici filii ejus piijftmi Imperatoris in Italia V, 
IndiBione II. 



*ASIum in Brixia Civitate , in Dei nomine feliciter . ^men . 



Dodonem hunc Novarienfem Epi- 
fcopum Ughellius Tom. 4. Ital. Sa- 
crae, Oddonem appellat. En alterum 
Diploma, in quo tamen Monogram- 



ma animadvertas velim ab aliis di- 
vcrfum . Panvinius in Lib, de Ro- 
man. Principibus duplex etiam Cat' 
lomanni Monogramma adfert. 



Confirmatio jurium ac privilegiorum Novarienfis Ecclefiae, fifla a 
Carlomanno Italiae Rege Notingo ejus Sedis Epifcopo Anno 878. 



IN nomine SanBae c^ individuae 
Trinitatis. Karlomanntts divina fa- 
vente clementia Rex . Si erga loca divi- 
nts eultibtts mancipata propter amorem 
Det , & in eifdem locis fibi famulanti- 
bus beneficia oportuna largimur , prae- 
mio nobis aptid Dominum aeternae re- 
t/ibutionis rependi non diffidimus . Idcir- 
eo emnium fidelium fan Hae Dei Eccle- 
fiae , noflrorumque , fcilicet praefentium 
& futurorum noverit induflria , qi:ia <j- 



D 



diens ferenitatem culminis nojlri Notin- 
gus Novarienfis Ecclefiae Epifcopus 
detulit obtutibus nofiris quandam auiio- 
ritatem , in qua continebatur , qualiter 
piae recordationis Hludovicus Impera- 
tor Confobrinus nofter confiymaverat 
Praecepta Avi noftri Hludovici fere- 
nifftmi Augufti , nec non cS"" auclorita- 
tem Patrui noftri Hlotharii piijftmi 
Impcratoris genitoris Jui , qualiter bea- 
tam Sedem, quae ejl conjlrucla in ho' 

MS- 



85 DISSERTATIO DECJMASEPTIMA. 

tme Sanciae Dei Genitrkis fe>nperque 



H 



Virgirtis Mariae , cui etiarn au5iore Dso 
idem Epifcopus preejfe dignofcitur , cwn 
rebus & horninibus ad eandem Sedem 
legaliter pertinentihus vel afpicientibus , 
fub fua fufcepiffe tuitione , atque immu- 
nitatis defenfione . Idcirco jam di5ius E- 
pifcopus noflram deprecatus efl celfttudi- 
nem, ut fecundhm fupradifforum Impe- 
tatorum au&oritates , parentum nop.ro- 
rum morem fequentes , nojlram addere- 
mus. Cujus pstitione ob amorem D:i , 
C^' reverentiarft San&ae Mariae Virgi- 
nis , li^ SanSii Gaudentii precibus an- 
nuentes , lianc noflrae auSioritatis , im- 
munitatis, d^ defenfionis gratiam pro 
divini cultus amore C^c. ( ut in fupra 



A 



B 



defcripto Ludovici Diplomate ) exe~ 
rare deleclet . Infuper etiam volumus 
atque omnitnodis praecipimus , ut Ecclefia 
beati Clementis Martyris Chrifli , quae 
injufie inde ablata fuit , &" malo inge- 
nio fubtraBa , ad fupradidam Sedem 
pertineat cum omnibus adjacentiis ^ 
pertinentiis fuis . Voluynus ergo , ut 
quidquid de praefatis Ecclefiis, re- 
bus Jus Fifci cxigere poterat, idefl 
annona , vinum , cafeum , pulli , ova, 
caflanearum , fruclufque mefjis que len- 
tibus que gignitur plujlatica , calcem , 
venationes , vel ceterorum talia , in in- 
tegrum Ecciefiis concedimus , fciiicet ut 
perpetuo tempore ad peragendum i^c. 
( ut alio in Privilegio . ) 



Signttm Domni 




S Karlotnanni fereniffimi Regis , 



Baldo Canceil.^rius ad vicem Theotmari t/frchicancellarii recognovi . 

Data IV. K.flendas Novcmbris , u4nno Chriflo propitio Primc Regni Domni Kar- 

iomanni ferenijjimi Regis Italias, Indiclione XI. 

oiSiuM Plfcariae , in Dei ncmine feliciter . ^men . 



Retuli ad Annum DCCCLXX- 
Vril. hoc Privilegium , Pifcariae da- 
tum, hoc eft, ut opinor, in Oppido 
Pejchfera appellato Veronenfis agri , 
perluEfum habens , Indictionem heic 
adhibitam , non immutatam menfe 
Septcmbri. Atque ut certior Indi- 
tlionis ab eo Rege ufurpatae notitia 



habeatur, fimulque Annorum Regni 
illius , juvat alia duo ejufdem Regis 
Dipiomata addere, fimulque ccnfurac 
Leclorum fupponere. Primum auto- 
graphi notas praeferens, egomet ocu- 
iis luftravi Brixiae in Archivo infi- 
gnis Monafterii Monialium San6i:ac 
Juliae. 



Garlomannus Itallae Rex Hilloni fideli fuo Gurtem unam largitur, 

Anno 87^. feu potius 878. 



IA7 nomine San&ae & individuae Tri- 
nitatis . Karlomannus divina faven- 
te clementia Rex . Si de rebus terrenis , 



quas dlvina confecuti fumus clementia» 
quibufcttmque fidelibns nofiris auxilite 
prebere fatagimus , hoh folhm Regiuna 
F z ♦»*■« 



8/ ANTIQUIT, 

monm decenter smplemus , eojque In no- 
Jlro /ervitio promptiores cfficimus , verum 
etiam & premia nobis i»de aeterna pro- 
venire liquido creUimus . Qj4apropter no- 
verit indujlria omnium fiatlium Sanifae 
T)ii Ecclefiae , nojhorutnque prejentium 
'I&' futurorum, qualiter quidam dilecftts 
fidelis nojler nomine Hillo per Eginol- 
futn Dapiferum noftrum , atque per 
Alamannum dtleSium Venatorcm no- 
ftrum petiit culmen regalitatis nojlrae , 
Kt illi quajdam res nojirae proprietatis 
in proprietatem donaremus . Nos verb ob 
timorem Dei e/ufque fidele Jervitittm de- 
dimus prefato Hilloni in Comitatu Prif- 
fano in loco, qui dicitur Ritolfa , 
Curtem illam ciim domibus & aedificiis 
omnibus , e^ hobas , hoc eji fortes , plen- 
tos quatuordecim , cum mancipiis utriu- 
fque fexus , cum agris cultis &c. cum 
Silva illa , quae dicitur Cdvaltara , quae 
jacet juxta fiuvium Laram , finiens in- 
ferius in Ollam fiuvtum , fuperius in 
locum, qui dicitur Trax}<n , cum exiti- 
bus c>^ reditibus , cum tributis t^ om- 
nihus pertinentiis mobilibus iC^" immobili- 
hus , quefitis & inquefitis . Haec vero om- 
nia in omnibus prediSio Fideli nofiro in 



MEDII AEVI 88 

A proprietatem dedimus per hoc prcfer.s Pre- 
ceptum nojirum , & de nofiro jure fibi 
in jus d'' proprietatem donamus atquf 
transfundimus , quatenus ea omnia jurt 
hereditario teneat perpetualiter atque pof- 
ftdeat , liberam etiam poteflatem in om- 
nio'us haheat tenendi , donandi , venden~ 
di , commutandi , vel quicquid fibi pla~ 
cuerit faciendi , nullo amplius , quod 

B ahfit , Succeffore nofiro hanc nofiram tra^' 
ditionem prefentis aucloritatis irrumpen- 
te , aut mutante , feu in aliqua parte 
minorante / fed firma c^ inconvulfti ia 
aevum permaneat . Vulumus autem ut 
ipfas res noftrae largitionis fub tuitione 
Regali , feu Imperiali omnibus futuris 
temporlbus permaneant non folum fub no- 
firo Mundburdio , fed d^ Succefforum 
nofirorum in aevum exifiant . Quod fi 
quis contemptor y aut violator extiterit 
hujus Precepti , & res eafdcm injufie 
invadere prefumpferit , aut Servos vel 
lAncillas injttfie confirinxerit , feu & Li- 
beros homtnes res illas pofftdentes , tre- 
centos Mancufos attrt reSitffimi ponderis 
exfelvat , medietatem Palatio no* 
I ftr© &c. 

D| 




Stgnum Domni "A/" Karlomanni invi&ifftmi Regis, 

RN I/ 

Madalwimss Notarit4S ad tncem Theotmari ^rchicappellani recognovi i^ fttbfcvl^fi, 

Locus Sigilli i^ cerei deperditi. 

I>ata VUI. Idi4S Julii . ^nno III. Regni Domni Karlomanni Jsrenifftmi Regis 
in Bavaria , d^ in Italia II. Indiclione XII. 

%/f&um ad Otinga Curte Regia , in Dei nomine feliciter . ^men . 



Alterum Diploma arclietypum ad- 
fervatur in Tabulario Monachorum 
Benedi£iinorum San£ti Sixti Placen- 
tiae- In co Carlomannus .Angilbergam 
antea Ludovici II. Augufli conju- 



E gem , Sororem nofiram appellat! quam 
appellationem examini fubjtflam ha» 
bes fupra in Diflertat. XI. de ^llo- 

diis . 

Car- 



i 



85, 



DISSERTATIO DLCIMASEPIiMA. 



po 



Garlomanni Italiae Regls Diploma , quo Angtlbergae Imperatrici viduae 

concedit quaedam bona ad utiiitatem Monaflerii San6iae 

Refurredlionis ab ipfa fundati ; Anno 878. 



IN nom'ine fan&ae C?" indivlduae Tri- 
nitiitis . Karlomanntts divina favente 
gratia Rex . Habentes prae ocidis jcm- 
per divinttm Jupremi Judicii examen , 
profitturum nohis in aeternitatis vita 
non dubitamus , Ji de cemmiffts ad re- 
gendum , & ab omnipotente terrarum 
coHatis poffeffionihus , ad honorem c^ 
cu.ltum praejentis vitae decurfu famulan- 
tibus ip/i aliquid conferlmus . Q^iapro- 
pter notum fit omnibus fanlae Dei Ec- 
clefiae fidelibus , nojlris praefentibus , Jci- 
licet e^ futuris guia Angilberga foror 
noftra amantijjima , humiliter nojlram 
petiit clementiani , quatenus terram ju- 
fis publici de Comitatu Placentino ha- 
bentem juges tredecim fecus v':am pttbli- 
cam , quae ab Urbe Placentia ad Pla- 
centinum Portum ducit , quaeque coherct 
ex parte Orientali conferto pomorttm Mo- 
najlerii SanBae Rejurre& ionis , quod ea- 
dem jingilherga ^'fugttjla noflra a ftn- 
damentis coflruxit , atqiie molendinttm u- 
num juxta Bafelicam San&ae Brigidae 
0um jolo (jr decurfu aqtiae a via fluen- 
tis ufque in Fojfam >Aug'iJlam , fimul- 
qtte cum terra juxta eiindem molendi- 
nttm fita i^ de praedi&o Comitatt4 at- 
tinentem , hahente fcilicet per menfuram 
tabulas quadringenta , cui ab O.tjnte 



B 



D 



terra ejufdem Comttatus adjacet , ah ,A- 
qiulone murus praefcriptae Civitatis a- 
dhaeret , ab Occidente verh ci^ Mcridte 
viae puhlicae coherent , causa aeternae 
mercedis eidem Cocnobio beatae Refurre- 
Bionis propter Jui commoditatem conce- 
deremus . Cujus deprecationi aurem cle- 
mentiae no/irae inclinantes , praejcriptam 
terram ujque ad fuges tredecim , nec 
non ettam praemminatum molendinttm 
ftmtil cum terra ftbi coherente , ficut per 
menftiram & fines atqite coherentias ha- 
bente tabtilas quadringenta , vidclicet 
ufque ad terram ejttfdem Comira'us , i^ 
muvttm ipfius Ctvitatis , atque vias ptt- 
blicas decernitiir , una cum ripa & al- 
veo rivi a via decurrentis ujque in jam 
diiJam Fojfam ^ugujlam , faepe diclum 
Monajierium jure proprietario habendim 
concedimus , ac pcrpetuo aeternae remu- 
nerationis gratia confirmamus , ita ut 
nullus detnceps reipublicae proctirator , 
vel quilibet temerator invadere vel con- 
tradicere praejttmat . Qjtod fi fecerit , 
triginta libras attri Je noverit tnultan- 
dum . Et ut verius credatur , diligen- 
tiujque ab omnibus ohjervetur , mamt 
propria Jubter confirmavimus , & anuli 
nojiri imprefftone infignsri praecepimus . 



Signum 




Karlomanni invi&ijfimi Regtt . 



Madalwinus Notarius ad vicem Tbeotmari recognovt d^ fubfcripft. 

Locus Sigilli «Jf cerei dcperditi. 

Data IT. Nonas OHobris, ,Anno III. Regni KarJomanni inviSiiffimi Regts /» 
Bawaria , ^ in Italia II. IndiBione XII. 

*A^um in Bawaria ad Hohbaerabab , Curte Regie , in Dei nomine , felicittr , w4men , 



pr AF^TJQUIT. 

Habemus in hilce Diplomatis In- 
dt&ionefn XII. tam Julio Menre, qu^m 
Octobri decurrcntem , atquc adeo 
conjunftam cum toto Anno DCCC- 
LXXIX. quo decurrebat %Annus II. 
Regni Carlomanni. Lucenfis tamen 
Civitas in privatis Chartis tunc u- 
■furpare confuevit IndiQioncm prae- 
cedentibus Kalendis Septembribus in- 
choatam . Ut ergo certius teneamus 
annos Regni a Carlomanno initi , 
accipe quae in tabulis illius Urbis 
animadverti. Ibi Charta legitur fcri- 
pta Rc^nante Domno ncflro Karloman- 
no piij]]mo Rege , ,/fnno Regnl ejus , 
poflqtiam Dio propitio in Italiam ingref- 
fiis ej} , Prirno , pridie Idus I^overizbris , 
Indiiliom DuodecirAa ; in qua Gererdiis 
Epifcoptis quaedam praedia permutat, 
^c K.'fdalbeytus Dux ad ca aellimanda 
quofdam viros mittit. Is eft Annus 
DCCCLXXVIII. Altera Charta exa- 
rata fuit Regnante '&c. ^4nno Regni &c. 
Secundo VI. Kalendas Martias , Indi- 
clionc Dt'.cdecir,ia , &. alteram pcrmu- 
tationem compleftitur cum hifce ver- 
bis . Super hanc ccmrnutacione fecundl'.rn 
legem direxit Gherardus Epifcopus Mif- 
fo fuo , idefl Saxfo ,Archiprcsl?itero C" c. 
& ^dnlberto Comite direxit Mifjofuo &c. 
Is eft Annus DCCCLXXIX. Rurlus 
eft Charta fcripta tAnno Secundo , III. 
Nonas Septembris , Indiffione Terciadeci- 
ma , cujus en prima verba : Manife- 
flus ff.ra ego Ildebrando in Dei nominc 
Comes filius bonae memoriae Eribran- 
di&c. Defignatur heic Annus DCCC- 
LXXIX. Hifce aojunge Diploma e- 
jufdem Carlomanni, editum in Chro- 
nico Cafaurienfi part. II. Tomi 11. 
Rer. Italicar. & promulgatum Deci- 
tnofcptimo Kalendas Novcmbris , lAnno 
Secundo Regni Carlomanni IndiBione 
Decima . tASium Papta . Idefl Anno 
DCCCLXXVIT. Collige nunc ratio- 
nes. Si re£te fe habet Indi^to deciiha 



MEDII AEVI pi 

Ai in Cafaurienfi Diplomate, neque ibi 
renituenda efl: IndiSiio Decima tertia. 
Carlomannus 0£tobri Menfe Anni 
DCCCLXXVII. verfabatur in Ita- 
lia , atque in ipfa Urbe Ticinenfi , 
eoque Menfe ineunte Rex Italiae re- 
nuntiatus nondum videtur . Quod fi 
in eodem Diplomate Cafaurienfi fi- 
gnatur tantiim ^Annus Secundus Re- 

B gni , fubinteliigendum erit Bajoariae , 
ncn autem Italiae. Itaque is Italiae 
Rex appellatus fuerit inclinante O- 
clobri Menfe eodem Anno DCCC- 
LXXVII. quam dignitatem feu titu- 
lum per totumOclobrem Anni DCCC- 
LXXIX. retinuit. Quippe vidi Char- 
tam in Archivo Canonicorum Muti- 
nenfium fcriptam Regnante Domno no- 
flro Carlomanno hic in Italia Tertio , 
die XXVn. de Menfe O&uber , per In- 
diFiione Terciadecima . Haec ad Chro- 
nologiam Regum Italiae refte fta- 
tuendam indicaffe mihi licuerit . 

Dcnicue Fifcus , antiquis etiam tem- 
poribus fud Camerae ncmine venire 
coepit, quam appellationem ubique 
adhuc fervat. Si verum eft Diploma 

D Defiderii Langobardorum Regis , c- 
ditum a Margarino Tom. 2. BuIIa- 
rii Cafinenf. Conftitut. 13. ibi dimi- 
dium multae perfolvendum ftatuitur 
Camerai noflrae . Sed de hoc alii ju- 
dicent . Quod certum eft , refert E- 
ginhartus teftamentum Caroli Ma- 
gni , in quo fumme pius Imperator 
Ecclefiis ac pauperibus erogandos juf- 
fit thcfauros fuos , ij^ pecuniam , quae 
in illa die in Camera ejus invema efl . 
Rurfus memorat or/incm fuhflantiam at- 
que fupelle&ilerrt fiiam , quae in atiro 
& argento , gemrAtfque & crnatu Re- 
gio in Camera ejus inveniri poterat . 
Infra haec explicat, addens : ut funt 
cortinae , flragula , tapttia , filtra , cc~ 
via , Jagviata , C^ quidquid in camcra 
atque vefliario ejus eo die fuiffet inven- 

ttcn . 



pj DISSERTATIO 

tum . Haec Fifcum fignificare cre- 
duntur Du-Cangio , & reapfe poftre- 
ma haec verba ille in Gloflario La- 
tino adferens , pro Fifco Imperatoris 
intcrpretatur . Idem quoque Carolus 
M. in Capitulari Anni DCCCXIII. 
num. ip. Tom. I. editionis Baluzia- 
nae, de Ancillis Fifco obnoxiis a- 
gens , ait Habeant ex partibu.s noflyis 
lanam & liniim , i&' faciant farcillos 
C^ camifilos , & perveniant ad Came- 
ram noflram . Verum haec omnia fu- 
bofcura mihi vidf ntur , neque fane 
certos adhuc nos faciunt , Camerae 
vocabulum jam tum fuiffe adeo fa- 
miliare, ut nemo non intelligeret , 
Fifcum per illud defignari , quum Cel- 
larium, Veftiarium, aliafque Rega- 
les officinas defignafTe potuerint. Cer- 
te nullum haftenus fe mihi obtulit 
Diploma indubitatae fidei , a Carolo 
Magno & Ludovico Pio emiflum , 
in quo Camerae mentio habeatur . 
Vlde quae Baluzius & Mabillonius 
edidere . Addo fufpicionem fraudis 
aliquam mihi fuboriri , quoties in 
illius aevi Privilegiis Cr.meram me- 
moratam offendo. In Tomo 2. Bul- 
lar. Cafinenf. Conftitutio 23. Caroli 
Magni legitur, ubi multam indicit; 
hoc eft auri optimi Libras mille , me- 
dietatem Camerae noftrae , ^ medieta- 
tem praediBo Monaflerio . Sed confi- 
£lum , aut certe a bono Margarino 
incaute tributum Carolo Magno, e 
veftigio deprehendas monumentum il- 
lud. Ibi cnim appellatur C/?>-c/«j M<r- 
gntts Imperator ^uguflus ; quum ta- 
men nulla Diplomata Magnwn illum 
dicant , atque hunc titulum vivens 
ille non acceperit. Scriptom quoque 
dicitur Praeceptum ^nno ab Incama- 
tione Domini Jefu Chrifli OTingentefi- 
mo Sectmdo , Indi&ione Decima . At i- 
ftud abhorret , uti & reliquae illius 
Privilegii notae chronicae ab aetate 



DECIMASEPTIMA, 



?4 



B 



D 



ac ftilo Cancellariae Caroli Magni , 
Ad Carolum Craffum Auguftum Ipe- 
£lat illud Diploma, fi quidem fit 
legitimum • fed praeter Indi£l:ionem 
alia funt, quae ne ipfi quidem tri- 
buendum indicant . Ediftum quoque 
habes in Vulturnenfi Chronico pag. 
3 ($2. Part. n. Tomi IL Rer. Itali- 
car. Diploma Pippini Italiae Regis, 
datum Anno DCCLXKXVIL ubi eft 
Cameras mentio , quod uti adulteri- 
num in notis confixi . IUic etiam 
habetur pag. 371. Privilegium Lu- 
dovici Pii datum Anno DCCCXIX. 
ubi dimidium multae impofitae per- 
folvcndum dicitur Camsrae noftrae . 
Sed quid fi de legitimitate iftius quo- 
que Privilegii dubitandum foret? An- 
tea nequaquam animadverti : nunc 
autem moneo , legi illic verba haec : 
Ohulit obtutihiis noflris Praecepta Lan- 
gobardorum Principum ti^r Ducum , vi- 
delicet Gifulfi & Sicardi . Infra memo- 
ratur Waldus , ideft nemus, fjui da- 
tus cfl in eodem Monaflerio a Sicardo 
Principe Beneventanae Civitatis. Atqui 
Sicardus Princeps Beneventanus An- 
no tantiim DCCCXXXIII. regnarc 
coepit , uti eorum temporum monu- 
menta , in ipfo quoque Vulturnenfi 
Chronico legenda , evincunt . Qua 
ergo ratione Sicardi mentionem ha- 
bet Diploma Ludovici Pii datum 
Anno DCCCXIX.? Mitto, pcrquam 
rariflime in Diplomatis ejus aevi 
comminaticnem multae reperiri. A- 
deft in eodem Vulturncnfi Chronico 
pag. 34^. Diploma Caroli Magni 
confeclum, ut videtur, Anno DCC- 
LXXVI. in cujus calce violatores 
jubentur exfolvere auri purifftmi Li- 
bras mille , medietatem Camerae no- 
flrae c^c. Dubitavi in notis de fin- 
ceritate Diplomatis : nunc omnino 
explodendum contendo , quum ibi 
Carolus fe tantummodo infcribat Re- 

gem 



c?5 ANTIOUIT. 

gem Frartcovum c^ Longohatdonun ac 
Patriciiim Romano-nim , & nihilominus 
Iir.periale fuum Praecepfjm , & hnpe- 
rialem fuam inftitutionem memoret : 
quae cum titulo Caroli nondum Im- 
peratoris omnino pugnant. Serius er- 
go invef^am opinor in Regum Fran- 
corum Praecepta Camerae commemo- 
rationem , & fortafTe non ante Lu- 
dovicum II. Auguftiim , a quo reve- 
ra , cjufque fucceflbribus ufurpatam 
illam invenio . Evulgavit Campius 
in Appendice Tomi primi Hiftor. 
Ecclef. Placentinae Diploma ejufdem 
Augufli , Datum III. Idus 05obris , 



MEDII AEVI p5 

A Indi lioKe XV. ,Anvto Imperii Domnt 
Hludovci tavo . Incarnationifque Do- 
mini nofiri Jcftt Chrifti DCCCLII. ubi 
violatoribus multam irrogat , medit- 
tatem Camtrae no/lrae c>^f. Infra in 
Differfat. XXV I. de Mi/itia animad- 
vertam , pugnare plane contra Hifto- 
riam notas iftas Chronologicas : ne- 
que confuevifle Ludovicum. II. Dio- 

B nyfianam Epocham fuis inferere Char- 
tis. Certiora ego rerum documenta 
nunc proferam , atquc ex ejufdcm 
Placentini Coenobii San£li Sixti Ta- 
bulario , ubi duo haec Diplomata 
cuftodiuHtur. 



Ludovici II. Imperatoris Praeceptum , quo Angilbergae Auguftae 

Conjugi fuae facuitatem concedit libere difponendi 

de rebus fuis, Anno 874. 



IA' noniine Domirti noftri Jefu Chrifli 
Dei aeterni . Hludowicus divina or- 
dinante providentia Imperator ^nguflus . 
Omnitim JaniJae Dei Eccleflae , noflro- 
rumque fidelium , praefentium videlicet 
ac feqiientium comperiat induftria , eo 
ijuod nos ob divinum amorem , & mu- 
tuae dileBionis affeclum , Angilbergae 
dilectijjimae Conjugi noftrae , ac con- 
forti nofiri Imperii , per pracfentem mu- 
nificentiae noflrae paginam concedtmus 
& largimur dt fu.is propriis rebtts taiH 
noftra fibi liberalitate donatis , quam a- 
lio quolibet contracltt jufte ac legalitcr 
adquifitis , quomodocumque & qualiter- 
cumque difponendi i^ ordinandi libe- 
ram facultatem , abfqtte ullo cttjusltbet 
Principis vel Ducis , qiti in tempore 
ftierit impedimento j & cuicumque ipfa 
dederit , ratum c^ ffabilitttm modis om- 
ntbus effe volumus, Si quis autem , quod 



C non eredimus , ex proheredibtis , fuccef- 
foribufque Imperii noftri aliquam cor.tr/t 
ipfitts liberam difpofitionem , feu fponta- 
neam definitionem moleftiam inferre prae- 
funtpferit , tamquam fcelejitis ici^ impius 
divinarum temerator fanBiontim , aeterno 
judicio condempnatus parter^ in ftituro 
habeat cum Principe tenebrarum infer- 
nale ignis aeterni c?' fulphttris j (D" irt 

D praefenti fupradiBae Conjugi noftrae in- 
quietudinem inferre contra noftri flattita 
Praecepti non mettiens , centum Libras 
attri obri^i componere compellatur , mc- 
dietatem Impcriali Camerae, c^ me- 
dietatertt fuprataxatae ^ngilbergae , cui 
injunae naevtim intuliffe probatur . Et 
ut hoc nofirae ceffionis ac piae largitio- 
nis pagina inconvulfa permaneat , raa- 
ntts nofirae adfcriptione infignita tx Btil- 
la noflra fubter adnotata efl . 



Signtm rrnmus 




Dcmni Hlv.dtvjiei ferenijfimi Imperatoris . 

Cifil- 



5^7 DISSERTATIO DECIMASEPTIMA: p8 

Gifelbertus Presbper & Nota-nus fcrlpfi ex Jujfu Imperiall , & fubfcripfi . 

Locus ^Jt SigilH . 

Data IV. Idus O&ubris , Indt&ionc VIII. 

,/fcfum Olonna Curte Imperiali , v^nno hiperii Domni Hludowici gloriofiffimi hn- 
peratoris , Deo propitio XXV. feliciter , ,/fmen . 

Ejufdem Ludovici IT. Augufti Diploma confirmatorium omnium 
bonorura Gumberti VafTi & Minifterialis, Anno 874. 



IN nomine Domini noflri Jefu Chrifli 
Dei aeterni. Hltidowicus divina or- 
dinante providentia Imperator .Auguflus . 
Imperialis munificentia ft omnibus jufle 
pctentibus debet effe larga , mutto am- 
pl/us his , qui familiaritis fibi adfifiunt . 
Proinde notum fit omnibus fidelibus fan- 
iiae Dei Ecclefiae ac noflris tam prae- 
fentibus quam & futttris , quoniam a- 
mantiffma Conjux nofira Angilberga 
Imperatrix Augufta noflram deprecata 
efi clementiam , quatinus Gutnberto illu- 
P.ri Vaffo , fidelique Minifleriali noflro , 
& pofl eum heredibus fuis confirmare- 
mus omnes res proprietatis fuae , tam 
eas , quae ante acceptum Minifterium 
ipfe Gumbertus hereditarias vel adquif:- 
tas habuit , qttam eas , quas poflea con- 
quifivit vel conquifiturus erat dcinceps , 
ut pro eo quod Minifierialis no:t erat , 
dampnofae in pojierum non adfcriberetttr 
conditioni . Cujus dcprecationsm ad effe- 
clum perducere , dileclae Conjugis intcr- 
ventu , ratum decernentes , praedi&o fi- 
deli nofiro Gumberto Gafialdio, & ftcut 



B 



expetiit , pofl fuum deceffum heredibus 
fuis omnes res ac facultates jufie fibi 
pertinentes perpetualiter confirmavimus in 
integrum , ut fttperius continetur : quati- 
nus caffat^ undique controverfia liberam 
facfiltatem habeant tam ipfe , quam he- 
redes fui , vel quibus ipfi dederint , le- 
galiter difponere & ordinare cun&a , 
quae in vita fua adquifierunt vel ad- 
quirere poterint , 0^ abfque alicttjus con- 
tradi&ione femper quieth poffidere atque 
pacifice retinere , c>" quibufctimque ele- 
gerint conferre . Unde etiam Imperatoria 
cenfemus licferalitate , v.t quictmqtte hanc 
nofiram munlficcntiam eidem Gitmberto 
pro fi'.o beneplacito nobis fervitio concef- 
fam violare quollbet modo temptaverit , 
noverit fe decem miUia Mancoforum au- 
reorum muhandum , medietatem Ca- 
merac noftrae , liir medietatem dlclo 
Gumberto , vel e/us hcredibus . Et ut 
certius credatur , dUlgcntiufque ab o>nni- 
bus obfervetttr , manu propria fubter fir- 
mavimus , n:^ anuli nofiri imprejftom 
adfignari juffimus , 



Slgmm Domni Hludowici 




ferenlffimi Imperateris , 



li^S 



Tom. III. 



G 



Mal- 



pp ANTI^IT. MEDII AEVI loo 

vfJalglfus Dlitcaaus i^ Notarius jujfu Imperatorio recognovi <&' fuhfcripft . 

Locus <Jf Sigilli. 

Data Vn. Jdus O^obris , ,Anno Chriflo propitio Imperii Donmi Hhidowici piijjimi 
^iigufli XXV. Indiclione VIII. 

./f&um Holonna Curte Regla , in Dei nomne feliciter . v4men . 



Habemus heic Imperialis Camerae, lA 
hoc eft Fifci , five Aerarii Regii di- | 
fertam mentionem . Fortaflis ad ea- 
dem quoque tempora, atque ad eum- 
dem Auguftum , nifi potius ad Lu- 
dovicum III. pertinet informe Di- 
ploma , quod in Tabulario Canoni- 
corum Arretii olim vidi . Membra- 
nae vetuftas , & literarum forma , 



germanum monumentum prae fe fe- 
rebant . Verum illic defiderabantur 
fubfcriptiones : & quod in primis a- 
nimadvertendum eft , nimia Latini 
fermonis imperitia in oculos incur- 
rebat, ita ut quid de Chartae hujus 
fide ftatuam, incertus plane fim. Sed 
cuinam ufui talia confifta quaefo 
fuiflent, fi fi£la contenderem ? 



Mundiburdium feu defanfionis Privilegium conceffum a Ludovico IL 

Imperatore, ut videtur, Gripponi de Comitatu Arretino, 

ejufque ^familiae & rebus, circiter Annum 870. 



IN nomine SanBae cj^' individuae Tri- 
nitatis . Hluduvicus divina favente 
clementia Imperator ./fi(guflus . Oranibus 
fidelibus SanSiae Dei Ecclefiae , hac no- 
fifis tam praefentibns , qua>a & futuris 
notum efje volumus , quatiter Grippo de 
Comitato ^ietino quondam Lttponi fi- 
itus , interventu hac peticione Winegifii 
dileSIoque fideli noflro , petiit clemen- 
tiani nojlyam, quatenus pro Dei omni- 
potentis amore , animaeque noflrae mer- 
cedem eum cum uxore & filiis , cunSli- 
fque rebus mohitibus & immoijilibus , 
fsu c^ facultatibus ,' ha: farailiis utriu- 
fque fexu tam Cartarum , Libellamm , 
Jeu covis titolum infcriptionis tam ds 
paterna vel dc mateyna , feu a quibu- 
fdam hominibus aquefttae jufie & l^ga- 
iiter vel in antea legibus aqui/iare po- 
tuerint , fub no/irum mundburd , hac 
Imperiaie receperstnus defenfione j quod 



D 



ejfscimus . Praecipientes ergo juber/ius , 
ut nullus Dux aut Comes vel Vicecomes 
aut Sciddaffio , vel ullus publicus Hac- 
cionarius vel alia a qualibe magna par- 
vaque perfona per vim obprimere , aut 
aliquam fupevimpofitam contra eum , u- 
xor , filiofque fuos , hominsfqus ejus ii- 
beros hac fervos contrarietatem facere 
praefumat , nultufque facultatibus , re- 
bufque e/us raobilihus cffT imr.iobilibus 
invaftonem aut fuffreccionent aut dimi- 
miracionem , vel aliqua injufla fttperim- 
pofita facere ftne legali terminacione fa- 
cere praefumat ; fed licead eum cum 
omnibus quae pojjidct , pro Dei omnipo- 
tentis amore, animaeque noflr,:e , paren- 
toritmque rojlrorum mercedem fecuri ijr 
quieti pacifice vivere , nuila publica et 
nocente perfona . Si qnis autem contra 
kanc mfiram Impsrialis aucloritatem vio- 
latcr extiterit, & ea , quae fuperius ie- 

gitur , 



loi DISSERTATIO 

ghuY , »0» ohfetvaverh , triginta Li- 
bras aiiri fe compofitmos agnofcat , me- 
dietatem parti Camerae nonrae , & 
medietateyii fuprataxato Grippo , ejufqite 
bevedes , eorumque homiyribus . Ut verius 
credafjr, de amdo noflro fubter jujfi- 
mus Jigillari . 

Defiderantur fubfcriptiones . 

SigtJum Sigilli *^ cerei deperdlti . 

Exinde crgo in Diploniatis fre- 
guentius Cameyae nomen ufurpatum 



DECIMASEPTIMA . 102 

A invenias. IUud praecipue intueare in 
compluribus Berengarii I. Regis, qui 
tamen aliquando non Cameram tan- 
tiim , fed Cameram Palatii noflri ap- 
pellavit, uti exmpla bene multa con- 
firmare poffunt. Ego duo tantiim fc- 
ligo. Priraum debeo Archivo anti- 
quiffimi Monafterii Veronenfis San- 
£ti Zenonis , in quo autographum 

B' venudiffimum adfervatur . 



Berengarlus L Italiae Rex Attoni fideli fuo hortucn, Sc horreum 
in Civitate Verc.ienfi donat, Anno 88p. 



IiV noinine Domini noflri Jefu Chrifli 
Dei aeterni . Berengaritis Rex . No- 
vcrit omninm fldeHum fan&ae Dei Ec- 
cleftae , noflroriimqtie , praefentium fcili- 
cet a: futurorum induftria , Ualfredum 
illuflrem Comitem , fuimnimqne Con- 
ftiiarium noflnim , noflram adiiffe mii- 
nificentiam , exorans eam , quatenus %At- 
toni fideli noftro Orttim in Civitate Ve- 
ronae fttum ciim Horreo antiquo , mnri- 
fque precingentibus concederemus . Ciijiis 
fuppltcationi nos meritb aflenjnm prebere 
duantes , praefito tAttoni fideli noflro 
eumdem Hortum , cui ex una parte San- 
Eli Pttri Celamio, ^ Saa£ii Petri cu- 
jws domns ibidem efl conflruBa , & 
Sancli Zenonis jura cohsrent , ex alia 



Signum 



parte Bundone Presbitero hahitante , <& 
ex ceteris partibits publica via currente , 
ttt ipfe Waltfredus dileclus fidelis no- 
flev expetiit , in integrttm per httjus Pre- 
cepti noflri documentum ad habendum ^ 
& quicquid -voluerit faciendum proprie- 
tr.tis /ure , tam ftbi quam heredibus fuis 
concedimus & firmamits . Contra qitod 
noflri documenti preceptum fi quis in- 
furgere temptaverit , ipfumque infringe- 
re , ne temptatum poffit explere , vigin- 
ii Libras aiiri obrixj ^ medietatem Ca- 
merae noftrae, c^ medietatem, cui ex 
hoc moleflia illata fuerit , fciat fe cor/ipo- 
ftturum . Et tit hoc verius ab omnibus 
credatur, & diligentius obfervetur , anuli 
noflri imprejftonem Jubter jitjftmus fieri . 




Domni Berengarii gloriofifftmi Regis , 

Adefl: Sigillum ^ cereum. 

Reflaldus Notarius Jujftone Regis ad vicera ,Adelardi Epijcopi C;^ u4rchicancella/tt 
recognovi & Jubjcripfi . 

Data IV. Idus Septembris , ^lnno Incarnationis Domini DCCCLXXXIX. 

xAnno verb Regnl Domni Berengarii gloriofiflimi Rsgis II. iHdiclione VIIL 

Datum Verenae , in Dei nomine , feliciter . x.4men . 



103 ANTI^UJT. 

Atihuc in pergamena confixum vi- 
fitur cereum Sigillum , in quo caput 
Berengarii eminet , juvenis admo- 
dum, ac puero paene fimilis, cum 
cpigraphe BERENGARIVS REX. U- 
ti alibi monui , non ea Berengario 
fuit aetas, quam Aubertus Mireus 
in Codic. piar. donationum arbitra- 
tus eft, quum Italicum Regnum fibi 



MEDII AEVI 



104 



conquifivit . Teflem novum do prae- 
cedens ipfum Diploma . Atque ibi 
memoratam tantummodo Cameram vi- 
deas. Exemplum Camerae Palatii no~ 
Jlri nunc accipe ab altero ejufdem 
jam Imperatoris Praecepto, quod ar- 
chetypum cuftoditur in Archivo Ga~ 
pituli Canonicorum Arretii . 



Confirmatlo Privilegiorum Ecclefiae Arretinae hSix a Bsrengario 

Imperatore, Anno pi6. 



IN nomine Domini Dei aeterni . Be- 
rengarius di-vina favente clementia 
hnperatur ^ttguftus . Noverit omnium fi- 
delium fanHae Dei Ecclefiae , noftro- 
rumque prefentium fcilicet ac futurorum 
induflria, Petrum /«nr?i?e Aritinae Ec- 
clefiae facerrimum Pontificem , dile- 
£lumque fidelem nojhrum , fup.pliciter no- 
firam poflulajfe clementiar^ , quatenus 
omnes poffeffiones i&' praedta fuae Ec- 
clefiae ab exordio fuae conftitutionis ha- 
bitas , atque in pofterum habendas fub 
omni integritate fui hoc no/lrae auciori- 
tatis praecepto confirmare omnimodis di- 
gnaremur . Cujus devotiffimam petitto- 
ttem attentius exequentes , omnes pojfef- 
fiones , C^ univerfa praedia ejtiflem Ec- 
elefiae per Jingula loca ci^ vocabula 
tam in montihus , quamque in planitie- 
btts po/ita y atque per diverfa loca & 
vocabula adjacentia , fett omnia dona 
tam Regum d'' Imperatorum eidem Ec- 
cle/iae conceffa vel concedenda , omnefque 
confirmationes de omnibus Plebibus ipfius 
Ecclefiae five Cortis , vebus mouilHjus 
C^ irnmobilibtis , fervis , vel anciUis , 
utriufque fexus famHtis , aldionibus c?' 
aldianis , omnia i^ in omnibtts in ftn- 
gtilis Comitatibtis pofita , idefi in ^ri- 
tino , Senenfe , Fhrentino , atquc in 
Chifiano , & Caft^o Felicitatis , cv.m 
qiiadar/t Ecclefia , qstae dicitur Sanfi 



B 



C 



D 



Martini pecitUari , cjuemadmodurA 

ab uno latere eji Lacus Major , &" ah 
altero latere praedilus Lacus peculiaris 
confiftit , C^ cum omnihus pifcariis , quae 
funt pofitae in territorio praenominatae 
,Aritinae Ecclefiae infra aquas , C?' quic- 
quid a bonis hominibus per cttjufcumque 
inftitutionis titulum jujte &" legaliter 
praedic/ae ,Aritinae Eccleftae olim con~ 
lata funt , vel futuris temporibus confe- 
tenda fuerint , fub omni integritate pef 
hoc noftrum hnperiale Praeceptum con- 
firmamus . Statuentes d^ Imperiali man- 
dato praecipientes , ut mdlus Dux , Co~ 
mes , Vicecomes , vel Judex , aut cuju~ 
slibet judiciariae poteftatis perfona in 
plebibus , vel rebus praelihatae Ecclefiae 
Placita tenere aut qualefcumque exibi- 
tiones vd frea exigere audeat / nnllus 
etiam exafor publicus , aut cujtifctimque 
ordinis homo Liberis aut Servis prae- 
fcriptae Ecclefiae aliquam vim vel con- 
trarietatem inferre praefiimat, fed liceat 
praetaxatae Ecclefiae fecuriter cunSIa pof- 
fidere fua , omnium magnarum , parva- 
rtimque perfonarum cor.tradiHione vel in- 
quietudine remcta . Si quis ergo hoc no- 
ftrae confirmationis &" tuitionis Praece- 
ptum infrittgere vel violare qttandoqi.e 
temptaverit , fciat fe compofiturum aiiri 
optimi Libras ducentas , medietatem 
Camerae Palatii noftri, & mcdieta- 

tcm 



ro5 DTSSERTATIO DECIMASEPTIMA. iq6 

tem praedtBae Ecclefiae , ejufqne Recio- A ra obfeYvetf.y , tnanu propria roborartes 
ribus. Qtwd ut verius credatur , ^ di- I de anulo no/ir» Jubter infigniri /ujfi- 
ligentius ab omnibus fcr futura tempo- \ 1 mus . 



Sigmm Domni 




Berengarit pitjjimi Imperatoris, 



Locus Sigllli ijt cerei deperditi . 



Petrus Eptfcopus & Cancellarius ad vicem xArdingi Epifcopi <^ ^rchicancellarii 
recognovi & fubfcripft . 

Data X. Kalendas Xulii , ,/fnno Dominicae Incamatlonis DCCCCXVL Domni ve- 
ii Berengarii piiffimi Regis XXIX. Imperii autem fui primo , Indiiiiane IV. 

*/fBim in Civttate Ravenna in Chrifli nomine , feliciter . ^men. 



Omnia fere fubfequentium Regum 
atque Imperatorum Diplomata Came- 
rae nomen nobis exhibent, illudque 
noftris etiam temporibus conflantifli- 
me retinetur. Nunc illud mihi in- 
quirendum reftat , an praeter Came- 
rar/> , five Ftfcum , aut ^erarium Re- 
gis aut Imperatoris, ]\is Camerae ali- 
cui alteri olim in Italico Regno fue- 
ritj puta Epifcopis, Ducibus, Mar- 
chionibus , Comitibus, iis nempe , 
^ui tunc Italicorum Principum cho- 
rum conftituebant . Nemini autem 
Eruditorum ignotum eft , antiquiffi- 
mis temporibus, unis Regibus ac Im- 
peratoribus Fifcum fuiflTe : fed quan- 
do Regalia ac jura Fifci trasferri coe- 
pta funt largitione Principum in Pri- 
mates Regni , five Ecclefiafticos , fi- 
ve Saeculares , tunc & ifti quadam 
fpecie Fifci perfrui coeperunt , & 
Cameram fuam peculiarem conftitue- 
re. Videtur enim Camerae vox latio- 
ri fignificatione patere qu^m Fifci . 
Ergo ad Epifcopos & Abbates quod 
attinet, ^uum in ipfos tot olim Re- 



B 



D 



galia coUata fuerint a Regibus & 
Auguftis , nil mirum , fi confueve- 
rint & ipfi Cameram , Cve %Aerarium 
proprium habere ac appellare , quo 
reditus olim a Fifco Regio perce- 
pti , ac multae ab eo antea exaiflae 
inferebantur . Romani Pontifices in 
primis, ex quo fub Pippino Franco- 
rum Rege, & Garolo Magno Augu- 
fio , non foliim Exarchatus , fed e- 
tiam Urbis ac Ducatus Romani do- 
minatione donati funt , Cameram fuara 
habuifle videntur, ad quam cenfus , 
tributa , ac veftigalia deferrentur : 
Sed in eorum monumentis vetuftio- 
ribus ( nimis multa nobis rapuit e- 
dax tempus ) nullum hujus vocabuli 
veftigium haftenus reperi - Fortafle 
nomine Vefliarii Pontificia Camera 
olim defignata efl:. Quipne Hadria- 
nus I. Papa Anno DCCLXXII. Bul- 
lam Farfenfibus Monachis dedit, e- 
vulgatam in Chmnico Farfenf. Part. 
II. Tnmi II. Rer. Italicarum , in 
qua dccernit, ut in pofterum Prio- 
res Vefiiarii fanclae Romanae Eccleftae 

Judi- 



loj _ ANTI gUlT, 

Judices fint in cauffis Monafrerii Far- { 
fexiCs . Miccio, inqiiit , Pi-ioy Vgfiia- 
rii , vel omnes , qui pro tempore pojl e- 
jus deceffiim Priores Vejliarii cxtiterint , 
licentiam hateant poteftative dijlringen- 
di tam Ecclefiaflicarri perfonara , quaryt- 
que ex militia exiflentem , vel etiam 
famulnm Ecclefiae l^c. En quanta jam 
tum foret au£\oritas ejufmodi mune- 
re fungentibus. Quod foliim tenebras 
facere poteft, ea Bulla data dicitur 
Imperantibus Domno noftro piijjimo ,Aii- 
gufto Conftantino Imperatore (^c. Q.uae 
verba indicant, dominatos adhuc Ro- 
mae fuifTe Graecos Imperatores , in- 
certumque proinde efTe , qua ratione 
Priori Veftiarii , fi Minifier Pontifi- 
cius erat , autforitas foret diftringen- 
di viros militares five Seculares . 
Prccedente tempore Archidiaconus 
Sanftae Romanae Ecclefiae praeeffe 
coepit Camerae Pontificiae : ac proin- 
de quum temporibus ^lexandri II. Pa- 
pc^e controverfia orta fuiffet inter Mo- 
nafferiura Farfenfe , & alterum in 
Mica Aurea , Domnus Hildebrandus 
■veneraiilis ^rchidiaconus eamdem au- 
divit , ac diremit , uti habetur in 
eodem Chronico Farfenfi pag. $'p6. 
^clores autem & xAcliQnarii appeliati 
olim Miniffri, qui nunc Clerici Ca- 
merae cjuidem. Et quoniam nupcr 
monuimus, Palatii voce Camcra>n Re- 
gum fuiffe defignatam , ipfi quoque 
Romani Pontifices Palatii Lateranenfis 
vocabulum eadem fignificatione ufur- 
parunt. Vide Bullam Benedi6li Pa- 
pae VIII. in eodem Chronic. Far- 
fenfi , psg. 518. per quam confirmat 
Coenobio Farfenfi Caffellum Bucci- 
nianum . Illic adversus violatorem 
quemcumque ait : Infuptr c>^ cot-ipofi- 



MEDIJ AEVI 



108 



B 



C 



D 



turum Je fciat auri optimi Libras cea- 
tum, mecdetatem in facrofanclo Latera- 
nenfi Palatio, O' medietatem in fupra~ 
jcripto Monaflerio. Idem repetitur in 
Brevi recordationis Hugonis Abba- 
tis . Immo alteram Bullam ejufdem 
Benedifti VIII. Papae exhibet idem 
Chronicon Farfcnfe pag. 521. confe- 
ftam Anno MXVII. in qua diferte 
fit mentio Camerae Pontificiae hifcc 
verbis. Qui facere hoc praefumfcrit ic^c, 
fciat fe compofiturum centum aureos Man- 
cofos medietater/t Camcrac noftrae , i^ 
tr,sdtetate?n i^c. Neque reponas , ex 
liberalitate Henrici I. Augufii viri 
faniti , Benediftum VIlI. Papam la- 
tius quam Praedeceffores fuiffe do- 
minatum , ut quidam illius Seculi 
Scriptor aflfirmat ; fi enim Alberici 
Romanorum Principis , five Tyran- 
ni, tempora excipias, conflat , Ro- 
mam antca quoque temporali ditioni 
Pontificum iubfuiffe , atque adeo jus 
inrogandi multas , & Camerae ha- 
bendae , ad eos fpeftaffe . Ceterum 
illud minime praetereundum eft , in 
Bullis antiquiorum Pontificum Ro- 
manorum anathema quidem, maledi- 
clionem , aliafque fpiritualps poenas 
confueviffe apponi , rarifiime autem 
pecuniarias , ita ut quum impofitae 
multae in iis occurrant, caute cir- 
cumfpiciendum fit , ne fraus aliqua 
intercefferit . Oblervatam enim eam 
confuetudinem non tantixm in con- 
firmandis juribus Ecclefiarum , fed & 
in politicis negotiis , atque in ipfis 
Urbibus , ditioni Pontificiae fubje- 
6Hs , video . Cujus rei exemplum u- 
num nunc addere juvat ex Codicc 
MSto Cencii Camerarii excerptura . 



Sergii 



lop 



DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 



IIO 



Sergii IV. Papae Literae , quibus Vediano cuidam Caftrum Scurienfe 
titulo emphyteuns concedit, Anno loio. 



SEfqius Epifcopus fervus fervomm Dei , 
dileclo filio Vediano , Scurien/is Ca- 
Jiri Domino , falutem c^' u4poftoHcam 
ienediBivnFm. Manifeflum efi Caflrum , 
quod Scuria dicitur , ternporibus beatae 
memoriae praedecefforis noflrt Papae Sil- 
•veflri , ut etiam nunc veflra relatione 
comperimus , Rc^ia munificenti^ quon- 
dam per manus ejujdem beato Petro fuif- 
fe collatum , <^ a te nunc per tnnova- 
tlonem Jub Cenfu annuo decem Solido- 
ntm Raimundenfis Monetae oblatum . 
Nos itaque eamdem fufcipientes oblatio- 
ncm , quoniam id effe tuae voluntatis 
agnovimus , tibi a manu Beatitudinis 
no/lrae cum magna devotione /ufcipientl , 
(ir omni pofleritati tuae Ca/lrum Scu- 
riae cum omnibus pertinentiis i^ pof- 
fefftcnibus e/us in perpetuum habere con- 
cedimus , & idem prote^ione Sedis xA- 
poflolicae communimus. Statuimus enim , 
V.t nulti omnino Ecck/u/Iicae, Seculari- 
ve per/onae facuitas fit idem Ca/lrum 
mtnuere , infejlare , vel fuis ufibus vin- 



B 



dicare , fcd quietum t!l>t , ftcut a nohii 
con^effum e/l , Cj^ tntegrum confervetur . 
Si qua igitur Ecclefiaflica , Secularifve 
perfona temere , quod abftt , adversits i- 
/la prae/umferit , fecundo , tertiove com- 
montta , fi non /atisfaSfione congrtt^ e- 
mendaverit , honoris c?" officii fui peri- 
culum patiatur , attt excomraunicatio- 
nis ultione ple&atur. Qtti verb confer- 
vator extiterit , omnipotentis Dei & ,A- 
pojlolorum e/us Petri & Pauli gratiam 
mifericorditer confequatttr , 

Ego Sergius Catholicae Ecclejiae E- 
pijcopus . 

Datum Laterani per manura Gregorii 

JanBae Romanae Ecclefiae Cardinalis 

Presbyteri, 111. Kalendas ^prilis , Do- 

minicae Incarnationis ,/fnno Milleftmo 

I Decimo , Indicfione VIII. 

Accipe niinc & alrerum documen- 
tum ex praelaudati Cencii Codice 
MSto defumtum, ejufdem emphyteu- 
fis conceflionem confirmans . 



Gonfirmatio Catlri Scurienfis in emphyteufim fa£la ab Alexandro III. 
Papa, Amblardo, aliifque confortibus, Anno ii^z. 



ALexar.der Epifcopus fervus fervo- 
rum Dsi , dile&is filiis Amflar- 
do , Bernardo , & aliis Dominis Scu- 
vienfis Ca/iri , falutem & Apo/lclicam 
benediclionem . Manife/lum efl , Cafirum , 
quod Scuria dicitttr , temporibtts beati 
Silveflri , fuut ex inJpeBioite Literarum 
/intecejforis nojlri /an&ae recordatwnis 
Sergii Papae cognovimus , Regia li':era- 
litate per manus ejufdem beato Petro 
quondam fuiffe collatum , & a Vediar.o 
quondam ejufdem Cajlri Domino , me- 



D 



morato praedeceffori noflro Papae Sergio , 
per innovationem fub annuo cenftt de- 
cem Solidorum Raimundenfis monetae 
fuijje recognitum i^r oblatum . Idem e- 
tiam Caflrttm Hubertus , Raimundits , 
& Sicardus , Domini ipfius loci , prae- 
dcceffori nofir» felicis memoriae Papae 
Calixto , i^ per manum ipftus beato Pc- 
tro , & faniTae Romanae Eccleftae ver- 
cognoverunt C^' obtulerunt . Nos itaque 
eorumdem antecefforum nofirorum Sergii , 
atque Calixti , iC^ etiam Innocentii Ro~ 

fnano- 



irr ANTIOUIT. 

r.ianorum Poyuificum , qui Ca/}>um ipjum 
ad jus e^ proprietatem beati Petri pev- 
tinens , fttb lApoflolicae Sedis proteclio- 
ne ac munitione ycccperunt , 'veftigiis in- 
haerentes , praefatum Caftrum fuh beati 
Petri <if noftra proteclione fufcipimus , 
& praefentis Scripti patrocinio commu- 
nimus . Statuentes , ttt neque Comiti ne- 
qtie alictii perfonae facultas ftt , Caflrum 
ipfum aitferre , rainuere , infeflare , vel 
fuis ufibus vindicare , fed qnietum vo- 
bfs , ftcut a jam diclis praedecefforibus 
noflris & nobis cor.ceffum ejl , & inte- 
grum ftib beati Petri jttre ac defenfione 
confiflat . Sane ft quis vefirum gravius 
aliquod , qtiod abfit , forte comr/iiferit , 
pro ejus cidpa , nifi <& ipft ejufdem i- 
niquitatis patticipes fuerint , alii , & 
hcnores ecrttm r/iinime a divinis interdi- 
c.rntur ofnciis . Hoc ipfum & de fubje- 
Ciis Militibus veflris praecipimus obfer- 
vari . Statuimus etiam ut nulli , nift 
Dominis C^ hominibtis ejufdem Cafiri , 
liceat infra terminos temmenti veflri , 
Caflrum aedificare vel munitionem face- 
re . Si quae verb Ecclefiaftica , Secida- 
rifve perfona adversics homines ejufdem 
Caflri qucrimoniam depofuerit , apud Me- 
tropotitanum veflrum , vcl Legatum a 
latere Romani Pontificis deflinatitm , qucd 



MEDIT AEVI 112 

A jujium fuerit , experiatur . Si quis igi- 
tiir Clericus five Laicus tcmere , quod 
abfu , adversus ijta venire tentaverit , 
fecundb tertiove commonitus , fi non con- 
grua fatisfaSiione emendaverit , honoris 
iS' officii fui periculum patiatur , atit 
excommunicationis uhione plcclatur. 
fhii vero csnfervator exjiiterit , gratiam 
omnipotentis Dei , & beatorum t/fpofio- 
B lorum Petri CS^ Pauli obtineat. 

Daturn apud Montem Peffulanum , 
IV. Kaiendas Junii . 

In his nullam indici multam vi- 

des . Id in aliis quoque compluribus 

Chartis animadvcrtas . QLiod tamen 

non ideo di^lum velim , ut negem , 

pecuniariam poenam Cameiae Ponti- 

ficiae, feu Lateranenfi Palatio, per- 

folvendam interdum , vel ante An- 

num a Chrifto nato Millefimum fuil- 

fe impofitam . Emergere quippe in 

lucem poflunt vt-tuftiora alia monu- 

menta , in quibus Apoftolicae Ca- 

merae mentionem apertiflimam repe- 

rias . Et reapfe unum, qualecumque 

I fit , ego producam , quod ex Archi- 

I vo antiquifTimi ac celeberrimi Mo- 

D nafterii Sublacenfis defcriptum mifit 

' ad me Nicolaus Aloyfia , meiioris 

eruditionis cultor . 



BuIIa Gregorii Papae V. per qium Petro Sublacenfi Abbati omnia 



privilegia ac 



jura connrmat, Anno Chrifli ppd. 



GRegorius Epifccpus fervus fervorum 
Dei , reverenttffimo ac prudentiffi- 
mo Petro Presbitero & Monacbo atque 
peritiffimo ,/ibbati venerabilis Monafie- 
rii fancli Confefjoris ac patris Benedi- 
Sii , c^ fanfle Viri^inis fororis ejus Sco- 
laftice , quod ponitur in Sublaco , tibi 
tuifque fuccefforibus inibi defervientibus 
vei introeuntibus in perpetuum . Si Jem- 
fer funt concedenda que piis defideriis 
cengruunt , quanto potijfimum ea , que 



pro divini cultus prerogativa effe »o~ 
fc.ntur , r.on funt omnino neganda , 
quia funt a largitoribus non folhm pc- 
fcenda, fed caritatis titido procul dubio 
exigenda. Petifti r.os igitur , quatenus 
concederemus five confirmaremus tue re- 
ligiofitati fupradiBum tuv.m Mvnafterium 
Sanffi Beneaicli ^c^ Sancfe Scolaftice , 
quod ponitur i» Sublacu, citm Ccllis & 
Cenohiis , una cum Tarre (& cuncia fu- 
pelle£lilia eorum , tina cum Specu , ubi 

be.i» 



113 DISSERTATIO 

beatijjimtis BencdtSius heremhlcam vl- 
tara duxtt , cum omnia infra je & cir- 
ca fe cum criptis , & omnia edificia hu- 
tnana , que ibidem nilnc fttnt : •verum 
etiam i^ Lacum cum pifcariis & aqu.i- 
molis fuis , inde exiente aqua Palaneto 
curit pifcariis & aquemolis fttis , dedu- 
cente ipfa aqua in loco , qui vocatur 
Mandra. Item aqtiemolis &" pifcariis 
fiiis , & pervenit ufque in loco, qui co- 
gnominatur de Ferrata , omnia in intt- 
grum coherentes . No/lra namque auBo- 
ritate in vejlro Monaflerio fint confir- 
tnata , ut mdla umquam hominum ma- 
gna , parvaque perfona audeat in ipfa 
aqua , que vocatur Timida , feu in a- 
qtta , que appellatur ^ugtifia , vel in 
aqua , que dicitur Btdlica , neque in 
Flumicello, neque in aqua de Roccanel- 
lum , neque in aqtta , qtie cognominatur 
Cona , neque in ulla aqua de toto Stt- 
blaciano territorio , vel in quolibet de 
Ipfis locis , fim confenfu ^bbatis eju- 
fdem Monajlerii per uuHius argttmentutn 
sdem aquimolum dedicare . Et qui hoc 
fecerit , aquemolum ipfum in fupradiclum 
Monajlerium cccurrat , d"^ in noftro 
Palatio compofiturus exiftat auri co- 
£li Libras duas. 7fe»j confirmanuts vo- 
bis detinendum Cajlellum in iniegrum , 
qui vocatur Sublacum , cum omnibus Juis 
pertinentiis vel adjacentiis , cum omni 
placito iir donatione Jua , una cum glan- 
datico , & herbatico juo , atque cun^a 
ptiblica funSiione , ficuti in noftro Pa- 
iatio annuatim perfolvi folet . Seu 
confirmamus vobis Montem in integro ad 
Cajlelhtm faciendum , qui vocatur Jlu- 
gujia ; & Montem qui vocatur Cerva- 
ria , cum omnihus earum pertinentiis in 
integrum . Porro & Cajlelltim , qtiod vo- 
catur .Arjule , fimulque (^ Cafleilum 
quod vocatur .Anticulum : tinumquodque 
Cajlellum cum Eccleftis , Cellis , domilus 
infra Je & de foris , vineis , terris , 
campis , pratis , pajcuts , ftlvis , Jale- 
Tom. III. 



DECIMASEPTIMA , 114 

A &is, arboribus pomiferis , fruBJferis vel 
infruhliferis diverfi generis , puteis , fon- 
tibtis , rivis , atqtie fluminibus , cum a- 
quimolis , cum caflanieta d^ paludibus , 
cum montibtis & collibus , plagis & ap- 
pendicibus , cultum z^r incultum , va- 
cuum & plenum , cum omnibus fupra- 
dido Monaflerio fcu Cafletlis generatiter 
& in intcgrutn pertinentibus in territo- 

B ^io Tiburtino C^ Sublaciano , ficiiti per 
termina defignantur , atque demonflran- 
tttr . Incipiente a Porta Imperatoris , un- 
de ipfum Flumen redundat , dein deve- 
niente in Monte , qui vocatur Romani 
&" reHe in Campolongum , reSio trarriite 
pergente in Pereto , ubi efl Ecclefta 
SanBi Petri : inde veniente in Stafjtle , 
que aflat in Campofacto : inde iter a- 

C gendo (i^' pervenit in ^Arco Sanfii Geor- 
gii , Ci^ fic pervenit in Monte de Flaon- 
tino , de ipfo defcendente monte , & per- 
venit in aqua , que (^ Ferrata voca- 
tur: fequente ipja aqua tifqtiedum eve- 
niat in ^rco de ^qua Ferrata , i^ per 
ipfam aquam donec futim curfum explicit 
in fluvium Tiberis : tranfmeante ipfo 
Fluvio , afcendente in monte , qui voca- 
tur Crofeo , qni proprius de tuo efl Mo- 

£) nafierio ; inde per cacumen montium , 
per concas vallium , per cavernas petra- 
rum devenit in moyitibtts , qui cognomi- 
nantur Gemini ; & fic dejcendentem in 
Feneflrelle , & inde perveniente in ri- 
vo , qtii nominatur Trave , CJ^ per eum- 
dem rivum defcendentem in alio rivo de 
Cona ubi dicitur Crttcis : ipfaque Cona 
afcendente in locum , qui vocatur Ora- 
ru : inde iteratim afcendente in monte , 
qui C^ tAquaviva dicitur , recle in pon~ 
te Terraneo , & per ipfum flumen de- 
fcendente itfque in Petra Imperatoris , 
d^ inde in Monte Ranano . Civitas e- 
tiam , que vocattir CarfJi , cum Eccle~ 
fiiis ci^ domibus infra fe in integrttm 
& de foris in diverfts vocabults , vil~ 
lis , vineis , fundis , cy* cafalibus , rivis 

H cw»? 



"5 



ANTJQUIT. 

cum aqiiemolis , cum omniuus juis peni- i 
yientiis & adjacentiis , fnitti vejlra an- 
tiqua Privilegia continent , ita vol)is in 
omnibtis ftnt confirmata , poftia injra 
Cajlro Reatino , & Liculano , c?' Mar- 
ftcano territorio . Denique cr confirma- 
mus vobis Caflelliim tn intcgro , quod 
& Trillano nuncupatur , una cum Colle 
de Ferrari i^ Monajierellum & Sajfa , 
five que ab aliis vocabulis nuncupantur , 
cum villis , fundis & cafalibus , vi- 
neis , & terris , campis , pratis & pa- 
fcuis cj^" cum omnihus fuis pertinentiis , 
ficuti extenditur ufqtie in Pifcifcano . 

Et Lafale in integro , qui vocatur 
Urfano o^ Sambuci cum Ecclefia San:1i 
Tbomae in defertis pofita , ci^ montem 
sn integrum , qui appellatur Gurdiano , 
cum fundis c?" cafalibus fuis , atque me- 
dietatem de loco , qui dicitur Ylice: c>" 
locum qui vocatur Caflaniola , cum vi- 
neis c^ terris vel ornnt pertinentia j & 
in ipfo confinio adeji Monte , qui voca- 
iu>- Buberano , in integrum cum ceteris 
vocabulis five pertinentibus . Iterumque 
etiam confirmamus vobis Caflellum , quod 
dicitur ^mpolloni , in integrum cum Ec- 
clefiis c^ domilius infra fe per omnia 
C>^ extra fe cum vineis , terris , fundis , 
& cajalibus , vel omnibus eidem perti- 
nentibus Caflello . Injuper locum , qui 
VQcatur Pentoma y cum fuis omnibus in 
integrum pertinentibus : verum etiam cJ^ 
medietatem de Caftello devulgato de 
San "7o Pamfimo , cum medietate de fuis 
omniiius pertinentiis . Verumtamen c^' 
Cajlellum de Colkmalo in integrum . 
Jtera c?" locum , qtti CJ^ Romani voca- 
tur in integrum : & medietatem de Vil- 
la, que appellatur Papi , tina cum fun- 
dis & cafalibus , vineis c>"" terris , cam- 
pis , pratis , pafcuis , & filvis , faleclis , 
fjntibus , ac rivis, cum aquemolis , & 
cum omnibus pro ftnguHs locis , & vo- 
cabtdis generaliter , (^ in integrum per- 
tinentibus . Omnibus jam diciis locis ter- 



MEDJI AEVI ii6 

Ai ritorio Tiburtino ftte funt . xAt vsro C^ 
confirmamus vobis veJirifqM fuccefforibus 
Cellam SanSe Barbare , que efi intra 
Civitate Tiburtina , in integrum cura 
domibus c^ Cellis intra fe cum aque- 
molis fuis intro eadem Civitate & de- 
foris , cum fundis cr cafalibus , vineis , 
d^ ierris , campis , pratis , pafcuis , & 
filvis , cum omni fua pertinentia vel a- 

B djacentia . Sive etiam C^ infra hujus 
alme Rome confirmamus vobis Cellam 
San&i Erafmi , que ponitar in Celio 
Monte , cum domibus , cella vinaria , 
& fenile , cum bortis , & vineis circa 
fe , cum arhoribus olivarum, i^ diverfa 
genera arhorum pomiferorum , & cum 
csteris vineis , & cafalibus • fcilicet pra~ 
tum , quod ponitur foris Ponte Salario , 
i^ Ca/ale, quod ponitur ^quario , &" 
alio Cafale, quod vocatur Qttinto ^ c^ 
in tAlbanenfe territorio vinee , que fite 

funt a Cripta , que vocatur a 

Silice .Albanenfe , &" in loco , qui ap- 
pellatur Zinr^^inni , vel in diverfis locis 
ftve vocabtdis , ubicumque inveniri vel 
reperiri pojfint per quamtibet Jeriem fcri- 
pturarum ad ipfum pium ac venerabi- 

D lem locum pertinentes , fub jurifdiBione 
veflra femper perfifiant , a prefenti De~ 
cima Indi.Jione, C^ ufque in perpetuum 
vobis vefirifque fuccefjoribiis tAbhatibtis 
C!'.m timore regendum ac regulariter di~ 
fponendum . Lonvenit reverentie veftre 
nos implorajfe , ut fepediclum MonaJte~ 
rium San.Ji Benedi.Ji c^ San.Je Sco- 
laflice xApofiolice aucioritatis ferie mu- 
niarr.us , & omnia ci^ pertinentia perenni 
jure inviolabiliter permanenda ccnfirme- 
mas . Propterea flexi precibus tuls per 
hujus preceptionis paginam fiatuentes de~ 
cernimus , ut cunffa loca urhana vcl ru- 
flicana , idefi Majfas , Cafales, vd Ca- 
fiella, diverfa predia culta vel inculta, 
que ponuntur per loca C?" vocaJula , que 
fuperius pretniffa vcl nominata funt , ft- 
cuti a Pontificibus , Regibus , vel a 

Detim 



117 DISSERTATIO DECIMASEPTIMA, ii8 

Dium timentibus in eodem ■vcyierabill A Salvatoris Jheju Chrijli in eterno igne 



loco conceffa fitnt , vel etiam per alias 
rationes jufle inibi advenerunt , ficuti 
emnia prefatum tuum Mona/ierium deti- 
nuit temporibus fan&e recordationis Gre- 
gorii & Zacharie ^ Nicolai Pape pre- 
tiecefforum nofirorum , ita (i^" ttunc cum 
rnagna fecuritate quiete valeat pofjidere , 
iS^ tu etiam pro venerabili tuo Mona- 
flerio vel fuccefjores tui ^Abbates , pofji- 
deant ac detineant , atque jurifdi&ione 
in perpetuum fruentes defendant , C?" '« 
titilitatem ejufdem pii loci perhenniter 
proficiant. Pro quo etiam fub divini ju- 
dicii obtejlatione promulgantes decerni- 
mus , ut nulla umquam cujufque publice 
attitudinis virorum five mulierum , vel 
etiam alia cu/ufcumque fit di^nitatis ma- 
gna parvaque perfona , quomodolibet ju- 
vjdi&ionem exercere in jam difio Mo- 
naflerio vel in Caflellis , mafjts , fundis , 
C^ cafalibus , prediis cultis d^ incultis , 
vel in aquis , molendinis , C^ ptfcariis , 
"vel in aliqua poffefjione , feu etiam in 
diverfis rebus , ubicumque detinere vide- 
mini , nec quippiam horum ex eodem lo- 
co auferre , aut diripere prefumat , ne- 
que ullam lefionem , aut contrarietatem 
malitie in ipfo beati Benedicli Mona- 
flerio atque omnibus ut fupra annexis 
eis pertinentibus , quoquo ingenio , aut 
argumento inferre audeat , Potius autem 
jure perpetuo in eodem veneralnli Mo- 
nafierio , ut fuperius affic^um efl , pro- 
ficiat , C?" potefiati atque ditioni tue , 
vel omnibus fuccefforihus tuis ^bhatihus 
perhennis permaneat dijponeadi atque pof- 
fidendi facultas . Si quis autem ( quod 
non optamus ) temerario aufu contra hujus 
noftre v^foflolice preceptionis feriem pie 
a nobit promulgatam venire , vel litipa- 
re temptaverit , fciat fe Domini nofirl 
& ^poflolorum Principis Petri anathe- 
matis vinculo innodatum, e^ cum Dia- 
bolo &- ejus atrociffimis penis , atque 
cum Juda traditore Domini nofiri ei^* 



B 



D 



concremandum , fimulque e^ in voragine 
tartareoque chaos demerfum cum impiis 
pleciendum . Qui verb pio intuitu cufio- 
des iir obedientes atque obfervatores 
hujus noftre falutifere preceptionis exfli- 
terit , benediifionis gratiam i^-r celejlis 
retributionis eterna gaudia a jufto Judi- 
ce Domino noftro confequi , i^ vite e- 
terne particeps effici mereatur . 

Scriptum per manum BenediEli Scri- 
niarii fanHe Romane Ecclefie , in menjff 
Septembri , Indiclione X. 



BENE F^LETE. 



Datum JV. Kalendas Julii per ma- 
nus Johannis Epijcopi fan&e ,Al- 
hanenfis Ecclefie & Biljliothecarii 
fumme Ci^" ^poftolice Sedis , ,/fnno 
Deo propitio Pontificatus Domni 
Gregorii If^. fummi Pcntificis & 
univerfalis Papae in facratiffima 
Sede beati Petri ,/fpoftoH , [ylnno 
Primo , Indi&ione X, 




UghelHus hanc ipfam BuIIam prae 
oculis habens, Johannem intrufit in 
Catalogum Epifcoporum Albanenfium 
ad Annum DCCCXXViri. Tom. L 
Ital. Sacrae . Sed is fallitur . Non 
ad Gregorium Qttartum , ied quidem 
ad QuinBum Literae iftae ( fi tamen 
I omni fufpicione falfi eas carere pu- 
E tas ) pertinent. Neque enim conve- 
nit Indiclioni X. xAnnus Primus Gre- 
gorii IV. Papae. Facile tamen error 
in autographum irrepfiffe potuit , ita 
ut Librarius legerit X. pro V. quae 
Literae inter fe facile commutari 
poffunt , & ad eamdem formam ferc 
accedunt. Sed quum h Mabillonii 
Annalibus, atque h Chronico Subla- 
cenfi conftet, Anno DCCCCXCVIL 
H 2 flo- 



floruifle Petmm Snblacenfem ^hha- 
ttm ; tJC rurius quum \ Cianipinio in 
Catalog. Bibliothecar. S. R. E. atque 
ab ipfo Ughellio in Epifcopis Alba- 
nenfibus certiores fafti fuerimus, eo- 
dem Anno floruiffe Johanmm Epifco- 
pum ^lbanenfem , i^ SanBae Romanae 
Ecclefi.te Biifliothecayitmj : res monet , 
referendam efie hanc Bullam ad Gre- 
gorium V. qui iifdem temporibus 
Cathedram Petri confcendit • & pro 
Gregorii fV. fcribendum Gye^orii V. 
Hic autem rcnuntiatus eft Pontifex 



AIEDII AEFI 120 

A menfe Majo Anni DCCCCXCVI. 
Indiftione IX. Ergo in hac Bulla al- 
ter error occurrerit, atque efl: fcri- 
bendum aut <Anno Secundo, aut /«- 
di^ione IX. Interea animadverteris ea 
verba : In noflro Palatio compofitttrus 
exiflat aitri cofli Libvat duas . Alteram 
adjicio Bullam : fed ne hujus quidem 
finceritatem, ac legitimam ori^inem 

B praeflare velim . Eam ego excerpfi ^ 
Col'eft3neis MStis Peregrini Prifcia- 
ni in Eftenfi Bibliotheca adfervatis . 



Balla Martini feu Marini II. Papae confirmatoria omnium jurium ac 
bonorum Ecclefiae Adrienfis, circiter Annum 5)4^. 



M^rtinns Epifcopus fervut fervo- 
rum Dei . Lonvenit ^pojtolico 
moaeramine pofcentihus hnivoia compaf- 
fione fitccurrere , i^ pofcentium facrae 
devotiont imparttri affenfum : ex hoc e- 
nim lucri potifftmum primum apud con- 
ditorera praeponitur Dettm , quoniam ve- 
nerabilia loca ad meliorem fuerint fia- 
tum /ine dubio produ&a . %/ftque ideo , 
quia jtifls & vationabiHter nofiro ^/fpo- 
Jloiptui humiliter pof}ulaJtts , quatenus 
Sanciam Dei Ecclepam ^drienfem beati 
Petri K^poftoli Domini per praefentis no- 
fSri Privilegit atiJJoritatem concederemus 
& confirmaremus ornnes poffefftones ^ 
proprietates ejttfdem Ecclefiae ^Adrienfis , 
idefl , Infulam , quae vocatttr ^Adriana , 
v.ria cum tota Silva fua d^ portubus , 
qued efl Portus Laureti , ii^ Portus 
Gauri , omnia in integrum perfifhnte 
t.fqite i» mare , & a Portu Laureti 
ufque in Canale Fea , i&' ufque in Ca- 
vale Falce tma cum venationibus , ptfca- 
tionibus , aucupattonihus fuis in inte- 
grum . Simul Maffam Quinto , & Sil- 
va Lapario , <^ Lathualo , & Canale 
Trionis , feu Canale de ^ira i^ Cana- 
ie de Palo , feii Cenchagatula ttjque in 



pifcaria Cythiti , & Corrigio Sufortim . 
tAtque totam Infulam inter ^thicem e?* 
Tartarum , cum Silva , i^ Manegtum 
atque Maffam Gavello in integrum. Et 
Vtlla Martiana in integrum , feu fun- 
dum Roda cum filva & valle fibi per- 
tinente tifqae Valte Fraxinita & Lavi- 
gie C^' Valentina . Sicque ../frgele majo- 
j rem i^ Grignano , ftve contra Maffa 
Q Pedrulio , feu fundum Pontecli ufque in 
j Vibo Carario , & fundum Lamando , 
j c"' praedi&a Maffa Pedrulio perfiflente 
I tifqv.e in Stillo de Baldo . Injuper con- 
l j^irmamus c^ cerroloramus in praedifia 
i Santla Ecclefta .AJrienJe Plebcm San- 
1 clae Mariae , quae vocatur Corna Cer- 
vina perftflente a Canale de Finale afque 
in Gauro • e^ Plebcra Santiae Mariae 
in Stornio , quam dtrttit Flumen Pa- 
dus , & perfiflente a rupta Jcvlanea 
ufque in Fofja Opilea , ufqtte in Foffa 
Corrulo in integrum : atque Plebem San~ 
Bi Georgii in Tamara , ttna cum Maf- 
fa Copario , &" fundo ^mblofo iifque in 
Valle Fraxineta in integrum . Sicque 
Plcbem San&i Martini in Rcviolam in 
I integrum, & Plebem San&i Donati irt 
I Pedrulio , habeat , teneat , pojpdeat fu- 

pra- 



121 



DISSERTATIO Dl 



prafcripta Ecdcfia %Adritnfts in inte- 
grum. Ideoque per praefentis nojlri Pri- 
vilegit au^oritatem confirmamus in prae- 
difla Ecclefia ^drienfe Maffa Cappa- 
eiana C^ Lendenaria , una cum Silva 
Jua ujque in Fhmen ^thicem , feit Su- 
licini , C^ Tribano, & Mardinagus , 
feu ^Anguillaria , &' Captte ^rgelle . 
Quapropter nojira ^poflolica praeceptio- 
«e, Jive ex praeceptione dile£l:iflimi 
filii noftri Ugonis Sereniffimi Regis, 
praecpimus . ut nulla neque perjona ho- 
minum cu/ujcumque conditionis vel gra- 
dus Jit , five dignitatis vel religio/ita- 
tis , licentiam habeat in rebus & poj- 
fejfionibus praediffae Eccleftae ingredi 
fine confenju Epifcopi , vel qui praeefl 
ipfi Ecclefiae , neque minuere , neque do- 
minare five per hofpitalitationem , vel 
per commendationem , vel aliquam vio- 
tentiam facere praefumat , Sed potius , 
ttt praefati Jumus , omnino in tempore 
falvas & illaefas perfiftant una eum 
omnibus tam Clericis , quam Laicis ci^ 
dejervientibus , feu Ysfidentibus e/ufdem 
Ecclefiae , & omnes eariim res mobiles 
C^ immobiles , fe feque moventes in in- 
tfgrura flare quiete & pacifice vivere 
omnium hominum remota csntroverfia . 
Nam ( quod non credimus ) fi quifpiam 
hanc nojlri Privilegii au&oritatem vio- 
lator reperttts fuerit , fciat fe in iram 
heati Petri ^Apoflolorum Principis , & 
filii noftri Ugonis Regis , &• noftram , 
cafurum . Et praediBa Ecclefia cum fttis 
fertinentiis , ut fuperitts legitur , fub 
beati Petri ^poftolorv.m Principis , ci^ 
noftra , noflrorumqp.e Succefforum prote- 
Bione permaneat . Infuper nifi a malo 
refipuerit , fciat fe compofitttrum auri 
eptimi Mancuftos mille , medietatem 
noftro facro Palatio , medietatem prae- 
diaae Ecclefiae . Qiti vero pio intuitu 
cuftos & obfervator in omnibus extite- 
fit , benediBionis gratiam , vitamque 
/teternam cum omnibus Sanffis fine fine 



A 



B 



D 



CTMASEPTIMA. 122 

habere mereatur in Secula Seculorum. 
u4rijen . 

Scripta per manum Gregorii Scrinia- 

rii Romanae Ecclefiae . 
Data Patriarchio Lateranenfi III. Idus 

Junii. Bene valete, 
Ego Benignus Epifcopus Hoftienfis 

manu mea fubfcripfi . 
Ego Grtfogonus Epifcopus Pcrtuenfis 

manu mea fubfcripfi . 
^nno ejus Sedis Secundo, i^ Domni 

Ugonis Qttarte , Indiiiione XII. 

Et ego Doniinicus Chrifli mifericor- 

dla San&ae xAdrienfis Eccleftae 

Hotarius vidi hanc autentici Pri- 

vilegii paginam , fcriptam per ma- 

nttm Domni Gregorii Scriniarii Ro- 

manae Ecclefiae , nihil addens vel 

minuens , exemplavi >Anno Domi^ 

nicae Incamationis MCLI. quarto- 

decimo die exeunte menfe ,AprHis , 

Indi&ione XIV. tempore Domini 

Ettgenii Papae Ci^' Conradi Regis . 

Ego Romeus Dcmni Henrici Regis 

Notarius autenticum hujus exempli 

vidi (^ legi , ficuti hic continetur. 

Sunt heic multa, quae aut impo- 

fturam olent^ aut fummarn amanuen- 

fis incuriam arguunt . Nullus, Hu- 

gone Italiae Rege imperante , Mar- 

tinus Papa fedit . Marinus quidcm 

Secundus in ejus tempora cadit : ac 

proptera , dum germana Charta haec 

videatur, ad iftum referenda cft. Ve- 

rum pugna eft inter Annos Marini 

Papae & Htfgonit Regis . Anno quo- 

que DCCCCXLIV. decurrebat Indi- 

8io 11. non Indi&io XII. Animadver- 

te ctiam verba illa ex praeceptlone di- 

leclifftmi filii noftri Hugonis Serenijftmi 

Regis , ut alia omittam . Ceterum fi 

Bulla haec fmcera diccnda effet, ha- 

bercmus Mancufios mille componendos 

medietatem facra Palatio Laterancnfi. 

Neque heic praetereundum cenfeo, 

auftorem effc Panvinium, praefuiffe 

Ar- 



123 ANTTOJJrT. 

Archidiaconum Sanflae Romanae Ec- 
clefiae Pontificiae Camerae ulque ad 
tempora Gregorii VII. qui eo du- 
dum munere fun£lus, fortaffe quod 
nimiam Archidiacono au£loritatem 
deferri deprehendiflet, Camerarium in- 
ftituit, cujus adhuc dignitas in Ec- 
clefia Romana perdurat. In Diflfertaf. 
LXIX. de Cenfibui Ecclef. Roman. in- 
dicabo , quot cenfus Anno MCXCI. 



MEDII AEVl 



124 



ad eamdem Cameram fpectarent, te- 
ft^ Cencio Caraerario . Et Camerartl 
quidem munus eidem Cencio non- 
dum Sanclae Romanae Ecclefiae Car- 
dinali collatum fuiffe, illic oflen- 
dam. Cardinales quoque k permultis 
Saeculis ad idem minifterium fuifTe 
afTumtos , fidem faciet Charta , quam 
ex ejufdem Cencii Codice depromfi. 



Aldobrandini Comitis de Calmaniare Charfa, per quam Camerario 
Pontificio oppignerat Caftra Preceni & Ripefeni, Anno 115P. 



IN nomtne Domlnt , ^nno Incarnatio- 
nis Dominicae Mille/imo Centefimo 
Qiiinquagejimo Nono , xAnno V, Pontifi- 
eatus Dornini ^driani IF. Papae , In- 
diclione Vll. menfe Januario, die II. 
Ego .Aldebrandinus Comes de Calma- 
niare pro me i^ procuratorio nomine pro 
Bernardino fratre meo , coram VVillermo 
Preshytero Cardinali titulo SanSii Petri 
ad Vincula, ij^ Raimundo Diacono Car- 
dinali SanBae Mariae in Vialata , & 
Gregorio Corano Judice, obligo ij^ in 
pignus pono tibi Domino Bofoni -ve- 
nerabUi Cardinali Diacono SanBorum 
Cofmae & Damiani , Domini Papae 
Camerario , pvocuratorio nmnine pro 
ipfo Domino Papa &" pro Ecclefia Ro- 
matia , idejl Rucam San&i Stephani , 
Caflrum Preceni , cJ^ Caflrum Ripefeni , 
cum omnibus eorum tifibus , utilitatibus , 
<if pertinentiis , ficut inter fuos conclu- 
duntur fines , poftta territerio JJrbeveta- 
no . Qiiae fiquidem Roccam & Cafira 
ab Ecclefia Romana tenemus in Feu- 
dum , ad quam jus & proprietas ipfo- 
ritm pertinent , & qualiter nobis com- 
petunt , taliter obligamus , d''' »« pri- 
mis ponimus pro ducentis quadraginta 
odo Libris Lucenfium & quinque So- 
lidis , quos nobis pro ipfo Domino Papa 
mutiiajli . Infuper in HKOqucque menfe 



B 



D 



pro fexdecim Solidis Lttcenfium , quos 
pro cuflodia yArcis Domimis Papa expen~ 
dere debet , praeai&um pignus obligutum 
ficut pro ipfa forte tenebitur . Et fic in 
unoquoqtie ./fnno , donec pecunia foluta 
fuerit , & pignus liberatum , accrefctt 
fumma forti novem Librarum & duodecira 
Solidorum Lucenfium . Qtiactimque vero 
hora praediclam pecuniam vobis veflri- 
fque Catholicis fuccefforibus folvemus ^ 
pignus hoc fit vacuum , cy* haec Char- 
tula ad nos revertatur . Nos autem i^ 
noflri heredes defendere promittimus ab 
cmni homine , Jt necc[fe fuerit . Qtiod fi 
contra haec , quae aiiia funt , quoiibet 
modo venire tentaverimus tam nos , 
quam nofiri heredes componamus Domino 
Papae fuifque Cathoiicis fucceffortbus pro 
poena fuprafcriptum pretium duplum , 
Et foluta poena haec Chartula firma 
permaneat : quam fcribendam rogavi ,An- 
dream Scriniarium in menfe , & In- 
diclione fuprafcripta VII. 

Signum manus fuprafcripti ,Aldehran- 
dini Comitis de Calmaniare pro fe 
cir Bernardino fratre fuo htijus 
Chartulae rogatorum . 

Docibilis tejiis . 

Boto de Petro teflis . 

Urfo filius ejus teflis . 

Stephanus de Matha tejlis . 

Pe- 



125 DISSERTATIO 

Petrus Butictilarhts teflls . 

RogerhiS de Letulo teflis . 

Johannes Richis teflis . 

Ego KAndreas Scriniarius SanBae Ro- 
manae Ecclefiae , & facri Latera- 
nenfls Palatii complevi <&■ al)folvi . 

Haec de Summis Pontificibus . 
Quibufdam ctiam Epifcopis & Ab- 
batibus fuam fuifle Cameram, anti- 
qua monumenta oftendere videntur. 
li videlicer, qui Regalibus frueban- 
tur , ac praecipue Comitatu alicujus 
Urbis donati fuere, jus etiam ha- 
buiffe dicendi funt exigendi vecliga- 
lia atque tributa , eaque fuo Aerario 
five Camerae, addendi . Exempli 
caufsa , ut efl: apud Ughellium & 
Bordonum , Conradus I. Auguftus 
Anno MXXVri. Epifcopo Parmenfi 
omne }us puMicum & telonemn atque 
diflricfum ejufdem Urbis , ac deitrde to- 
tum Parmenfem Comitatum concejftt . 
Excogitare certe licet, tunc Parmen- 
fes Praefules Cameram conflituifl^e , 
quo inferrentur, quaecumque antea 
colligebat Camera Regia , & Comes 
Laicus Urbis illius . Si mendo caret 
Charta Jacobi Fefulani Epifcopi fcri- 
pta Anno MXXXIL ac edita Tom. 
III. Italiae Sacrae ab Ughellio , is 
ita donationem quamdam concludit : 
St quis (tutem hujtts noflrae ordinationis 
ter^erarius violator extiterit , fciat fe 
compofltttrum auri optimi Libras centttm 
Imperatoriae Camerae , C^ noflrae &c. 
Suam quoque Cameram Cafinenfihus 
Abbatibus fuiffe ac efle, fcribit An- 
gerus' de la Nuce in Notis ad Chro- 
nJron Cafinenfe Leonis Marficani . 
Sed heic tenebrae non paucae occur- 
runt, & caute procedendum , ne du- 
bia aut fi£la nobis obtrudantur. Mar- 
garinus in Bullario Cafinenfi Tom. 
i. Conflit. 42,. & Ughellius Tom. 4. 
Ital. Sacr. in Epifcop. Bobienfib. Di- 
ploma proferunt datura Anno DCCC- 



DEC/MASEPriMA . 



116 



A 



B 



D 



L XXX [II. per quod Carolus Crafl"us 
Imperator Agilulfo Abbati Bobienfem 
Comitatum largitur, inquiens: Qui-f 
cumqui attentare praefumpferit , centum 
Librarum attri obri^i componat , medie- 
tatem Camerae noflrae , aliamque medie- 
tatem Camerae v4bbatis , Sed uti jam 
praefatus fum in DiflTert. Xf. de ^l- 
lodiis , & fufius infra in Diflertat. 
LXXI. de Epifcoporum potentia mone- 
bo, Diploma Lotharii I. Comitatum 
Bobienfem Abbati eius Coenobii con- 
cedentis nimiis vitiis laborat , ita 
nunc ajo laborare : alterum Caroli 
CraflTi , nunc mihi memoratum . Ra- 
tiones afierre nihil attinet . Proinde 
fa(3;a ibi Camerae mentio nihil mo- 
menti ad noflram quaeftionem adferf. 
Praeftabit igitur inquirere, an Du- 
ces , Marchiones, & Comites olim 
jure Camerae fruerentur. Ncn fatis 
notum eft , quaenam fub Langobar- 
dis & Francis Regibus hac in re 
confuetudo fuerit . Narrat quidem 
PauIIus Warnefridi Lib. 3. Cap. i5. 
de Geft. Langobardor. Authari Re- 
gem eleftum fuiflfe , cujus diebus ob 
reftaurationem Regni , Duces , qui tunc 
erant , omnem Jubflantiarum fuarttm me- 
dietatem Regalibtts ufibus tribitunt , ut 
^ff^ VlP^ ' ""'^^ ■'^** 'pfe, flve qui ei 
adhaererent , e/ttfque obfequiis per diver- 
fa officia dedJti , alerentur . Sed iftud 
contigit, quod antea per decem an- 
nos Langobardicum Regnum fine Re- 
ge fuerit , & unufquifque Ducum fuam 
Civitatem obtineret , veluti Princeps . 
Q_uo fane temporfr tributa Civitatis 
& diftriftus ad fingulos Ducum de- 
ferebantur . Verum quid juris poft 
reftitutam Regiam dignitatem ferva- 
rint antiqui Duces in Italico Regno, 
perfpicuum minime eft . Attamen 
adfert Margarinus Torh. 2. Bullar. 
Cafiiienf. num. 8. Diploma Defiderii 
Langobardorum Regis, in quo is 

Mo- 



127 ANTIOJJIT. 

Monaflerio Brixiano San6^ae Juliae 
donat Infulam , quae Cicontatut dichnr , 
pertinentem ad Ciirtem noflram, & ad 
Curtem Ducalem . Erant autem & Me- 
diolani & Veronae, ut alibi ani- 
madverti, Ct4rte<s , feu Cortes Ducis . 
Sed haec obfcura. IUud fane futu- 
rum eft nobis certum , Principihis Be- 
ncventanis , ialtem pofl; excifos Lan- 
gobardorum Reges , fuum Fifcum , 
fuamque Gameram fuifle : quod ii 
tunc fignificabant nomine Palatii Be- 
neventani. Vide Chartas ab Ughellio 
editas Tom. 8. Ital. Sacr. in catalo- 
go Archiepifcop. Beneventan. & in 
Chronic. Sanftae Sophiae. Divifo au- 
tem eodeni Principatu , Salernitani 
Principes , ac deindc Capuani idem & 
ipfi jus retinuere; Nam ftexcipias 



MEDII AEVI 128 

A fupremum dominium , & cenfum a- 
liquem interdum perfolutum , nihil 
aliud ad Imperatores ac Reges Ita- 
liae in iis regionibus pertinuit. Prin- 
cipes vero illic, Regio tantum no- 
mine demto , Regiam au£toritatem 
libere in omnibus exerccbant . Pere- 
grinus in HiRor. Princip. Langobar- 
dor. Tom. II. Rer. Italicar. pag. 50S. 
Praeceptum edidit Pandulfi IV. Prin- 
cipis Capuae, datum Anno MXXX- 
IV. ubi inobedienti indicitur /e effe 
cotnpofjtiirum atiri optimi Libras cen- 
tttm , mcdletate facro noflro Palatio li^c, 
Eamdem formulam dicendi rurfus in- 
tueamur in Praecepto Roberti Prin- 
cipis Capuani , quod e Tabulario 
San6ti Angeli Gapuani , mihi fuppe- 
ditatum fuit . 



Robertus Princaps Gapuanus Monaflerio Gapuano Sanfti Angell , quod 
Cafinenfi fubjecium eft, quafdam Terras donat, Anno iio^. 



IN ncmine Dcmlni Salvatoris noflri 
Jefu Chrijli Dei aeterni , Notum fit 
omnidus filiis fanclae & catbolicae Ec^ 
clefiae , quoniam cum qtiadam die nos 
Rubertf.s Capuanus Princcps apud Mo~ 
naflerium SanSi ufngeli , quod. dicitur 
in Formls , canfa orationis iviffemus , 
Fratres , qui ibi Deo jugiter ferviebant , 
a raagnitudine noflra poflulaverttnt u- 
nam petiam de terra noflra , quae ejfe 
videtur in pede Montis noflri arce San- 
Elae ^Agathae , & efl prope Ecclefia 
San&i Marci fubdita Monaflerio San- 
£li tAngeli . Qiwrum petitionibus digne 
obtemperantes fieri procuravirnus , Ex 
ir.firventii igitur illorum , nec non ob 
falutem animarum Principum anteceffo- 
vum noflrorum , R. fcilicet ^vi, ^ Jor- 
dani patris , necnon R. fratris noflri , c^ 
ob flatum noflri Principatus , per hoc vi- 
delicet principale Scriptum in perpetuum 
in praefato Monajlerio SanUi ,Angdi fub- 



D 



dito Monaflerio Sanli BenediSii Montis 
Cafini , cui Domnus Brunus Epifco- 
pus Abbas praeefl , concedimus Ci^ con- 
firmamus pracfatam integram petiam de 
terra per hos fines , ficuti incipit a mu- 

ro veterr, c^ qualiter vadit 

partem revolvendo per ripas & foveas ^ 
quae adjacent ei ex parte tneridiei ufque 
Cavam & viam veterem Charrarca » 
quae ex tranfverfo defcendit ex ipfo mon~ 
te , & ab eodem loco , & qualiter va- 
dit afcendendo de Scttentrione direSe 
ufqtie in direcla Criptula vetere , quae 
efl fubter ipfa Turricella , ita ut fint 
pajfus XII, msnfurati ab ipfa Criptuls 
ad Orientem . Haec autem praeditla pe- 
tia de terra per praedt&os fines una 
cum omnibus inferioribus ac fuperioribus , 
i^ cum viis in ea intrandi d^ exeiin- 
di , nos praenotatus Rohertus Capuanus 
Princeps in praefato Monaflcrio Sanili 
xAngeli per boc princtpale Scriptum in 

per- 



I2p 



DISSERTATIO DECTMASEPTIMA. 



i^<* 



perpettiunr damus , traclimus , concedl- 
mus , ac confirmamus ad poffejjioriem li-r- 
poteflatem & dominationem ipfius Mc- 
ttajlerii , <^ Domni Mainardi ventrahi- 
lis Praepo/iti , C^ aliorum Reclorum 
ip/iits Mona/lerii , faciendo exir.de mlli- 
tater» ipfius Monafierii , remota omni 
inquietudine , contrarietate & molcfiia 
omnium Principum fuccefforum noflro- 
fum, vel Viceprincipum , Comitum , vel 
Vicecomitum , Judicum , Sculdaffiorum , 
Caflaldeorum , aliorumqus omnium mor- 
talium perfonae . Qitod fi quis diabolica 
fuafione compulfus contra hoc Scriptum 
ageis tentaverit , aut violator hujus do- 



Signum Domini Roberti ]D 



A 



B 



^ 



ni extiterit , viginti Libras auri purijji- 
mi perfolvat , medietatem ipfi veKerablH 
Monrfierio , Ci^ praediSio Domno Mai- 
nardo reverentijpmo Praepofito , c^ fuc- 
cefforibus ejus , & parti praefati Mona- 
fierii , & inedietatem noftro Palatio • 
folutatque poenti Librarum haec nofira 
datio , traditio , concejfio ijj' confirmatio, 
firma , munita , atque inconcuffa ma- 
neat in perpetuum . Et ut firmius cre- 
datur , ^ diligentius ab omnibus obfet- 
vetur , manu ptopria fubfcripfimus C^' 
correboravimus illura & nofiri Sigtlli 
imprejfione juffimus infigniri. 



/R gleriofi Prineipis Capuae . 



t 



Ex jujfione praefatas Pote/iatis fcripfi ego Qitiriacus Judex i» t/fnno Dominicde 
Incarnationis MCIX. & III. t^nno Principatus ipfius Domni Roberti glorio^ 
fiffimi Principis Capuae . 

Datunt aptid praefatum Monafieritm , menfe Decembrio per Indi^ionem III. 



Quod efl: ad Marchiones , five Du- 
ces Tufciae , jam nos monuprat Flo- 
rentinius Lib. 5. Vitae Mathildis Co- 
mitiffae , peculiarem Cameram Mar- 
chionibus quoque ac Ducibus illius 
Provinciae fuiffe. Quam in rem at- 
tulit Chartam , informem tamen , ,A- 
delberti Marchienis , qui hifce verbis 



C 



utitur: Si quis haec non obfervaverit , 
fciat fe excommtmicatum , (^ infuper ccm- 
ponere auri obtimi Bifanties mille , me- 
dietatem Camerae nofirae , & medieta- 
tem &'c. Idem ego aliis cxemplis 
confirmatum volo . Primum ex ditif- 
fimo Tabulario Archiepifcopii Lu- 
cenfis depromfi . 



Tom. III. 



PJa- 



131 



ANTISIUIT. MEDIl AEVI 



132 



Placitum ab Uberto Marchione & Comite Palatii habitum Pifis, 

ubi Conrado Lucenfi Epifcopo caufla quaedam 

adjudicatur, Anno ^41. 



DUm tn Dei nomine , Civitate Pija 
ad Curte Domnorum Regum , «- 
bi D.)mnus Hugo & Lotharius glo- 
tiofijfimi Regi tti praeejjent , jubtus vi- 
tes , quod Topia vocatur , infra eadem 
Curte in juuicto refideret Ubertus il- 
lufler Marchio & Comes Palatii , 
fingulorum omnium juftitias faciendas ac 
deliberandas rejedentilus Leo Vulter- 
renfis , Adelbertus Lucenfis Jantiarum 
Dei Ecclefiarum venerabilibus Epilco- 
pis , Walpertus , Duranti , Johannes , 
Urjus , Teupaldus , ^ndreas , Ropaldus 
Judices Domnorum Regum , Gumpertus , 
^ndreas Notarii Sacri Palatii , Cunra- 
do , Benedi 7o , Ingelbertus , Beraldo 
qui & Bonixp , Gausbertus qui & Pe- 
pino , c^ Ubaldus filio ejus , Rangniper- 
tus , & Lemurjus , alio Cunrado , C^ 
feliquis plures . Eorum veniens prejen- 
tia Cunradus Epifcopus SanHe Lu- 
cenfis Ecclefie, una cum Teupertus fi- 
lio quondam Rodulfi ^vocato fuo , & 
ipfius Epijcopio Sanfle Lucenfis Eccle- 
fte , & retulerunt .' „ Jam plures vi- 
„ ces nos reckmavimus ad Comes 
,, ipfius Comitatu Lucenfi , & a Do- 
,j mnu Ugoncm & Lotharium filio 
,, cjus gloriofiflimi Regibus, adque 
„ ad vos Ubertus Marchio & Co- 
„ mes Palatii , ut nobis juflitia fe- 
„ ciffetis de Immilga filia quondam 
,, Cunradi , & Rofredus filio ejus , 
„ qui parti noftro Epifcopio malo 
„ crdine & contra lege contradicunt 
„ Cortem unam domui coltile juris 
„ Epifcopio noftro^ qui eft in loco 
„ & fundo cum omnibus cafis & re- 
„ bus ad eam pertinentibus , adquc 
„ & oranibus cafis & rcbus illis ju- 



B 



C 



D 



„ ris Ecclefie Plebis San6larum Dei 
„ Genitricis Marie, & San£li Stefa- 
„ ni , feu Sanflorum Ipoliti, & Jo- 
,, hanni , qui funt Plebes ipfas, u- 
,, na in loco Decimo , alia in loco 
„ qui dicitur Villa, tertia inter Ar- 
„ no & Arme , cum omnibus aliis 
,, locis & rebus , que pertinent de 
,, Oraculum SaniSte Marie , que di- 
„ citur a Monte , qui eft de fub... 
„ St poteftate predicle Ecclefie San- 
„ £ti Ipoliti , adque de locis & re- 
„ bus illis, ubi fub Silvule dicitur, 
„ feu rebus in loco Sexto , qui Cor- 
„ tem ipfam 8c eafdem Plebes feu 
,, Oracolum cum omni eorum inte- 
„ gritate & pertinenlia pertinent de 
„ iub regimine & poteftate ipfius 
,, Epifcopio noftro San£le Lucenfis 
,, Ecclefie • unde earum Epiftolas & 
„ Miffcs ac Sigillos direftas fue- 
„ runt , ut ad Palatium veniifent 
„ nobis juftitiam faciendam. Sed eos 
,, ad Palatium urnquam abere non 
,> potuimus : hunde querimus , xxt 
„ vos Ubertus Marchio & Comes 
,) Palatii nos ad parte ipfius Epifco- 
„ pio noftro de ipfa Curte , & de 
„ jam diclis aliis locis & rebus, que 
„ pertinent de eafdem Plcbes v^k O- 
„ raculum , feu de fuprafcripris cafis 
,> & rebus in locas & fundas fub 
,, Silvule & Sefto inveftiatis : ficut 
,, aftenus noftro Epifcopio, & ipfas 
„ Plebes & Oraculum SanQe Marie 

„ inveftitas fuerunt . Cum 

ipft Cunradus Epifcopus & Teupertus 
ejus & ipfius Epijccpio .AvocaCus tali- 
tcr retuliffent , tunc recordati jnnt omni- 
bus fapradiiJis attditoribus , qnod ita eo- 

nnn 



,33 DISSERTATiO 

vtm rcclamare vidiffent . Fecit ipfe U- 
bertus Marchio &" Comes Palatii eo- 
fdem Cnnradmn Epifcopum &" Teuper- 
tus ^dvocatus de ipfa Curte , c^ de 
jam diclis omnibus locis C^ rebus , un- 
de fe reclamant a parte ipfius Sancl(r 
Lucenfis Ecclefie , & prediclas Plebes 
C^ Oraculum invefiivit , Jicut aclenus 
inveflito , cy invefiitas fuerunt . Infu- 
per mifit ipjt Ubertus Marcbio & Co- 
Kiet Palatii bannum de omnes fuper ip- 
fa Ctirte & ftiper ipfis lccis & res in 
Mancofos a^ri duo r/iille , ut nullus qui- 
slibet magna pervaque perfona jam di- 
Bo Epifcopio nec jar,i diclas Plebes , ne- 
qv,s Oraculum de ipfa Curte cum omni 
fua integritate , i!y de jam diclis aliis 
omni'ns locis & rebus de eafdem Ple- 
bes & Ofaculum pertinente adque de 
frelibcitis tocis , & rebus in locas & 
fundas fub Silvule C'" Sefio defvefliad . 
Q^i hoc ficerit prediBos duo mille 
Mdiicofos auri fe agnofcat effe com- 
pofifurus , medietate parti Camere 
noftre , c^ medietatcm ipfius Epifcopio , 
& ipfarum Plebes i^ Oraculum . Et 
anc notitia pro fecuritate Eoifcopio SaK- 
61 e Lucenfts Ecclefie , & Plebes SanEie 
Marie e^ Sancli Stefani , feu Sanfio- 
rttm Ippoliti &' Johanni fieri amunue- 
i'tiy7t . 

Qitidem & ego ^dalhertus Notarius 
ex jufftone fuprafcripti Uherti Mar- 
chio & Comes Palatii feu Judi- 
eum amunicionem fcripft ^nno Re- 
gni idem Domni Hugoni & Lo- 
tharii filii ejus gratia Dei Re- 
ges Deo propitio , Domni Hugoni 
Decimo , Lothafii vcrh Decimo , 
Xli^. die rnenfis Marcii , Ir.diciio- 
ne XIV. 



DECIMASEPTIMA: 



134 



B 



D 



Signum manus fuprafcripto Uberti Mar~ 
chio d^ Comes Palatii , qiii v.t fti~ 
pra int.tftiit, 

,Adelardus umilis Epifcopus interfui . 

Ego x/fdeluerttts Epifcopus interfui . '^ 

Teutpaldus Jtidex Domnorttm Regum 
interfui . 

Petrus Judex Domnorum Regur/t in- 
terfui . 

Walpertus Judex Domnorum Regum 
interftii . 

Johannes Judex Demnonim Regv.m 
interfui . 

Urfo Judex Domnorum Rcgttm in- 
terfui . 

Wilierado Judex Donmorum Regum 
interfui . 

Epocha Hugonis Regis, nefcio nura 
ex ipfius membranae authenticae de- 
feclu , an ex mea defcribentis fefti- 
natione , heic manca appareat . Por- 
ro fcribendum Domni Hugoni Qiiinto- 
decimo , Lotharii verh Decirno . Anno 
quippe DCCCCXXVI. Hugo renun- 
tiatus efl: Italiae Rex ; Lothariu« 
autem illius filius Regni confors An- 
no DCCCCXXX. poft dieni XIV. 
Martii conftitutus fuit. Hanc eam- 
dem Chartam memorat Ughellius 
Tom. I. Ital. Sacr. in Catalog. Vo- 
laterranorum Praefulum, eaque fre- 
tus lAlebradum , (eu tAdelafdum Epi~ 
fcopum Volaterranum flatuit ad Annura 
DCCCCXLI. Et profeftb in eo raem- 
branae loco fcripturam confufam a- 
fpexi . Attamen Leo Vulterrenfis illic 
deprehendifle mihi fum vifus. Alte- 
rius Marchionis & Ducis Tufciae 
Chartam nunc accipe, quam in Ar- 
chivo fuo adiervant Canonici Re^u- 
lares Lateranenfes San£ii Bartholo- 
maei Piftorii . 



I 2 



Ba- 



»35 



JNTI2UIT. MEDII AEVI 



iis 



Bonifacii Marcliionis & Ducis Tufciae Diploma, quo omnia jura 

& Privilegia Monafterio Piftorienfi San£li Bartholomaei 

confirmat, circiter Annura 1048. 



r 



N nomine Sanfle & individue 
Trinitatis. Bonifacius Dux & 
„ Marchio divina favcnte clcmentia. 
„ Si Sanftorum Dei loca noftra ju- 
„ fta potentia fublevamus , & eorum 
„ Reftorcs opprefTos fuftentamus , 
„ culmen dignitatis , & falutem a- 
„ nime noftre indubitanter fubfiftere 
„ credimus. Quocirca omnium San- 
„ fte Dci Ecclefie noftrorumque fi- 
„ delium prefentium fcilicet ac fu- 
„ turorum noverit folercia, qualiter 
9, nos recepiflfe Mona/Ieyhitn SanBi 
„ Bartholomei y quod efl fuhjeclum San- 
„ ^i Johannis Evangelifle Parmenfis 
„ Monaflerii, & eft fitum foris , & 
jj prope Civitate Piftoria, cum om- 
„ nibus fuis pertinentiis tam in ipfo 
)3 Comitatu Piftorienfi , qu.\m in Co- 
)> mitatu Florentino, interventu ac 
5) petitione Kadoli Parmenfis Epifco- 
)) pi, noftram obnixe effl.Tgitaffe cle- 
3) mentiam , quatenus res omnes , 
)j quae fupradifto Cenobio Monafte- 
)) rio San£ti Bartholomei jure pro- 
5) prietario, vel alicujus titulo infcri- 
3» ptionis pertincre videntur, confir- 
)) mare dignarei.iur cum omnibus 
)) fuis pcrtinentiis tam in ipfo Co- 
)) mitatu Piftorienfi , qu^m & in a- 
)') liis Comitatibus; fcilicet Capcl- 
)) Jam San6ti Mauri , qui cft pofita 
)) in loco Campilio cum duobus fuis 
), maffaricies. Illud etiam , quod a- 
)) bere videtur in Cafife, maflTaricies 
), tres, feu in Galoniano manfum 
„ unum, in Cafaveda manfum u- 
)) num , in Petrolatica manfum u- 
), num, in Campilio manfum unum , 
)) aJ Sophinito manfum unum , & 



A 



B 



C 



D 



,, molendinum unum in Piftoria ju- 
„ fta Porta San6li Petri prope ponte 
„ Gratuli j feu cum omnibus terris 
„ ad ipfum Coenobium pcrtinenti- 
„ bus, vel ubicumque locorum ipfius 
„ Monafterii predia inventa fuerint, 
„ cum omnibus pertinentiis & adja- 
„ centiis luis, feu cum omnibus iu- 
„ perioribus vel inferioribus , pratis, 
„ vineis , pafcuis , filvis, aquis , a- 
„ quarumque decurfibus, molendinis, 
„ pifcacionibus , fervis, & ancillis > 
„ aldiis, & aldianabus , cafis , ca- 
„ pillis, Caftellis, cultis & incul- 
„ tis : feu cum omnibus, que dici 
„ vel nominari poflTunt, ad eandem 
„ Abbatiam quoquo modo pertinen- 
„ tibus confirmamus, atque prcut 
„ jufte & legaliter poflTumus, omni 
„ modo corroboramus , eo videlicet 
„ ordine , ut nullus Dux, Epifco- 
„ pus, Comes, Gaftaldio, Sculdaf- 
„ fius, vel aliquis publicae rei exa- 
„ clor de pretaxatis rebus fupradi- 
„ £lum Coenobium vel Abbatera vel 
„ Monachi , qui pro tempore fus- 
„ rint, inquietare vel difveftire pre- 
„ fumat • fed potius hoc noftre con- 
„ firmationis Precepto de omnibus 
„ jam di6iis rebus inveftitura, quam 
., habuit, teneat , firmiterque poJIi- 
„ dcat , ncftra omniumque violen- 
„ torum remota controverfia . Si 
„ quis igitur, quod minime crcdi- 
„ mus, hujus noftre confirmationis 
,, Precepti quocilibet temporc teme- 
„ rarius viclator extiterit , fiad fc 
„ compofiturum auri optimi Libras 
,, centum, medietater^ Kamere noflre , 
„ & medietatem prefato Monafte- 

„ rio. 



DTSSFR TATIO DECIMASEPTIMA . 



^37 ... . 

rio , cui vlolentia illata fuerit. 
Quod ut verius credatur, diligen- 
tiufque ab omnibus obfervetur, 
manu propria roborantes , noftrb 
figillo juflimus inferius infigniri . 
,, Signum Domni Bonifacii Du- 
cis & Marchionis. 

Locus Sigillt ij* cerei depeYciiti . 



Poftrema Chartae hujus verba li- 
teris majufculis fignata erant, more 
Diplomatum Rfgiorum. Sed ibi nul- 
lum Monogramma , ac nuUae notae 
chronicae occurrebant. Inobfervatum 
veio, ne dimittas velim , quod heic 
de fubje£lione Piftorienfis hujus Coe- 
robii dicitur : nempe Mcnaflerium 
San&i Bartholomaei , quod efl fltbjs&um 



138 



B 



San'Ii Johannis Ev^nqcliflae Parmenfls 
Monaflerii . Temporibus iis majora ac 
uberiora Privilegia effundebantur in 
Coenobia , in quibus alebatur major 
Monachorum turma. Quum fidere 
tam propitio frui non liceret Mona- 
fteriis tenuioribus , aliam illa viam 
inibant , ut communia fibi fierent 
cjufmodi Privilegia, nempe fefe fub- 
(iendo majoribus Monafieriis . Subla- 
to e vivis Benifacio Marchione ac Du- 
ce, Tufciam rexit Beatrix illius u- 
xor , quae nupta Godefrido Lotharin- 
giae Diicl , confortem dignitatis atque 
auftoritatis virum fecit . Tefiem do 
amborum Chartam five Diploma , 
quod ex Archivo infigni Capituli 
Canonicorum Arretii ego olim de- 
fcribebam . 



Godefridi Ducis & Marchlonis Tufcfae Sc Beatricis ejus Uxoris 

Licerae proteflionis conceliae Canonicis Arretinae Ecclefiae, 

eorumque rebus, Anno i©58. 



IN no-nine SanBae & individuae Tri- 
nitatis . Gottifredus , divina favente 
clementia Dux & Marchio , <ir Bea- 
trix ejits conjunx . Notum flt omnibus 
fanclae Dei Ecchflae , ac noflris fiJeli- 
tus majoribtis ci^ minorihus, quod nos 
intervsntu Domni ac venerabil's Ar- 
noldi Aretini Epifcopi, fuh noflro 
inundibttrdio & defenflone Yeceptmus Ca- 
fiellum & Curtem de Prato Majo , nec 
non terram & fllvam de Pulignano , 
quam Gualfredus Comes, <&' Raginc- 
rius frater ejus pro remedio animae fuae 
contulerunt Canonicis Sancli Donati y 
& quicquid praefati Canonici habent , 
aut hahere jttfle debent in Caflello CiT- 
Curte Polliciano , c^ in Caflello & 
Ciirte de Bulgari, Caflellum CJ" Cur- 
tem de Alojona , Turrim de Claffe cum 
tota fua pertinentia , manfes & terram 
de Qiiarata , 6"" Eccleflam Sandi Jerc- 



D 



nimi cum manfls & terris in ^nplare, 
& Eccleflam SanBi Donati in Tobia- 
no , qiias Raginerius filius Rngineni de 
Majano , & filii Rigi de Majano per 
Cartulam judicati pro remedio animae 
fuae dederunt praediclis Canonicis San- 
(7/ Donati: Curtem etiam & Cafleilum 
San&i Jiiftini in Melifciano : Curtem 
SanSIi ^ndreae: & Curtem de Cami- 
nina: terram i^ Eccleflam Sancli Mar- 
tini in Ripule: manfos & terram de 
Plantapane: Haec C?" omnia quaecum- 
qtte praefatis Canonicis San^Ji Donati 
jure pertinere videntur tam in Comita- 
tu Caflellano cir .Aritino , quani etiam 
in omnibus aliis locis , fub noflra de- 
fenflone , remota cujufcumque magnae 
parvaeque perfonae laeflone , tuta C^ 
defenfa effe praecipimtis , falva tamen re- 
verentia ^ritinae Eccleflae Epifcopi , 
VohimuS ttiam, firmiterque praecipimus , 



I3P ANTIOJJIT. 

fequentes ve/ligia Praecejforum noftro- 
vum , ut nullus ciehtceps teloneum , aut 
fodrum de terra praediilorum Canonico- 
rum exigere praejumat . Si quis ve- 
vo deinceps in eadem Canonica beati 
Donati t^ritini Epijcopi & Martyris , 
de rebus propriis conferre aliqtiid vohie- 
rit pro remedio animae fuae , tam in 
Ccmitatu Caftellano , .Aritino , quani 
etiam in aliis aliquibus locis , noftra ful- 
tus aucloritate habeat licentiam dandl 
& pro remedio animae fuae largiencii , 
fine alicujus magnae , excepto Domni no- 
ftri Regis , parvaeque interdiBu perfo- 
nae , Si quis igitur hoc noftrum mttndi- 
burdium rumpere temptaverit , componat 
centum Libras argenti optimi medieta- 
tem Camerae noftrae, &" medietatem 
jam diclae Canonlcae Clericis. Qjiod ut 
verius credatur , C^ ab omnibus obferve- 
tur , Sigilli fioftri imprejftone figillari 
jujjfitnus . 

,Aitum Florentiae t/fnno ab Incama- 
tione Domini noftri Jefu Chrijtt MiHe- 



MEDIJ AEVI 14© 

A Jimo Qjtingagefimo Oifavo , IndiBione 
XI. Quinto Idus Junii . Fcliciter. 

Loctts Sigilli ijt cerei deperditi . 

Signa omnia archetypi Diplomatis 
in ea pergamena occurrebant , nifi 
quod nulla Godefridi aut Beatricis fub- 
fcriptio five Monogramma illic le- 
B gebatur . Camerae quoque propriae 
non femel mcntionem fecit Mathil- 
dis Comitiffa ac Duciffa Tufciae ia 
Chartis a Florentinio , Margerino , 
& Bacchinio evulgatis . Ego unam 
adjiciam , depromtam ex Archivo 
celeberrimi Monafterii Cafinenfs, fi- 
ve e Goile£lione Diplomatum ibi ad- 
(ervata, atque olim fcripra mnnu Pe- 
tri Diaconi fol. 1^6. Privileg. 450. 
Meminit ejufdem Chartae Leo O- 
Rienfis Lib. 3. Cap. 61. Ghronici 
Cafmenfis . 



Breve fecuritatis ac irnmuttitatis ;i Mathilda GomitifTa conceffum per 
terram fuam Monafterio Calineuii, circiter Annuni 1080. 



„ "|\ y|"Atilda Dei gratia ComitiiTa. jD 

,) J. V X Sacratis i^c Deo dicatis lo- 

„ cis juftum & piura cfl: nos auxi- 

„ lium praebere nos defenfio- 

„ nem exhibere, qui remiflionem pec- 

„ catorum imploramus Sanftorum in- 

„ terceffione. Nuper praefentia no- 

„ ftra in Civirate Pifae pofita dela- 

„ tum ad noftrae poteftatis eft au- 

„ dientiam , aliquos Procuratores Mer- 

„ cati Ripae ejufdem Civitatis ab- 

„ ftulifle hominibus Sancli Benedi- 

„ 6li S. M. Cafini pofiti, teloneum 

„ pro aliquot pannis ad utilitatem 

„ Fratrum emptis . Quod ad noftram 

,, notitiam delatum graviter accepi- 

„ mus ; etenim dari illico fecimus j 



„ & ne de cetero quifquam contra 
,, memoratam Congreg.itionem ali- 
„ quid tale pracfumat , amore fan- 
„ £ti Patris noftri Benedi6ii , cujus 
„ memoriam dulciter ampkflimur , 
„ cujus nomen cum fuavitate audi- 
„ mus , & ob reverentiam Fratrum 
„ in praedifto Monafterio fervien- 
„ tium, concedendo concedimus, & 
„ per praefentis paginae fcriptum con- 
„ firmando confirmamus, ut in Ci- 
„ vitate Pifa & Luca & in omni 
„ noftrae poteftatis terra liceat ho- 
„ minibus praedicii Monafterii libe- 
,, re emere quaecumque utilitafi Con- 
„ gregationis ejufdem praedi£lae ex- 
„ f edire videbuntur pro tempore , 



141 



DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 



„ ita vero , ut nec teloneum , nec 
„ curaturae nomine alicui quicquam 
„ exhibeant. Quicumque autem con- 
,, tra Praecepti noftri paginam quic- 
,, quam eis auferre fe telonei nomi- 
„ ne praefumpferit, vel mnleftias in- 
,, ferre temptaverit , & fuae malae 
„ voluntatis poenam incurrat, & in- 
„ fuper Curtae noflrae centum Libras 
„ componat. Ut autem hoc verius 
j, credatur, & firmius credatur, prae- 



142 



A ,, fentem paginam figilli noftri im~ 
„ preffione fignando firmamus. 

Reliqtia dsftderantitr . 

Vides heic pro Camerae noftyae fcri-* 
ptum Curiae noftrae. Eadem fane vo- 
cis fignificatio. Ne tamen dubites , 
alteram ejufdem ComitifTae Chartam 
fubjicio , quam e Codice MSto Pri- 
B vilegiorum Conoregationis Monacho- 
■ rum Vallis Umbrofae defcripfi . 



Mathildis Comitiflae & Duciffae Praeceptum immunitatis 5c 

prote6lionis conceffum Monafteriis Congregationis 

Vallis-umbrofanae, Anno 1100. 



j> 
)) 

s> 

)) 

;> 

)> 

)> 

)) 

)> 

)) 

)> 
)> 
)> 
)> 
)> 
)> 
)) 
)) 
)) 
)> 
)» 
)> 
)) 
)) 
)) 
)> 
)> 
}) 



IN nomine San£te , & individuae 
Trinitatis , Anno ab Incarna- 
tione Domini Millefimo Centefi- 
mo . Ego Matilda Dei gratia fi 
quid fum, una cum Widone Comi- 
te , & ejus filio Widone Guerra 
vocato , compatiens laboriofis fan- 
£larum Ecclefiarum negotiis , ali- 
quas a jugo fecularium poteftatum 
propter inibi converfintium ian- 
ftorum virorum venerabiles Con- 
gregationes liberare fummopere ftu- 
dui : dignum quippe eft circa u- 
niverfas Dei Ecclefias fummae ve- 
nerationis fl:udium ab omnibus ex- 
hiberi , fed tanto fingularius eas 
neceflarium eft venerari , in qui- 
bus Religiofas virorum perfonas 
cognofcimus converfari , quanto 
credimus eorum orationum patro- 
cinia pofte nobis fingularius fuf- 
fragari . Unde noftrae poteftatis 
Provincins ad Dei honorem quan- 
tum pofTumus & ejus Ecclefiarum 
circurneundo comperimus venerabi- 
les Congregationes Momfterii Val- 
lifumhrofae a quorumdam noftro- 
rum fidelium prefuntione nimium 
acriter conculcari ac defpici , eo- 



D 



,, rumque habitatorum fan61:iflima lo- 
„ ca nimiis iniquorum afficiuitatibus 
,, conveniri: quorum vitam quia no- 
,, ftro tempore pre ceteris excellen- 
,, tius fulgere cognovimus , eorum- 
,, que laudflbilem fanftitatis famam 
,, ubique redolere non furda aure pcr- 
,, fenfimus: aliquod eis , ut decuit, 
„ noftre benevolentiae fignum , no- 
,, ftreque devotionis memoriale per- 
„ petuum ad anime noftre proveflum 
,, impendere dignum & necefTjrium 
,, duximus . Quapropter predi£li fe- 
„ pius memorabiles viri in Tufcie 
,, partibus noftre dignitatis clemen- 
„ tiam pro fuperius relato negocio 
„ precibus adeuntes poftularunt a no- 
„ bis fuper hac re inftitutionis fcri- 
ptum fieri noftra aucloritate fuf- 
fultum , multorumque teftimonio 
comprobatum . Quare eorum di- 
gnis petitionibus una cum confcn- 
fu & voto prediflorum Comifum 
annuentes, dum in Florentino Pa- 
latio prcfidentcs cum noftris Mi- 
litibus & aiiis Fidelibus de divcr- 
fis & hujufmodi negotiis traftare- 
mus, quod jufte poftulabant , in- 
cunftanter fieri juffimus. Rogamus 

„ ita- 



143 ANTIJOUIT. 

), itaque, atque precipiendo manda- 
„ mus, ut nullus deinceps Dux, aut 
„ Marchio , Comes , Vicecomes , Ga- 
„ flaldio , aut cujufcumijue dignita- 
„ tis major, vel minor perfona , pre- 
„ difta Monafteria vel eorum loca , 
quae modo de Congregatione funt , 
aut in futuro effe poterunt , tam 
eorum poffeffiones , qukm in eo- 
rum poffeffionibus commorantes pre- 
fumant folita injuria moleflare. Si 
„ quis autem , quod abfit , prefentis in- 
„ flitutionis noftre paginam temera- 
„ re aut infringere temptaverit , cen- 
„ tum Libras argenti , medtetatem Ca- 
„ merae noflrae , aliam medietatem pre- 
„ diftis Monafteriis, penam fe com- 
„ pofiturum noverit : Scriptum ta- 



MEDII AEVI 



femper robore permaneat. Quod ut 
verius credatur & futuris tempo- 
ribus inconcuffum & inviolabile a 
pofteris habeatur, noftri Sigilii im- 
preffione & proprie manus fubfcri- 
„ ptione firmavimus, & prefcriptos 
„ Comites fubfcribere fecimus . 

„ Aclum efl: hoc apud Florentiam 
„ per manum Frogerii Cappellani 
„ prefidente Domna Matilda in Ta- 
„ lacio fuo feliciter . 



MA ItII^ 



DA 






DEI 



Sl 

D5T 



A 



B 



144 



D 



,, Ego Paganus Dei gratla Roma- 
,, nae Ecclefiae Cardinalis fublcripfi. 
„ Ego Petrus Piftorienfis Epifco- 
,, pus lubfcripfi. 

,, Ego Guido Comes libens fub- 
,, (cripfi . 

„ Ego Guido fuprafcripti Guido- 
„ nis filius fuhfcripfi. 

,, Ego Ardericus Judex interfui 
„ & fubfcripfi . 

„ Ego Ubaldus Advocatus inter- 
„ fui & fubfcripfi . 

„ Ego autem Frogenus indigne 
diclus Sacerdos , quondam Regini 
Prefulis egregii Cappellanus, hu- 
jus ver6 inftitutionis diftator & 
fcriptor humillimus, tanto fiducia- 
lius omnium Sanftorum Congre- 
,, gationibus, quas fuperius commen- 
,, dare indigne ftudui, & eorum fan- 
,, £liffimis orationibus committere 
,, concupifco , quanto laboriofius ad 
„ Dei & illorum venerationem hoc 
„ fcriptum ncflu etiam perficere me 
,, nullattnus piguit. 

Poft Mathildam Comitiflam Tu- 
fciae praefuit, fi Cofmo de Arcna 
fides , Ratbodus Alarcbio , tum Cenra- 
dtis Marchto , quem Scipio Admira- 
tus fenior , atque idem Cofmus po- 
ftea Romanorum Regem creatum , ne- 
fcio quibus tabulis freti , sffirmant . 
Duo illius Diplomata proferre juvat, 
e quibus primum extitit in Archi- 
vo Monafterii Florentini San£li Pan- 
cratii Congregationis Vallumbrofa- 
nae. 



y 



Prae- 



H5 



DISSERTATiO DECIMASEPTIMJ , 



145 



Praeceptum proteflionls & immunitatis conceflum Monafteriis 

Vallumbrofanae Congreg^itionis a Gonrado Duce 

& Marchione Tufciae, Anno 1120. 



IN nomine San£lae & individiiae 
Trinitatis Anno ab Tncarnatio- 
ne Domini nodri Jefu Chrifli Mil- 
leiimo Centefimo Vigefimo pri- 

die Aprilis Indiftione XIII. 

, Conrtdus Dei gratia , fi quid eft . 
I Omnium quidem Ecclefiarum cu- 
I ram jufta poteftatis vires divinitus 

> nobis coUatis follicita meditatio- 

> ne geftare debemus , fed illarum 

> maxime negocia fubftentarc nos ex- 
, pedit , in quibus San£torum viro- 
, rum Congregationes regularem prae 
, ceteris vitam confervare confpici- 
, mus . Decet namque ut quos fua 
, gratia divina Majtftas irradiat, di- 
, gnis beneficiis & honoribus terre- 

> na poteftas extoUat. Itaque dum 
, in Tufciae partibus pro juftitia 

> facienda multa olim negocia prae 
, manibus haberemus , atque ad ef- 
, fe£lum quaeque pro qualitate fa- 
, £torum ducere cum noftris fideli- 
, bus tra£^aremus, coquc de diver- 
, fis Provinciis copiofam & innu- 
, merabilem exercitus manum undi- 
, que colligeremus , Ecclefias vene- 
, rabilium Congregationum Valli- 
, fumbrofae , & eorum loca a no- 
, ftris, nobis ignorantibus , molefia- 

> ri perfenfimus. Q.uod non furda 

> aure audientes, tanto ardentius at- 
, que velocius hujufmodi impietatis 
, facinus, non folum praefentibus ve- 
, rum etiam futuris temporibus, de- 
, crevimus funditus extirpare, quan- 
, to religiofius atque fingularius eo- 
, rum converfationem noflris tempo- 
, ribus novimus prae ceteris dimi- 
, care . Igitur dum juxta Paflioria- 

Tom. III. 



B 



D 



„ num Cafirum , ubi una ex corurH, 
,, maxime Congregationibus religio- 
,, fa converfatione pracfulget, nofier 
„ exercitus fua cafira locaret , con- 
„ tigit, ut eorum res , eorumque ho- 
„ mines pro Albergariae offenderet 
,, occafione, & contra nofiram vo- 
„ luntatem aliquantulura infefiaret . 
„ Unde praefatam occafionem ab eis 
,, eorumque locis omnino fubtraherc 
„ cupientes , conceffimus eis hujus 
,, infiitutionis noftrae refcriptum, fu- 
„ turis temporibus, ut credimus, fub 
,, Dei gratia profuturum , noftrae 
„ praefentiae auftoritate fufFuItum , 
,, multorumque tefiimonio compro- 
„ batum , Cui interfuere Fridericus 
„ Marchionis Nepos , Artiminus , 
„ Lambertus , Comes Arnaldus & 
„ frater illius, item Adelelmus Im- 
>, peratoris Cappellanus, guido filius 
„ Alberti , Ugo filius Ugonis, Hen- 
„ ricus filius Theodorici , Ubertus 
Ildeprandini filius , Ugolinus fi- 
lius Uberti , Ildeprandus filius Hen- 
rici, Rolandus filius Ildeprandini , 
Arnulphus de Maitura , Gerardus 
filius Azolini de Pognio, & reli- 
qui plures . Quibus etiam viva vo- 
„ ce praecepimus, ne eos eorumque 
„ homines ulterius in aliquo audeant 
>, molefiare, immo moleft.intes no- 
,, ftri vire ftudeant pro viribus coer- 
„ ccre. Rogamus etiam atque rogan- 
„ do praecipimus , ut nullus dein- 
„ ceps Dux , Marchio, Comes, Vi- 
„ cecomes , Caflaldio , nulla major 
>, mincrve perfona tam Clericorum 
>, quam Laicorum , eos eorumque lo- 
„ ca, quae modo habent, vel in an- 



K 



tea 



147 ANTIQUIT. 

„ tea acquirere Deo auxiliante po- 
„ terunt , tamque eorum poffeflio- 
„ nes , quamque in eorum poffeflio- 
nibus commorantes audeant mole- 
ftare vel albergare , aut aliquod 
fodrum , vel feculare Placitum fi- 
ne eorum praefcientia & volunta- 
te bona , volentes aliquid auferre , 
vel compellere, Item praecipimus, 
ut nullus infra Monafterii poffef- 
fiones vel juxta eorum loca ad 
damnum Monafterii , fine eorum 
confenfu Caftellum audeat aedifi- 
„ carc, aut aliquam munitionem con- 



MEDII AEVI 148 

A .. ftruere . Si quis autem, quod ab- 
fit , hujus nofirae inftitutionis pa- 
ginam infringere , aut in aliquo 
tem.erare praefumpferit , centum Li- 
brarum argenti poenam componat, 
medktatem Catnerae tio/irae , medie- 
tatera praedifto Monafterio . Quod 
ut vcrius credatur , & futuris tem- 
poribus inconcuffum & inviolabi- 
lc ab omnibus habeatur , non io- 
liira noftrac manus fubfcriptione, 
verura etiam noftri Sigilli expref- 
fione infisniri omnino decrevimus. 



„ Signum 




Domni 



>> 
>> 
» 
» 
>> 
>) 
>) 
)) 
)) 
)> 
)) 
» 



,, Conradi Z^ Marchionis. 

„ »Jt Ego Henricus Advocatus fubfcripfi . 

„ Ego Ubertus Cancellarius & Cappellanus ejufdem Marchionis fcripfi 
Sc tradidi . 



Alterum ejufdem Conradi Mar- 'C 
chionis Diploma autographum vifi- i 
tur in Tabulario nuper memorati 1 
Monafterii Piftorienfis S. Bartholo- 
maei , quod incolunt Canonici Re- ' 



gulares Lateranenfes . Priora verba 
/» nomlne ^c. exarata funt literis 
uncialibus , ut in Diplomatis Regiis , 
Majufculis quoque charaiteribus fcri- 
ptum eft Signum Manus &"€, 



Dscretum immunitatis & proteStionis conceffum Monachis Sanfli 

Bjrihoiomaei Piftorienfis a Conrado Duce 5c 

Marchione Tufciae Anno 1121. 



g ' P» y TN nomlne Sanciae <if indl- 

y£^ J. vlduae Triniiatss . C!:un- 

^J^ radus Marchio divina fa- 

vente clementia . Si SanBo- 

rvim Dei loca nojlra jufla potentia jtib- 

leviimus , & eoritm Re&ores oppreffos 

malitii fubftentamus , ctilmen dignitatis , 

C^ falutem animae noflrae indubitantcr 

futftfiere credimus . Quocirca omnium 



D 



Sandae Dei Ecclefiae noflrorumque fi- 
delium praefentlum fcilicet ac futurortnu 
noverit folenia , qtialiter nos recepijfe 
fub defen/ione noftra Monaflerium Sati- 
cli Bartholomaei , quod efl fub regimine 
& potcftate P.7rrninfls Monaflerii San- 
&i Jvhannis, c^ fltum efl foris iir pro- 
pe Civitatem Pifloria , cttm omnihtts fttis 
pertincntiis tam i» ipfo Comitatu Piflo- 

rienfif 



H9 



DISSERTATIO DECiMASEPriMA. 



rienfi , qu.am tn Comttatu Florenttno , 
atque Lucenfi , tnterventti ac petitione 
Domni ci^ veneral-iHs Antonii Abba- 
tis praedicli Monajlerii SanSii Johannis 
Partr.enfts noflra oi;nixe efflagitante cle- 
mentia , qnatenus res omnes , qi4ae fu- 
pradicJo Coenebio Sanfli Bartholomaei 
jiire proprietario vel alicujits titulo in- 
fcriptionis pertinere videntttr , confirmare 
dignaremur cum omnibus ftiis pertinen- 
tiis , Jcilicet Capellam SanJi Mauri , 
qitae ejl pofita in toco Campillo cum 

dttohus majfariciis . Illtid habere 

vldetur in Cafefe majjariciis tres , Jeu 
in Galoniano manjum unum . In Petor- 
latico manjum unum . In Campillo man- 
Jum untim . y/Jd Sophinito manjum u- 
ntim. Itcm Molendimtm unum in Pijlo- 
rio juxta Portam San&i Petri prope 
Ponte Grattuli , ctim e/us aqtiaedti&us 
ujque ad fitiviiim Vmbronis , Jeu etiam 
edtiBo illius aquae , quae olim decurrere 
Jolehat conceffione Ccmitis Ugolini ad 
Mokndintim in Majciano . Infuper qtw- 
que confirmare decrevimus fuprafcripto 
MonaP.erio totum illud , quod ti perti- 
net in Curia de Celle c?" de Pifcia , 
relitla omni mala confuetudine , qttas 
Comes Ugolinus qucndam pro remedio 
anitnae Juae condonavit .• Jeu cum omni- 
kis tenis ad ipjum Dei Cenobium per- 



150 



B 



D 



tinentibus ubicumqtie loCorum ipjius Mo- 
nafterii praedia inventa Juerint . Curn 
omnibus fuis pertinentiis &c. ( uti in 
formula Diplomatis fupra defcripti , 
a Bonifacio Marchione eidem Mona- 
flerio conceffi ) . Si quis igitttr , qttod 
minime credimus , hujus nojlrae confir- 
mationis Praeceptum quolibet tempere te- 
merarius violator extiterit , jciat Je com- 
pojiturtim optimi auri Libras ccnttnn , 
medietatem Camerae noflrae , & me- 
dietatem praejato Monajlerio , cui vio- 
lentia illata Jtierit . Quod tit verius cre- 
datiir , diligentiujque ab omnihtis objcr- 
vetur , manit propria roboranscs noflro 
Sigillo jtijfmus infigniri . 



SIGNUM M^NUS DOMNI 
CUNR^DI M^RCHIONIS . 



Loctis Si »J*- gllli cerei deperditi . 

Datum ejl in Curia Plebis de Quar- 
rata territurio PiJJorienfe , ^nno Domi- 
nicae Incarnationis Mdlefimo Centefum 
Vigefimo Primo , Inditiione XIV. 

Denique tenebris fublatum volo 
Diploma authenticum Rampretti , fi- 
ve Ramperti Marchionis , quod Lucae 
in Archivo Monachorum Montis O- 
livpti Sanflorum Bartholomaei & Pon- 
tiani adfervatur. 



DoDatio five confirmatio fafta Monachis Sanfli Pontiani Lucenfis 
a Rampretto Marchione Tufciae , Anao 1131. 



IN nomine SanBe & individtie Tri- 
nitatis . ^Amen . Ramprettus divino 
munere Tufcie Prefes & Marchio . 
Omnibus quidem notttm fieri volumus , 
qttoniam concedimus atque damus Eccle- 
Jiae & Monafterio SanRi Pontiani Jun- 
dato prope muros Litcanae Civitatis , u- 
nam videlicet petiam de terra culta ej" 
inculta , tn qua cajalinum & jontana 
hahetur , & eji irt loco Monte Flexefi , 



tibi dicitur u4lbaretum , isr vocatur Mons 
Calvuli , ficv.t in circuitu defignata efl , 
qite eft per menjttram cum jtijia pertica 
menfurata modiora quadraginta CS^c. Qjii- 
cumque contra &'c. inferre preftimferit , 
Jciat Je compofiturum argenti optimi Lt- 
hras centum , medietatem Camerae no- 
ftrae , elteram ve>b medietat'm jibbati 
'iSr Monachis predi&i Monafterii . Et 
ht baec Prefidalis au&oritatis nofireque 
K ^ een- 



151 AIJTIQUIT. 

concejjionh pagina de cetero tntwata pev- 
maneat , robttrque firnvjftmum femper ob- 
tineat , -venerabiit Crucis figno propria 
tnanu fiihfcripto firmamus , liiT noflri ft- 
gilli impreffion: jujfimus tnftgniri . 

^ Locus Sigilli ^ ccrei 
^^ deperditi. 

Eaeo aila fttnt infra Coraitatu Vtil- 
terrenfe in loco Pratello prope Eccleftam 
Sanfli Frigiani , prefentlbus Gitidone &c. 
xAnno Dominice Incarnationis Millefimo 
Centeftmo Trigefimo Primo , VI. Katen- 
das Decembris , IndiSiione X. 

Ugo Notarius Domni Imperatoris , cu- 
jus prefentia hec omnia funt aiia , ex 
juffione pnfati Domni Ramperti Mar- 
chionis bec memoriae caufa Jcripfi . 

Quae ad reliquos Tufciae Mar- 
chioncs ac Duces fpciSlant , praete- 



MEDJI AEVI 



B 



152 



reo, quum faris conftet, fingulos jus 
Camerae libi nullo contradicente tri- 
buiffe . Cameram quoque fuam me- 
morat Guamerius Dux Spoletanus t^ 
Marcbio Anconitanus in Literis An- 
no MCVI. fcriptis, quas habes in 
Chronico Farfenfi pag. 66^. Parr. 
IL Tomi II. Rer. Italicarum . Sed 
quod hac in re tenebris obduflum 
mihi videtur, quoties ejufmodi Tu- 
fciae Praefides, ceterique Duces ac 
Marchiones, non fecus ac Mifli Re- 
gii, Placita celebrabant, & lites di- 
rimebant, confuevere multam impo- 
nere , pcrfolvendam non fuae , fed 
Regiae five Imperiali Camcrae. Te- 
ftes dabo. In Tabuiario Archiepifco- 
pii Lucenfis Charta authentica habe- 
tur, quara primo loco exhibcre pla- 
cuit . 



Placitum a Godefrido Duce ac Marchione Tufciae habitum Lucae, 

in quo Anfelraus ejus Urbis Epifcopus Ecclefiam Sanfti 

Alexandd f:bi vendicat, Anno lo^y. 



DUm in Dei nomine , intus 
cafa, que efl: Sala de Pala- 
no de Civitate Lucenfe, in judi- 
cio refideret Domnus Gottefredus Dux 
& Marchio ad caufas audiendas ac 
delibcrandas , rcfidentibus cum eo 
riaipertus Judex & Miffus Domni 
Imperatoris, Rolandus , Teudigri- 
mus &c. Judicibus, Leo &c. No- 
tarii Domni Imperatoris , Kadu- 
lo occ. Ugo Vicecomes Pifenfi &c. 
& reliquis . Ibique eorum veniens 
prefentia xAnfetmus Epifcopus Lucen- 
fi una cum Crifiof.tno Avocato 
fuo , oftenfit in eodcm judicio Pri- 
vilegium unum , quem abcbat a 
parte Apoftoiice Sedis beati Petri 
Romane Ecclefie de Ecclefia illa , 
cui vocabulum eft beati San£li A- 
lexandri , que eft pofita infra fu- 



Dl „ 



pradi6la Civitate Lucenfe , cum 
fua pertinentia . Et cepit dicere 
ipfe Anfelmus Epilcopus una cum 
p'.edi£^o Chriftofano Avocato fuo: 
,Abeo C^ detineo a pars /andicie Ro- 
mane ^poflolice Ecclefie per iflunt 
Privilegjum predi&a Ecclefia SanSli 
tAlexandri cum omni fua pertinentia , 
Et fi quis exinde aliquit averfus me 
dicere vult , paratus fum hic veflris 
prefentiis cum eo exinde a ratlone 
Jiandum CS" legitimo finiendum . Et 
cum ncmo fe ibidem prefentafTent , 

qui efl^ent , tunc ipfe Dom- 

nus Gottefredus Dux & Marchio 
cum taliter vidit ik audivit , mi- 
fit bannum Domni Imperatoris fu- 
per eodem Anfelmo Epifcopus, & 
fuper jam difto Criftofano Avo- 

cato fuo Alexandri cum lua 

„ per- 



153 DISSERTATIO 

pertincntia in mancufos aureos duo 

millia , ut nullus quislibet homo, 

magna parvaque perfona eodem 

Anlelmus Epifcopus de fupradifl:a 

Ecclefia San£ti Alexandri , neque 

de fua pertinentia, fine legali ju- 

dicio divcftire preiumat. Quis vc- 

r6 fecerit, prcdi6ta duo millia man- 

cufos aureos compofituros lc agno- 

lcat , medietatem pars Camare Dom- 

n't Intperatoyis , Sc medietatem pre- 

diclo Anfelmo. Et ideo hanc no- 

titia pro fecuritarcm & futura o- 

ftcnfione fupradifti Anfelmi Epi- 

icopi & oftendendam fieri juflimus. 

,, Quidem cgo Raineri Notarius 

, Domni Impcratoris ex juiTione fu- 

, prafcripti Domni Gottefrcdi Dux 

, dc Marthio , & Judicum amoni- 

, tione fcripfi Anno ab Incarnatio- 

, ne Domini noftri Jcfu Chrifti Dei 

, eterni Millefimo Quinquagcfimo 



DECIMASEPTT.MA. 



A 



154 



B 



Ocliavo , XVI. Kalendas Januarii, 
Inditlione XII. 



L «T« J 



GOTEFREDVS DVX SS. 



,, Flaipertus Judex 6c Avocato & 
,, Miilus Domni Imperatoris, & Vi- 
„ cedomino Donni Anfelmi Epifco- 
,, pi fubfcripfi. 

„ Johannes Judex Sacri Palatii in- 
„ terfui . 

,, Theadegrimus Judex Sacri Pa- 
„ latii intcrfui . 

„ Sigefredus Judex Domni Impc- 
,, ratoris interfui , &c. 

Succedat altera Charta ad eumdem 
Cothofredum Ducem pertinens , quara 
autographam vidi apud Alonachos Be- 
nedi6tinos Monafterii Arretini San- 
ftarum Florae & Lucillae . 



Phcitum coram Godgfrido Duce f< Marchione Tufciae habitum , in 

quo Hanricus Abbas Mcnafterii Sanilarum Florae & Lucillae cauf- 

faai obtinec contra Guiiielmum filium quondam Gualcherii oc- 

cupaiorem terrae Martinenfis & Barbaritanae, Anno lo^sp^ 



5« 

5) 
J) 
IJ 

iy 
j» 
■>■) 
j) 
») 
)> 
)» 
)) 
)) 
)) 
)) 



D' 



,Um in Del nomine in Co- 
mitatu Aretino infra Piebem 
Sanfli Stefani in loco Pifcinale 
juxta flui'ium Clafle non ionge a 
domo Fufchi filii quondam Teu- 
zonis , ubi in Placito refidebat Go- 
tifredus Dux i^r Marchio , & »//»'- 
naldui Epifcopus & Comes , ad cau- 
fas & juftitias proclamantium au- 
diendas & legaliter diffinicndas : 
reiTidentibus ibi cum codem Du- 
ce, Luflicherius, & Alberto , & 
Ildibrando, & Tantarello, & Jo- 
hanne, & Ghoculo , & alius Jo- 
hanne Judicibus Imperatoris; alTi- 
ftentibus ibidem Tegrimo , & Ber- 



D 



ttardo , Sc Rainerio Csmitibus cutn 
ceteris pluribus Proceribus Tufcie: 
adfiflens in prefentia eorum Dom- 
nus HenricHS ^A^has Mor.ajierii San- 
Re Fhre cum Uberto filio quon- 
dam Bucchi Advocatore fuo , pro- 
clamaverusit preditlis poteflatibus 
de Guilihelmo filio quondam Gual- 
cheri , qui olim violenter invadens 
abftulit luprafcripto Monaflierio & 
fibi terram Martinenfem & Barba- 
ritanam , quam Ugo & Lotharius Re- 
)) f.^^ preceptaverunt prefato Mona- 
„ fterio , & predifta terra eit in Co- 
,, mitatu Aretino in Villa de * Mon- 
„ tione, & in Galognano , & in Mar- 

„ tinefe 



* Conhrmatur per iflud Placitum , quod adnotavimus ad calcem pag. feu columnie 
722. Tom. II. hujufce Oper. in hac edit. noftra. 



IS5 ANTI^WIT. 

„ tinele prope Ecclefiam & Plebem 
„ Sanfti Martini in Caftro ex dua- 
„ bus ripis Caftri fluvii. Cum au- 
„ tem prediaus Abbas Henricus fi- 
„ mul cum Advocato fuo crebris la- 
„ mentis aures iftarum poteftatum 
„ per tres dies pulfaret, & ipfe pre- 
„ diclus Dux preconis vocibus coti- 
„ die ad Placitum iftum Guilihel- 
„ mum adverfarium jam di£ti Mo- 
„ nafterii ad juftitiam faciendam vo- 
„ caret, fed ille contumaciter pre- 
„ fentiam fui facere nolendo venirc 
„ recufavit. Qua de cauTa ipfe Dux 
„ motus cum confilio & laudamen- 
„ to iftorum Judicum , inveftivit i- 
„ ftum Abbatem & Monafterium e- 
„ jus de omni ifta terra & re, un- 
„ dc lamentabatur . Infuper mifit ban- 
„ num per virgam , quam manute- 
„ nebat fuper fuprafcriptum Mona- 
„ fterium & Abbatem atque Advo- 
„ catorem ejus de jam di£la terra 
„ & re , ut nulla magna parvaque 
„ perfona amplius eos audeat exin- 
„ de in perpetuum deveRire aut tol- 
„ lere vel contendere feu minuare, 
„ intromittere vel intentionare con- 
„ tra partem fuprafcripti Monafterii. 
5, Qui vcr6 contra hoc facere pre- 
„ fumpferit , componat duo millia 
,, Mancufos optimi auri , medtetatem 
„ Camere Regis , & medietatem pre- 
,, fati Monafterii & Abbati ejus Hen- 
,, rico ejufque fuccelToribus. 

„ Aflum eft hoc in fuprafcripto- 
„ rum prefentia ficut fupra legitur, 
„ prefentibus Rainerio & Ugone fi- 
,, liis quondam Ugonis Marchionis 
„ & Ugone filio Ubaldi, & Saxo- 
,, ne & Teuzo filiis Ildibrandi , & 
,, Joculo & Raineiio iiliis quondam 



MEDII AEFI 



B 



I5<^ 



,, Rainerii , cura ceteris pluribus , 

„ quorum nomina fcribere pre mul- 

„ titudine nequimus , Anno Domi- 

,, nice Incarnationis Millefimo Quin- 

,, quagefimo Nono , Henrico Rege , 

„ menfc Junio , Indiflione XII. 



rrrn 



Signum manus Domni Go- 
tifredi Duci , qui hanc 
notitiam fieri juffit. 



Dj 



„ ^ Ego Arnaldus Epifcopus & 
„ Comes fubfcripfi. 

„ 4jt Ego Rotecherius Judex Sa- 
„ cri Palacii interfui . 

,, ijf Albertus Imperialis Judex 
,, interfuit. 

„ Xo Ego Raginerius Judex Sacri 
„ Palatii interfui . 

„ *J* Johannes Judex Domni Im- 
„ peratoris interfuit. 

„ ^ Guillelmo Judex Sacri Pala- 
„ tii interfuit. 

,, ^ Rodulfus Judex Domni Im- 
„ peratoris interfuit. 

,, *Jt Ildebrandus Judex Domni 
,, Imperatoris interfuit. 

„ ^ Johannes Judex Domni Im- 
,, peratoris huic rei interfuit . 

„ Lambertus Notarius Irnperialis 
„ Palatii fcripfit & complevif. 

Neque aliter egit, aut loquuta efl: 
MathUdis Comitiffa , Duciffa Tufciae , 
in Placitis fuis. Exemplum unum 
dabo ego, addendum reliquis a FIo- 
rentinio editis. Illud ego defcripfi e 
membrana archetypi notas praeferen- 
te, atque adfervata in Archivo Ca- 
pituli Canonicorurn Volaterranae Ec- 
clefiae . 



Pls 



157 



DISSERTATIO DECIMASEFTIMAi 



15 



% 



Placitum, in quo Gomitiffa Matildis decretura proteftionis 

concedit pro nonnullis rebus Ganonicorum Vo- 

laterranae Ecclefiae, Anno 1105. 



j) 

5» 

«) 

JJ 

J) 

J' 

JJ 

JJ 

J' 

JJ 

3' 

JJ 

>) 

JJ 

JJ 

»1 

J» 

JJ 

>' 

» 

>J 

J' 

JJ 

JJ 

J' 

J' 

JJ 

JJ 

J' 

JJ 

JJ 

JJ 

JJ 

JJ 

J» 

JJ 

JJ 

JJ 

JJ 



DvJm in Dei nomine, in Co- 
mitatuum & territurio 

Miitilda Conuttffa ac Dttcatrix ad 
caufas audienclas ac deliberandss. . . 
Judicibus Rodulfo Notarius , Sife- 

mundo , & Winitio Caufidicus 

Anfelmo filius quondam A£li,.... 
& reliquorum plurium. Ibique eo- 
rum vcniens prefentia Domnus Fe- 
rolfus Archipresbiter Canonica San- 
6le Marie, que cfl: pofita infra Ci- 
vitatem Voloterrenfem , cepit di- 
cere adversiim jam di6la Domi- 

na temneo a proprietatem pars 

/am di&a Ecclefia ^ Canenica San- 
fie Marie am cafts &" cajjinis feo 
cafalittis &" rebus cuitis i^ incultis , 
donicatis C"^ majfariciis , qui funt . . . . 

ad jam di6ia Ecclefia Sancie 

Marie . Et fi aliquis homo efl, qui 
exinde agere aut caufare vidt , para- 
to fum is veftris prefentiis cum fian- 
dum & legitime finiendum . Et quod 
ibi nemo fe apprefentaflct , quod 
de jam di£las res & ofpitio cau- 
fare voluifTet , tunc jam difto Fe- 

rolfo petivit Domina Matil- 

da anime Regis, ut mitte- 

ret bandum fuper ipfo Ferulfo.... 

diftas res , que efl; pertinen 

Ecclefie & Canonica San£te Ma- 
rie, tunc jam di£la Domna Ma- 
tilda per fuftem , qucm in fua de- 

tinebat manum Domni Re- 

gis in bifantcos aureos duo millia, 
ut nullus quislibet homo, magna 

vel parva perfona res, que 

fuperius legitur, predi£lo Ferolfo 

Archipresbitero in jam di- 

£la Ecclefia aut in antea fie- 



A 



B 



C 



D 



:E 



rit pars jam di£le Ecclefie & Ca- 

r.onice difveftire prefumat 

quis vero fecerit , predi£lo duo mil- 
lia bifanteos aureos compofituro fc 

cognofcat , pars Camara Do- 

mini Regis , & jam di8e Domine 
Matilde , & medictate jam di£li 
Ferolfi Archipresbiteri & cjus fuc- 
ceflbribus, pars jam di£le Ecdefic 
& Canonice jam di£Ie San£te Ma- 
ric. Undc anc notitiam & fu£lu- 
ram oftcrafionem jam diflo Fcrolfi 

Archipresbitero difla Canoni- 

ca ficri juflimus . 

„ Quidem & ego Cunradus 

jam dicte & Judicum amo- 

nitionem fcripfi ji\nno Dominico 
ab Incarnatione Domini noftri Je- 
fu Chrifti Dei eterni Millefimo 
Centefimo Quinto , X. Kalcndas 
Novembris, Indi£lione XIV. 
,, *^ Gerardus Judcx facri Pala- 

jj tii 

„ *$(■ Ubertus Judex Domini Im- 
,, peratoris interfui . 

„ *^ Seniore£1:us Judex 

Habemus ergo codem temporc, at- 
que in iifdem locis Cameram Marchio- 
nis feu Ducis, & Cameram Regis fi- 
ve Impcratoris . Nimirum tributa , 
vc£ligalia , multae , aliique reditus 
ac proventus h Provinciis pullulan- 
tes, ad Regem fcu Imperatorem fpe- 
£labant, utpote Regalia . Vetum Re- 
ges ipfi atquc Augufti partem eju- 
fmodi redituum Marchioni five Du- 
ci, hoc eft Provinciae Praefidi , & 
Comiti, ideft Praefidi Urbis,dimit- 
tebant, quibus & ifti faniiliam fuarai 
alerent , ac dignitatem tuerentur . Sed 

cur 



I5P ANTJOJJ IT. 

our in Diplomatis fupra *7vulgatis 
poenae pecuniariae impofitae perfol- 
vendae forent Camerae Marchlonis , in 
Platitis vero Camerae Regis : id qui- 
dem obfcurum mihi fateor. Et prae- 
fertim quum hic ritus minime ftabi- 
lis fuerit. In Antiquitar. Ertenfib. Cap. 
ip. Placitum attuli Anno MXLIV. 
habitum Rapalli ab ^lieno atque .///- 
lerto ^xpne Marchtombtis , cx quibus 
Sereniffima Ateftina Familia defcen- 
dit. Ibi Mjrchiones bannum miferunt . 
Qiti -vetb fecerit ( idefl contra fecerit ) 
centum. Libras argenti fe compofiturus 
agnofcat , medietatem eorum Marcbiones , 
&■ medietatem eieiem ofbbati. Accedit 
& alter nodus. Occurrunt enim in- 
terdum Marchiones aut Duccs, qui 
bona ad Fifcum Regalem devoluta, 
tamen quafi fua aliis largiuntur. In 
Chronico Farfenfi Part. H. Tomi II. 
Rer. Italicar. pag. 35^. quum Hale- 
rona Sanftimonialis nupfiffet cuidam 
Rabennoni perdueili, fecundum leaem 
Dmnes fubjiantiae ipftus ad Publicum 
devolutae funt . Rurfus quum idem 
Rabenno hominem interfeciflet, me- 
dietas omnis illius fuhflaKtiae ad Puhli- 
tum devoluta efl . Subinde vero Hil- 
deprandus Dux Spoleti Anno DCC- 
LXXXVII. omnem praediflam illorum 
fubftantiam , qualiter fecundhm legem 
ju/ie & rationabiliter ad Publicum de- 
voluta efl, Monafterio Farfenfi dona- 
vif, pro mercede Domnorum nojlrorum 
Regum & noflra. En libere de rebus 
ad Publicum devolutis Hildeprandus 
difponit. Quid ergo Publicum five pars 
publica fuerit , videamus . Oborta mihi 
lurpicio eft, fub hoc nomine defigna- 
tam olim fuiffe Cameram pecuiiarem 
Marchionum , qui videlicet Sc ipfi 
Minifiri Reipubticae erant. Quum ta- 
men in Differtat. fubfequenti de Re- 
publica fim oftenfurus, ca voce figni- 



iVEDII AEFI 160 

A ficari confuevifle Regem , Regnum , Im- 
perium , five Cameram Regis atque Im- 
peratoris , fubfiftere cogor . Attamen 
nonnuUa fe mihi cxhibent, quae in- 
dicare videntur, Miniftros Reipublicae 
( & quidem praecipui inter eos fue- 
re Duces atque Marchiones ) fub e- 
jufmodi vocabulo comprehenfos fuif- 
fe. Accipe Legem 2. inter Lango- 

B bardicas Part. II. Tomi II. Rer. I- 
talicarum : Ot<icumque a proprio Comi- 
te , vel a Pubtica parte , idefl ab eis , 
qui Rempublicam agunt , amrnonitus fue- 
rit &c. In Formulis quoque \ me 
editis ^Advocatus de parte Puhlica fae- 
pe occurrit. Praeterea attulit Cam- 
pius in Appendice Tom. I. Hiftor. 
Ecclef. Placentinae ad Annum DCCC- 

C LII. Diploma Ludovici II. Augufti, 
quod quamvis, ut fupra monui , non- 
nuUis vitiis laboret, attamen aliquam 
argumento huic lucem praebere po- 
teft. Liceat uti monumento, fi non 
falfo prorfus, faltem dubio. Inquit 
igitur Ludovicus , Angilbergam Au- 
guftam conjugem fuam quafdam cum 
parte Publica de rebus fuis commutatio- 

D nes feciffe , quas fi i petiit noflra au.To- 
ritute flabiliri. Proinde is confirmat 
non folum illa , quae ex Publico commu- 
tajfe comprobatur , verum etiam <y-'c. Ht- 
fce accedat Diploma Berengarii Au- 
gufti , quod ex Archivo Sanclimo- 
nialium Ticinenfium de Pofterula de- 
fcripfi. Illud quidem archefypum vi- 
debatur: nonnulla tamen aderant cum 
in textu , tum in Epocha , quae fe- 
verius examen k nobis exigerent . 
Nam poft Pagium & Valefium, mihi 
quoque certum eft, Berengsrium An- 
no tantum DCCCCXVI. Imperii co- 
rona fuifle donatum : cum qua Epo- 
cha Notae chronicae Diplomatis hu- 
jus nefcio quei poflint componi . 



Con- 



i6i 



DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 



i6: 



Confirtratio donationis Infulae, quae Orto appellatur, fafla a 

Berengario Imperatore Monafterio Ticinenli San£lae 

Mariae Theodctae, Anno pzo. 



IN nomine Domini Dei aetcrni . 
Berengarius divina favcnte cle- 
nientia Imperator Auguftus. Q.ao- 
niara quidem Imperatorcs & Re- 
ses lani^arum Dei Ecclefiarum fu- 
blimitates cuftodire oC ampliari 
condecuit, idcirco precibus & fup- 
plicationibus v^gimonis venerabilli- 
mi Pfaeftflis , necnon & Walperti 
nobiliflimi viri & carifiimi Fide- 
lis noftri , libentcr inflexi concef- 
fimus , <Sc perpetuo jure donavi- 
mus aliquantulum terrae in loco , 
qui dicitur Anglare, pertinentem 
de Curte noftra Marinco , ficut 
confinia inferius fcripta declarant: 
nec non & quandam Iniulani de 
cadem Curte Marinco pertinentem , 
quae dicitur Orto, ficut hic cohe- 
rentiae decernunt, Monafierio bea- 
tiflimac fanflae femperque Virgi- 
nis Alariae, quae nuncupatur Deo- 
dotae , fub omni integritate , ficut 
ad noftram Imperiahm & Puhlicam 
partem eadem terra & Infula per- 
tinuerunt. Terrae fiquidem prac- 
nominate in loco, qui dicitur An- 
glare , coheret ab uno capite pof- 
feflio & terra San£li Martini , ab 
alio capite decurrit alvcus Bur- 
miae, a tertia parte confiftit fo(- 
fatum de Rovcreto, a quarta par- 
te adjacent Prata de Avi . Prae- 
nominatae quoque Infulae , quae 
dicitur Orto, coheret ab una par- 



B 



C 







te fluvius , quac nuncupatur Bur- 
mia, & ex alia parte rivus, qui 
dicitur Frigidus , a tertia parte 
confiftit pratum Regis . Haec om - 
nia , ficut fuperius per confinia 
atque coherentias declarata & de- 
fcripta dinofcuntur , praetitulatG 
Monafterio Theodotae, ubi vene- 
rabilis & religiofa Reftnda efle di- 
nofcitur Abbatifla, ejufque fequa- 
cibus, ad habendum tX commu- 
tandum , & regulariter alienandum , 
& Ecclefiaftica cenfura docet fa- 
ciendum, conccdimus & largimur, 
ac dc noftro jure & dominio in 
earum jus & dominiura omnino 
transfundimus atque donamus, ut 
habeant, teneant, pofliJeant, que- 
madmodum alias res praetaxati 
Monafterii , in quo ordinatae fue- 
„ rint , omni noftra , noftrorumquc 
„ fucceflbrum , & Publicae Partit con- 
,, tradictione remota. Si quis igirur 
,, hoc noftrae aucloritatis & concef- 
,, fionis Praeceptum infringere, vel 
„ violare aliquando temptaverit , fciat 
,, fe compofiturum auri optimi Li- 
,, bras centum , medietatem Camerae 
noftrae , & medietatem praedi6tae 
Refindae Abbatifl^ae , ejufque fe- 
quacibus. Q_uod ut verius creda- 
tur, & diligentius obfervetur, ma- 
nu propria roborantes , de anulo 
„ noftro fubter juffimus infigniri. 



Tmo III. 



Signum 



1*3 ANTI2.UIT. MEDII AEVI 1*4 

s 



„ Signutn Domni 




Berengarii fereniflimi Imperatoris Augufti 



Locus Sigilli ijt cerei deperditi. 



,, Johannes Epifcopus & Cancellarius ad vicem Ardingi Epifcopi & Archi- 
„ cancellarii recognovi & fubfcripli . 

■„ Data Vrr. Idus Septembris, Anno Dominicae Incarnationis DCCCCXX. 
„ Domni vcr6 Berengarii Regis XXXIII. Imperii autem fui VI. Indi- 
„ ftione IX. in Chrifti nomine . 



„ A£lum Papiae feliciter. Amen . 

Habemus heic Infulam , quae ad A 
nojiram Imperialem & Publicam partem 
pertinebat . Praeterea habemus formu- 
lam dicendi in aliis quoijue Diploma- 
tis ufurpatam, omni noftra , noftroritmque 
Succeffonm, & Puhlicae partis contra- 
diclione remota . In Diolomafe Huso- 
nis & Lotharii , quod in fubfequenti 
Differtatione dabo, legitur: Et quid- 
quid exinde Fifcus nofler , -vel Pr.rs Pu- B 
ilica fperare pottierit &c. Ergo Publi- 
ca Pars aliquid diverfum ab Impe- 
riali five Reg.ili Fifco videii poflit . 
Sed haec dubitantis fpecie dixifle 
nunc mihi licuerit, quum ejufmodi 
quaeftionem Leftori fim rurfus exhi- 
biturus in fubfequenti Diflertatione 



XVITI. Simul tamen repeto, vix me 
aflequi pofie , quei Hildebrandus Spo- 
leti Dux res ad Publicum devolutas , 
ut nuper vidimus , donarit Ecclefiis, 
ubi decernamus , eo nomine Regium 
Fifcum fignificatum fuifle, nifi opine- 
mur, prius illum Ducem a Rege ve- 
niam donandi impetraffe . Utrum vc- 
ro idem Fifcus, an Camera Ducis, 
feu Miniftrorum Reipublicae , fub 
partis Publicae appellatione vcniat , 
in aliis Ducum Placiris, velim per- 
pendatur. Ego duo tantiim exempla 
proferam . Primum adfervatur arche- 
typum in Archivo Lucenfis Archiepi- 
fcopii . 



Placitutn Florentiae habitum a Bestrice Daciffa Tufciae , ejufque filis 

Matfailda, in quo Anfelmus LucenSs Epifcopus jura fua in Caflello 

Montis Catini confirmanda curat, Anno 1075. 



DUm in Dei r.cmine in Civitate 
Florentia in via prope Ecclefia 
Saniii Salvatcvis juxta Palatio de Do- 
mui San&i Battifta in judicio refedijfet 
Domina Beatrix glorioftjfima Commi- 



C 



tifla, atque Matilda dile&a filia ejus., 
ad juftitia faciendam hac deliberandam , 
adejfent cum ea IVido & Tegrimo & 
Moritto Judicibus , Vbertus Legifdoclor, 
& Pagano de o€rfina , & Rollando 

f.iio 



155 



DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 



166 



fiUo fuo , C>^ Tado filio bone msmorle 
^itlartt , & Wiltielmo filio bone memo- 
rie Wilielmi , & Henrigo &--C. cj^ alii 
plurss , ibique in eoriim predi&orum pre- 
fentiis Anfelmus Epifcopus Ecclefie 
Epifcopatus San£ti Martini fita infra 
Civitate Luca , una cum Ildibrando 
filio bone memorie Widi ^vocato fuo , 
cepit dicere adverfus prediclas Comitif- 
fa , quod ipfe abebat c^ tenebat ad par- B 
te predi&e Ecelefte {^r Epifcopato S. 
Manini medietatem ex integra de ter- 
tiam portionem de Monte i^ Pojo , feo 
Cajlello illo, qiwd dicitur Montecatini, 
ttna cum medietatem de tertiam portio- 
ttsm de Curte c^ Ecclefia de eodem lo- 
co , cum omnibus fuorum peYtinentiis & 
jacentiis , ficut Ildebrandus de Maone 
filius bone memorie Widi per cartulam C 
dedit predtcle Ecclefte & Epifcopatu 
Sanai Martini , pro anime fue c^ ve- 
medio fuorumque parentum . Et ft effet 
aliquis homo , qui de fuprafcriptis rebus 
contra eum , vel contra predi7am Ec- 
clefiam agere atit caufare voluiffet , pa- 
ratus erat , cum eo exinde ad ratione 
flandum , & legitime finicndum . Et 
eum nemo fe ibidem adprefentaffet , qui £) 
de fuprafcriptas res agere aut caufave 
voluifjst , cepit dicere ipfo Epifcopo una 



cum prediilo .Avocato fuo adverfus pre- 
diclas Comitiffa , propter Deum , & a- 
nime Domni Regis merceds miftffet ban- 
num fuper fe t^ fupra jam dicias res , 
ut itullus eum vel predi&am Ecclefia 
& Epifcopatus de prediBis rebus fim 
legale judicio deveflire audead / & ipfs 
Comitiffe per fufie , quam fuorum deti- 
nebat manibus , miferunt bannum fupef 
prediiJum Epijcopum zir Jtvocato fuo C!^ 
fuper predi&as res in Mancufos aiireos 
dtiomitlia / ut radlus quislibct homo , 
magna parvaque perfona de prediBas 
res audeant ipfo Epifcopatum e>'' Ec- 
clcfia deveflire fime legale judicio . Qtios 
vero fecerit , predicti duomillia Mancufos 
aurees componat , medietatem pars PIu- 
bice , C'^ alia rnedietatem parti Eptfco- 
pio & Ecclefita , ^ jam di&i Epifcopi 
vel a fuos jucccffores . In eo modo fini- 
ta e/l caufa • unde anc notitiam pro fe~ 
curitatem de fiiprafcripto Epifcopio , & 
fii&iira oflenfione fieri amonuerunt . 

Qjiidem iS" ego Roduifus Notarius 
pcr juffionem fuprafcripte Commitiffe , ci'^ 
Judicum ammonitionem fcripfi ^nno ab 
Incarnatisns Domini noflri Jefu Chrifli 
Septuagefimo Quinto pofl Mille , Nonas 
Madii , Indiclionc XIII. 




\^W 







00 



H 



Wido Judex Sacri Palatii interfui . 
Theodegrimus Judcx Sacri Palatii interfui . 
Sen/oreaus Jtidex Sacri Palatii' interfui . 

Altera Charta, eaque autographa infpe£l:a eft mihi in Tabulario Capituli 
Canonicorum. Volaterranenfium . 



L 2 



Pla^ 



i6j 



ANTTJQUIT. MEDII AEVl 



16% 



Placitum in Gomitatu Volaterrano coram Mathilda ComitifTa & Ducifla 

Tufciae habitum, in quo Canonici Volaterrani caufam obtinent 

pro quibufdam terris, Anno 1107. 



DUtn in Dei nomine infra Comitato 
l^olotenenfe , intns cafa Petri fi- 
lio .jf.ondam ^lherti in judicio refediffed 
DoTina Matilda Ducatrix, ad Placi- 
tum tenendnm ac deHherandttm , re/iden- 
ti.jus cum ea Johannes Jttdex , &- ^l- 
btrto Caufiticus &c. & reliquos plu- 
res. Ihi eorum veniens prefentia Guido 
^f^hipreshiter de Domo & Canonica 
& Epifcopatu Sanife Marie Voloterren- 
fe, ctim Rainerio Prepofittim , & Be- 
rardino, & Gitido Canonaci Sancle Ma- 
rie , c^ Gerardo .Advocattis eorum adqtie- 
fito a^ Domna Matilda tunc praedi&is 
perfonrs petierunt mercedem a Dumna 
Matilda, ut inveflirent ecs de quartam 
portionem de una petia de terra c^ or- 
to ct4m cafa fuper fe af>entes , e^ cum 
omnia pertlnentia fua , qtie efi pofita in 
loco ubi dicitur a Solagio, qui vocatur 

Rtpa , que re^a e/i £t 

Domna MatHda inveflivit ees ad fal- 
vam queretam cum confenfu Drtidi filio 
^uondam Ildibrandi , qui eani detinebat . 
Et infuper mifit banniim , fi uHam per- 
fonam magna parvaque prefumferit dlfve- 
Jiire vel inquietare predicTis perfonis vel 
eorum fuccefforibus fine legali judicio effe 
eompofituros auri obtimi Mancufos diio- 
centttm, medietatem prediBis perfonis , 
•vd eorum fuccefforibus , cj^ medictatem 
pars Publice. Unde anc notitiam pro 
fccuritatem , o^ futuram ojlenfionem oflen. 
denda fieri jtiffimtts . 

Qiiidem e^ ego Petrus Notarius Dom- 
nis Imperatoris ex jtiffione Domna Ma- 
tilda , feo Judicum amonitionem fcripfi . 
Oc fa5um eji v4nni Domini Milhfimo 



A Centefimo Septimo , X. KaUndaf Fe- 
bruarii Indiclione XK 



B 



C 



D 



MA 
DA 



GRA 



Tllr 

DEI 



Sl 

EST 



Ego Johannes Judex Sacri Palatii 
interfiti . 

Ego ^lbertus Cattfidicus interfui . 

In aliis Ducum & Marchionum 
Placiris fupra ^ me editis vidimus 
multas Camerae Regis aut Imperatoris 
addiftas. An ver6 heic, dimiflb Ca- 
merae nomine, mentio fa£ta partis 
Publicae diverfum aliquid , aut idem 
fignificet, aliorum efto judicium . 
Heic tantummodo memoria repeten- 
dum eft , quod in Diflertat. VIII. de 
Comitifyus innui : nempe tertiam par- 
tem multarum, five Fredarum , quac 
ad Fifcum pcrveniebant , perfolutam 
fuifle Comiiibus , ita ut non tam 
Regis, qu^m publicorum Miniflro- 
rum , Fifcus fuifle videalur . Quod 
exploratum habeo , Venetorum Ducibus 
olim quoquc fuit Fifci jus : Immo, 
quod in laudem praeftantiflimae Rei- 
publicae vergit , fuit antiquis etiam 
Seculis Fifctts Ducalis & Regalis 
Venetiis. Adfervatur manu exaratum 
in Bibliotheca Eflenfi Chronicon Ve~ 
netum Marini Sanuti , ex quo haufi 
Chartam hujus rei teftem. 



Or- 



I6p 



DISSERTATIO DLCIMASEPrJMA, 



170 



Ofdelaphus Faletrus Dtix Venetlarum Privilegla conBrmat Monafterio 
San6li Johannis Belgradenfis, Anno md. 



At^no Domint i^ Salvatoyir no/ltije- 
Ju Chrifli Mille/imo Centefimo Sex- 
todecimo , IndiSiione 7X £^0 Ordelaphus 
Faletrus, gratia Dei Dux Venetico- 
rum , Dalmaticorum , & Croarico- 
rum , privilegium Sandi Johannis Bel- 
gradenfis Monaflerii a Crefimiro Rege 
faclum collaudo , & in fua flabilitate 
conjirmo , e^" ut nullus Epifcopus aut 
Comes vel Civis , praedidi Monaflerii 
libertatem violare audeat , quam non fo- 
lum a nobis confirmandam ejfe dicimtis , 
fed a beato Gregorio Romanae Urbis 
Papa fancitam in fuis di&is ejfe cogno- 
fcimus . Volo igitur Ducali &" Regali 
aucloritate firmare , ut fi quislibet hujus 
lihertatis concejponem temerario aufu in- 
fringere tentaverit , libram atiri Regali 
Fifco perfolvat . Similiter Ecclefiam 
San&orum Cofmae iir Damiani laudo 
& confirmo, ideo v.t agnofco veraciter 
fuiffe propria Monaflerii SanEli Johan- 
nis Evangelifiae Belgradenfis ex ordi- 
natione Epifcopi illius Civitatis Prae- 
ftantius nomine, & aliorum Epifcopo- 
rum , & Cives illius Civitatis in Ro- 
manae Sedis ^pocrifariorum confirmatio- 
ncm & Clero (^ Populo collaudo & 
firmo , eam habendam in perpetuo . Qtti- 
cumque atttem Epifcoporum , attt aliorum 
bominum hoc Decretum infringere tenta- 
verit , & alia iHius Eccleftae privile- 
gia violaverit , omnia , quae poffidet , 
Fifco Ducali & Regali deveniant . 
Haec decreta fciticet libertatis Monafle- 
rio beati Johannis Evangeliftae tibi 
Fufco Abbati, omnibufque fuccefjorihts 
tuis firmiter & jure perpetuo tuenda . 



A 



B 



Ideo Fifcum Ducalem , & Regatem, 
veluti duo diverfa , heic memoratos 
puto, quod Veneti Dalmatiam & 
Croatiam fuo addidiflent impcrio , 
ac Regio titulo Provincias eas tene- 
rent. Ceterum in Antiquitatib. E- 
ftenfib. Par. I. Cap. zg. pag. 28^. 
alteram Chartam evulgavi» hoc eft 
Praeceptum Henrici V. Regis » & 
Imoeratoris IV. datum eodem Anno 
MCXVI. dum is Venetiis effit , /» 
Regno Veneciarum in Palatio Dttcis . 
Vide etiam Tribuni Ducis Venetia- 
rum Diploma Anno Chrifti DCCCC- 
LXXXII. fcriptum Tom. 5. Ital. Sacr. 
in Venet. Patriarchis, ubi poena fta- 
tuitur perfolvenda Camerae noflri Pa- 
latii . Interim meminero, Fifco prae- 
fe£los fuifle non paucos ad colligen- 
da Tributa, quos olim appellabant 
^Jionarios , Exa^ores tributorum , Exa- 
dores Reipiiblicae , aut ExaJores rerum 
publicarum , ^Bores Fifci Regii , ^cic- 
res Patrimonii Regii , five Curtis Rc- 
giae. Camerae autem fupra ceteros 
praefuifle videntur Gaflaldii , de qui- 
bus a£lum eft in Diflert. X. de Mi- 
nor. Jfflit. Miniflris. Neque deerant 
xAdvocati Curtis Regis , five Fifci , 
quorum fuit, quoties emergebant li- 
tes, jura Fifcalia tueri . Non incon- 
grua huic loco erit Charta , cujus 
apographum ante annos quingentos 
confeftum reperi in Archivo Cano- 
nicorum Regularium San£ti Bartho- 
lomaei "Piftorii. 



JU" 



171 



ANTI2UIT. MEDII AEVI 



172 



Judicatum Guilleradi EpJfcopi Piflorienfis ac aliorum MifTorum Pippini 

Regis Langobardorum , de Ecclefia Sanfti Petri controverfa inter 

Procuraiorem Regis & Monachos Sanf^i Bartholonsaei 

Piftorienfis, Anno 8o5. 



I2\7 nomlne Patrls e^ Filii & Spiri- 
ttis San&i. Karolns ferenijjimus ,/fu- 
gujltis a Deo ele&u.s c>- coronatus , ma- 
gnificus lir pacificas hnperator , Roma- 
num guvernans Imperiurrt , qui ©!" per 
'tnijericordiam Dei Rex Francorum tCir 
Langobardorum ac Patricio Romanorum 
in Italia , pojlquam Papia Civitate in~ 
grejfus ejl i4nno XXXIH. C^ filio e/us 
Pipino Regem Langobardorum , %Anno 
Regni ejiis XXVI. Menfe ^uguflo per 
Indicricne XIV. ffliciter. Dum in Dei 
ncmine nos Guillerad religiojus Epifco- 
pus famle Piftorienfis Ecclefiae , feu 
Johannes Scabino , nec non Petrus Gv.af- 
fo Domni Regis refediffcmus in judicio 
ad fingulorum hominum juflitiam facien- 
dum ac deliberandum , refidentibus no- 
bifcum Magenard Comes , Rachinari 
Gaflaldius , Iffirad Presbyier , tAverol- 
phus Diaconus , Taffimano , iir Johan- 
nes filio quondam Gregorii , ,Anfelmi fi- 
lio quondam %/ilch<fi , &" reliqui plures . 
Ibiqae corum omnium advenerunt pre- 
fentia ad invicem intev fe altercationis 
haventes Gifilari filio quondam Gifoni , 
qui cai-fam Curtis Domni Regis pe- 
ragebat , necnon dr Gifilari Scabino , 
qui tunc Procurator erat Monaflerii San- 
Ui B.irtho!omaei , ubi Ildipertus Ab- 
bas pieeffe videtur . Ttinc pulfantes eos 
ipfe Gifilari filio quendavit Gifoiii , di- 
cens .• Pro quod abet da parte Monafie- 
fii Ecclefia C^ cafas ^ ves Sanclorum 
Petri & Pauli , iir Sancli .Anajiafii 
intra hanc Piflorienfem Civitatem , qui 
fuit Ratperti , qucm a partc Curtis 
Domni Regis pcrtinere dfvent ? Tum 
eiixit Cifilari da parrc Monafierii . NoB 



B 



C 



D 



eft veritas , qiiod Ecclefia vel rcs 

ipfa a parte Curtis Domni Regis 

pertinere deveat , eo quod ecce mo- 

nimina pre manibus habemus, quo- 

modo Ecclefia & res ipfa San£li Mo- 

nafterii beati Bartholomaei debet 

pertinere. Idcirco nos atiditores fecimus 

C^ nioniminas coram nos relegi ipfas. 

Confcriptum evat unum ex ipfis per ma- 

num quondam Teuderani Notarii conte- 

nentem in cum , quomodo his ipfe Ratper- 

tus offeruerat Monaflerii SanBi Bartko- 

lomei quartam rationem ex cmnibus re^ 

bus fuis , & infimiliter Mundium , & 

Frea, Gumperge & Gisle filie fue cum 

omnes leges & pertinentias earum , qua- 

liter eis pcrtinuerunt una cum psrfonas 

tllarum , ut quatenus fub ob:dientia .A- 

batiffe & fubfiituta regula in Monafie- 

rio San&i Gregorii cellula ipf.us Mona- 

fierii Sanffi Barthulomei permanere de- 

bent , & reliqua quarta ratione ex fua 

fubflantia judicaverat c^ tradiderat Do- 

minici , qui tunc fuit Abbas ipftus 

Monajierii , ut quatinus per eum vel per 

pofieris atque fuccefforibus ftds pofi de- 

ceffura ipfius Ratperti devirent effe ve- 

nundatas pretio tollendum , pro anima 

ejus difpenfandum ; aut fi eam rem fibi 

emcre volerent , flavile ordine debeat 

permanere. Et per ip/a cartula ipfe 

Ratpertus orainavernt cir firmaverat 

jam dt&us Dominicus xAibas vtl pofie- 

vifque fuccefforibus ejus in fuprafcripta 

Ecclefia Oratorio beati Sancli Petri & 

Pauli , feu .Anafiafii , quem in Juo pri- 

vilegio intra hanc Civitatem tiojtram 

Pijiorienje edificare * vius fuit, ut qua- 

tenus ab illo die in ipfiut %Abbatis ^ 



173 DISSERTATIO DECIMASEPTIMA. 174 

vel cie poflersfqtie fuccefforibus ejus ipfe A| invedita fuit, & Auftrualda exinde 



fanclum Oraculum potejiatibus fubjace- 
ret , vel de ipfo Monajierio San&i Bar- 
tholomsi ur.a cinn omnis edificia , cafe , 
feu Curte , orto erga ipfo Oratorio fuo , 
cmnia in integrum . In illa medietas de 
reiii fua , quem , ficut fupra legitur , ju- 
dicaverunt pertinere devent in ipfa for- 
te tiir filie ejus , que ei legibus fuccede- ' 



a parte Domni Regis fervitiura fa- 
ciebat . 

Quapropter nos qui fupra auditores ju- 
dicavimus , c^ fecimus ipfo Gifilari da 
parte Curtis Domni Regis a parte ipfius 
facri Monafierii San&i Bartholomei da- 
re guadia con/ignatlone ipfa faciendt , 
ftcut dixerat . Unde diir/i poflea in con- 



re potuiffen* , accipere falvatione pro g fiituto die utrifque partibus revsnerunt 



ipfe edificia c^ pro folamenta & Curte 
C^ orto , in alie loca ubicumque habeat . 
Rurfum nobis ipfc dftlari Procurator 
ipfius Monaflerii oflenfit cartula , ubi 
legebatttr , quoinodo jam nominattts Do- 
minicv.s .Abbas fiimaveyat in i/frimund 
Presbytero fuprafcripta Ecclefiia , una 
cum edificia , cafa , feu Ctirte a^ orto 
erga ipfa Ecclefita , in cujus ejfet pote- 
flatem ojficio peragcndum , feu Miffa C 
luminarJa in ipfa Ecclcfta faciendum , 
Cif res ipfitus quondam Ratperti de quan- 
tum ipfe RatperttiS per dotem decreve- 
rat r.icdietas excepto pcrfonas hominibus . 
Nam ut diffum efl , alia res rr.edietas 
itt ejus firmaverat poteflatem ufufru- 
{iuandi una cum Rachipert & ,//»- 
flrualda filia ipfius Ratperti , & Cur- 
te , vel rem ipfa regendum , elemofina 
tribttendum , & pofl cbito ipforum ^- 
rimtind , Rachipert , ^uflroalue , oninia 
tam ipfa Ecclefia & cafe & res i» 
ejufdera .Abbatis , vel ipfitis SanHi Bar- 
tbolomei Monaflerii , cS"' ad ejus Reffe- 
ris reverterent poteflatem C^ dominatio- 
nem . Unde tunc dum fuprafcripta r/ioni- 
tnina relegi jecimus & cognovimus eam 
ctntinentera omnino ut fupra dcclaravi- 
mus , continuQ ipfe Gifilari , qui caufa 
Curtis Domni Regis peragebat , di- 
xit .• Nihil nobis impediunt monimi- 
nam hanc, quss oflendiftis , quia ego 
pofTum talem confignationem facere, 
quomodo pars Curtis Domni Regis 
de cafis & res quondam Ratperti hic 
intra hanc Piilorienfem Civitatem 



ante nos jam r/iemorati auditorcs ipfis 
catifatoribiis .• adduxit ipfe Gifilari da 
parte Domni Regis teflimonia: id funt 
Fiifulo filio quondam Bautoni , Formts- 
fulo filio quondam Guillerad , Maurello 
Ciavcrio, & Gregorius . Qui rtobis fin- 
gulatim ac feparatim ab invicem dili- 
genter & fltidiofe nos inquifiti equabi- 
liter nobis teflimonium unum dederunt . 
Scimus de cafa & res illa , que fuit 
Ratpert genitori Auflroalde intra 
hanc PiftorienfeiTi Civitatem , unde 
intentio efl: inter parte Domni Re- 
gis & pars Monafterii San£li Bar- 
tholomei : quia exinde fuit parte 
Curte Domni Regis inveftita ; & 
homines Curtis Domni Regis inivi 
D intus erat : & ipfe AuRroalda exin- 
1 de a parte Domni Regis , ideft a 
Mulrichi & a Adalperti Comitibus 
fervicium faciebat, & tutoris ejus 
erant Gifilari & Teudici, qui exin- 
de a parte Regis caufa peragebat . 
Et quod hoc fimus, funt annos quin- 
que & amplius . Sed qtiia non dixe- 
runt ipft teflibus , quod cafa C^ res 
ipfa pars Domni Regis per quinque /tn- 
nos pojfediffet , C^ qualiter ipft teflibus 
dixerunt , pofl facrarnentum firr/iavenint 
teflimonium fuum . Et infupsr ipfe Gi- 
filari da parte Domni Regis jtirato di- 
xit: Per hec Sancla Dei Evangelia , 
quia qualiter fuprafcripti de caula 
fuprafcripta da parte Domni Regis 
teftimonium rcddiderunt, veritatem 
dixerunt . Preideo ncbis fepe nominatis 



175 ANTT^IT, 

■KAttditores recle parnit, ideo jf.dica-vi- 
tnus , i^ fecimus exinde Jecnndhm fu- 
prafciptum teflimonium pars Curtis Re- 
gie inveflire , ita ut pofi revejtitura 
adhuc exindc judicium haberent . Ob hoc 
pefi ipfa revefiitura ipfe Ildipert t/lb- 
bas cum alio Procuratore fuo , idefl fu- 
prafcripto Petrus Guajfo Domni Rcgis 
reverfus efl ante nos jam nominatus 
Guillerad Epifcopus , & Damiano Sca- 
bino de Barharano in judicio in prefen- 
tia ipfius Ccmitis , uhi erant nobifcum 
Johannes Jilius quondam Gregorii , Iffe- 
rad Presbyter , Tafjtmano , Petrus Jilius 
Johannis, x/fverolphus Diaconus , Guit- 
terad , iir alii plures , Ibique coram nos 
imnes ipje Petrus afferuit Juprafcripto 
Gijilari contra partem Domni Regis dt- 
cens : Ecclefiam beatiffimorum San- 
clorum Petri & P.iuli & Anaftafii 
& caias 8c rem ipfam , qui fuit 
quondam Rstperti intra hanc Pifto- 
rienfem Civitatem , unde vos jam 
luprafcripte Ildipert Abbas injufte 
habetis : quoni:m ecce raoniminas 
pre manibus habemus , quomodo Mo- 
nafterium San6li Bartholomei legibus 
pertinere debent . Et ideo nos fepe di- 
Sii %/iuditores fecimus eam ante nos re- 
iegi : cognovimus , quia fuprafcript.-s mo- 
niminas erant , que jam fuperius cir- 
cumfcripta funt . Et invenimus eas con- 
tinenies omnino , Jicut jam Juperius re- 
cenfni fumus . Sed quia jam memoratus 

Gifilari ajja ejl , nuUum 

obftaculum nobis ifte moniminas non 
faciunt, quia ego jsm confignavi , 
quomcdo exinde pars Domni Regis 
inveftita fuit, & pro jpfa configna- 
tione & revcftitura ens Ecclefiam & 
cafas & res a parte Domni Regis a- 
vere volemus. Pioideo nos vicibvs 

GuiUerad Epifcopus , Damiano 

Scabino interropavimus prenominato Gi- 
fiiari , Ji potuiffet ant per Jcripti , aut 
per tefiilnis facere talem conjtgnatienem , 



MTDII AEVI 175 

A , quomodo Jtiprajzripta Ecclefia vel cafas , 
aut res ipfas a parte Domni Regis de- 
diffet , per quem eas parte Dotnni Re- 
gis legibus avere deheat . Tunc ipfe Gi- 
Jtlari manifejius eji dicens , quod nec 
per Jcripto , nec per tejiibus , nec per 
ullo modo alia confignatione facere non 
potuiffet , quomodo Ecclejia vsl cafas aut 
res ipfas a parte Domni Regis debeat 

B pertinere niji dixit , quod per 

ijia confignatione de ipfa revejiitura eas 
Ecclejias e?" cafgs &" res voluijfet ha- 
here . Item interrogavimus ipfo Giftlari , 
ft potuiffet aut per fcripti , aut per te- 
fitbus tale ccnfignatione facere , qucmvda 
fuprafcripto Ratperto non fuiffet potefia- 
tlvus in Monajierio Sanfii Bartholo»tsi 
de re fua nullo modo Jacere . Sed ipfe 
nobis Jiatim dixit , quod tale conftgna- 
tione nullatenus facere non potuifjet , 
Propterea nobis fuprafcrlpti Guillerad E- 
pifcdpus , Damianus Scahino optima com- 
paruit Ifx . Ideo judicavimus , ut fupra- 
fcripta Ecclefia & cafaS & res ., unde 
ipfas intentiones inter fibi habuerunt , 
debeat habere Ildepertiis ,Ab''as & fuos 
fucceffores a parte ipftus felicijjimi Mo- 

15 nafierii SanSii Banbolomei fecundum fu- 
prajcriptas moniminas . N,;m pars Curtis 
Domni Rcgis exinds permaneat quie- . 
ta , contempta , atque remofa . Et Jic ex 
ipfa portfone .^ufirualde , unde fupra- 
fcripto Gifilari, qui fuit Procurator Mo- 
nafierii San&i Bartholomei , in judicio 

foliita efi . Unde qualiter pre- 

fentia caufa ipfa a&a iir conventa atque 
Jinium accepta eji , prefens noiitia Jtidi- 
catt feu deliherationis , Gnufpert Notarius 
Jcrivere admonuimus , iit in pofierum 
exinde nulla criatur intentio , fed omni 
tempore in tadem detiberatione debeat 
permanere . 

,AcIum Pijioria , Regnum C^ Indi- 
ffione Juprajcripta feliciter . 

Ego Guilltrad Epifcopus in hunc Ju- 
dicata a nos faiio mantt mea fuhfcripjt. 



177 DISSERTATIO 

Ego Damtano in httnc judkto dedt 
una cun} Gitillerad fanclijjjtmo Epifcopo , 
£>>- manu mea propria fubjcripfi . 

Ego, Gualbertus Notariui & Jtidex 
facri Palatii fcriptor , qualiter in attten- 
ticum inveni , fideliter exemplavi . 

Ignota Ughellio fuit Charta haec , 
qui proinde ad Annum DCCCI. 
WiltretYadum inter Piftnrienfes Epi- 
fcopos recenfuit . Gttilkradus fuit ei 
nomen , ipfumque nunc habcmus flo- 
rentem Anno DCCCVI. Ceterum Co- 
mitibtis quoque fuam Cameram fuiffe , 



DECIMASEPTIAIA . 178 

A: fublucere videtur ex Lege 34. Lu- 
dovici Pii inter Langobardicas, ubt 
pertinaces in minime perfolvendis 
Decimis ad judicium perduci juben- 
tur , ut ibi fecundmn Legem ad Co- 
mitem , -vel ad Partem Publicam compo- 
nant . Sub Partis Publicae nominc 
num Fifcus Regius venerit, decer- 
nere non audeo. Profeft6 heic fatis 

B aperte eadem Pars Publica a Comite 
diftinguitur. Verum hac de re ube- 
rius agemus in Diflertatione XVIII. 
proxime fequenti . 



Tom. III. 



M 



DE RF 



i 



DE REPUBLICA, 

PARTE PUBLICA, 

ET MINISTRIS REIPUBLICAE 

ANTIQUIS TEMPORIBUS. 

Et an Civiuni Cofnmunitates , uti nunc, ita & 
vetuftis Seculis fuerint in Civitatibus Italicis. 

DISSERT ATIO 

DECIMAOCTAVA. 



M a DIS- 



i 



i8s 



i85 



ISSERTATIO 



ECIMAOCTAVAv; 




Nquircndum nunc 
mihi ftatuo, num 
antiquis Seculis in 
Italicis Urbibus , 
quanquam illae 
Regibus, aut Im- 
peratoribus pare- 
rent , & ab eo- 
rum Magiftratibus regerentur , aliqua 
tamen forma fuerit Comntunis , five 
Communltatts .' nos enim ita appella- 
mus Univerfitatem & Corpus Ci- 
vium , cui funt proprii Magiftratus , 
proprii reditus , & jura multa ac 
privilegia in regimine Urbium j Com- 
mune Civltatis Mutinae (atque ita re- 
liquarum Liberarum Civitatum ) i- 
dem olim fuit , ac Refpublica Mu- 
tinenfis , dum nulii Principi , nifi 
Imperatori , libera Civitas parebat 
ac iuberat . Poftquam ver6 Principi- 
bus fe fe tradiderunt Civirates libe- 
rae in Italia , perrexit adhuc durare 
nomen Communis & Univerfitatis Ci- 
vium , fuitque illius nihilominus non 
levis aucloritas • atque erant, St a- 
dhuc funt latifundia, ve^tigalia , ac 
tributa ad idem Commune fpeflian- 
tia . Praeerat ac imperabat cun£lis 
Princeps ; fed fupremum illius jas , 
veftigalia, atque aufloritas minimc 
obftabant , quin & Commune fcu 
Rcfpublica fuis , quanquam lubjefla 
Principi, juribus ac praerogativis u- 
teretur . Complures ex Urbibus Ita- 



B 



C 



D 



Hcis adhuc retinent eumdem hono- 
rem , publicos fundos & veftigalia j 
atque in plerifque Nobiles tantum 
viri , & Jurifconfulti adhibentur ad 
regimen Communis five Univerfita- 
tis Civium . Hoc praefertim Muti- 
nae & Regii Lepidi obfervatum vi- 
deas . Certo certius efl: , fub Roma- 
nis Imperatoribus Civitates Italiae 
non foliim Auguftorum dominationi 
fupremae obnoxias fuifle , fed ab iis 
etiam accepifle Magiftratus, Jl qui- 
bus regebantur: jufque dicebatur , fi- 
ve hi Proconfuies , fivc Praetores , 
Pracfides, t<c. effent . Nihilo tamen 
fecius fub Romanis rerum dominis 
pleraeque ex iis Civitatibus quam- 
dam Reipublicae formam fervarunt , 
variam fane , quum ex iis quaedam 
Coionlae, quaedam Municipia, quae- 
dam foederatae efTent , neque omnes 
eodem jure , iifdemque privilcj^iis 
fruerentur . Plerifque ergo Urbibus 
fuus crat Senatus , fui Magiflratus, 
conventus , & Leges , Decuriones , 
Duumviri , Aediles . Q.uaeftores, Cen- 
fores , Curatores, Praefefti juri di- 
cundo , aliique Magiftratus e Civi- 
"bus eligebantur, ita ut ibi fpecies 
aliqua infpiceretur Romae ipfius do- 
minands *. Q_uae rcgiminis forma a- 
morem ejufmodi Civitatum diu Ro- 
manae Reipublicae , tum Imperato- 
ribus ipfis non nr.rum cociliavit. Ne- 
que fundi , vecligalia, ac aerariura 



deerant 

* Vellejus Lib. I. circa finem, deduftariim Coloniarum poft Romam a Gallts captam. 
nottttam daturus : huic_ rci^ ait, pcr idem tempus Civitates ptopag^atas^ auilum^ne Rdmanura. 
mmeyi csmmp.nione jtiris , 



187 



ANTIOUIT. MEDII AEVI 



deerant hifcc Univerfitatibus : quo- 
rum reditus praecipue impendeban- 
tur in moenibus , pontibus, viis , 
turribus, thermis , theatris , aquae- 
ductibus, Palatiis Principis, aut Rei- 
publicae , Templis, aliifque aedifi- 
ciis ac ornamentis Urbis & agri aut 
cxcitandis, aut reftaurandis. Sub ip- 
fis quoque Chriflianis Auguftis poli- 
tia ifta viguit, quamquam interdum 
aliquid in ea eft immutatum. Habe- 
mus Lib. 10. Tit. 3. Codicis Theo- 
dofiani Legem primam , datam An- 
no CCCLXII. in qua Julianus Im- 
perator poffeffiones publkas Ctvhatlbtis 
jubet reflittii. Sed & Ammianus Mar- 
cellinus Lib. 25. Cap. 4. Hiftor. fcribit 
ab eodem Juliano VeBigalia Civitatibus 
reftituta cum fundis .' quae verba in- 
dicant etiam portoria , aliofque eju- 
fmodi reditus , conceflione Principis 
affignata fuiffe Civitatibus ad publi- 
corum operum reftaurationem . Idem 
quoque tefte Lampridio indulferat Se- 
verus Alexander Auguftus. Vide e- 
tiam Capitolinum in Gordiano . In 
eodem Codice Theodofiano , eod. Tit. 
Lege 2. Valentinianus Anno CCC- 
LXXII. Curialibus omnibus conducen- 
dorum Reipublicae praediorum ac fal- 
tuum inhibet facultatem . Ita eodem 
Tit. Lege 5. Arcadius & Honorius 
Augufti Anno CCCC. decernunt, ut 
aedificia, horti , atque areae aedium pu- 
blicarumy & ea Reipublicae loca , quae 



B 



D 



188 

aut includuntur moenibus Civitatum , 
aut pomoeriis funt connexa , femel uni 
legitime locata , ad alios minimc 
transferantur. Adi & Lib. 15. tit. 
I. Legem 18. ejufdem Codicis Theo- 
dofiani, ubi de operibus publicis re- 
ficiendis aut inchoandis agitur , at- 
que ad id folicitantur Re£iores Pro- 
vinciarum . Qjiod fi Civitatis ejus Re- 
fpublica tantum in tertia penfionis par- 
te non habeat , qitantum coeptae fabri- 
cae pofcat impendium , ex aliarum Ci- 
vitatum Reiptiblicae canone praefumant , 
Pariter eodem Tit. Lege 32. memo- 
rantur reditus fttndorum jmis Reipubli- 
cae . Sunt & aliae Leges ibi , uti & 
in Codice Juftinianeo , immo & in 
Pandeais Lib. 50. Tit. 8. eft de 
adminiflratione rerum ad Civitates per- 
tinentium . In hanc rem confulendi 
Sigonius , Gothofredus, atque ut a- 
lios praeteream , Cl. Vir Auguftinus 
Campianus Legum Interpres in Tau- 
rinenfi Gymnafio , qui noviffime de 
Romanorum Magiftratibus eruditum 
Opus edidit. Egregie quoque de hi- 
fce nuper differebat Clarifs. Marchio 
Scipio Maffejus in Veronae illuftra- 
tae Libris . Ego duntaxat comme- 
morabo Infcriptionem a Grutero pro- 
duftam pag. 164. num. i. in qua 
Decretum exhibetur Vefpafiani Au- 
gufti , concedentis Veaigal Quatuor- 
viris & Decurionibus Saborenfis Ci- 
vitatis in haec verba. 



CVM MVLTIS DIFFICULTATIBVS 

CIVITATEM VESTRAM lAM PREMI INDICETIS 

PERM(TTO VOBIS OPPIDVM 

SVB NOMINE MEO 

VT VOLTIS IN PLANICIEM EXTRVERE 

VECTIGALIA QVAE A D. AVGVSTO 

CVSTODIO &c. 



ACCEPISSE DICITVR , 
E 



Gothis Italia potitis nihil ferme im- 
mutatum eft de priftinis moribus in 
Italici Populi regimine. Magni nem- 



ingenii vir 



Thcodc- 



pe animi atque 

ricus Rex , in nova Roma educatus , 
! optime perfpexit , nihil prudcntius 

ac 



i8p DISSERTATIO 

ae fuavius inftrui fervarique poffe , 
quim quod Romanis antiquis tan- 
tum pepercrat potentiae ac laudis , 
diuque apud eos imperium ftabile 
tenuerat . Verum alia fuit Langobar- 
dis in Italiam illapfis politicae gu- 
bernationis ratio . Agreftis ac eftera 
gens omnia turbavit , indigenas, il 
lorumque inftituta contemfit , cum- 
quc in Urbes ordinem regiminis in- 
vexit, qui barbaris ante erat majo- 
ribus fuis. Duces , & JuJices , qui 
interdum Comites appellati funt, F/- 
ceconiites , Gajlaldios , Sculdajcios , xA- 
flionarios , aliofque hujufmodi Mini- 
ftros Populis praefecere : eamdemque 
formani regiminis, paucis mutatis, 
obfcrvarunt deindc Franci & Ger- 



DECIMAOCTAVA. 



ipo 



B 



mani Imperatores. Ejufmodi officia 
conferebat Rex , five Caefar, atquc 
ii proinde Miniftri Regis five Impe- 
ratoris appellabantur. Nunc ergo per- 
pcndendum , num temporibus iis ve- 
ftigium aliquod occurrat, Corporis , 
Collegii , aut Univerfitatis Civium , 
quod Communis nomine pofteriora do- 
narunt ; antiqui vero , ut vidimus . 
RempubHcafn aopellabant. Et profe- 
tto in prilcis ilhus aevi monumen- 
tis non rar6 commemorari animad- 
vertas Rempublicam , Minijlros Reipu- 
blicae , Procuratoyes Reipulflicae , pay~ 
tem PubHcam, Judices Publicos . Exera- 
plo erit Diploma, quod autographuna 
in fuo Chartophylacio adfervant Ca- 
nonici Cathedralis Parmenfis. 



Bsrengarius I. Italiae Rex confirmat daas Cortes Saluciolam 

& Evorianum Ecclefiae San6li Nicomedis de 

Fontana Broculi , Anao 8pp. 



JN nomine Domini nojlri Jeju Chrijii 
Dsi aeterni . Berengarius divina fa- 
vente clementia Rex . Decet noJ}ra»i pie- 
tatem praedecejforum nojlrorum tramites 
fequi id^* maxime Ecclejiarum utilitates 
reformare , quatenus eas mereamur ha- 
bere apud Dorainum interceffores , qui 
in praefenti Seculo nos cognofcunt fuae 
Ecclejtae adjutores . fhtapropter omnium 
fidelium San&ae Dei Ecclefiae nojlro- 
rtimque praejentium fcilicet & futuro- 
rtim noverit folleftia , Amolonem Tau- 
rinenlem venerabilem Epifcopum , ac 
Sigefredum illuflreyn Comitem, dile- 
(iijfimos fideles nofiros fugp/ffijfe nojlrae 
Serenitati , quatenus pro divino intuitu 
duas Curtes , quae vocantur Saluciola 
d^ Evoriano , cum omnibus pertinentiis 
&' adjacentiis , feu familiis fuis prifco 
tempore pertinentes de Comitatu Par- 
menji , quas quondain Karolus Impera- 
tor Cenfuprinus ci^ praedeceffor m.ftcr , 



C 



D 



Ecclefiae beati Nicomedis , qiiae efi in 

Fontania Broculi , per fua Praecepta 

nofira au.^oritate in ipfo fan^o loco 
confirmaremtis , Q^iorum precibus libenti 
animo annuentes decrevimus ita fieri . 
Confirmamus igitur eidem San&i Nico- 
medis Ecclefiae praefatas Curtes cum 
omnibus pertinentiis ^ adjacentiis fuis 
in integrum , manfis viddicet veflitis , 
atque abfentibus , terris , vineis , cam- 
pis , pratis , pafcuis , filvis , montibus , 
vaUihus , pljiiiciebiis , arboribus ponjife- 
ris &■ infruituofis , aquis , aquarumque 
decurfibus , fett molendinis , Capella quo- 
que in ipfa terra conjirucla, famulis e- 
tiam utrittfque fexus , fetvis , anciUis , 
& aldionibus , omnia emnino cum ju- 
diciariis quaecumque dici vel nominari 
poffunt , quae jufie &■ legaliter ad ip~ 
Jas Curtes pertinere r.ofcuntur . Praeci- 
pientes Jubemtts , v.t nullits Judiciariae 
poteflatis Dux , Marchio , Comes , Vice- 

cmnes , 



ipi JNTI^IT. 

comes , Sculdafius , Locopofitus , atit qtu- 
slibet Reipublicac Procurator , neque 
aliqua perfona cujufcumque ordinis aut 
^ignitatis , parva vel magna , ex el- 
fdem rebus quoquo modo fe intromittere , 
fiitt devejlire praefumat fine legali jti- 
dicio.' fed liceat RtSiori praedihi faniii 
loci ad partem ipfius Eccleftae omnes 
eajdem res jure proprietario perpetuis 
temporibus pofjidere , & quod Re&ores 
providerint ad ejufdem fan&i loci utili- 
tatem peragere remota totius potejiatis 



MEDII AEVI ip2 

A j inquietudine . Si quis atitem , quod mi- 
nime credimus , hoc nojlrae pietatis & 
conjirmationis Praeceptum quandoque in^ 
furgere temptaverit , fciat Je compofitu- 
rum auri optimi Libras triginta, me- 
dietatem Palatio noflro , & medietatem 
parti ipftus Ecclejiae , Et ut ab omnl- 
bus verius credatttr , & diligentitts ob^ 
fervetur , manu propria rohoratum anuli 
noflri imprejjione Jubter jujfimus ftgH' 
lari . 



B 



Signum 




Domni Berengartf glorioftfftmi Regis . 




t 

Martianus Notarius ad vicem Petri Epifcopl (^ x/frchicancellarii recognovi . 

Data VIII Idus Martii , ^nno Incarnationis Domini DCCCXCIX. Domni atitem 
Berengarii glorioftjfimi Regis XIII. Indiclione II. 

%/^Bum Papiae ia Dei nomine feliciter . .Amen . 

C 



Legiftin' ? qttislibet Reipubli cte pro- 
curator poft Duces , Marchiones , Comi- 
tes, c^c. memoratur. Neijue difpar eft 



alterum Diploma Guidonis Augufti, 
quod archetypum vidi Brixiae in Ar- 
chivoSan£limonialiumSan6lae ]uliae. 

Guido 



^93 



DISSERTATiO DECIMAOCTAVA, 



Ip4 



Guido Imperator Fulchrodo fideli fuo quafdam Gorticellas 

donat, Anno 8^2. 



IN nomitje SanBas C^ indlvtduae Tri- 
nitatis , IVido divina favente clc- 
ynentia Imperator ,Auguflus . Cum nihil 
boni operis pereat ante Deum , idoirco 
dignum ejl Jetnper ea exfequi , quae di- 
gna funt tanto remuneratori , Qjtaprc- 
pter omnium fidelium nojlrorum praefcn- 
tium fcilicet & futurorum noverit in- 
dujiria , quod Fukhrodus dile51us fide- 
lis nofier petiit celf.tudinem Imperii no- 
flri per Wihbodutn venerabilem Epi- 
lcopum Confiliarium nofirum , ut eidem 
concederemus jure preprietario Marina- 
dem , ubi jam Corticelia fuit , & nunc 
ejl abfens , cum omnibus ad eamdem per- 
tinentibus , fcilicet cum Manentibus qua- 
tuor , i^ Sortibus oSio . Etiam c^ Cor- 
ticellam unam in Mojade cum <juatuor 
Manentibus , & tribus Sortibus abfen- 
tibus . Lifuper (y^ Corticellara anam , 



B 



quae vocatur Rodeni , infra Papiant , 
cum Manentibus decem . Cum omni in- 
tegritate c^ pertinentiis earum , feu al- 
dionariis , vel quicquid ad illas perti- 
nere dinofcitur . Cujus precibus ob amo- 
rem Dei C^' devctionem ipfius Fidelis 
noflri aures nofirae ferenitatis accommo- 
dantes , & ideo boc nofirum ajfcribi juf- 
finius ^ediilum : per quod concedimus , 
perdonamus atque largimur fupradi&as 
Corticellas Marinadcm , Mojadem , at- 
que Curtem , quae vocatur Rodeni , ei- 
dera Fulchrodo cum omni integritate & 
pertinentiis &c. faciatque is & beredet 
ejus in omnibus tamquam de aliis re- 
bus Juae proprietatis ex nofira plentjfima 
largitate . Ita fane praecipientes , ut nul- 
lus Dux , Comes , vel Minifter Reipa- 
blicac iXc. 



Signum 




Domni Widonis gloriofsjfimi Imperateris ^ugujii 



Signutn Sigilli i^ cerei dcpcrditi . 

Rimpertus ad vicem Helbtmcbi ^rchicancellarii , /ubente Domno IVidone Imperato- 
re recognovi d^ fubfcripfi . 

Data XV. Kalendas ^ugufii , Indi^ione X. .Anne Incarnationis Deminicae DCCC- 
XCII. Regnante Domno IVidone Impcratore ,^4nno Regr.i ejus W. Imperii veib II. 

t/fJIum Parme in Dei nomine feliciter . ^men. 

Et heic poft Duces & Comites jD nus mc interrogantem praeoccupavit 



habcmus Minifiros Reipublicae . Quid , 
quaefo , fignificant hujufmodi verba? 
Fontaninius Archicpifcopus Ancyra- 
Tom. III. 



in Libro, cui titulus: V Iftoria del 
Doritinio della Sants Sede fopra Parma 
e Piacen^j . Nam §. 1 2. part. ZJ. 
N Diplo- 



«95 AI^TIQJJIT. 

Diploma Caroli M. laudat k Cam- 
pio evulgatum pag. 455. Hifl. Ec- 
clef. Placentinae, in quo decernitur, 
ut nullus Dux , GaflaUms , vd ^Hio- 
narius , nec quilibet ex Miniflns Ret- 
pul>licae de jam di&a Judiciaria ali- 
quid fumere audeat . Heic, inquit Fon- 
taninius, Reipublicae nomine defigna- 
tur Diicatus Romae , & ExarchaUis Ra- 
vennae fimul conjuncli ; atque adeo 
Mtniflri Reipublicae nihil aliud erant, 
nifi Miniflri Sedis .Apoflolicae , Pla- 
centinam Urbem Romanae Ecclefiae 
fubje£tam , ejufque agrum regentes. 
Ita in Diplomate, quod Carolus M. 
Anno DCCLKXIV. Monafterio Vul- 
turnenfi conceffit ( uti legitur in Chro- 
nico Vulturnenfi Part. II. Tomi I. 
Rer. Italic. pag. 349. ) commemo- 
rantur Reipublicae Exa^iores , idell , ut 
ille idem eruditus Scriptor nos do- 
cet, oipofloltcae Sedis, quandoquidem 
regio illa Romanae Ecclefiae jam do- 
no data fuerat. In altero pariter Di- 
plomate Ludovici II. apud eumdcm 
Campium , conceflb Placentinae Ec- 
clefiae Anno DCCCLXXII. Reipu- 
blicae Miniftros reperias : itidemque 
in Bulla Stephani VI. data Bernardo 
Epifcopo Placentino Anno DCCC- 
XCI. Reipublicae Exafloribus interdi- 
£lum videas inferre molefiiam Ec- 
clefiae Placentinae . Sed ut fub Rei- 
publicae nomine oftendat Clarifs. Fon- 
taninius veniffe Ducatum Romanum 
& Exarchatum Ravennatem , laudat 
Literas Romani Exarchi Anno DXC. 
ad Childebertum II. Francorum Re- 
gem datas, atque h. Frehero & Du- 
chefnio editas : in quibus ait, Deum 
Langobardis eripuiffe .Altinum , Mu- 
tinam , Mantuam Placentiam c^c. ea- 
fque Urbes reparafle Sanclae Roma- 
nae Reipublicae. Praeterea Gregorius 
II. Papa in Literis ad Urfum Ve- 
netorum Ducem datis , apud Dandu- 



MEDII AEVI 196 

A lum , Baronium , ac Labbeum le- 
gendis , eum ad decertandum inci- 
tat, ut Ravenna, k Langobardis, ad 
deditionem coafla, revocetur <ri^ pri- 
flinum flatum Sanciae Reipublicae , Gre- 
gorius quoque Magnus Romanus Pon- 
tifex de Reipublicae Judicibtts conque- 
ritur. Haec Ancyrae Archiepifcopus. 
S;d mirum efl, quei vir tantae eru- 
ditionis ifla nobis propinare potue- 
rit, quae nifi ab hominc paene dixi 
caecutire volente profe£la effe vi- 
deantur . Certo certius eQ , Muti- 
nam , Placentiam , Regium , Parmam , 
k nuUo Regum aut Imperatorum San- 
£1:0 Petro unquam dono datas fuif- 
fe : & quum Carolus M. & Ludo- 
vicus II. Literas fupra memoratas 

C fcripfere , nulla dubitatio cft, quin 
Urbes illae ad Regnum Italicum per- 
tinerent . Praeter illa, quae jam fu- 
pra differui in Differtat. II. de Re- 
gno Ital. hanc ipfam veritatem ipfa 
Diplomata meridiano Sole clariorem 
oftendunt , quum Carolus Magnus 
Placentino Epifcopo donet omnem /'«- 
diciariam , vel omne tcloneum de Curte 
duffiano; Ludovicus ver6 II. eidem 

D largiatur partem muri puhlici , dr Vtae 
publicae , pariterque confirmet Merca- 
ta , & reliqua , quae a reliquis ,^nte- 
cejforibus noflris collata funt jam faepe 
diBae Ecclefiae. At inquit Fontani- 
nius, haec Impcratores illi, tanquam 
^dvocati Romanae EcL-fiae egerunt . 
Scilicet minime animadvertit ille , fe 
non Advocatos San£lae Romanae Ec- 
clefiae nobis exhibere , fed facrile- 
gos Apoftolicae ditionis ufurpatores. 
Ecquando enim licuit ejufmodi Ad- 
vocatis veluti fua in alios transferce 
Ecclefiarum bona ? Et nulla quidera 
Advocatiae mentione fa£la , immo 
iifdem plane formulis, quibus in re- 
liquis fu3e fupremae dominationi lo- 
cis fubjc£lis tot alia donarunt . Er- 



ip7 DISSERTATIO 

go ex Reipiibltcae mentione in iis ta- 
bulis numquam exculpas , tempora- 
lem Romani Pontificis ditionem fi- 
gnificari , uti neque ex Vulturnenfis 
Coenobii monumentis, quum vel ip- 
fe Antiflcs Ancyranus norit , fuam- 
que habeat confcientiam teftem , in 
Ducatu Beneventano fitum fuiffe ac 
cffe Monaflierium illud . Eum vero 
Ducatum tunc fui Duces regebant , 
obnoxii per aliquod tempus Augu- 
flis , fed nunquam Apofiolicae Sedi , 
nifi poft Nortmannorum advcntum . 

Quid crgo , petas, Reipnbllcae no- 
mine olim figinificaturn efl? Ea vocc 
fignificabatur Principatus , Regnum , 
Imperium , Fifcus. Neque aliud fuit 
Romana Refpublica , nifi ditio Impe- 
ratoris Romanorum : nihil Minijlr! , 
ExaBores , feu Precttratores Reipublicae , 
nifi publici Principis feu Fifci Mi- 
niftri, five is Imperator, five Rex , 
five Princeps, aut Dux fupremo ju- 
re dominans effet. Quae Fontaninius 
ipfe attulit, ad ejus fententiam ju- 
gulandam apprime faciunt , fi quae 
ille reticenda cenfuit, per nos ap- 
ponantur. Gregorius II. Papa Urfum 
Ducem ad certamen contra Lango- 
bardos hortatur, ut ad priftinum fla- 
ttim Sanflae ReipubHcae in Imperiali 
fervitio Dominorum filtorumqiie ncflrorum 
Leonis i^ Conflantini magnorum Impe- 
ratorum ipfa revocetuv Ravennatium Ci~ 
vitas , ut 7;elo ii^ amore fidei noflrae 
in flatu Reipuhlicae & Imperiali fer- 
vitio firme perflflere , Domino ccoperan- 
te , valeamus. Vel ipfi Romae, ne- 
dum Exarchatui , ac tot aliis Pro- 
vinciis tunc dominabantur Romano- 
rum Imperatores Graeci . Quid eft 
ergo , quod contorqueamus Reipuhli- 
cae vorem ad fignificandum Exarcha- 
tum , Romanum Ducatum , ac Pon- 
tificiam ditionem ? Porro, quod flu- 
peas , plures Epifi:olas Gregorii Ma- 



DECIMAOCTAVA, ip8 

A gni , quafi in iis Exarchatum aut 
Romanum Ducatum Reipublicas vox 
indicaret, idem Scriptor laudavit : 
attamen in tot alias non incurrit , 
quibus longe latius protendere figni- 
ficationem fuam vox ifla deprehen- 
ditur. Ad Mauricium Augufijm fan- 
ftlfln-nus ille Pontifex fcribit Epi- 
ftolam XI. Lib. V. de pace cum 

B Langobardis h. fe pertraftata . ^riul- 
phus , ut ipfe ait, toto corde venire ad 
Rempublicar^ paratus fuit &c. Piijfim» 
Domino fuggero , ut de utiiitate Reipu- 
blicae , <^ caufa ereptionis Iialiae, non 
quibuslibet facile aures praebcat ^c. 
^nte Conflantinum Pag.jni in Republi- 
ca Principes fuere c^c. Paccm ctim Lan- 
gcbardis in Tufcia pofltis , flne ulh 
Reipuhlicae dijpendio feceram . Lib. 6. 
Epifl. i6. ad eumdem Imperatorem : 
Deus heic deviclis hoflihus , pacatae vos 
imperare faciat Reipublicae . Epift. 25. 
ad Salonitanac Ecclefiae ufurpatorera 
Alaximum : quod vero indicas , Serc 
niffimos Dominos , ut illic debcat effe 
cognitio , praecepiffe : nos quidem null.rs 
ecrum hac de re , nifi ut ad nos veni- 
D ye deheas , juffiones accepimus . Sed & 
fl forfttan pro Reipublicae fuae utilita- 
te , quae divina fibi largitate concejfa 
efl , multa cogitantibus , eorum efl juffto 
per obreptionem elicita &c. De Corfica 
nimio exa^ionum gravamine oppreffa 
fcribit ad Conflantinam Au"uflam 
Lib. 5. Epiflol. 41. atque ait: Unde 
fit , ut dereliSIa pia RepublicJ poffcjfo- 
res ejufdem Infulae ad nefandiffimam 
Langobardorum gentem cogantur efi^tige- 
re. Eodem Libro 5. Epifl. 30. ad 
Mauricium fcribit : Deus longa vohis 
iir quietM tempora tribuat , e^ pietatis 
veflrae feliciflimam fobolem diu in Ro- 
mana Republica florere ccncedat . Ita 
Lib. primo Epiftol. 7$. Gcnnadium 
Exarchum in Africa ]audat , quod 
bclla gerat, non defiderio fundendi fart- 
N 2 guinis y 



199 ANTI2UIT. 

gutnis, fed Matandae caiifsa Reipiffjli- 
tae , in qua Deum coli confpictmus . 
Libro quoque undecimo , Epiftol. 
4. Mediolanenfibus fcribit : Unde pof- 
f.<nt alimenta San.To >Ambrofio fervien- 
tibus Clerieis minijlrari , nihil in ho- 
Jiium locis , fed in Sicilia , & in atiis 
Reipublicae partHnts confijlit . Vide & 
Epiftolani 66. Lib. 3. aliaque multa 
loca, quibus deflorandis fuperfedeo: 
neque enim ultra Leftori opus eft , 
ut tandem intelligat, Gregorium Pri- 
mum , & Secundum nihil aliud vo- 
cabulo Reipuhlicae intellexiffe , qu^m 
ipfum Romanum Imperium. Eadem 
fignificatione hanc vocem adhibuit 
Cafliodorius Lib. 4. Epiftol. 6. & a- 
libi ; uti & Paullus Diaconus Lib. 
4. Cap. 37. de Gedis Langobardo- 
rum, cujus funt verba : Rempublicam 
Romanam Eraclius fufcepit renendam . 

Cur ver6 Imperium Romanum 
Reipublicae nomine donarctur , poft- 
quam fub Imperatoribus rerum Do- 
minis Reipublicae au£loritas a tanto 
tempore defierat, illud in caufla fuif- 
fe puto, quod Imperatores, quam- 
quam fuprema , immo fere cunfla 
Populi Romani jura in fe tranftulil- 
fent, nomen tamen Reipublicae inta- 
ftum fivere, ejufque Magiflratus ple- 
rofque rctinuerunt, Confules nempe, 
Senatum &c. Et quamvis in Monar- 
chiam res tranfiiffet, ii nihilominus 
videri voluere non Regio titulo ac 
poteftate regnare, fed Reipublicae 
velut adhuc flanti praeeffe. Et quo- 
niam Ulpiano tefle in 1. quintadeci- 
ma ff. de verbor. lignificat. ea tan- 
tiim bona pul'lica funt , quae Populi 
Romani funt , unde etiam publica -ve- 
cJigalia dicebantur, ex quibus ve£li- 
gal Fifcus capicbat , & Publicani fic 
appellati fuere , quod pubHca veHiga- 
lia conducerent aut colligerent: idcir- 
co vel fub ipCs Imperatoribus Rei- 



C 



MEDII AEVI aoo 

A publicae nomen audiri , & publica "ue- 
iligalia appellari perrexerunt . Ita 
apud Spartianum curfus Fifcalts , ab 
aliis curfus Publicus appellatur . Sunt 
& innumera alia exempla . Johannes 
Fridericus Gronovius Anno MDG- 
LXXI. Differtationem edidit de Le- 
ge Regia Populi Romani , quam ipfc 
commenticiam oftendit. Neque enim 
ulla Lex unquam prodiit, per quam 
Senatus Populufque Romanus cun£la 
fua jura in Imperatores tranflulerit . 
At fimul evincit jura haec fenfim in 
ipfos Auguflos transfufa , quanquam 
illi Reipublicae , five Romani Impe- 
rii nomine poteftatem fupremam , & 
reapfe Rcgiam exercerent, & quam- 
vis adhuc Senatus & Magiftratus cum 
Romae tum alibi perdurarent. Noa 
abfimile fortaffis exemplum pofterio- 
ribus hifce Saeculis Refpublica FIo- 
rentina dedit. Fa£lum propterea fuit, 
ut Reipublicae nomen ad barbarica 
Secula pertranficrit, non ut ca vo- 
ce fignificaretur Romani Senatus ac 
Populi libera dominatio, qualis ante 
Julium Caefarem fuit, fed Roma- 
num Imperium, cui praeerant Impe- 
ratores, non nomine, fed poteftate 
Reges. Quibus pofitis , Ansftafii Bi- 
bliothecarii in Stephani II. Vita 
mens nobis pateat, ubi narrat Exar- 
chatum Ravennatem ereptum Roma- 
nis ab Aiftulpho Langobardorum Re- 

j ge , a£lumque effe , ut Reipublicae lo~ 

ca , diabolico ab eo ufurpata in^ienio , 

E ; proprio reflitueret domino : ac Stepha- 

j num commendaffe Pippino Regi cauj- 

I fam Beati Petri , e^ Reipublicae Ro- 
manorum redderet jura . Contendebat 
olim praelaudatus Ancyrae Archiepi- 
fcopus , idem fuiffe Romanam Eccle- 
fiam , & Rempublicam Romanorum , ac 
propterea Exarchatum rejlitutum fuiffc 
eidtm Ecclefiae. Atqui difertis ver- 

i bis Ecchfiam Rornanata k Republica 

di- 



D 



20I 



DISSEnTATIO DECIMAOCTAVAl 



202 



dillinguit Anaftafius ; & poftrema hac 
voce Romanum Imperium defigna- 
tum, pofl: illa, quae nuper attuli- 
mus , nemo non videt. Immo Ana- 
ftalium ipf^um fuae mentis interpre- 
tem luculentum habemus , quando 
audtor eft in Zachariae Pontificis Vi- 
ta , Conftantinum Auguflum duas 
Mafjas , quae Nymp/jas cj" I^orntas ap- 
pellantur , juris exijtentes Reipublicae , B 
eidem Jan lijjimo Papae , fanilaeque Ro- 
manae Eccle/iae jure perpetuo pojfidendas 
elargitum fuifle . Si geminae illae 
Maflae ad jus Rfipublicae antea fpe- 
ilabant, eafque Iraperator Romanae 
in futurum Ecclefiae conceffit: ergo 
fub Reipublicas nomine Romanum tan- 

tummodo veniebat hnperium . Quod 

& jamdiu agnovit Eminentiffimus C 

Baronius, dum ea ipfa verba in fuos 

Annales intuHt. Paria habet Frede- 

garii Continuator , de Aiflulpho fcri- 

bens : Qtiod nequiter contra Rempubli- 

cam, (i^ Sedem Romanam ^lpoflolicatn 

admiferat , nefarie nitebatur dcfendere . 

Pollicitus deinde Aiilulphus fuit, fe 

tilterius ad Sedem xApoJiolicam Roma- 

nam , & Rempuhlicam hofliHter num- D dem Reipublicae vocabulo ufi fuerint 



k Jordane in Hiftor. Gothorum , \ 
Johanne Abbate Biclarenfi, h Proco- 
pio, & aliis . Quid plura ? Praelau- 
datus Anaftafius Bibliothecarius , feu 
quifquis fit antiquiffimus Scriptor Vi- 
tae Vigilii Papae , haec de Bslifario 
memoriae prodidit : Veniens in fines 
^fricae fitb dolo pacis interfecit Gunda- 
rum Regem Guandalorum , & reda^a 
efi ^frica fub Rempublicam. In cujuf- 
nam jura tunc cefferit Africa , eru- 
ditus quifque novit. Sed & in Vita 
Sanfti Leonis IX. Papae ^ Wiberto 
fcripta , haec de illo habentur : Non 
modicus quoque ei inerat fer-vor in au- 
genda Republica. Quid hoc nomine 
Wibertus fignificet , fequentia pro- 
dunt. Nempe curabat, ne Hungari 
detre&arent folit^ fuhjeBione Imperatori 
prifca perfolvere tributa. At quia pre- 
ces h Sanfto Leone praedifto pro eis 
adhibitas Henricus Auguftus exaudi- 
re noluit, ideo Romana RefpubHca fu- 
bjeclionem Regni Hungariae perdidit , 
& adhuc dolet . 

Quamobrem nil rnirum , fi ipfi 
quoque Imperatores Franci hoc eo- 



quam acceffurum. Gregorius autem Tu 
ronenfis Lib. 2. Hiftor. fcripfit , Ge- 
lifimirem Vandalorum Regem a Re- 
publtca fuperatum fuiffe , ideft h Ju- 
ftiniano I. Augufto . Quibus ex re- 
bus jam extra controverfiam pofitum 
puto, apud mod6 laudatos Scriptores 
non alia fignificatione ufurpatam fuif- 
fe Reipublicae vocem , qu^m Romani jE 
Imperii . Quod fi quis pertinax adhuc 
contra fentiat, Valefios quaefo adeat 
in Notis ad Lib. j6. Cap. 12. Am- 
jniani Marcellini, & monentes com- 
periet , Jmperium Romanum sAmmiano, 
aliifqus Hifioricis faepe Rempublicam 
ebfohite ntincupari , e?" exercitum Ro- 
mannm , ex^rcitum Reipublicae . Et fa- 
ne id fa6^um i Mario Aventicenfi, 



ad defignandum non folum RoiTiani 
Imperii ditionem , fed ctiam univer- 
fa Regna fuae poteftati fubjefia. Im- 
mo quum faepe publiei vox in eorum 
& fubfequentium temporum monu- 
mentis occurrat , juvabit heic ani- 
madvcrtere, quae vis hujus vocis fue- 
rit apud illorum Seculorum Scripto- 
res , & in Literis ac Praeceptis Re- 
gum. Nimirum ibi publici Jndices , 
Palatia putlica , Pars publica , Miniflri 
Reipubiicae , atquc horum fimilia nc- 
raina leguntur, quorum fenlum pro- 
be noffe, tum ad eruditionem medii 
aevi, tum ad intelligendum veterum 
fermonem conducit . Carolus Ma- 
gnus, ut cft in Lcge Langobard. 
121. Part. n. Tomi I. Rer. Italica- 

rum? 



203 ANTIOUIT. 

rum , ic audiviffe ait , quod Jumo>es 

Comitum, vel aliqui Minijlri Reipubli- 

eae , aliquatn redhibitionem , quaji depre- 

eando , <J Populo exigere foleant . In 

Additamentis ad Capitularia ejufdem 

Caroli Magni pag. 113. nuper me- 

moratae Partis II. idem Auguftus 

fcribit omniints Ducibus , Comitibus , 

Cajlaldiis , feu cunBis Reipublicae per 

Provinciam Italiae a nofira manfuetudi- 

ne praepofitis . Qui Reipublicae nomen 

nuper ad Exarchatum, & Romanum 

Ducatum unice defignandos contor- 

quebat, habet heic unde opinionem 

male confutam exuere poflit. Mini- 

flros nempe Principatus , Minifiros Re- 

gis , appellare mos fuit Miniflros Rei- 

publicae . Adhuc nos appellamus Mi- 

nifiri del Pubblico , quos Princeps fta- 

tuit ad regendam Rempublicam. Id- 

que elucere etiam poteft ex Lege 34. 

Ludovici Pii Augufti inter Lango- 

bardicas , ubi decretum eft, ut De- 

cimae a Minifiris Reipublicae exigan- 

tur . Et infra/ Negligentes , a Mitii- 

firis Reipublicae difiricli , finguli fex 

Solidos Ecclefiae componant , cif infuper 

dare Decimam cogantur . Si vero denuo 

vebelles vcl contvaditioves effe voluerint , 

tunc a Minifiris Regis in cufiodiam mit- 

tantur , ufque dum ad judicium pofimo- 

dum perducantur . Profe£t6 unum ac 

idem fuifle videas , qui antea Mini- 

firi Reipublicae appeilati funt, & qui 

poftea Minifiri Regis . Ita in Lege 

74. Lotharii I. Caefaris inter Lan- 



B 



MEDII AEVI 204 

A gobardicas ftatutum cernas, ut nullus 

Judex piiljlicus , aut Minifiri publlci , 

liberas perfonas contra legem audeant 

pignorare in bovibus , quia audivimuf , 

quod multa damna propter hoc Populus 

nbfier fufiineret . Neque heic alios ex- 

cogitare poffumus fuifte Judices, aut 

Miniftros publicos , nifi Regis Judices 

atque Miniftros . Nifi enim fuis Mi- 

niftris interdixiflet Lotharius bovcs 

titulo pignoris k liberis hominibus 

auferre, incommodis Populi nuUa ra- 

tione Lex ifta profpexiflet . Sunt & 

aliae Langobardicae Leges, in qui- 

bus Miniflri & ,Aciores Reipubltcae 

memorantur ; uti & Aquifgranenfe 

Concilium II. Anni DCCCXXXVI. 

& Capitularia quaedam Caroli Calvi 

Imperatoris, ubi eafdcm voces de- 

prehendas, nihil aliud fignificantcs, 

qu^m Principis , fivc Regis , aut Im- 

peratoris Mini/iros . Sunt & Diploma- 

ta Regum & Auguftorum , Urbibus 

extra Exarchatum , & Ducatum Ro- 

manum fitis concefl^a, in queis ni- 

hilo fecius Reipuhlicae Mir.ifiros repe- 

rimus , quos certe nemini in men- 

tem veniat , Romani Pontificis Mi- 

niftros efle appellandcs. Adeo haec 

certa funt, ut vel ipfi Principes Be- 

neventani , ac Salernitani , Relpubli- 

cae voce uterentur eadem rationc , 

qua Reges atque Augufti. Rem pro- 

det Diploma, quod in Tabulario in- 

fignis Monafterii Cavenfis exiftit. 



O 



Giiolii I. Principis Salernitani donatio fa£la Ecclefiae San£ll Maxiaii 
iitae intra Salernitanain Givitatem, Anno p5p. 



NOs Gifolfus divirta protegente cle- 
mentia Princeps gentis Langobar- 
dorum pro amcre omnipotentis Dei c>"" 
falvatione animae nofcrae , concedimus 
in Ecclefia Sancli Maximi fita intus 



E hanc nofiram Salernitanam Civitatem 
a Domino Guaiferio Principe Bifa- 
vio meo , de aquario antiquo noftrae 
Reipublicae pertinente , confiiuBo in- 
tv.s hanc Civitatem , hoc ifi quantum 

re~ 



205 



DISSERTATIO DECfMAOCTAFA. 



205 



retinet de ipfa- fiJluJa , & ufque totam 
terram praefatae Ecclefiae , quae efl a 
fuptus ipfam Eccleftam , qualiter concia- 
tum i^ edijicatum ejt , cum ornnihus 
fuis pertinentiis , & citm vice de via 
C^ andita fua . Pariterque t<3r concedi- 
mus in jam diSa Ecclefta de aqua , 
quae decurrit per ipfum aquarium ujque 
ipfam fiflulam tantum ut fufia rattone 



A perpetualiter habenda c^ poffidenda , 
abfque tttlius Comilis , Gajlaldei , fet*- 
Judicum Reipublicae inquietudine , Vide 
etiam Capitulare Sicardi Principis 
Beneventani Part. I. Tomi II. Rer. 
Italicarum , ubi non femel ftatuitur, 
ut nuUum aliud veftigal a parte Rei- 
pujlicae imponatur. Sunt & alia id 
genus veterum monumenta, e quibus 



fufficiat ReBortbiis ipfius Eccleftae pto B unum nolim omiflTum , hoc eft Lu 



illorum utilitate , & omni tempore ipja 
aqua decurrat per illud , quod de ipfo 
aquario in ipfa Ecclefia concefftmus 
al>fque cujufcumque contrarietate . Et 
haeo omnia a modo & in perpetuum 
ftnt de ipfa praenominata Ecclefia , eju- 
fque Re&ores , e^ pars ipftus Eccleftae 
habendtttn , poffidendum , C^ omnia inde 
(^ ibidem faciendum , quod & qtiali- C 
ter voluerint , & ipfa aqua , ut di'Ium 
efl , femper decurrat de ipfa fiflula per 
ipfum aquarium ufque in ipfam terram 
praediflae Eccleftae , & neque a noflris 
Jiidtcibus, Comitibus , Cafialdeis , ne- 
que a quibufcumqtie agentibus habeant 
Re8ores vel pars ejufdem Eccleftae de 
prediSla noflra concefftone aliquam con- 
trarietatem , fed femper illud fecuriter D 
habeant , & faciant exinde , ut praele- 
gitur , quicquid voluerint . Haec autem 
fecimus per rogatum Domni Petri ve- 
nerabilis Abbatis ipfttts Eccleftae in 
tAnno Vigefimoquinto Principatus noflri , 
de Menfe ^prilis , IndiBione 11. 

Agit heic Gifollus de ^/fquario , 
hoc eft canali , quem lateritius five 
marmoreus paries utrinque conftrin- 
git , & per quem aqua ad ufus ho- 
minum aut molendinorum decurrit, 
nofirae Reipublicae pertinente , ideft ju- 
ris Principatus feu Fifci noftri . Ita 
apud Ughellium Tom. 8. Ital. Sacr. 
in Archiepifcop. Beneventan. Pandol- 
phus & Landulphus Principes Bene- 
ventani Landolpho Beneventanae Se- 
dis Archiepifcopo Sipontinam Eccle- 
£am aliaque jura confirmant, ab ipfo 



dovici Pii Diploma Anno DCCC- 
XVII. datum pro Monafterio So- 
lemniacenfi in Gallia , atque evulga- 
tum a Baluzio in Appendice ad Tom. 
2. Capitularium . Praecipit Auguftus 
ille, itt nullus Judex publicus , aut qui- 
libet fuperioris aut inferioris ordinis Rei- 
publicae Procurator ad caufas judiciaria 
more audiendas i^J-'c. Monafterii illius 
loca , ingredi praefumat . Qui eo tan- 
tum nomine ditionem Pontificiam 
fibi vifus eft deprehendere Placen- 
tiae, quod in Diplomatis Regiis , 
Placentinae Ecclefiac concelfis , Mi- 
niflri Reipublicae memorentur, quid 
fibi de tam leviter a fe conftrufta 
opinione fentiendum fit , jam tan- 
dem intelligat . In Gallia quoque 
temporibus iis Minifiri Reiptiblicae e- 
rant, iique dicuntur fuperioris , aut 
iaferioris ordinis , ut defigncntur tara 
Duces, Marchiones, & Comites, e 
quibus Principum chorus tunc con- 
ftituebatur, qukm Gaftaldii, Cente- 
narii , Decani , Sculdafcii , aliique 
minores Judices aut Regiae Camerac 
procuratores. Eadem dicendi formula 
ufi funt Carlomannus Rex & alii. 
Sed ut omnem dubitandi snfam eri- 
piamus, praeftat intucri Henrici Re- 
gis San6li , poftea Imperatoris, Di- 
ploma, in quo difertiflime Rempubli- 
cam noflram in Urbe Cremonenfi me- 
morat, hoc eft Fifcum noftrum . II- 
lud ego depromfi ex Regefto antiquo 
Epifcopii Cremonenfis . 

Hen^ 



ao/ 



ANTT^UTT. MEDTI AEri 



2o8 



Henricus IL Germaniae & Italiae Rsx fub fuo Mundibnrdio fufdpit 
Landulphura Gremonenfem Epifcopum. Anno ico/. 



IN nomlne Sancle cj^ indivldue Tri- 
nitatis . Henricus divine dignationls 
providentia Rex . Regalis dignitatis pro- 
videntiam femper oportet Ecdefiarum 
Dei Ci^. noverit univerfitas , quod nos 
comperientes in Italia Ecclefiarum facul- 
tates , defunBo earum Praefule depreda- 
ri , fan6iamque Cremunenfem Eccleftam 
hoc quoque noviter paffam defun^o Pa- 
flore, fub nofiri mundiburdi defenfionem 
recepimus Dvsmnum Landulfum vene- 
rabilem Prefulem e/ufdem fan&e Cre- 
monenfis Ecclefie , noflrumque dile- 
(liffimum Capellanum , cum omnibus Cle- 
ricis fuis ac fantiltis . Precipientes infi- 
mul , ut nulla nofiri Regni magna par- 
vaque perfona pojl obitum ejus fuontrn- 
que Succejforum prediclam Ecclefiam , 
Clericos , &" famulos inquietare vel mo- 
leflare audeat . Si quis vero , quod non 
crcdimus, hujus noflri Mundiburdi vio~ 
lator extiterit , fi Miles ipfius Ecclefie 
fuerit , Oinni henefitio , quod ex parte 
ipftus Ecclefie tenuerit , ipfe C""' e/Vr 
heredes in eternuin priventur , & centum 
Libras puri argenti , msdietatem no- 



B 



ftrae Reipublicae, & medietatem pre- 
nominate Ecclefie fe compo/iturum procul 
dubio cognofcat . Si vero Civis , aut fu- 
burhanus , fciat fe perditurum omnia pre~ 
diit d?' pojfejftones fuas , medietatetn. 
a Parte publica, & medietatem predi~ 
&e Ecclefte . Si vero aliqua Regni per- 
fona contra fecerit , centnm Lihras opti" 
mi auri , medietatem nohis , & ntedieta- 
tem prefate Ecclefie procul dubio compe- 
nat . Quod ut verius credatur Cx^c. 

iVow adefi Monearamma Henrici . 

Everardus Cancellarius vicem Villi- 
gifi tArchicapellani recognovi . ' 

iAnno Daminice Incarnjtlonts 

MVII. Indi&ione V. ^nno Regni 

Domni Henrici Regis Secundi Re- 

gnantis VI. 

wf^ttm Polede feliciter . ,Amen . 

Hifce denique accedat Diploma 

alterum , e fupra laudati Coenobii 

Cafinenfis Chartophylacio deprom- 

tum , in quo Reipublicae mentio eft. 



Guaimarii IV. Principis Salernitani Diploma, quo Ecclefiam Sanfli 

Michaelis Archangeli cum omnibus ad ipfam pertinentibus donat 

Monafterio Cavenfi Sanflae Tririicatis, ejufque Abbati primo 

Adelferio, Anno 1035. 



JN nomine Domini Dei cterni Salva- 
toris nofiri Jefu Cbrifii . Ul^atmarius 
divina protegente clementia Langobardo- 
Ttm gentis Princeps , pro amore omnipo- 
tentis Dei , c^ pro falute noftrae ani- 
mae , ncflraeque Patriae falvatione con- 
cedimus in Monafierio Sanciae i^ indi- 
viduae Trinitatis , quvd fituin efi in 



D 



Crypta, quae efl in pertinentia Mitllia- 
nenfe , in quo Domnus Adjslferius ve- 
neralilis Abbas, C~ fpirttualis Pater 
& Orator nofler praeeft , Ecclefiam San- 
di %Aichangeli , quac conftru&a efl ultra 
fluviura Tufciannm , cu>» Codicibus &' 
omni ornamento ipfius Ecclefiae , cum 
vineis O" terris vaciiis per has fines O* 

tnen- 



20$) DISSERTATIO 

vienfuras : a parte Meridki inctpiente a 

praediSo fiitvio Tujciano , & abiente 

in parte Orientis re&um per termirios 

afque ad Jepem , ~c^' deinde abiente ju- 

uta ipfam fepem ftmiliter in parte 0- 

fientrs , c^ revolvente in partem Meri- 

die fecits praediclam fepem , ufque ad 

■viam publicam ma/orem , funt inde paf- 

fus ducenti nonaginta ttfque ad aliam 

viam: \^ ah inde revolvente in parte 

Orientis per ipfam aliam viam pafjus 

quadraginta duo : deinde revclvente in 

parte Septentrionis circa finhn de rebus 

fio/lri Palatii , & circa fepem , quae 

difccrnit inter has , & res nojlri fa- 

cri Palatii , paffus centum ttfque ad 

aliam viam: (^ exinde revolvente in 

partem Occidentis per prediSfam aliam 

viam paffus decera c^ oufo: & ab inde 

tevolvente in partem Septentrionis jttxta 

finem fupradidi noflri Palatii , ficut fe- 

pis difcernit , paffus oHoginta oclo a 

parte Septentrionis tranfcendente )am 

di&ara viam ma/orem , cj^* abiente 

in parte Occ'dentis pcr mediam fc- 

pem , (jr foffattim ufqut ad fupradi- 

Bum fiiivium fitnt paffus centum qtiin- 

quaginta . De aliis vero partihus fine 

ficut decurrit aqua predi&i fluminis . 

Hae autem fupradiBae menfurae ju- 

fia paffus hominis rnenfuratae funt . 

Has omnes fupradiSlas res cura praedi- 

Ba Ecclefia SanHi t/frchangeli cum Ca- 

fts e^ Cellis <^ cum omni ordine & 

pertinentia ipfius Eccleftae , e^ cum om- 

rtibus infra fe habentibus ci>' fuis perti- 

nentiis , qualiter pcr ipfas fines & raen- 

fttras circtimdata efl , & cum vice de 

viis fuis , fictit fupra dikittm efi , prac- 

diSfo Monaflerio SanHae Trinitatis con- 

oedimtts , ut amodo e^ deinceps per hunc 

no/lrum roboreum Praeceptiim cuntlam 

fupradici am noflvam conceffsonem praedi- 

&US Domnus K^dalferius >Abbas , ejufque 

fucceffores habeant i6^ pofjideant , & frr.- 



DECIMAOCTAVA: 210 

A \ dient , & de ipfis frudiis faciant cm- 
nia , quae volnerint , abfque omni no- 
ftra , noftraeque Rcipublicae contrarie- 
tate . Et neque a noflris Judicibus , Co- 
mitiftis , Cajlaldeis , vel a quibufcumque 
agentibus patiatur aliquam mclejiatio- 
r.tm , fed perpettiis tcmporibus cunila fu- 
pradiHa concejjio pcrmaneat in jam di- 
ilo Monafierio San&ae Trinitatis . Tan- 

B tttmmodo fi aliattando qttaecumqtie hu- 
mana perfona fuprafcriptum Monaflerium 
Sanclae Trinitatis ds dominio c/^ defen- 
fwne noflra , noftraeque Reipublicac 
quoctimque modo fubtraxerit , tota fupra- 
dicla concejjio revertatur ad poteflatem 
nojlram nortraeque Reipublicae , ad 
faciendum exinde omnia , quae volue- 
rimus . 

Textum vero hujus nojlrae conceffionis 
in praediSla ratione fcribere praecepimus 
tibi Truppoaldo jtbhati & Scribae no- 
firi facri Palatii de Menfe Julii , Indi- 
6iione III. annuloque noflro infigniri 
/ujjimus, ^nno , Deo propitiante , nofiri 
Principatus Xl^II. 



D 



Loctis Sigilli cerei tjt ctim Effigie 
Guaimarii , cir epigraphe . 

GVAIMARIVS PRINCEPS 

Nunc autem"memorandi mihi funt 
Reipubiicae ExaBores , quos in Diplo- 
mate Conradi I. Augufli apud Ughel- 
lium in Epifcopis Bellunenfibus , A- 
(lenfibus &c. invenio, immo in aliis 
quoque Regum tabulis invcnias. Ge- 
minas eso nondum editas producere 
heic flatui. Primum Diploma authen- 
ticum adfervatur in Tabulario Capi- 
tuli Canonicorum Parmenfium . Alte- 
rum mihi fuppeditavit praeftantifli- 
mus Toparcha Antonius Comes dc 
Collalto , Auguftiffirai Casfaris inti- 
mus Conflliarius. 



Tom. III. 



Ot- 



211 



ANTIOUIT. MEDII AEVI 



212 



Ottonis II. Imperatoris Diploma, quo Canonicis Ecclefiae Parmenfis 
omnia illorum jura ac Privilegia confirmat, Anno 5)80. 



„ TN nomine Sanclae & individuac 
j> X Trinitatis . Otto divina faven- 
„ te providentia Imperator Aiigu- 
„ ftus. Omnium fanftae Dei Eccle- 
„ fiae , noftrorumque prefentium ac 
5, futurorum fidelium noverit indu- 
„ ftria, eo quod Canonici Parmen- 
„ fes fanilae matricis Ecclefiae , in- 
„ terventu ac petitione Domtnae no- 
„ flrae matris ^delaidae noftram ef- 
„ flagitantes celfitudinem, quatinus 
„ omnes Canonicales res fub noftri 
„ Praecepti confirmatione recipere- 
„ mus. Quorum juftam efflagitacio- 
„ nera confiderantes , illud mente re- 
„ volventes, quoniam fi Deo famu- 
,, lantibus in omnibus noftra Mageftas 
„ neccftitatibus fubvenerit , Deum no- 
„ bis propitium habebimus, fupradi- 
„ ftorum videlicet Canonicorum afli- 
„ duis precibus; unde tam Chrifti re- 
„ muneratione , qu^mque matris a- 
„ more , necnon illorum Sacerdo- 
„ tum interceffione omnes res praeli- 
„ batae Ecclefiae tam infra Civita- 
„ tem qu^m extra: videlicet omnes 
„ domos, quae Papiae habere viden- 
„ tur : Caftellum Palafioni cum om- 
„ nibus fuis adjacentiis & operis 
„ tam de Caftellanis quamque de 
„ Colonis , & cetera omnia fervi- 
„ tia , quae circumvicinis Oppidis 
„ ceteri Caftellanis praefidentibus e- 
„ xhibent; ita ipfi fuperius di£li Ca- 
„ ftelli, & ceterorum omnium in- 
„ feriorum Caftellorum incolae fu- 
,) pradiflis Canonicis omni tempore 
„ fecundum morem locorum exhi- 
„ beant: fcilicet Macritulae, Gaja- 
„ num , Monticellum , Aqualatuiam, 
1) Caftellum de Sablone, quod nun- 



A' 



B 



C 



D 



F. 



„ cupatur Safa Maffa cum Corte , 
„ Caftellum de Folliano, quod nun- 
„ cupatur Mucletum cum Corte , 
„ Caftelium de Monte Gibuli cum 
,, luis pertinentiis , & cum Colo- 
„ nis , qui habitant in Monte Acu- 
„ tulo, Caftellum de Sala cum fuis 
„ pertinentiis , & cum manfionibus , 
„ que funt in fuburbano territorio 
„ Ferrariae, & Cortem de Gavello, 
,, & manfiones infra Civitatem Bol- 
„ loniam , cum Ecclefia & vineas 
„ & terras, quae foerunt Regizo- 
„ nis , & manfos duos de Al . . . 
,, manis: Corte de Monte cum om- 
„ nibus fuis pertinentiis: Cortem de 
,, Spaniaco cum Ecclefia : Cortem de 
,, Balloni cum fuis pertinentiis & a- 
„ djacentiis, & Runco Colombino : 
„ Cortem de Cornitulo cuni valli ; 
„ Cortem Temoncello juxta Blanco- 
„ nife, cum runcis, qui funt in 
,, Viaciolo , & cum omnibus perti- 
,, nentibus terris : & Plebes duas , 
,, unam Sancli Profperi , alteram 
„ Sancli Martini in honore dicatas , 
„ cum omnibus illarum pertinentiis 
„ & decimis: fimiliterque decimas 
„ omnium horainum habirantium Par- 
,, mam, laborantium fuburbanas ter- 
,, ras , quae dividuntur a Plebibus: 
„ necnon etiam tertiam partem te- 
„ lonei ejufdem Civitatis: necncn 
„ manfos in Gambiolo, & in cam- 
,, po Tufatico & in Soleniano & 
„ Cirliano & in Noceto : five etiam 
„ Manfos, qui funt ultra Inciam , 
„ ftu ubique locorum fub noftro 
,, imperio Italico , tam in planicic- 
„ bus quam in montibus, molendi- 
„ nos. pifcationes, filvas, squedu- 

,, 6lus , 



213 DISSERTATIO 

£tus, flumina , fontanas, tain quod 
in praefenti habent , qu^m in an- 
tca Chfifli prerogativa aclquirerc 
poterunt ufque in finem fcculi , eo 

,, tenore fub nonri confirmatione 
Praecepti rccipimus, quatinus nul- 
lus Dux, Marchio , Archiepifco- 
pus , Epifcopus, Comes, Viceco- 
mes , Sculdafius , Gaftaldius , vcl 
aliquis Publicae rel Exa&or , ma- 
gna parvaque noftri Imperii pcr- 
fona , quovis in tempore dc prac- 
diflis Caftellis & Cortis paratas 
aut operas , aut aliquam publicam 

„ exaflionem quacrcre praefumat , 



DECIMAOCrAVA; 



214 



B 



„ aut praediftos Parmenfes Canoni- 
,, cos ds jam di£lis omnibus rebus 
„ moleflare , deveftire prefumat. Et 
„ fi quis umquam inventus fuerit, 
,, qui contra noflri Praecepti confir- 
,, mationem agere perperam tempta- 
„ verit, fciat fe amifTurum centura 
„ Libras auri obtimi, medietatem 
,, noflrae Kamerae , & medictatem 
„ praelibatis Canonicis , quibus mo- 
„ leflia . . . . Et ut hoc verius cre- 
,, datur , 8c in pofierum diligentius 
„ ab omnibus Deum rite colentibuj; 
,, obfervetur, figilli noflri impreflTio- 
,, ne fubtus juflimus infigniri. 



,, Signum Domni Ottonis ferenilTimi 




Imperatoris & invi6lifiimj 
Augufli. 



Locus ^ StgiUi cens . 

,j Johannes Cancellarius ad viccm Petri Epifcopi & Archicanceilarii rcc«- 
„ gnovi & fubfcripfi . 

,, Data V. Kalendas Januarii , Anno Dominicae Incarnationis DCCCCLXXX- 
„ Indiclionc IX. Regni verd Domni Ottonis XXII. Imperii autem ejus XIIL 

„ A6lum Ruvennac. 

Otto III. Germanlae & Italiae Rex Rambaldo Comiti TarviSno 

donat Regalia in quibufdam iocis Gomitatui Tarvifini, 

circiter Annum 5>83. 



IA7 nomtne SanHae c>^ sndtviJnae Tri- 
nitatis . Otto Dei .... Rex . Om- 
nibus noflris fidelibus tam praefentibus 
quam futuris notum facere 'jolumus , co 
quod Raimbaldus Comes Tarvifii no- 
jlram adiens clementiam , & sntetvcntu 
noffrae dilecJiJfsmae Matris Theopha- 
niae Imperatricis Auguftae efflagitans , 
quatenus de fex locis quicqaid ad regium 



jus , cenfmn , fa&ionem peninet , fibi 
concederemus in Comitatu Terviftno: vi- 

delicet de Caubhio , Rejiano , Tu 

lAnzado , Fovene , Servano .... quae 
funt una corticeUa cam cafaline , filvis , 

bufchHihus , aquis , aquativis 

feu cum inferioribus c^ fuperioribus fuis . 

Qtiocirca refpiciens dile&ionem bonas 

Matris , & fidelitatetn fuprafcripti Raim- 

O 2 **/- 



2/5 ANTIOJJIT. 

ialdi de bono fttdantis in tio- 

/iro fervitio, fttpradiEiam petitivnem ei 

eoncfjjimus , prout jujie & hgaliter va- 

luimus , per Praeceptum noflrae donatio- 

nis . Videlicet ea ratione , ut quicqttid 

de praediBis fex locis & de fttprafcri- 

pta Corticella, ficut fuperius legitur , in 

integrum pertinet ad earndem , in ejus 

)us & dominium transfundimus eo te- 

nore , ut habeat poteflatem tam ipfe 

quam fui heredes donandi , vendendi , 

pro antma judicandi , vel qtiicquid ejus 

de;reverit animus , faciendi , omni contra- 

diEiione remota: ea lege indita , ut nul- 

lus Dux, Marchio , ^rchiepijcoptts , Pa- 

triarca , Epifcoptis , Comes , Vicecomes , 

Sculdajfus , Gaflaldius , vel aliquis Pu- 

blicae rei Exa 7or , magna parvaqus 

mflri Regni perfona inqui-tare , mole- 

/lare , difvejiire praediiJum Raym-ialdum 

vel fuos heredes de faHione puhlica fu- 

praditiotum tccorum praefumere faciat 

per fuas fimmittentes perjonas , ve! pcr 

fe faciat . Et fi invsnttts fuerit , qui hoc 

facere voluerit centum Libras 

aun optimi compo/iturum , medietatem 
Camerae noflrae , c?" medietatem praefa- 

to Raybaldo dile&o noflro fideli 

Cetera defiderantur . 

Qui heic appellantur Puhlicae rei 
ExaJores , fi Dii-Cangium aufculta- 
mus , Puhlicani fuere, qui nempe tri- 
buta Principis exigebant. Et profe- 
clo dubitandum non ert, quomirus 
& ifti fub eo nomine comprehende- 
rentur. Sed latius fortaffe vis iftius 
vccis cxcurrit, & complefli videtur 
omnes Patrimonii Regalis, & Fifci 
Miniftros, a quibus Regum veftiga- 
lia, tributa , praedia, ceterique redi- 
tus Fifcales aut patrimoniales cura- 
bantur . xA^ores , ,Agentes , ,A.7iona- 
vii , Procuratores Reipublicae , aliaque 
ejufmodi vocabula, unam rem , ut 
fufpicor, aut parum diverfas fignifi- 
cabant. Sed quod non fatis intcrdum 



MEDII AEVI il6 

A intelligas, mentio t^ Pufjlicae partis . 
Nam uti in Differtatione praecedenti 
de Fifco animadverti , ad Publicum 
devolvi • componere ad Publicam par- 
tem y remota Publicae partis contradi- 
&ione, aliaeque fimiles dicendi for- 
mae, etfi me quoque fatente Fifcum 
& Miniftros Regis indicare perpetuo 
cenfendae iunt, alicubi tamen aliquid 
BI a Rege diverfum innuere videntur . 
I In fupra laudata Lcge 34. Ludovici 
Pii Imperatoris inter Langobardicas 
decretum eft , ut refra6tarii ad per- 
lolvendas Decimas, ad judiciiim per- 
ducantur c^ ibi fecundum Legem ad 
Coniitem , vel ad Partem Publicam com~ 
ponant . Indicebat Comes , & colli- 
gebat multas ad Fifcum Regium fpe- 
C ftantes : quid ergo Pars Publica fue- 
rit, quae a Comite heic diftingui- 
tur? Verum uti in Diflertat. VIIL 
de Comitibus animadverti , portionem 
fuam ex iis multis Comites perci- 
piebant : erantque etiam ex iis non- 
nullae , quae integrae ad Comitem 
fpeflabant. In Diplomate Berenga- 
rii I. Regis Aftenfi Praefuli conceffo 
D apud Ughellium Tom. 4. Ital. Sa- 
crae, praeceptum fuit, ut nuUus Dux , 
Comes , Vicecomes , Scholdntio ( lege 
Sculdafcius ) Gaflaldio , Decanus , vel 
quiiibet Pubticae partis Minijier in re- 
bus praelibatae Eccltflae aliqunm aitdcat 
inferre molejtiam. Ita in DipIom?.te 
Ludovici III. Regis poftca Augufti 
I apud eumdem Ughellium , No^'oco- 
£ menfis Epifcopus immunis efte jube- 
I tur a Putjlica funslione, aliifqac tri- 
I butis, quae ufque modo a Parte Puuli- 
ca exaffa Junt . In eo Praecepto per 
Ughellium edito Tom. 4. psg. 257. 
primae editionis Ludovicus appella- 
tur Tertius gratia Dei Rtx. A fcicio 
aliquo additum fuit illud Tertius , 
uri & Deilberto Epifcopo nonien Se- 
l cttndi : quod in authenticis minime 

fcri- 



^ 217 DISSERTATIO 

fcriptum fuit, uti in Hiftoria Novo- 
comenfis Ecclefiae noflris temporibus 
prodidit P. Tattus e Somafchenfi 
Congrcgatione . Eaque licentia inter- 
polatae lunt aliae tabulae Epifcopa- 
tus Comenfis , in quibus legitur Lu- 
dovkits Primtts , Lotharius Primus , Lti- 



DECIMAOCTAVA . 218 

A dovicus Sccundus , Leo Prtmus Epifce- 
pus d^c. Haec obiter. Majores etiam 
tenebras ofFundere pofTe videatur Di- 
ploma, quod ex antiquo Regefto 
Cremonenfis Epifcopii olim ego de- 
fcribebam . 



Otto II. Imperator Epifcopatui Cremonenfi confirraat omnia illius jura 

& bona, Anno pjS, 



IN nomine Domini Dsi eterni . Otto 
divina favcnte clementia Imperator 
t/fiigu/ius . St circa loca Deo dicata mu- 
nificentiam nofire largitatis impendimus , 
id ad eterne recompenfationis meritum 
nobis prcjicere non dubitamus . Qtwcirca 
omnium fan&e Dei Ecclefte , no/irorum- 
qite prefentium fcilicet ac futurorum fi- 
delif.m notum effe voltimus univerfitati , 
Odolricum fan&e Cremonenfis Eccle- 
fie venerabilem Epifcopum noflram a- 
diiffe clementiam , quatinus pro Dsi 
amore , nojtreque anime remedio , omnem 
telonei , curatttre , attt portatici de ea- 
dem i.ivttate perfolutionem ad noftram 
elim Pubiicam pertinente partem , ei- 
demqtte fan&e Ecclefie a ncjlris antccef- 
foribus Regiuus isr Imperatoribus pro- 
prietario jure dclegatum , tam de parte 
pYaclibati Cc.miialus , quamqite de pavte 
Cortis Scxpiias j ei^ qttiiquid ad Pu- 
blicam partem in eadem Civitate vd 
foris ufque ad quinque Milliaria ae Co- 
mitatu Brixianenfi , jtifie i^ legaliter 
elim pertinens Imperiali largitate cjufdcm 
Ecclefte efi ccntraditum pontificio , cura- 
turam vidcltcet , portaticum , vel telo- 
neum , una cum turriius c?' portis atque 
pufierulis , cum univerfarum integritate 
reftim eidera fr,n&e Cremonenfi Ecclcfie 
jtffte & legaliter pertinentium , ftbi 
fuifque fuccefforibus nnfira Imperiaii au- 
Horitate confivmare & ccrro' o are diena- 
tiemwY . Cujus dignis fupplicationibus 



B 



C 



D 



attres noflre pietatis accommodantes , in- 
terventu ac petitione Theophanie noftrc 
dilecle Conjugis & confortis Imperii, 
omnia predicia, telonettm fcilicet , ctira- 
turam , portaticum , & qtticqttid in ea- 
dem Civitate vel foris ufque ad qttin- 
que miliaria de Comitattt Brixianenfi , 
vel de Corte Sexpilas per Imperialia de- 
creta a noftris eft conceffum anteceffori- 
bus , Regibus , vel Imperatoribus , Ka- 
rolo videlicet ci'" Berengario , bonequc 
memorie genitore noftro Ottone, ttna 
cum portis & turribus , pufterulis , feu 
cttm univerfartmi rerum integritate , ipfi 
Ecclefie pertinsntium , jam diHo Odolri- 
co Epifcopo , fuifque fuccejforibus per 
banc no/iram preceptalem paginam con- 
firmamus & corroboramus , ftatuentcs , 
ut nullus Publice aut Regie partis 
Procurator infra rnuros prenominatc Ci- 
vitatis aliquam babeat poteftatem aut 
curatitram , aut portaticum inibi tollant . 
Nsmo etiam Comes , Vicecomes , Sculda- 
fiio, Gaftaldius , Decanus Publice, & 
Imperialis, aut Regie partis infra 
mttros Cremonenfes vel foris circa Civi- 
tatr.n psr quinque mitia^ia Placitum te- 
neat , aut manfionaticum faciat abfque 
voluntate & permijfione jam di8i Epi- 
fcopi , aut fuorum fucceffoyum . Hac e~ 
tiam noftra Imperiali auBoritate tam 
ipfi Epifccpo quamque e^ fuis fucceffo- 
1 rihus confiymamus i^ cerroboramus , ut 
kabeat Imnciaia , vias putlicas ihidcm 

cir- 



21^ ANTIOJJIT. 

circumcirca adjacentes ad utHitatem eju- 
fdem Csvitatit incidendi , & foffaticos 
faciendi , & fi mercata infra fpacium 
Cremonenfis Civitatis aut extra circum- 
quaque facere potuerit cum mercato San- 
&i Na^arii, Jmpcrialem noflre licentie 
habeat confirmationem prejenti infcriptio- 
ne: td'^ ut eadem mercata juxta noflro- 
rttm antecefforum flatuta fint fimul cutn 
mercato Sandi INaX^arii in poteflate E- 
pifcopi Cremonenfis Ecclefie , volumus 
emni publica datione remota C^ contra- 
diCiione Cortis Sexpilarum expulfa. Om- 
nia denique Caflella circa Plebes & 
Turres pveUbati Epifcopii Cremonenfis 
hedificata fub noflram Imperialem ma- 
jejtatem ac mundiburdium recipimus , & 
ab omni publica funilione i^ placito ac 
manfionatico & curaturis eadem Caflella 
decernimus e^ diudicamus perpetuis tem- 
poribus effe excufata , d^ in pcteflate 
ipfius Epifcopi fuorumque fttcccfforur/t 
abfque publico mini/ieriali permanfura , 
c;^ cenfemus ic^ confirmamus Pijcariam 
quoque ejufdem Ecclefie a Vulpariolo 
ufque ad Caput ^ddue cum molcndinis 
(y porloris tranfitoriis &'c. 

Signum Domni Ottonis invicliffimi 
Imperatoris ^ugufli . 

Gerbertus Cancellarius ad vicem Hu- 
berti Epifcopi & .^rchicancellarii notavit . \ 

Data XIV. Kalendas Ma/as , »Anno j 
Deminice Incarnationis DCCCCLXXVIII. ■ 
Re^ni vero Domni Ottonis Imperatoris 
^^ugtfii XVIII. Imperii verh ejufdem 
XI. IndiBione VII. 

^rtum cfl autem in Corte , que ^Al- 
teflet dicitur , feliciter . ,/Imen . 

Si unum & idcm fuit Ptiblica 
Pars , & Regta Pars : cur amabo heic 
fcriptum fuit, ut nullus Publicae aut 
Regiae Partis Procurator &'c. ? Perin- 
de 2C duae diverfae Partes fint iftae , 
cxprefTa hacc fuifle videntur. Quare 
mihi dubitatio in praeccdcnti Dif- 
fcrtatione ingefia fuit, an fub PMi- 



MEDII AEVI 229 

A ; cae Partis nomine aut pars Comitis , 
aut quae nunc Populi Communitas 
& Univerfitas appellatur, tunc veni- 
re potuerit. Verum quae hac dc re 
fentcntia nobis futura fit , Praecc- 
ptum ipfuni nunc cdituni fatis often- 
dere potcft , videlicet unum Regalem 
Fifcum & Miniftros regis vocabulo 
Publicae partis commonftrari. Vulgo 

B Rcgius Fifcus dicebatur Publica Pars: 
quum vcro additur aut Regiae Partis , 
id faclum uberioris intelligentiac 
caufsa , quum aliquando Italiae do- 
minaretur Rex , nondum Imperiali 
dignitatc auftus . Et diferte quidem 
Impcrator commemorat tehr.ei , cura 
turae , au: portatici perfoluticuem , per- 
tinentem ad Noflram olir/t Pubticam 
Partem : 8c infra quicquid ad Publicam 
Partem pertinens , Impsiiali largitate e}u- 
fdem Ecclefiae efl contraditum pcntifi- 
cio, ideft poteftati . Non aliena, fcd 
fua donarant Augufti Ecclefiac Cre- 
monenfi . Infra etiam fiatuit , ut ne- 
mo Comes , Vicecomes , ScidJafcio , Ga- 
fialdius , Decanus Publicae , & Impe- 
rinlis , aut Regiae partis placitum ibi 

D teneant. Alibi vero cccurrunt Publi- 
cae Partis , feu ReipuLliiae Exatfores , 
idcft Regiae Camerae miniflri ; uti 
& Palatia Publica y quae eadem aliis 
in locis Regia appellantur; & venire 
in Publicum idem erat, ac Fifco ad- 
dici . Apertiffime autem ftabilitam 
videas hanc fententiam a Lege XX- 
IV. Liutprandi Langobardorum Re- 
gis Lib. 6. Ibi agitur de pcffejfione . 
quam aliquis de Pttblico habet . Ad eam 
confirmandam poflcfl^or dicat fiiratv.s 
ad fan&a Dei E'Jangclia , aut de je , 
aut de patre , aut de avo , quod ipfa 
res per Principem data fuiffet . Et in- 
fra : Si aliquid de fervo aut aldione 
Regis ccmparaverit , C^ probata caufa 
fuerit , relaxet ipfam rem in Publico , 
idefl Fifco , feu Regi reftituat . Ro- 

dul- 



22 r DISSERTATIO 

dulphus etiam Italiae Rex Anno 
Chrifti DCCCCXXIV. ( ut eft apud 
Ughellium Tom. 2. Italiae facr. in 
Epilcop. Parmenf. ) Eicardo Parmenfi 
Epifcopo , petenti quandam Curtem 
jurii Regni nofiri , hoc eft fpeftantem 
ad Fifcum & Cameram Regiam , 
quae Subloneta ( fcribe Sabloneta ) di- 
eitur , elargitur pyaelibatam Curtem de 
Suhloneta , quae femper noflrae Regtae 
^ Publicae Parti pertinuit , & de no- 
ftra poteflate t^ dominio in ejus pote- 
flatem c^ dominium omnino transfundi- 
mus . Ita in Diolomate Anni DCC- 
LXXIV. non vero DCCLXXIII. (u- 
ti legitur Tom. I. pag. 37. Vcter. 
Scriptor. Martene & Durand ) Ca- 
rolus Msgnus Mnnafterio Turonenfi 
San£li Martini donat Tnfulam cum Ca- 
ftello Sermienenff , qtiae efl fita in La- 
(u Manciadae ( ideft Benaco , nunc 
Lago di Garda ) & Curtem Pifcariam , 



DECIMAOCrAVA. zzz 

A ac Lionam , ficut in Publico , '^ ad 
Palatium vifum efl pertinuiffe , dS" in 
antea Fifco noftro exciderit . Quum ve- 
r6 in Vita Ludovici Pii ad Annum 
DCCCXIV. mentio fiat ^rcae Publi- 
cae , quis aliud per ea verba fignifi- 
cari arbitretur, nifi Fifcum Regium? 
Occurret etiam tibi in antiquis Di- 

3 plomatis Publica Poteflas , & totitts 
Poteflatis contradi-lione remcta . Nihil 
aliud eo nomine innuitur , nifi Mi- 
niflri Publici , qui Regis nomine Ci- 
vitates regunt. In variis Caroli Ma- 
gni Diplomatis fcriptum efi : Nidlus 
Judex Piiblicus Fifci noflrt &c. Men- 
tio quoque eft Publicae Poteftaiis in 
Diplomate Ortonis III. Auguiti , quod 
archetypum fervant Ticinenfcs Vir- 
gines Deo facratae in Monafterio o- 
lim Sanftae Mariae Thcodotac> nunc 
della Pofterla . 



Confirmatio jurium Monafterii Ticinenfis San6^ae Mariae Theodotae 
faiSa ab Octone III. Imperatore, Anno ^$16. 



IN nomine Sanflae & individuae Trt- 
nitatis . Otto divina protegente clc- 
mentia Imperator ^uguflus . Si circa 
ferves & ancillas Dei tuitionis noflrae 
magnificentiam , noflros predeceffores imi- 
tantes , folerter babuerimtis , Clementiam 
Dei promereri , & regni noflri flatum 
divina ope fulciri non ambigimus . Igi- 
tur cmnium fidelium fan&ae Dei Eccle- 
fiae , noflrorumque prefentium fcilicet ac 
futurorum noverit induflria , qualitcr 
Petrus Epifcopus nofier Archicanccl- 
larius obtutibus noflrae majeflatis obtu- 
lit Praecepta dive memorias Lodoici , 
Ottonifque Imperatorum , nofirorum 
videlicet antecefjorttra , noflra pietate col- 
lata in Waldradam Abbatiffam Mo- 
nafterii , qucd dicitur Deodote , fito in- 
fra Urbem Ticinenfem , fupplicitet poflu- 



D lans , tit itertim jam di&am Waldra- 
dara , quae ntinc efl in eodem Cenobio 
^bbatiffa , fimiliter noflrum emitiersmus 
Preceptiim . Quorum precibus CS^c. Da- 
mufque eidcm Monaflerio de Silva no- 
ftra Carbonaria & Gajo materiam ad 
reparationem ipfitdS Monaflerii fufcipere , 
ac ligna five cerros ad ufum tgnis ha- 
bere juxta temporis opportunitatem , quan- 
tum neceffe fuerit . Et qttandocumque ne- 
ceffitas emineat , naves tjus per Ticinen- 
fem Portum , tam per Portum Bttri- 
cum , quam per quamlibet alterttm difcttr- 
rere poffint abfque alicujus contradicfio- 
ne vel telonei exaflione . Et quia con- 
tra voluntatem Dei aliquanta Monafle- 
fia a Publica Poteftate propter navl- 
gium ad Imperiaiem Poteflatem in- 
qtiietantur , buic fan&o Loco concedimus 

& lar- 



223 A-NTIQUIT. MEDII AEl^I 224 

(i^ laYgitmir , tit delnceps in antea de A atque Jecura permaneat , & abjque ali- 



ipfis navibus , i^ dc omnibus publicis 
fun&ionibus predicla u/Ibbatiffa quieta 



d^ nrf- 



Signum Domni Ottouis 




cujus hominis inquietudine i^c. 



invi^iijjlmi Imperatoris tAuguJli 



Locus Sigilli >Jf cerei deperditi. 

Hevibertus CancellaYtus itice Petri Epijcopi i^ ,/frchicancellarii recognovi . 

Data KaUndis .Augujli , xAnno Dominicae Incarnationis DCCCCXCVI. Indi&ione 
IX. u4nnn Tertii Ottonis Rcgnantis XIII. Imperii Primo . 



v4f:7«»i Papiat feliciter. 

Itidem in fuo Tabulario Canonici 
Patavinae Cathedralis Ecclefiae au- 
tographum Diploma adfervant Hen- 
rici inter Auguftos Secundi , in quo 
formula occurrit, omni Potejlatum con~ 



B tradiclioae remotA. Vidc etiam Diflert. 

j XLVI. de Civitatum Italicar. Magi~ 

Jiratibus , ubi quim antiqua fit vox 

Potejias ad defignandum fupremun^ 

i Civitacis Magiftratum, oftcndam. 



Henrlcus III. Rex, & Imperator II. Canonicis Patavinis eorumque 
Ecclefiae Priviiegia renovat, Anno 1047. 



IN nomine Sanclae i^ individuae Tri- 
nitatis, Henricus divina favente cle- 
mentia Romanorum Imperator ,/fugu/lus . 
Si facris & venerabilibus locis e^c. Qua- 
prepter omnium fideiium Sanfie Dei Ec- 
clefie , nojlrorumque prejcntium Jcilicet 
ac futurorum comperiat induflria , Ar- 
naldum fan&e Patavienfis Ecclefie ve- 
nerabiiem Epifcopum , nec non & Ber- 
nardum noflrum Capellanum , ejufdem- 
que Ecclefie .Archidiaconum , nojlram hu- 
militer exoraffe clementiam , quatenus pro 
Dei omnipotentis amore , & remcdio a- 
nime nofire , nec non d'" rogatu Henrici 
ncflri dilefliffmi Cancellarii cmnia Pre- 
ctpta , que ab antecejforibus noflris , feu 
injlrnmenta Cartarum , que a fidelihtts 



C viris Janle Patavenjis Ecclefie nuper 
collata Junt , nojira aw^oritate corrobo- 
rare dignaremur . Qitorum precibus tam 
pro Dei amore , qudm pro e/itjdem Ec- 
clefie venerattone libenter affenjum pre- 
bentes , omnia que per Precepta aliorum 
Regum vel Imperatorum , nec non que 
per Cartarum injlrumenta ei.iem Ecclefie 
dudum a fidelibus viris oblata funt , 

D per hanc noflram auclonfatem prefate 
Patavenjis Ecckfte confirmamus . Nec 
non fiatuimus , ut Canonici ejufaem Ec- 
clefie fervientes nunc & fucceffores illo- 
rum liberam habeant cum confenfu Epi- 
fcopi , qui pro tempore fuerit , potejia- 
tem de cmnibus , que illis jufie & le- 
galitcr pertincre vifa funt , aut vifa 

fuc- 



22 5 DISSERTATIO 

ft4erint , intef fe , ttt conftiettido fuit , 
di-uidendi , omni Poteftatum contra- 
diftione remota : videlicet de Decimis 
Civitatis per omnia , cum titulis atque 
tiitn villis fuis ad eamdem Civitatem 
pertinentibus . In primis Villa , qtte di- 
cltur Lmena , & Villa que dicitttr ,Ay- 
Xere , & ^mikeria , & Ttirre &' No^Jn- 
ta , & Villa que dicititr Bergomi , e>^ 



DECIMAOCTAVA. 21S 

Al Roncalia, & Ronco Liutert , & Villa 
que dicitur Cafale , & altera que dici- 
tur Publitiano , & Villa que nomina- 
tur ^lbignafeca & Majferata ^c. Con- 
cedimus etiam eidem Ecdefie , tit niiUut 
Dnx , Marchio , Comes , Vicecomes , Scul- 
dajfto , Gajialdio , Decanus vel quisii- 
bet Publicae partis Minifter &c. 



Signtim Domni Heinrici invicliffirni 




RamanoTum Imperatoris .Augufli 



/:«• 



^' 




Heinrtcus Cancellarius vice Herimanni ^rcbicancellarii fecognovt & fubfcripfi. 

Data V. IJits M.iii , ^nno Dominlcae Incarnatioms MXLVII. Indi^ione XV. 
.Anno autem Domni Heinrici Tercii y ordinationis ejus XVIII. Regnantis VIII. 
fed & tmperantis Primo. 

>A:7um Tridentino in Dei nomine feliciter . ^men . 



Accedat & alterum Diploma , quod 
ex Rtgefto Epilcopii Cremonenfis de- 
fcripfi . Agi'ur heic de Infula FuU 
cherii , quam tenuit Bonifacius .• quo 
nomine defignari puto Bonifacit.m Mar- 



B 



chionem & Dncem Tufciae , patretn 
Mathildis inclytae ComitifTae. Heic 
ille abfque titulo Marchionis , qu6d 
eum Anno MLII. vita fun6tum Ger- 
mani pro Tyranno haberent . 



Henrlci Germaniae Sc Italiae Regls IIL Dlploma , quo diftri£luai Infulae 

Fulcherii concedit Hubaldo Epifcopo Gremonenfi , 

circiter Annum 1055. 



IN nomine San&e ^ individtte Tri- 
nitatis . Henricus divina favente cle- 
mentia Rex . Qiwniam Imperatonim c^ 
Regum efl Eccle/iarum necejfitates <^'c. 
fhiabiopter noverit omnium fidclium &'c. 
induflria y Brunonem inclitum Prefulem 
& confanguineum noftrum , aput no- 
flram Regiam majeflatem obtinuiffe , fttg- 
gerente Epifcopo Hubaldo nobis mtd- 
Tom. III. 



tum fideliffmo , quatinus pro dive me- 
morie noflri Genitoris anima , San&e Cre- 
monenfi Ecchfie , multis calamitatilius 
affli&e non folitm ab exteris , fed etiam 
a domeflicis , necnon pro Regni noflri 
pertitrbatione pene peffumdate , omnem 
diflriilum de infula Fulcherii jure pro- 
pietario & perpetua datione concedert 
atque largiri dignaremur . Nos vero tan^ 
P *f 



225 Af^TIQUIT. 

tt Pontipcts ac confanqiiinet dlgnam pe~ 
thionem confiderantes , 6^ affidua obje- 
quia prelibati Huhaldi Epifcopi , qui 
eidem Ecdefie praeeffe cognofcitm , & 
fanHe memorie Genitoris nojlri anime 
remedium adtendentes , totum prediclum 
diflriHum de Infula Fulcherii ^ ficut te- 
nuit Bonifacius, pretaxate Cremonenfi 
EcJefie concedimiis , Cf perhenniter do- 
namns atque invejiimus , & in Ecclefie 
jus <ir dominium omnino transfundtmus , 
«c ad habendum e^ tenendum delega- 



JHEDII AEVI 



2l6 



A 



B 



mus , totius Poteftatis contradiftionc 
remota . Si quis &c. 

Delunt lubfcriptiones Tmoeratoris, 
& Cancellarii , nec non dies , Men- 
fis, ac Annus dati Diplomjtis . 

Ego Ramiindus Notarius bujus exem^ 
pli exemplar vidi <y^ tegi . 

Exemplum etiam dabo perfonae Pu- 
blicae .' nempe Diploma Lotharii F. 
Augufti , quod archetypum mihi vi- 
fum fuit apud Canonicos Cathedra- 
lis Arretinae . 



Donatio Ecclefiae Sanai Petri in loco Caftello fafla Ecclefiae Arreti- 
nae a Lothario Imperatore, Anno 8^3. aut 8.^8. 



I-V nomine Domini nojiri Jefu Chrijll 
Dei aeterni . Hlotharius divina or- 
dtnante providentia Imperator tAuguflus . 
Q^ttcquJd divino amore duSi locis con- 
Jerimus Deo dicatis , id noVts aeternis 
muntficentiis rependi minime dubitamus . 
Igitiir notum fit omnibus fiddihus San- 
8ae Dei Ecclefiae , & nojlris , JcHicet 
praejentibus & Juturis , quia nos ad 
deprecationem Petri venerahilis Epifco- 
pi Aricienfis Ecclefiae conceffimus ad 
Ecclefiam San^i Donati , ubi ipfe in 
eorpore requiefcit , d^ fedis Eplfcopii ef- 
fe dtgnojcttur , pro emo/ume>ito animae 
noflrae , quandam Ecclefiam in honore 
San^i Petri conjlru&am , cum omnihus 
pertinentiis vel adjacentiis fuis ^ fitam 
tn loco , qt*i dicitur Caflellus in terri- 
torio ^ricienfe , eam videlicet , quam 
pridem avttnculo noflro Pippino glorio- 
Jo Regi Barbatianus quondam Presby- 
ter ex (ua proprietate contulerat ad ha- 
bendum, c^ praejsnti tempore ^lipran- 



C 



D 



dus Presbyter Jub annualem redibitie- 
nem ex noflra munificentia habere dino- 
fcitur. Sed pro Jirmitatis gratia ad eum- 
dem Janlum ac venerabtlem locum hanc 
nojlram auBorttatem fieri jufftmus , per 
quam decernimus ..... qttae manfurum 
Jancimus , ut nulla quaelibet perfona 
publica praefatae Ecclejiae vel Re&o- 
ribus e/us ullo umquam tempore de prae- 
fata Ecclefia cum emni pertimntia vel 
aderenciis fuis quamlibet praefumat in~ 
ferre molefliam aut controverfiam ^ fed 
qttiete c^ fecure liceat eamdem Ecclefiara 
cttm omnibus fuis pertinentiis vel adja- 
centiis ReBorihus ejufdem loci pojjidere , 
atque Jecundhm illttis loci utilitatem , 
pro ut libuerit , regere atque difponere . 
Et ut haec auHoritas largitionis noflrae 
pleniorem in Dei nomine ohtineat vigo- 
rem , manu propria fubter frmavimus , 
i^ anuli nojlri imprejjione adfignari jttf- 
fimus . 



Sigrtum 



■^^ Vc Hlotharii gtoriofiffimi ^ugttjli . 

ol/ 

Locus Sigilli cerei tjt cura effigie ipfius Imperatoris. 

Dru- 



Lo 



227 



DISSERTATIO DECmAOCTAVA. 



zi% 



Dmflemlrus Subdiaconus atque Notarius ad ■vicem Egifmari recognovi & fnhfcripfi. 

Data 11. Nottas OHubres, ^nno Chriflo propitio Imperii Domni Hlolharii Impv- 
ratoris XVII. Indidione XII. 

%Atia Papia Palatio Regio , in Dei nomine fdiciter . v4r/7en . 



Virum , inquam , fuit archetypum : A 
veium notas Chronologicas Dlplo- 
matis , fine libris olim ^ me delcri- 
ptas , dum in otio fcrutor, aliqua 
mihi nunc injeilila efl difficultas. An- 
no DCCCXXXIII. Kalendis Septem- 
hris derurrere coepit Indi&io XII. &. 
tunc etiam in curlu erat ^/Inmts XVII. 
Lotharii : ex quo is Anno DCCC- 
XVir. confors Imperii renuntiatus a B 
patrc fuit . Sed tunc Lotharius in 
Francia verfabatur , nefanda contra 
Ludovicum Auguftum patrem fuum 
moliens. Anno autem DCCCXLVIII. 



quo tl. Nonas Oflobris decurrebat In- 
diSlio XII. quei Epocha ^nnum XVIL 
Lotharii rcferat , non video. Aliis 
nodum folvendum relinquo : aut Char- 
ta accuratius infpicienda erit. Judi- 
ciaria quoque Poteflas occurrit in an- 
tiquis Chartis , eoque nomine Co- 
mites, Vicecomites , ceterique jufti- 
tiam Populo miniftrantes defignaban- 
tur : nam & Comites olim Judices 
appcllati . Hanc in rem producere 
mihi liceat Diploma , ex Archivo ce- 
leberrimi Monafterii Bobienfis de- 
promtum . 



Donatlo Sylvae & Curtis de Monte Longo a Garolo Magno fa61a 
Monaftario Bobienfi ejufque Abbati Guinibaldo, Anno 774. 



C^Arolus gratia Dei Rex Francho- 
rum i^ Longobardorum . Si enim 
ex bis , quae divina pietas eterna flnen- 
ter trtbuit , pro opportunitate fervorum 
Dei locis venerabilibus concedimus , hoc 
nobis ad mercedis augmentum ac flabi- 
litatem Regni noflri pertinere confidimus . 
Qjiapropter donamus ad Mona/ierium E- 
bobienfe , ubi San^us Columhanus cor- 
pore requiejcit , <ir-- Guinibaldus Abbas 
praeeffe videtur , fecundum amplius in 
futurum petitionem , donatumque in per- 
petiio ad eundem SanSum locum effe vo- 
lumus .• hoc efi Silva noflra vna con 
Corte illa ibidem fcita , quorum vocabit- 
lum e/l Monte Longo , cum omnibus ad- 
jacentiis vel appendttiis ad ipfa Silva 
vel ad ipfa Curte afpicientibus vel per- 
tinentibus ilfidem , una cum terris , d»- 



D 



tnibus , edi/itiis , mancipiis , vineis , cdm- 
pis , pratis , pafcuis , aquis , aquarum- 
que decurfibus , mobilibus & immobili~ 
bus , omnia (y ex omnibus , ut dixi- 
mus , quidquid ad eandem Foreflen vel 
Cttrtem nofiram afpicere videbatur , ple- 
niffima voluntate a die prefente indul- 
fimus . Similiter ad/ungimus a prefato 
Monafterio Ebobienfe ^lpem aliquam , 
que vocatur ad Montem , incipiens enim 
de Rivo de Cafa Veteri , afcendens per 
coflam in fummitate Cuchari minoris fu- 
per Cafalcgri integra via pertranfiens 
vershs Inceraftolam , ubi Banciola vo- 
catur , quo terminus fixus efi : aqua in- 
de defcendente in Caput Sirtarium ufque 
ad mare : ex alio latere habens Rivum 
finahm defcendentem de Montelongo in- 
trantem in mare , vergiturque abhinc 
P 2 finis 



231 ANTIOUIT. 

Jtrtts a petra Cortce per fiimmitatem Co- 
jie tn via publka , ibtqne termlnum 
flat , defcendttque per finem Montis Pe- 
troni per fnmmam Coflam a Vallicula , 
que nuncupatur Caflanetum , defcendens 
in v!am , que edttcit ad petram Cortci 
juxta Montem in Navafco ^ caditque in 
aliam viam publicam , qus vadit ad Ca- 
flellionem , indeque repricat fe in fufitm 
jf.xta Montem in cervice infignitttm Cru- 
ce , e^ pertranfit versitm in finem San- 
t7/ Micb.ielis exeuntem de flonine Pe- 
trurw ad fines Montis Harimannorum 
fttper Otivetum , qitod ejt via puhlica 
juxta Montem per CaAnetum ufque a Pi- 
rum agreflem . Et earttm hec omnia per 
boc noflre auHoritatis pragmatictim do- 
namus atque concedimtts tcnentia capite 
nno tn mare , & alio capite a fines H-- 
rimannorum , de uno latere Greganiam . 
& de altero latere Muntelongo , una 
con pafcuis fuis atque curttfcris CJ" oli- 
vetis ; ficut ad Eduardo poffeffa fu-ffe 
dinofcitur . Propterea pst hanc preceptio- 
nem nofiram jubemus , ut nulltis quisli- 
bet ab hodierna dte ex Judiciaria Po- 
teftate , aut quisli.''et perlcna prefata 
Monaflerio , fuifque Rejoril/us de ipfa 
Forefle c?' de Curte fupradi&a feu e- 
ttam i^flpe prenominata , inquietare aut 
calumniam generare prefumat , fed x^b- 
bas prefatus Guincbaldus , futqiie fuccef- 
fores denominatas res teneant cum inte- 
gritate , ficut de Palatio poffeffa funt , 
tenere ac denominare vel regere debeant , 
& quidquid a prefato jam di.^o Muna- 
flerio pro mercedis nojtre augmento , vel 
pro luminariis ejufdem Ecclefie facere e- 
legerint , iiberum perfruantur arbitrium . 
Et ut hec auBoritas firit/ior habeatur , 
vel nofiris futuris tcmporilnis melius con- 
fervetur , manu propria fubter eam de- 
trevimus roborare . 

Signum *Jt manus Charoli gloricfiffl- 
mi Regis . 

Sub die Nonas Junias., ^Anno Ses- 
flo Regni noflri . 



MEDII AEVI 



232 



c 



D 



^JIum Papiam Civitatem , in Dei 
nomine feliciter . 

Enrichus recognovit c^ dedit . 

Habemus heic mentionem Judicia- 
riae Poteflatis . Dcfideratur autem in 
exordio titulus Patricii Romanorum, 
quod in aliis Diplomatis occurrit . 
Sed nihili faciendus hic defeflus . 
Nondum cnim Anno DCCLXXIV. 
Carolus ejurmodi titulum ufurparc 
coeperat , uti exempla k Mabillonio 
producla fatis oflendunt. Potius No- 
rae Chronologicae negotium facef- 
fant . A£lum Diploma dicitur Pa- 

piae , tAnno Sexto Regni no- 

flri . Epocham Regni Francici exhi- 
bere hic poteft ^ morte Pippini Pa- 
tris. Veriim cur non & Regni Lan- 
gobardici rit mentio , quurn Ticini 
fcriptum Diploma dicatur , & Caro- 
lus infcribatur Langobardorum quoque 
Rex? Attamen & heic refpcndeas , 
lacunae inrerpcfitae caufMi fubduflum 
nobis fuifft' An um Primum Regni 
Langobardici . Scd infuetum eft il- 
lud Signum manus Charoli , quum in 
aliis Diplomatis Sign-<m Ca>oli ran- 
tummodo fcribatur- & Ca>oltis , non 
Charolus Francorum & Langobardorum j 
non Francborttm CS^ Longobardorum in 
aliis occurrat. Quum tamen heic de 
apographo agatur , levia haec uni 
Librario tribuenda videntur . Prae- 
lerea in veruftiffimis Chartis vidi e- 
go interdum Longobardorum , 8c Lon- 
gobardia fcriptum . Quamobrem fidei 
Chartae hujus detrahere ego nondum 
aufim. Interea nos ad Annum DCC- 
LXXIV. habemus Guinihaldum ^b- 
batem Bobienfem , quem Ughellius in 
Epifcop. Bobienfib. Tom. 4. Ital. 
Sacrae , & Alabillonius in Annalib. 
Benediclinis i£>norarunt . Q_uo tem- 
pore Urbem Ticinenfem vi6lor Ca- 
rolus ingreffus fuerit , invefligabat 
Pagius in Critic. Baron. ad Annum 
DCCLXXIV. 



235 DISSERTATIO 

DCCLXXIV. atque id evenifle eo 
Anno pofl diem Nonu-.n menfis Ma)i , 
fed ante Decimum tertium ntenfis Ju- 
nii , refte ftatuit . Propiores fcopo 
Diploma iflud, ( dum legitimum foe- 
turn agnofcere velis ) nos facit, in- 
dicans , Carolum illa jam Urbe po- 
titum ante Nonasjunias. Vidi etiam 
in Lucenfis Arciepifcopii Tabulario 
Chartam exaratam Reqnante Domno 
Nojho Carulo gratia Dei Rex Franco- 
rmn & Langobardorum , ac Patricius 
Romanorutn , ^nno Regni ejus , quo 
Latigobardiam cepit , Vigefimo quinto , 
& filio e/us Domno nofro Pippino Re- 
ge , i/fnno Regni ejits Oftavodecimo , IV, 
Idus Junias , Indiuione VI. Manife/luni 
ejl mihi tAtripaldo Presbitero fiiio quon- 
dam Raperti de loco Rocca , quia per 
hanc Cartula pro remedio anime mee ta- 
li ordine , ut fubter decrevero , offerre 
pre-vidi Deo , O" tibi Ecclefie Venerabi- 
li viro Johanni Epifcopo , Ecclefiam 
meam San7i Quirici , edificata a pa- 
rentibus meis in fuprafcripto loco Roc- 
ca , una cum cafis ci'"?. Scripta fuit 
Charta Anno Chrifti DCCXCVll[. 
die X. Junii. Ergo eodem die deci- 
mo Junii Anno DCCLXXIV. Lango- 
bardia, atque adco Regia Ticinenfi 
Uibe poritus jim fuerat Carolus Ma- 
gnus. Contra dubitare licet, an de- 
currente Majo Regfam illam ad de- 



BECIMAOCTAVA. 

A 



234 



ditionem coegerit , quum in eodenn 
Lucenfi Archivo altera Charta ad- 
fervetur, fcripta .x/««o XXIII. Caroli 
Regis y & XVII. Pippini Rfgis , men- 
fe Majo , Indiclione Qj:inta ; hoc eft 
Anno Chrifti DCCXCVIL Q^aod <Sc 
in aliis ejus aevi Chartis , ac prae- 
cipue Langobardicis animadverti , dies 
menfis minime adnotatus eft . Ad 

B haec in Chartario Monafterii Vero- 
nenfis Sanfti Zenonis pergamena mi- 
hi vifa eft, fcripta Regnante Dmmo 
no/iro Carolo excellentijftmo Rege in I- 
talia ^nno Septimo , menfis Magii , per 
Indiclione III. feliciter . Dulciffima ad- 
que amantiffima mihi , ci^ cum emni ho- 
nore nominanda & felicia puella filia 
mea ego Felix Clericus filius bone me- 
morie Johanni C^c. Ei multa donat. 
Itaque exarata fuit Charta illa An- 
no Chrifti DCCLXXX. ex qua, uti 
ex lupra indicata , elucere videtur, 
nondum menfe Majo Anni DCC- 
LXXIV. Epocham Langobardicam 
Caroli Magni exordium cepiffe. Re- 
deo nunc zd Judidariae Poteffatis mcn- 
tionem , quae diu locum habuit in 

D Regum Cancellaria . En ipfam tibi 
cffero in Diolomate Henrici inter 
Imperatores Primi , quod autogra- 
phum infpexi in Archivo infignis 
Alonaftcrii Sanftimonialium Lucen- 
j fmm Sanctae Juftinae 



Confirmatio Jurium ac privilegicrum Afceterii ikcrarum Virginum 

Lucenfium S. Salvatoris, fa£la Alpergae AbbatilTae ab 

Henrico incer Auguftos Primo, Anno 1015. 



IN nomine Sanciae d^ individuae Tri- 
nitatis . Helnricus divina favente 
clementia Romanorum Imperator ,Augu- 
fius . Q^'icquit locis divino cultui man~ 
elpatis ncfiie liberalitatis munere confe- 
rimus , id nobis ad aeternae retributic- 
nts remunerationem ptodeffe minime dif- 



fidimus. Cognofcat igitur omnium fide- 
lium fanciae Dei Ecclepae , feu noflro- 
rum , prefentium fciiicet , futurorumque 
foHertia , qualiter nos interventu ac pe- 
ticione Cunigundae Imperatricis, no- 
ftraeque dileclae Conjugis per hanc no- 
flri Praecepti paginam , prout jufle & 

lega- 



233 A-NTIQUIT. 

legahter pcffitmtis , confirmamus & cor- 
roboramus Mona/ierii:m Sancli Salvato- 
ris , quod e/l infra m:tros Urbls L'Kae 
conJlruBum , una cum Abbiitiffa nomi- 
ne Alperga , cum omntbus Sanclaemo- 
niales ibi Deo famu/antibus , quomodo 
fitnt , aut pro tempore Deo tnibi faniu- 
lantibtts , cum omnibus eorum rebus & 
proprietatibus , fcilicet C^ terris , vi- 
neis , pratis , pafcuis , filvis , pafcentes 
pafcttationibus , ac omnia fu/flancia , que 
idem loctis meretur habere , confirmamus 
per nofirae ,Augufialis potentise , per 
qttod Monafierium illud res habitas , O"" 
ttdhttc in jure ipftus Munailerii jiifle 
manentes poffmt in futurum contineri . 
Statuimus ergo , ac per hoc nofire con- 
firmationis Praecepium , ut ab hinc & 
in ftittirti>n prefatum Monafieritim , una 
ctim rebits vel famitiis inibi jttfie perti- 
nentibus , vel qiiecumque in antca per 
dationem religioforum virorum , feu de- 
votarum foeminarum contatum extiterit , 



B 



MEDII AEVI 234 

A fu'j nojlri Praecepti confirmationcrn per- 
mane/!t , & nulltts quisli!?et de predi" 
Ciis rehus , quas tunc tenere quiete ao 
legaliter v''debantur , aliquam inquietti- 
dinem ullo umquam in tempore facere 
prefttmat , fed per hanc no/iram aurJo- 
ritatem omnes res ipfitis Monafierii ftnt 
defenfate fub nofiri Praecepti confrma- 
tiomm . Volumus etiam , ut fub nofira 
immttnitatem idem prediclum Monafle- 
rittm nqfiris if^ futuris temporibus exi- 
fiat una cum omnibtts rebus ac familiis 
ad eum jufie pertinentibus . Et ft quan- 
do ^bbatiffa obierit , de ftiis ipfis eli- 
gant , quam honae converfationis inve- 
nerlnt meliorem ^bbatiffam. Precipien- 
tes quoque jubemus & jubendo praeci- 
pimus , ut ntdlus Judex publicus , aiit 
aliquis ex Judiciaria Poteflate infra 
ipfiim Monafierium, feu Ecclefas aut 
Fillas, aut agros 6^'c. Qtiod tit veritss 
credatur c^c. 



Signum Domni Heinrici ferenijjimi l^v^i^" 




invi&iffimi Imperatoris ^^ugujli . 



Heinrictis Cancellarius vice Everardi Epifcopi e^' t/fichicancellarii recognovit . 

Datum .Anno Dcminice Incarnationis MXV. Indiclione XTI. .Anno Dofnni Hcinri- 
ci Imperatoris .Augufii regnantis XII. Imperii ejus Primo . 

%AcIum in Comitatu Pifano , in VilU quae nunctipatur Fafiano , feliciter . xAmen , 

Pendebat Bulla, quae mod5 defideratur. 



Q.uamobrem quae haftenus vete- 
rum monumtnta delibavimus , nul- 
lum nobis veftigium offerunt alicu- 
ius Reipublicae , live Univer/itatis , aut 
Communis , lub quo nomine Populi 
Ordo veniret, ponquam Langobardi 
& Franci Italia potiti fuerunt . Im- 
mo nihil haftenus mihi obfervandum 



D 



reflat, unde cer^b perfuadcri poffit, 
Italicas Urbes, hoc qualecumquc dc- 
cus fub iis retinuiffe, quo fub Ro- 
manis olim , ut vidimus, fruebantur. 
Attamen aliquam Reipublicae for- 
mam eo quoque aevo fervatam in 
Civitatibus ipiis, ego herclc fufpica- 
ri adhuc pergo • juvatque rejicere 

minime 



135 DISSERTATiO 

niinitne perfpeSlae rei cauflam in 
monumentorum illius temporis ino- 
piam . Qjjid fufpicionem meam fo- 
veat, paucis aperiam. Praecipit Lo- 
tharius I. Auguftus in Lege 48. in- 
ter Langobardicas , ut M^ffi nojlri , 
ublcumque malos Scabinos invenerint , 
ejiciant , i^ cum totius Populi confenfu 
in eorum loco bonos elignnt , Ergo ad 
Scabinorum ele£lionem concurrehat 
Populi confenfus, ipfique Scabini Ma- 
giflratuum Popularium fpecies fuere , 
& aliquid in Populo auftoritatis pri- 
vilegium oftendunt . Atqui ad eju- 
fmodi el^Qionem vix Populi confen- 
fus acceflifle potuit , nifi aliquis in 
eo Ordo , ColJegium, five Commu- 
nitas excogitetur, quam regerent Ma- 
giflratus ac primores Populi ejufdem . 
Ad Populum quoque fpe£labat re- 
ftauratio viarum , ■portuum , & pon- 
tium , interdum quoque & Regalis 
Palatii , ut habetur in Lege 41. eju- 
fdem Lotharii . Romanis etiam Ita- 
liae dominantibus, ut fupra anim?d- 
vertimus, fingularum Civitatum Po- 
pulus & Refpublicc fuo aere idem 
curabat, fuifque Magiftratibus in eam 
rem utebatur. Veri videtur fimile , 
nunquam in regimine Civitatum a- 
bolifam prorfus fuifle hanc Populi 
praerogativam , uti certe nunquam 
abolitum onus fuit. Exploratum quo- 
que eft , ab ipfa nafcente Ecclefia 
ferme ufque ad Saeculum XIII. fuas 
Populo partes fuifle in Epifcoporum 
cleftione , five ipfe cum Clero eli- 
geret, five \ Clero ele£tum, collau- 
daret. Idque fub Langobardis quo- 
que & Francis in Iralia conftantifli- 
me obfervatum . Sunt centena vete- 
rum monumenta , e quibus conftat , 
eam fuifle canonicam Epifcopi ele- 
ftinnem , quae a Clero & Plehe , five 
Populo , concordibus fuff"ragiis pera- 
gebatur. Hinc autem fublucere vide- 



DECIMAOCT.^rA. 



235 



B 



tur, Populum , non fe"ns a*que Cle- 

rum, CoUegium & Corpi.s corftituif- 

fe, cui conventuum jura fo.ent, & 

aliquis Magiftratuum ordo ac ele- 

ctio. Gregorius Magnus Pontifex Lib. 

prim. Epift. 5S. , olim 5^. fcnbeSat 

^rficino Duci , Clero , Ordini , & Ple- 

bi Civitatis ^Afiminenfis , ut quem di- 

gniorem invenirent, Epilcopum eli- 

gerent . Lib. 2. Epift. 6. Clero, No- 

bilibus , Ordini , & Plebi confijientibus 

Neapoli paria f:ribit, uti etiam alibi 

Clero, Ordini , & Plebi conftftenti Cro- 

tonae , Panormi , Nepae , ^i/ii , Terra- 

cinae , & aliis in locis ac Urbibus. 

Et haec quidem ufitatior forma Pon- 

tificiae Cancellariae olim fuit j ita 

ut Gregorius II. Papa hanc etiam 

adhibuerit , ad Thuringiae Populum 

fcribens . Nomine autem Ordinis & 

Plebis , duo veluti Corpora , five Col- 

legia Populi in Civitate qualibet de- 

fignata mihi videntur , quorum al- 

terum Nobiles , appellati ferius Mi- 

lites, conftituebant , alterum reliqua 

inferioris Populi pars. Nam in non- 

nuUis Codicibus, uti adnotarunt Cla- 

riflimi Patres Benedi£lini Congregat. 

San£li Mauri , titulus Epiftolae Se- 

xtae fupra memorata.e, tantummodo 

habet Clero , NohiHbus , & Plfbi , con- 

fiflentibus Neapoli . Et reaofe Lib. 10. 

Epift. 6x. fcribit Clero &. Nohilibus 

Civibus Neapolitanis . Liceat tamen 

cuicumque , prout ipfi reflius videa- 

tur , Ordinem interpretari Magiftra- 

tuum publicorum coetum , five Se- 

natum : nihil enim moror . Certe 

ante Barbarica tempora fub Roma- 

nis Ordo fisnificabat Decuriones , Si 

Senatumin Civitatibus. Attamen tam 

Ordo , quam Plebs , fub uno Populi 

nomine faepius venire confuevit, u- 

ti praeter alios idem Gregorius Ma- 

gnus ad Panormitanos fcribens often- 

dit , Lib. S- Epift. 23. Quibus jun- 



23P ANTIOUrT. 

ge Concilium Romanum lub Nico- 
lao I. in quo fancitum eft, ut Ar- 
chiepifcopus Ravennas non confecra- 
ret Epifcopos per ^AemHtam , ntfi pofi 
Elecliortem Ducis , Cleri , & Populi . 

NuUa autem mihi dubitatio efl: , 
quin Reipublicne five Communititis 
forma in Urbibus hucufque a San£to 
Grfgorio Magno enumeratis perdu- 
raret. Civitates cnim illae adhuc in 
fide Imperatoris Romanorum perfi- 
ftentes , Langobardorum juj^um effu- 
gerant . Neque putanda eft defiiffe 
in iis praerogativa , quae per tot 
ante Secula ufu , ac Imperatorum 
venia comprobata fuerat. Ita Romae 
Senatus Populufque Romanits cum Cle- 
ro ad ele£tionem Romani Pontificis 
fefe jungebat. Sed quid de Urbibus 
in Langobardorum ditione pofitis ? 
Idem Gregorius Magnus Lib. 3. E- 
pift. 2f?. de eleflione facienda Con- 
ftantii Archiepifopi fcribit Preibyte- 
ris , Diaconibus , & Clero Mediolanen- 
fis Ecdefiae . Heic de Populo aut 
Plebe nihil. Sed animadvertendum , 
Gregorio redditas fuifle unius Cleri 
literas de negotio elcftionis , quibus 
ille refpondet. Hoc autem minime 
excludit Populi focietatem in eli- 
gendo ejus Urbis Archiepifcopo. Et 
fane Pontifex ipfe Lib. XI. Epifto- 
lam quartam infcribit Fopul», Pre- 
sbytiris , Diaconis , & Cltro Mediola- 
nenfi, ac dolet de morte Conftantii , fi- 



MEDII AEVI 



240 



B 



D 



mulque gratulatur de ele£lione Deusdc'- 
dit. Rurfus eodem Libro antequam 
Deusdedit fuiffet ordinatus , fcribit Po- 
pnlo , Presbyteris , Diaconis , & Clero 
Ecclefiae Mfdiolanenfis , commendans 
illis Arethufam clariffimam feminam , 
ut cauifae ab ea agitatae finis tan- 
dem ftatuatur . Profcft6 , fi nulla 
tunc fuiflet Urbium Refpublica , nul- 
la Civium Univerfitas, i fuo Re- 
ctore , fuifque Magiftratibus recta (Sc 
gubernata : quei ad Papulum quoquc 
literas dediflet fanfhiffimus Pontifex? 
Quis ex Populo accepturus, le£lurus 
literas , & refponfa daturus fuiflet ? 
Eadcm ratione Johannes VLII. Papa 
Epift. 4. fcripfit Clero , Oidini , cj?' 
Phbi fan^ae Falvenfis Ecclefiae . Ci- 
vitas haec parebat Principibus Lan- 
gobardis in Regno nunc Neapolita- 
no. Ita ipfo Pontifice teftante in E- 
pift. z6o. ad Anfpertum Archiepifco- 
pum Mediolanenfem edifcimus, or- 
clinandum fuiffe Aftenfis Ecclefir.e Re- 
clorcm pojl elsciionem Cleri , & expe- 
titionem Populi . In Regno quoque I- 
talico fita erat haec Civitas . Appo- 
nere heic juvat exemplum Epiftolae, 
quam Clerus & Populus Civitatum 
confcribere olim confueverunt ad Ro- 
manum Pontificem , ab eo petentes 
confccrationem Epifcopi h. fe ele6^i. 
Illam haufi ex Pontificali Romano , 
ante annos ferme quadringentos ma- 
nu exarato . 



Epiftola Gleri 8c Populi ad Summum Poritificem de eleRo 
Epifcopo confecrando. 

Ex Ordir.e confecralionis Epifcopi . Epiftola Populi & Cleri ad Domnum t/fpcfiolt- 
cutn , qua petunt confecrationem EleHi . Dccretum appcllabalur . 

„ T3Eatiffimo Papae illi N. N. A- E 
„ J_) poftolicae Sedis dignitate con- 
„ fpicuo Clerus & F^ipulus ille N. N. 
„ Ecclefiae totius devotionis famu- 



„ latum. Credimus , non Iat«?re A- 

,, poftolatus veftri celfitudinem , quod 

„ noftra Ecdefia fuo fit viduata Pa- 

ac propter hoc fit folatio 



„ ftore , 



241 



DISSERTATIO DECIMAOCTAVA: 



proprii deflituta Paftoris . Quapro- 
pter ne Paftore abfente grex Do- 
minicus perfidorum luporum mor- 
fibus pateret, & ne improbi ra- 
ptoris fieret praeda , co>mtium voto 
atqus confenftt elegimtts in Fontipcem 
illum N. N. Presbyterum noftrae 
Ecclefiae , virum utique pruden- 
tem , hofpitalem , raoribus orna- 
„ tum , caftum , fobrium , manfue- 
,, tum, Deo & hominibus per omnia 
„ placentem , quem ad Apofiolatus 
3, vcflri dignitatern ducere curavi- 
,, mus , unanimiter poftulantes & ob- 
„ fecrantes , h. vefira majeftate nobis 
„ illum ordinari Pontificem , quate- 
„ nus au£lore Domino velut idoneus 
,, Paftor praeeffe valeat & prodefle , 
„ nofque fub facro ejus regimine 
„ Domino femper militare poflimus . 



242 



B 



C 



Ut autem omnitira KoJli&tH vota id 
hanc elsClionem convenire nofca- 
tis , huic Canonico Decreto pro- 
priis manibus roborando fubfcri- 
pfimus . 

„ Ego D. N. N. fubfcripfi . 
„ Ego D. N. N. fubfcripfi . 
Ejufdem C/m, Ordinis , c:r Plehls 
mentio quoque efl: in Piacito magni 
iaciendo, quod multa praebeat ad e- 
ruditionem temporum barbaricorura 
pertinentia. Defcriptum illud fuit ex 
Tabulario Cafincnfis Coenobii , alia- 
fque tabulas eorum temporum cora- 
ple£litur, & potiffimum quas Alfa- 
nus I. Archiepifcopus Beneventanus 
fcripfit ad Clerura .Alifanum de Viti 
Epifcopi confecratione . Monumentum 
profe£t6 dignura, quod tenebris tan- 
dem cripiatur . 



Charta concordiae initae inter Vitum Epifcopum Civitatis Aliphanae 

& Landonem Langobardum pro quibufdam Curtibus ad Monafte- 

rium San6^imoniaIium San£l:2e Mariae de Cingla, una cum 

aliis praecedentibus Chartis infertis, Anno Chrifti 1020. 



IN nomine Domini nofiri Jefu 
Chrifti . Quinto Anno Princi- 
patus Donini Paldolfi , & Quarto- 
decimo Anno Principatus Domni 
Paldolfi gloriofis Principibus , am- 
bo frafres , & Primo Anno Prin- 
cipatus Domni Paldolfi filii fupe- 
rius di£li Domni Paldolfi magni 
& gloriofi Principis , Menfe Ju- 
lio , Tertia Indi£iione . Ideoque 
nos Vitus Domini gratia Pontifax 
San£lae Dei Genitricis & Virgi- 
nis Mariae Snncliae Sedis ^4lipha- 
nae , declaramus, quia ante prae- 
fentia Petri Judici Capuanae Ci- 
„ vitatis , & aliorum teftium , nos 
„ pro parte fupradifli nofiri Epifco- 
, , patui , & erga nobifcum habendo 
„ Johannem Diaconum Abbocato ip- 
Tm. III. 



D 



fius noftri Epifcopatus , exhorta 
fuit cauiatio inter nos Sc te , vi- 
delicet Landonem Langobardtir,t fi- 
liura quondam Madelfrit Langohar- 
di , qui es habitator fupradi£lac 
Civitatis Capuanae . Tu deniquc 
nomine Lando Langobardus pro 
parte Ecclefiae , quae eft Monafte- 
rio Puellarum San£lae Mariae, fi- 
ta in loco, qui dicitur Cingla , 
finibus ipfius Alifanae, ubi vir ve- 
nerabilis Petrus Presbyter cufto- 
dem efle videtur, & in qua Dom- 
na Sichelgaita religiofa ^Ajbatiffa 
videtur effe , de Curtibus & ter- 
ritoriis, cultis & incultis, & mon- 
tibus & coliibus & aquis & mo- 
lendinis, quae efi« videntur in fi- 
nibus Prata j quae eft infra fini- 
Q ,> bus 






24? ANTIOUIT. 

bus & pertinentiis praediftae Ali- 

fanae , videlicet in loco, ubi di- 

„ citur Ailane , & in loco ubi di- 

„ citur Vicuvonelle, & in loco, u- 

„ bi dicitur Aquavibola, fecus ipfa 

„ Hete, & in loco ubi dicitur Gat- 

„ tocini. Et de Eccleriis , quae funt 

„ conftruG:ae infra his Curtibus & 

„ territoriis, videlicet Ecclefia San£li 

„ Petri , & Ectlefia Sancli Johanni 

„ Baptiftae , & Ecclefia Sanclae Ma- 

„ riae , & Ecckfia Sanfli Nicolai , 

„ & Ecclefia San£li Felicis & Heufe- 

„ vii , quae funt conriruSlae, ibique 

„■ in ipfo loco Ailine, & Ecclefia 

„ Santlorum feptem. Frarrum , que 

„ ibidem conftrucla efl: in loco fupra- 

„ di£io Gattucini , & Ecclefia San£l:i 

„ Johjnni, quae conilrufta eft ibique 

„ in fupradi£lo loco Aquavibola . 

3, Q.uarum prima ex praedi£lis Cur- 

„ tibus & territoriis Sc montibus & 

,, coUibus & aquis, quae eflTe viden- 

,, tur in fupradi£l:o loco Ailane , fi- 

„ nis habet ab una parte fine Ribo, 

„ qui mergit de ip(a cripta antiqua , 

„ qui per tempus hiberni aqua de- 

„ currit : de fecunda parte fine ver- 

jj tice montis , qui dicitur Coppola , 

jj OC per verticem de Monte Cimo- 

„ nia : de tertia parte fine Ribio , 

j, qui defcendit de monte qui dici- 

j tur Merulus , & mittit in ipfa Pa- 

, lude : de quarta parte quomodo 

tradit de foris ipfa Palude ufque 

, in Ribio , & quo badit ipfe Ri- 

„ bio , & perexiente in ipla ripa , 

„ que eft at meridie, & perexiente 

„ in ipfa via antiqua , quae mittit 

„ in ipfo Ribio, qui eft fine priore . 

„ Secunda Curte & territoriis , cul- 

„ tis & incultis , & montibus & 

„ collibus & aquis de fupradi£1:o lo- 

,, co, qui dicitur Vicuvonelle, finis 

,, habent ab una parte fine Surgen- 

„ za, quae dicitur Aquavibola, qua- 1 



Ai 

lA 



C 



D 



EDII AEVI 244. 

liter vadit in f^uvio , qui dicitur 
Hete : ex alia parte fine via an- 
tiqua: de tertia pirte fine Tofo- 
ne, qui dicitur Calegne, & fine 
Ribo, qui de hiberno aqua decur- 
rit, & qualiter intrat in ipfa He- 
te : de quarta parte fine jam di- 
£lo fluvio Hete . Tertia Curte & 
territoriis, cultis & incultis , & 
montibus & coUibus & aquis &. 
molendinis de fupradi£lo loco A- 

quavibola Qiiarta Curte de 

lupradi£lo loco Gattucini has ha- 
bent fines : de prima parte fine 
praedi£lo fluvio Hete : alia parte 
fine bertice montis : de tertia par- 
te fine bertice alii montis , qui 
dicitur de Redolixi : de quarta 
parte fine Rabe , quae defcendit 
de ipfo monte , & pergit in ipfa 
Hete . Et his praedi£lis quatuor 
Curtibus & territoriis & monti- 
bus & coUibus & aquis & mo- 
lendinis cum praedi£^is Ecclefiis 
infra jam dicli finis , fimul cum 
omnibus fupradi£\is rebus , quae 
jam di£tis quatuor Curtibus & 
territoriis, quae ut diximus , at 
fines declarabimus , ficut infra a- 
liis Curtibus & territoriis, cultis 
& incultis, & montibus & colli- 
bus & aquis & molendinis, femet 
Ecclefiis praefati Monafterii perti- 
nentibus, quorum omnium fimul 
his raajoris finis indicabimus ba- 
bere : ideft de una parte fine Ser- 
ra de nionte, qui dicitur Here- 
monio : de fecunda parte fine flu- 
vio praedi£to , qui dicitur Hete : 
de tertia parte fine fluvio Voltur- 
no : de quarta parte fine Ribo , 
qui dicitur Cerbario : deinde quo- 
modo tradit per montes & valles 
ufque in praedi£ta Serra de mon- 
te , qui dicitur Heremonio, quae 
eft prior fine. 

„ Unde 



24S DISSERTATIO 

,, Unde fuimus reconjun£li nos pro 
„ parte fupradiftae noftrae Sedis , er- 
,, ga nobiicum habendo fupraditlum 
„ Abbocato fupradictae noftrae Se- 
„ dis, cuin ipfum Petrum Presby- 
,, terum & Cuftodem pro parte fu- 
„ praditlae Ecclefiae & Monaftcrii 
,, erga fecum habendo Petrum Cle- 
,, ricum Abbocato fupradi£lae Ec- 
„ cleSae & Monafterii. Et caufabe- 
,, rant contra nos, dicendo, ut Ser- 
,, vos praedr£iac noftrae Sedis per 
„ noflram juffionem introifTent infra 
j, jam di6^is territoriis , quae funt 
„ inira jam di6ti raajoris finis per- 
,, tinentes fupradi6^ae Ecclefiae & 
„ Alonaflerii ; & foflata ibidem fe- 
,, ciffent, & terminos antiquos inde 
„ effodiffent , & fruges malo ordine 
„ inde tuliffent , baliente ufque ad 
,, viginti Solidos. Inde a nos que- 
,, reratum audire refponfum & le- 
,, gem recipere. Unde nos quo au- 
„ diti diximus pro parte jam di8:ae 
,, nollrae Sedis , ut infra jam difli 
„ majoris finis effent nobis perti- 
,, nentes pro partc fuprafcriptae no- 
„ ftrae Sedis , jam di£lis quatuor 
,, Curtibus & territoriis & monti- 
„ bus & collibus , & jam di£lis Ec- 
,, clefiis ibique conftruclis , perti- 
,, nentes legibus at partem fupradi- 
„ £lae noftrae Sedis • & unde quali- 
„ ter fuimus pro parte praedi£lac 
„ Ecclefiae, quatenus nos a parte 
,, nsftra pro parte fupradiclae no- 
,, ftrae Sedis pligaremus nos rum 
„ ratione noflra , & cum rationes 
,, praediclae noflrae Sedis ; & ipfe 
„ qui fupra Petrus Presbyter & Cu- 
„ ftus pro parte fupradifli Monafle- 
„ rii pligaret fe cum rationem fuam , 
„ & cum rationibus jam di£li Mo- 
„ nafterii , & de jam diftis quatuor 
„ Curtibus & territoriis &c. facere- 
,, mus inter nobis exir.de fecundiim 



DECiMAOCTAVA . 745 

A ; ,, legem finem , unde inter nobis pra 
parte fidejufforem pofueramus. Et 
ftatim nos qui fupra Vitus Domi- 
ni gratia Epifcopus, erga nobifcum 
habendo fupraditlo Abbocato jara. 
dictae noflrae Sedis a parte noftra 
pro parte fupradiflae noftrae Sedis 
oftcnfimus ibidem in judicio duo- 
bus Praeceptis figillatis , & unum 
Brebilegium , pertinentibus fupra- 
di£lae noflrae Sedis , & dedimus 
ipfis in manibus praedi£i:i Judici 
pro parte noflrae Sedis , & mani- 
feftabimus, ut plus fcriptiones nec 
Praeceptis pro parte fupradiftac 
noflrae Sedis contra eis, nec con- 
tra parte fupradi£li fui Monafterii 
at caufandum non haberemus. Set 
ipfe qui fupra Petrus Presbyter 
feu Cuftus interrogata a fupradi- 
£to Judice, ut per qua rationem 
pro parte fuprafcripti fui Mona- 
flerii ipfos habere voleret: quibus 
ille una cum fupradi£f:o Abbocato 
jam di£li fui Monafterii dixerunt, 
ut per poffeflionem juxta legem 
pro parte fupradi^tae fuae Ecclc- 
fiae ipfa habcre voleret . Et tunc 
ipfe Judex in fuis manibus depre- 
henfit jam di£1:is Praeceptis , & 
ipfum Brebilegiura & per ordineta 
eos relegi fecerat. 
,, Quorum primo *ex ipfis Prae- 
ceptis continentur inter cetera, 
quomodo Domnus Pahdfus & Dcm- 
nf.s L^fiiioifns divina ordinante Pro- 
videntia Lctngobaydorum ger.eris Prin- 
cipes , per obfecrationem ^udoaldi 
Comiti concefferant in praefato fan- 
£f-o Epifcopio inter alia, quae 
ibidem legitur , cmnes Aquas , quae 
conjun£la effe videbantur cum ter- 
ris praefati Epifcopii , cum ripis 
& albeis & curfus ipfius aquae , 
at faciendum ibidem clufuriae & 
molina & alia omnia , quae at 
(1 a ,, pars 



^ 


i> 




5) 




J> 




JJ 




)> 




)> 




>» 




J> 


B 


>> 
>> 




>) 




)) 




)) 




)> 




» 




)> 




)) 


C 


» 
)) 




)) 




)) 




>) 




)> 




)> 




)> 




>) 


D 


)» 
)> 




» 




)) 




)) 




>) 




)) 




1) 




)) 


E 


)) 




)» 




)> 




» 




»» 




» 




i " 




I 




1 " 




1 



247 ANTIQUIT 

„ pars praefati Epifcopii neceffaria 

„ fuifTet , & cefera, velut ibidcm le- 

„ gitur; quod fcripto efl per Adel- 

„ ghifi Scriba: Datum Prldie TSlmas 

„ Maruas , ^nno Viceftmo B.o:Tabo 

„ Pfindpatus Domni PaldJfi gloyiofi 

„ Principis , & ^nno Tertio Princi- 

„ patus Domni Landolfi ejiis filii , In- 

„ di^ione Quartadecitna . [a) ^lu in 

„ Civttate Capuana . Et in qua ipfe 

„ Domnus Paldolfus Princeps per Ji- 

„ teras rubeas roborato erat, & ab 

„ anulis ipforum Principum de in- 

„ tus & foris in cera figillato eratr. 

„ Ipfe alio Praecepto , quomodo in 

„ .Sexto ^nno Donni Paldolfi Princi- 

j> pis , C^ Primo xAnno Domni Lan- 

„ dofi gloriofi Principis filius e/us , 

„ Menje Januario , Prima Indi8io- 

„ ne , [b) O' Quarto ^Anno Domni 

„ ^lfani vsnerahilis ^rchiepifcopi B:- 

„ neventanae ac Sipontim^e Sedis . Et 

„ ipfe Alfanus Archiepifcopus dum 

„ me venerabilem Vitum in fanftam 

„ Alifanam Ecclefiam Epifcopum 

„ confecraberat , concefferat mihi, & 

„ pro me mee Ecclefie ea, quae fuae 

„ lanftae Ecclefiae pcr Praecepta con- 

,j cefla erant a cun£lis Principibus , 

jj vel diberfis Dignitatibus. Idefl: om- 

^j nia , quae in noflra fanfla Eccle- 

^, lla , & in ejus fubjefiis Ecclefiis 

^^ qualitercumque oblata erant, vel 

^^ a quibufcumque deincebs offerren- 

^i tur. Et omnia, quae praedi£ta no- 

^^ ftra Ecclefia poflidere vel habere 

^j videretur per quaelibet monimi- 

^^ na , tam per cfFerfiones feu hem- 

^^ ptiones atque donationes & obli- 

^j gationes feu manifeflationes vel 

^^ judicata afque definitiones , feu & 

^^ per quamcumque aliam rationem . 

^j Concefferat denique in fanfta Ec- 

^^ clefia noftra & cetera, velut ibi- 

^^ dem legitur ■ qucd fcripto eft per 

(a) Ideft Anno Chrifli 971. 



» 
>> 
i> 
>> 
>> 



MEDII AEVI 2+8 

A „ Vizantio Subdiacono & Vibliothe- 

cario, roborato per Rodegari Ar- 

chipresbitcr & Abbas, & per alios 

Sacerdotes & Clericos, figiilata in 

cera ab anulis San£lae Dei Geni- 

tricis Mariae figuranfibus in una 

„ parte fignum Crucis cum A & fl 

„ in utroque Crucis latere, duabus 

„ columbe aftantibus, atque in alte- 

,, ra parte nomen Sanctae Mariae 

„ in Cruce depifium aflfixerat robo- 

„ rafum ; & in qua ipfe Alfanus 

„ Archiepifcopus manu propria fub- 

,. fcripferat, quae legitur Bene Va- 

,, lete , Ipfe Privilegio continentur 

,, inter cetera, quomodo ipfe %/llfa~ 

,, nus s^rchiepifcopus Clero , Ordini , C^ 

„ Plebi confiflenti in ^llfis , dilecliffi- 

C ,, mis filiis in Domino jalutem , peten- 

tibus fibi me Vitum vcnerabilem 

Diaconum , quem confecraberat , 

atque per ipfius fui feriem con- 

firmantes decreberat Alifanam Ec- 

clefiam , ut olim femper quam ha- 

bitura cujus Epifcop infra 

amvitum fubfequentium finium pe- 
renni jure fine contradi£lione fuc- 
cefforumque fuorum ita inviolabi- 
liter haberemur. Ex una parte fi- 
ne fiuvio Albente , indeque badit 
in ipfa Tora , & exit in ipfos Ar- 
cus, dein pro^rediendo qualiter ex- 
tenditur in iplas Pilas, quae ftare 
videbantur juxfa fiuvium Vultur- 
num: ex alia parte latere montis, 
qui Hefere dicitur, amvitur: dein- 
de progreditur per ferras ipfius 
montis ufque in montem , qui 
Gallus dicitur; dehinc per defcen- 
fum ipfius montis extenditur ufque 
in fabrica Murimortui , & per 
eamdem in fluvio Vulturno: ex 
tcrtia parte fiuentis ipfius f!umi- 
nis dirimitur , dehinc defcendendo 
per eumdem fiuvium conjungit le 

„ in 

{b) Idefl Anno 9S8. 



24P DJSSERTATIO 

„ in priores fines ; & cetera , quae 
,, ibidem legebatur : Scriptum per 
„ manus ipflus Vizantii Subdiaconi 
„ & Scriniarii & Vibliothecarii fan- 
„ ftae Beneventanae Ecclefiae, Men- 
„ fe Januario, Prima IndiQione, (<j) 
„ in Anno Quarto Arthiepif.opatus 
,, ejus, Annorum Principum, quo- 
,, modo ibidem fcriptum erat pro 
„ Indiftione fuprafcripta , Anno Do- 
„ minicae Incarnationis Nongentefi- 
„ mo Octogefimo Secundo (!) . Et 
„ in qua ipfc Archicpifcopus manu 
„ propria fcripferat, ficut ibidem efle 
„ videtur, quae legitur, Bene Vale- 
,, te , & ab anulo ejus plumbeo fi- 
,, gillato eft . 

,, RelcClis ver6 jam diftis Prae- 
,, ceptis & ipfe Prebilegio, per or- 
„ dinem querebamus nos habere & 
„ detinere pro parte fupradiflae no- 
„ ftrae Sedis infra jam di£li majoris 
„ finis , fuprafcriptis quatuor Curti- 
,, bus & territoriis & montibus & 
,, colhbus & aqnis & molendinis & 
„ jam diclis Ecrlefiis ibidem con- 
„ ftruclis, pcr jam diftis Praeceptis, 
„ & per eodem Brebilegium : Et 
„ ipfe qui fupra Petrus Presbyter 
„ & Cuftus pro parte fupradi6lae 
„ fuae Ecclefiae & MonaRerii que- 
„ rebat ipfos to^um per jam di£ti 
„ majoris rtnis habere juxta legem 
„ per pofTefTicnem quadraginta an- 
„ norum . Et plurima intentio inter 
„ nos exinde habuimus. Sed propter 
„ quod pars fupradi£li Monafterii 
„ Sanflae Mariae pofTedit fupradi£lis 
„ Curtibus, territoriis &c, & omni- 
„ bus ilbrum pertinentiis fupradi- 
„ clae majoris finis jam fuper qua- 
„ draginta annos : & nos minime 
„ potebamus in die habere pro ipfis 
„ Praeceptis, & per ipfum Prehiie- 
j, gium : Ideo antequam exinde in- 

U) Idefl Anno Chriai 988. 



B 



DECIMAOCTAFA . 250 

A „ ter nobis legibus finem faceremus, 
per coUoquia vonorum hominum 
venimus exindc at conbenientia : 
ut ipfe qui iupra Petrus Presbyter 
& Cuftos pro parte fupradi£li fui 
Monaflerii dimitteret & relaffaret 
Cenami Langobardi pro parte fu- 
pradi£tae meae Sedis calumnias & 
queftiones, facramenta atque com- 
pofiriones , quicquid nns eis pro 
parte fupradi£ti fui Monaibrii fa- 
cere debuimus de lupradi£la fua 

queftione pro pena com- 

ponendum decemmillia auri Soli- 
dos Conftantinopolitani boni . Et 
nos qui fupra Vitus Domni gra- 
tia Pontifes pro parte noftrae Se- 
dis, per convenientiae hordine ju- 
xta Legem manifeftaremus nos ti- 
bi , qui fupra Landoni Langobardi 
pro patte lupradifti Monalkrii in 
fubfcripta ratione de integris jana 
di£lis quatuor Curtibus & Terri- 
toriis, cultis & incultis, & mon- 
tibus & Ecclefiis & aquis & mo- 
lendinis de jam di£lis locis. Et i- 
dco ut conbenientia jufta juxtam 
legem firmiter fieret , conbocabi- 
mus infra nobis fuprarli£lum Pe- 
trum Judicem , & fubfcriptos ido- 
neos homines , qui fe nobis cum 
intereffe dixerunt, ficut in Lege 
fcriptum eft de conbenientia . Et 
ita fecimus & firmabimus infra 
nobis exinde hanc conbenientiac 
Cartam . 

„ Idcirco nos qui fupra Vitus Do~ 
mini gratia Pontiies una cum con- 
fenfum Sacerdotum & Clericorum 
fupradi£lae noflrae Sedis, & erga 
nobifcum hahendo fupradi£\o Ab- 
bocato ejufdem noilrae Sedis, qua- 
liter inter nobis conbenit pro par- 
te fupradiflae noflrae Sedis , per 
hanc Chartam conbenientiae fc- 

„ cun- 
(^) Pro Secundo legendum OEiave . 



D 



)> 
» 
>> 
»» 
)> 
>> 
>> 
>> 
)> 
)) 
)) 
)) 
>) 
>> 
>) 
>> 
)> 
>) 
)) 
>i 
') 
)) 
>> 
)) 
)> 
)) 
)) 
)> 
» 
>> 
>) 
>> 
>> 
>> 
)> 

>> 

)> 
)> 
» 
1) 
)> 
)) 
)> 



251 ANTIOJJIT. 

„ cundum Legem manifeftum faci- 
„ mus tibi, qui fupra Landoni Lan- 
,> gobardi pro parte fupradicti Mo- 
„ nafterii , quia integris jam dictis 
„ quatuor Curtibus & territoriis , 
„ cultis &c. per fupradiftae fines , 
„ cum integris omnibus jam diflis 
„ Ecdefiis, quae conftruflae funt in- 
„ fra fuperius di£lae fines & cum 
„ pifcationibus, & cum omnibus ea- 
„ rum pertinentiis , legibus fint per- 
„ tinentes ipfius Monafterii Puella- 
„ rum Sanftae Mariae per pofleflio- 
„ nem , & per alias rationes ipfius 
„ Monafterii pertinentes, & nobis 
„ nec ad fucceflbribus noftris, nec 
„ ad partem praediiSli nofiri Epifco- 
„ pii ipfos vel inde nuUam efl; per- 
„ tincns , neque per pofTeflxonem , 
„ nec per alias rationss ipfius Mo- 
„ nafterii pertinentes, & nobis nec 
„ ad fucceflbribus noftris, nec ad 
„ partem predifti noftri Epifcopii 
„ ipfos vel inde nullam eft perti- 
„ ncns , neque per pofl^efflonem ne- 
„ que per fcriptionem ncc per nul- 
„ lam aliam qualifcumquc rationem 
„ vel humana aftutia , eo quod ma- 
„ nifeftabimus nos tibi , qui fupra 
„ Landoni Langobardi pro parte fu- 
„ pradiQi Monafterii , ut nullam a- 
„ liam fcriptioncm de ipfos vel exin- 
„ de non haberemus, nifi tantum 
„ ipla duabus Praecepta & ipfum 
„ Prebilegium , & per eadem com- 
„ benientia: obligamus nos, qui fu- 
„ pra Vitus Domini gratia Pontifex 
„ nos & fucceflbribus noftris '& pro 
„ parte fupradi£ti noftri Epifcoaii , 
„ tibique Landoni Langobardi , & 
„ ad tuis heredibus pro parte fupra- 
„ di£li Monafterii , feu cui haec 
„ Charta combenientiae pro parte 
„ ejufdem Monafterii in manu pa- 
„ ruerit, taliter ut amodo & fem- 
„ per taciti & quicti maneamus nos 



B 



MEDII AEVI 252 

A| „ & fuccefTores noftros vel partem 

fupradicli noftri Epifcopii contra 

te, qui fupra Landonem Lango- 

bardum , & contra tuis heredibus 

pro parte fupradifti Monafterii vel 

contra, cui haec Charta combe- 

nientiae & pro parte ejufdem Mo- 

nafterii , in manu paruerit, de in- 

tcgris jam di£lis quatuor Curtibus 

& Territoriis &c. per fupradicla- 

rum finis, cum omnibus illarum 

„ pertinentiis , ita ut nempe per 

„ fcriptionem neque per pofleflio- 

nem, nec per nullam aliqualifcum- 

que adibenta ratione vel humana 

sftutia dc integrum ipfos vel exin- 

de contra te vel contra tuis here- 

dibus , feu contra cui haec Charta 

in manu paruerit , cauflare aut 

contendere non queramus. Infuper 

& taciti & quieti exinde faciamus 

efle & permanere fet per nos & 

fuccefl"oribus noftris contra te, qui 

fupra Landonem Langobardum vel 

contra tuis heredibus pro parte fu- 

pradi^li Monafterii , videlicet Dom- 

num Alfanum Archiepifcopum prae- 

di£lae Bencventanae & Sipontinae 

Sedis, 8c fuccefl^oribus fuis, & om- 

nibus aliis ilHs hominibus & par^ 

tibus, quae per pirtem vel datum 

noftrum vel de fucceflbribus no- 

ftris, feu qui per partem vel da- 

tum ipfius Domni Alifani Archie- 

pifcopi vel de fucceflbribus fuis , 

aut de parte praediftae fuae, leu 

noftrae Sedis, de integris jam di- 

£lis quatuor Curtibus & Territo- 

riis, planis & montibus, cultis 

& incultis, «Ix Ecclefiis & aquis 

& molendinis , quae funt infra 

J5m di£ii majoris finis , de omni- 

bus fupradi6lis, quae pertinentes 

lunt jam di£li Monafterii , cum 

omnibus illarum pertinentiis de 

integrum , ipfos vel exinde caufa- 

., ri 



D 



>> 
j» 
>> 
>> 
>> 
>> 
>> 
>> 
i> 
>) 
>> 



>) 

>> 

>) 

>> 

>) 

)) 

)) 

)> 

)> 

» 

>) 

» 

)> 

>> 

» 

» 

)> 

>> 

)) 

)) 

>) 

>) 

>> 

>> 

» 

>) 

>> 

» 

>) 

» 

)> 

>) 

)> 



255 DISSERTATIO 

„ ri vel contendere quefierint qui- 
„ bufcumque modis . Et quod ita 
„ intcr nos conbenit, quia ?c per 
„ eadem combenientia iple qui iu- 
„ pra Petrus Presbiter & Cuftus pro 
„ parte fuprad.iQae fuae Ecclefiae & 
„ Monarterii dimifit & relaffahit 
„ Cennami Langobardi pro parte fu- 
„ pradiftae noflrae Sedis pracdiftas 
„ calumnias S: quaefiiones , lacra- 
„ menta atque compofitiones , quic- 
„ quid nos ei facere debuimus de 
„ fuprafcripta fua quaeftionc pro fu- 
„ pradifla pena obligamus compo- 
„ nendum . Si autem nos, qui fupra 
„ Vitiis Pontifes vel fuccefforibus 
„ noftris h-inc Chartam combenien- 
„ tiae, de quibus continet, aliquan- 
„ do per qualecumque ingenium re- 
„ mobere quaefienmus , & fi non 
„ cpmpleberimus tibi , qui fupra 
„ Landoni Langobardi vel ad tuis 
„ heredibus & omnia, quae praele- 
„ guntur, decemmillia auri Solidos 
„ Conftantinopolitanos bonos pena 
„ nos & fuccefforibus noftris tibi qui 
„ fupra Landoni Langobardi vel ad 
„ tuis heredibus componere obliga- 
„ mus. Et hnec Charta conbenien- 
„ tiae qualiter fecundum Lege ftare 
„ poteft, fit firma, & taliter nos , 
„ qui fupra, Vitus Domini gratia 
„ Pontifes, cum confenfu Sacerdo- 
„ tum & Clericorum fuprr.di£lae no- 
„ ftrae Sedis, & erga nobifcum ha- 
„ bendo fupradi61o Abbocato fupra- 
„ fcripti noftri Epifccpii, ficut in- 
., ter nos combenit, fecundum Le- 
„ gem fecimus , & te Petrum Nota- 
„ rium , qui interfuifti , fcribere ro- 
„ gavimus . 

„ 4* I^go qui fupra Petrus Judtx . 

„ Ego Autoaldus . 

„ Ego Audoaldo . 

Scripfi ^nKo 1020. quo decurrebat 
IndiiTio JII, & Capuae dominabantur 



DlCIM40CrAVA. 



254 



Pandulfus IL Pandulfus IV. & Pan- 
dulfus V. Multa hinc dilcimus. Cum 
his cnim, dummodo nullus huc error 
Librariorum irrepferit , conferenda 
funt, quae de Principibus Capuanis 
fcribit Camillus Peregrinius. Et pri-- 
mo Pandulfum 11. & Pandulfum IV. is 
patrueles appellavit . Heic autem fra- 
tres dicuntur : fed fortaflTe patrueler 
B quoque appellati olim fuere fratres . 
Secund6 Peregrinius auiSlor eft, Pan- 
dulfum I. Caputferreum iniiffe Prin- 
cipatum Anno Chr. DCCCCXLIIL 
cjus vero filium Landulfum IV. An- 
no DCCCCLXVIir. tum Pandul- 
fum n. Anno DCCCCLXXXL & 
Landulfum V. Anno DCCCCLXXX- 

VII. Cum hifce confer notas Cbrono- 
C logicas geminorum Diplomatum in 

Charta hac infertorum . Tertio ad- 
dendus eft catalogo Epifcoporum A- 
lifanorum Fitus , quem in Italia Sa- 
cra Ughellius ignoravit . Quart6 cen- 
fuit idem Ughellius, Alfanum I. Be- 
neventanum Archiepifcopum fuiffe re- 
nuntiatum Anno Chrifti DCCCC- 
XCVIII. fed fallitur. Hinc quippe 
D eruimus , initium Archiepifcopatus 
ejuidem referendum effe ad An- 
num DCCCCLXXXiV. vcl DCCCC- 
LXXXV. quum Anno DCCCCLXXX- 

VIII. decurreret ^yfnnus illius Qiiar- 
tus . Quinfto , controverfiae huic in- 
tereft Lando Langobardus filius quon- 
dam Madelfrit Langobardi , qui efi H.i- 
bitator fnpradiiiae Civitatis Capuanae . 
Atque heic memini , me opinari in 
Antiquitat. Eftenf. Cap. 12. & ^52. 
Habitatoris nomine eos olim defigna- 
tos , qui Urbi aut Caftello domina- 
rentur. Scquutus fum in ejufmodi o- 
pinirne Camiilum Peregrinium Vi- 
rum dc£liffimum. Verum dum hafce 
Antiquitates Italicas , veterefque Char- 
tas heic editas accuratius prefcrutor, 
nutare non femel vidi Peregrinir fen- 

ten- 



2.55 _ 

tentiam • ac dubitare fum coa£lus , 
an tantummodo per vocem Habha- 
tor fignificatum fuerit Incola. Certe 
Lando ifte Capuae minime domina- 
batur . Qui verc) tunc Principes Ca- 
puae efTent, ex primis Chartae hu- 
jus lineis didicimus. Ad haec nul- 



ANTl^UIT. MEDII AEVI i<^6 

A lum dominationis veftigium impor- 
tat eadem vox in Diplomate Beren- 
garii I, Italiae Regis , quod autogra- 
phum legi in Chartophylacio Mona- 
fterii Veronenfis San£li Zenonis , 
atque heic ad omnium eruditionera 
evulgatum volo . 



Berengarius I. Italiae Rex Teudiberto fideli fuo quafdam terras 
in Gomitatu Veronenfi donat, Anno 5)05. 



IJ\7 nomtne Dominl Dei aeterni. Be- 
rengarius Rex . Si Predecefforum ao- 
flroruM morem imitamur , i^ fideHum 
petitionibus affenjum praebemus , & de- 
"votiores illos in noflrae fidelitatis obfe- 
quiunt reddimus . Protnde cuH&orum fi- 
delium fanBae Dei Ecclefiae , noftrovum- 
que , prefentium ac futttrorum foUicitudo 
comperiat , quoniam Grimoaldus illu- 
Itris Vir, ac devotus fidelis nofler , 
fuppliciter noflrae ferenitatis clementiam 
adiit , petens , ttt dudum fideli ncflro 
Teudiberto, Vallem Pruvinianum ha- 
bitatori , in Villa vldelicet ejufdem V.il- 
lis , quae nominatur Canciagutn , vincas 
& terram arabilem in duobus locis , ubi 
nuncupatur ad Titulum , nec non o" 
Fafenariam ex integro , cum montibus 
atque planiciebus , Jeu 16"" quandam Sil- 
vam , Lamola vocitatur, & Panicum , 
cum omnibus finibus fuis in integrum , 
proiit dtidum ad Comitatum Veronenfem 
rejpicicbant : pro Dei amore, & re 
medio animae noftrae, feu pro ejufdem 



B 



C 



Teudiberti fedulo fervitio, per hoc tia- 
flrae aucloritatis Praeceptum concedere 
dignaremur . Cujus dignis petitionibus 
noflrae ferenitatis attres accommodantss » 
praenominatas vineas &■■ terram arabi- 
lem in duobus locis , ubi ad Titulura 
dicitur feu e^ Fafenariam , cum totit 
fuis confinibus , videlicet cum montibus 
d?" planiciel>us ^ nec non i^ Silvam , 
quam Lamulam dicunt ^ nec non Of 
Panicum , fub integritate , praefato Teti- 
diberto , jtire proprietaria , fuut dudum 
Regiae Parti pertinuerunt , fuperius com- 
prehenfa , perhenniter hac noftrae au&o- 
ritatis pagina concedimus & largimur , 
ac de noflro jure doniinioque in fuunt 
jus atque dominium omnino transfundi- 
muf & donanius , ut habeat , teneat , 
pvffideat , coinrautet , venundetur pro ani- 
ma jam diSi , faciatqne in omnihus & 
per omnia quidquid fuus decreverit ani- 
mus vel voluntas omni poteflate vel con- 
tradi&ione remota . Si quis igttur hoc 
ncflrae ati^oritatis Praeceptum c^c. 



Sigmtm Domni 




Berengarii ferenijjlmi Rcgis , 



^m- 



257 



DISSERTATIO DECIMAOCTAVAl 



258 



tAmbyoftus Canccllarius ad vlcem 
^rdingi Epifcopi &■ ^rchican- 
ceUarii recognovi & fubfcripft. 




Data VII. Kalendas Junii ^nno bnminicae Incarnationts DCCCCV. Domm ver« 
Berengarii invi&ijfimi Regis XVIII. Indiclione VIII. 

u4&um Valle Pruviniano juxta Plebem San&i Floriani , feliciter. %/fmtn. 



Animadverte heic formulam pro 
Dei amove , c^ remedio animae no/lrae , 
adhibitam , quamvis in Saecularem 
virum Berengarius fe munificum prae- 
beat ; atque haec junge illis, quae 
attuli in Diflert. LXVIII. de Redem- 
tione Peccatorum. In viam regredior . 
Literae praelaudati Alfani I. Archie- 
pifcopi de confecratione Alifani Epi- 
fcopi datae fuerunt ad Clerttm , Ordi- 
nem, 1:^ Plebem. Hic eorum tempo- 
rum mos fuit. In his ergo fpecimen 
aliquod Corporis Popularis mihi vi- 
deor videre, in quo fuus effet locus 
tam Nobilibus, qu^m Plebi , & jus 
ad conventus faciendos, & aliquis 
Miniftrorum ordo. Syracufis fortaffc 
uni Nobiles Rempublicam conftitue- 
banr. Nam Gregorius Magnus Lib. 5. 
Epift. xz. infcripta l^obilibus Syracufa- 
nis prodit, fuo arbitrio ab iis com- 



B 



miffam fuiffe Epifcopi ele£lionem . 
Profert etiam Campius Tom. prim. 
pag. 480. Hiftor. Ecclef. Placentinae 
decretum Cleri & Populi Placentini de 
eleclione Widonis Epifcopi , Anno 
Ch. 904. pera^la , cui per ordinem 
fubfcribunt Presbyteri , Diaconi , Sub- 
diaconi, & .Acolythi , & denique Vi- 
ginti fex e Populo. Hi Primores, Re- 
ftores, & Capita Populi fuerint. Ita 
in Diurno Romano Decretale appclla- 
tur Epillola Cleri &• Populi ad Ro- 
manum Pontificem , aut ad Metro- 
politanum , qua eum rogant , ut ab 
ipfis eleftum Epifcopum confecratio- 
ne donet. Ad ifia accedat Charta 
Joannis Epifcopi Mutinenfis , quam 
authenticam Mutinae adfervant in 
Archivo fuo Monachi Bcnediftini 
Monafl:erii SanSli Petri. 



Tom. III. 



R 



Jd- 



25P 



ANTIOUIT. MEDII AEVI 



260 



Johannis Epifcopi Mutinenfis donatio fafla Monafterio San£li Petri, 
quod ipfe fundarat, Anno ppS. 



IN nomine Domin} Dci & Salvatorts 
tw.lri Jefu Cbrifli . Johannes fer-oo- 
vum Dei Jer-vus , fan^ae Mutinenfis Ec- 
clefiae , ilivini mitneris ju-jamine humi- 
lis Epifcopus. OmnHms Dei Ecclefiae 
fidelibus , prefentibus videlicet ac futuris 
perfpicue compertum notiimque effe volu- 
mus , qualiter interventu venerabilium 
nofii-orum fiddium , Sacerdotum videlicet 
ac Levitarum , nec non & Laicorum , 
Johannes San6li Petri ^poflolontm 
Principis venerabilis Abbas ejufdem .Ab- 
baciae in fuburbio fita , noflram humili- 
ter adhierit clemenciam , jujle obfecrans , 
C obnixe petens unanimis cum noflris 
predit^is fidelibus , quatinus ipfi .Abba- 
ctae , Deo favente , a nohis inici.ttae ter- 
ram, quae huic inflituto fubter efi ad- 
nexa , concedere dignaremur . Nos atttem 
pro Dei omnipotentis timore , A^poftolo- 
rumqiie Principis Petri condigno hono- 
ye , noflraeque remedio animae , ac no- 
/ironim fuccefforum piis petitionibus ad- 
quiefcere hnmiliter curavimus , non mi- 
nima fidelitate debite provifa , qtiamplu- 
fimum confiderantes , & omni animi in- 
tencione foUicite perfcrutantes , & vigili 
joilertia penfantes , dignum duximus , ut 
ea , quae ad San&orum pctuntur utili- 
tatem , illari corde i^- cderi motu funt 
ojfirenda. Itaque cum confenfu & noti- 
cia omnium ejufdem Sanftae Muti- 
nenfis Ecclefiae C^nonicorum , eju- 
fdemque Civitatis Militum ac Popu- 
iorum , in ufum <^ fumptum Fratrum 
Monacorttm , qiii In fupradiTo Coenobio 
beatiffimi Petri A^poflolorum Principis pro 
tcmpore famulati fuerint , habendum atque 
fnte'}diim confiitu! .• & nominatim fingu- 
la , quae obtult , hnic paginae inferere cu- 



A\ ravi . Idefl dompnicatum noflrum de Tur- 
ri , vineas d^ terram arabilem , quae ad 
nofiram dettneri videbatur manitm . Sta- 
tuimus eciam , ut ip/i noflri homiries de 
Turri tam illi , qtii nunc funt , quam po- 
fieri perpetim ibidem morantes ad opus & 
juffionem prediflorum Fratrum jam di- 
Bas vineas iC^ terram excolere &" labo- 
rare deheant , c^ pro tempore ipfas vi- 
B neas vindemiare. Concedimus eciam Maf- 
fariciam unam tn Maffa , que reUa C^ 
laborata fuit per Dominicum Malapetle , 
Damus eciam eodem modo predido Coe- 
nobio Molendinum unum Jupra ipfam 
Civitatem Mutinam in leco , qui dicitur 
Cajolinus , cum decem jugeribus dc ter- 
ra , inter paludes ftlvafque , quinque fu- 
per ipjum Molendinum , i^ quinque 
C fubttis cum accefftone c^ aquario fuo . 
xAdjuro namque (^ obtefior tam Impe- 
ratores quam Reges (^c. Ideoque rata 
confcripttone hoc injiitutum confirmantes , 
quatinus nojiri Succeffores affecfum noflri 
pecforis devocionemqtte ptrpendentes , quac 
femel janlo devo-jimits ^ mancipavi- 
mus Coenobio , inviolata atque ir.leja 
permanere concedant , ut nobis quafi in- 
D choantibus , & illis perficientibus , una 
fit premii rnerces , eademque Regni cae- 
lcjtis retributio , ilhmqiie pariter bea- 
tijfimiim ^pofiolorum Principem , cu/us 
haec funt digefia amore , apud Dsum 
olitinere mereamur interventorem , & bi 
qui fancita fiabiftunt . Si quis igitur 
Epifcopus e^.-. 

t/lBum efl autem tAnno Incarnationis 
Domini noflri Jefu Chrifti Nongentefimo 
Nonagefimo Oclavo, Domni -jerb Otto- 
nis Imperatoris Tercio , Indi&ione XI. 
Praefulatu Domni Johannis Epifcopi V. 

Ego 



251 DISSERTATIO 

Ego Johanvses fanciae Mittlmttfis Ec- 

clefiae indlgnus Epifcopus huic in- 
flituto a Tine faclo fuhfcripft . 
Ego Sigefredus .Archidiaconus manti 

mea fubfcripft , 
Ego Odo xArchipresbiter manu mea 

ful/f:rip/i . 
Eno ^fndrea Presbiter manu mea 

fubfcrip/i . 
Ego Mutinenfus Presbiter manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Lit^zp Presbiter manu mea fub- 

fcripfi. 
Ego Dominicus Presbiter c>"" Vicedo- 

mino manu mea fubfcrtpfi . 
Ego Garoaldus Presjiter mantt mea 

fubfcripfi . 
Ego Domninus Diaconus manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Johannes Presbiter manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Domninus Presbiter mantt mea 

fubfcripfi . 
Ego Geminianus Diacomts manu mea 

fubfcripft . 
Ego Johannes fanSiae Mutinenfis Ez- 

clefiae Diaconus hoc injtitutum a* 



DECIMAOCTAFA. 



i6r 



B 



jujftone Domni Johannis S. Muti- 
ntnfis Eccle/iae Praefulis fcripfi , 
pofique roboratum complevi & dedi . 
Heic habemus Epifcopum donatio- 
nem fecifle cum confenfu d?" noticia 
omnium fanclae Mutinenfis Ecclefiae Ca- 
nonicorum, ejufdemque Civitatis Miti- 
tum ac Populorum . In duabus aliis 
Chartis, quas Sillingsrdus in Cata- 
logo Epifcopor. Mutinenfium <Sc U- 
ghellius Tomo iecundo Ital. Sicrae, 
evulgarunt, eadeni dicendi formula 
repetitur. Immo in altera ex his An- 
no DCCCCXCVI. fcripta is rogat 
tam Imperatores quam Reges , ipfofque 
Duces , Marchiones &■" Comites , om- 
ntumque majorum Senatus , praefentes 
fcilicet cr futuros , ut inviolata fit 
perpetuo a fe fa£ta donatio . Qui- 
nam fint hi Senatus majorum , inqui- 
rant alii . Tunc certe nondum Mu- 
tinenfis Civitas Libertate arrepti 
Rempublicam conftituerat . Eadem 
autem phrafis occurrit in altera Char- 
ta Ingonis Epifcopi h praelaudato 
Tabulario Benedi£linorum Mutinen- 
fium depromta . 



Ingo Epifcopus Mutinenfis MonaQerio Sanfti Petri Mutinenfis confir- 
mat oblata, Sc nova ipfe addit, Anno 1025. 



2\7 nomine Domini noflri Jefu Chri- 

fli Poflquam omnium conditor 

me Ingonem omnium Sacerdotum Ponti- 
ficum hutniHimum cJ^c. {a^ notum ftt , 
qualiter Ardericus predifti Alonafierii 
Abbas noflram humiliter adierit clemen- 
clam (^c. Infuper concedimus illi prefa- 
to Cenobio Turricellara unam inf-a Mu- 
tlnae Civitater/t cum Capella dedicata in 
beati ^mbrofii honore cum introitu <^ 
fui acceffione . Largimur etiam domum 
itnam , quam tenebat Domninus Presbi- 
ter infra ipfam Civitatem ; iir' foris Ci- 



IN nomine Domini noflri Jefu Chri- D vitatera aliam domum fimul & ortura , 
fli Poflquam omnium conditor quam tenet Urfevertus Prepofitus cir 

Diaconus . Et in Caflronovo trihuimus 
tabulas tres cum cafa fuper fe aiente , 
quara tenet Martinus Ferarius , atque 
Martinus Calegarius . Concedimus nam- 
que peciam nnam de terra prativa cum 
cafa fuper fe habente jufla Fcntanas Ci- 
relmi , quam tenet .Araldus Cafialdius . 
Tribuimus namque prediiio Monaflerio 
Molendinum &c. Ideoque donamus ju- 
gera duo in Palude in loco , qui dici- 
tur xAquareto , cum lateribus , da fera 
R 2 Sil- 

{a) UtinChaitadonationisWariniEpifc. Mutinenfisanno looj.infraedenda in DifT. LXVIL 



26^ 



Silva , quae dicltur Vacilli , da meridie 
Paluds, da mane Raginbaldi , de fuhto 
Runco de IValdemanni . Similiter conce- 
dimus prefato Cenobio tcrram illam , 
qitam Domninus Presbiter venerabilis vi^ 
%4b':as , que ante os dies &• annos ex 
noflyo teneb:rt Epifcopio per infiteoftn in 
loco , qui dicitur Saliceto , cum cafa fu- 
per fe abente • c>^ terram illam, que efl 
inter Foffayn Mundam i^ Foffam Mi- 
litariam , per fcriptum aut fine fcripto: 
€>"" efl ipfa terra vineata feu aratoria 
atque prativa cum frafcario fuper fe 
abente , inter tota ju^era triginta cum 
omni integritate & Decimis ipfius ter- 
ve c^ vinee . xAijungimus \uprafcripto 
Cenobio in Saliceto terram illam , quae 
fuit rela c^ lajorata per Mavtinum 
Ferrarium ex parte SanSIi Geminiani . 
Infuper i^c. Similiter largimur fupradi- 
uo Cenobio Covtem unam , que dicitur 
^brica , cum omni fua inte^ritate , fili- 
cet cum quadam Ecclefia ibi funUata in 
beatifftmi Georgii honore cum vineis , 
pratis &c. ac cum omnibus hedificiis 
faBis , vel fa&uri funt in prefata Cor- 
te . Tribuimus fmiliter quandam Eccle- 
fiam prediSio Cenobio in loco ^4!tiano , 
que efl confecrata in honore SanTe Ma- 
rie Virginis cum terris &c. ^Adjtmgi- 
mus ei etiam Cafirum _ de t^diano cum 
Ecclefia in eo hedificata ad honovem 
Sanfli MichaSiis , cum terris c^ vineis : 
icf aliam Eccleftam fundatam prope ec- 
dem Caflro in honore beatiffime Marie 
Virginis cum omni honore & introitu 
& fui acceffioae , & quicquid ttos per- 
tinet ex parte Sanfi Geminiani . Infu- 
per eciam conccdimus Ecclefiam unam , 
que efl fundata in loco Pfaltu , confe- 
crata in honore SanSIi Martini , cum 
terris c^'c. Concedimus etiam terram ju- 
Jla Caflrumvetus &'c. cum Capella , que 
efi dedicata in honore SanSle Maric c^'c. 
Similiter adtribttimus prefato Monnfle- 
rio Dorimicatum noflnm de Ciirtc Tur- 



ANTIOVIT. MEDII AEVI 



26^ 



c 



A *•;" cum omni &'c. Donamus jam di&o 
Cenobio terram aratoriam loco , qui di- 
citur Cafiellioni , que pertinet de fupra- 
fcripta Corte , que efl reSia & laborata 
per Prando Lupicini & Rodulfo fuo 
germano, feu ctteris hominibus habitan- 
tibus in Villa Salfina & in Runcis . 
Et pratum unum in loco , qui dicitur 
Ifola Marr^ale cum omni fua integritate . 
Igitur aJjungimus ipfi prediclo Mona- 
fierio Capellam unam , que efl fundata 
in honore beatiffimi Patroni nojiri Gc- 
miniani , quae ejl de jam dicla Corte 
Turri cum terris ci^c. 

Lnrgimur igitur ipfi predi&o Mona- 
flerio Capellam unam fundatam in ho- 
nore San^i ^naflafii Martiris in Corte 
noflra de Saviniano , cum terris (i^' vi- 
neis ci^ frafcario & aquario ad molen- 
dinum hedificandum , quod efl ftmul terra 
arabilis C^ vineata & frafcario /ugeras 
decem & oTo . Prima pecia , ubi Ec- 
clefia efl fundata C^c. da fera fiuvius 
Scultenna C^c. Tercia pecia ibidem de 
ipfa Corte &c. de fubto San&i Silve- 
firi . Qitarta pecia infra Infula Sculten- 
ne ii^c. Hanc autem prediHam terram 
de jam prefata Corte de Saviniano con- 
tulimus nos pro remedio antme noflre , 
feu antecejforum noflrorum , vel pro ani- 
ma Pipini Regis , qui obtulit predi- 
Siam Cortem San&o Geminiano Mv.ti- 
nenfi Prejuli . Et nos fimiliter concedi- 
mus Cenohio beati Petri ^poflolorum 
Principis illud tantum prenotatum , qu.od 
ex ipfa Corte carpfimus , cum Decimis 
ipjlus terre &c. In Curte Maffa dona- 
mus &c. %Ad]ungimus jufla ipfa Maf- 
faricia campum unum , qui efl per men- 
fura jugera duo , & flaria quindecim . 
Infuper addimus in eadem Corte /ttgera 
oSto in loco , qui dicitur Ronco de Or- 
tica , quae reiia & laborata efl pcr Petrum 
de Bcnedi&o. Et in Finale Maffaricia 
tina, qtte eft re&a & laborata per Petrum 
C>^' Jobannem jugera decem, Et unam 

Maf- 



2^5 DTSSERTATIO 

Maffariolam tn eadem Corte Flnali jii- 
gera oUo prope Cajlrnm. Sex jugera in 
Cori!^ano , que fiunt la-^orata per Carpe- 
fanum: ^^ totidtm in Final! , que fiunt 
lahorata per Johannem Sacuzp C^ Do- 
minicutrt Rofpulum : cJ^ novem jugera , 
que laborantur per flabilem %Archipresbi- 
terurn prope San&am ^Agatham j & 
Decimam illam , quam tenuit Ardingus 
Judeus in Saliceto: i^ fex jvgera in 
Sorbaria , que fuit de cambio inter San- 
Uum Geminianum & San&um Benedi- 
&um de Leone . Sunt fines de mane 
San&i Benedicli , eia fera SanSii Gemi- 
niani , da meridie & de fubto via . 
Corscedimus etiam Decime Ingoni filius 
quondam Ragnerii de Feroniano , feu 
Ragnerii , fi-ve ^'frimundi , atque Rai- 
mundi , de communi illorum domnicato 
quod ad SanBi Geminiani pertinet . Da- 
mus etiam in Cnleoaria peciam unar,i de 
terra , que ejl feflaria quatuor , quam 
tenet Martinus filius quondam Johannts 
Cun^acafa fuper fe abente . Similiter of- 
fero jam predi&o Monafler'.o ex mea 
proprietate , que me obvenit per Cartu- 
lam da partc Imilde con/ugis Ugonis de 
Gandaceto , Maffariciam unam infra 
Curte Gandaceto , loco , qui dicitur Vd- 
lanova , que efl re8a & lahorata per 
Jchannem Galaita . Et infuper addamus 
infra Civitatem Regenfem tabulas duas 
de terra , (j^' foris Civitatem terra ara- 
tcria Seflaria viginti c^ duo . Hanc 
nutem prediSiam terram de jam prefata 
Curte Gandaceto contul! pro remedio a- 
nime mee , feu Guidonis genitoris mei . 
tAddimus eciam in CoUegaria Majfari- 
ciam unam , que efl recia & laborata 
per Vitalera Capriolum . Et fex jugera , 
que laborantur per Petrum de Benedi- 
(?o iir fratrem ejus Felicem . Addinius 
qiwque his pro remedio anime nofl-.e , 
noftrorum (uccefforum per intervcn- 
tum noftium Clericorum feu Laico- 
rum , precatu Ro^^^pnis Clerici per quem 



mClMAOCTAVAl z66 

A ipfa terra detenta fuerat ^ lalorata efl , 
pecia una , fcilicet quinque jugera vd^ 
novem feftaria in loco , qui dicitur sA- 
quaviola: & fecunda pecia terre ifr vi- 
nee jugera duo in loco , qui dicitur xA la 
Trixe: tercia pecia , cujus medietas laho- 
ratur per predtBttm Ro^pnem , ^ alia 
medietas a parte ipfius per Johannem Bi- 
bum & fuos fratres , & efl feptem jage- 
'B ra & eft feptem feflaria: & quarta , que 
laboratur per ipfum Ro^pnem in loco , qui 
dicitur Gaxata , C^ eft unius jugeris . Et 
tres alias pectas , una juxta viam , que 
appellatur Viacava , <&' alia que eft in 
loco , qui dicitur Albareta , & Solarium 
Ifinbardi , & tertia , que eft juxta ftu- 
men , quod dicitur Taverlo , lij^ iabora- 
tur a parte Rozpnis per Johannem Ds- 
canum , ci^ per Martinum , & Michae- 
lcm , ^ Albericum Liminofos , Ci^ fuos 
confortes , que eft oclo /ugerorum c^ mo- 
dii unitis . Data eft hec terra a nobis 
SanBo Petro in prefentia Johannis Ar- 
chipresbiteri , & Petri Presbiteri Majo- 
ris Scholarum, & Rolandi Presbitcri 
Cuftodis Ecclefle , & Johannis Presbi- 
teri de Ancilla Dei , d^ Iginulfi ncftri 
D fratris , & IjFonis noftri fidelis . Adju- 
ro namque & obteftor tam Impera- 
tores qu^m Reqes, qu^mque Epifco- 
pos, Duces , Marihiones, & Comi- 
tes , omnefque Majorum Senatus &c. 

AHum eft atitem Anno Incamacionis 
Domini noflri Jeju Chrifli MiUefimo Vi- 
geflrno Qfiinto , VIII. Kalendas Maii , 
per Inditions OFIava, Prefulatus Dom- 
ni Iiigoni Epifcopi Secundo . 

Inpo Dei gratia fanJae Motinenfls 
Dei Ecclepae Preful in ho: Deceto a 
me fa&o fpontanea voluntate confirraa- 
vi , atque omnibus Fratribus confirman- 
dum tradidi ci^ precepi . 

Ego Aldbertus Archipreshiter manu 
mea fubfcripfi . 

Ego Martinus Presbiter manu tma 
fubfcripfi . 

Ur- 



B 



257 Al^TlQUIT. 

Urjivertits Diaconus €/" Ji^repofttus 

fubfcripfit . 
Urfevertus .Archidiaconus manu mea 

fuhfcripfi . 
Ego ^lfredus Diaconus manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Lanfrancus . Diaconus mantt mea 

fubfcripfi . 
Ego .Adelbertus Presbiter manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Teutingus Clericus manu mea 

fubfcripfi . 
Ego Johannes Mutinenfis Ecclefie 
Presbiter hoc Infirumentum ex juffione 
Donni Ingoni fanSle Mutinenfis Eccle- 
fiae PrefuHs fcripfi , po/lea roboratum 
comple-vi & dedi . 



Signum Bullae pendentis deperditae . C 



Atque hinc intelligimus, Milites^ 
ideft Nobiles , & Populum , quem Ple- 
bem appellari alibi vidimus , Muti- 
nae conveniffe , quum de gravibus 
Reipublicae negotiis res erat, fuum- 
que confenfum praebuifle publicis de- 
liberationibus : quod effe non levi 
indicio .poflit , antiquis etiam Secu- 
lis viguifle fpecimen aliquod Reipu- 
blicae , feu Senatus , five Communi- 
tatis Civium Mutinenfium . Et quan- 
doquidem antea prodidimus, ejulmo- 
di Civium Univerfitatibus fub Ro- 
manis rerum dominis fuos fundos , 
reditufque proprios non defuifle : a- 
deat. Le£tor Diflcrtationem XLV. de 
affumta a Civitatib. Italic. Reipubl. for- 
ma , ubi produ£\o Diplomate Henri- 
ci L Imperatoris oflendi , Bona Corn- 
munalia Anno MXI\'\ fuiflTe Populo 
Mantuano . Quod ca Civitas pofli- 
debat , opinari non immerito pofl^u- 
mus ne in reliquis quidem Italiae 
Urbibus fuifle defideratum . Plura hanc 
in rem nobis latent , quod antiquae 
Civitatum ac Secularium hominum 



MEDJI AEVI 2(58 

A Chartae pleraeque temporum injuria 
excifae fint, illaefis tantummodo non 
paucis Ecclefiarum monumentis , e 
quibus non fat lucis redundat ad in- 
ftituta ac mores veterum Seculorum 
intime dignofcendos . Veri quoque fi- 
mile eft, nonnullos e minoribus Ur- 
bium Magiftratibus praeter Scabinos 
antea memoratos , Populi fuffragio 
fuifle ele6tos. Nam uti Comites fuum 
fibi Vicecomitem ftatuebant , cui mul- 
tum erat auftoritatis, ita & Populo 
fuifle jus eligendi quofdam ex Rei- 
publicae Magiftratibus opinari licet. 
Ughellius quoque Tomo 4. Ital. Sacr. 
in Epifcop. Cremonenfib. literas ad- 
fcrt ab Henrico IL Augufto circiter 
Annum MXLVIIL cunRo Populo Cre- 
monenfi fcriptas. Et fane ejus Urbis 
Populus ante ejufdem Henrici Re- 
gnum , & vivente adhuc ejus patre 
Conrado T. Augufto , immo & fub 
Henrico I. Imperatore , Landulphum 
Epilcopum luum , munere Comitis 
Cremonae fungentem , led fuperbiae 
facibus incenfum , dejecerant, Civi- 
tatem veterem a fnndamer.tis obruerant , 

D C?^ aliam majorem comra Imperialis ho- 
noris flatittn aedificarant , ut ipft %/iu- 
gufto refiflerent . Quae omnia Conra- 
dus I. recenfet in Diplomate per U- 
ghellium nuper memoratum edito . 
Atque heic nolo mihi eiabatur e ma- 
nibus Diploma Caroli Craffi , Pa- 
piae , ,Anno ah Incamatione Dornini O- 
dingentcfimo O logefimo , XII. Kalendas 
^priiis , Inditione XIII. fcriptum : 
quo idem Rex Germaniae ac Italiae, 
poftea Imperator , jura omnia Am- 
brofiano Mediolanenfi Coenobio con- 
firmat, atque alia addit. Protulit il- 
lud Puricellius in Alonument. Bafi- 
lic. Ambrofian. num. 131. Sed fru- 
ftra illud pertinere opinatur ad An- 
num Chrifti DCCCLXXXI. Ibi haec 
habet Crafl"us : NuUus Jcilicet Epifco- 

pus , 



2<^p DISSERTATIO 

pus , tArchtepifcoptts , Dux Marchio vel 
Communhas , aliquam moleftiam ei Mo- 
nafterio inferat . Hj«c fane Communi- 
tatis mentio innuere videtur , Anno 
Chrifti DCCCLXXX. fuiffe Medio- 
lani , aliilque in Urbibus , Civium 
Corpus , cui auftoritas non deeflet , 
quando Communitas numeratur cum 
JEpifcopis , Ducibus , ac Marchionibus , 
qui Drocul dubio poteftate multa frue- 
b?ntur , ac Populum regebant . Ve- 
rum adeo oeregrinum ac infolens mi- 
hi videtur eo in monumento Commu- 
nitatts nomen , ut potius fufpicer , 
vel Comes nro Communitas efle legen- 
dum, vel Diploma ipfum inter fup- 
pofiticias Chartas effe referendum . 
Occurrunt illic & alia , quae fufpi- 
cionem falfi ( ne gravius loquar) le- 
genti ingerunt, cujufmodi funt .Ana- 
thematts denuntiatio, qua carere fo- 
lent Diplomata Regum & AuguRo- 
rum * & Signum Domni ^nfpranai 
Cancellarii , c^ Gttidonis Epijcopi , ci^ 
Bofoni : quae omnia fub una linea 
referurtur . Subfcribunt & al'i Epi- 
fcopi , & Rifus Cardinalis , & Fstrus 
Vicecomes . At iiiz abhorrent a riti- 



DECIMAOCTAVA. 270 

iA bus Cancellariae Imperatorum & Re- 
gum praefertim illius temporis. Et 
Guido Epifcopus Papienfis , tabulis iis 
fubfcrihens, ignotus fuit praeceden- 
tibus rerum Ticinenfium Scriptori- 
bus. Sunt & alia , quae omitto. Ce- 
terum non difTimulabo, apud Mar- 
culfum Auftorem , ut creditur , Sae- 
culi Septimi , Formulam Septimam 
B hifce verbis effe conceptam : Piiffmo 
ac praecellentifftmo Domno illo Regi Com- 
mune iUius , fcilicet Civitatis . Ibi au- 
tem poflulat Populus fuccefforem E- 
pifcopi defunB;i. At iftis verbis ni- 
hil aliud fignificari videtur nifi quod 
fupra vidimus , Ordo & Plebs Civita- 
tum , quibus jus erat in eleftione E- 
pifcoporum . Sed an & in regimine 
civili aucloritatis aliquid fuerit , in- 
certum efl:. Solicite tamen adnotan- 
dus locus ( fi tamen ita Marculfus 
fcripfit, quum Bignonius ita legen- 
dum cenfuerit) ut intelligamus , mul- 
t.i vetuflate niti nomen Communis . 
Atque haftenus a me congefta con- 
jungenda erunt cum iis, quae in 
praedifta DifTertat. XLV. de affumta 
Relpiib. forma infra Le£ior accipiet . 



EXCER- 




X C E R P T A 

HISTO RIC A 

EX COMMENTARHS MStis 

BENEVENUTI DE IMOLA 

IN COMOEDIAM DANTIS. 

Ab eo circiter Annum Chrifti MCCCLXXVI. compofitis, 

E T 

IN ESTENSI BIBLIOTHECA 

ADSERVATIS. 



Tom. IIL S m 



175 



IN EXCERPTA 

EX COMMENTARIIS MStis 

BENEVENUTI IMOLENSIS 

PRAEFATIO 

LUDOVICI ANTONII 

M U R A T O R I I. 



«^ jfeEbS j^w kiia i aBjJi* 




Ui rr.ores hominum , qui ritus in Ifalia vigus- 
rinfy dv.m barharica Secula fluebanf^ mihi po- 
tijfiinutn in koc Opsre invefiigandiim propofui . 
Nnlto atitem ex Libro tantum lucis iti eiufmo- 
di infjuifitione fpsrare P^JJis^ quantum ea injl- 
I gni Dantis Aldigherii PocmatCy ftve Comoedii 
jj Italica y fcripta ante annos quadringentos & ul- 
U\ tra , Verhm qnae ibi metro conclufa funt , at- 
^^^ que ad illius temporis homines , & res gcfias 
pertinent ^ ita interdum tefiebris circumclufa fe exhibent nobis ^ tara fs- 
ro natis ^ ut nif\ Interpretes opsm frant^ coscutiamiis ad non pauca ne- 
cejfe fit. Neque defunt^ qui amplfjjimts Commentariis jamdiu fe contu- 
lere ad illuflYandum nobilc Philofophi bujus Pc'^tae Opus : vidslicet Ber- 
nardinus Daniellus, Chridophoru? Landinus, & Alexander Velluteilus, 
eorumque Libri non femel ex officinis t/pographicis publscum in diem 
prodiere . Alios ante fe eodem munere funElos , ider/i Landinus in Prae- 
fatione cemmemorat . Plures etiam., atque adeo omncs Dantis Interpretes 
Ytcenfuit Clarifs. Vir, Apoflclus Zsnas Tom, VI. Diarii Literaf. Ital. pag, 

S 2 183. 



275 

183. Praeterea circumfertur Commsfitariut Italicus in ejufdem AUtgbe- 

rii Poema, Anno Chrijii MCCCCLXXF/l. t/pis Venciclini Spirenfts 

Venetiis imprsjfus ^ (y B^nevenuto Imolenfi tributus: cu/us etiam au- 

Boritate non femel uft funt Acaclemici Crufcani in Vocabulario Italicae 

Linguae . At jamdudum praefenferunt eruditi Viri ^ falfo titulo quaefi- 

tum faijfe honorem ejufmodi Commentario , quippe cu/us minime aufior 

fuit Bcnevenutus ^ fed alter ^ qui fortaffts ex Benevniuti labore profe- 

ctt . Porro illud certiffimum f/?, B^nsvenutum reliquijfe pofi fe ampltf- 

fimum Latinum Commentari'^m in univerfum Dantis Poema ; e/ufque 

y exemplum in membranis fcriptum adfervari in Efienft Bibliotheca^ uti 

V & in Ambroftana ^ <& Florentina. Alibi quoque reperiri mihi perfua- 

( fum efl. Praetcr:ui dubitari vix pctcfl ^ quin Benevenutus y u(i ceteris 

Dantis Interprstibus antiquitate , ira & erudstione praeiverit . Immo 

quae nuper laudati Scriptores congrjfere ., ut Aldigheriano Poemati lu- 

cem adferrent ^ omnia fere delibata fuere ex ejufdem Benevenuti Ccm- 

mentariis MStis , quamquam fatentem neminem habeamus , fe illius fcri' 

nia expilajfe. 

/ Neque Benevenuto difficile fuit explicare ^ quae olim videbantur ^ 

ecque magis videri abfirufa poffunt temporihus nofiris in Poemate Dan- 

tis. Is enim eodem Seculo floruit^ quo fD' ipfe Dantes. Patria illi fuif 

Forum Cornelii^ nunc imola. Pater Magnus Compagnu'; , qui in ea 

] Urbe ^ ut is ait ad Cant. XV. Paradift^ legit tam laudabiliter , qukai 

utiliter juxta habitationem Ltti de Alidoriis. Fortaffts tlltus pater ap- 

pellatus ^ notufque fuit ex agnominc Magna- Compagno ; nam Familia 

de Rambaldis Benevenuto tribuitur . Philofophine ^ alitfque Artibus & 

Scientiis operam dedit^ praefertim Bononiae ^ ubi ipfe tefiatur^ fe per 

decennium fuijfe verfatum . Hifioriae vero potiffimum fiudutt , cu'/us e- 

tiam fpecimen ad pcfteros tranfmift ^ hoc efi ^ Libelhim ^ AugufTalis ti- 

tulo donatum^ quod Romanorum Caefarum catalogum ^ & vitae compen- 

dium compleBatur ufque ad Vincislaum , fuo tempore regnantem . Edi- 

tum fuit Opufculum ifiud Argentorati Anno Chrifii MDLV. Vifitur e- 

tiam inter Opera Francifci Petrarchae ^ cui perperam a nonnullts trihu- 

lum fuit . Eumdcm quoque Libellum in Tomum II. Germanicarum Rc- 

rum intulit Marquardus Freherus Anno MDC/I. Singulari fiudio cole- 

bat Benevenutus Principes Atejiinos Ferrariae ac Mutinae dominantts ; 

inter quorum praerogativas Literarum ac Literatorum amor pofirema nun' 

quam fuit : ac propterea Nicolao II. Marchioni Opufculum hoc dicatum 

voluit. illud autem manu exaratum fervat non tantum Efienfs^ fed & 

'Arnbrofiana Bibliotheca cum hocce titulo : Auguftalis Libellus Clariffirai 

Hifto- 



277 
HJftorici Bsnevenuti de Rambaldis de Ymola ad nobilKTimum lilu- 
ftrem Marchionem Ferrariae, Kalendis Januariis novo advenrante An- 
no ChriRi M-l!erimo Trecentelimo Oilogefimo Sexto : a Julio Gaefa- 
re ad Vincislaum ufque Imperacorem Garoli filium , Auguftorum Vi- 
tara breviter fcribit . Editionem Freherianr.m conruli ego cum EJienfi 
Codice , (Sf in mubis vitiatam av.t mancam reperi . ^are Opufculum 
ipfttm fuae refiitutum integritati , inter Scriptores Rerum Italicarum 
vv.rfus evulpare decreveram . At qucndoquidem non unam habemus e/u- 
fdem editionem^ ac praetsrea nullum aut exiguum emolumentum erudito 
bomtni inde fperandum efl ^ confdium hoc tandem abjeci. Porro ex di- 
His jam habesy quo tempore Benevenutus fiorucrity hoc eft Anno Chri- 
fii MCCCLXXXVl. Sed longe antea ejus fama increbueraty atque haec 
illi peperit ar^nm animi con/unflionem cum Francifco Petrarcha^ cele- 
bcrrimo aevi fui vlro , quem conRat e vivis fublatum Anno MCCC- 
LXXiV. Vide e/ufdem Petrarchae Epifiolam XL Lib. 14. Rer. Seni- 
liu}» ^ fcriptam Banevenuto Imolenfi Rhetori fuo, ubi de Poetis probis 
& improbis difputat. Is etiam Cant. XVIIL Infern. auBor ejt y ad Ro- 
manum fubilaeum fe fuiffe profeHum Anno MCCCL. 

Otiod tamen prae ceteris animadvertendum efl ^ fingulari familiari- 
tate conjunSius fuit Benevenutus mfter cum Johanne Boccaccio , clarifft- 
nio Scriptore Seculi Decimiquarti , cui tanthm dcbet Italica Lingua . 
Hunc ille Magiflrum fuum appellare confuevit . Ad Cant. L bifern. 
ait : Dum femel portaretur quidam Pardus per Givitatem Florentiae, 
pueri currentes clamabant: Vide Lonzam , ut mihi narrabat fuaviffi- 
mus Boccaccius de Certaldo . Sed praecipue de illo mehtionem facit ad 
Cant. XVI. verf. ^6. Paradif in haec verba fcribens : Temporibus mo- 
. dernis floruit Boccaccius de Gertaldo , qui fuavitate fuae fapientiae & 
1 eloquentiae reddidit ipfum locum Gerialdi celebrem & famofum . Hic 
fiquidem Johannes Boccaccius, verius Bacca aurea^ venerabilis Praece- 
ptor meus, diligentiffimus cultor & familiarrfTimus nofiri Au6^orIs, ibi 
pulcra Opera edidit . Praecipue edidit unum Librum magnum & uti- 
lem de Gafibus virorura illuftrium. Item Libellum de mulieribus cla- 
ris. Item Librum de Fluminibus, & Librum Bucolicorum &c. ^mm 
tradit Bsnevenutus., Boccaccium fuiffe diligentifTimum cultorem & fa- 
milat-ifTimum noflri Au£lcris , idefi Dantis., ne puta^ inter eofdem in- 
tercrfftjfe amicitiam , aut fludiorum communionem , Boccaccius enim natus 
dicitur Anno Chrifii MCCCXllL Dantes verh Anno MCCCXXL na- 
turae debitum folvif y ac propterea puer «e illum quidem vidijfe a»t au- 
dijfe potuit , O' praecipue eaulem , 6" Ravemtae fedentem , ubi vitam 

cum 



cum morte commv.tavit . Itae^ue hifce verbis tantummodo Boccaccius mul- 
tum Operae pofuijfe dicitur in legenda & explicanda Dantis Comoedia, 
Immo (y in eam fcribere Commentarium aggv.jfus fucrat , quem tamen 
vltra primum Cantum minime produxit , Tanto autem Praeceptore & a- 
mico ufus Benevenutus , nil mirum , f fupra ceteioi. po/i /e natos aptus 
fuit ad iuterpretanda plurima ^ quae Dnntes brevibus innuit ^ O* luce in- 
digebant . Ad quod opus etiam adhibuit Jnrerpres eruditus ^ quotquot po- 
tuit ., Libros j e quibus hofce duntasat commcmoraboy barbaricorum tem- 
porum Scriptores : neque enim refrt vetujltjftmos quoque recenfere , fa- 
tis nempe notos, Djni Gonnpagni Htjioria^ quam primus ego edidi in 
„ Tom. IX. Rer. Italicarum , laudatur a Benevenuto ad Cant. FIII. in- 

i ferni. Albertini Mufatti Tragoedia Lcerinis^ edi/a J me 2~om. X. Re- 
rum Itr.Ucarum. Ricobaldi Ferrarienfis Chronicon, quod evulgavi Tom. 
IX. Rerum earumdem . Pecri de Vineis Epifiolae ^ fed fuppofiticiae . 
ehronica Pvavennae, Genuae, Vcnetiaruoi , (D' NeapoUs, qucrum Au- 
iiores nobis minime detexit, Boccaccii Liber de Montibus & Flumini- 
bus, De Vita ac Moribus Dantis. Decameron y & alii , de quibus fu- 
pra. Guidonis Bonati Opera Ajirologica Mich«elis Scoti Ajivologi., quo 
ufus ejl Fridericus II. Augu/ius, Liber de Ajlyologia. Godefndi Viter- 
bienfis Pantheon , imprejfum Tcm, VJi Rer. Italicarum . Gerii Arreti- 
ci Satyra contra mulieres Tufcas. Guitonis Arretini Liher Kbythmo- 
rum vulgarium. Joachimi Abbatis Caiabri Liber Prophetiarum de Pa- 
^ pis. Hubaldi de Aguglione Libcr dc Guelphis (7 CibtUinis. Dclendum 

") efi ., Librum hunc jamdiu excidijfey vel alicubi ujqus adhuc delitejcere. 
Bruneti Laiini Thefaurus Hi/ioricus . Dantis Aldigherii Liber quoque 
de Monarcbia : ejufque Literae ad Henricum Vt. Augv/lum . 

Porro Commentarii ha^enus memorati^ quorum auHor Benevenutus 
Imolsnjis , manu/cripti in tnembranis in fcl. adfervantur in Bibliotheca 
Serenifftmi Ducis Mutinae . In calce legitur : Explicit Commentuaa 
Magiltri Benevenuti de Iraola fuper Dantem Allegherii de Florentia, 
MGGCVIII. ultimo Augufti. Haec tempus indicant ^ quo Librarius ad 
wnbilicum perduait Libritm ., fpiffmn fane Opus ^ quod perpctua inter- 
pretatione textum Dantis profequatur. Inde vero e.-icerpfi ^ quae nunc 
publici juris facio. Et cur non integrum Librum? quifquam petat . In- 
/iituti prcfeSlb mei non erat LeBoribus propinare heic tam immanem co- 
piam rerum Grammaticalium , & Fabularum Ethnicarum , five tot Ro- 
manae aut Graecae Hifloriae monumenta jam ncta , quibus Benevenutt 
Opus abundat. ^i haec omnia ftit .^ & gratiam univsrjae Reipublicae 
Literariae initururn fs fperat , edito integro Scriptoris hujus Commenta- 

rio , 



2-79 
rio , provinctam hanc aggrediatur , quam ei liberam lubem reltnquo . 
Mihi placuit , ea tantummodo feligere , quae ad mores , ad ritus , ad 
Hifioriam Seculi praefertim Decimi tertii & fubfequentis pertinent a- 
pud Bcnevenutum y & ea LeBorum oculis unico veluti obtutu conftde- 
randa exhibere ^ utpote quae obleBationem parere pojfe legentibus mibt 
creduntur y & certe ufui non mediocri ejje pojfunt amatoribus barbari- 
cae Eruditionis . Simul autem ex hoc fpecimine palam fiet ^ quid fen- 
tiendum f\t de recentioribus Dantis Interpretibus , qui aut h pennis Be- 
nevenuti , diffimulato ejus nomine , fibi laudem quaejierunt , aut e/us 
luce defiituti , fumferunt illufirandam egregii Poetae Comoediam . Deni- 
que fatis haec erunt ^ ut intelligas ^ quare Leander Albertus Ordtnis 
Praedicatorum , in Italiae defcriptione , ubi de Imola verba facit , inter 
illuftres illius Vrbis Scriptores appellarit Benvenuto digniflimo Filofofo 
e Poeta , il quale chioio le Gomedie di Dante, ove dimoftra non 
meno ingegno che dottrina . 




«^ 



EXGER- 



EXCERPTA HISTORICA 

EX eOMMENTARIIS 

BENEVENUTI DE IMOLA 

SUPER DANTIS POETAE COMOEDIAS, 

DESUMTA EX GODICE MSto 

BiBLIOTHECAE ESTENSIS. 

Incipit Commentum Magiftri Benevenuti de Imola fuper Infernum Dantis dc 

Aidigheriis de Florentia Poetae . Et primo Epitaphium Dantis. 

Secundo Origo Dominorum Marchionum Eflenfium . 

Jura Monarchtae , Superos Phlegetonta lacufque 
Luflrando cecini , •uoluerunt Fata quoufqiie. 
Sed quia pars ceffit , tnelioribus hojpita caflris 
,Au£loremque fuum reddit felicior aflris , " 
Heic claudor Dantes , patriis extorris ab oris , 
Quem genuit parvi Florcntia mater amoris . 

Heic nitet Eflenfis Nicolaus laude fub ifla , 
Gloria Magnatum , Generis fulgore ferenus , 
Sed virtute magis ccrta fuperare regentes , 
Quos fua fuhlimis vincit clementia morum , 
Q^ta decus eximlum fimilem non comperit ufquam 
Italicos inter Proceres , Dominofque Potentes . 



Uoniam , praecla- 
riflime Princeps, 
teftante Philolb- 
pho in fua Poc- 
tria , jucundiffi- 
ma Ars Poetica 
ab ipfis Naturae 
principiis ab om- 
ni nobilitate manarit , cujus opera 
efficitur , ut IUuftriffimorum Viro- 
rum virtus extinfta , fiat perpetuo 
rediviva tubae Pocticae praeconio , 
totum praedicata per Orbem ; Ciijus 
Tom. III. 




B 



ope nunc egent liluflrium tuoruia 

fafta Majorum , jam in tempore fe- 

re fcpulta penuria Poctarum , quo- 

rum copia ( proh dolor?) aetate no- 

ftra rarior eft: Phoenice; Phoenix fi- 

quidem unica in Orbe , & unica in 

regione reperiri dicitur a magnis Sa- 

pientibus, lic^t nobis ignota ; Pceta 

vero hac tempeftate nuUus ufquam 

agnofcitur. Tuorum inquam inclyta 

gefta omnis eximius Vates materiam 

habet uberrimam. Ut enim perftrin- 

gam plurima paucis , ./^^o Primus in-. 

T clvtus 



285 BENFENUT 

clytus oHm Princeps, forma corpo- 
ris, animique virtute praepoUens , 
primus feraciffimae Ferrayiae Princi- 
patum adeptus ; antiquifiimae Man- 
tuae , quae Marone Latinorum cla- 
riffimorum gaudet alumno, Proteftor 
egregius* nobilis Veronae regimen fi- 
bi fponte collatum, fed mox vi & 
fraude hoftium injufle extortum , ju- 
fta ira 5c indignatione fremens , e- 
queftri Marte coUatis iignis, infeftis 
partibus debellatis , tam prudenter , 
quam potenter refumfit amiffum , u- 
hi egrcgiorum operum & vitae fi- 
nem feliciter pofuit . .Aldrovandimts 
ejus primogenitus , magnanimus ado- 
lefcens , Marchionatus A,t:onae titulum 
promeruit , militantis Ecdefiae ho- 
ftibus triumphatis , in ipfo liore ju- 
ventutis extinflus, decus inCgne Vir- 
tutis , & cximiae Pietatis. ^zp Se- 
cundus ejufdera Primi Azonis fillus , 
vir ftrenuus bello , prudens confilio , 
Romanae propugnator Ecclefiae, ve- 
lut olim Romanae libertatis divinus 
ille Scipio vi£lor Hannibalis, domi- 
tor Carthaginis , Iraliae liberator , 
tremendas vires infolentiffimi Fride- 
rici Secundi (qui non minus trigin- 
ta annorum curriculo Romanam af- 
flixit Ecclefiam, quhm olim Martius 
Hannibal Romanam Rempublicam fex- 
decim annorum fpatio , cupidiffime 
laceffivit) apud Viftoriam viftor ar- 
mipotens pro raagna parte confre- 
git. Quo Principe Friderico pofl Ca- 
rolum Magnum nemo major , aut 
formidolofior Romanum Imperium te- 
nuit . Nec minori virtute & felici- 
tate hic excelfus Azo cruentam lu- 
perbiam Ecellini praefato Friderico 
foederati , qui ut olim Dionyfius fe- 
rox Siciliam , ita Marchiam Tarvi- 
finam , omnium fuppliciorum genere 
labefecit tortor iniquus , pro maxi- 
ma parte delevit , poteati Patavio 



1 

A' 



B 



C 



D 



lAiOLENSlS 284 

fibi prius ereptoj Deinde apud Ab- 
duatn Tyranno laeviffimo firato , & 
cum omnium exultatione juflorum, 
mortis ergaftulo mancipato, in quo 
infelicem animam , fi fides eft, patri 
Diabolo, ex cujus ftirpe creditur cr- 
tus, reddidit aeternaiiter cruciandam . 
Opir^o Primus natus ex Raynaldo , di- 
6li Azonis II. filio , mortuo in Se- 
cundi carcere Friderici , cujus altani 
potentiam nec Germania capiebat , 
nec toler.4)at Ifalia , non contentus 
animofam virtutem fuam intra Padi 
clauftra & Adriae litora coarctari , 
ad Reginm Lepidtim , My.tinamrjue bel- 
lacem , fuae dexterae potentiam ex- 
tendit, utriufque Urbis potitus im- 
perio. Ciroli I. veteris contra Man- 
fredum Friderici natum , non minus 
patre infeftum Ecclefiae , incitator & 
adjutor exftitit ad illius meritum 
debitumque triumphum. ^t^o Tertius 
praedifti Primi Obizonis filius, ma- 
gnifica multa ftrenue geffit , petitor 
gloriae , contemtor pecuniae , Bono- 
niam opulentam , Parmamque poten- 
tem , variis bellis quaffavit. Hujus A- 
zonis III. ,Aldrovandinus frater egre- 
aius inclytam prolem genuit Raynal- 
dum , qui Ferrariam a Catalanorum 
avidis faucibus liberavit , magna fan- 
guinis madens ultione, & Nicolaum 
fratrem, cujus Tu fers nomen, Vi- 
rorum utique amantiffimum , ex eo- 
rum barbarorum captivitate detraxit. 
Genuit & Opi^^onem patrem tuum , 
praepotentem ac magnificum Domi- 
num Ferrariae , Muttnae , Parmae . 
Quamvis autem illuftris tuorum Proa- 
vorum profapia infigni antiqua ge- 
nerofitate praefulgeat, de cujus ve- 
tufiatis primordialibus initiis memo- 
ria non extat, clariffimorum tamen 
Regum affinitate cumulatius honefta- 
tur. Roberti fcilicet Sereniffimi , pa- 
trum noftrorum temporibus Siciliac 

Regis , 



285 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



285 



Regis , quem , poft Salomoncm , Sa- 
pientiffiinum praedicat conftans opi- 
nio plunmorum: Et Andreae Regis 
Hungariae, cujus uxor Beatrix , pri- 
mi Aldrovandini fiiia , veri beata, 
fi Virtus heroica beatam efficere po- 
teft , mulier animofa , a paterna & 
avifa nobilitate non degener , viro 
fuo Rege fene fato funclo , ex illius 
femine, fuo jam utero tumefcente , 
virilem habitum mutuata , ut tem- 
poris neceffitas fuadebat , cuftodia 
Privigni folerter elusa , in Germa- 
niam commigravit , unde ad primos 
lares & tutior & liberior commeavit. 
Praetereo refcripta Principum , Pri- 
vilegia Pontificum , quibus non ge- 
neri plus eximiae claritatis accre- 
vit . Et ne plura tuorum praedecef- 
forum gefta memoranrla percurram , 
qunmvis Clementia & Liberalitas , 
propria Virtus Principum, quafi he- 
reditaria ipfo jure naturae in Eft^nfi 
Familia femper effulferit, in Te ta- 
nien utraque tota confiuxit , incon- 
vulfe tuo peftori radicata , ut omi- 
ferim ceteras , Aequitatem , Pruden- 
tiam , Modeftiam , Conftantiam , quae 
nec fucceflibus profperis infolefcit , 
nec adverfs hebefcit . Tu fiorentem 
aetatem praeclara morum indole prae- 
fignafti. Robufta vero, ingentibus ce- 
lebrata tropheis , dc vitiorum hofti- 
litate rr.erentius triumphavit , juxta 
praefr.gium tui nominis gloriofi : TSlt- 
colaui namque Vt&of laudahUis inter- 
pretari folet , ut dicitur a quibu- 

de cujus 
rraeftatur bonis 
praemium, reis remifTio faepe, quam- 
quam a quibufdam atrociffimas & 
intolerabiles injurias accepifti , etiam 
a clementiffimis feveriffimas judican- 
das. Ut de te dicere audeam , quod 
de Caeffcre inquit Cicero : NuUa de 
VhtutibtiS tuis yyiajor Mifericordia ejl . 



lciam : O ergo te felicem ! 
magnitudine animi 



B 



D 



Heic te, Clariffime Marchio, mo- 
tum reor, ut illius fulgentiffimi So- 
lis ( Dantem loquor ) cujus perfpi- 
cui ingenii radiis , fuo meritorura 
praevio lucifero , nofter Orbis Itali- 
cus praecipue illuftratur, figmenta e- 
volverem figmentorum integumenta 
elicerem , elucidans etiani obfcura 
variis velata figuris , multiplicibus 
fenfibus involuta latentibus . Heic 
vero namque Hiftorica & Poetica, 
heic Naturalia , & Moralia , heic 
ardua & infima, heic antiqua & no- 
viffima ; heic , ut breviter dicam , 
Divina pariter & Humana compre- 
henduntur . Nec ambigo , quin di- 
verfi diverfa fint di£luri pro animo- 
rum affeflione tam diifona quam di- 
verfa. Quid modo ? Opus ne eft re- 
fpondere vulgarium linguis injurio- 
fis, qui etiam excellentiffimos Lite- 
ratorum ftilos temere carpere non 
verentur? Mihi tamen fuffecerit pe- 
ritiorum , ac Tui acquiefcere votis . 
Cujus praeceptis, tibi prius dile6lus 
quam notus, nequeo contraire. Non 
eft autem propofiti mei in hoc Ope- 
re , omnium Exponentium dicta re- 
fellere , erronea , ridicula, falfa, aat 
faltem aliena , & omnino imperti- 
nentia fa£l:o . Et quum brevis in 
omnibus effe foleam , neceffario forte 
nimius videbor interdum , quoniam 
multa & magna impoffibile eft bre- 
viter explicare. Igitur porrigam ma- ^ 
num trepidam ad tam grande Opus ' 
in nomine San£liffimae & Divinae 
Trinitatis, fic exordiens . 

Et primo quaeratur , quis Libri 
Au£lor. Secundo, quae materia. Ter- 
tio , quae intentio . Quarto , quae 
utilitas. Quinto , cui parti Philofo- 
phiae fupponatur. Sexto quis Libri 
Titulus. Ad primum dico, quod Au- 
flor fuit Dantes Aldigherius Poeta 
Florentinus . Et multis vocabulis de- 
T 2 figna- 



^ 



287 BENFENUTl 

fignatur ; primo enim a vocabulo A 

propriae denominationis Dmtes eft 

vocatus. Er merito, quia nomen eft 

confonans rei. Diaus eft enim Dan- 

tes quafi dans fe ad multa . Dedit 

namque fe univerfaliter ad omnia , 

ut parebit in difcurfu hujus Operis . 

Et omnibus fcientiis operam dedit . 

Et proecipue Poeticae Scientiarum 

deleaiabiJiffimae. Vel di£lus efl: Dan- B 

tes, quafi ^ans Theu, idefl Dei & 

Divinorum notitiam . Nam quum Au- 

ftor ifle in viridiori aetate vacaflet 

Philofophiae naturali & morali in 

Florentia , Bononia, & Padua , in 

niatura aetate jam exul , dedit fe 

Sacrac Theologiae Parifius . Ubi a- 

deo alte emicuit, quod ab aliis vo- 

cabarur Poera, ab aliis Philofophus, C 

ab aliis Theologus . NuIIus autem 

fuit Poe^a , qui Paradifum Poetice 

defcriberet , nifi hic Poera munifi- 

cus , qui de fe ipfo profitetur in fe- 

cundo Cantu Paradifi dicens , Verf. 7. 

L acqua , c^' io prendo , gia mai 
non fi corfe . 
xAldighsrius nomen efi: cognationis . 
Fuit namque Dantes Majorum fan- D 
guine generofus , fcilicet de Aldi- 
gheriis . Quod nomen fuit traftum 
ab Aldigheriis nobilihus de Ferra- 
ria, ut dicetur Cantu XV. Paradifi, 
ubi Auftor introducit quemdam no- 
til«m Militem antiquum praedecef- 
forera fuum dicentem , verf. 137. 

Mia Donna venne a me di Val di 
Pado. 
Conftat autem Ferrariam cfle in Val- 
le Padi . Aldigherii autem defcende- 
runt ex Helifeis, unde idem dicit 
ibidem , Verf I3<5. 

Moronto fu mio frate , C^ Helifeo . 
El dicitur Dantes ^ldigherius , quafi 
alta digerens , vel alia digerens qu^m 
alii Poerae. Nemo umouam Pcera- 
riim (nuUum excipiinus ) habuit tam 



IMOLENSIS i88 

altam phantafiam , aut tam nobilem 
materiam fcivit , vel invenire po- 
tuit , in qua tam eleganter tradit 
cognitionem rerum humanarum & di- 
vinarum, virtutum, & morum fere, 
a£luum humanorum , & aquifibilium 
mundi . Quod autem quidam dicunt 
tAldigherii , S finale lubtrahitur ex 
ufu , & quod alii dicunt >Allagherii , 
corrumpunt omnino vocabulum . Poe- 
ta nomen eft profeffionis &c. 

Florentimis vocabulum eft propriac 
nationis . Argumentura enim fumi- 
tur a patrla Florentia juxta vocabu- 
li allufionem. Florentiffima Urbium 
hunc florem peperit mundo, qui at- 
tulit tantum fru6lum , licet non no- 
verit , fed expulerit a fe, quum e- 
rat in ipfo flore aetatis, fortunae, 
& dignitatis . Unde quemadmodum 
ifte Poeta illuftris in XI. Cant. Fa- 
rad. Verf. 50. Beatum Francifcum ap- 
pellat Solem , & locum originis il- 
lius Orientem , ita ego merirb ipfum 
Dantem dixerim Solem , qui moder- 
nis temporibus illuxit ambulantibus 
in tenebra ignorantiae Poencae fa- 
cultatis ; & Florentiam Orientem , 
quae hunc praeclariffimum Solem e- 
mifit in Mundum . Natus eft autem 
ifte fulgentiffimus fplendor Italicus 
in praefata patria fua , vacante Ro- 
mano Imperio per mortem Friderici 
II. famofi Imperatoris Romanorum , 
Anno falutiferae Incarnationis Uni- 
verfi Regis MCCLXV. Sedente Ur- '^ 
bano Papa IV. Er haec de Au61ore. \ 
Materia five fubjeftum &c. 

^d Cant. I. htferni Verf 31. 
Et ecco qiiafi al cominciar dell erta 
Una Lon-^a leggera e prefla molto j 
Pietas Pardi magis videtur conveni- 
re luxuriae, ut patet ex di£lis, tum 
quia iftud vocabulum Florentinum 
videtur raagis imDortare Pardum quhm 
Eliam fcrani. Unde dum femel por- 

tare- 



2 8p COMMENT. IN 

taretur quidam Pardus per Civita- 
tem Florentiae , pueri currentes cla- 
mabant : f^ide Lenx^am ; ut mihi nar- 
rabat fuaviffimus Boccatius de Cer- 
taldo . 

In Cant. II. Infern! , Verf, 8. 
O mente , che fcrivejii cib , cF i' vidi . 
Tria Au£tor invocat fidenter in fuum 
fubfidium . Fuit fiquidem ipfe Au- 
clor mirae capacitatis & perfpicui 
intelle£tus , & altiffimi ingenii , & 
fubtilis inventicnis. Cujus animi qua- 
litatem , corporis effigies mirabiliter 
arguebat. Fuit namque hic venera- 
bilis Dantes ftaturae mediocris. Et 
quum ad maturam aetatem pervenif- 
let, ibat aliquantulum curvus. In- 
ceffijs ejus erat gravis & manfuetus. 
' Habitus honeftiffimus, & profeffioni 
\ fuae conveniens . Vultu longo, nafo 
' aquilino , oculis groffiufculis , maxil- 
lis grandibus , labro inferiore majo- 
•; re, colore fufco , capillis & barba 
denfis & nigris & crifpis, facie fem- 
per melancolicus, meditabundus fpe- 
culabatur . Accidit ergo femel in 
nobili Civitate Veronae , jam fua 
fama vulgata, & Inferno per eum 
defcripto publicato , dum tranfiret 
per unam viam , ubi erant multae 
Dominae congregatae , quod dixit 
una earum voce Tubmifla, ita tamen 
ut audiretur : Vide illum , qut ■vadit 
in Infevnum , c^ revertitur inde , quum 
fibi placet , & reportat adhuc ncva de 
iis , qui iti fitnt , Cui refpondit alia : 
Verum dicis , Nonne vides quomodo ha- 
bet barham crifpam propter calorem , d^ 
ftifcum colorem propter fmum , qui efl 
ibi ? De quo Dantes rifit, lic^t raro 
vel numqusm ridere foleret. De cu- 
jus Vita varia & fortuna diverfa , 
iicut ipfe faepe in hoc Libro fcri- 
bit, dicetur alibi fuis locis. 
x/fd Verf, lo. 
Incomincsai : Focta , ihe mi guldi &c. 



DANTIS COMOED. 2^,0 

'A Auftor videns liberalia ftudia, pc- 
I I tiffime Poetica, efTe deferta a Prin- 
I ! cipibus & Nobilibus , qui principa- 
; liter folebant in Poeticis deleftari , 
& ob hoc Opera Virgilii , quibus 
Opera Poetica folebant olim intitu- 
lari , & Opera aliorum excellentium 
Poetarum , jacere ne^le^ta & de^pe- 
£la, cautius & prudentius fe redu- 
B xit ad ftilum vulgarem, quum jam 
literaliter incepilTet fic : 

Ultima Regna canam fiitido conteymi- 
na Mundo, 

Spiritibus quae lata patent , quae 
praemia folvunt 

Pro Kjeritis culque fuis y <^c. 
Alii aliter , & multi communiter 
dicunt , quod Au£lor cognovit fli- 
lum fuum literalem non attingere 
ad tam arduum thema ; quod & ego 
crederem , nifi me moveret auftori- 
tas noviffimi Poetae Petrarchae, qui 
loquens de Dante, fcribit ad vene- 
rabilem Praeceptorem meum Bocca- 
tium de Certaldo : Magna mihi de 
ejus Ingenio opinio efi , potuiffe eum 
omnia , quibus intendiffet , 
v4d Cant, III. Inferni , Verf. 58. & feqq. 

Pofcia cF io V ebbi alcun ricono- 
fciuto , 

Guardai , e vidi V ombra di Colui , 

Che fece per vHtate '/ gran rific.to , 
Ad propofitum dicit Au£tor , quod 
ex omnibus ipfis elegit & recogno- 
vit animam unius, qui ex vilitate 
fecit maximam renuntiationem . Sed 
quis fuerit ifte magnus triftis, certe 
communis & vulgaris fere omnium 
opinio efte videtur , quod Au£lor 
nofter heic loquatur de Coeleftino 
V, qui vocatus eft Frater Petrus de 
Morono. Quod multipliciter probari 
videtur. Primo quidem neceftario vi- 
dentur arguere, quae Au£lor dicit : 
11 gran rtfiuto , Et fic antonomaftice 
videtur debere intelHgi de Papatu. 

Certum 



D 



J^^./^ 




x./--K7ryty4^^. 



2pi _ BENFENUT 

CerTnm enira eft, quod in Mundo 
Chrifliano nulla eft major dignitas 
Maximo Pontificio . Praeterea di- 
cunt, quod Coeleflinus plus poterat 
promereri in labore & cura anima- 
rum , quam in quiete & otio ere- 
mi. Unde Petrus Apoftolus dixit : 
Lakoravi , non fruBificavt . Ita quod 
fufficiebat bono animo laborare , li- 
c^t non multum proficeret . Praete- 
rea dicunt , quod, quantumcumque 
forte Coeleftinus fecerit hanc maxi- 
mam renuntiationem bono & puro 
animo , tamen reputatum fuit fibi 
generaliter ad maximam vilitatem . 
Quod negari non poteft. Sed brevi- 
ter, quidquid dicatur, mihi videtur, 
cuod Auflor nullo modo loquatur 
pec loqui poflit de Coeleftino. Pri- 
mo quia lic^t Coeleftinus fecerit 
maximam renuntiationem , non ta- 
men ex vilitate fecit, immo ex ma- 
gnanimitate. Fuit enim Coeleflinus, 
li verum loqui volumus, ver^ ma- 
gnanimus ante Papatum. , in Papa- 
tu , & poft Papatum . Ante Papa- 
tum , quia ftatim audita elertione 
fua, conatus eft fugere cum uno Di- 
fcipulo fuo , nomine Roberto, juve- 
ne Salentino . Sed ex improvifo cir- 
cumventus fubira multitudine Popu- 
li , non potuit efficere , quod opta- 
bat. Fuit etiam magnanimus in Pa- 
patu . Nam quamvis pofitus effet in 
fummo culmine dignitafis, intra am- 
plum & Papale Palatium , fecit fibi 
ar£lam & eremiticam camerulam , in 
qua per fingulos dies certa hora va- 
cahat dulci otio fanftae contempla- 
tionis, ubi loquebatur tum Deo, in- 
ter tot laboriofos & armatos ftrepi- 
tus hcminum, ita quod vixit humi- 
lis in alto , folitarius inter turbas , 
& inter divitias pauper fuit* & tan- 
to magnanimior, quanto renuntiario 
major. Petrus fiquidem Chrifti pri- 



I IMOLENSIS 2P2 

A mus Vicarius reliquit naviculam par- 
vam & paupercm. Hic vero Petri 
fucceffor, Petri navim maximam & 
ditiffimam dimifit ; & maxime eo 
tempore, quo erat in maximo pre- 
tio, quando fcilicet magna ambitio- 
ne ab omnibus petebatur . Ideo feli- 
cius fibi ceffit, quam Bonifacio , qui 
onus iftud tanto ftudio quaefivit, fub 

B quo tamen erat infeliciter moriturus. 
Cognolcebat enim Vir fan£\us Coe- 
leftinus fe inhabilem & inutilem of- 
ficio , quod divinitus acceperat, tum 
quia erat inexpertus & ignarus ne- 
gotiorum Seculi , affuetus diu con- 
templationi, in fylvis non in Urbi- 
bus : tum quia fruftra fperabat pofTe 
facere frutlum Ecclefiae Dei , quuni 

C videret illos Cardinales incorrigibi- 
les , infatiabiles , non pofle revocari S 
a Simoniis, & aliis cupiditatibus , * 
quibus totum animum intenderant. 
Poft Papatum magnanimiffmius fuit. 
Nam depofita Papali dignitate, qua- 
li quadam graviffima farcina, prifti- 
nam lolitudinem tam avide repete- 
bat , ut videretur captivus ab hoftili 
carcere liberatus . Sicut enim narra- 

£) verunt , qui eum viderunt , tanto 
gaudio Sc laetitia '-ecedebat, ut non 
videretur fubtraxiffe humerum blan- 
do oneri , fed cervicem minaci fecu- 
ri. Nec mirum . Sciebat enim quo 
redibat* nec ignorabat , unde rece- 
deret . Recedebat enim ab Inferno 
viventium, & redibat ad Paradifum 
viventium • nifi fibi ohftitifiet aftu- 
tia Bonifacii , qui illum captum re- 
traxit , & retrufit in carcerem fub 
firnia cuftodia. Ubi fi locum muta- 
vit, ncn tamen animum. Cujus mor- 
tui anima afcendens in Coelum ap- 
paruit Roberto Difcipulo fuo fupe- 
rius memorato , & ei perfuafit, ut 
in fanfta folitudine perfeveraret u- 
fque in finem , ficut a principio 

voluerat 



'1 



29 5 COMMENT. IN 

voluerat eutn fecjui , quando prius 
tra£lus fuerat ad Papatum. Et bre- 
viter. Ejus fama diffufa per totam 
Italiam , & ejufdem Ordo tranfcen- 
dit Alpes , multift]ue Conventibus 
fuorum Fratrum reli£tis, multis cla- 
ruit miraculis ,• propter quae merita 
dignus exflitit San£lorum catalogo 
numerari. Patet ergo ex his diSlis , 
quod non fit ftandum opinioni vul- 
gi . Nam vanae voces vulgi non funt 
audiendae . Nec Vir fapientiffimus 
Dantes credendus eft, Virum fan6lif- 
fimum damnaflTe ad opinionem vuli^i 
ignari. Quis erno fuerit ifte triftiffi- 
mus, dico brevius , fecundlim judi- 
cium meliorum , quod fuit Elau. I- 
fte enim fecit raagnam refutationem , 
quando renuntiavit omnia primoge- 
nita fua fratri Jacob, &c. Si tamen 
quis velit omnino refiftere & dicere , 
Auftorem intellexifte de Coeleftino, 
audebo dicere ( nifi temerarius vi- 
dear ) quod honeftius & fanclius de 
viro vili & voraci, qu^m de fanflo 
& animofo , loquutus fuerit . Et ta- 
men pro excufatione Au6loris dicam , 
quod nondum erat fibi nota San£l:i- 
tas hominis. Fecerat enim Coelefti- 
nus renuntiationem recentem forte 
per biennium , antequam Au£lor ifta 
defcripferit , & nondum erat canoni- 
zatus. Nam Coeleftinus poftea cano- 
nizatus fuit a Clemente Papa V. fub 
Anno Domini MCCCXIIL Praete- 
rea Auftor erat iratus Bonifacio , 
au£\ori exilii & expulfionis ejus . 
Qui Coeleftinus donaverat fponte ipfi 
Bonifacio fummum Pontificatum . Un- 
de Au£^or faepiffime dicit de ipfo 
Bonifacio magna mala, qui de rei 
veritate fuit magnanimus peccator. 
De cujus geftis multa dicent-ur in 
multis locis & Capitulis. 

xA^ Cartt. V, Infer, Verf. j(y. 
Si tojlo come '/ vento a noi li piega . 



DANriS COMOED. 294. 

A Sed ne procedam obfcure in tra£latu 
iftorum duorum fpirituum , eft fcien- 
dum, quod in nobili provincia Ro- 
mandiolae in Civitate Arimini , Jo- 
hannes Scancatus fic denominatus , 
qui erat mirb claudus , filius Domi- 
ni Malateftae Senioris, qui primus 
acquifivit dominium Arimini , vir 
corpore deformis, fed animo audax 

B & ferox , accepit in uxorem Franci- 
fcam filiam Domini Guidonis Vete- 
ris de Polenta , Domini Ravennae, 
Dominam pulcram corpore & va- 
gam . In ifiam exarfit Paulus frater 
di£ti Johannis , homo corpore pul- 
cher & politus , deditus magis otio 
quam labori . Quum ergo di£li Pau- 
lus & Francifca converiarentur fimul 
fine fufpicione tamquam cognati , le- 
gebant femel in camera ipfius Do- 
minae in uno Libro vulgari de Ta- 
bula rotunda , in quo fcriptum erat , 
quod Lanzalottus olim captus eft a- 
more Reginae Ginevrae , & quomo- 
do per mediatum Perficum, fcilicet 
Galaotum Principem Infularum Lon- 
ginquarum, conjuntli funt fimul ad 

D conferendum de amore eorum . Et 
quomodo Lanzalottus virtute iftius 
collationis cognito amorofo igne , fuit 
exofculatus ab ipfa Regina. Quum 
ergo praedi£1:i Paulus .& Francifca 
perveniffent ad diflum paffum , ita 
vis iftius tra£latus vicit ambos, quod 
continuo depofito Libro pervenerunt 
ad ofculum , & ad cetera , quae fe- 
quuntur . Haec autem in brevi fi- 
gnificata Johanni per unum familia- 
rem fuere . Ambos fimul in di£la 
camera, ubi convenerant, maflavit . 
.Ad Cant. VL Infern. Verf. '^'6. & feqq. 
lo ^lt rifpoft . Ciacco il tti affanno i^c. 
Ad hujus rei cognitionem eft prae- 
fciendum , quod Florentia erat in 
majori flore & porenti:) , qu^m um- 
quam fuerit > in MCCC. quo Anno 

Au£lor 



■) 



IP5 llENrENUTl 

Aiiftor nofter incepit iftud opirs Ho- A 

ridum. Sed, ut plerumque fit , res 

fecundae pepererunt dilcordiam . Nam 

tota Civitas divifa eft , primo inter 

Nobiles , fecundo inter Populares , in 

duas Se£las, fcilicet Alborum & Ni- 

grorum . Quas partialitas primo ha- 

buerat originem in Civitate Pidorii 

in domo magna & potenti Cancel- 

lariorum , ficut dicetur infra, Cantu B 

XXXir. Sed cito ifte morbus conta- 

giofus tranfierat Florentiam , & in- 

fecerat totum corpus Civitatis , re- 

pletum malis humoribus . Nam ut 

dicit Valerius , nullum Vhtum finititr 

ibi , ubi oritur. Partis Albae fuit prin- 

cipium & caput quidarn Miles, no- 

mine Verius de Circulis . Erant au- 

tem Circuli tunc tem.poris arrogan- 

tes & fuperbi , tum quod erant val- 

de divites , & potentes, tum quod 

venerant paulo ante a rure ad Civi- 

tatem . Et nuUa erat tunc major 

Societas in Florentia . Partis vero 

Nigrae fuit principium & dux alter 

) Miles nomine Curfius de Donatis , 

qui tempore fuo non habebat parem 

in Italia. Erant Donati Nobiies ab iD 

antiquo , non divites fed fagaces . Cir- 

culi habcbant majorem Se£lam in 

populo, quia videbantur magis fave- 

re Reipublicae* Ideo penes eos qua- 

fi totum erat regimen . Donati au- 

tem mcgis intendcbant ad dominium . 

Sed Bonifacius VIII. volens obviare 

fcandalo, quod parabatur Florentiae, 

mifit pro Domino Verio, & roga- 

vit, quod faceret pacem cum Do- 

mino Curfio , & quod committcrct 

rcm fibi , promitfens fe fa£lurum 

fibi unum Cardinalem , & multas a- 

iias gratias . Verius, licet ali^s pru- 

dens , noluit parere Papae • immo 

dixit , quod non habebat guerram 

<um aliquo. Et fic infefto negotio 

rcverfus eft Fiorentiam . Et, ut bre- 



IMOLENSIS Vp'5 

viter dicam , uno fero ad unum tri- 

pudium Dominarum orta lite inter 

aliquos de utraque parte, fuit ampu- 

tatus nafus uni Recoverino de Cir- 

culis. Et hoc fuit principium magni 

mali. Alia vice Circuli invaferunt 

Dominum Curfium de Donatis , fed 

fuerunt repulfi turpiter . Deinde Cur- 

fius, celebrato confilio cum fuis, de- 

crevit, mittere ad Papam , ut facc- 

ret venire unum de Domo Franciae, 

qui deponeret Circulcs . Quo fcito 

fuit bannitus cum fuis multis fequa- 

cibus , & multi cura eo relegati . 

Bonifacius ergo, procurante Domino 

Curfio, qui femper profequebatur Cu- 

riam , & Domino Gerio de Spinis > 

qui erat Mercator Bonifacii , voca- 

vit Carolura Sine Terra , qui erat 

frater Philippi Pulcri Regis Fran- 

ciae . Qui Philippus paulo poft fecit 

mori iftum Bonifacium • & fecit ve- 

nire iftum Carolum tamquam pacia- 

rium, ut pacificaret Fiorentiam , & 

deinde iret in auxilium Caroli II. 

contra Siciliam • dans fibi intelligere, 

quod faceret ipfum eligi Imperato- 

rem Romanorum , vel faltem Locum- 

tenentem Imperii . Carolus ergo in 

MCCCI. venit Anagniam ad Papam 

Bonifacium cum gentibus equitibus 

D. Francis. Et non intravit Floren- 

tiam propter partialitates praediftas. 

Regentes autem in Florentia , fen- 

tientes Carolum venire, miferunt Le- 

gatos ad eum . Quibus ille refpondit 

benigne , quod veniebat pro bono 

pacis . Intravitque Florentiam cum 

gente inermi, oc receptus fuit cum 

magno honore . Pofl paucos dies vo- 

luit dominium, & poteftatem paci- 

ficandi Cives . Et continuo convo- 

catis Prioribus & Nobilibus, & mul- 

titudine Populi , juravit confervare 

Civitatem in bono & pacifico fta- 

tuj & continuo contrarium fecit de 

COH- 



«97 



COMJIIENT. IN DANTJS COMOED, 



2p 



8 



confilio Domini Mufatti Francefii , 
Militis Florentini, qui vencrat fem- 
per fecum de Francia in Italiam , 
& fuis expenfis conduxerat eum , & 
corruperat magnis donis & denariis, 
quia erat pecuniofiffimus in partibus 
Galliae . Ante crgo quam revertere- 
tur domum , Carolus fecit armari 
gentem fuam , & introduxit Domi- 
num Curfium de Donatis cum ali- 
quot amicis fuis. Tunc quidam Do- 
minus Schiatta de Cancellerii? , Ca- 
pitaneus FJorentiae, cum CCC. e- 
quitibus , ofFerebat fe Prioribus & 
Circulis ire ad capicrdum Dominum 
Curfium . Sed Dominus Verius di- 
xit : Permitte tanthm tpfum venire . 
Confidebat enim in favore & furore 
Populi . Populus autem erat fine ca- 
pite totus territus . Et breviter: Cur- 
fius fine refiftentia , clamantibus fuis : 
/ Vivat Dominus Cnr/ius , ivit ad carce- 
f\ res , liberavitque captivos . Quo tu- 
muhu Priores timentes fugerunt de 
Palatio. Et fic diCcurfum cft ad prae- 
dam ad domos Alborum , & dura- 
vit quinque diebus cum magna rui- 
na . Deinde peftis haec tranfivit in 
Comitatum cum magnis incendiis & 
populationibus. lis rebus geliis , Ca- 
rolus reformavit Civitatem pro fuo 
velle . Et Cardinalis Marcus de A- 
quafparta venit Florentiam , qui a- 
lia vice fuerat ibi, & non potuerat 
componere Partes. Et fecit fieri mul- 
/ tas paces & affinitates . Et voluit 
(, ordinare officia communiter. Sed Ni- 
gri , qui erant fortes , non permife- 
runt . XJnde ipfe turbatus receffit , 
& dimifit Civitatem interdiftam . Pa- 
/funi pax duravit. Nam Sfmon filius 
Domini Cuifii interfecit quemdam 
Dominurn Nicolaum de Circulis , & 
vulneratus ab eo deceffit, qui Simon 
erat juvenis valentiffimus . Tamdem 
aliqui Viri praecipui de Parte AJba 
citati , timentes comparere , recefie- 
Tom. III. 



D 



runt, alii Aretium , alii Pifas , alii 
Piflorium, qiii adhaeferunt GibeUi- 
nis exulibus de Florentia , de quo- 
rum numero fuit Dantes • Et eorum 
bona confifcata funt per Ciirolum . 
Et fic vide , quomodo fuit deftrufta 
pars fuperba Alborum per Carolura 
Sine Terra in MCCCII. Carolus 
deinde cum Roberto filio Caroli II. 
ivit in Siciliam cum magna claffc 
& numerofo exercitu . Sed inde cito 
recefiit cura turpi pace , & redivit 
in Franciam , peruiti magna partc 
fuorum milirum , ficut dicetur ad 
Cant. XX. Purgatorii. 

v^d Verf. jp. 

Farinata , e '/ Teggiaio ----- 
Farinata fuit magnanimus Miles de 
Ubertis de Florentia, princeps Par- 
tis Gibellinac ; de cujus virtute & 
geftis dicetur plenius Cant. X. hujus 
Libri . Teghiajus nobilis & prudens 
Miles de Adimaris, de cujus confi- 
lio dicetur infra Cant. XVI. Infern. 
Et dicit: 

------- che ftir si degni . 

fcilicet honore & laude . Et nota 
quod aliqui heic dicunt , quod Au- 
6\or loquitur ironice ibi: quod pe- 
nitus eft falfum . Quia lic^t fint dam- 
nati propter aliqua vitia enormia , 
tamen funt laudabiles & famofi in 
mundo , undc Auflor facit magnam 
cornmendationem de eis in locis fuis. 
^d Veyf. 80. 

Ja:opo Rnfli:ucci - - — ____ 
Ifte fuit Miles prudens & liberalis , 
non tamen Nobilis, fed Plebejus de 
humili genere, dc quo dicetur infra 
Cant. XVI. 

_-_-_____j7 Mofca . 
Ifte fuit Nobilis Miks de Lambcrtis 
de Florentia , de quo dicctur infra 
Cant. XXVIIf. & dicit: & fa, cF io 
li conofca : Quia non funt praeter- 
mittendi filentio. 



^d 



2pp 



BENFENUTI IMO LENSIS 



^ 



( 



M Ca»t. vm. Verf. 1, 
lo dtco feguitanclo , ch'' ajfai prima &c. 
Antequam defcendam ad expofitio- 
nem literae, ad claram intelligen- 
tiam iftius continuationis efl; prae- 
fciendum , quod Dantes , quando ex- 
pulfus fuit de Patria , ficut plene 
jam patuit fupra Cant. VU. fecerat 
de Opere fuo folummodo Septem Ca- 
t pitula praecedentia. Quum autem 
more exulum , incertus fuae fortu- 
nae , pluribus annis vagus , morare- 
tur cum diverfis Dominis, noluit di- 
vina Providentia, quod tam egre- 
gium Opus perderetur. Accidit ergo , 
quod quum quidam rimaretur inter 
certas fcripturas Dantis , in quibu- 
fdam cofinis portatis ad loca fa- 
cra, quando ingrata turba magis a- 
vida praedae qukm juftae vindiftae , 
cucurrerat ad domum ejus, reperit 
di6la Septem Capitula . Q.aibus cum 
admiratione leflis c^ infpcclis, fub- 
traxit iagaciter de loco, ubi erant , 
& portavit ad quemdani Civem no- 
mine Dinum {a) , eo tempore famo- 
fum eloquentem in Florentia. Et 
breviter pro perfeftione Operis im- 
perfefti miferunt ifta Capitula Mar- 
chioni MarccIIo Malafpinae , cum 
quo tunc Dantes erat. Quae ille fa- 
tis intelligens Dominus bene notata 
oftendit fideliter Danti , rogans , ut 
non dimitteret fine fine Opus, cui 
fecerat fam altum principium . Dan- 
tes opere vifo , fertur dixifTe Reddi- 
tus eft mihi maximus labor cum honore 
peipetuo. Ergo fato volente, & Mar- 
chione inftantc, non fine magno la- 
bore conatus refumere altam phanta- 
■fiam, quam omiferat, incepit de no- 
vo procedere, & continuare mate- 
riam inchoatam , diccns : lo dico , fe- 



JCO 



A guitando , Ideft profequendo materiata 
intermiflam propter exilium . 
^d Verf, 42. 
Dicendo , vie in cojta con gli altri 
cani . 
Eft ergo breviter fciendum , quod 
tempore Philippi Argenti, paulo an- 
te expulfionem Au£toris , fuit in Ci- 
vitate Florentiae C:a.cus , maximus 

B gulolus, de quo diftum eft fupra 
Cant. VI. & quidam alius Joculator 
leccator, nomine Blondellus , homo 
parvulus de perfona , fed multura 
politus & ornatus , cum caefarie ca- 
pillorum flava , non habens pilum 
tortum in capite . Hic Blondellus 
una die , tempore Quadragefimae , 
profeflus ad pifcariam , volebat e- 

C mere duas Lampredas pro Domino 
Verio de Circulis , qui tunc erat 
Princeps Partis Albae . Quod Ciac- 
cus videns, acceflit ad Blondellum , 
& petiit, quid eflet. Blondellus fu- 
bito finxit , quod heri de fero tres 
pulchriores Lampredae praefentatae 
fuerant Domino Curfio de Dona- 
tis , qui erat Princeps alterius Par- 

D tis Nigrae. Et dixit, quod ideo emi 
faciebat alias duas , quia craftina die 
erat daturus prandium quibufdam 
Nobilibus. Petens : hlum venies tu? 
Cui Ciaccus refpondit : Bene fcis y 
quod veniam . Ivit ergo Ciaccus die 
lequenti , hota prandii ad domura 
Domini Curfii, quem reperit antc 
oftium fuum cum quibufdam iuis vi- 
cinis . Qui dixit : Bene vadat Ciac- 
cus . Quid vadis faciendo ? Et refpon- 
dit Ciaccus : Domine , venio pranfurus 
vobifcum . Et ille : V^damus , quia ho- 
ra efl. Quum autem difcubuiflent , 
Ciaccus perpendens , quod nulius trat 
ibi forenfis > putavit fe deceptum . 

Sed 



(tf) Is certe fuit Dinus Compagnus, Danti Poetne fynchronns, cujus Chronicon Florent?- 
Hum a me cdituni fuit Torn. IX. pag. 46^. Rer. italicar. 



3or COMMENT. IN 

Sed multo majorem delufionem ha- 
buit , quando vidit fe non habere 
nifi de ciceribus & de pifciculis Ar- 
ni. Et continuo concepit facere vin- 
diO;am de Blondello . Poft paucos 
erpo dies ivit Ciaccus in Forum , 
ubi ex ali's Ribaldis elegit unum , 
qui vifus efl habilis fibi ad id quod 
volebat. Et explorans ab eo, fi erat 
benc agilis in pede , promifit fibi 
unum GrofTum , fi facerct quod pe- 
tebat . Impofuit ergo fibi , quod irct 
ad Logiam Adimarorum , cum uno 
flafco vitreo in manu , & diceret 
Domino Philippo Argenti , quod 
Blondellus mittebat eum , & roga- 
bat , quod rubinaret fibi illud vas 
cum fuo vino, quia volebat folatia- 
ri cum quibufdam fuis zacarinis . 
Ivit ergo ifte Ribaldus plene infor- 
matus a Ciacco , fequente Ciacco pa- 
rum a longe. Et fecit ambafciatam 
Domino Philippo ex partc Blondel- 
li . Et flatim aufugit, ne ille jam 
infurgens injiceret manum in eum. 
Ciaccus , qui notaverat totum , de- 
dit denarium Ribaldo, & recepit fla- 
fcum fuum . Et flne mora ivit , & 
invenit Blondellum, cui dixit, quod 
Dominus Philippus faciebat eum 
quaeri. Quare ipfe Blondellus ivit 
versus Logiam Adimarorum . Et Ciac- 
cus lequutus efl eum, cxfpeftans c- 
ventum rei . Sed Dominus Phiiip- 
pus , qui non potuerat contingere 
baratterium , fl-abat totus turbatus , 
5c rodebat fe ipfum in animo, cxi- 
ftimans , quod Blondellus ad poflam 
alicujus fecifTet Gbi hanc truffam . 
F.f ecce interim Blondellura. Cui 
ftatim Dominus Philippus vcnit in 
occurlam. Et quum Blondcllus igna- 
rus frauJis faiSlae contra eum , falu- 
taret illum, Philippus, qui erat cor- 
pore magnus , fortis , & ncrvofus , 
iracundus & indignans dedit fibi 
cum pugno magnuni i6^um in fa- 



DANTIS COiWED. 



30 T 



B 



C 



ciem . Et Blondello clamante: Hea 
me .' Q^-!d cji ho: , Domine r/ii ? Phi- 
lippus apprehendens eum per crines, 
abjefto caputio , fulminabat fuper 
eum manu, & lingua clamabat: Pro- 
ditor! bene •viciebis , quid efl hoc . Qjfa- 
re r::!rinare mittis ttt ad mc ? Bene ru~ 
hinabo te . Videor-ns tibi piier irriden- 
dus ? Et fic dicendo fregit fibi cum 
pugnis fuis, qui videbantur fibi fer- 
rei , totum vifum , & totum caput 
repilavit, volatando ipfum per lu- 
tum . Et cum tanto furore repetebat 
vcrbera, quod numquam potuit Blon- 
dellus dicerc ununi vcrbum r.d ve- 
ram fui excufationem . Demum quum 
multaffet eum multis buflis, multi 
concurrentes cum maximo labore 
extraxerunt illum de manibus fuis , 
& dicebant Blondello, quod ipfe fa- 
tue egerat mittendo Domino Philip- 
po Ribaldum cum flafco & truffis , 
quia bcne debebat fcire , quod Do- 
minus Philippus non erat homo mot- 
tezandus. Blondellus autcm plorans , 
excufabat fe , quod numquam mife- 
rat ad cum pro vino . Et ftatim co- 
gitavit, hoc faQum fuifTe opera Ciac- 
ci , quia folicitaverat eum , ut iret 
ad Dominum Philippum . Deinde re- 
focillatus, reverfus eft domum, ubi 
pluribus diebus ftetit, quia non po- 
tuit apparere triftis & dolens. Tam- 
dem egredlens occurrit Ciacco , qui 
petivit , quale fuerat vinum Domini 
Philippi. Blondellus refpordit. Vifiie 
fmlfcnt tibi Larapredae Domini Curfii . 
Tunc Ciaccus fubridens dixit : In te 
amodo flat , fl velis, mihi dare tam be- 
ue ad bibenditm . Ad propofitum ergo 
vide, qualiter Philippus Argenti pro 
una vana buffa diftratiavit crudeliter 
vilcm homuncionem per lutum cum 
furore . Ideo bene nunc diflratiatur 
viliter, ut canis rabidus ab aliis ca- 

i nibus pcr trifte coenum Infernale . 

I ^^ 



303 



BENFENUTI 



s 



t/fd Verf. 45. 

Benedetta colei , che 'n te j' indnfe . 
Heic nofa , Le£ior, quod mater Dan- 
tis fuit ver^ beata . Vocata eft enim 
^Gfwwi, & tpmquam gemma pretiola 
^mifit tantam lucem in mundum . 
^d Cant. IX. Verf. 112. 

Si come ad ^A: li , ove '/ Rodano Jla- 
gr.a, &c. 
Mr>d6 ordina fic literam : 

Fiinno i fepolcri tutto^l loco varo , 
idefl: varium diverfimode, ficut varia 
cft diverfitas colorum , qui funt in- 
tra & prope murum iftius Civitatis . 
Si come: fupple faciunt ad ./jrli . Ifla 
Civitas eft in provincia Narbonenfi, 
quae literaliter dicitur Arelate , fita 
fupcr Rhodano, longe ab Avinione 
forte per tres Leucas , juxta quam 
efl msxima multitudo Arcarum di- 
verfarum formarum . De quibus di- 
citur communiter , quod olim tem- 
pore Caroli Magni , facto ibi ma- 
gno confli£tu inter Chrillianos & 
Saracenos , multis utrinque profira- 
tis , volentes Chriftiani fuperftites ex 
pietate fepelire corpora fuorum , ro- 
gaverunt Deum , ut oftenderet eos 
Chrifiianos, qui in tanta communi 
flrage non difcernebantur ab infititli- 
bus. Et continuo fuper quoUbet Chri- 
ftiano apparuit cedula indicans quis 
jUe effet. Et fic fecerunt fepulturas 
parvas & magnas fecundum exigen- 
tiam cujufcumque. Sed quidquid di- 
catur , credo , quod hoc fit vanum 
& fabulofum . Et credo , quod erat 
ex confuetudine patriae fepclire mor- 
tuos , ficut vidi apud alias nuiltas 
Terras in partibus illis , licct non 
in tanta multitudine . Sed forte hoc 
crat, quod Arelate cft antiquiffima 
Civitas, & fuit aliquando caput Re- 
gni , ficut vidi tempore Urbani V. 
quum Carolus modernus Imperator 
accsiiit ad iftara Civitatem , cc fccit 



A 



C 



D 



E 



I MO lEN SIS 304 

fe coronari Regem Arelatenfem juxta 
Rhodanum. Ideo dicit: 

______ ove^l Rodano flagna ; 

ideft inundat. Et ecce aliam compa- 
rationem : 

Si come a Pola preffo del Quarnaro . 
Juxta Polam Civitatem eft etiam ma- 
gna multitudo Arcarum . Audio, 
quod funt quafi DCC. numero . Et 
fertur , quod olim portabantur corpo- 
ra de Sclavonia & Iftria , fepelienda 
ibi juxta maritimam . Et dicit: 

_______ pyeffo del Qjiamaro ; 

Eft enim Carnarium quidatn Gulphus 
in Mari Adriatico in finibus Italiae 
continens XL. milliaria . Et eft lo- 
cus periculofus valde j ideo dicit : 

CZ»' Italia chiude , e fuoi termini 
bagna . 

^d Cant. X. Verf ^6. 

Poi dijfe , fieramer.te furo avverft 

%4 me , & a miei primi , C^ a mia 
Parte . 
Nota , quod Dantes fuit Guelphus, 
& cx Guelphis parentibus, quamvis 
multi dicere & affirmare contrarium 
conentur vel ex ignorantia , vel e>: 
animofitate . Et ut alias rationes c- 
mittam , Dantcs non fuiffet Floren- 
tiae in magno ftatu , & in MCCC. 
unus de regentibus & regnantibus, 
fi fulflet Gibellinus Nobilis, quum 
jam per tot tempora ante Gibellini 
ciTent expulfi de Florentia . Tamen 
Autlor nofter Guclphus originaliter , 
poft cxpulfionem fuam fiiclus eft Gi- 
bellinus , immo Gibelliniffimus , ficut 
aperte fcribit Boccatius de Certaldo 
in fuo Libello de Vita & Moribus 
Dantis. Unde , quod ridenter refero, 
quidam partificus , hoc audito , di- 
xit : Vere hic homo nunquam facere po~ 
tinjft tantum Opiis , nifi fa.7vs fniffet 
GibeUinits . Et piobat Farinata ab efi"e- 
£lu inimicitiam, quam habuit in com- 
muni cum praedecefforibus Dantis: 

Si 



30 5 CO.MMENT. IN 

Si cbe pet due fiate glt difperft : 
quia fcilicet expuli eos de patria . 
Unde nota , quod Farinata, princeps 
partis Gibellinae , expulit bis Guel- 
phos de Florentia, praecipue Nobiles 
tempore Friderici II. quando iftae 
partialitafes fuerunt in magno fervo- 
re in Italia , & fpecialiter in Tu- 
fcia , & fpecialiffime in Florentia . 
Unde vidi Literam , in qua Frideri- 
cus laetatur, qucd Gibellini de Flo- 
rentia amici fui cxpulerint Guel- 
phos . Immo Fridericns quofdam No- 
biles Guelphos captos duxit fecum in 
Apuliam , qucs omnes fecit exocula- 
ri & macerari in mari . Unde ipfe 
Fridericus venit lemel in Comitatum 
Florentiae, fed rumquam voluit in- 
trare Civitatem , quia audiverat ab 
Aftrologis fuis, quod ipfe erat mc- 
riturus Florentiae. Sed mortuus eft 
tamdem in alia Florentia, quae eft 
in Apulia . Sed Dantes red-Jidit fibi 
vicem, fi ille objccerat fibi expul- 
fionem iuorum* unde dicit : 

Rtjpofi a lut , r u»a e V alira fiata ^ 
Ideft ego refpondi illi Farinatae , fci- 
licet quod mei majores , & alii 
Guelphi 

__---__ e' tcrnar d" ogni parte 

_-_____/' ti„^ g p altra fiata . 
Et maxime tempore Caroli Veteris , 
qui vicit Manfredum filium praedi- 
fli Friderici. Cujus favore Guelphi 
redierunt Florentiam , Farinata ex- 
puiro cum fuis Gibellinis. Ad ma- 
jorem contumeliam : 

Ma i vojlri iion apprefer hen av.cll'' 
arts j 
ideft Uberti & aiii Gibellini ron 
bene didicerunt artem redcundi , ficut 
mei ; quia fcilicet numquam illi re- 
verfi iunt, immo difperfi funt per 
totum mundum . 

^d Verf. 52. 

tAilor furfe a la vifla foperchiata 

Vn ambra ii^c. 



DANTIS COMOED. 305 

A Au£lor introducit alium fpiritum FIo- 

j rentinum , maniftftum Epicureum, 

' qui inquirit de filio fuo . Ad cujus 

cognitionem eft fciendum , quod ifte 

fecundus Ipiritus fuit quidam Miles 

i Florentinus nomine Cavalcantes de 

Cavalcantibus . Ifte omnino tenuit 

Seftam Epicureorum , femper credens 

& fuadens aliis, quod Anima fimul 

B moreretur cum corpore . Unde fem- 
per habebat in ore di£lum Salomo- 
nis : Ur.us efi tnteritus Hominis c^Jimen- 
tornm , & aequa utyittfque conditio . Ifte 
fuit pater Guidonis Cavalcantis , qui 
fuit alter oculus Florentiae tempore 
Dantis. De quo alibi diftum eft, & 
dicetur. Ideo bcne Au£lor inducit 
heic iftum Militem , qui m?.gnus 

C Epicureus fuit' & ut faciat memo- 
riam de ipfo Guidone viro excellcn- 
te, fingit , quod ipfe petiit de iuo 
filio. 

^d Verf 87. 

Tale oration fa far nei ncjlro Ter/ipio . 

Debes fcire, quod Florentiae a^ud 

Palatium Priorura eft una Ecclefia , 

quae fuit olim Ubertorum Capella, 

D^ & ibi fepeliebantur corpora fua . 
Modo in ifta Ecclefia faeoe celehran- 
tur Confilia. Et quando ficbat aliqua 
reformatio de bannitis reducendis , 
vel fimili re , femp:r excipiebantur 
Uberti & Lambsrti . Et ideo benc 
dicit Aufior , quod crudelitas facla 
apud Montem Apertum facit fi.ri 
tales orationes in Templo Uberto- 
rum . Et nota pulcrum modum lo- 
quendi. In Templo enim folent fieri 
crationes ex amore pro homiiiibus . 
Heic autem fiebant oratioiics ex odio 
contra homines . Immo tantum fuit 
odium contra iftos , quod fepulcra 
iftorum Ubertorum, quae erant in 
ifta Ecclefia , fuerunt aperta , & ofla 
fuerunt in Arnum dejecla . Si ergo 
Farinafa perdiderat Arcam in patria, 
Au£lor dat fibi Arcam in Infcrno . 

Poi 



y 



307 _ B Eh'FEhWr 

Poi c/y ebbs fojplyando H capo mof- 
fo, i&-e. 
Heic Au6lor oftendit, quomodo Fa- 
rinata cxcufavcrit fe ab ifta impie- 
tate, & memoravcrit fuam fingula- 
rem pietatem erga patriam. Et brc- 
viter dicit , quotl non fuit folus ad 
defolationem patriae , fed bene fuit 
folus ad illius defenfionem . Ad cujus 
rei cognitionem eft breviter fcien- 
dum, quod femel Gibellini exulcs 
Florentini, & fere omnes alii Gi- 
bellini principales de Tufcia , con- 
venerunt in Valle Elfae spud Ca- 
ftellum , quod dicitur Empoli , quia 
habebant certum tra£latum in Fio- 
rentia . Et breviter dcliberaverunt , 
fi Civitas haberetur, quod fa£la prae- 
ii everteretar tota ferro & igne , 
quia non poffent eam tenere, & quia 
Florentia erat incentivum & incita- 
mentum omnium bellorum in Italia 
& totius Tufciae, Tunc Farinata ma- 
gnanimus libera voce contradixit, 
quod numquam hoc paterttur , & 
quod volebat potius perpetuo exu- 
lare , immo etiam mori , quhm no- 
bilis Patria fua ita everterctur. Et 
evaginato enfe dixit , quod qui de 
hoc verbum faceret , rcciperet ferrum 
per pe£tus fuum . Sequutus in hoc 
exemplum maoni Scipionis Africa- 
ni , qui apud Cannas Apuliae facla 
inaudii.i ftrage Romanorum , nudavit 
gladium fuper quofdam Nobiles, qui 
confulebant de defercndo Patriam & 
Itallam, & fic retraxit cos a tam 
indigno propofito. 

^d Vcrf. 115. 

DifJeMi.- qt't con pth di mille giaccio . 
IUi Epicurei lunt innumerabiles , un- 
de poterat ita dicere cum pluribus 
ccntum millibus , immo mille miili- 
bus. Ideo ex numero cmnium elicir 
duos magnificos Epicureos , alterum 
fcilicet Secularem , & alterum Sacer- 
dotem , in magnis dignitatibus pofi- 



/ I MO LENS TS 308 

A tos , quia fecerat menticncm loILim 
de duobus millibus privatis. Dicit 
ergo primo de Secundo Friderico . 
Ad cujus cognitionem eft fciendum , 
quod Fridericus II. de quo multa Sc 
taepe dicuntur in ifto Opere, quan- 
tum fpe£l3t ad propofitum , fuit vc- 
re Epicureus. Qiioniam intendens 
DOtcntiae & imperio per fas & nc- 

B fas, infurrcxit ingrate contra ma- 
trcm Ecclefiam , quac ipfum pupil- 
lum cducaverat, & exaltaverat ad 
Imperium. Et Ecclefiam ipfam va- 
riis bellis afflixit per fpatium XXX. 
annorum & ultra. Pacem turpem fe- 
cit cum Soldano, quum pofTet totam 
Terram Sanftam recuperarc. Multos 
Pracjatos captos , venientcs ad Con- 

C cilium per marc, inhonellc trafta- 
vit, & in carceribus maceravit . Sa- 
raccnos in Italiam induxit. Beneficia 
Ecclefiaruin contulit, & bona earum 
ufurpavit. Quum autem eflct in Sy- 
ria, captus eft amore cujufdam Prin- 
cipifTae de Antiochia. N.im fuit mul- 
tum pronus in libidincm . Sed quum 
illa fc cxcufaret affentire fibi , quia 

D Fridericus habcbat uxorcm , ipfc frau- 
dulcnter ordinavit ad tempus , quod 
venirent duae Galeae totae nigrac 
cum velis, remis , & omnibus in- 
ftrumentis nigris, & hominibus ni- 
gro indutis, qui dicerent, quod ve- 
nirent de Occidcntc de Italia, & re- 
fcrrent cum planflu , quod Impera- 
trix uxor Friderici migravcrat de 
hac vita . Et cum ifta arte feduxit 
iftam , quam optabat habere. Et ha- 
buit cam tamquam in legitimam co- 
njugem. Et cx ca habuit filium, 
qui vocatus eft Fridcricus de Antio- 
chia. Q_ui poftea fuit aliquando Vi- 
carius in Tufcia pro eo, & fuit mif- 
fus a Frideri^:o Florentiam cum MD. 
equitibus in fubfidium Gibellinorum 
concra Guelphos. Fridericus itaque 
ut breviter dicam , mortuus cft cx- 

cora- 



3cp COMMENT. m 

communicatus , & ut aliqui dixerunt , 
fuffocatus a filio fuo Manfredo . Et 
fic male finivit cum tota ftirpe fua, 
ut patebit in Cant. III. Purgatorii , 
& in III. Paradifi . Fuit tamen va- 
lentiffimus in mundo , ac potentifli- 
mus , ut faepe , & praecipue infra 
Cant. XIV. dicetur. Nunc ad lite- 
ram dicit ille Farinata : 

Qua entro e lo fecondo Federtco • 
Diftus efl Secundus ad differentiam 
Avi fui Friderici Barbaruffae , qui vo- 
catus eft Fridericus Primus, de quo 
ctiam alibi faepe dicetur & praeci- 
pue Cant. XIX. Purgatorii . 

Qua entro e-------~ 

Ideft intra Arcam iftam, in qua fum : 
Et cui non fufficiebant tot Regna in 
mundo, nunc jacet inclufus in ifto 
carcere caeco. Poftea nominat alium , 
fcilicet Cardinalem Oclavianum de 
Ubaldinis . Ifte claruit poft Frideri- 
cum II. Scilicet tempore Alanfredi , 
& Caroli I. Veteris . Sed heic multi 
dubitant, & dicunt, quare debeo plus 
intelHgere de Oflaviano , quam de 
alio, ex quo Au£lor dicit fimplici- 
ter E 7 Cardinale , neminem nomi- 
nando. Dico breviter: quia fuit vir 
valentiflimus tempore fuo , fagax , & 
audax, qui Curiam Romanam ve- 
xabat pro velle fuo , & aliquando 
tenuit eam in montibus Florentiae 
jn Terris fuorum per aliquot men- 
fes. Et faepe defendebat palam rebel- 
les Ecclefiae contra Papam & Car- 
dinales . Fuit etiam magnus prote- 
flor & fautor Gibellinorum . Et quafi 
obtinebat quidquid volebat . Ipfe fe- 
cit Archiepifcopum iVledioIani , qui 
exaltavit ftirpem fuam ad dominium 
illius Civitatis , & alteram poten- 
tiam in Lombardia . Erat multum 
honorarus & formidatus. Ideo, quan- 
do dicebatur tunc, Cardlnalh dixh 
fic: Cardinalis fecit Jicj intelligebatur 



DANTIS COViOFD. 3.0 

A de Cardinali Octaviano de Ubaldinis 
per excellentiam . Fuit tamen Epi- 
cureus ex geftis & verbis ejus. Nam 
quum femel petiiffet a Gibellinis Tu- 
fciae certam pecuniae quantitatem 
pro uno fafto , & non obtinuiffet , 
prorupit indignanter & irate in hanc 
vocem : Si ^nima efl , ego ps>didi 
millies pro Gtbellinis ipfam. Ec con- 
B cludit Farinata : 

----- C?' degli altri mi taccio . 
Quia nimis longum effet enarrare 
Viros magnificos de Sefta Epicureo- 
rum . Et etiam effet inhoneftum, & 
malum exemplum audientibus , infa- 
mare homines de tali haerefi , nifi 
fit omnino manifefta. Ah quot funt 
Haeretici , qui fimulanter videntur 
C Catholici timore poenae vel infa- 
! miae ! 

^d Cant. XII. Verf 74, 

Del fangue pih , che fua colpa fortille . 
Proh dolor ! In haec tempora infeli- 
citas mea me deduxit, ut viderem 
hodie miferam Italiam plenam Bar- 
baris & Socialibus omnium natio- 
num . Heic enim funt Anglici , Ale- 
D, manni furiofi , Britones bruti , Va- 
fcones rapaces , Hungari immundi . 
Qui omnes currunt in pernicicm I- 
taliae, non tam viribus, q'iam frau- 
dibus & prodltionibus Provincias 
vaftando, & Urbes nobiliflimas fpo- 
liando, 

^d Verf jS. 

------ (y con la cocca 

Fece la barba indietro alle mafcelle . 
Ideft cum fiftiva, cum tacha . Cocha 
enim appellatur Florentiae finis fa- 
gittae . Et hoc fingit Auflor , ut 
oftendat, qualiter ifte habebat ma- 
gnam filvam pilorum circa os, quae 
dependebat fibi ufque ad peflus . Sic 
portant communiter ifti militantes . 
Ideo ut poffet expeditius loqui , de- 
texit fibi os a barba denfa. 

^d 



3ir B ENFENUT 

*^d Verf. lop. 
Et quclla fronte , ch' ha"l pel cos) 

nero. 
Heic Auftor, nominato Tyranno an- 
tiquo de Sicilia, qui fuerat paulo 
ante tempora Alexandri Magni, runc 
tranfit in Italiam , & nominat unum 
Tyrannum modernum , pcffimum , 
fcilicet Ecerinum de Romano. Ad 
cujus cognitionem breviter eft fclen- 
dum , quod ifte Ecerinus Tyrannus 
crudeliffimus fuit tempore Friderici , 
de Romano Caftello Comitatus Tar- 
vifii, magnus Dominus & potens in 
ipfa Marchia Tarvifina tota, in qua 
exercuit magnas violentias & crude- 
litates , adeo quod quidam fcripfe- 
runt, ipfum feciffe mori quinqu^- 
ginta millia hominum . Sed intcr nlia 
millia mala impia, quum perdidif- 
fet Paduam , furnris rabie ftiraula- 
tus , fecit crudeliffime nccari duode- 
cim millia Paduanorura ferro, fame, 
& igne , quos habcbat arud f e . Re- 
gnavit Eccrinus Veronae XXXIV. 
annis, de cujus potentia , nequitia , 
& gcftis dicam Cant. IX. Par.-;di!i . 
Ideo heic tam cito pertranfeo. Nunc 
ad literam . Au<Slor defcribit Eceri- 
num ab habitu corporis dicens. 
Et quella fror.t; , cV a V pel co<t 

nero , 
Ided nigram. Scribunt aliqui , quod 
Ecerinus fuit corpore mcdiocris , ni- 
ger, pilofus totus . Sed audio , quod 
habebat unum pilum longum fuper 
nafum, qui flarim erigcbatur, quan- 
do excandefcebat in iiam , & tunc 
omnes fugiebant a facie cjus : 
£' t/fz,zp^i>'0 -------- 

Et heic nota, quod Au£lor utitur 
vulgsri Tufco , quin de rei veritatc 
vocatus fuit Ecerinus , ficut fcribit 
MufTatus Paduanus, Mufarum ami- 
cus , in Tragocdia , quam fecit de 
Ecerino, in qua fingit , quod fuit 
genitus cx patre Diabolo. 



JIZ 



E 



C 



D 



IMOLENS TS 

x^J Ferf. I r o. 
_____£•{ q-uell' altro cV h hionda . 
Heic AuQor nominat alium nimiura 
modernum , qui fuit pofi; Ecerinum , 
& fibi vicinum , fcilicet Opizum 
Marchionem Eftenfem. Ad cujus in- 
telligentiam efl: notandum , quod Au- 
ftor nofter non defcribit iftum a 
certa macula frontis , ficut fecerat 
Ecerinum , quia macula Opizonis 
fuerat accidenralis. Fuerat enim mo- 
nocalus , non a natura , fed a cafu , 
quum haftiludcret ob amorem cuju- 
Idam Dominae. Ideo denominatus eft 
Marchio Oplzo ab oculo. Sed defcri- 
bit ipfum a pulchritudine corporis. 
Qiiia Domus Eftenfis habuit omnes 
naturalitcr corpore pulcros , ficut A- 
zonem I. qui fuif Dominus Vero- 
nae , de quo dicetur Cant. VI. Pur- 
gatorii ; & Azonem II. filium pri- 
nii , qui eripuit Paduam Ecerino 
pro Ecclefia & ipfum Ecerinum de- 
bellavit apud Abduam flumen Lnm- 
bardiae . Vicit etiam Fridcricum II. 
apud Parmam, ut dicetur alibi. O- 
pizo ab oculo nepos iftius Azonis II. 
natus -cft ex Raynaldo filio ejus in car- 
cere II. Friderici in Apulia, quem 
pater dederat Friderico in obfidem . 
Et lic^r faepe Fridericus cfferret red- 
dere fibi , riumquam voluit recedere 
ab Ecclefia propter recuperare uni- 
cum filium fuum dileclum . Et ob 
hoc Onizo poftea fuit fautor & Au- 
clor Carolo I. contra Manfredura 
filium Frideriri in vindiftam patris. 
Hic Opizo habuit tres filios magni- 
ficos, fcilicet Azonem prirnogenitum 
magnificentiffimum , qui di6\us eft 
Azo III. de quo heic fit mentio, & 
alibi faepe in ifto Libro , & Franri- 
fcum , & Aldrovandinum ; ex quo 
natus eft Obizo, qui tenuit domi- 
nium diebus noftris , pster Nicolai 
nuper regcntis, & Raynaldus , & Ni- 
colaus. Ad. piopofitum ergo dicit 

Au- 



515 COMMENT. 7N 

Au£lor, & nominat Marchionem O- 
pizone ab oculo , & Azonem III. fi- 
lium ejus, quia uterque vifus eft 
violentus tempore fuo . Nam Obizo 
non con^^entus fuum dominium intra 
aquas Padi contineri , Regium & 
Mutinam occupavit , & tenuit do- 
minium Ferrariae XXVIII. annis , 
ubi mortuus efl: in MCCXCIII. Ita- 
que Opizo & Azo filius ejus regna- 
verunt tempore noftri AuSloris. Azo 
vero Eononiam & Parmam magnis 
bellis afflixit. Neutram tamen po- 
tuit obtinere. Immo videbatur fu- 
bjugaturus Lombardiam potenfia fua 
& magnificentii , accepta in uxorem 
filia C^roli II. forore Regis Rober- 
ti. Pon: modicum tamen amiffis Mu- 
tina & Regio, in duobus diebus in- 
firmatus & mortuus eft in anxietate 
fine prole. Ex quo dominium ejus 
remanfit in magna lite inter fratres 
ik. nepotes . Et filius Francifcus na- 
turaiis tenuit dominium modicum , 
& magnum bellum fecit cum favore 
Venetorum , quia mater ejus fuit 
Veneta . Mortuus eft Azo 111. Anno 
Domini MCCCVIII. quum regnaf- 
fet XV. annis. Nunc ad literam. 
Defcribit Opizonem ab habitu cor- 
poris , dicens : 

________ f^'^ l/ioncio 

£' Obixp da EJle : - _ _ - - 
Et tangii: mortem ejus violentam, 
quia in fama fuit, quod quuni in- 
firmaretur, Azo filius ejas fecerit 
ipfum juvari citius mori . Hoc autem 
habuit Dantes a Ricobaldo Ferra- 
rienfi , magno Chronifta , qui tunc 
vivebat, & qui hoc fcribit in Chro- 
nicis fuis, quia dicit, quod Azo 
mortuus eft in Caftro Eftenfi, quum 
timeret necem fibi a familiaribus in- 
ferri , ficuti Opizoni patri occurre- 
rat. Dicit ergo: 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 



3H 



B 



c 



D 



__-___,■/ qual per vero 
Fu fpento d.7l figliajlro fu nel monJo . 
Et heic nota , quod pulcre & hone- 
fte Auclor palliat iftiid factum , vo- 
cans filium filiaftrum , quafi velit in- 
nuere, quod non pofTet cadere in 
mentem alicujus, filium praefumere 
aliquid contra patrem . ideo dicit , 
quod ver^ fuit extin£lus a privigno, 
ncn a vero filio , quia natura non 
patitur hoc . 

^d Verf II 8. 
Moflrocci un omlira d^ un canto fo- 
la , &c. 
Heic Au8:or oftendit, qualirer Nef- 
fus oftenderit unum fingularem vio- 
lentum de gente ifta , qui commifit 
homicidium nimis deteftabile apud 
Civitatem Vicerbii. Ad intelligen- 
dum clare crudele facinus , quod heic 
tangitur, expedit fcire, quod Henri- 
cus Rex Angliae, hujus nominis Ter- 
tius , bonorum Regalium dilapidator 
& prodigus, fecit Barones fibi rebel- 
les. Quorum opera Rex Franciae mi- 
fit in Angliam Simonem Comitent 
de Monteforte, virum ftrenuum & 
idoneum Regno , qui conjecit in vin- 
cula Henricum Regem , ?: Ricardum 
fratrem ejus , & filios Regis. Sed 
Eduardus primogenitus , vir inclytae 
virtutis , evafit velocitate equi . Qui 
poftea feliciter debellavit praefatum 
Simonem jam gravem Baronibus , 
quia fuperbe ad Regni folium afpi- 
rabat, quem fecit in partes defecari, 
& in ejus os pudenda ejus immitti. 
Sic Eduardus vi£Ior pafrem , pa- 
truum , & fratres fuos liberavit. Qui 
poftea patri fucceffit in Regno . Ve- 
rumtamen contumeliofae mortis Si- 
monis Henricus filius Ricardi prae- 
di£li, confanguineus Eduardi , luit 
poftmodum poenas. Nam quum Phi- 
lippus Rex Franciae , filius Ludovi- 
X. ci 



315 . BENrENUTI 

c5 Sanftt , rediens a Tunitio cum A 
Cnrolo Rei^e Siciliae, perveniflet in I 
It liam ad Civitatem Viterbii, Gui- 
do de Monreforti fiJius Simonis, 
interfecit iplum Henricum, & ipfum 
deinde traftum , membrafim lacera- 
•vit, Anno Domini MCCLXX, E- 
duardus enim a Tunitio tranfierat 
Acon in fubfidium Terrae Sanclse, 
ubi manfit triennio, ik illc Henricus B 
revertebarur cum aliis Regibus, ut 
rediret in Angliam, cujus pater Ri- 
cardus ele£lus erat Rex Romanorum , 
depofiro Friderico II. Guido autem 
excommunicatus a Gregorio Papa X. 
tamdem veniens ad mandata, tra- 
ditus eft carceri , a quo tamen evafit 
in terrenum ipfius Caroli. Tamen 
finaliter mortuus efl: mala morte. C 
Et ulterius breviter eft fciendum, 
quod Guido de Monteforti magnus 
Comes adhaefit Csrolo Duci Ande- 
gaviae , fratri Ludovici Reois Fran- 
ciae, & in brevi fa£lus eft fibi fa- 
miliariflimus & cariflimus, qui erat 
vir alti cordis, magni confilii, & 
magnae probitatis . Accidit ergo , 
quod quum Carolus praediftus voca- D 
tus ab Ecclefia in Italiam contra 
Manfredum Regem , vellet venire 
Romam per mare ad Papam, com- 
mifit ifti uxorem fuam, & omnes 
fiios , & totum exercitum ducendum 
per terram . Qui magnifice totum 
fecit , & cum Carolo femper fuit in 
omnihus bellis, periculis & labori- 
bus , & fuit magna pars vi£l:oriarum 
ejus. Quapropter Carolus vi£lor Re- 
gni Apuliae & Siciliae fecit Guido- 
nem Vicarium fuum in Tufcia, cujus 
Vicariatum habebat ab Ecclefia . Ac- 
cidit deinde, quod Carolus femel 
venit Viterbium cum multis rebus . 
Qai revertebatur de ultra mare a 
Tunitio, ubi Ludovicus frater ejus 
erat mortuus . Inter alios Reges erat 



IMOLENSJS 315 

Philippus filius di£ti Ludovici, qui 
portans offa patris fui , revertebatur 
in patriam , fcilicet in Galliam ; Et 
Henncus filius Ricardi Regis. Reges 
ifti lecerunt moram aliquot diebus 
Viterbii, ubi tunc vacabat Sedcs Pa- 
palis , ut facerent , quod Cardinales, 
qui erant in difcordia, eligerent no- 
vum Papam. Tunc pertraclatum fuit 
nimis atrox facinus, fub cuftodia Re- 
gis Caroli. Nam quum Henricus 
praedi£lus eftct in una Ecclefia Vi- 
terbii , dum elevaretur Corpus pre- 
tiofiffimum Domini noftti Jefu Chri- 
fti, Guido Comes Montisfortis, tunc 
Vicarius Caroli in Tuftia, manu 
propria cum mucrone impie transfi- 
xit Henricum praedi£lum , & muni- 
tus gente pedeftri & equeftri , fecit 
pejus. Nam dum unus ex militibus 
iuis petiiffet . Quld fecijli ? ipfe re- 
fpondit: Feci meam ■vindiHam . Et il- 
lo replicante : Qiiamodo fecijlis vindi- 
clam vejiram , quum pater vejler fmrit 
trafliis per capillos ? continuo Guido 
reverfus in Ecclefiam , cepit di£tum 
Henricum per capillos , & turpiter 
traxit ulque extra Ecclefiam . Et 
commiffo tam horrendo facrilegio & 
homicidio, evafit fofpes in Mariti- 
mam in Terris Comitis Rufli foceri 
fui . Ex hoc fa£lo tota Curia fuit 
valde turbata. Infamantes & vitu- 
perantes Carolum , argueb^nt fic : Si 
Carolus fuit facli conjcius , neqtrjjime 
fecit j C^ Ji ignorawt , cur tam aboml- 
nabile Jcelus dimijit impunitum ? Cor- 
pus fratris fui portaverunt in An- 
gliam, ubi fepultum fuit in Civita- 
te Londrae in quodam Monafterio 
Monachorum , vocato ibi Guamijier , 
in una Capella , in qua fepeliuntur om- 
nes Rcges Angliae, & in circuitu Ca- 
pellae funt imagines Regum . Ubi fu- 
pra fepulcrum Henrici pofita fuit una 
Statua inaurata, quae in manudextera 

te- 



317 



COMMEISIT. iN D^INflS COMOED. 



318 



tcnet Calicem five craterem aureum , 
in quo efl cor difti Henricl balla- 
matum , & fupra cor flat gladius nu- 
dus, teflis hujus necis . In manu ve- 
ro flniftra tenet chartam cum iflo 
verficulo : 

Cof , gladio fciffum , do cui confan- 
guineus fum . 
Scilicet Eduardo. Eduardus pcflea 
numquam fuit amicus CaroH , nec 
Domus Franciae. Nunc ad propofi- 
tum . Auftor damnat heic iflum 
Guidonem ob iftam inauditam vio- 
lentiam . Lic^t enim Guido ifte fue- 
rit magnus effufor fanguinis , & in 
jnultis bellis pro Carolo , tamcn ju- 
fte ; fed iflud fuit nimis excelTivum 
homicidium, primo ratione loci , 
quia in Ecclefia Dei , & in Curia 
Romana, & vacante Sede ; fecundo 
ratione perfonae , quia pofuit manus 
in filium Regis* tertio quia injuf^e . 
Nam Rex Angliae fecit mori patrem 
ejus culpabilem , tamquam reum ma- 
jtflatis ejus, * quia infamiam & ve- 
recundiam Caroli Reg's domini fui 
pcrtraclabat . Ad Literam ergo di- 
cit Auftor : Et ille Centaurus AIo- 
fifocci un ombra , fcilicet animam Gui- 
donis de Monteforte : da /' ttn canto 
fo!a , propter fingulare maleficium 
cnormiter commiflTum : 

Dicendo • Colui fejfe in grembo a Dio , 
Scilicet ante Altare, ubi elevabatur 
pretiof irimum Corpus Domini noflri 
Jefu Chrifli confecratum , 

Lo Cor che'n fu Tamigi ancor fi 
cola . 
Idefl colitur. Dat intelligi Civita- 
tem per fiuvium . Tamifius enim eft 
fluvius, qui labitur juxta Londram 
Civitatem Regalem , quae olim vo- 
cabatur Trinovantum , ficut fcribit 
Julius Celfus , quod gens Julii Cae- 
faris tranfivit iflum fluvium , quod 
non apparebant nifi capita eorum . 



B 



D 



.Ad Cant. XIII. Verf 31. 
.AHor porfi la mano un poco avante, 
E colfi tm ramufcello da un gran 
pYttno .' 
Et heic nota , quod erat heic inclu- 
fa ar.ima magna viri magni . Ideo 
dat fibi arborem magnam. Ifie ete- 
nim erat Petrus de Vineis magnus 
Cancellarius Friderici 11. floridus di- 
6^ator , de quo bene dictum efl : 
Hic redit in nihiltim , qui fuit ante 
nihil . 
Hic namque infimo genere ortus, 
puta ex patre igncto , ik matre mu- 
liercula abjefta , quae mendicando 
fuam Sc filii vitam inopem mifere 
fuftentabat; tamdem mifere poft flu- 
dium Literarum pauper a caiu per- 
duclus ad Imperatorem , facrum Pa- 
latium ingenio , & fortuna dives in- 
coluit ; tantumque proceffu temporis 
Imperiali favore, Arte di£landi , & 
Juris Civilis peritia floruit, ut quafi 
illo tempore ncn habuerrt parem . 
Ex quo in oculis Imperatoris gra- 
tiofus & carus, magnae Curiae Pro- 
tonotarius , Confiliarius, Judex , & 
Arcanorum confcius eft fa£lus. Cujus 
fingularis familiaritatis apud Impera- 
torem fuit hoc mirabile fignum , quod 
in Neapolitano Palatio effigiatus erat 
Imperator & Petrus : unus in folio, 
alter in fede : Populus autem ad pe- 
des Imperatoris procumbens , jufti- 
tiam in caufis fibi fieri poftulabat his 
verfibus : 

Caefar , amor Legum , Friderice piif- 

fime Regum 
Caufatum telai nofirarum folve qite- 
relas . 
Imperator autcm videbatur dare talc 
[ refponfum his aliis verfibus: 
I Pro veftra lits Cenforem Jurts a- 
I dite . 

I Hic nam jura dabit , vei per me 
I danda rogabit .• 

X 2 Vi- 



3ip 



BENFENUTI IMOLENSIS 



Vittea .... cognomen , Pitna ejl fibt 
nomen . 
Quum autem eflet in tanto culmine 
conftitutus , infamiam proditionis in- 
currit. Ideo ab Imperatore carceri 
datus ac caecatus, defperate vifam 
finivit. Et quia haec infamia infide- 
litatis publica fuit , ideo bene Poeta 
inducit Pctrum , petentem famam fibi 
reddi, & rumpit parvum ramufcu- 
lum , ut faceret modicum damnum 
arbori , & tamen cum magno dolore 
patientis, unde ftatim ponit cifeftum , 
fcilicet querelam iltius fpiritus in- 
clufi dicens: 

E 7 tronco fuo gridb , pevche ntl 
fcbtante ? 

^d Verf. 58. 
lo fon colut , che tenni ambo le 

chiavt 
Del cor di Federijro , ----- 
Hfic Petrus de Vineis incipit fuam 
narrationem , per quam piimo delcri- 
bit fuam felicitateni , deinde fuam 
infelicitatem . Et ad utriufque intel- 
ligentiam bonuni eft praelcire ple- 
nius, quis fuerit homo ifie, & qua- 
lis ejus fortuna. Ifle ergo fuit Pe- 
trus de Vineis famofus Cancellarius 
Friderici II. qui fuit magnus Doflor 
utriufque Juris, niagnus Djflator fti- 
li miflbrii, curfivi, Curialis. Et ha- 
huit naturalem prudentiam magnam, 
& laboriofam diiicseniiam in officio. 

o 

Propter quod mirabiliter meruit gra- 
tiam Imperatoris , adeo quod fciebat 
omnia illius fecreta. Et ejus confilia 
firmabat & mutabat pro libito vo- 
lunt^tis. Et omnia poterat quae vo- 
lebat. Sed nimia felicitas provocavit 
eum in invidiam multorum & o- 
dium . Nam ceteri quafi Curiales & 
Confiliarii.videntcs exaltationem iftius 
vergere in depreflionem ipforum, cae- 
pcrunt conjuratione fa£ta certatim 
accufare ipfura fi^is criminibus . 



320 



Unus dicebat, quod erat faclus ditior 
Imperatore. Alius, quod adfcribebat 
fibi, quidquid Imperator fecerat pru- 
dentia fua . Alius dicebat, quod ipfe 
revelabat fecreta Romano Pontifici, 
<Sc fic de aliis. Imperator vero prae- 
di£torum iufpe£lus & crudelis fecit 
iplum exoculari, & bacinari , & tru- 
di carceri . In quo ipfe non valens 
ferre tantam indignitatem , quia 
J2_'w zienit indtgne poena dolenda 
venit / 
Se ipfum interfecit. Et fcribunt ali- 
qui , quod Petrus dum portaretur 
cum Friderico, eunte in Tufciam 
fuper una mula, ad Civitatem Pifa- 
rum depofitus apud Caftellum Sanfti 
j Miniatis, percuflit caput ad murum, 
c\ ^ mortuus efl ibi. Alii tamen di- 
cunt, quod Petrus ipfe ftans in Pa- 
latio, quod habebat valde altum, in 
Capua patria fua, praecipitavit fe de 
alta feneftra, dum Imperator tranfi- 
ret per viam. Sed quidquid dicatur, 
credo , ut jam dixi, quod fe inter- 
fecerit in carcere ; quia non videba- 
tur bene verifimile , quod Imperator 
poft caecitatem ducei-et eum inutili- 
ter fecum , aut quod dimiferit eum 
in libertate fua poft caecitatem , quia 
non erat caecatus mente, & potuif- 
fet fibi caecus multum nocere confi- 
lio fuo, ficut Appius caecus fapien- 
tiffimus Romnnus nocuit Pyrrho in- 
fcftillimo hofti . Et breviter vult di- 
cere , quod ipie confiderans , quod 
pro praemio verae virtntis incurrerat 
poenam fulfi Jceleris , ficut dicit de fe 
Boetius in fimili cafu, ex fumma 
indi^natione le interfecit. 
Verf. 70. 

V tinimo mio per difdegnofo guflo, 

Creden^o col morir fuggi^ difdegno , 

Ingiufto fece me contra me ginfto .' 

Quia ubi primo eram innocens , per 

impatientiam fcci mc nocentem . 

Q.uan- 



D 



Dici: ergo 



521 COMMENT. IN 

Quanfo ergo melius & prudentius 
egit B etius, qui fe ipfum fortiter 
& pruoenter confolatus eft in tanta 
indignitatt ? 

^ii Verf. 74. 
V! giuio , ch; giammat non ruppt fede 
xAl mio Signor , che fu di" onor ii degno . 
Scilicet Friderico . Sed contra . Ipfe 
Petrus in quibufdam Epiflolis , quas 
fecit de infelicitate fua , profitetur fe 
nocentem. Dico breviter, quod illae 
Epiftolae non fuerunt fuae, lic^t 
videantur habere conformitatem cum 
ftilo fuo . Et pofito quod fuerint 
fuae , hoc faciebat Petrus ipfe ad 
conciliandam fibi gratiam Principis. 
Et quia dicit j 

------ che fu eC onor si degno . 

Contra. Fridericus, ut diflum tft 
Cant. X. fuit Haereticus, Epicureus , 
excommunicatus. Q.uomodo ergo fuit 
honore dignus, quum honor exhi- 
beatur in teftimonium virtutis ? Di- 
co breviter, quod Fridericus , ficut 
Sc omnis Dominus, eft dignus hono- 
re, non ratione virtutis, led digni- 
tatis, quia Dominus repraefentat per- 
fonam totius multitudinis , & honor 
fibi exhibitus redundat in honorem 
Communitatis. Ideo bene dicit Apo- 
ftolus: Seivi fubditi eftote Do-r.inis 
etiar/tfi difcolis . Fridericus autem. fuit 
fumme gloriofus inter Principcs mo- 
dernos . Nam a Carolo Magno citra 
non fuit alius Imperator Romano- 
rum magnificentior , aut potentior 
eo. Fuit enim Imperator Romano- 
rum, Rex Alamanniae , Rex Siciliae, 
& Apuliae, Rex Hierufalem, Dux 
Suaviae, magnamque partem Syriae 
tenuit. Fuit multum formidatus a 
Chriftianis & Saracenis mari & ter- 
ra. Hdbuit inclytam prolem, fcilicet 
Henricum primogenitum , qui fuit 
cLudus corpore , fed integer mente , 
Habuit Conradum pulcherriraum . Ha- 



DANTIS COMOED. 



322 



B 



D 



buit ManfreduTi liberaliflimum , & 
Entium ftrenuiffimum . Multa & ma- 
gna Ciftella fecit, praecipue in A- 
pulia. Fuit Fridericus ftaturae com- 
munis, facie laetus, colore fubrufus, 
habens membra quadra. Naturaliter 
prudens ; latis literatus : univerfalis 
in omnibus rebus. Erat enim peritus 
artifex omnium fere Artium Mecha- 
nicarum, quibus animum intenderat. 
Multarum Linguarum doftus. Scivit 
enim multa idiomata, fcilicet Lati- 
num, Teutonicum, Gallicum, Grae- 
cum , Saracenicum. Strenuus in ar- 
mis. Satis liberalis. Rigidus puni- 
tor . Deleclabatur valde aucupio Fal- 
conum , fed multo magis amplexibus 
mulierum. Habebat enim femper gre- 
gem pulcherrimarum . Et ut breviter 
dicam . Totus terrenus , magis cupi- 
dus Regni mundani, quam CGfleftis. 
Qui imperavit annis XXX. & vixit 
annis LVII. 

.Jd Verf. 'j6. C^ feqq. 
Et fe di voi alcim nel mondo riede 
Conforti la rnemoria mia - - - - 
Heic nota , Leflor, quod Auflor be- 
ne iervavit promifl^um Petro, quia 
bene reTufcitavit bonam famam mor- 
tuam , purgata infamia . Qiiia donec 
Liber ifte vivet, femper dicetur , 
quod Petrus ifte fuit injufte infama- 
tus, & injufte punitus. Et creJo, 
quod Au£tor non fecerit hoc contra 
confcientiam ; quia ultra famam & 
fcripturam aliqunrum , habebat conje- 
£luram verifimilem . Nam Frideri- 
cus II. filium fuum primogenitum 
finiiliter innocentem , Sc falfo crimi- 
ne proditionis infamatum fecit mori 
in carcere fuo. Unde debes fcire , 
quod Henricus primogenitus FridTi- 
ci , operante patre, ele£lus Rex Ro- 
manorum , ex confcientia coepit cum 
humilitate & reverentia rogare na- 
trem , ut ceflaret a perturbatione Ec- 

cle- 



32? 



BENVENUTI IMOLENSIS 



clefiae, quae ipfum pupillum educa- 
verat, & promoverat ad culmen to- 
tius Imperii. Er quum precibas ni- 
hil proficere poffet , coepit eum etiam 
jufte increpare, ut eum ab obftinata 
pertinacia revocaret . Fridericus autem 
accenfus indignatione & ira , coepit 
fufpicari , ne filius faceret conjura- 
tionem cum Ecclefia contra fe. Et 
impoluit fibi falfo, quod ifie Henri- 
cus voluerat fibi furripere Regnum 
Siciliac, dum ipfe iret ultra mare 
in Syriam. Et breviter, ipfum captum 
tradidit carceri , cum duobus filiis , 
ubi inter catenas & multa incom- 
moda mortuus eft. Alii tamen fcri- 
bunt, quod Fridericus poenitentia 
duclus mifit pro filio, ut concilia- 
ret ipfum fibi. Sed Henricus, dum 
duceretur in via, timens , ne pater 
crudelius traflaret eum , cujus crude- 
litatem jam fatis fuerat expertus, 
praecipitavit fe fimul cum equo de 
quodam Ponte,"five fi.xo, & fic in- 
feliciter exlpiravit. Quod fi verum 
eft, patet , quod Henricus eft fimili- 
ter cum Fetro de Vineis arborifica- 



3U 



,B 



tmis de Aretio , Eaifcopus Areti- 
nus , vir valentlffimus, faciebar ca- 
put in Aretio cum fequacibus Gibel- 
linis de Tufcia, de Romandiola , de 
Marchia, & de Ducatu; qui con- 
gregata gente equcflri & pedeRri bet- 
ligerabant fUj-)tr Comitaturn Floren- 
tiae & Senarum : deliberaverunt re- 
fiftere audaciae Aretinorum , & col- 
legerunt omnes vires fuas . Nec um- 
quam fecerant tantum apparatum, 
poftquam pars Guelpha viguerat Flo- 
rentiae. Habuerunt enim MMDC. 
equites, & duodecim millia pedi- 
tum . Et tamdem profe£ti fuper Are- 
tium , ceperunt aliquot Caftelh, & 
praecipue Laterinam, ubi erat Lupus 
de Ubertis Capitaneus . Oui videns 
fe circumvallari , reddidit Terrzm. 
Et quum multum increparetur a Gi- 
bellinis, quod viliter fe reddiJerat , 
excufavit fe fcommate lepido , di- 
cens : Qitod Lupus non erat folitus Jla- 
re indnJHs . Interim venerunt Senen- 
fes cum CCCC. equitibus , & MMMM. 
peditibus , & vaftaverunt bona circa 
Aretium . Sed in Vigilia Baptiftae 



tus in ifta filva. Et fi Fridericus D' fafta eft furioJa tempeftas cum tur 



ipfe innocentem filium falfo infama- 
tum damnavir, quanto magis eum 
Cancellarium bene de fe meritum ? 
Jure igitur Fridericus alium filium 
invenit crudelcm in morte fua , qui 
tam crudelis fuerat in primum, Mi- 
thridatis Regis exemplo . 
^d Verf. II 8. 
Qv.el dinanxj , or accorri , accorri tnorte : 
E /' altro , cui pareva tardar troppo , 
Gridava --------- 

Heic Au£lor oftendit, quomodo fe ha- 
buerunt ifti duo fugientes, unus poft a- 
lium . Et prim6 de primo. Ad cujus co- 
gnitionem eft breviter praelciendum , 
quod in MCCLXXVIII. Florentini 
cum aliis Terris Guelphis Tufciae, 
videntesj quod Guihclmus de Uber- 



bine aquae & grandinis, quae mul- 

tum offendit exercitum , & maxime 

Senenfem, lacerando violcnter & a- 

fportando per aerem papiliones , tu- 

guria, & alia tentoria : quod fuit 

augurium proximae ftragis. Nam ter- 

tia die fequenti Florentini levave- 

runt campum, & fuadebant Senenfi- 

bus, ut venirent fecum , quia effent 

tutiores. Senenfes indignati fe repu- 

tantes potentes , iverunt per viam 

re6tam . Tamen cum eis ivit Comes 

Alexander de Romena, Capitaneus 

illius ligae. Tunc Capitanei Aretii , 

qui plures erant <5c probi , & praeci- 

pue Boncomes filius Comifis Guido- 

nis de Montefeltro, & Guilielmus 

de Pazis Miles, praefentientes recef- 

fum 



32 5 COMMENT. IN 

fum Senenfium feparatim , pofuerunt 
infidias CCC. equitum & ALM. pe- 
dirum sd vadum * Plebis del Topo , 
ubi Senenfes ibant inordinate • Et 
breviter aggredientes Senenies impro- 
vidns, poruerunt eos faciliter in con- 
fliflum, & trucidaverunt ultra tre- 
centum de melioribus, & de civibus 
Senenfibus , & nobilibus viris Mari- 
timae. Et fic Aretini vartati a Se- 
nenfibus in rebus, vaftaverunt eos in 
pertonis. Ex quo confliclu Aretini 
fuerunt multum refumti . Sed laeti- 
tia ifta fuit brevis parti Gibellinae . 
Quoniam anno fequenti Aretini re- 
ceperunt rerribilem illum confliftum 
apud Biblenam, in quo mortui funt 
duo praedifti ftrenui Duces , fcilicet 
Epifcopus Aretinus, & Bonconte de 
Montefeltro , de quibus plene dice- 
tur Cant. V. Purgatorii. Alodo ad 
propofitum. In ifto confliclu Lanus, 
nobilis juvenis Senenfis , qui ditifli- 
mus magnum patrimonium fuum bre- 
vi tempore conlumferat, ingeffit fe 
fponte in proeliantium globum, & 
ibi fortiter pugnans occilus efl:. 
^J Verf. i^^. 
O Giacopo , eiicea , da Sant' ^ndrea 
Che t' e gio-unto di me fare fchermo ? 
Idefl: clypeum & rep^raculum contra 
canes, abfcondendo te in cefpite meo. 
Quafi dicat ; Nihil tibi profuit & 
magnum damnum mihi dedifii & fe- 
cifti , & nefcio quare : 

Che colpa ho io de la tua vita rea ? 
Qtiafi dicat: Si abjecifti tua , quare 
debco c^o pati poenam pro te? Non- 
ne fufficit mihi poena mea ? Ego 
enim abjeci fponte ^^z , & tu abje- 
cifti aes, quod confervat ipfum efle. 
Ergo ad quid, quum tu pauper re- 
curras ad paunerrimum ? Quia fi tu 
privafti te fuhftantia, ego pri^^avi me 
vita. Sed ne dimittam aliquid indi- 

• Dicitur nunc communi vocabulo, fteve 



DANTJS COMOED. 



r-6 



B 



fcufl"um, dcbes fcire, quod ifte Ja- 
cobus ita lacerarus a canibus, fuit de 
potenti Civitate Paduae, vir nobi- 
lis, de Capella San6li Andreae , a 
qua denominationem fumfit . Homo 
quidem diriflimus omnium privato- 
rum fuae patriae in campis, villis, 
pecuniis, animalibus. Qui inaeftima- 
bilem opukntiam divinarum prodi- 
galiter, immo proterve & infane per- 
didit & confumfit. Nam , ut audivi 
a fide dignis de Terra fua, fecit 
mulras ridendas vanitates . Semel 
quum non poflet dormire, manda- 
vit, ut portarentur plures petiae Pi- 
golati Ciperani fafli cum cola, & 
lacerarentur a familiaribus in came- 
ra, ut ad illum ftridorem fomnus 
provocaretur fibi. Idco Auclor facit 
iplum a canibus lacerari , non ad fo- 
latium , fed ad fupplicium . Alia 
autem vice quum iret de Padua Ve- 
netias per flumen Brentae in navi 
cum aliis juvenibus iociis, quorum 
aliqui pulfabant, aliqui cantabant , 
ifte fatuus , ne folus videretur inuti- 
lis & otiofus, coepit accipere pecu- 
niam , & denarios fingulatim dejicere in 
aquam cum magno rifu omnium . 
Sed ne difcurrendo per ifta , videar 
tibi magis verborum prodigus, quam 
iple nummorum, venio breviter ad 
msgnam viokntiam , quam infane 
fecit in bona fua . Quum enim fe- 
mel efl^et in rure fuo , audivit, quem- 
dam Magnatem cum comitiva ma- 
gna Nobilium ire ad prandium fe- 
cum . Er quia non erat provifus, nec 
poterat in breviflfimo temporis fDatio 
providere, fecunoum quod fuae pro- 
digalitati videbatur convenire, fubito 
cgregia caute'a ufus eft. Nam fecit 
ftatim mitti ignem in omnia tugu- 
ria Vilke fuae fatis apta incendio , 
quia cx paleis , ftipulis, & cannulis, 

qua- 
al Toppe. 



D 



327 BENFENUT 

qualia funr communiter domicilia 
Rufticorum in territorio Paduanorum. 
Et veniens obviam iftis , dixit, quod 
fecerat ad feftum & gaudium propter 
eorum adventum , ut ipfos magnifi- 
centius honoraret. In hoc certe vio- 
lentior & vanior fuit Nerone. Quia 
Nero fecit incendi domos Urbis , 
ifte vero proprias. Nero , quamvis 
laetus, pulcritudine flammae lliadem 
decantaret, tamen fecit incendi do- 
mos, oifenfus anguRia viarum , ut 
dicit Svetonius, quia fcilicet tim.e- 
bat fibi infidias . Ifle vero laetus glo- 
riabatur' incendio magno , quod fe- 
cerat variffima causa. Ideo bene Au- 
ftor inducit canes ad faciendam ve- 
nationem de eo, qui fibi & alteri 
viokntiam miferabilem intulerat. 
,Ad Vcrf. 14^. 
lo fiti dclla Citta , chs nel Batifla 
Cangib 7 primo padrone - - - - 
Nunc ifte fpiritus innominatus refpon- 
det ad quaefitum , ut reddat Aufio- 
rem pium ad congregandas frondes 
fparfas , ficut poRea faciet • Et de- 
fcribit fe a patria, & culpa, & fen- 
tentiaiiter ufque in finem . Nec vult 
aliud dicere nifi, quod fuit Floren- 
tinus natione, & quod fufpcndit fe 
laqueo. Ad quod iciendum , quod 
bene non potelt conje£lurari , de quo 
Auftor loquatur heic , quia multi 
fuerunt Florentini , qui fe laqueo fu- 
fpenderunt eodem tenipore , ficut qui- 
dam de Modiis nomine Ruchus , & 
quidam Dominus Lottus de Aglis , 
qui data una fentcntia falsa ivit do- 
mum , & ftatim fe iufpendit j & 
multi alii , quorum ncmina non me- 
mini. Et credo , quod Auftor de in- 
duftria fic fecerit , ut poiTet intelligi 
de unoqudque talium , lic^t forte pof- 
fet intelligi potius de Judice, qui 
erat majoris pretii , & gravius deli- 
quit. Dicit ergo ille fpiritus defcri- 



A 



B 



ID 



IMOLENSIS 328 

bens patriam fuam a proteSloribus 
iuis . 

lo fiti della Citta , idefl de Floren- 
tia , che mtah il primo padrone , fcili- 
cet Mnrtem nel Batlfia , ideit Johan- 
nem Baptiltam, qui eft hodie Patro- 
nus Florenciae. Et ad hujus intelli- 
gentiam eft fciendum , quod Civitas 
Florentiae olim habuit Martem pro 
Deo praecipuo & Prote£lore fuo . 
Ec ut coDigitur ex Chronicis FIo- 
rentiae, ftetit fub [mperatoribus Ro- 
manis in lege Pagana per CCCL. 
annos . Et fi qui erant Chriftiani , 
timore non propalabant fe , ufque ad 
ternpus Conftantini, quo tempore fir- 
mata eft Ecclefiae lib^rtas, & Fides 
diifufa per totum . Florentini ergo 
Statuam Martis de Templo abftule- 
runt , & loco illius aiTumierunt Jo- 
hannem B^sptiftam pro eorum Patro- 
no &: prottflore, non mutata forma 
Templi . Sratuam autem Martis po- 
iuerunt intsftam in alta Turri, quia 
opinio conftans erat omnium , quod 
quandocumque mutaretur , vel in a- 
liquo laederetur, magnum periculum , 
& nova mutatio immineret Urbi . 
Tenebant enim adhuc aliquos mores 
Paganifmi* immo femper tenuerunt 
hanc credulitatem vanam. Sed ifta 
imago dicitur fuiffe perdita, quando 
Florentia fuit deftru£ta per Attilam. 
Poftea tamdem reaedificata Civitate, 
fuit reinventa, & pofira in uno Pi- 
laftro in capite Pontis Veteris , ubi 
ftetit ufque ad tempora Aucloris , 
immo ultra ufque ad Diluvium Ar- 
ni , quod fuit in MCCCXXXV. , 
quod tunc violcnter dejecit Pontem, 
& afportavit imaginem , & alia mul- 
ta & magna damna fecit , de qui- 
bus dicetur alibi . Sed quamd'u du- 
ravit ifta Petra , duravir enor indu- 
ratus in mentibus multorum Civium . 
Undc narrabat mihi Boccatius dc 

Certal- 



^zp COMMENT. IN 

Certaldo, fe faepe audiviflc a Senio- 
ribus, quod quando aliquis puer pro- 
jiciebat lapidem vel liUum in Sta- 
tuam , dicebatur ei : Tu facies malum 
finem ; qula ego vicil ta!ent , qui ho: 
fecit , qiti Juffocatus ejl in ^rno , C^ a- 
lium qui jupenfus efi laqueo. Et fub- 
jungit Au£ior unum valde mirabile, 
quod videtur confonare ifii antiquo 
crrori Florentinorum . Quia videtur 
exprefTe dicere , quod Mars , iratus 
propter irjuriam fibi fa6iam in mu- 
tatione ifta , faciet femper Floren- 
tiam triflem . Dicit erfjo 

----- oncie per quejlo , 
Ideft ipfc Mars propter hanc cau- 
fam, quod dcfierunt colere Martcm , 
Sc colunt Baptiftam , 

Simpre con l* arte fua la fara trifia: 
Ideft faciet eam femper infortuna- 
tam in bellis fua influentia. Sed an- 
tequam ulterius procedam, Leftor, 
volo te lcire , quod praefens Capi- 
tulum ron eft minus artificiofum & 
obicurum, quam praecedens , ut pa- 
tet ex di£lis & dicsndis . Ideo con- 
fidera bene hcic , quod Au£ior r.on 
fequirur communem errorem Vulgi , 
quia nimis eflet abfurdum , iramo 
iaperet haerefim dicere , quod Flo- 
renria deberet recipere damnum, quia 
converfa fit ad Chriftianifmum . Ideo 
dic, quod Au6lor dat heic Florcn- 
tinis luis unum fcomma coopertum 
5c morddx nimis. Et vult latenter 
dicere, quod poftquam Florentia di- 
mifit Martem, ideft fortitudinem & 
virtutem armorum , & cocpit folum 
colere Baptiftam , ideft Florenum , in 
quo fculptus eft Baptifta, ita quod 
dcdit fe in totum avaritiae, erat in- 
fcrtunata in rcbus bellicis. Ita quod 
brcviter dicendo , Florentini olim 
quum intenderent rebus militaribus 
& laboribus , fuerunt ftrenui & vi- 
ftoriofi; fed poftquam cocperunt in- 
Toin. III. 



DANTIS COMOED. 330 

A i tendere harpiis rapaclbus & accumu- 
lationi , lic^t vifi fint ditiores & 
potentiores, tamen fuerunt parum ho- 
norati in geftis armorum , & rece- 
perunt magnos confliftus , & ftrr.ges 
bellorum , continuo plus invalefcente 
avaritia . Et addit ultimo JUe fpiri- 
tus , qucd , nifi quod rem.anet adhuc 
aliquid dc reverentia Martis , Flo- 
B i rentia ipfa cffet jam pluries deftru- 
cla , pcftquam fuit reaedihcata poft 
deftru£lioncm fa£lam ab Attila; Un- 
de dicit: 

Qiiei Cittadin , che poi la rifondarno 
Sovra 7 cen-^r , cbe eT ^Atila rimafe , 
Ideft fuper reliquiis & ruinis faflis 
ab Attila , quando cremavit eam , 
ut ftatim dicam ^ 
C .Avrebber fatto lavorare in darno , 
Quia fcilicet iterum deftrucla cffct, 
vel deftrucla de novo 

Et fe r.on foffe , chs 'n ful paffo d' 

^frno , 
Rimane anccr di lui akuna vi/Ia . 
Ideft aliqucd veftigium ipfius Mar- 
tis , fcilicet Icolum fupra Pontcm, 
per quem tranfitur Arnus principa- 
D liter. Et hcic nota, ut ifta litera 
concordet cum praccedenti expofitio- 
ne , quam feci , quod Au£lor noa 
habet heic refpe£tum ad Idolum i- 
ftud , ficut litera fonare vidctur. Ira- 
mo vult velat^ dicere, quod nifi cf- 
fct adhuc aliquid de virtute & pro- 
bitate antiqua in aliquibus bonis Ci- 
vibus , faepe Florentia cffet juin e- 
verfa. Et ita eft in omni Civitate 
Mundi . Quia nifi Virtus , Pruden- 
tia , & Bonitas aliquot paucorum 
defenderet Civitates ab ira Dei & 
Coeli , certe tanta eft multitudo ma- 
lcrum , quod faepe fubverterentur. 
.Ad Cant. XIV. Verf. 40. 
Senxjt ripofo tnai era la Trefca: 
Et hcic nota , ut bcne videas , fi 
Auctor venatus fuit ubique, quid- 
Y quid 



Vjt 



BENFENUTI 



qu!d faciebat ad fuum propofitum ; 
quod Trejcha eft quaedam Danza , fi- 
ve genus tripudii , quod fit Neapoli 
aitificialiter valde. Nam eft Ludus 
nimis intricatus. Stant enim plures 
fibi inviccm oppofiti . Et unus ele- 
vabjt manum ad unam partem , & 
fubiro alii intenti facient idem . Dein- 
de movebit manum ad aliam par- 
tem, & ita facient ceteri. Et ali- 
quando ambas manus fimul : aliquan- 
do vcrtetur ad unam partem • ali- 
quando ad aliam ; & ad omnes mo- 
tus ceteri habent refpondere propor- 
tionabiliter. Unde eft mirabile vi- 
dere tantam climicationem manuum 
& omnium membrorum. Ita iRi mi- 
feri continuo dimicabant contra iiam- 
mas coquentes eos , ducentes celeri- 
ter manus nunc furfum nunc deor- 
fum, nunc ad dexteram nunc ad fi- 
niftram , nunc re£le , nunc oblique , 
fccundum quod flamma recens nttin- 
gebat quemlibet in diverfa parte cor- 
poris . 

^d Cant. XV. Verf. 4. 
Qitar f Fiammlnght tra Cii:-^ante e 
Bruggia , 
Heic Auftor declarat formam ifio- 
rum aggerum per duplicem compa- 
rationem . Et breviter vult dicere, 
quod aggeres ifti funt tales, quales 
fiunt in Flandria juxta Civitatem 
Brugiae contra impetum maris , & 
quales fiunt in Italia apud Civira- 
tem Paduae contra impetum Bren- 
tae . Et ad derlarationem primae 
comparationis efl: fciendum , quod 
Luna, quae faepius eft vocata Regi- 
na Inferni aS Auclore , omni die 
naturali movet bis mare , & facit 
fluxum & refluxum in XXIV. ho- 
ris, ficut ifle Au6lor tangit expreffe 
Cant. XVI. Paradifi . Luna enim 
mater humoris , ficut Sol efl pater 
caloris , attrahit aquam de longin- 



B 



C 



D 



IMOLENSJS 332 

quo, ficut Magnes attrahit Ferrum . 
Iftum autem motum aquae Luna fa- 
cit mirabiliter in Occidcnte , maxi- 
me quando eft Quintadecima . De 
quo fumme miranrur magni Marina- 
rii, quia non fic fit in Oriente, nec 
in Mari Mediterraneo . In tanrum 
enim aqua maris excrefcit in Occi- 
dente , quod faepe facit flumina re- 
trocedere cum magno impetu. Undc 
in Anglia, quae efl in Oceano Oc- 
cidentali , ita fupercrelcit mare apud 
Londram Civitatem Regalem , quod 
aqua fluminis Tamifii fupragraditur 
Pontem altum valde. Ad propofitum 
ergo . In Flandria , quae efl; juxta 
Oceanum, & refpicit Septemtrionem , 
fit ita fortis fiuxus, quod detegit li- 
tus aliquando per V. milliaria ; & i- 
ta refluxus recooperit terram ita ve- 
lociter, quod equus velociffime cur- 
rens non poflet evadere ad terram a 
tam furiofo curfu , unde aqua crefcit 
per V. millia paffuum & plus & 
minus aliquando . Hoc autem acci- 
dit notabiliter in Flandria , quia ibi 
efl bafliffimum folum plufquam in 
aliqua parte, unde aer eft craffus & 
humidus valde ita , quod aliquando 
pluit ibi per fex menfes. Flandren- 
fes efgo propinqui mari faciunt ma- 
gnos & altos aggeres , ne mare i- 
nundet, & invadat eorum agros & 
domos . Et cum toto hoc aliquando 
mare inundavit totam Provirciam eo- 
rum , Ex quo maxima multirudo eo- 
rum conjuratione fa£ta deliberaverunt 
venire ad occupandam Italiiim Regi- 
nam eorum . Sed quid vado per ex- 
tera vetera ? quum paulo ante marc 
fuffbcaverit ibi plufquam quindecim 
milHa hominum . Item faciunt Pa- 
duani in Italia juxta fluvium eo- 
rum , qui dicitur Brenta , contra al- 
luvionem . Hoc praemiflb , ordina.^ 
fic literam : Quelli , icilicet aggeres , 

qui 



33 5 COMMENT. IN 

qui erant ex utrai^ue parte fluminis 
Phlegetontis , eyan fatti a tal imagt- 
ne , ideft fimilituciinem , Qitali i Fiam- 
mingbi , qui olim vocati lunt Cimbri , 

Tenenio il fiotto , che ver lor s' a- 
vsnta , 
Ideft fluftum maris ab Oceano cum 
mirabili vclocitate , 

Fanno lo fchermo , perche '/ mar fi 

Idefl: reparaculum & obflaculum : tra 
GmXcinte , quae eft una Terra , five 
Portus in Flandria , e Brugirja. Ifla 
cft Civitas famofiflima in Flandria , 
ficut eft Civitas Venetiarum in Ita- 
lia . Ad quam Brugiam concurrunt 
undique Mercatores ex omnibus par- 
tibus Occidentis. Unde audio, quod 
navigia plurium regionum applicant 
illuc . Perche 7 r>7ar fi fuggia , ideft 
fugiatur ib eis , ita quod non lae- 
dat eos . £ qnale , fupple fchermo . I 
Padoani fupple fanno , Itingo la Bren- 
ta , ideft prope fluvium eorum , qui 
dirigitur ex Alemannia in parte , 
quae dicitur Carcntana, ubi regnant 
quidam Dimini , qui vocantur Du- 
ces Carinthiae . Hic fluvius adve- 
niente vere , liquefcentibus nivibus 
intumefcit . Ideo bene dicitur 

^«~/ che Chiarentana il caldo fenta ^ 
Vult dicere , quod Paduani provi- 
dent fibi ante tempus , faciendo & 
reparando aggeres , quia fruftra oc- 
currercnt adveniente alluvione . Et 
ecce quare id faciunt: 

Per difendcr lor Viile , e lor Cajlilli 
Ab inundatione Brentae . Simile c- 
tiam fsciunt Ferrarienfes juxta Pa- 
dum . Unde miror, quod Au6tor po- 
tius non fecerlt comparationem de 
aggeribus Padi , qui eft fluvius no- 
bilifTimus Italiae, de quo Vergilius 
fuus facit tantam mentionem & com- 
mendationem . Similiter & Lucanus . 
Sed forte hoc fecit , quia aggeres 



DA^TIS COMOED, 



534 



B 



c 



D 



Padi non ita benc ferviebant com- 
parationi fuae, five quia funt nimis 
alti & magni. 

ikd Verf 2 2. 

Cgs} adocchiato da cotal famiglia , 

Fui conofcitito da un 

Hcic Auclor oftcndit , quomodo ev 
illo grege invenit unum famofum 
modernum de Terra fua , quem fa- 
miliariter noverat in vita . Ad cu- 
jus cognitionem fciendum eft , quod 
ifte fpiritus erat quidam Civis FIo- 
rentinus nomine Ser Brtmettns Lati- 
nus , qui floruerat temporc Dantis , 
vir quidem magnae intelligentiae & 
eloquentiae tempore fuo in Floren- 
tia . Habuit tamen magnam opinio- 
nem de fe ipfo. Nam quum efl"et 
mugnus Notarius , & commififlet u- 
num parvum fallum in fua certa 
fcriptura per errorem , quem pote- 
rat facilc corrigere , voluit potius 
acculari & infamari de fr.iro, quam 
revocare errorem fuum , ne videre- 
tur deliquifle per ignorantiam. Ur- 
de propter hoc fuit coaflus recedcre 
de Florentia , & datum fuit fibi 
Bannum de igne . Sed igncm, quem 
evaferat vivus, dat fibi Au£lor mor- 
tuo in ifto loco : quo magis notatur 
infamia, quia noverat eum infe6lum 
turpitudine ifta. 

^i Varf 6i. 

Ma quello ^ngrato Popolo maligno , 

Che difcefe da Fiefole 

Nunc Ser Brunettus praenuntiat Au- 
Rori adverfam fortunam , quae eft 
communiter inimica virtuofis . Et 
vult bene dicere, quod Populus Flo- 
rcntinus raalignanter & ingrate ie 
habebit erga eum; reddens fibi ma- 
lum pro bono, ficut eft de more fe- 
re omnium Populorum erga beneme- 
ritos. Sicut Roma contra Scipionem, 
Civitas Athenarum contra Theftum , 
& ita de aliis. Et circa iftum paf- 
Y z fum 



B 



335 BENFENU TJ 

fum allqu,ii;ter efl notandum. Mdlti A 
enim ifiud Capitulum facile & aper- 
tum dicunt. Sed cerre mihi vdetur 
valde difficile & obfcurum , & habet 
multos malos zapellos. Eft eroo nri- 
cienaum ad declarationem iftius 
lirerae, quod multi dicunt heic mul- 
ta falla, fequentes Chronica Floren- 
tinorum , quae ponunt multa magni- 
fica fifle ad exakationfm fuae pa- 
triae. Pslec miror, quia fimile dicunt 
Chronica quafi omnium Civitatum , 
quae viderim , ficut Ravennae, Ja- 
nuae , Venetiarum , & Neapol's . 
Qunto magls ergo Florentini elo- 
quentifli ni hominum fluduerunt lau- 
dibus fuae Terrae ? Dicunt ergo , 
quod Civitas Faefularum olim fun- 
data fuit a Rege Atlante, qui ve- 
niens cum Apolline Afirologo fuo 
magno , quacfivit fundare nobiliffx- 
mam Civitatem in optimo fitu Ita- 
liae. Et quod haec Civitas femper 
fuit amicifTima Romanorum . Et quod 
jnde fuit Dardanus primus Au^lor 
Troiae. Et ita de multis: quae omnia 
reputo frivola. Quia AtJas Rex A- 
fricae , qui fuit maximus ARrolo- 
gus , & ob hoc fingitur fubportafTe 
coelum , quem tamen Hercules fu- 
peravit , nunquam fuit in Italia , 
quod invenerim umquam ; & Apol- 
lo multo minus . Nec Faefularum 
Civitas fuit umquam nobilis , vel 
famofa; immo de ea nulla fit men- 
tio ; in a£lu magnificentiae dico. 
Sed hoc dicunt in commendationem 
fuae originis antiquae. Scio infuper, 
quod Livius fcribit, quod Annibal 
inter Faefulas Sc Aretium paffus eft 
validam tempeftatcm . Nec fitus fuit 
optimus, immo peffimus , quia al- 
peflris , nimis afper, & flerilis. Un- 
de Radaaafus Rex Gothnrum oHm 
cum infinita multitudine fuorum bar- 
barorum in Montibus Faefulanis fa- j 



D 



IMOLENSIS 335 

me & frigore inter nives perierunt. 
Quid vetera quaero ? Scribit moder- 
nus Poeta Boccatius de Certaldo , 
quod lapides montis Faefulani funt 
plumbei, & dicit mirabile de eis , 
quod fi exfcindantur , in brevi tem- 
poris fpatio certilfime novis incre- 
mentis reflaurantur. Quod , fi verum 
efl , fatis attefiatur naturae ipforum 
florum , quorum femen continuo ger- 
minat de radice . Dardanus autem 
non fuit de FaeiuHs , fed de Cori- 
cho> ut alibi di6tum efl. De ami- 
citia vel inimicitia, quam cum Ro- 
manis habuerint, quafi nihil fcribi- 
tur ab Au£toribus. Memini tamen , 
quod Florus dicit : de Faefulis trlum- 
phavtmus ^vo\qv\% ofiendere debiles ve- 
teres triumphos Romanorum. Et tem- 
pore Catilinae Faefulani fuerunt ne- 
quiffimie conjurationis. Fuit tamen 
antiquiffima Terra . Hoc fcio , quod 
aliquis dicet: Dk ergo ttt mlhl , quis 
fmt fundator Faefularum , quae /ic d'i- 
cla efl , quod fiat fola? Dico , quod 
trutfa efl. Et quod nefcio , quis fun- 
daverit eam , nec qusndo; quia prin- 
cipia maximarum Civitatum faepe i- 
Cnorantur. Sed credo certifTime , fi 
haec Civitas fuiffet tantae nobilita- 
tis , quod antiqui Scriptores aliquid 
tetigiflTent . Ulterius dicunt , quod 
Caeiar cum duodecim Principibu.s Ro- 
manis obfedit Civitatem Faelulansra 
per feptem annos , & quod taradcm 
deflruxit eam a fundamentis , & ae- 
dificavit Florentiam partim ex Ro- 
manis , partim ex Faefulanis ad fi- 
militudinem Romae. Et quod F!o- 
rentia fuerit in favorem Caeraiis in 
bellis civilibus . Et quod fine rifu 
fcribere non poffum , dicunt , quod 
Lucanus , quum fecit mentionem de 
Sarno ( quae omnia quantum fint 
vana unufquifque intelligens vidcat ) 
ioquutus efl de Arno . Nara quomo- 

do 



3^7 COM^fENT. )N 

do Caefar potuerit vacare conilru- 
clioni noSiliffimarum Civitatum tem- 
pore illius conjurationis peftjferae , 
quum fucrat accufatus de conjuratio- 
ne , & jpfe fe purgavit per teftimo- 
nium QLiin£li Ciceronis , «jui erat 
frater Marci Ciceronis tunc Confu- 
lis? Quomodo etiam Romani exoen- 
diffent tantum tempus ad capiendam 
Civitatem Faefularum illo tempore, 
quo Roma erat in tanto potentatu , 
quum fpafio quatuor annorum tem- 
pore belli Socialis, omnes fortes Po- 
pulos Italiae reduxerant viribus ar- 
morum fub jugum Romanorum, qui 
conjuraverant contra Romam ? Qlic- 
modo etiam Florentia fuerit de au- 
xiliatoribus Caefaris , quum tunc Flo- 
rentia vix nafceretur ? Sarnus etiam 
non eft Arnus, ut alihi dicetur. Quis 
ergo aedificaverit Florentiam primo, 
ignoro . Nec credo , quod a Floren- 
tino nobili Cive Romano fuerit fic 
denominata, nec a Campo Florido , 
ficut etiam ifti dicunt , quum dicat 
Plinius, quod Florentia olim Fluen- 
tia disfla efl:. Auttor non vult, quod 
Florentia habuerit ortum a Faefulis. 
Sed quando, quomodo, vel per quem 
fateor me nefcire . 

^d Vevf. 67. 
Veczhta fama nel mondo li cbtama orbi , 

Gente avara 

Ad intelligentiam hujus fafSii efl fcien- 
dum, quod communis opinio omnium 
ipforum Florentinorum eii, quod Flo- 
rentini {\wt vocati caeci propter de- 
lufionem , quam receperunt oHm a 
Pifanis. Nam ut tradunt eorum Chro- 
nica , Anno Domini noRri Jefu Chri- 
fli MCXVIT. Pifani tunc tempcris 
potpntiiTimi in msri fccerunt mngnam 
claiTcm Galearum ad capicndam In- 
fulam Majoricae, quam occupaverant 
Saraccni. Et quum jam efTent in i- 
tinere , ccce Lucenfes vcncrunt cum 



DANTIS COMOED. 



:??8 



B 



C 



D 



exercitu ad invadendum Pifas. Quo 
audito> Pifani non audentes proce- 
dere , ne eorum Civitas vaft^retur , 
& recedere ab incoepto videbatur 
eis inhonorabile & damnofum, quum 
vulgata effet fama & fafla expenfa 
magna , ideo habito inter eos confi- 
lio miferunt ad Florentinos tunc a- 
nimofos eorumdem amicos, ut debe- 
rent venire ad cuftodiara Ci\.'itatis 
Pifarum. Florentini gratanter affum- 
ferunt defenfionem contra Lucenfes , 
& quofcumque volentes moleftare di- 
£lam Civitatem. Et continuo mife- 
runt gentes equeflres & pedeRres , 
quae pofuerunt caflra prope Pifjs per 
duo milliaria . Et Poteflas eorum 
prudenter mandavit , ne aliquis in- 
traret Civitatem • & quum unus con- 
tra praeceptum intraffet , condcmna- 
tus fuit ad mortem . Quo audito , 
Senicres Pifarum venientes ad Pote- 
fiatem , rogaverunt eum , ut eorum 
contemplatione remitteretur fibi poe- 
r.a. Et non valentes fle£lere eum 
precibus, proteftati funt , quod no- 
lebant ipfum interfici in territorio 
eorum. . Tun; Poteftis caute & oc- 
culte fecit emi agrum a ruftico no- 
mins Communis Florentir.e, & ibi 
fecit fufpendi reum . Pifani autem 
reverfi a recuperatione Alajoricae, c- 
gerunt grstias Florentinis de tam li- 
berali <Sc laudabili bencficio . Et ob- 
fulerunt , ut eligerent quod fignum 
viftoiiae potius vellent , vel Portas 
Aeneas, vel Columnas de Porphyre- 
tico , quas portaverant a di£ta Infu- 
la . Florentini petierunt Columnas . 
Et fertur , quod Pilani ex invidia 
incenderunt eas . Dcinde illas faicia- 
tas Scarlato fub fp°cie honoris & 
pompae tradilerunt Florentinis. Flo- 
rentini fpoliantes columnas , visa frau- 
de, cum fumma indignatione coepe- 
runt dicere : Benie Jumus caeci , qii fi- 

dimits 



319 



BENVENUTI 



'dimiiS vidpiLus antiquis Pifanorutn , qui 
vihil facere noverunt fine francie . Et 
poftea difti funt caeci Florentini in 
Tulcia. Et hss Columnns pofuerunt 
ante Portam Sanfti Johannis , ubi 
adhuc funt. Certc quiaquid dicatur, 
non videtur mihi , quod iRa de csc- 
sa Florentini vocandi fint caeci . QLiia 
fi fuerunt delufi ab iis , quibus fiJe- 
bant, & quibus fccerant tam memo- 
rabilc fervitium , non vidco , quae 
cecitas fit ifta. Alii ergo dicunt , 
quod Florentini di£li funt caeci , 
quia olim Annibal inundationibus Ar- 
ni fluminis perdidit unum oculum , 
ficut fcribir Boccatius de Certaldo 
in fuo Libro de Montibus & Flu- 
minibus. Sed certe ifiud non cft de 
intentione Au£toris , qui loquitar 
heic , quam pcjus potefl , de Floren- 
tinis, ut patet ex diflis & dicendis. 
Sed mihi vidctur, quod maxima cae- 
citas Florentinorum fuit, quando cre- 
diderunt Attilae, fi verum eft, quod 
jam fcripfi iupra Cant. XII. Audivi 
tamen unum Flo''entinum facientem 
heic pulcram cxpofitionem, licet non 
fit de mente AuQoris . Dixit enim , 
quod Florentini erat caeci aflive , 
ron psfTive, quia fcilicet faciunt a- 
lios caecos. 

^^ Verf. 73. 
Facciart le Leflie Ficfolane flrame o^c. 
Ad hujus rei intelligentiam efl icien- 
dum, quod ficut fcribit Boccatius de 
Certsldo in fuo Libello de Vita c^ 
Morihus Dantis , poit everfionem Flo- 
rentiae faftam ab Attila , quidam 
Nobiles, qui fuerant de antiquis Ci- 
vibus Florentiae, congrcgati in u- 
num miferunt ambafciatores ad Ca- 
rolum Magrum, qui tunc erat Ro- 
mae, ut dignaretur dare operam reae- 
dificationi Florentiae , & auxilium 
contra Faefulanos hcfirs eorum. Er 
fic faSlum eft . Unde aliqui Romani 



B 



D 



JMOLENSIS 340 / 

venerunt, inter quos venit quidani 
nobiluTimus de ftirpe antiquifiima Ro- 
manorum , quae vocatur Frangipa- 
nes , ex cujus fanguine defcendcrunt 
Hslifei , *k. ex Helifeis defcenderunt 
Aldigherii , de quibus fuit Dantes , 
ficut plenius dicetur Cant. XV. Pa- 
radifi. Et fic patet, quomodo Dan- 
tes pcr longam lineam genealogiae 
fuerit de fanguine Romano . Ideo 
vult fequeftrari a Faefulanis pravis . 
Dicit ergo: Le tef}ie Fiejolane , ideft 
vitiofi Florcntini, qui iervant raorcs 
Faelulanorum . 

.4:.' Verf 106. 

J't forama fappi , che ttttti fur Cherci > 

E Literati grandi , 
Idefl magni viri ftudiofi & famofi . 
Nec dicas , quod dsbeat exponi Cle- 
rici , idtft Literati , more Gallico , 
ficut quidam exponunt j & dicunt , 
quod omnis Literatus eft Clericus . 
Quia tunc effet nugatio, & fubtilis 
repetitio . Nam ftatim fubfetjUitur , 
E Literati . Nec ctiam dicas, ficut 
audivi aliquos diccntes , quod omncs 
agentes contra naturam , funt Scho- 
larcs vel Presbyteri, & d:cunt: Vi- 
de quod D.intes hoc dicit , quia dicit, 
tutti fur Cherci e Lherati . Dico, quod 
loquitur heic de omnibus, qui erant 
de grege , in quo erat ille Brunet- 
tus. Et de talibus Dantes petiverat, 
& de talibus B.-unettus refpondct , 
qui fuit magnus Literatus & famo- 
ius tempore luo in Terra fua. Unde 
Auftor ponit alium gregem pcccan- 
tium contra naturam, de quibus di- 
cetur plenius in cantu fequenti. Im- 
mo ifti , de quibus heic dicitur, mi- 
nus peccaverunt. 

^d Verf. 1 1 o. 

E Francefco d' %Accorfo anco - - - - 
Et nominat alium virum famofum , 
principale caput multorum , fcilicet 
Francifcum Accurfii. Ad cujus co- 

gnitio- 



341 COAUIENT. IN 

gnitionem efl fciendum, quod Ac- 
curfius excellentiffimus Legum Do- 
£lor fuit natione Florentinus j fed 
Bononiae fecit moram , & ibi legit, 
& fcripfit . Concurrit autem cum 
Odofredo de Odofredis ex Nobilibus 
de Bononia excellentiflimo Do£tore . 
lofe tamquam aftutiJTimus , de indu- 
ftria inclufit (e in domo , fingcns fe 
laborare morbo quatriduanae febris. 
Et faciebat omni die venire Medi- 
cum ad colorandum faflum . Et in- 
terim fummopere & fummo ftudio 
gloffavit Leges cum maxima fefti- 
nantia . Et celeriter acceflit ad Cu- 
riam , & fecit publicari & authenti- 
cari luum opus. Quo fa£to & fcito, 
Odofredus fumme dolens , fcripfit dif- 
fufius & copiofius eo, fed tarde. Ad 
propofitum ergo : Francifcus filius 
Accurfii primo£;enitus fuit etiam fa- 
mofiflimus Doflor Legum , qui la- 
boravit morbo ardentioris !k pejoris 
febris , quim pater fuus . Dicit ergo 
Au£tor : E Frar.cefco eC ^Accorfo anco , 
ideft etiam . Quem Auftor ponit i- 
fta horrenda ignominia maculofum , 
qula male fervavit legem fuam pul- 
cherrimam, quam docebat aliis . quae 
dicit : (^hium vlr mibh in femtnam , 
ary/ientuY Leges . Et heic nota , Le- 
flor , quod vidi aliquando viros fa- 
pientes magnae literaturae conque- 
rentes, & dicentes, quod pro certo 
Dantes nimis male loquutus cfl: heic 
nominando tales viros . Et certe e- 
go , quando primo vidi literam i- 
ftam , fatis indignatus fui. Sed po- 
ftea experientia tefte didici , quod 
hic fapientifllmus Poeta optime fe- 
eit •■ Nam in MCCCLXXV. dum 
cffem Bononiae , & legerem iflura 
librum , reperi aliquos vermes natos 
dc cineribus Sodomorum , inficientes 
totum illud Studium . Nec valens 
diutius ferre foetorem tantum , cu- 



DANTIS COMOED. 



342 



jus fumus j:m fufcabat aflra , non 
fine gravi periculo meo rem patefeci 
Petro Cardinali Bituricenfi, tunc Le- 
gato Bononiae. Q^u vir magnac vir- 
tutis & fcientiae deteftatus tam hor- 
ril)ilc fcelus , mandavit inquiri con- 
tra principales . Quorum aliqui ca- 
pti funt , & multi territi diffuge- 
runt . Ec nifi quidam Sacerdos pro- 

B ditor, cui erat commiffum negotium , 
obviafTet, quia laborabat pari morbo 
cum illis, multi fuiffent traditi flam- 
mis . Quas fi vivi effugerunt, mor- 
tui non evadent , nifi forte bona 
poenitudo extinxerit eas aqua lacry- 
marum & compunflionis . Ex hoc 
autem incurri capitale odium & i- 
nimicitiam multorum . Sed divina Ju- 

C flitia me contra iftos naturae hoftes 
huc ufque benigne protexit . 
,Ad Verf. eumdem . 
------ e vedervi , 

J' avejfe avuto di tal tigna bram.t . 
Heic Ser Brunettus nominat alium 
Clericum Praelatum . Ad cujus co- 
gnitionem volo te fcire cum non 
modico rifu , quod ifte fpiritus fuit 

D Civis Florentinus, natus de Modiis, 
Epifcopus Florentiae , qui vocatus 
eft Andreas. Ifte quidem vir fimplex 
& fatuus , publice faepe praedicabat 
Populo dicens multa ridiculofa , & 
inter alia dicebat, quod Providentia 
Dei erat fimilis muri, qui ftans fub 
trabem videt quidquid fub fe geritur 
in domo , & nemo videt eum . Di- 
cebat etiam , quod Gratia Dei erat 
ficut ftercus caprarum , quod cadcns 
ab alto , ruit in diverfas partes di- 
fperfum . Simiiiter dicebat , quod Po- 
tentia divina erat immenfa • quod 
volens demonftrare exemplo manife- 
fto , tenebat granum rapae in manu 
& dicebat J Bene videtis , quam fit par- 
vulum iflud ^rayjulum C^ minimum . 
Deinde extrahebat de fub Cappa ma- 

ximam 



343 BENVENUT 

xitnam rapam dicens: Ecce quam mi- 
rahilis Potentia Dei , qtti ex tatudlo fe- 
tnine fecit tantum fmlum . Ifte Cfgo 
magnus beftiarius a natura , labora- 
bat ifto vitio beftialitatis contra na- 
turam . Nunc ordina fic literam , <juae 
eft fatis intricata. Dicit ille Brunet- 
tus Danti: Et potei , ideft quod tu 
potcras vedervi , ideft videre ibi in 
ifta turba animarum , quae velociter 
currens jam multum abfcntaverat ic 
a confpcctu eorum . Ideo fic loqui- 
tur: Colui, fcilicet Epifcopum An- 
dream qui 

fff tYafmutato d^ x/frno in BacchigHone , 
Quafi dicat , quod ex Epifcopo Flo- 
rentino facius fuit Enifcopus Vicen- 
tinus. Nam Arnus fluvius tranfit per 
Florentiam , Bacchilionus vero per j 
VicentiaRi. Et heic nota, quod non I 
fine quare Auftor defcribit ipfum ta- 
liter ab ifta trafmutatione. Nam de- 
bes fcire , quod femel ifte Epifcopus 
Andreas , quum egregie praecicaflet 
Populo fuo dixit in fine : Domini 
C^' Dominae . Sit vobis recommcndata 
Monna Teffa, ccgnata mea , quae vadit 
Romam . Nam in veritate ft fiiit per 
tempttfcuhim fatis vaga C^ piacibilis , 
nunc efl iene emendata . Ideo vadit ad 
Indiihentiam . Hoc fcito Dominus 
Thomas de Modiis fratcr ejus , ma- 
gnus Jurifta, non valens ulterius fer- 
re ineptias ejus , dx quia crefccbat 
infamia vitii , dedit operam pruden- 
ter, quod tranfmutaretur in Epifco- 
pum Vicentinum pcr Papam Nico- 
laum dc Urfinis. Ideo dicit 

- - - - cbe dal Servo ds Servi , 
Ideft a Papa Romano, qui infcribit 
fe Servum Servorum Dei . QLiem ti- 
tulum Gregorius I. doQor cximius 
primo adinvcnit. Et dicit, quod po- 
ftea mortuus eft ibi, unde dicit val- 
de obfcure : 

Ove lafcib li mal proteji nefvi , 



I IMOLENSTS 344 

A Ideft in Vicentia male extenfos ner- 

vos . Hoc aliqui cxponunt fic , fci- 

licet quod nervi prae dolore exten- 

duntur in moriente , & fic vidctur 

velle dicere, quod ibi male mortuus 

eft, ficut male vixerat. Alii vero 

j dicunt quod erat poda^ricus , & fic 

! habebat nervos male extcnfos . 

I ^d Cant. Xyi. Ve-.f. 33. 

B Qitefii , r orme di cui peflar mi ve~ 
di , e^f. 
Heic fpiritus ut reddat Au£lorem. 
avidiorem ad refpondcndum fibi , 
non exfpetlata refponfions Aucloris, 
manifeftat fibi focios & fe . Et pri- 
mo incipit a digniori, fcilicet a Gui- 
done Guerra ; & circa iftius defcri- 
ptionem Lectori cft aliqualiter im- 
morandum , quia multi mirantur, 
immo truffantur ignoranter , quod 
Dantes, qui poterat dcfcribere iftum 
pracclarum virum a claris progeni- 
toribus , & ejus claris geftis , dcfcri- 
bit eum ab una femina avia fua , 
Domna Gualdrada. Scd certe Au£ior 
fccit talem defcriptionem tam lauda- 
biliter quam prudenter , ut heic im- 
D plicite tangeret originem famofae 
ftirpis iftius, & ut daret meritam 
famam & laudem huic mulieri di- 
gniffimae. Ad cujus rei intelligen- 
tiam eft fciendum , quod 0;to IV. 
quum vcniflet in Italiam , ivit vifi- 
! tatum Florentiam tamquam floren- 
tiffimam Civitatcm & Terram Im- 
perii. Et quum die quadam cehbra- 
rctur folemne feftum in Florentia , 
ficut feftum Baptiftae , quo rulluin 
fit celebrius, ibi Imperator cum qui- 
bufdam Nobilibus de Terra ivit ad 
feftum. Et dum ftaret in via publi- 
ca sd vidcndum puellas , quae lunt 
ibi pulcherrimae & plurimae , eece 
inter alias tranfibat una virgo ele- 
gantiffimae formae. Cujus miro de- 
core ftupefactus Impcrator, conver- 

tens 



343 COMMENT. IN 

tcns le ad unum Milltem probum 
antiquum fpe£latac vjrtutis , cujus 
nomen erat Dominus Bilincionus , 
( haec erat ejus filia unica de Ravi- 
gnanis ) petivit ab eo, quaenam ef- 
fet illa tam nobilis indolis & vagac 
apparentfae. Refpondit Bilincionus : 
Indyte Domine . Haec eji filia unius , 
qui ft vellet , poffet de praefenti facere 
voi ojculari ear» . Puella autem , quae 
incedebat , auribus arre61:is , audita 
refponfione patris, vertit fe ad eum , 
& aperte ac verecunde dixit ei : In 
vcritate , Pater mi , parcat mihi reveren- 
tia vejlra ; numquam quifquam ofculabi- 
tur nie , nift legitimus fpvnfus rneus . Im- 
perator, audito tam nobiii refponfo , 
& cognito, quod ifta erat filia Domi- 
ni Bilincioni , voluit quod illam pof- 
fet aliquis honefte ofculari , & manda- 
vit patri, ut vocaret DomicelJam ad 
fe . Deinde vocavit ad fe quemdam 
ftrenuum Militem , qui vocatus eft 
Dominus Guido Vetus, qui erat in 
ejus confortio . Et tradito fibi an- 
nulo fuo , fecit eam defponfari . Et 
dedit fihi in dotem & nomine dotis 
illum Comitatum Cafentini , qui 
poftea fuit diu Comitum Guidonum. 
Et ex ifto Comite Guidone Vetere , 
& ex ifta Domina defcenderunt om- 
nes Comites Guidones . Qui poftea 
divifi funt in multa raembra, & fue- 
runt famiiia famofa & potcns nimis. 
Qui tcnuerunt magna & multa Ca- 
ftella citra & ultra Alpes , non fo- 
liim in Tufcia , fed etiani in Ro- 
mandiola . 

^<l ^erf ^S. 
Nipote fif de la bu.ona Gisaldrada . 
Ad quod bene inlelligendum , nota , 
quod Comes Guido Vetus habuit cx 
di£la Domina multos filios. Quorum 
unus vocatus eft Guillielmus . Ex 
quo natus eft Guido NovelJus , qui 
tenuit partem Cibellinam , & fuit 
To-m. III. 



DANTIS COMOED. 34,6 

A; multum armiger , & multa fecit pro 
Parte Gibellina. De quo faepe fit 
mentio in hoc Opere. Alius vocatus 
eft Rogerius , cx quo natus eft ifte 
Guido Guerra . Ex quo patet , quod 
uterque Guido, fcilicet Novellus & 
Guerra, eft nepos diftae Dominae . 
Nota etiam , quod ifta egregia juve- 
nis vocata eft primo nomine Inghir- 

B druda . Au6lor tamen utitur vocabu- 
lo communi & corrupto, quo utun- 
tur mulieres & vulgares, qui dicunt 
Gualdrada ; ficut ego vidi in quodara 
amico raeo, qui volcns vocare Lu- 
cretiam filiam fuam , corrupte voca- 
vit ipfam .Alegrinam . Deinde defcri- 
bit Auftor di£tum Comitem a no- 
mine proprio , & ab agnomine pro- 
prio diccns: Et ifte 

Guido Guerra ebbe nome - - - - 
Et bene fibi convenit utrumque, 
quia fuit magnanimus Dux multo- 
rum , & bene guidavit, & fuit ma- 
gnus guerriger , & vir bellicofus 
multum. Ad cujus rei inteliigentiam 
volo te fcire, quod hic Comes Gui- 
do Guerra, tempore, quo Carolus I. 

D vocatus nb Ecclefia vcnit in Italiam 
contra Manfredum , ivit fere cum 
CCGC. equitibus Florentinis exuli- 
bus obviam Guidoni de Monforte , 
qui ducebat exercitum Caroli per 
terrani ufque Mantuam . Deinde tran- 
fierunt per Bononiam , Romandio- 
lam , Marchiam , & Ducatum . Et 
non potuerunt tranfire per Tufciam , 
quia tota crat fub Parte Gibellina , 
& dominio Manfredi. Unde mulfura 
tempus expenderunt in via . Tam- 
dem appulerunt Romam , ubi erat 
Carolus. Poftea Guido cum fuis fuit 
in expugnatione Sari'5li Germani . De- 
inde fuit in bello , quod habuit Ca- 
rolus contra Manfredum apud Be- 
neventum . Quibus vifis Manfiedus 
pctivit: Ubi futst Gsielllni, pre quibus 
Z tan- 



347 BENFENUr 

tanttim expendi & laboravl? Er fubdi- 
dit; Vere gens Hla non potejl hodie 
perdere. Haec dixit , quia fi Caro- 
lus vincebat, erant viaores; & fi 
Manfredus vincebat, fuiffet eis ami- 
cus. Et verum dixit, quia Manfredo 
vi61:o, Comes Guido Guerra cum 
favore & gente Caroli rediit Floren- 
tiam , & inde expulit Gibellinos . 
Ideo bene defcribit eum a prudentia 
& probitate , dicens : 

_____ i^ /„ j-^^^ ^if^ 

Fece col fenno ajjai e con la fpada . 
Et eft magna laus Guidonis, quia 
communiter fortes bellatores non in- 
veniuni-ur prudentes . & e contrario. 
Ifte autem erat audax in proelio , 
& prudens in periculo , ficut refle 
dicit Livius de Annibale. 
,Ad Verf. ^p, 

L altro , cbe appreffo me la terra trtta , 
Heic Jacobus Rufticatius fecundum 
focium^ fui tripudii pandit. Ad cujus 
cognitionem eft fctendum , quod ifie 
Teghiajus fuit Miles Nobilis Flo- 
rentinus de Adimaris, homo fani 
confilii in re publica. Cui fi fui Ci- 
ves credidiflent , non recepiffent il- 
lam ftragem magnam ad Montem A- 
pertum, de qua fcriptum eft fupra 
Cant. X. Nam quum Florentini tra- 
£larent in publico Confilio de eundo 
contra Senenfes ad fulciendum Mon- 
tem Alcinum, ifte primus confuluit, 
quod nullo modo deberent ire , quia 
ibi erat latens proditio, & quod Se- 
nenfes non poterant diu fuftinere 
cxpenfas gentis Theutonicae , quam 
habebant a Rege Manfredo. Et mul- 
ta fimilia dixit pro communi utili- 
tate. Guido Gucrra, qui eodem tem- 
pore floruit, idem dixit. Et alius 
Milts , nomine Dechus de Gherardi- 
nis perrinacifTime contradixit fimili- 
ter. Cui pofl lonj^am contentionem 
iinaliter fuit impofitum fikntium fub 



B 



C 



D 



IMOLENSIS 348 

poena capitis . Iverunt ergo Floren- 
tini contra confilia .tot Sapien- 
tum, & fuerunt infeliciter debellati, 
ficut alibi diflum eft , & dicetur- 
Dicit ergo Auftor : V altro , che ap- 
pyejfo me c^c. cujus virtus & probi- 
tas notatur appofite heic, 

£' Tegghialo %Aldobrandi ^ _ _ _ _ 
Nomen adventitium ejus fuit, non 
nomen cognationis j quia, ut jam 
dixi, fuit de Adimaris, familia ma- 
gna valde. Et dicit 

___--_ /^ Qtil zwce, 

Ideft fama 

Nel Mondo ftt dovria effer gradita ^ 
Quia homines deberent gratum audi- 
re de eo. 

^d Verf. 42. 

Et io che poflo _----_ 
Heic ifte fpiritus ultimo defcribit fe 
ipfum , & tangit caufam fuae dam- 
nationis . Ifte fuit Miles Florenti- 
nus , vocatus Dominus Jacobus Ru- 
fticatius , vir Popularis , fed tamen 
valde politicus & moralis, lic^t co- 
gnominetur Rufticatius * homo valde 
dives & prudens, placidus, & libe- 
ralis . Qui poterat videri fatis felix 
inter Cives fuos, nifi habuifTet uxo- 
rem pravam. Habuit enim mulierem 
ferocem , cum qua vivere non pote- 
rat . Ideo dedit fe turpitudini . Unde 
narratur de eo , quod quum femel 
introduxiffet puerum in cameram 
fuam , ifta mulipr furibunda cucurrit 
ad feneftram palatii , & coepit cla- 
mare alta voce : ^d ignem , ad i^ner/} . 
Tunc conrurrentibus vicinis, ifte Ja- 
cobus egreffus cameram , coepit mi- 
nari uxori mortem . At illa rediens 
ad feneftram , clamare coepit : No» 
'jcniatis , qnia ignis extin&tts eft. Et fic 
nota : cum quanta folertia & pruden- 
tia viri debeant ducere uxores . Vi- 
de, ad quid devenerit ifte valens Mi- 
les . Ver^ acerbior poena Inferni eft 

fua- 



g4p COMMENT. IN 

fuavis refpe£l;u malae uxoris , per 
diem non habens bonum , per noctem 
pejus. Dicit ergo ifte de fe : 

Et io , che pojlo fon con loro in croce , 
Ideft in eodem cruciatu & poena fi- 
cut fum fimilitcr cum eis in eodcm 
tripudio , 

Jacopo Rtiflicuccl fui ----- 
Et ecce caufam 

La fiera moglie piu cH' altro mi noce . 
Muledicatur ilta excufatio. Fecit enim 
ifte more Orphei, qui, ut diflium 
eft , perdita uxore fua , coepit in to- 
tum fpernere foemininum gcnus : pro- 
ptcr quod muiieres totum iUum cru- 
deliter lacerarunt . Ita ver^ contin- 
gerct talibus , quia pauciores repe- 
riuntur . 

^d Fcrf 53. 
Tatzto che tardi , tutta fi difpoglia y 
Et heic adverte, quod heic aliqui 
dicunt imprudenter, quod Au£lor 
heic innuit tacite, quod fuit foeda- 
tus ifto morbo , in eo quod oflendit 
fe compati illis. Sed iftud eft om- 
nino falfum & abfurdum nimis di- 
ccre . Quia Au£lor oftendit toties , 
fc corapati multis, ficut uni defpe- 
rato , gratia caritatis patriae , immo 
& extraneo. Unde finxit fe non pof- 
fc loqui Petro de Vineis prae nimia 
pietate , tum ratione virtutis, tum 
ratione innocentiae. Et ita iaepe vi- 
debis in multis aliis locis. Praeterea 
Auctor fuit fumme amorofus, & ni- 
mis amator mulicrum , ficut often- 
fum eft fupra , ubi tra£latum fuit de 
luxuriofis incontinentiac. Ideo dico , 
quod Au£lor compatitur infelicitati 
iftorum , quafi dicat : Quum ifti fue- 
rint homines tantae virtutis & pro- 
bitatis , ad quam infamem culpam 
devenerunt ! Ergo bene dicit : Ego 
concepi magnum dolorem . 



DANTIS COMOED. 353 

A ./fd Verf 70. 

Cke Gtiglielmo Borftere , il qital Jl 
dole &c. 
Ad vituperandam avaritiam debes 
fcire, quod Guillielmus Borferius fuit 
quidam Civis Florentinus , faciens 
Burfas , vir fecundum facultatem fuara 
placibilis Sc liberalisj qui tra^lu tem- 
poris odio habens Ofticium Burfa- 

B rum, quibus cbuditur pecunia, fa- 
£lus elt homo Curialis , & coepit 
vifitare Curias Dominorum & do- 
mos Nobiiium. Accidit auteni , quod 
femel applicuit ad Civitatem Ja- 
nuac , ubi moram traxif pluribus die- 
bus , retentus & honorifi.e traftatus 
a. quibufdam Nobilibus . Erat in die- 
bus illis in Janua quidam Dominus 
Hernius de Grimaldis, qui in pof- 
feflione divitiarum non foliim exce- 
debat Januenfes , qui funt ditiffimi , 
fed etiam omnes Italicos . Et ficut 
fuperabat omnes in opulentia , ita 
cupiditate & miferia alios excedc- 
bat, ita quod non foliim non hono- 
rabat alios , fed pro fe vivebat par- 
ciffime, quum tamen Januenfes com- 

D muniter vivant parce. Immo, quod 
turpius erat, induebatur viliter, quura 
tamen Januenfes generaliter induantur 
fplendide. Ifte ergo Hernius , auditi 
fama Guillielmi, mifit pro eo , & in- 
troduxit eum in Salam cujufdam pul- 
crae domus, quam fecerat noviterfic- 
ri . Et quia adhuc remanferat in eo a- 
liqua fcintilla nobilitatis, dixit Guil- 
lielmo : Domine Gi<ilHel»ie . Vos , qui 
mtilta vidijlis , fciretis tne docere alitjf.am 
rem peregrinam ntmqnam amplius vifam , 
qtiam pojfem facere pingi in ijla mea 
Sala ? Guillielmus audiens , fuum in- 
convcniens loqui , refpondit : Domine 
no» crederem poffe vos docere , nifi ef- 
fent forte fternuta , vel ftmilia his . Sed 
fl placet , docebo vos unam , quam cred» 
vos non vidiffe umquam . Hernius fa£tui 
Z z avi- 



351 B ENFENUT 

avldus, rubito dixit : De/7 rogo vos , 
dtcite mihf ; non expe£l.ns iplum re- 
fponfurum , ut ferit: Cui Guilliel- 
mus: Facite pingi Domin.im Liierali- 
tatem . Hernius tunc audito fcomma- 
te mordaciffimo transfixus fuit tam 
forti telo verecundiae , quod quafi 
mutavit malignum morem avaritiae 
in laudem largitatis. Et dixit facie 
inflammata rubore : Ego faciam pingi 
talem, cfuod nec vos , nec alius poterit 
fationa!tl:ter dicere , quod numquam vi- 
dcrim , vel noverim ipfam . Et ab illa 
die in antea tantae fuit virtutis & 
effi aciae verbum Guillielmi , quod 
poftea fuit liberalior & gratior om- 
nibus. Non tamen credas, quod fa- 
£tus fit prodigus , ficut poftea fuit 
Dominus Carolus Grimaldi de domo 
fua, qui faflus Arcipyrata valentif- 
fimus , apud mirabile Caftellum Mo- 
naci infeftabat omnes navigantes per 
mare Leonis, formidatus etiam a 
magnis Principibus, nedum privatis 
Mercatoribus . Ad propofitum ergo 
vide , quanta arte utitur heic Au- 
6tor , qui fingit , quod Jacobus Ru- 
fticatius allegat Guillielmum Borfe- 
rium , qui dolet de Curialitate per- 
dita in patria fua , quia ipfe erat 
optimus Judex in tali caufa , & be- 
ne noverat Curialitatem 5: Curiales 
fuae patriae, & fuit fatis infeftus ho- 
ftis Avaritiae , ita quod in aliena 
Terra , ubi plurimum poteft Avari- 
tia, mirahiliter expulit eam de pe- 
ftore hom"nis, in quo videbatur pe- 
nitus indurata. 

^J rerf. ^4. 

Come quel Fiitme , che ha preprio 
camim 

Prima da Motjte Vefo ----- 
Ad declarationem iftius eft adverten- 
dum, qund inter Galliam & Italiam , 
fupra Montemferratum & Januenfem 
ditionem , eft Mons , qui dicitur Ve- 



/ IMOLENS IS 352 

A xulus , principium Montis Apenni- 
ni . Ex quo Monte Vexulo nalcitur 
nobilis fluvius Padus, qui coUigit 
omnes aquas Lombardiae , cadentes 
a finiftra Apennini . Mod6 omnes 
tales aquae non derivant per le ad 
mare , & immediate , quia omnia 
flumina Pedemontium & Lombar- 
diae primo decurrunt ad Padum. 

B Deinde Padus portat omnia in ma- 
re. Primus autem fluvius, qui intrat 
fine Pado in mare, eft quidam flu- 
vius , qui vocatur Aries five Mon- 
tonus, qui labltur juxta moenia For- 
livii in Romandiola , & apud Ra- 
vennam intrat mare , & vocatur 
^qua Qtteta in montibus . Sed poftea- 
quam incipit defcendere ex Alpibus 

C ad planum , vocatur Aries . Modo 
ad propofitum . Vult dicere Au£lor, 
quod ficut fluvius Montonus , qui 
nafcitur in Alpe , labitur per loca 
montuofa inter faxa , deinde defcen- 
dit cum magno murmure ad plana 
loca , & mutat nomen , quia mutat 
locum ; Ita ifte FJuvius Phlegeton , 
qui nafcitur a montanea Ida , labi- 

D tur primo per multa loca &c. 

^d Cant. XVIL Verf. 58. 

E corn io riguardando tra lor vegno , 

Nunc Au6lor defcribit aliquos Foe- 

neratores in fpeciali , & praecipue 

Florentinos fuos , quorum ibi erat 

latis bonus numerus. Primo ergo 

dcfcribit quemdam Militem Floren- 

linum , qui faflus eft ditilfimus ex 

ufura, quem defcribit ab armatura 

fuae gentis. Ifte enim erat de Gian- 

figliaciis de Florentia, qui hnbent 

pro eorum infignio Lconem Azur- 

rum in carapo citrino . Dicit ergo : 

_______e ijidi /j^Mj-ye , 

Scilicet colorem , 

Che di Leon avea faccia e contegno.' 
Ideft apparentiam & continentiam , 
fcilicet totum corpus d'uH Lecne in 

una 



35? 



COMMENT. JN DANTIS COMOED. 



tlna bovfa gialla, ideft in catnpo ci- 
trino , quia ifta talis armatura erat 
depifta i.n burfa . Deinde defcribit 
alium Civem fuum dicens : 

Pol procedendo d't mio fguardo il ctirro , 
ided: curfus mei intelleclus, quia in- 
telleclus volvitur ficut currus . 

Et un , chs d' una fcrofa a^^ttrra e 

Heic Au6lor defcribit alium magnum 
Foeneratorem , quem fimiliter defcri- 
bit ab armatura fuae gentis. Et ifte 
fuit quidam Miles Paduanus, qui vo- 
catus eft Dominus Raynaldus de Scro- 
vignis, vir ditiflTimus in immenfum. 
Scrovigni autem portant porcam a- 
zurram in campo albo, & inde de- 
nominati funt, ficut quidam Nobi- 



354 



B 



----- dal trtio finiflro fianco . 
Ifte Vitalianus fuit Nobilis Miles dc 
illis del Dente , qui vivebat adhuc . 
Ideo vaticinatur eum venturum ad 
confortium Foeneratorum , quia erat 
maximus artifex hujus artis foenera- 



toriae • Et dicit : 



Con quefli Fiorentin fon Padovano, 
Quafi dicat : Habeo praefcriptos Floren- 
tinos in focietate tnea . Ideo expeBo u- 
num Paduanum de meis . Et ultimo i- 
Ite de Scrovignis nominat alium Foe- 
neratorem fummum & fupremum om- 
nium . Ifte autem fuit quidam Miles 
Florentinus , qui vocatus eft Domi- 
nus Johannes Baiamonte , qui excel- 
fit omnes fui temporis in aftu ufu- 
rae . Ideo bene fingit, quod omnes 



lis Romanus cognominatus eft Scrof- lCj Uiurarii ibi damnati facpe vocant 



fa , ut refert Macrobius Lib. primo 
Saturnalium . 

Segnat' avea lo fu facchetto bianco 
plenum pecunia multa d^ una fcroffa , 
ideft porca azurra & Qrnffa : 

Mi diffe ; che fai tu in quefia foffa ? 
Scilicet arena , quafi dicat . Qiiomodo 
vivls & fine poena venifli huc , & ad 
quid? Et quia Au£tor poterat refpon- 
dere : Ego confidero aliquos magnos Foe- 
tisratores ^- ideo licentiat eum , & no- 
minat ei duos alios maximos Foe- 
neratores , unum Paduanum, alterum 
Florentinum . Dicit ergo : 

Or te ne va ----- - 

Qaafi dicat: Frater mi , poffes fiare ni- 
'mis hcic . Magni Foeneratores funt in- 
finiti jam beic , fed dicam de duubtts 
magnis magiflris ttfurae .• Dicit ergo : 

------ e perche fe viv anco 

Quafi dicat : Et qttia tu es rediturus 
ad mundum , ci^ narraturus ifia ^- 

Sappi , che 7 mto vlcin Vitaliano 
Scilicet, Civis meus Paduanus 

Sedera qiii, ------- 

Scilicet , in ifia poena mecnm , eJ^ >a? 
fociabit 



ipfum tcmquam Principem ma^^num 
ifiius Seclaej cui merito dat palmani 
& triumphum pugnae pecuniariae , 
quam ifte femper fecit cum pugnis 
plenis & claufis. Dicit ergo ifte Mi- 
les : Ifii Ufurarii 
1 Spejfe fiate ni intronan /' ortcchi , 
\ Scilicet , turbant auditum metim clamo- 
D| re alto Ci^ terribili in modum tonitrui.- 
1 Cridando: vtgna il Cavaller Jovrano ^ 
j Et fic vidc , quod Dominus Johan- 
nes Baiamonte vivebat, ficut & Do- 
minus Vitalianus del Dente. Quorum 
utrumque Auftor ponit pro damna- 
to , quia verifimile videbatur , quod 
ifti deberent venire ad augendum & 
fupplendum numerum iftorum defun- 
£lorum, quorum vtftigia fequebantur 
in vita, immo excellebant omnes in 
foenore. Ideo bene vocant ifium tan- 
to ftudio, ut tegat infamiam eorum, 
vel quia folatium efl miferis , (ocios ha- 
bere pcenarum . Immo pravi reputant 
fibi ad magnam gloriam , quando ha- 
bent in genere fuo unum excellen- 
tifiimum in malitia, & ipfum quae- 
runt, & diligunt & honorant, & dc- 

leftan- 



\V7- 



\ I 



.i^ \ 



»> 



v\ A 



A .'S %^1 



A 



.\ 



\ 



355 BENFENUTI IMOLENSIS 

le£lantur efie in focietate fua . Et de- 
fciibit iftum Johannera, ficut & a- 
nos , ab armatura fua , quae erat 
Campus aureus, cum tribus hircis cur- 



3<J 



rcntibus j unde dicit ; 



Cbe rec/jer^ la tafca co t tre becchl . 
Et fic nota, quod Auflor defcribit 
unumquemque ab co quod poteft, vel 
a nobilitate, vel a dignitate, vel ab 
immenfitate divitiarum. Non a Vir- 
tute , quae non erat in eis. Ifti er- 
go magni Milites certaverant pro bo- 
no publico faciendo teneri magnos 
Bancos in magnis Civitatibus ad fub- 
veniendum generaliter indigentiis om- 
nium : Defcribit etiam generaliter 
omnes ab Infignio iuo . Et hoc fa- 
cit , ut oftendat , quod ipfi profiten- 
tur fponte , &: publicc , & verecun- 
de fuum infame ofiicium , manifefte 
tenendo Bancum , & extendendo ve- 
la in fignum Artis. Immo faciunt 
publice praeconizari, quid facere in- 
tendunt , lic^t hodic plures funt U- 
furarii occulti , quam manifefti. Quia 
ufura tranfivit diebus noftris ad Cam- 
pfoies, Mercatores , & Artifices; im- 
mo, quod eft pudibundum dicere, ad 
Praelatos , Sacerdotes, & Fratrcs. 
^d Cant. XVIII. rerf. 28. 
Coine i Rinr.an per /' efcrcico molto C^'c. 
Eft breviter fciendum , quod in M- 
CCC. in quo Anno Au6^or incepit 
iftud nobiie Opus, Papa Bonifacius 
VIII. tunc iedens in Sede Petri, de- 
dit generalem Indulgentiam peccato- 
rum in Urbe , ad quam ( ficut vidi- 
mus in MCCCL. ) cucurrit maxima 
multitudo cx omnibus regionibus & 
nationibus obedientibus Ecclefiae Ro- 
manae, Unde propter nimiam pref- 
furam ^entium in tranfitu Pontis fu- 
pra Tiberim , ne aliqui a lateribus 
caderent in aquam & fuffocarentur , 
inventus eft utilis modus, fcilicet ut 
peregrini euntes per Pontem , face- 
rent de Ponte duas partes per lon- 

'21 j::^^^^' ' 



B 



C 



D 



gum , ita ut qui ibant ad Ecclefiam 
Sancli Petri per unam medietatem 
Pontjs, refpiciebant versus Caftellum 
San6li Angeli , «Sc illi , qui redibant 
ab Indulgentia, ibant per aliam mc- 
dietatem reipicientes versus Montcm . 
Et eccc modum tranfeundi Romipc- 
tarum ; 

Che da r un lato tutti hanno la fronte 
Verfo 7 Cafiello; 
Scilicet , San£ti Angeli . Ad quod 
notandum eft, quod iftud Caftellum, 
de quo fit heic mentio , fuit olim 
Sepultura Adriani Imperatoris. Nani 
illi Principes antiqui aliquando fe- 
pelicbantur in altum , ficut patet ia 
Columna lapidis Numidici , in qua 
funt cineres Julii Caefaris ; aliquan- 
do fepeliebantur in baffo , Ccut Au- 
guftus , qui eft fub alta Turri . Ita 
ad propofitum . Ifta alta & mirabilis 
Sepultura fafta fuit fuper muro Ci- 
vitatis Adriano valentiflimo Impcra- 
tori . Et iftud mirabile opus vocatum 
eft S^puLrttm ^driani per multa fe- 
cula. Poftea tempore Gregorii I. di- 
citur apparuifle in fummitate cjus u- 
nus Angelus cum enfe in manu. I- 
deo denominatum eft ab ifto eventu 
Cafirum Saf.Bi ^ngeli . Proh dolor ! 
Iftud fumtuofum opus deftru£lum <Sc 
proftratum eft de Anno praefenti M- 
CCCLXXXIX. pcr Populum Roma- 
num , quia fuerat aliquando detcn- 
tum per fautores Roberti Cardinalis 
Gcbennenfis . Qui fa£Io fchifmate pef- 
fimo faflus eft Antipapa contra Ur- 
banum Sextum. Dicit ergo : 

e "vanno a Santo Pietro , 

Scilicet, pro Indulgcntia; 

Da /' altra fponda vanno verfo '/ 
Monte . 






Scilicet, ex alia extremitate vcl mc- "^'^^ 

dietate pontis . Hunc a6Ium notave- ^T^y^^-j^-c^i*^ 

rat Auctor Anno praedicto Jubilaei» / //2- ^ 

quum iviflet ad Indulgentiam . «^^(a^a^ 



lU^ A/^ "^iyri.^ VI, 



357 COMMENT. /N 

.yfd Verf. 40. 

Mcatre io andava , gli occhl miei 
in iino 

Furo fcontrati j 

Au£lor defrribit unum modernum in- 
famatum fingulari lenocinio circa tem- 
pora Au£toris. Ad cujus cognitionem 
efl fciendum , quod ifle fuit quidam 
Miles Bononienfis de Caccianimicis 
dc Bononia, vir quidem nobilis, li- 
beralis, & placibilis. Qui tempore 
fuo fuit valde potens in Bononia fa- 
vore Marchicnis Eflenfis , qui fuit 
Azo III. qui gcffit magnum bellum 
cum Bononienfibus , de quo dicetur 
Purgatorii Cant. V. Et tamdem pro- 
curavit fibi facere magnam partem 
in Bononia . Quae vocata eft ob hoc 
Pars Marchiana . Ifte ergo Miles , 
nomine Veneticus, habuit unam fo- 
rorem pulcherrimam , quam condu- 
xit ad ferviendum Marchioni Azoni 
de fua pulcra perfona , ut fortius 
promercretur gratiam ejus. Ideo Au- 
ftor bene folvit fibi de tali fervitio. 
^d Verf. 51. 

Ma che ti mena a si pungenti Salfe P 
Ad intelligentiam hujus literae , ut 
videss, quot funt occulta & inco- 
gnita in iRo Libro , volo te fcire , 
quod Salfae efl quidam locus bene 
concavus & declivus extra Civita- 
tem , & prope Sanftam Mariam in 
Monte , in quem folebant projici 
corpora defperatorum , foeneratorum , 
& p.Horum infamatorum . Unde ali- 
quando audivi pueros Bononiae di- 
centes unum alteri ad impropcrium: 
Tutis pater fuit proje&us ad Salfas . 
Ad proDofitum ergo Auftor vult di- 
cere : Qui ducit te ad Vallem tam 
infam.em , firut eft Vallis Salfarum 
apud Patriam tuam ? Non ergo ca- 
pias hcic Salfas pro fapore , ficut 
communiter rmncs cxponunt, quia 
metaphora effet alia a propofito , ut 
per fe patet. 



DANTIS COMOED. 



35S 



^d Verf. 55. 
Jo fui colni , che la Gbtfola bella , 
fcilicet fororem meam , nomine Ghi- 
folam , quae vocabatur pulcra per 
excellentiam . Quales multas vidi Do- 
minas Bononiae de domo illa exce- 
dentes ceteras in pulcritudine . 

Conduffi a far la voglia del Mar~ 
chefe .' 

B Scilicet Azonis III. Marchionis E- 
ftenfis . Et vide , quod dicit fimpli- 
citer del Marchefe . Quia per excel- 
lentiam , quando dicitur Marchio, & 
rion exprimitur nomen , debet intcl- 
ligi de Marchione Eflenft , ratione ge- 
nerofitatis & Principatus antiqui . Et 
ifte Azo fuit fumme magnificus, & 
pulcherrimus corpore. Ideo bene de- 

C buit convenire cum pulcherrima ad 
extinguendum f^ammam ardentis a- 
moris fui. Et dicit Veneticus : 

Come che fuoni la fconcia novella . 
Quomodocumque hif^oria ifta non 
pulcra narreturj hoc pro tanto di- 
cit , quod diverfa erat fama hujus 
fa£ti in vulgo . Aliqui enim mitius 
loquentes dicebant, quod ifta pulcra 

^, fuit feducta & fubtrafta fraude prae- 
ter confcientiam fratris fui. Alii ve- 
ro dicebant , quod di£lus Marchio 
incognitus mutato habitu ivit Bono- 
niam , & intrans domum iflius fui 
amici , manifeftavit fe & caufam fui 
adventus . Et Veneticus quamvis ef- 
fet de Caccianimicis, nefcivit if^um 
familiarem inimicum dejicere . Vult 
ergo Veneticus dicere uno verbo : 
Quidquid dicatur, ego pro rei veri- 
tate fui confcius hujus rei & cu!- 
pahilis. 

E non pur io 

Nunc ifle Veneticus venit ad ali- 
quam excufationem fui . Quia culpa 
& infamia videtur minor , quando 
efl: confueta & communis , etiam in 
cnormibus & in omnibus crimini- 

bus. 



359 BENVENUT 

hus, nedum In levi, quale efi: leno- 
cinium . 

£ »0» pu/ 10 qu) ptango Bolognefe : 
Ideft , punior in ifla priraa bolgia 
ob iflud vitium : 

»//»:;;/ n e quejlo luoco 

Ideft , ifta prima vallis major & ce- 
teris capacior ■ 

tanto pteno , 

Che tante lingue non Jon ova apprefe , 
Ideft, nunc aprae & difpofitae ; 

t/f dtcer Sipa tra Savena e 7 Reno . 
Quafi dicat, quia plures Bononien- 
fes funt hcic puniti tali vitio , qukm 
omnes Bononienfes , qui nunc vi- 
vunt Bononiae. Et heic nota , quod 
aliqui volentes colorare factum , di- 
cunt , quod debet intelligi , quod 
non funt plures Bononienfes , dicen- 
tes aclualiter iftud vulgare Sipa. Et 
tunc eftet fenfus , quod efTent valde 
pauci lenones Bononiae , quia pauci 
funt , qui dicant nunc in uno in- 
ftanti iftud vocabulum Sipa . Sed i- 
fta non eft intentio Audlorisj immo 
iftud participium apprefe dicit heic 
aptitudinem , & non aptum , ita quod 
Au£lor vult dicere , quod tot lin- 
guae non funt accenfae , ideft aptae 
natae ad diccfndum Sipa. Et ita de 
oranibus intelligit. Quia linguae in- 
fantium raturaliter 6c potentialiter 
funt difpofitae ad dicendum hoc, li- 
cct modo afliualiter non dicant. Et 
taraen non videatur tibi dicere rem 
magnam , quando dicit, quod plures 
funt Bononicnfes mortui puniti heic 
hoc virio, quam fint vivi in Bono- 
aia: Quia non credo, quod fit ali- 
qua Terra t?m parva in mundo, de 
qua non fint plures lenones in In- 
ferno , quam fint uno tempore vi- 
ventes in Bononia , & loquentes vul- 
gare Bononiae. Et ifta Civitas eft 
hodie fatis purgata hoc vitio . Et 
tamcn Au£lor facit «itius mentio- 



B 



G 



D 



IMOLENSIS i6o 

nem de una Terra ftudiofa & famo- 
fa, quim de alia. Certe multae funt 
Terrae & magnae, in quibus magis 
viget iftud vitium in Italia , ut ni- 
hil de Parifius in Gallia dicam. No- 
ta etiam , quod Au6lor defcribit gen- 
tem Bononiae ab idiomate & a flu- 
minibus. Bononlenfes enim utuntur 
ifto vocabulo Sipa, ubi ceteri Lom- 
bardi dicunt Sia. Bononia etiam ha- 
bet ab una parte, fcilicet Occidentis 
versias Lombardiam , flumen , quod 
dicitur Renus, fed non intelligit dc 
Rheno maximo flumine , quod olira 
dividebat Germaniam a Gallia . Et 
ifte Renus Bononienfium habet a- 
quam bonam non folum potabilem , 
fed ad Molendina , pulcherrime uti- 
lem ad molendum frumentum , ad 
faciendum firicum , & ad alia mul- 
ta neccfTaria ad fuftentationem & or- 
natum humanae vitae. Habet & a- 
lium fluvium, qui dicitur Savena ex 
alio latere Orientis versus Roman- 
diolam . Habet & alium parvum Tor- 
rentem , qui dicitur Apofa, qui in- 
terfecat ipfam . Habet & montem 
fertilem & amoenum a parte Meri- 
diei , qui eft quafi clypeus contra 
ventum Auftrum , quem Au6lor te- 
tigit faciendo mentionem de loc» 
Salfarum , qui eft unum praecipitium 
in monte . Ex his brevillime habes 
nobilem fitum hujus amoeniffimac 
Civitatis, cujus fertilitatem & bo- 
nitstem in omnibus rebus non de- 
fcribo , tum quod viderer recederc a 
propofito , tum quia notorium eft 
omni nationi in toto Occidentc , 
quod & ipfum nomen teftatur. Di- 
citur enim Bononia, quafi bona per 
omnia . Ideo bene eft omnibus lin- 
guis laudanda Bononia pinguis. Et 
confirmat Veneticus di£lum fuum j 
unde dicit: 

Rccati a mente il noflro avaro feno , 

idtfl: 



3<5r COMMENT. IN 

ideft avaritiam, & cupiditatem . Et 
heic nota , quod Auclor capit heic 
avaritiam large . Nam Bononienfcs 
naturaliter & communiter non funt 
avari in retinendo, fed tamen in ca- 
piendo . rii enim , qui lunt vitiofi , 
ibi prodigaliter cxpendunt ultra vi- 
rss fuae farultatis vel lucri . Ideo 
faciunt turpia lucra , aliquando cum 
ludis , aliquando cum furtis , aliquan- 
do cum lenociniis, exponendo filias, 
fororcs , & uxores libidini, ut fati- 
staciant gulae & voluptatibus fuis . 
Ideo dicit : 

E fe di c'.h vuot fecle o tefihnonlo , 
Quafi dicat: Non oportet, quod quas- 
ras aliam probationem , quia expe- 
rientia fecit tibi fidem & teftimonium 
de hoc. Et Veneticus dicit hoc , pro 
tanto , quia Dantes fuerat Bononiae 
in Studio ad tempus, & ifia omnia 
viderat, & notaverat. Et forte eme- 
rat ibi aliquid de tali merce ab ali- 
quo Bononienfi , ficut faepe Schola- 
res faciunt . Vult crgo dicere Vene- 
ticus: Tu debes bene fcire ifta tam- 
quam expertus . 

Q}*' w" y*"» femlne da conlo , 

Et heic ex omnibus di£lis potes col- 
ligere , qucd Auctor nof!:er non no- 
tat Bononienfes, nifi in infamia mi- 
norum criminum , & levioris culpae: 
quia pro rei veritate Bononienfes non 
novcrunt fraudes ferpentinas, nec vio- 
lentias crudeles , quibus Auftor in- 
famat mulfas Nationcs. Et ver^ Bo- 
nonienfes funt homines curiales, dul- 
cis fanguinis, & fuavis naturae. Qui 
fuper ccferos Italicos familiarius tra- 
ftant forenfes , & benignius fovent 
& honorant . Utar argumento Dan- 
tis. Non quaero aliam probationem , 
nifi experientiam , quia fui ibi per 
decennium. 

.AJ Vcrf. 115. 

JE tnentre che la giu cen l'' «ichia cerco • 
Tom. III. ' 



DANflS COMOED. zSt 

]A' licic Auclor incipit tra-Slare in fpe- 
ciali de quibiifdam unftis tam fuavi 
unguento . Et primo nominat unum 
virum modernum . Ifle fuit quiJam 
Alexius Miles dignitate, nobiiis ge- 
nere, natione Lucanus, natura blan- 
dilfimus. Fuit cnim de Interminellis 
de Lucaj de qua ftirpe ex linea ma- 
terna tuit ille llrenuus Caftruccius Ty- 
B rannus cordatus & multum formida- 
tus in tota Tufcia , qui fuit ma- 
gnus malleus Florentinorum , Domi- 
nus Pifarum , Lucae , & Piftorii . De 
quo Auftor nolkr non facit raentio- 
nem in Opere lao , quia claruit pau- 
lo poft mortem ejus . Ifle ergo Ale- 
xius ex prava confuetudine tantum 
deleflabatur adulatione, quod nuikim 
C fermonem fciebat facere , quem non 
condiret oleo adulationis. Omnes un- 
gebat , cmnes lingebat , etiam vilif- 
limos & mercenarios famulos . Et ut 
cito dicam, totus colabat, totus foe- 
tebat adulatione . Ideo Au£lor bene 
defcribit cum totum un£lum ifia fae- 
ce, ita ut non difcerneretur ab ha- 
bitu . Erat totus foedatus a capite 
D: ufque ad pedes . Dicit crgo : 

yidi tin col cjpo it di mtrda lordo , 
Turpem capellum habebat' 

Che non parea , j' cra Laico Cherco . 
Ideo non difcernebatur , utrum effet 
Sacerdos , vel Secularis , quia fcili- 
cet fciri non poterat, fi habebat ca- 
pillos, vel clericam. 

^d Cant. XIX. Ferf 18. 

Fatti per luoghi de Battc^xatori : 
Idcft Sacerdotum ibidem baptizantium . 
Et Au£tor incidenter commemorat 
unum cafum fatis peregrinum , qui 
emerferat antea in di£to loco. Qui 
cafus fuit talis . Q_Lium in Ecclefia 
SanBi Jobannis Florentiae circa Bapti- 
fterium colluderent pueri quidam , ut 
cft de more , unus eorum furiofior 
aliis intravit unum iftorum forami- 
A a num , 



353 ^ BENrENUT 

num , & ita & taliter implicavit, 
& involvit merr)hra lua , quod nulla 
arte , nuilo ingenio poterat inde re- 
trahi . Clamantibus ergo puens , qui 
illum juvfire non poterant , fa6tus 
cft in parva hora magnus concurlus 
Populi. Et breviter nullo fciente aut 
potenre fuccurrere puero periclitan- 
ti, fupervenit Dintes , qui tunc e- 
rat de Prioribus Regentibus . Qui 
lubito vifo puero , clamare coepit . 
u4^b qutd facttis , gens ignara ! Portetur 
ttna fecuris . Et continuo portata fe- 
curi , Dantes propriis manibus per- 
cuflir lapidem , qui de marmore e- 
rat, & faciliter fregit. Ex quo puer 
quafi revivifcens a mortuis liber e- 
vafit . 

^d Veyf. 52. 
Et ei grido.- fe' tu gla cojli rit- 
to^ &-C. 
Heic Au£lor ponit refponfionem il- 
lius fpiritus , qui fubalternaverat ip- 
lum Auftorem, accipiens ipfum lo- 
co Bonifatii . Ad cujus peregrinae 
fi£lionis inteiligentiam eft praeviden- 
dum, quod Papa Nicolaas de Urfi- 
nis fciebat pcr quamdam Prophe- 
tiam , quam viderat vivus , vel per 
revelationem .nlicujus Daemonis, quod 
Papa Bonifacius debebat ftare in Pa- 
patu annis Vlli. & menfibus IX. Et 
quia Bonifacius erat primus Simo- 
niacus poft eum , ideo bene Auftor 
fubriliter fingit , quod i!!e audiens 
Auftorem , credidit iofum effe Bo- 
nifacium , quia ad illam bolgiam non 
crant foliti ire nifi folummodo Si- 
moniaci. Et numquam pofi mortem 
ejus venerat n!ius Papa Simoniacus . 
Ideo expefiabat eum . Nec poterat 
imaginari , quod ific requirens eum , 
effet alius nifi Bonifacius. Et tamen 
fumme mirabatur de ejus adventu in- 
tempcfiivo, quia expeftabat eum poQ: 
ali^uot annos. Nunc ad literam . Di- 



IMOLENSIS 354 

A cit Auclor: Et ei : fcilicet Nicolaus 
VA^Zygridb, totus flupefa£tus, petens 
cum admiratione 

i"e' tu gia co/ii ritto , Bonifatio ? 
Quafi dicat .• Es tu jam tam cito 
heic praefens ? Et rcpetit bis, ficut 
faciunt admirantes . Et tangit cau- 
fam juflae admirationis dicens : 

Di parecchi anni mi menti lo Scritto . 

B Ideft fcriptura Prophetiae, quam vi- 
di, mentita fuit, & dixit mihi fal- 
fum , fi verum eft , quod tu fis Bo- 
nifacius. Et bene dixit, quia Boni- 
facius mortuus eft iri MCCCIII. Et 
Auftor habuit hanc vifionem in M- 
CCC. Ergo Bonifacius erat vivitu- 
rus adhuc duobus annis & menfibus 
novem . Ideo bene dicit di parecchi 

Q anni. Et fic nota , quod Bonifacius 
vivebat adhuc. Et Autior cognofcens 
ipfum Simoniacum , vult oftendere 
illum vivum ad Infernum . Ideo be- 
ne fingit alium Simoniacum damna- 
tum , qui expe£labat eum, praedice- 
re fibi hoc . Immo Au£l:or , quando 
I ifta fcripfit , viderat pravam vitam 
j Bonifacii, & ejus mortem rabidam. 

D| Ideo bene judicavit eum damnatum . 
I Sed videtur prophetare de eo , quia 
j habet refpe£lum ad tempus fa£li . No- 
ta etiam quod Bonifacius non fuit 
primus Papa immediate poft Nico- 
laum , fed fuit ptimus Simoniacus. 
Nam duo fuerunt intermedii Ponti- 
fices , fcilicet Papa Martinus de Tur- 
fo bonae confcientiae , lic^t malae 
gulae * & Coeleftinus , vir San£lae 
Vitae, de quo difhum eft III. Can- 
tu hujus Inferni, & dicetur ftatim 
heic. 

Se^ tu u tofto 

Heic di£lus Nicolaus improperat Bo- 
nifacio duo mala . Primo quia Spon- 
fam Chrifti fraudulenter afTurnfir de 
raanu fimplicis Paftoris. Secundo quia 
etiam cam more meretricio tra£la- 

vit. 



5^5 COMMENT. IN 

V3t, fimonlace vendepdo eam , & ty- 
rannice traftando . Ad quortiaa ple- 
nam evidertiam tft fciendum , quod 
Anno Domini MCCXCIV. quum Car- 
dinales eflent in Civitate Perufii , & 
multum arftati a Perufinis , quia e- 
tiam fuerant fine Panore plus duo- 
bus annis , non valentes concordare 
in aliquo , qui effet de Collegio , 
finaliter elegerunt quemdam Sanflum 
Virum , qui vocatus cfl: Frater Pe- 
trus de Morono. Hic erat de Apru- 
tio. Qui agens pocnitcntiam , ordi- 
ratis pluribus Monafleriis fui Ordi- 
nis, ivit ad Montem Aluronis, qui 
mcntanea eft fupra Sulmonem . Ifte 
vocatus Papa Cocleftinus V. creavit 
duodccim Cardinales de menfe Sep- 
tembri , pro mogna parte ultramon- 
tanos, ad petitionem Caroli II. Quo 
fa£lo ivit cum tota Curia Neano- 
iim . Erat autem vir {implex, iJlite- 
ratus , inhabilis officio. Ideo quaere- 
bat viam , qua pofTet renuntiare Pa- 
patui. Inter Cardinalcs erat quid?ni 
Dominus Bcredirtus dc Anagnia Ci- 
vitate de provincia Campaniae , vir 
per oppolitum aflutiinmus ad quae- 
que msgna negotia & impcria mun- 
di . Qui etiam afFc£labat fummam 
dignitatem . Iffe fagaciter explorata 
voluntate Caroli & Cardinalium , 
qui obtabant omnes mutare Pafto- 
rem , perfuallt Coeleflino, ut faceret 
unam Decretalem , quod quilibet Pa- 
pa pofTet renuntiare Papatui, exem- 
plo Clementis I. Quo fa6to, diclus 
Coeleftinus in Fefto Beatae Luciae 
in praefentia Cardinalium fe fpolia- 
vit dignitate Pontificali, & renun- 
tiato Papatu , redivit «d poeniten- 
tiam cum magna alacritate, poitquam 
federat menfibus V. dicbus VIII. Sed 
pofiea Bonifacius fecit eum capi in 
Monte San£li Angeli in Apulia in 
loco , ubi fe reuuxerat, & private 



DANTIS COMOED. -^66 

A pofuit eum in Arce Sulmonis in 
Campania, ne ille vivens pofTct prae- 
judicare fuae elet^ioni. Nam multi 
Chrifliani reputabant Coeleftinum ve- 
rum & reftum Papam , non obftantc 
renuntiatione , dicentes , quod tali 
dignitati non potuerat renuntiare* & 
quod lic^t Clemens renuntiaverit , 
tamen fideles tenebant eum pro Pa- 

B tre , & poftea oportuit, quod cflTet 
Papa poft mortcm elefli . Coelefti- 
nus ergo in ditio loco parum vixit^ 
& die, quo mortuus cfi: , fuit lepul- 
tus in una parvula Ecclefia Sulmo- 
nae , quae erat de ordine fuo , & 
paupercule fuit pofitus fub terra ul- 
tra decem brachia , nc ejus corpus 
inveniretur. Igitur codem Anno Bo- 

Ci nifacius tantum operatus eft cum Car- 
dinalibus , & Carolo 11. qui habe- 
bat pro fe XII. Cardinales fa£los 
per Coelcflinum , quod creatus efi: 
in Papam . Nam vadens ad Carolum , 
dixit: Bone Rex . Tuus Papa Coele/ii- 
nus voluit fervii-e tibi tn billo Sici- 
liae , fed tiefcivit . Sed fi tti das ope- 
rara , quo.i tui amici Cardinales eli~ 

D gant ine in Pap.jm , ego vo'a>n fervire 
tibi , pianiltcns facrannnto appojtto ta~ 
tum po(fe Ecclifiae. Tunc Carolus pro- 
mifit & ordinavit , quod duodecira 
Cardinales amici fui darent fibi vo- 
ces. Et ifto modo Beneciitlus fuit e- 
leftus Pnpa in Civitate NeapoH , & 
vocatus Bonifacius Vllf. in Vigilia 
NativitatJs Chrifli . Qui flatim ele- 
flicne fafta , recefTit cum Cardinali- 
bus de Neapoli , & venit Romam , 
& multum laboravit pro Carolo pro 
acquircnda Sicilia . Hic Bonifacius 
fuit nobilis genere , magnus animo , 
plufquam deccat Sacerdctem , domi- 
nativus , amator lionoris & ftatus 
Ecclefiae. Sua potentia & prudcntia 
niultum formidatus fuit; multum pe- 
cuniof.is, ample£lens lucra fine con- 
A a 2 fcien- 



3^7 



BENFENUTI 



fcienria, allegans, quod licitiim e- 
rat omnia facere pro exaltatione Ec- 
clefiae. Magnificavit & ditavit ium- 
me fuos . Nunc ad literam defcen- 
dendum efl . Dicit ergo Nicolaus 
Bonifacio : 

Se' tu ii toflo d'i queli' aver fazjo , 
Ideft de thefauro magno, 

Pir lo qual non temejti torre a 'nganno , 
Quia tot fraudibus ufus fuit, ut au- 
difti , ut eriperet Ecclefiam de ma- 
nibus Coeleftini, qui tamen deceptus 
fuit, quia decipi voluit ; quia bene 
cognofcebat ambitionem Bonifacii , 
& ceffit confilio ejus , & hoc ipfe 
quaerebat & orabat. Et etiamfi num- 
quam decepifiet Coeleftinum , con- 
llabat , quod ipfe fraude, non refla 
via , pervenit ad optatum . Dicit 
ergo : 

La bella Donna , e di poi farne 
fira^io ? 
-Ideft Ecclefiam , quae eft pulcra Spon- 
la Chrifli, inhonefte traftando eam , 
& proftituendo tamquam meretricem. 
Aliqui tamen dicunt , quod poteft 
intelligi de quadam Comitiffa Mar- 
garita , quam Bonifacius tradidit cui- 
dam Nepoti fuo. Sed five hoc fece- 
rit, five non , Auclor non loquitur 
de alia Donna , qu^m de Ecciefu , 
per quam acquifivit thefaurum ma- 
gnum. 

oid Verf 72. 

Cht fu r avere , e qut mi mifi in 
borfa . 
Et heic ad cognofcendum , quis fue- 
rit ifte Papa , de quo debuiflem di- 
cere prius, quam de Bonifacio, quia 
praeceffit eum , eft fciendum, quod 
ifte loquitur heic de exaltafione fuo- 
rum , qune fuit Anno Domini M- 
CCLXXXVl. quo fuit fa£las Papa 
Nicolaus III. de Urfinis de Roma , 
Qui vocabatur Johannes Guatanus . 
Hic dum fuit Clericus <Sc Cardina- 



B 



C 



D 



IMOIENSIS 3d8 

lis , fuit honeftus homo , & bonac 
vitae. Sed tactus Papa fa£tus eft ma- 
gnanimus calore fuorum confortum , 
& multa fecit ad magnificandum fuam 
Domum . Nain fuit primus , in cu- 
jus Curia palam committeretur Si- 
monia per luos attinentes. Quapro- 
pter multum ditavit eos poffcffioni- 
bus , pecuniis , & Caftellis , fuper 
omnes Komanos . Et in parvo tem- 
pore , quo vixit , fecit VII. Cardi- 
nales Romanos , ut plurimum fuos 
attinentes. Inter alios fecit Domi- 
num Jacobum de Columna confangui- 
neum fuum , ne Columnenfes adhae- 
rerent Annibalenfibus inimicis fuis. 
Et fuit reputata magna res . Quia 
Columnenfes fuerant privati omni 
beneficio Ecclefiaftico per Alexan- 
drum III. quia faverant Friderico I. 
contra Ecclefiam . Nam Columnenfes 
fuerant olim de Alemania . Et fecit 
fieri nobilia & magna Palatia juxta 
San£lum Petrum . Fecit etiam fibi 
donari Civitatem Bononiae & Co- 
mitatum Romandiolae a Rodulpho 
Rege Romanorum , quia non fecerat 
tranfitum in Italiam , ficut promife- 
rat . Quae donatio non fuit reputata 
jufta . Quia Rodulphus impeditus a- 
liis fuis bellis & brighis non po- 
tuerat pervenire ad benedittionem Im- 
perialem . Sed quod Clerici capiunt, 
raro dimittunt . Et fecit Dominum 
Bcrtoldum Nepotem fuum Comitem 
Romandiolae j & Cardinalem Lati- 
num , filium fororis fuae natum ex 
Brancaleonibus Romanis , fecit Le- 
gatum . Ex diftis ergo patet , quod 
Papa Nicolaus de Urfinis fuit cupi- 
dus pro exaltatione iuorum. 
,Ad Verf. jp. 
Ma pih e 'l tempo gia , che t pti 
mi cofft . 
Nunc Nicolaus praedicit alium Pon- 
tificem Simoniacum fequuturum poft 

Boni- 



C0MA1ENT. IN DANTIS COMOED. 



Bonitacium . Et ad cognitionem i- 
ftius oportet praefciie longam Hifto- 
riam , quam non poffum magna bre- 
vitate perftringere , ne dicam cum 
Horatio. 

Q^fttm brevis ejfe laboro , 

Obfcums fio . 

Res ergo fic fe habet. Pofl: mortem 
Bonifacii ele6lus fuit Papa Benedi- 
ftus XI. de Trivifio , qui fuerat Fra- 
ter Praedicator, quem Papa Bonifa- 
cius fecerat Cardinalem propter vir- 
tutem & fcientiam fuam . Qui vixit 
jn Papatu folis o£lo menfibus cum 
dimidio . Qiai bonus erat , & extin- 
tus efl: veneno, ut quidam dixerunt. 
Mortuo Benedifto Sc fepulto Peru- 
fii , magua difcordia fuit inter Car- 
dinaks. Erant enim divifi in duas 
Se£las quafi aequales. Et unius erat 
caput Dominus Matthaeus Rubeus 
de Urfinis cum Domino Francifco 
Guatano Nepote Bonifacii. Et alte- 
rius erat princeps Dominus Neapoleo 
de Urfinis, & Cardinalis Nicola de 
Prato , qui fuerat Frater Praedica- 
tor , vir magnae fcientiae & fingu- 
laris prudentiae , qui volebat repo- 
nere Columnenfes in ftatu . Quum 
ergo Cardinales ftetiftent o£to menfi- 
bus inclufi in Conclavi a Perufinis , 
& non poflent convenire, Cardina- 
lis Pratenfis fagaciflimus perfuafit in 
iecreto Domino Francifco Guatano, 
quod eligeret in Papam Dominum 
Raymundum de Ghotto , Archiepi- 
fcopum Burdigalenfem , inimicum Re- 
gis Franciae propter offenfam faftam 
illis de Domo fua per Carolum de 
Valois, fratrem ipfius Regis in bello 
Vafconiae; ut fic Cardinalis Mat- 
thaeus de Urfinis confentiret cum 
parte fua ; quia Rex Franciae Phi- 
lippus Pulcher erat amicus Colum- 
nenfium, cum quibus deftruxerat Bo- 
nifacium . Quo faflo , Cardinalis de 



370 



B 



D 



Prato cum parte fua, ignorante par- 
te Urfinorum , mifit fccretifllme & 
feftinantiflime Curforem a Perufio 
Parifius cum literis ad Regem Phi- 
lippum rogantibus , quod fi volebat 
recuperare fuum ftatum cum Eccle- 
fia , & relevare Columnenies amicos 
fuos, faceret fibi de inimico ami- 
cum Dominum Raymundum Archie- 
pifcopum Burdegalenfem, qui erat 
ele£lus tamquam inimicus Regis per 
aliam partem . Philippus foiicitus 
ftatim mifit literam amicabilem in 
Vafconiam ad di£1:um Archiepifco- 
pum , quod veniret fibi obviam , 
quia ibat ad eum , loquuturus fibi 
pro fuo magno commodo ix hono- 
re. Et breviter Rex infra fex dies 
fuit perfonaliter cum Archiepifcopo 
fecrete cum paucis in una Abbaria 
forinfeca . Ubi audita Mifsa jurave- 
runt credentiam fibi invicem fuper 
Altari . Et Rex Philippus praemiflis 
aliquibus verbis placidis ad reconci- 
liandum ipfum Archiepifcopum cum 
Domino Carolo de Valois fratre Re- 
gis , qui vocatus eft Carolus Sine- 
Terra , de quo alibi di£lum eft , Sc 
dicetur, dixit: Vide , .Archiepifcops : 
in manu mea ejl facere te Papar/i , fi 
volo . ItJeo veni ad te. Et fi promit- 
tis mihi facere gratias , qi'.as petam , 
faciam tibi iflum honorem . Et ad ro- 
bur di£\i fui continuo oftendit fibi 
literas. Tunc Vafco cupidus fummae 
dignitatis, quafi ftupefa£lus gaudio , 
dcjecit fe ad pedes Regis, 5c dixit : 
Domine mi , nunc cognofco , quod dili- 
gitis me plufquam hominem mundi . E( 
vultis mihi reddere bonum pro malo . 
Veflrum ergo eji praecipere . Meum autem 
parere . Tunc Rex erexit eum, & 
ofculato ipfo per os , dixit : Hae funt 
gratiae , quas volo . Primo , quod re- 
communices me perfeBe Ecdefiae , d^ 
remtttas facinns perpetratum in Bonifa- 

cium , 



371 



BENFENUTI 



clum, i^ vecotnrmnices me e^ rneos fe- 
qur.ces . Secundo , quod concedai ni':hi , 
Ci'" dones Decimas Regni per quinqtten- 
nium , in fubfidium expenfarum , quas 
feci tn beUo Flandriae . Tertio , qucd 
debeas deflruere & annullare rmmorinm 
Bonifacii . Qjtarto , qu.od reddas Cardi- 
nalattim Jacoho CJT Petro de Cchimnj. 
Q^'!uto, quod defiruas Ordinem Tcrnpla- 
riorum . Sexto , gratiam fervo mihi ad B 
tempHS . Tunc Archiepifcopus juravit 
fuper Corpus Chrifti omnia haec fibi 
facere. Et ultra haec dedit fibi in 
obfides unum fratrem fuum, & duos 
nepotes . Et Rex juravit eum facere 
Papam . Hoc faclo recefierunt , <5: 
Rex duxit fecum difros obfides fuh 
colore amoris, ut reconciliaret tos 
Carolo fratri fuo . Et reverfus Pari- 
fius , flatim refcriplit Cardinaii de 
Prato & amicis de parte fua , quod 
fecure eligerent Dominum Raynun- 
dum in Papam, tamquam perkflum 
amicum . Et fic trigelima quinta die 
refponfione fa^H , Cardinalis de Prato 
confenfu omnium elegit praediftum 
Papam . Et utraquc pars cum magno 
gaudio cantavit Te Dmm laudamus , D 
ignorante parte Bonifacii partem com- 
miffam . Haec eleftio f;icla eft in 
MCCCV. die V. Junii. Et vacave- 
rat Sedes menfibus X. diebus XXVII. 
Nunc ergo confidera , Leclor, fi ide 
Papa fuit creatus cum majori frau- 
de, qukm Bonifacius . Sed Cardina- 
les Italici fuis difcordiis & culpis 
bene fuerunt caftigati k Vafconibus : 
quia Curia translata fuit ultra mon- 
tes . Nam Archiepifcopus praefatus 
praefentata fibi ek-ftione apud Bur- 
degalam , ftatim acceptavit libenter . 
Et continuo citavit Cardinales , quod 
debeant ire Lugdunum ad ejus coro- 
nationem fupra Rhodanum . Et fecit 
fc vocari Clementem V. Et re^uifi- 

(/r) t-lelc nQnniiUa defur.t in Cod. MS, 



IMOLENSIS 37Z 

vit Regem Franciae & AragoniaCj 
& omnes Barones Gallicos, ut adef- 
fent . Cardinales Iralici fuerunt ex 
hoc mulrum confufi & gravati. Et 
Dominus Matthaeus Rubeus, vir an- 
tiquiffimus , Prior C-u-dinalium , de- 
tecla fraude , dixit Cardinali Pra- 
tenfi : i^enifti ad optatum _,• Jed tarde 
rcvsrtctur Ecclefia in Italiam . Et Car- 
dinali Neapoleoni dixit : Heu mifer! 
Infelix ! Hodie fedfii Caput mundi de 
gente fine capite . Congregatis igitur 
Cardinalibus apud Lugdunum, Papa 
fuit coronatus die XL Novcmbris , 
in praefcntia Regis Franciae. Quem 
Regcm juxta promiffum Papa recom- 
municavit , & reftituit ad omnes ho- 
norcs ?c dignitates , quibus Banifa- 
cius privaverat cum j & donavit fibi 
Dccimas totius Regni per quinquen- 
nium . Et ad petitionem ditti Rcgis 
tecit duodecim Cardinales Vafconcs 
& Francos omnes, & amicos & of- 
ficialcs di£^i Regis. Reftituit etiam 
duos Cardinales de Columna ad om- 
nes honores & dignitatcs , quibus 
fuerant privati a Bonifacio . His ge- 
ftis receflit cum Cardinalibus & tota 
Curia ad fuam Civitatem B-irdega- 
lam, ubi omnes tam Cardinales, 
qu^m italici fuerunt male traftati, 
quia Cardinales Gallici & Vafcones 
regebant totum . Et dignum & ju- 
ftum fuit , & certe hodie eft dignif- 
fimum , & fanQiffimum , quum qui- 
dam Antipapae Gebennenfi viro om- 

nium vitiofiiiimo (a) Non 

ergo mireris , fi Au£lor noiter tecit 
artificiofam defcriptionem de homi- 
ne ifto, tara raoaci fimoniaco . Et 
vide fi Au6tor habuit matcriam fa- 
ciendi mentionem , & materiam de 
Papis , quum tres tales viJeric die- 
bus fuis fimoniacos, fcilicer Nico- 
laum , Bonifaciurn , & praediiTtum 



37 3 COMME^T. IN 

Clementem. Nunc hora eft redeundi 
ad literam. Dicit Nicolaus de Urfi- 
liis , quod Bonifacius ftjbit modicum 
plantatus refpeclu fui : 

Ma pth e */ tempo che i pie mi cojft , 
Quia tiamma continuo adurebat pe- 
des ejus ; 

E cV 10 [on Jlato cosi fotto fopra , 
Scilicet, plantatus cum capite deor- 
fum. Et bene dicit , quia fteterat 
jam circa decem annos ifto modo ; 

Ch" ei ( icilicet Bonifacius) non Jlara 
piantato cd' pie rvjft . 
Et bene dicit, quia Bonifacius flabit 
multum fic . 

Che dopo lui verra di piU lai4' epra 

Di ver Ponente un Pa/for fen^^a ^egge ; 
Scilicet, Clemens praediclus, turpior 
operum, & pejor quam Bonifacius , 
qui totus diflblutus fuit ; & OTints 
fui Cardinales intenderunt ad cumu- 
landum . Et dicit : 

Verra dopo lni , fcilicet pcfl Boni- 
facium ; di ver Poner.te , 
Idefl: de GalJia, quae eft in Occi- 
dente , 

Tal che ccnvien che lui e me ricopfa . 
Quia fcilicet infamia ejus extinguet 
iniamiam Bonifacii, & mei . 

Novo Jafon fara ------ 

Heic Nicolaus defcribit fraudem iftius 
Pirtoris venturi , per fimile tangens 
implicire quam conventionem habuit 
Clemens a Philippo. 

,/id VerJ. ^j. 

Peib ti Jla ; che tu /e' ben ptinito . 
Heic Au£lor fpecialiter vituperat Ni- 
colaum de co , quod dixerat fupra, 
fcilicet quod accumulaverat pecuniam 
pro exaltatione Urfinorum, comme- 
morans fibi unum fingulare, quod 
fecit ad magnificandum fuam Do- 
mum . Ad cujus intelligentiam eft 
fciendum , quod ifte Papa Nicolaus 
tentavit contrahere affinitatem cum 
Garolo I. Veteri , & voluit dars u- 



D4NT1S COMOED. 374 

A nam fuam Neptem uni Nepoti ejus. 
Cui Carolus reipondit: Lk^t habeat 
calceamenta ruoea , non efl ejus Jan- 
guis dignus nojira ajpnitate . Ex quo 
indignatus privavit eum Senatu Ur- 
bis, & Vicariatu Tufciae, quem ha- 
bebat ab Ecclefia vacante Imperio. 
Er clam omnibus erat fibi hoftis in- 
feftus • Unde crnfenfit rebellioni Si- 
"1 ciliae, pro qua recepit magnam quan- 
titatem pecuniae , per manus Domi- 
ni Johannis de Procida, qui rebel- 
lionem illam fagaciffime ordinavit, 
ut hdbebis plene Cant. VIII. Purga- 
torii. Nunc ad literam. Dicit Au- 
ftor : Peib ti Jla , fcilicet , ifta poena 
aeterna : 

E guarda ben la mal tolta moneta , 
fimoniace Sa illicite acquifitam; quia 
fi Carolus non fuerat dignatus eum 
affinitate fua, non debebat ideo con- 
fentire rebellicni Siciliae , quam ha- 
buerat ab Ecclefia, (Sc acquifiverar 
fibi in fanguine multo . 

Ch' ejjer ti fece contra Carlo ardito . 
Quia licet Nicolaus optaret deftru- 
clionem Caroli , tamen non fuiflet 
aufus dare operam proditioni Sici- 
liae, nifi ele£^uarium auri confcrtaf- 
let debile cor fuum . 

^d Cant. XX. Vcrf ig. 

Se Dio ti lajci , Lettor , prendir frutto 

Di tua le^ione --__-_ 
Et heic nota, quod fruclus hujus le- 
6lionis eft , quod Leftor difcat ex- 
penfis iftorum, non inquirere vane 
futura, & dicere multa mendscia 
cum perditione animae, & irrifione 
fqi. Unde bene Petrus de Ebano 
Paduanus, vir fingularis cxcellentiae, 
veniens ad mortem , dixit amicis, 
Magiftis, & Scholaribus, & Medi- 
cis circumftantibus , quod dederat o- 
peram praecipuam diebus fuis tribus 
kientiis nobiiibus* quarum una fe- 
cerat eum fubtilem , &. hacc erat 

Phi- 



D 



B 



375 ^ BENFENUTI 

Philofophia. Secunda fecerat eum di- A 
vitem, fcilicet Medicina. Tertia ve- 
ro mendacem , fcilicet Aftrologia . 
Dicam ergo una cum Averroe: ^/f- 
Jlrologta nofi^-i tempons ntilla e/i . Sed 
ftatim dicit Aftrologus : Averroes 
non fcivit Aftrolcniism . Sed Aflra 
ron mentiuntur, Cui ego refponde- 
bo: Des mihi illum, qui bene fci- 
verit: quod numquam diebus vitae 
meae aliquem vidi, quum tamen ha- 
buerim notitiam, & familiaritatem 
multorum . Certe fareor , quod Aftra 
non mentiuntur. Sed Aftrologi bene 
mentiuntur de Aftris. Et fpecificat 
compaffionem magnam, quam habe- 
bat ad iftos , & reprehenfionem Vcr- 
giiii id fe. Dicit ergo : Ver^ , Le- 
ctor, non poteram tenerc oculos fic- 
cos, immo 

Certo i' plmgea , poggiato ad un de' 
rocchi , 
ideft , adhaerens uni faxo 

Del dtiro fcoglio ------ 

fcilicet, illius pontis j 

-------- si^ che la mia Jcorta 

fcilicet, Vergilius 

Mi diffe .• t^ncor Je tu degli altri 
fcioccht ? 
Et tu etiam es de numero aliorum 
fatuorum, qui injufte compatiuntur 
iftis ? Et nota , quod Vergilius fe- 
cure poterat arguere Dantem de ifto 
errore, quia multo plus ipfe fuit de- 
ditus huic vanitati divinationis, ficut 
patet maxime in Libro Georgico- 
rum . Ideo cognofcebat fe faepe fuifte 
mentitum. Et probat, quod non fit 
compatiendum talibus , lubdens fen- 
tentiam nobilem, quum dicit: 

Qiti vtve la pieta , quand' e ben 
morta . 
Quafi dicat. Scis tu , quae pietas 
dcbet haberi iftis ? nullo modo do- 
lere de pcena eorum j ficut a fimili 
loquendo Catholici, non effet pium , 



D 



IMOLENSIS 37<5 

led impium deplnrare animam Ne- 
ronis vel Judae. Ergo vera pictas 
eft, non habere pietatem hoc loco , 
fed crudelitatem contra tam crude- 
les, quorum alrer prodidit naturam, 
aher vero Dnminum ipfius naturae. 
Ita in propofito. Non debes haberc 
compaffionem erga iftos, qui ulrra 
faculfatem naturae humanae in tanta 
caligine rerum pofiti voluerunt afcen- 
dere coelum viventes , & ufurpare 
fibi divinum officium , inquirendo 
futura , illi foli cognita. Et ver^ ia 
uno maxime non merentur compaf- 
fionem , quia funt obftinatiffimi ho- 
minum in propofito fuo , ficut ego 
vidi in multis. Nam quanto plus 
mentiuntur, tanto plus dicunt fe di- 
cere verum . Sicut ego novi unum , 
qui delufus & confufus per fuam A- 
ftrologiam , immo potius Diabolo- 
giam , dum increparetur familiariter 
ab amico, adhuc pertinaciffime con- 
tradicebat, commendans continuo dul- 
cedinem iftius Artis, quae etfi eft 
vera , non tamen fcita. Ideo bene 
dicit Vergilius : 

Chi e pih fcelerato di colui , 
Ch' al giudicio divin pi^jfion porta ? 
Qiiafi dicat, quod nullus eft crude- 
lior eo, qui miferetur damnatis , di- 
vina juftitia declaratd. 

^d Verf 6l. 
Sitfo in Ttalia bella giace un Laco ' 
Heic Vergilius volens oftendere, quo- 
modo Mantho poft longum difcurfum 
venit in Italiam ad partes fuas, in- 
cipiens a longe, primo defcribit La- 
cum Benacum , ex quo nafcitur Min- 
cius fluvius , & Lacus Mantuanus, 
ut fic deveniat ajl locum primum o- 
riginis fuae. Unde nota , quod Au- 
£tor bene fingit, quod Vergilius fa- 
ciat hanc defcriptionem , tum quia 
fuit Mantuanus, tum quia facit men- 
tionera de ifta Mantho & Lacu Be- 

na- 



^^-j-j COMMENT. IN 

naco IX. Lib. Aeneid. Dicit ergo : 

------- O"^ ^a nome Benaco . 

Intelligas, olim . Nunc enim voca- 
tur Lacus Gardae, & eft pulcherri- 
mus Lacus. Giace, quia planus eft, 
fufo , fcilicet in mundo viventium , 
quia Vergilius in Inferno pofitus fub 
terra dicit ifta verba Auftori: In 
Italia bella , quia nulla eft pulcrior 
regio in mundo. 

,A pie dell' alpe , che ferra la Magna , 
Ideft in confinio intcr Alemanniam 
& Italiam . 

Sopra TiraUt -------- 

QLii eft unus Comitatus in introitu 
Alemanniae, ubi regnant hodie qui- 
dam Comites Theotonici , qui vo- 
cantur Turones . 

Per miile fonti ------- 

Hei dcfcribit Lacum a fontibus , & 
a confinibus. Dicit enim, quod ille 
Lacus fi bagna deW acqua che Jlagna , 
ideft ftans , non currens , nel detio 
Laco . 

Per tnille fonti credo , e pih ft bagna . 
Loquitur fub credulitatc, ne poffit er- 
rare. Sed certe credo , quod fint plures 
quam mille quingenti. Innumerabi- 
les cnim fontes intrant Lacum iftum . 
Inter alios eft unus fluvius, qui vo- 
catur Sarcha, qui tam impetuofe ca- 
dit in Lacum , quod ex confra£lio- 
ne aquae albefcit, ita ut currus fa- 
rinac cadere videatur. Per multitu- 
dinem ergo fontium notat abundan- 
tiam aquarum . Hic fiquidem Lacus 
habet in longitudine XXXII. millia- 
ria, in latitudine XVI. ad plus & 
VI. ad minus. Et turbatur faepe ad 
modum maris . Et eft lucidus & per- 
fpicuus ut cryftallus . 

Tra Garda -------- 

quod eft Caftellum in ripa di£1;i La- 
cus versiis Veronam . Habet enim 
Lacus cx utraque parte multa Caftel- 
la, 8: homines magncs & audaces, 
Tom. III. 



u 



c 



DANTIS COMOED. 378 

A ficut fcribitur in Libro de Froprieta- 
tikus Rerif/n. Et habet magnam co- 
piam olivarum . 

----- vS^' Valdimonica - - - - 
Eft una Vallis five contrata in ter- 
ritorio Brixienfi . 

_________ Pennino, 

Mons eft, qui dividit Italiam per 
mcdium, & claudit cum altis Alpi- 
bus ex parte Galliae & Alemanniae. 
Unde jam dixit: 

t/f pid deir tAlpe, che ferra la Magna. 
Et fic dicit idem heic. Et fubdit 
convenientiam finium, dicens , quod 
quafi circa medium iftius Lacus con- 
currunt confinia trium Dioecefium. 
Unde dicit: 

Laogo e nel mexXP ^^ > ----- 
Confinium Epifcopatuum , 

--_____ ^cre il Trentino 

Pajlore , 
Ideft Epifcopus Tridentinus , 

- - - - e quel dt Brefcia - - - - 
Scilicet Paftor, vel Epifcopus, 

-----------e7 Veronefe ^ 

Scilicet Paftor , vel Epifcopus 

Segnar poria -------- 

Ideft, Signum Crucis facere, 

------ fe feffe qnel camin» , 

Ideft, fi tranfirent per illam partem. 
Hoc pro tanto dicit , quod de jurc 
Cjnonico Epifcopus non poteft figna- 
re extra Dioecefim fuam . Mod6 quia 
heic terminantur tres jurildiciiones 
Dioecefium, poffunt ob hoc fi 'nare 
tres Epifcopi praedicl:!. 

Sisde PeJ;hiera' 

Heic Vergilius defcribit in fpeciali 
unum Caftellum , pofitum in fine 
iftius Lacus , ut fic ordinate veniat 
ad ortum & principium Mincii flu- 
minis Mantuani. Ad quod eft fcien- 
dum , quod in principio iftius La- 
cus eft unum Caftellum pulcherri- 
mum , quod dicitur Ripa , Dioecefis 
Tiidentinae. In fine vero eft Caftel- 

B b lum 



D 



37P BENVENUTI 

lum foite & pulcrum, quod dicitur A 
Pefchtera , Dioectfis Veronenfis . Et | 
in ipfo Lacu longe a Pefcheria , for- 
te per fex miliaria, efl; una parva 
Infula, quae dicitur Sermione , ubi 
vidi vtft^gia magna vetuftiflimorum 
aed'ficiorum fub terra. In qua In- 
fula morantur folum pifcatores . Nec 
ibi nafcitur nifi oleum , in quo fri- 
gunt pifces qui dicuntur Carplones , g 
qui funt pif-cs boni , & diu confer- 
vabiles . Nunc ad literam . Dicit 
Vergilius : 

- - - - Pefchiera Lsllo e fo^te arnefe, 
Ideft, ornamentum , lic^t iftud vo- 
cabulum videatur ufurpatum , tamen 
fimilitudine dici poteft , quod arne- 
fium cedit ad ornamentum domus , 
ita Pefcheria ad ornamentum illius Q 
Riperiae • Eft enim Pefcheria Caftel- 
lum fatis novum , munitum multis 
turribus, & arcibus, quafi tutela to- 
tius contratae . Ideo bene dicit* 

Da fronteggiar Brefciani e Berga- 
mafchi : 
Idefi: ad obviandum Brixienfibus " 

Ove la rtvj intorno piii difcefe. 
In fine aqua eft baffior , & incipit D 
cfluere & facere fluvium Mincium . 
^d Vnf. ^4. 

Gia ftir le geuti fue dentro piii fpeffe / 
Prima che la mattia de Cafalodi &c. 
Heic Vergilius, defcripta origine Ur- 
bis fuae , tangit ilHus florem , ne 
forte quis infirmiorem ejus Ibtum 
hodie cernens, ignoraret magnificen- 
tiam primam. Mantua enim ficut efl; E 
pulcra Civitas , ita fuit olim opu- 
lenta , populofa , & plena ufque ad 
tempora Comitum de Cafalodi. Ad 
quod fciendum eft , quod Cafalodi 
eft Caftellum in territorio Brixienfi, 
unde fuerunt olim Nobilss Comites, 
olim dominatores Civitatis Mantuae, 
quos Pinamontes de Bonacofis, Ci^is 
Mantuanus , fallaciter & fagaciter 



IMOLENSIS 380 

feduxit. Erat fiquidem Pinamontes 
magnus & audax , habens magnam 
fequelam in Populo . Et quum Man- 
tuae effet multa Nobilitas odiofa, 
& infefta Populo, Pinamontes per- 
fuafit Comiti Alberto tunc regenti , 
ut mitteret certos Nobiles, praecipue 
fufpe£los , extra per Caftella ad cer- 
tum tempus , & ipfe interim placa- 
ret furiam Plebejorum iratorum . 
Qlio fafto cum magno tumultu & 
plaufu Populi ipfe invafit dominium 
Mantuae. Et continuo crudeliter ex- 
terminavit quafi ornnes Familias no- 
biles & famofas , ferro & igne do- 
mos everfens , viros ma£lans, & re- 
legans. Inter quos fuerunt Comites 
de Cafali Alto, illi de Ripa, illi 
de Arlotis, illi de Ganfarris, illi de 
Zaneculis, illi de Cacciaviris , illi 
de Bobus , aliqui de Hippolythis , 
aliqui de Saviola , & alii plurimi. 
Dicit ergo bene : le genti fue , fcili- 
cet Manfuanae , fur piii. fpeffe dentro, 
Nam sudio , quod fere L. Familiae 
fuerunt deftruflae per Pinamontem 
proditione fua. Prima che la niattia , 
ideft mera tnatte^^^a , mattana j quia 
Comes ille fuit ira fimplex & ere- 
diilus , ut di£lum eft . Aliqui tamen 
dicunt, quod debet dici la natia , 
ideft nativa* fed ifti volunt honefta- 
re diclum. Sed debet dici la mattia . 
^4d Verf. 115. 
QtteW ahro , che »e' fianchi e coii 
poco , 
Michele Scotto fu - - - - - 
Heic Vergilius notat alium divina- 
torem Latinum modernum Michae- 
lem Scottum , famofum Aftrologum 
Friderici II. de quo jam toties di- 
ftum eft, iS: dicetur. Cui Imperato- 
ri ipfe Michaiil fecit Librum pul- 
crum valde, quem vidi , in quo a- 
perte curavit dare fibi notitiam mul- 
torum naturalium , «Sc inter alia mul- 

ta 



38 r COMMENT. IN 

ta dicit de iftis auguriis . Et nota , 
quod Michael Scottus mifcuit Ne- 
cromantiam Aftrologiae. Ideo credi- 
tus eft dicere multa vera. Praedixit 
enim quaedam de Civitatibus qui- 
bufdam Italiae , quarum aliqua ve- 
rificata videmus. Sicut de Mantua 
praedi£la , de qua dixit : 

Mantua , vae ttbi , tanto dolore plena ! 
Male tamen praedixit morteni Do- 
mini fui Friderici , cui praedixerat, 
quod erat moriturus in Florsntia • 
led mortiius eli: in Florentiola iu 
Apulia. Et fic Diabolus quafi fem- 
per fallit fub cequivoco . Michael 
tamen dicitur praevidifTe mortem 
fuani, quam vitsre non potuit. Prae- 
viderat enim fe mcriturum parvi la- 
pilli cafu in caput fuum . Ideo fibi 
prcviderat , quia celatam ferream_ 
lemper fuh caputeo ad evitardum 
talem cafum ^ portabat . Sed femel 
dum intrafiet in unam Ecclefiam , 
in qua pulfcbatur ad Corpus Domi- 
ni , removit caputium cum celata , 
ut honoraret Dominum • magis ta- 
men, ut credo , ne notaretur a vul- 
go , qu^m amore Chrifii , in quo pa- 
rum credebat . Et ecce ftatim ceci- 
dit lapillus fuper caput nudum , & 
parum laefit cutim . Qiio accepto & 
ponderato, Michael reperit, quod 
tanti erat ponderis, quanti praevi- 
derat. Q_uare de morte fua certus , 
difpofuit rebus fuis, & eo vulnere 
mortuus eft. 

^d Vevf. II 8. 
Vedl Gutdo Bonatti ----- 
Heic Vergilius nominr.t alium dl- 
vinatorem modernum Itr.licum . Ad 
cujus cognitionem eft fciendum, quod 
Jfte Guido Bonatus fuit magnus A- 
ftrologus Comitis Guidonis de Alon- 
te Feltro famofi j & quum ipfe Co- 
mes teneret Forlivium , patriam ipfius 
Guidonis in Romandiola, ubi crat 



DANTIS COMOED. 



38, 



;b 



c 



D 



princeps partis Gibelllnae, utebatur 
confilio ipfius Aftrologi in omnibus 
agendis. Et fatis conftans opinio mul- 
torum fuit, quod ipfe obtinuerit mul- 
tas viilorias contra Bononienfes , & 
alios adverfarios fuos , operibus iftius 
Guidonis. Ifte Guido quamvis repu- 
taretur a vulgo fatuus & phantafti- 
cus , tamen faepe mirabiliter indica- 
bat. Nam fecit Comitem praeditlum 
exire contra Gallos, & ipfe exiens 
fimul cum eo , praedixit fe vulne- 
randum in coxa , & fic accidit de 
fa£lo. Unde ftatim medicavit fe cum 
ovo & ftuppa , quae omnia portave- 
rat fecum , ficut ipfemet Guido fcri- 
bit de fe ipfo. Nam Guido ifte fe- 
cit Opus pulcrum & magnum in 
Ailrologia, quod ego vidi . In quo 
tam clare tradit doftrinam dc Aftro- 
logia, quod vilus eft velle docere fe- 
minas Aftrologiam . Tamen ifte tan- 
tus Aftrologus male fcivit praeferva- 
re iftum Comitem in dominio fuo , 
quia pcii: annum perdidit totum , ut 
habebis infra Cant. XXVII. Attamen 
cum tota fua Aftrologia ifle fuit tur- 
piler delufus ab ignorante quodam 
rufiico. Res jacunda narratur. Nam , 
quum Comes praedi£lus ftaret una 
die in Platea Forlivii pulcherrima 
& magna , venit unus rufticus nicn- 
tanarius , qui donavit fibi unam fal- 
mam Pirorum. Et quum Comes di- 
ceret : Sta mecum in coena • relpondit 
rufticus : Vomine , -jolo trcedere , ante- 
q:ta;r, plnat , qtua infallibilitev erit hodie 
pluvia magna . Comes de ifto ruftico 
miratus , ftatim fecit vocari ad fe 
Guidonem Bonatum, tamquam ma- 
gnum Aftrologum , & dixit ei : .Au- 
dis quad dicit ifte? Refpondit Guido : 
} INefcit quid dicat . Sed expe&ate modi- 
cum. Ivit Cuido ad ftudium fuum , 
I & accepto Aftrolabio confideravit di- 
I fpofitioncm cocli . Et reverfus dixit, 
B b 2 quod 



383 ^ BENFE^WT 

quod erat impoflTibile , quod plueret 
die illa.. Rufiico autem perfeveran- 
ter affirmante diaum fuum, dixit 
Guido: Qtto)mdo fcis tu? Reipondit 
Rufticus : quia hodie afinus meiis in 
exitu flahuli vilravit capnt , & erexit 
aures . Et fempsr , qitando efi fjitus fic 
facere, certiffimum e/i figmtrn , quod 
tempus cito rnutahititr . Tunc replica- 
vit Guido: Poftto quod fic fit , quo- 
modo Jcis tu , quod i/la pluvia erit ma- 
gna. Dixit ille : Q^tia afinus meus 
auribus ere.Jis tranfvert-.t caput , c?' ro- 
tavit plus folito. Receffit ergo Rufti- 
cus cum licentia Comitis feflinanter, 
timens multum de pluvia, quamvis 
tempus effet clarifiimum. Et ecce 
poft horam , coepit tonare , & fafta 
efl: magna effufio aquarum quafi di- 
luvium. Tunc Guido coepit clamare 
cum magna indignatione & rifu : 
Quis me deUtfit ? quis me confudit? 
Et fuit diu msgnura folatium in Po- 
pulo . Et hunc honorem fecit domi- 
nus Agafo magno MagiPiro Aflrolo- 
go . Dicit ergo Vergilius : 

Vedi Guido Bonatti ----- 
Et heic nota, quod Au£lor ponit 
iftum fingularem Aftrologum folum , 
quia fuit excellens, immo non ha- 
buit parem tempore fuo . Unda non 
debes numerare Guidonem inter di- 
vinatores mechanicos, ficut quidam 
ignoranter fecerunt, decepti ex eo , 
quod Au£tor poft eum nominat di- 
vinatorem vulgarem , dicens : 

------- Vedi xAfdente . 

Ifte fuit quidam O.Icifex de Parma, 
qui dimifsa arte fua dedit fe totum 
divinationi. Et faepe multa ventura 
praedixit , quae ventura erant , cum 
ma;ina hominum admiratione : credo 
ego potius a natura , qu^m a litera- 
tura , quum eflet Literarum ignarus. 
Nam nliqui habent a coelo, quod 
fmt Aftrologi , quales multos faepe 



7 IMOLENSIS 384 

A vidi. Afdente ergo vifus eft in ali- 
quibus efle Propheta . Unde de eo 
inter alia audivi, quod praedixit, 
lic^t obfcure, qualiter Fridericus 11. 
debebat facere Civitatem , quae d'<6ia. 
eft Viftoria, contra Parmam , ubi 
fuerat debellatus , ficut fecit de fa- 
fto . Unde dicit Auftor: 

Cie aver intefo al cuojo (ir a lo 
B _ fpago 

Ora vorrebhe ------- 

Ideft de praefenti ad fuendum cal- 
ceos , ficut prius folitus erat Lcere : 
Et dicit: 

--__-___ ty,a tardi fi pente . 
Quia poenitentia tarda eft in Infer- 
no ; vel loquendo moraliter, quia 
iftos, ut jam diciium eft , numquam 
C poenitet, nifi quando funt omnino 
confumti , vel confufi , immo raro , 
vel numquam . 

^d Cant. XXI. Verf 15. 
Cbi terxeruolo, C^ artimon rintoppa . 
Duo genera velorum . Heic nota , 
I Leclror, ut videas, quantum fit pro- 
I priifiima comparatio praedifta j & 
' mirabilem phantafiam Au6loris , qui 
|D locum iftum tam curiofe defcribit, 
quem faepe notaverat in Civitate 
Venetiarum , & per ipfum nobis fi- 
guraliter repraefentat generale & uni- 
verfale vitium Barateriae. Ergo per 
Arfenatam intelJis^e omnem. Curiam 
five Communitatum. , five Domino- 
rum . Et maxime mihi videtur vi- 
diffe optimum exemplum in Curia 
Papae . 

^d Verf. 3S. 
Ecco u» de gli ^n^ian di Santa 
Zita , 
Ideft de Recloribus , qui vocantur 
Antiani Lucae, ficut etiam Bono- 
niae . Sed Florentiae appellantur 
Priorcs. Et dicit di Santa Zita, quia 
Cita fuit femina fan6la in Civitate 
Lucana , quae multis claruit mira- 

culis 



i 



COMMENT. /N DANTJS COMOED. 385 

... .^ 



culis in vita, & pofl: mortem , cuius 
Corpus adhuc inte^rum colitur ibi 
cum magna veneratione. Ef heic no- 
ta , quod Auftor in iflo Cantu punit 
folum Baraterios, qui barataverant 
fuum Commune, ficut pater ex ver- 
bis literae. Nota etiam , quod Civi- 
tas Lucana habet egregios Baraterios 
in Communi, licet habeat commu- 
niter legales Mercatores. Fingit ergo B 
Au6\or, quod ifte portatus a Dae- 
mone erat unus praecipuus Officialis 
ex illis. 

.AJ Verf. 41. 
Ognt uorn v e Barattler , fuorch^ Bon- 
turo . 
Et heic nota , quod Au£lor potius 
indudit iftum in numerum aliorum, 
quia loquitur ironice , quafi dicat : C 
Bonturus efl: fummus . Nam Bontu- 
rus fuit Archibaraterius , quia faga- 
citer ducebat & vcrfabat illud Com- 
mune totum , & dabat Officia, qui- 
bus volebat. Similiter excludebat quos 
volebat. Unde dum femel iviflet Le- 
gatus ad Papam Bonifacium , Boni- 
facius , magnus marefcalchus homi- 
num , qui cognofcebat laqueos ejus, D 
cepit cum per brachium , & vibra- 
vit. Cui ille refpondit : Ttt quaffa/i! 
dhntdtam Lucam . Et ifte erat forte 
r.unc portarus a Daemone . Audivi 
tamcn aliquos dicentes, quod Bon- 
turus ifte fuit honus in Communi , 
& quod Auclor loquitur pie : quod 
non credo, quia Bonturus fuit bonus 
Barattator. Et bene convenit fibi no- E 
men , quia bene fciebat obturare u- 
num foramen vacuum. Et bene fcie- 
bat tergere unam maculam infamiae. 
Et audi fi funt boni Baraterii Lu- 
cae , quia 

Dcl nb per li denar vt fi fa ita , 
Hoc eft , quod de negatione fit ibi 
affirmatio, quafi dicat, quod de Fal- 
fo fiat ibi Verutn per pecuniam. Sed 



certe ifta regina pecunia habet iltam 
potentiam , & majorem non follim 
in parva Curia Lucae, led in ma- 
xima Curia Romana. Et finaliter o- 
ftendit , quomodo Daemon vocatis 
fociis, & recommendato fibi ifto ma- 
gno Antiano , dejecit ipfum inter 
brancas eorum . 

M Vivf 48. 
Gridar : Qj.'.i non ha Iticgo il Santo 
Volto . 
Qiiafi dicat : Heic non eft opus vo- 
to vel prece , quia non potes recur- 
rere ad Vultum Sanftum , ficut io- 
lent facere Lucenfes in rebus adver- 
fis . Ad cujus rei intelligentiam cft 
fciendum , quod ficut reperi in qua- 
dani fcriptura , apocrypha tamen , qui- 
dam Venerabilis Epifcopus, nomine 
Gualfredus , dum gratia devotionis 
ivilfiit Hierufalem, & loca fanfla re- 
verenter vifitaret , vidit in lomno 
Angelum dicentem fibi , ut exquire- 
ret fan£liffiimum Vultum Salvatoris 
in domo cujufdam Seleucii viri Chri- 
ftianiffimi , adhaerenti domui fuae . 
Quoniam Nicodemus poft Refurre- 
£lionem & Afcenfionem Chrifti , fla- 
grans ejus amore , affignavit fibi u- 
nam Imaginem vifibilem illius, quem 
tenebat in corde , confiderata omni 
forma oc proportione membrorum . 
Ideo Viiltfis appellatur , quia facies 
hominis dat cognitionem ejus. Ni- 
codemus autem reliquit Imaginem 
hanc cuidam nomine Ilacar, qui pro- 
ptec metum Judaeorum illam occul- 
tiffime reconditam quotidie venera- 
batur, & fucceffive pervenit ad ma- 
nus multorum haeredum. Epifcopus 
narraia vifione ceteris , acceffit ad 
Seleucium , a quo magna arte & in- 
genio difficillime obtinuit di£lam I- 
maginem , quam cum fumma vene- 
ratione detulit ufque ad litus Civi- 
tatis Joppe, quae poftea difta eft A- 

con. 



3S7 _ _ _ BENFENUT 

con . Ubi diviniius oblata navis coo- 
perta & onerata, fine ope rcmorum 
vel velorum, accepta in fe Imagine, 
acceflit ad Portum Civitatis Lunae; 
Lucenfes miraculo ftupefafti , navim 
aggreffi , numquam illam attingere 
potuerunt. Tunc quidam Epifcopus 
Lucanus, nomine Johannes , admo- 
ritus ab Angelo, acceffit ad Portum 
Lucenfem . Cui navis fe fponte ob- 
tulit. Et fic tantum donum , omni- 
bus cum fumma veneratione concur- 
rentibus , portatum eft Lucim , & 
ibi depofitum in Ecclefia San£l:i Mar- 
tini, ubi multa miracula fecit, & 
facit , ut dicunt Lucenfes . Ta de 
hoc crede quod vis , quia hoc non 
cfl: ce articulis Fidei . Lucenfes ei-go 
habent de more facere orationes & 
oblationes ad iflum Vultum San£lum, 
praecipue quando indigent fuccurfu . 
Ideo ilfi Daemones nunc impropera- 
bant ifti, quod non erat amplius lo- 
cus heic Vultui Sanilo. Et affianant 

D 

caufam hujus, quia non eft heic fpes 
refugii , ficut in fluvio Lucano . I- 
deo dicunt : 

Qtit fi nuoia alirtrnenti che nel Ser- 

chto . 

Serchius efl: fiuvius Lucanus, qui de- 

fcendens ex altis montibus , labitur 

juxta moenia Civitatis cum impetu. 

^d rerf. p^. 

St cV 10 temeUi non tene^er patto . 
Nota , quod Au6lor pulcre heic fin- 
git , quod raro vel nunquam ifti Ba- 
raterii fervant quod promittunt , ni- 
fi fit eis uncla manus . Et defcribit 
Au£lor formam fui timoris per unam 
comparationem fatis ignotam. Ad cu- 
jus cognitionem eft breviter fcien- 
dum , quod Anno MCCLXXXIX. 
Lucani cum Fjorentinis equitibus & 
peditibus iverunt de Menfe Auqufti 
in exercjlu contra Civitatem Pifa- 
rum , &^bfederunt Csftellum, quod 



B 



D 



IMOLENSIS 38S 

dicitur Caprona . Tamdem famuli 
manipulares , qui erant ibi deputati 
ad cuflodiam & defenfionem , dede- 
runt fe falvis perfonis. Ifti ergo re- 
cedentes , dum tranfirent per medium 
exercitum , videntes hofles armatos, 
ibant cum maximo timore, ne tru- 
cidarentur , 

Vegt^endo sc tra neimcl cotantl , fci- 
licet Fiorentinos & Lucenfes. 
Heic nota , quod Au61:or fuit perfo- 
naliter in ifto exercitu. Erat enim 
tunc juvenis XXV. annorum . Et i- 
bi vidit iftum a^Slum. Ideo libentius 
fecit ifiam comparationem , ut de fe 
mern.oriam faceret , qu.ia aliquando 
traciaverat arma . Oiamvis compa- 
ratio , etiam non habito ifto refpe- 
ftu , fit valde propria . Sicut enim 
illi famuli erant inclufi intra Caflel- 
lum , unde non poterant evadere ni- 
fi per manus inimicorum , & ficut 
famuli de Caprona , data licentia i- 
bant inter hofies armatos , quibus 
fecerant magna damna , ficut faepe 
diftum efl , timentes pafta non fer- 
vari , ita ifli promifsa fibi impuni- 
tate ibant inter Daemoncs armatos , 
quibus fecerant magna damna. 
^d Ve:f III. 

Preffo e tin ahro fogHo , che vta 
face. 
Nota , quod fub ifla fubtili fiilione 
Au£i:or dat inteliigi artem magni 
B.iraterii , qui quum videret quafl 
libere expediviffe hominem , tunc pro- 
curat ipfum fortiori laqueo implica- 
re fub colore fani confilii. Dicit e- 
nim: Fili mi , tu numquam poffes ptr~ 
fcnire ad finem opiatmr. ev.ndo per viam 
rcBam , licet haheas jitfam cauffam: 
quare oportet ttt vadas per aliara viam. 
Et vide , talem ef[e , qui potejl & vu!t 
expedire paiiperes , quia ejl frater Pa- 
pae , & e/l pater mifericordiae & cle- 
mentiae . Teftis efl roihi Deus , quod 

ilhim 



3Sp COMAIENf. IN 

ifl:Lim cafum ego fum expertus in me 
ipfo in Cuna Romana in A.vinione. 
N.im Thelaurarius Aljor Urbani V, 
quum diu tenuiffet me lufpenfum 
fuh certa fpe vicloriae , oftendens fe 
afFcfluofiffimum ad juniffimam cau- 
fam meam , poft tempus videns , quod 
nihildabam, ut fperabat, coepit me 
refpicere torvo oculo , quum tamen 
effet obliquus oculis corporalibus , 
fed multo maqis mentalibus. Et bre- 
viter deferuit me in fcopulo defpe- 
ratum . Et fic fecit more Malaco- 
dae, quia docuit me aliam viam , 
quae non erat in rerum natura . 
i/^^ Ferf. I ] 2. 
Jey pih oltre csnqii ore , chs qucfl^ 
hotta , &c. 
Efl: autem heic notandum, quod Au- 
ftor per iftam defcriptioncm tempo- 
ris tangit occulte tcmpus , in quo 
incepit iftud arduum Opus . Incepit 
cnim , ut jam toties di£lum eft, in 
AICCC. circa medium menfis Mar- 
tii , in die Veneris Sanfti , quia Pa- 
fcha tunc fuit Martiaticum . Et vult 
dicere allegorice, quod ficut per Alor- 
tem & Refurreftionem Chrifti hu- 
manum genus revixit a morte ad vi- 
tam , ita ipfe Aufior divina gratid 
in tali die de morte & tenebra vitio- 
rum reduflus fuit ad claram viam , 
& vitam felicitatis aeternae . Nunc 
ad computationem annorum venien- 
do , Chriftus mortuus eft Anno KXXIII. 
fuae aetatis , & quarto incipiente . 
Ergo fi 154. Annis addas 12(5(5. ha- 
bebis Annos 1^00. Vel vis dicere, 
quod Au61or incipit Millefimum ab 
Incarnatione , ficut Tufci capiunt : 
& tunc non oportet calculare illum 
Annum imperfeftum , quia erunt 34. 
anni integri . Nunc veni ad literam 
obfcuram , quam ut clare intelligas , 
confidera , quod ifte incipit nume- 
rum Annorum a Morte ChrilU, non 



DANTIS COMOED. 3^0 

A a nativitate , vel Incarnatione ejus , 
ita quod totum tempus vitae ejus 
D>)mini Jefu Chrifti non ponitur 
heic ; ideo dicit.* 

M^lle Dugento con Seffanta Set 

u4nnt compier , 

Et heic adverte , quod quando ifte 
loquebatur , erat prima Hora diei 
Sabbati Sancli. 
B ^ld Cant. XXn. Verf. 2. 

E comtnciare floymo , e far lor moflra . 
Sicut ,eft de more in caftris , multis 
de caufis & fit cum aliquo inftru- 
mento. 

E talvolta partlr per loro fcampo . 
Ideft , fugere ad evitandum dcmnum 
5r verecundiam , ad quod etiam lo- 
let dari certum fignum . Et fubdit 
Auflor, fe etiam vidifle unam Ter- 
ram tumultuare, in qua tumultua- 
tione datur aliquod fignum a parti- 
bus . Et hunc a£lura dicit exprefle 
fe vidi^e in Civitate Aretii, quae 
eft confints fuae patriae Florentiae . 
Ideo apoftrophat ad ejus Cives di- 
cens: 

Corrieior vidi per la Terra vojlra , 

D ^lretini 

Ideft homines currentes in furore po- 
pulari per Aretium Terram . Ad quod 
lciendum , quod aliqui dicunt, quod 
hoc accidit tempore, quo Gibellini 
fuerunt expulfi de Florentia , quia 
tunc Guelphi percurrerunt Civitatcm 
more praedonio . Sed iftud videtur 
impoffibile, quia tunc Auftor non 
erat natus , aut erat parvulus. Alii 
dicunt, quod hoc fuit quando Tar- 
lati de Petramala fuerunt expalfi in 
MCCCVir. Nec iftud vidctur pofle 
etiam ftare, quum Au£lor nondura 
vidiflet ifta in MCCC. quando ha- 
buit iftam fuam vifionem . Et ideo 
eft heic confiderandum , quod pro- 
pter partialitates , quibus jamdiu mi- 
fera Italia laceratur , multae muta- 

tio- 



3Pi 



BENFENUTI 



tiones , tumultus , & vani furores 
fuerunt ex omni parte , & fpeciali- 
ter in Tufcia, ut faepe parct in Li- 
bro iflo. Et maxime in Civitate A- 
retina , ficut diebus iftis vidimus de 
fa6lo , quod faepe mutationes & in- 
novationes fa£lae funt: ex quo de- 
dufta ell: ad defolationem . Qiiae an- 
tiqua & nobilis Civitas quondam 
unum ex capitibus Tufciac habeba- 
tur , tefte Livio . Au£lor crgo in 
juventure fua ante fui expuirionera 
de Patria viderat iftum tumultum , 
quem reperit aliquo cafu , vel ali- 
qua de caufa. Dicit crgo 

E vidi gir gualdane , 

idefl, Mafinatas , Brigatas, in 6.\£{o 
tumultu Aretii , vel etiam alibi. Et 
fequitur : 

Ferir torniamenti 

Heic confidera , quod aliqui glorifi- 
carc volentcs fuam patriam , dicunt, 
quod ifta torniamenta & equifternia 
fa6la funt Aretii tempore Guidonis 
de Tarlatis de Petramala , qui vir 
valentiflimus Terram illam maxime 
exaltavit, & exornavit viris, viri- 
bus , muris, & omni opere pulcro. 
Sub quo multi viri militares excr- 
cebant fe in iflis rebus bellicis. Sed 
quidquid dicatur , iflud eft alienum 
a propofito , quia di£1:us Epifcopus 
magnificus non claruit tempore Au- 
£loris, immo poft ejus mortem . Nec 
dubito , fi noviffet gefta ejus , non 
tacuiffet omnino . Ideo dico , quod 
Au£1:or non rf^fert amplius diftum 
fuum ad Aretium , immo ad alias 
Tcrras , quia Au£lor poterat vidifTc 
ifta fpe£I:acula Florentiae , Bononiae, 
& alibi . 

^d Verf. 47. 

Domandollo , ond' ei fojfe , e quei ri- 
fpofe: 
Ponit refponfionem illius pleniorcm , 
quia ille interrogatus de gente vel 



B 



D 



IMOLEN S IS ^pi 

de patria , defcribit fe a genre , a 
parentibus , ab officio , ac infuper a 
vitio, quo damnatus efh Et ad c- 
videntiam hujus rei peregrinae , vo- 
lo te fcire, quod , prout imaoinor, 
Dantcs habuit Parifius iflud , quura 
effet ibi gratia ftudii pofl indignam 
expulfionem fuam • & quia notave- 
rat inauflitas fraudes & profundas 
malitias iftius Diaboli , qui plus 
fciebat omni Diabolo, decrcvit face- 
re perpetuam memoriam de eo. Un- 
de nota , quod ifte inftlix fuit na- 
tione Hilpanus de Regno Navarrae , 
natus ex nobili matre, & vilifTimo 
patre . Q_ji quum dilapidaffet omnia 
fua bona , ut audio , tamdem defpe- 
rate laqueo fe fulpendit, ita quod 
dicitur arborificatus in circulo vio- 
Icntorum contra fe . Ifte crgo filius 
vocatus efl nomine Ciampolus, quem 
Matcr fua nobilis Domina pofuit ad 
flandum cum quodam nobili Migna- 
tc' qui fcivit ita fagacitcr fe habe- 
re , quod fa£tus efl in brevi illi ca- 
rifTimus . Et fic fama profperantc, 
& favore domini coadjuante , ifte 
intravit Curiam Regis Thebaldi , qui 
ultra Reges Navarrae fuit Rex fin- 
gularis juflitiae & clementiae . Et 
fumma iagacitate tam mirabiliter a- 
deptus efl gratiam & favorem Regis, 
quod Rex amoratus de eo , commi- 
fit totam Curiam regendam manibus 
ejus. Ira quod conferebat beneficia , 
& omnia miniftrabat. Tunc coepit 
afiutifTime barattare & accumulare . 
Et licet faepe ficret querela de eo , 
Rex nihil credere volebat . Et fic 
crelccbat continuo audacia audaciffi- 
mo. Nunc ad literam . Dicit Ciam- 
polus Vergilio: 

lo fiti dJ Regno di N-tvarra nate . 
Hifpania habet quinque Regna in le, 
fcilicet Regnum Ciftellae , Arago- 
niam , Navarram , Portugallum , & 

Giana- 



3P5 COMMENT. IN 

Granatam , que t[i infidelis , quia 
per Saracenos detenta eft. Et tangit 
fortunam fuam , dicens : 

Mia Madre 

Che m avea generato ^' un ribaUo , 
Et ego non degeneravi . Quia fuit 
ribaldior eo. Nam omne ortum at- 
teftatur ei , a quo oritur : 

Diflruggitor di fe e di fue cofe , 
ex duplici violentia, 

a fervo d' un Signor nu pofe , 

ideft, ad ferviendum cuidam Nobili , 
poft mortem patris . Deinde tangit 
officium fuum, quum dicit: 

Poi fui famiglio del buon Re Tebaldo . 
Et heic nota , quod hoc notanter tan- 
git , quia tacite vult dare intelligi , 
quod lic^t eflet faftor optimi Domi- 
ni , tamen erat peffimus. Et fic eft 
valde periculofum , quando Dominus 
eft bonus , & habet Officiales pravos, 
quod faciant fibi verecundiam & dam- 
num fine fui fcientia vel culpa. Et 
de multis legi & vidi . Sicut non eft 
diu, quod Dominus Cluniacenfis, Le- 
gatus Urbani V. in Bononia , de fe 
erat vir nobilis , bonus , & prudens , 
& habuit in Vicarium Bartholinum 
Ruynum Baratterium ribaldiffimum , 
qui femper fecit fibi infamiam & 
odium multorum . Nec umquam , ne- 
■fcio quo diabolo caecantc , volebat 
audire malum de eo , & invitus di- 
mifit eum cum magna indignatione . 
Quanto laudabilius & prudentius e- 
git Cambifes Rex Perfarum , qui Ju- 
dicem fuum , qui tulerat fententiam 
falfam pro pecunia , & fecit exco- 
riari , & pelle ejus fedem judiciariam 
cooperiri? Deinde filium ejus juffit 
in eadem Sede federe, ut femper me- 
mor paternae poenae ageret jufte & 
fideliter cum omnibus. Talem mor- 
tem merebatur Ciampolus , quem , 
quia multos excoriaverat in vita, 
Auclor facit nunc fic excoriari . Ciam- 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 



394 



B 



C 



D 



polus ultimo tangit fuum judicium , 
dicens : 

Qinvi mi mifi a far baratteria , 

fcilicet in Curia dicli Regis, dando 

officia & honorcs pro pecunia , quae 

poterat jufte conferre ex officio fuo . 

^d Verf. 8l. 

Et ei rifpofe . Fu Frate Ccrr.ita . 
Ad cujus cognitionem eft fciendum , 
quod ifte Frater Gomita , de quo fit 
heic mentio , fuit Vicarius & Lo- 
cumtenens Judicis Nini Pifani in Sar- 
dinia , fummus Baratterius, quem fi- 
naliter ipfe Ninus fecit fufpendi , quia 
relaxaverat & liberaverat certos ini- 
micos ejus , quos habebat fub cufto- 
dia , pecunia corruptus . Unde te o- 
portet ulterius fcire , quod olim Ja- 
nuenfes & Pifani , duo potentiffimi 
Populi in mari , confoederati inte.r 
le magna clafTe recuperaverunt Infii^- 
lam Sardiniam de manibus Barbaro- 
rum infidelium Africae . Infula re- 
cuperata convenerunt inter fe , quod 
Januenfes avidi praedae afportarent 
quidquid praedae eflfet fuper terram , 
Pifani vero haberent folum nudum . 
Quo faSlo Pifani , reparata 5c refor- 
mata Infula divrferuTit eam in qua- 
tuor partes , quas appcllaverunt Ju- 
dicatus. Et conftituerunt quatuor Re- 
ftores, quos appellaverunt Judices . 
Nomina autem Judicatuum funt ifta. 
Primus vocatus eft Logodoro , ideft 
Locus aureus, quia ifta eft psrs fer- 
tilior & amoenior. Secundus Cnlari, 
& eft nomen antiquum retentum. I- 
bi fuit olim famofa Civitas , ut di- 
cit Pomponius Mela . Tertius Judi- 
catus di6tus eft .Arborea . Quartus & 
ultimus Galltira , fic vocatus a Co- 
mitibus Pifanis , quibus datus fuit 
ifte Judicatus , qui portant Gallum 
pro armatura, de quibu? fuit prae- 
diflus Judex Ninus, olim expulfus 



de Civitate Pifana 



de quo dicetur 
Pur- 



395 BENFENUT 

Purgatorii Cant. VIII. Et de ifto Ju- 
dicatu fuit ifle Frater Gomita. Nunc 
ad literam. Dicit Auctor : Et ei , i- 
defl: , ille Ciampolus , rifpofe: IUe a 
quo recefli , infortunio meo fuit Fra- 
te Gomita. Defcribit ipfum a nomine 
proprio , a loco, & a vitio. Unde 
dicit . 

Quel di Gallura , vafel d* ognt froda . 
Ac fi dicat: Erat totus conflatus ex 
omni genere fraudum, armarium ma- 
litiae omnis . Ideo erat dignus fo- 
cius Ciampolo , foiitus converfari li- 
benter fecum fub pice. Et tangit in 
fpeciali unam baratteriam , quae im- 
poluit finem fraudibus ejus • ex qua 
fuit lufpenfus cura •uno uncino fer- 
reo. Unde dicit: 

Ch ebbe i Hi>f}i,:i di fao Donno ■in 
mano , 
ideft Judicis Nini , Domini fui in po- 
teftate & bailia fua, ^^rdi enim & 
Siculi vocant Dominos fuos Donnos , 
ficut Hifpani , fub quorum dominio 
utraque Inlula ali^uando fuit, ut fae- 
pe patebit . ■"'!,' i. 

M Verf. 88. 

Vfa non effo Donno Micbsl Zanche 

Di Logodoro ------ 

Heic etiam nominat alium Magifirum 
Baratteriiim de eadem Infula Sardi- 
niae. Ad cujus cognitionem efl. icien- 
dum , quod ifte alter Sardus vocatus 
fuit Michael Zanche , Fa£lor matris 
Regis Entii, filii naturalis potentis 
Friderici II. & Vicarius ipfius Re- 
gis Entii . Qui fuit adeo folemnis 
Batatterius, & ita fcivit folemniter 
natare fub pice, quod mortuo ipfo 
Rege Entio in carcere Bononiae , 
iple Michael accepit matrem ejus in 
uxorem , & fic fatius efl: Dominus 
Judicatus Logodori . Dicit ergo 

----- Donno Michel Zanche 

Di Logodoro ------- 



I IMOLENSIS 



A 



3P5 



Ufa con effo 
fcilicet cum praedifto Fratre Gomi- 
ta . Et oflendit quare libenter con- 
verfantur invicem , quia confabula- 
bantur inter fe de multis & magnis 
baratteriis , quas faciebant in Sardi- 
nia . Unde dicit: 

Le lingue loro non fi fenton Jianche , 
fcilicet, linguae Gomitae & Michaii- 
lis numquam cefTant 



a dir dt Sardtgna 



quia fuit de illo nobili Judicatu: 



quomodo barattabant ille Galluram , 
ifle Logodorum . Et ego tertius , quan- 
do fum ibi , loquor femper de Na- 
varra . Et vult dicere breviter : Nos 
fumus tres boni focii , qui fuimus 
tres praecipui Barattatores trium op- 
timorum Dominorum. Sed Ciampo- 

C lus fciebat plus ceteris , & tenuiflet 
omnes ad fcholam , ut flatim audies . 
^d Cant. XX III. Ferf 6o. 
Piangendo , e nel fembtante Jlanca e 
•vinta . 
fcilicet de poena eorum , vel mora- 
liter , quia Hypocrita plorat amarif- 
fime de induftria more mulierculae , 
ut oftendat fe pium & fanclum co- 

Dj ram populo, quem decipit . Sicut e- 
go vidi dte fafto nobilem Hypocri- 
tam , qui praedicaturus Paffionem 
Domini de mane, potavit fe multa 
Malvalla. Et fic planftu & lacry- 
mis fundebar malignitatem fuae men- 
tis, & multa rnilia hominum pro- 
vocavit ad plorandum fecum . Nec 
fuit aliquis ita durus , qui non fo- 
ciaret eum in plangendo Paflionem 
Domini . Et talibus infidiis extirpa- 
vit in brevi pecunias multas , qui- 
bus poftea emit unum bonum Epi- 
fcopatum, ita quod lucrum hypocri- 
fis convertit in Simoniam . Et dicit: 
nel fembiante fianca , e vinta , ideft in 
apparentia exteriori , quia ifti Hy- 
pocritae fimulant dolofe , fe ferre a- 
fperiorem vitam, Si. facere duriorern 

poeni- 



3P7 COMMENT' IN 

poenitentiam , qukm poflint pati , por- 
tantes aliquando cilicium/ immo fer- 
rum ad carnes , & catenas, quibus 
ligant mulierculas & credulos, quam- 
vis de rei veritate talis poenitentia 
fi£ta debeat nimis gravare 5c fatiga- 
re confcientiam fuam . 

Elli avean cappe con cappucci bajji 

Dinan::} agli occhi 

Heic Auclor defcribit habitum. pro- 
prium Hypocritarum , qui data ope- 
ri portant veftes viies, abjeftas, lor- 
didas , ut videantur bene defpicere 
mundum cum pompis fuis. Ideo fpe- 
cificat cappss iftorum per compara- 
tionem capparum , quibus utuntur 
Monachi in Alemannia, qui portant 
habitum ita ineptum & informem , 
ut non videatur habere aliquam for- 
mam veftis , immo videtur quafi u- 
nus faccus . 

^d Verf. 6<,. 
Ma dentro tutte piombo , e gfav! 
tanto , 
Quia in mente funt imperfeCli & 
obfcuri , ficut plumbum , vitiis oc- 
cultis. Et manifeftat gravitatem cap- 
parum per unam comparationem pul- 
cherrimam . Ad cujus intelligentiam 
volo, te notare, quod Fridericus II. 
Princeps faeviflimus punitor eorum , 
qui dicebantur rei Majeftatis, immo 
faepe innocentes injuftiflime poenis 
affecit. Sicut primogenitum fecit car- 
cere mori , & Petrum de Vineis e- 
xoculari, & alios diverfis poenis ma- 
cerari . Aliquando autem novo ge- 
nere poenae punivit , qui fecerant 
contra Coronam . Nani faciebat fieri 
unam tunicam ex plumbo grofliori 
quafi unius unciae , qua faciebat il- 
lum indui , ita quod ad modum cap- 
pae tegebat totum corpus a capite 
ufque ad pedes . Deinde faciebat po- 
ni in unum vas , ficut in caldariam , 
& ignsm fubjici, ita quod calor li- 



DANTIS COMOED. ^pS 

A quefaciebat plumbum, & homo fi- 
militer fundebatur cum plumbo , car- 
ne fruftatim cadente . Et ecce com- 
paratio eft propria, ficut de fe pa- 
tet , de cappa plumbea & ponderofa 
ad cappam plumbeam ponderofam, 
de damnato ad damnatum , de cri- 
mine ad crimen . Sicut ergo Fride- 
ricus Imperator Romanorum rigide 

B puniebat proditorem fuum , ita Im- 
perator Deus rigide punit Hypocri- 
tam, qui prodit eum. 

^d Verf. 94. 

Et io a lor. T fui nato , e crefciut» 

Sovra V bel Fiume d' ^rno a U 

gran Villa. 

Quia ufque ad trigefimum quintum 

annum fteterat in patria , quando 

natura hominis amplius non crefcit . 

Iftius Fluvii defcriptio habetur Pur- 

gatorii Cant. XIV. Et appellat Ci- 

vitatem Florentiae Villam more Gal- 

lico. Quae Florentia eft dccus totius 

illius riperiae , magna ambitu , po-«- 

tentid & opulentia , amoenitate & 

civilitate, ut patet per fe. Et con- 

firmat illud , quod illi fuperius di- 

D cebant inter fe , fcilicet quod vere 
eft vivus: Unde dicit : 

£ fon col corpo , cf) «' ho fempre 
atito . 

Ay^^d Verf. lO^. 

Frati Godenti fmnmo 

Ad cujus rei intelligentiam eft fcien- 
dum , quod , ficut ego collegi ex 
Regula iftorum Fratrum , quidam no- 
bilcs & divites viri , ficut Lodorin- 
gus de Andal6 , Civis Bononienfis , 
Guaraons de Gaccianimicis, Rayne- 
rius de Adelardis de Mutina , & 
plures alii de Civitatibus eorumdem 
congregati , inter fe habito coUoquio 
& confilio , fupplicaverunt Urbano 
Papae IV. quatenus dignaretur darc 
eis certum Ordinem & Habitum « 
fub quo pofient vivere libere & quic- 
G c 2, tc 



3P9 BENFENUTI 

te in otio fanftae contemplationis . A 
Quorum precibus Urbanus condefcen- 
dens , conftituit eis Ordinem , qui 
intitulatus eft Ofdo Militiae Beatae 
Vnginis Mariae glortofae . Et dedit 
eis ceitarn Regulam cum multis prae- 
ceptis & cbfervantiis , videlicet quod 
ferrent fraena eorum ilmplicia, non 
deaurata , non deargentata , & quod 
non irent ad convivia Secularium ; B 
non perfonarent , nec donarent Hi- 
ftrionibus; nec irent fine focio, Fra- 
tre , vel Conforte, vel alia perfona 
honefta. Et ita de multis, quae tam 
inutile quam longum e(Tet enarrare. 
Dedit eis habitum nobilem, qui ha- 
bet magnam fimilitudinem cum ha- 
bitu Praedicatorum . Et pro Infignio 
Scutum albi coloris cum Cruce ru- C 
bea. Ad propofitum dicit ergo unus 
Fratrum iftorum : Frati Godenti fum- 
mo, & utitur vulgari Bononiae . Et 
heic nota , quod ifte denominat Or- 
dinem fuum a vocibulo notiori & 
ufitatiori . Nam a principio multi 
videntes formam habitus nobilis , & 
qualitatem vitae, quia fcilicet fine 
Jabore vitabant onera & gravamina D 
publica, & fplendide epulabantur in 
otio, coeperunt dicere: Qjtales Fra- 
tres funt ifli ? Certe fiint Fratres gau- 
dentes . Ex hoc obtentum eft, ut fic 
vocentur vulgo ufque in hodiernum 
diem, quum tamen proprio vocabu- 
lo vocarentur Milites Dominae. Di- 
fto , qui fuerunt , dicit unde fue- 
runt, quum dicit: 

e Bologne/t / 

Ifle enim Ordo habet caput & fun- 
damentum Bononiae ; unde habent 
fuum Monaflerium principale extra 
Bononiam apud locum , qui dicitnr 
Caftrum Britorum . Et quidam ifto- 
rutn Frattum funt Sacerdotes , alii 
vero funt Conjugati . Et tangit no- 
mina diccns: 

lo CateUano 



IMOLENSIS 400 

Ifte fuit nobilis vir de Catelanis de 
Bononia : 

e cojlui Loderlngo .' 

Ifte fuit de Andalis; 

Noinati / e da tua Terra infieme 
preft . 
Heic Catellanus narrat culpam fuam , 
quae fuit magna pars damnationis 
eorum . Ad quod oportet breviter 
fcire , quod invalefcente divifione par- 
tialitatum Florentiae , mortuo Rege 
Manfredo , pars Gibellina multum 
tepuit, & Guelpha intumuit Floren- 
tiae. Unde Populus , qui magis erat 
Guelphus quam Gibeliinus , coepit 
murmurare, & Guelphi confinati & 
banniti coeperunt reducere fe verfus 
Civitatem & tenere tra£l:itum cum 
amicis intrinfecis. Unde Cives con- 
querebantur de dominio Comitis Gui- 
donis Novelli , qui erat ibi Vicarius 
pro Manfredo , memores damnorum 
receptorum apud Montem Apertum, 
ubi unus dimiferat patrem , alius fi- 
lium, alius fratrem . Quapropter prin- 
cipes partis Gibellinae, quae tunc re- 
gebat Florentiae, ad fedandum & con- 
tentandum Populum, elegerunt duos 
Milites Fratres Gaudentes de Bono- 
nia, quorum unus vocatus eft Fra- 
ter Catellanus de domo Guelpha , 
alter Frafer Loderingus de Andalo 
de domo Gibellina. Ifti duo Fratres 
fafti Poteftates Florentiae per Popu- 
lum pofiti fuerunt in Palatio Popu- 
li , ut affervarent ftatum Civitatis , 
& caverent ab expenfis fuperfiuis . 
Q.ui lic^t effent divifi animo partia- 
litatis , tamen fub tegmine falfae 
hypocrifis fuerunt concordes magis 
ad eorum commodum privatum , quam 
commune bonum . Ordinaverunt er- 
go, quod XXXVI. homines Merca- 
tores & Artifices de majoribus & 
melioribus deberent confukre praedi- 
£lis duobus Pottftatibus, & provi- 

dere 



4or COMMENT. IN 

dere expenfis Communis . De quo- 
rum numero fuerunt Guelphi & Gi- 
bellini , popularts & magnates , non 
fufpefti , qui remanferant in Civita- 
te tempore cxpulfionis , quando Gi- 
bellini dato confliftu ad Montem 
Apertum , reintraverant Civitatem vi- 
ribus Manfredi , ut j.im fcriptum eft 
faepe Cant. X. & XVI. Ifti ergo 
XXXVI. convenicntes fimul omni die 
fecerunt bona ftatuta & ordinamen- 
ta , creantes Capitaneos & Confules 
cum Confalonibus , & Infigniis , ut 
obviarent violentiis & rumoribus . 
Propter diflis nnvitates fa£tas per di- 
aos Poteftates, & praediftos XXXVI. 
homines, Gibellini magnates Floren- 
tiae , ficut Uberti, Lamberti , Sifan- 
tes, Scholares, «Sc alii magnarum do- 
morum , ceperunt fufpicionem par- 
tialitatjs, quia videbatur eis , quod 
praedi£li XXXVI. homines faverent 
Guelphis, qui remanferant in Flo- 
rentia . Propter quod Comes Guido 
Novellus Vicarius territus de recen- 
ti viftoria , quam habuerat Carolus 
de Manfredo , mifit pro gentibus ad 
omnes Civitates amicas, fcilicet Pi- 
fas , Senas , Aretium , Piftorium , 
Pratum, Vulterras. Quia tunc quafi 
tota Tufcia erat fub parte Gibelli- 
na . Ita quod cum D. equitibus ac- 
cidit quod Comes Guido volebat , 
quod imporeretur coUecla pro fol- 
vendo Teoronicis praediftis . Et di- 
£li XXXVI. quaerebant per alium 
modum invenire pecuniam cum mi- 
nori gravamine Populi . Et quum 
diftuIifTent pluribus diebus , qu^m 
videretur ipfi Comiti & magnatibus 
Gibellinis , illi fufpicantes propter 
novum ordinem datum in Populo, 
derreverunt tumultuare & deftruere 
Off^cium XXXVI. cum favore , & 
militia diflii Comitis Guidonis. Et 
primi, qui exierunt armati , fuerunt 



D/JNTIS COMOED. 402 

A Uberti, cLimantes : Ull funt ijtt la~ 
trortes XXXVI. ? Ilii autem ag^regati 
in loco iolito, diffugerunt . Et fic 
totus Populus, claufis flpothecis, fuit 
fub armis. Et ut cito dicam , Comes 
Guido videns , quod non poterat 
frangtre Populum , venit cum tota 
militia ad Palatium , ubi erant duo 
Poteftates , in Platea Sanfli ApoUi- 

B naris , & petiit claves Portarum ab 
illis. Quibus habitis, viliter recef- 
fit, quum tamen effet forrior & po- 
tentior Populo. Et de fero pervenit 
Pratum . Hoc autem fatlum eft die 
San^li Martini XI. Novembris, An- 
no Domini noftri Jefu Chrifti MCC- 
LXVI. Exclufis crgo magnatibus Gi- 
bellinis , Florentini reformaverunt Ci- 
vitatem , ficut eis placuit , & mife- 
runt extra iftos duos Poteftates , qui 
conienferant tacite huic fa6to . De 
menfe Januarii fequenti Florentini 
reduxerunt omnes in Civitatem , & 
fecerunt multa matrimonia ad fir- 
mandam pacem , quae tamen modi- 
cum duravit. Nam Guelphi elati vi- 
cloria Caroli , fecrete miferunt ad 

D eum pro gente, & pro uno Capita- 
neo . Q.ui mifif Comitem Guidonem 
de Monforte, cum DCCC. militibus 
Franciae . Qui pervenit Florentiam 
die Refurreftionis Dominicae MCC- 
LXVII. Cujus adventum Gibellini 
fentientes, no6te praecedenti exive- 
runt Florentia inredituri. Ad pro- 
pofitum ergo. Ifte Frater Catellanus 
tangit caufam & effe£lum vocationis 
corum , quia fcilicet fuerunt vocati 
ad praefervandam pacem , & pepere- 
runt perpetuum fcandalum , corrupti 
a Guelphis. Et fic peccaverunt per 
hypocrifim & baratteriam, quae pu- 
nitur in bolgia praecedenti. Ideo no- 
fter Au£lor merito locavit iftos vi- 
cinos baratteriis. Ex omnibus ergo 
narratis potes clare intelligere lite- 

ram 



40^ BENVENUT 

ram iftam. Ad quam nunc reverte- 
re. Dicit ergo Frater Catellanus Dan- 
ti : Nos duo Pycfi , idefl: ele6li & 
accepti , infieme , ad unum cfficium , 
ad unum finem, da tua Terra , fcili- 
cet Flotentia tua patria, 

Per confervar fita pace ----- 

quae erat tunc in periculo & peri- 
clitatione. Et ecce quomodo fuerunt 
vocati a Florentinis , 

Come fuoP effer tolto un' uom follngo , 
ideft, folitarius , folus . Quafi dicat, 
ficut folet vocari FJorentiam unus 
folus Poteflas , nunc fuerunt vocati 
duo ad regimen Civitatis. Et non 
exponas folingo , idefl: , folitarium , 
ficut aliqui exponunt , dicentes , quod 
aliquando folet accidere , quod homo 
folitaiius abftrahitur a folitudine & 
religione ad fedandas difcordias , vel 
gubernandas dignitates , ficut diftum 
cft; fupra de Coeleftino Cant. XIX. 
Sed fic dicentes ignorant hiftoriam 
fa6li. Unde nota, quod inter alia 
praecepta Regulae iftorum Fratrum 
eft unum , fcilicet quod non affu- 
mant publica Officia , nifi pro bono 
pacis , ficut heic • & quod non fe- 
rant arma , nifi pro defenfione Fidei 
& Ecclefiafticae Hbertatis. Et fubdit, 
quomodo fecerunt contrarium , di- 
cens : 

------ E fitmmo tali , 

ideft , tales Confervatores pacis , 
Ch^ ancor /i pare intorno dal Gar- 
dingo . 
Quafi dicat : adhuc apparent veftigia 
veterum ruinarum Florentiae , qua- 
rum fuimus Au6tores . Guardingus 
cnim erat eo tempore una Contrata, 
ubi fucrunt Domus Ubertorum , quae 
principaliter fuerunt deftruflae a fun- 
damentis, juxta Sanftum Petrum Sca- 
radium , juxta Palatium Priorum , 
ubi ftant hodie Leones Florentiae . 
Sed de omni re cito eft vindicla. 



/ IMOLENSIS 404 

A Nam Loderingus GibelHnus , qui 
fuerat caufa , quod nobilcs Guelphi 
de Florentia expellerentur, & quod 
eorum Palatia deftruerentur , poftea 
fuit expulfus de Florentia cum fuis 
confortibus , & aliis nobilibus Ghi- 
bellinis , & palatia eorum funditus 
everfa . Quorum ruinae adhuc appa- 
rent Bononiae juxta Studium Legi- 
ftarum . Catellani in totum defece- 
1 runt, nec aliquid apparet de eis , 
i nifi Turris fatis alta, quae faepe fo- 
I let fulminari . 
I ,Ad Verf. 120. 

Qtialunqus paffa , come ei pefa pria. 

Pcr hoc autem Auclor pulcre hgu- 

1 rat, quod hypocrifis iftius fuit fun- 

damentum omnium malorum. Quia 

C ipfum Dorainum noftrum Jefum Chri- 

' ftum, quantum in fe eft , capiunt & 

decipiunt. Nam fub colorc boni fa- 

j ciunt magna damna & nocumenta 

I aliis. Sicut quidam Cardinalis vo- 

! lens obviare, ne quidam Canonicus 

! Sancli Petri promoveretur ad Cardi- 

! nalatum dixit Papae: Pater Sancle • 

\ rem pefjimam facis . Nam Eccle/ia Pe- 

D tri remanebit defolata C^ deferta , qu.ia 

homo ifle efi pater & patrontis iflius 

nohiHs Ecclefiae , diligens Cuflos Sttda- 

rii , (S' omnium renim facrartim Beati 

Petri , Ita fecit Cardinalis de Prato 

in eleflione Clementis V. ut dictum 

eft in Cant. XIX. Et ita pofTem di- 

cere de mille. 

^d Verf. 140. 
Poi diffe . Mal contava la bifogna . 
Ideft fallb diccbat illud, quod expe- 
diebat nobis , quia fallaciter docue- 
rat eos , quod irent ad dextera 



m 



quia invenirent viam , & mentieban- 
turj fed volebant reducere eos in 
laqueum & retinere in Curia lua, 
ficut eft de arte Baratteriorum, cum 
mendaciis detinere homines diu in 
Curia. Quod optime confirmat exem- 

plo 



405 COMMENT. IN 

plo claro contingere in ipfa Curia 
Romana Poeta noviflimus Petrarcha . 
Scribit enim quod tempore, quo erat 
in Avinione, duo de Cardinalibus , 
in quibus orbis terrae , & oftium 
Domus Dei vertitur , i^emel reverte- 
bantur a palatio Summi Pontificis, 
ftipati densa acie famulorum . Ala- 
gna autem turba milerorum expe- 
ftantium ftabat ad portam , quibus 
illa Civitas, odiofa Deo , femper eft 
plena perdendo fpes vaniflimas, ani- 
mam , vitam. , divitias, & omne 
tempus. Qui vifis proteftoribus fuis , 
immo verius proditoribus, in quibus 
fpem habebant, coeperunt circum- 
ftiepere, & quifque petere, quae for- 
tuna, & quis ftatus rerum eftet fua- 
rum penes Pontificem . Tunc unus 
Cardinalium , non mutatus in ali- 
quo , in re fubira , tamquam ille, 
qui jam dudum talibus aflueverat , 
non ta£tus aliqud verecundia fua , 
vel miferia miferorum , mirabilis 
mendaciorum artifex, coepit refpon- 
dere fingulis, quid fpei haberet, aut 
quid Papa refpondiflet fuper nego- 
tio fuo, & fic fronte meretricia om- 
nes a fe dimittebat . Quorum aliqui 
recedebant facie hilari , aliqui trilti 
pro qualitate refponfi . Tunc alter 
Cardinalis nobilioris naturae, & ve- 
recundioris animi , & qui, nifi fuif- 
fet de illo Collegio, potuiflet effe 
vir bonus , convertens fe ad colle- 
gam , jocofe dixit ei : Numne te p:<- 
det ludificare ijlos credtilos , cir pfo 11- 
bito tuo fingere rejponfa Pontificis , qiter/t 
ficut fcis , non folunj hodie , fed jam 
muAtts diebits elapTis non potuimus -ji- 
dsre ? Ille vero Baratterius veteranus 
refpondit: hnmo potius te piideat effi 
tam tardurrj ingenio , ut tanto tempore 
Morgs Curiae non petueris didiciffe . Quo 
audito, & omnes audiintes in riium 
prorumpentes , Sc laudantes nobile 



B 



DANTIS COMOED, 405 

Al refponfum illius nebulonis , dicebant 
I iftum efl^e virum iagaciflimum , qui 
j didiciflet tam promte mentin & fal- 
lere. Ipfe vero Petrarcha praefens > 
haec audiens, converfus eft in ftupo- 
rem , & inclinavit caput non cum 
minori indignatione & iracundia> 
quim heic Vergilius dete£lo menda- 
cio Malacodae . 

£ 7 Frate 

Heic Auclor oftendit, qualiter Fra- 
ter ille probavit Vergilio, quod non 
debebat fidere Diabolo, qui num- 
quam dicit verum . Dicit ergo : £ 7 
Frate , fcilicet Catellanus , dicit Ver- 
oilio indi?nanti : 

----/' ud} gia dir' a Bologna , 
a loco , quia Bononia eft in Italia, 
Mater ftudiorum, & nutrix omnium 
Scientiarum. 

Dd Diavol vittl affat , tra' qtialt 
iidi , 
fcilicet a Legentibus & Praedican- 
tibus , 

Ch' egli e bttgiardo , e padre di men- 
^ogna : 

juxta illud : Diahlus ejl mendax , C^ 
D' pater mendacii . 

.Ad Cant. XXIV. Vevf 124. 

Vita befllal mi piacque e non umana . 
Nota , quod ifte fuit ver^ mulus na- 
turaliter, & moraliter, quia fuit 
fpurius , natus de fpurio . Mulus enirti 
nafcitur cx damnato coitu, fcilicet 
ex equa & afino ; & plus fequitur 
afinum, qu^m equam , lic^t vocave- 
rit fe nepotem Equi coram Leone . 
Eft etiara animal durum, aptum la- 
boribus, & verberibus , retrogradum, 
pertinax . Et talis erat ifte fur om- 
nibus infeftus . Mulus eft irrationa- 
bilis & incorrigibilis. De quo dicit 
Propheta in Pfalmis: Nolite fieri ficiit 
equus & mulus , in quibus non ejl in- 
tellecJus &c. Deinde defcribit fe a 
nomine proprio dicens; 

Si 



407 BENFENUT 

Si come a mul , cV io fui . Son Ven- 
ni Fucci , 

Be/lia ; 

Deinde defcribit fe a patria dicens : 

- - - - £ Pijloia mi fu degna tana . 
Ideft, fui natus de Civitate Pifto- 
rii , Terra digna de tali filio , quia 
fcilicet aliquando producit Cives tam 
fceleratos. Et fervat Metaphoram. 
Quia enim vocaverat fe feram, ideo 
patriam fuam vocat tanam , ideft 
cavernam talium fpirituum ferpenti- 
norum . 

^d Verf. 1^7, 

------- Percb^ io fui 

Lad/o a la Sagrejlia de helli arredi . 
Heic fur explicat fuum notabile fur- 
tum , per quod eft damnatus heic. 
Ad cujus rei infelligenriam volo te 
fcire , quod ifte Vannes , venenofus 
ferpens, fuit filius fpurius Domini 
Fuccii de Lazaris de Piftorio , vir 
fceleratiflimus , & ad omne facinus 
audaciflimus. Et quia erat de nobili 
genere , multos exceflus faepe facie- 
bat impune. Et quamvis bannitus 
faepe propter multa maleficia enor- 
mia , nequiter & nefarie perpetrata , 
tamen aliquando de no£le ftabat in 
Civitate, & cum praviflimis conver- 
fabatur. Accidit autem femel tem- 
pore Carnifprivii , quod , quum coe- 
naflet cum quibufdam de fua condi- 
tione, qui fuerunt circa decem & 
o£lo numero , dixerunt ifti inter fe , 
quod volebant ire matutinatum ad 
procas eorum. Erat autem inter iftos 
quidam Ser Vannes de la nova , fa- 
mofus Notarius Piftorienfis . Accef- 
ferunt ergo omnes ad matutinandum 
ad domum procae iftius Ser Vannis, 
qui ftabat prope Epifcopatum . So- 
cietate itaque fonante & cantante, 
Vannes Fucii , cujus animus non pa- 
fcebatur talibus folatiis, acceptis duo- 
bus fociis fecrete, ne ceteri perpen- 



7 IMOLENSIS 40? 

A derent , acceflit ad Epifcopalem Ec- 
clefiam , quae vocatur Sanclus Jaco- 
bus. Et breviter, Sacerdotibus ibi- 
dem abfentibus , quia forte iverant 
per tripudia, ficut eft de more fieri 
tali no£te, vel fixe dormientibus , 
nimio cibo gravatis , Vannes ifte vi 
& fraude intravit Sacriftiam dic^ae 
Ecclefiae, & illam fpoliavit pretiofis 

B jocalibus. Et revertentes cum the- 
fauro magno ad ejus focios propa- 
laverunt furtum '. Qui territi funt 
nimis. Tamen quia fatlum erat , 
portaverunt jocalia ipfa ad domum 
illius Ser Vannis Notarii , imaginan- 
tes , quod numquam efl"et fufpicio de 
tali homine bonae famae , & quia 
propinquior erat loco. Mane autem 

Q tafto, notificato furto Poteftati per 
Canonicos ipfius Ecclefiae, magnum 
murmur fuit inCivitate de tam nobili 
thelauro. Poteftas proclamatione fafla 
coepit facere diligentem inquifitionem . 
Et diu duravit , quod nihil poterat ex- 
plorari. Finaliter inftillatum eft auii- 
bus Poteftatis, quod quidam juve- 
nis, nomine Rampinus , filius Fran- 

D cifci de Forenfis nobilis viri de Pi- 
ftorio , erat malae conditionis & fa- 
mae , qui verifimiliter debebat ra- 
puifle ifta facra. Rampinus continuo 
caprus , pofitus fuit ad torturam : fed 
nihil rnaniftftavit, tamquam infons 
facli & infcius. Parentes iftius ob 
hoc conquerebantur in Populo ami- 
cis & omnibiis, cum planftis & pre- 
cibus, ne juvcnis innocens moreretur 
injufte . Poteftas contra iftum indu- 
ratus, ftatuit fibi terminum trium 
dierum ad refignandum furtum , ali- 
ter fufpenderetur . Unde parentes & 
amici deliberaverunt , quod nofle 
praecedente diem Juftitiae, invade- 
rent ferro & igne palatium Potefta- 
tis. Et in die termini Vannes, qui 
erat extra in Comitatu Florentiac 

in 



400 COMMENT. IN 

in Monte Carelli , mifit pro patre 
Rampini, & narravit fibi totum fa- 
flum . IUe reverfus celeriter hoc re- 
tulit Poteftati . Qui Poteftas conti- 
nue capi fecit illum Vannem Nota- 
rium primo Lunse Q.uadr2pefimae, 
quum iviflet ad unum Sermonem ad 
locum Fratrum Mincrum . Qui ca- 
ptus eft cum ma^no murmure om- 
nium, quia erat homo bonae famae. 
Maleficio pofl: hoc dete£lo , mulri 
hujus ccnfcii aufugcrunt. Narravit 
ipfe Vannes , quod laepe cum fidis 
fociis tentaverat afportare diclum 
thefaurum : fed videbatur fibi femper 
vidcre familism Poteftatis, quae per- 
quirebat cmnes . Scita itaque verita- 
te , & recuperato thefauro, Rampi- 
rus fuit liberatus, & Vanncs Nota- 
rius fufpenfus. Et nota , ne fallaris 
fub aequivoco, quod tres fuerunt 
Vannes in illo maleficio , fcilicct 
Vannes Fuccii, principalis auclor 
furti , 5: Vannes de la Nova, rcten- 
tcr furti , &: quidam tertius Vannes 
dc Laminona Florentinus, focius fur- 
ti . Nunc ad literam . Dicit Vannes 
Fuccii fur: 

r ntn po(fo negar ------ 

quia fi poffem , iibenter facerem pro- 
pter vcrecundiam • 

----- quel , che W chiedi . 
fcilicet , dicere qui culpa heic fum 
damnatus, & cruciatus. Et eccc 
cuipam : 

7» giu foH meffo tanta , - - - - 
fcilicet, in bolgia VI[. furum , ubi 
debuiffem efie pofitus multo fupe- 
rius, fcilicet in circulo violentorum • 

_____ peich' io fiii 

Ladro a la Sagreflia de" belli arredi . 
Ideft, quia furatus fui pulcra arnefia 
Ecclefiae Cathedralis de Piflorio. Et 
adverte , quod per excellentiam dicit 
pulcra . Quia forte in tora Italia non 
eft alia Sacriflia ditiar ifia, ceteris 
Tem. III. 



DANTIS COMOED. 410 

A paribus. Et quia Vannes accu'avit 
ie , ideo excufat alium , qui fuerat 
fals6 accufatus. Unde dicit: 

E faljamente gia fu appoflo altrui , 
fcilicet, Rampino praedifto. Et fic 
nota , quod infamia facit credi om- 
nia maia dehomine, quae numquam 
cogitavit. Nota etiam , quod pravo- 
rum converfatio inducit hominem ad 
tam infelicem finem. Nam Notarius 
ifie , qui crat homo civilis & hono- 
ratus , contra velle fuum fa6tus eft 
particeps furti , quod per fe nunquam 
fomniafTet, & tam infami morte pe- 
remtus ell: . 

M(» perchi di tal vifla tu non godi / 
Heic Vannes praediclus , qui invite 
dixerat Auftori fuam verccundiam 
praeteritam , ideo nunc in vindictara 
praenuntiat fibi injuriam in brevi fu- 
turam. Ad hujus intelligentiam opor- 
tet praefcire , quod in MCCC. quo 
Anno Dantcs incepit hoc Opus egre- 
glum , Civitss Piftorii erat in fatis 
rnagno ilore . Et in ea tunc pracci- 
pue vigcbat Domus Cancellariorum , 
quorum f<:milia crat numcrofa val- 
D de , ita quod habebat ultra centum 
homines ex uno fanguine , 5c potens 
ultra omnes Domos, nedum Piftorii, 
fed totius Tufciae. In qua erat ma- 
gnus Militum numerus. Domus ergo 
ifta ex lite nata inter eos , quae or- 
tum habuit ab uno peflimo , de quo 
dicetur in Cant. XXXII. divifa fuit 
in duas partes, fcilicet Albos & Mi- 
grcs, & tota Civitas divifa eft cum 
illis. Florentini autem timentes prae- 
judicium Terrae , immifcuerunt fe huic 
difcordiae inteftinae , & extrsxerunt 
de Piftorio utramque partem , & mi- 
fcrunt Florentiam ad confinia , tam 
caeci judices eorum , quia ftatim ifta 
contagio infecit eorum Civitatem . 
In qua ftatim. fa£iae funt eaedem 
partes , ds quibus di£lum eft fupr» 

D a Canr. 



411 BENFENUT 

Cant. Vr. Anno verb fequenti p.^rs 
Alba Piftorii de menfe Madii cum 
favore & auxilio partis Albae, quae 
vigebat Florentiae, perculit partem 
Nigram, & dcftruxit palatia eorum . 
Nigri deinHe venerunt contra Piflo- 
rium , duce Marcello Mjrchione Ma- 
lalpina. Contra quos exierunt Albi, 
& debellati funt in campo , ficut 
Au£lor viletur dicere in litera. Alii 
tamen volunt, quod Auflor refpi- 
ciat ai unam obfidionem & captio- 
nem Pi^torii , quae fuit pofl: aliquot 
Annos. Unde ulterius volo te fcire, 
quod in MCCCV. quum pars Alba 
effet expulfa de Florentia , & quafi 
ubique de tota Tufcia, praeterquam 
de Civitate Piftorii, quae tunc tene- 
batur per partem Albam, cum favore 
Pifanorum, Aretinorum , & etiam 
Bononienfium , ubi vigebat pars 
Aiba, Florentini dubitantes, ne cre- 
fceret eorum potentia, vocaverunt in 
Capitaneum Roberrum Ducem Ca- 
labriae, fiiium Caroli IL qui pofl 
fuit Rex Robertus; & fecerunt exer- 
citum contra Piftorium cum Lucen- 
fibus & aliis fociis Tufciae. Ec bre- 
viter, magno conatu cinxerunt eam 
vallo & foITa , ita quod nullus po- 
terat intrare vel exire. Sed intus 
crat quidam unus Tolofanus de U- 
bertis cum CC. equitibus & multis 
pedifibus. Interim Pana Clemens mi- 
fit fuos ambafciatores Vafcones, msn- 
dans exercitui & Duci , quod rece- 
derent ab obfidione. Robertus recef- 
fit dimiffo exercitu, & ivit Burde- 
galam . Florentini noluerunt par^re. 
Pugna erat continuo dura & crude- 
lis, quia intus erant multi valentes 
armigeri . Et quicumque egredieba- 
tur, fi erat vir, amputabatur fibi 
pes; fi mulier, nafus. Et remitte- 
hantur in civitatcm per quemdam 
Fratrcm Landonum de Eugubio, vi- 



/ IMOLENSIS 412 

A rum fceleratum , &inhumanum. Pi- 

, ftorienfes autem tam pertinaciter refti- 

terunt, quod comederunt omnia hor- 

renda ufibus humanis. Tamdem defi- 

cientibus omnino vi£lualibus, reddi- 

derunt fe, falvis perfonis , die X. 

Aprilis, Anno Domini MCCCVF. 

Florentini & Lucenfes fecerunt pro- 

fterni moenia & fteccata Civitatis , 

B &i plures Turres, & Tnulta fortilicia 

dirui. Et diviferunt Comitatum Pi- 

ftorii inter fe . Dominium ver6 Ci- 

vitatis remanfit Florentinis. Et tali 

modo deleta & deftrufta fuit arro- 

gantia Piftorienfium . Et eodem An- 

no Bononienfes ad fuafionem Floren- 

tinorum fa£lo tumultu expulerunt 

principes partis Albae , 5c fecerunt 

C ligam cum Florentinis & Lucenfi- 

jbus. Ad propofitum ergo redeundo , 

1 Vannes Fucii, qui erat de parte Ni- 

gra de Piftorio , praenuntiat Danti, 

qui erat de parte Alba de Floren- 

tia, expulfionem primo partis Ni- 

grae de utraque Terra, deinde re- 

verfionem ejufdem parfis Nigrae ad 

Florenti^m & Piftorium cum vi£to- 

I^ ria. Nunc ad literam redeundum eft, 

quam fic ordina. Dicit Vannes: 

v/fpr! gli orecchi al nuo annuntio , &" od/ , 
ideft, meo pronoftico, quia dicam 
rem difolicituram tibi . 

Piftoia in pyia de' Nert /i dimagya , 
ideft, primo fpoliabitur Nigris • 

Poi Ftren^e rinnova gcnte e modi . 
Quia fcilicet ibi etiam expellitur 
p?rs Niara, quae poftea revertitur . 
Et expellit aliam de Florentia, ficut 
clare fcripfum eft fupra Cant. VI. 
Finaliter poftea Nig.ra reintrat FIo- 
rentiam, & expellit Albam, undc 
dicit : Martey ideft infufio Martis, 
qui eft Deus bclli , ^y^^^e vapor , ideft 
arJorem bellicum , fcilicet Marchio- 
nem Marcellum praediflum , virum 
ftrenuum armorum. 

- - di 



413 COAIMENT. IN 

- - di Val di Magra . 

Haec Vallis appellatur hodie Luni- 
fana a Civitate Lunae antiquiflrima , 
de qua di£lum cll alibi. In qua Val- 
le habitant Marchiones Malafpinae 
antiquiffimi, de quibus fit mentio 
& commentatio magna in Cant. IX. 
Purgatorii. Macra autem efl fluvius 
impetuofus , qui labitur per di£lam 
Vallem, ut dicetur ibi & alibi. 

Chi' e di torbidi nuvali involuto , 
Idefl:, qui vapor turbationibus be!- 
licis. 

E coii teii7pejla impetuofa & agra , 
Quia magno impctu irruet contra Pi- 
ftorium , & more tempeltatis, illius 
gentem profiernet impetuofe. Et ecce 
tempeftatem belli : 

Scpra campo Picen fia ccmbattuto ; 
Idtft, in agro Pirtorienfi pugra fiet. 
Et heic nota , quod Picenus appella- 
tur hodie illa regio Iraliae , quae 
nunc appellatur Marchia Anconita- 
na . Et Picenum appellatus eft cam- 
pus apud Piftorium, in quo olim 
debeilatus fuit Catilina , ut patet 
apud Salluftium. Et ut fertur, ibi 
eft hodie Caftcllum , quod vocatur 
Picentium longe a Piftorio per tria 
milliaria. 
xAd Cant. XX^. Verf. antipenultiino : 

Et era quei , che fol de tre compagni , 

Che veriner prima , non era mutato . 
Quia , ut patuit fupra , tres focii ap- 
paruerunt fimul prim6 Auftori , fci- 
iicet Angelus, Bofius , & Puftius, 
quorum duo jam funt mutati , fcili- 
cet Angelus , & Bofius . Reftabat 
ergo Puftius foliis , de cujus muta- 
tione Auclor non intendit dicere, 
quia fatis eft oftenfa triplex transfor- 
matio in triplici fpecie furum. Et 
ultimo fpecificat alium , qui erat nu- 
per renovatus in hoc , fcilicet Guer- 
tius de Cavalcantibus . Ifte Miles 
vocatus eft Dominus Francifcus Guer- 



A 



,B 



D 



NTIS COMOED. 414 

tius de Cavalcantibus de Floientia, 
qui fuit occifus ab hominibus de 
quadam Villa Comitatus Florentiae, 
quae vocatur Gaville . Ex quo nata 
eft magna guerra inter Cavalcantes , 
& pracdi£los . Et multi ex illis ru- 
fticis in vindi£lam interfecli fuerunt 
ab iftis Nobilibus. Ideo Auflor apo- 
ftrophat ad ipfam Villam dicens: 

L' altro era quel ------ 

fcilicet , Guertius fur • 

----- che tii Gaville piagni . 
ideft , ploras , quia multas mortes 
tuorum vidifti per mortem iftius u- 
nius : propter quod habes materiam 
planclus. 
K^^d Cant. XXVL ad Verf. pritnum . 

Godi , Firen^e, poi che fe' si grande. 
Hoc dicit in obprobrium. , ac fi di- 
cat: Tu non potes laetsri, immo 
debes triftari & verecumdari ; poiche 
fe" ii grar.de. Eft enim Fiorentia vere 
magna maltiplicitate , arnbitu muro- 
rum , altitudine domorum , & multi- 
tudine habitatorum . Ideo dicit : 

Che per mare e per terra batti l' ali . 
Idcft , volas per mare & per terram . 
Hoc dicit, quia Florentini difcur- 
runt fere per totum mundum, mare 
& terras. Et quod eft pejus, 

E pcr lo 'itfdrno il tuo norne ft fpande , 
Et loquirur tam de Inferno morali , 
quam de effentiali , quia in omni 
genere pravorum vitiorum , in omni 
genere fuppliciorum , Autlor ponit 
multcs de gente fua. Quod facile 
pr.rct difcurrenti per totum Librura 
Inferni. Tamen plures pofuit de fuis, 
quos melius noverat, quam de aliis. 
Unde bene vidit de aliis magnis Ci- 
vitatibus aliquos Nobiles fjmul fo- 
ciatos ire ad furandum . 
.Ad Verf. 7. 

Ma fe preffb al mattin del ver fi 

Heic Auclor ex praemiflxs arguit, 
D d z quod 



415 B ENFENUTI 

ijuod male deberet fuccedere Floren- jA 
tiae. Unde auguratur libi infclicita- 
tem de proximo cventuram, often- 
dens quod non erit impunita diu. 
Et refltflit ad fuam vifionem prin- 
cipalem , in qua fingit fe praevidifle 
quidquid fcribit . E: vult breviter 
dicere, quod fi ejus vifio non fuit 
vana, Florentia cito luet poenas fuo- 
rum fcelcrum propter multa ventu- 
ra , quae optant fibi multi. Dicit 
ergo : 

Ttt fenttrai dt qt'a da picctol tempo . 
Hoc eft dicere , in brevij 

D/ qitel , chs Prato , non ch" altri , 
f agogiia . 
Qjiafi dicat , de eo malo, quod vi- 
cini tui , fubditi tibi , latrant contra 
te, imprecando tibi magna mala . 
Efl: enim Pratum nobile Callrum in- 
ter Florentiam &. Piftorium . Cujus 
habitatores male contentr.bantur de 
dominio Florentinorum . Et ficut eft 
de more fubditorum , optabant illis 
defl:ru£lionem , vei deprelfionem . Et 
dicit: 

------ Mon c/y altri , 

ideft, nedum extranei , i^ inimici D 
tui, ficut Pifani, Aretini , & alii 
multi . Et heic nota , quod aliqui 
ignoranter dicunt , quod Au£lor ne- 
fciverit quid dixerit, q;uia ab iflo 
tempore citra Fiorentia de die Jn 
diem femper fuit in magno flore, & 
multum extendit alas potcntiae fuae 
fupra vicinos fuos. Ergo non in bre- 
vi evenerunt ea, quae fui vicini & 
adverfarii imprecati fueruntfibi. Ad 
quod poteft refponderi , quod jfta 
praenuntiatio erat verificata , quando 
Auclor ifla fcribebat. Quia per ea 
tempora, quibus Auctor exulavit a 
patria, multa & magna mala evene- 
runt illi Urbi , ficut bella civilia, 
incendia, fpolia, & alia msgna di- 
fpcndia & fcandala . Et ut videas , 



IMOLENSIS 416 

quod de proximo ifta mala evene- 
rant, volo te fcire, quod inMCCCIir. 
Cardinalis de Prato praediftus, no- 
mine Nicola, vir aftutiflimus & fa- 
gaciffimus , parum diligens Florenti- 
nos, miffus eft Florentiam a Papa 
Benedifto XI. qui fuccefiTit Magiftro 
Bonifacio, nam volebat pacificare 
Florentinos tunc difcordes . Sed non 
valens concordare eos , dixit: Ex 
qito non vidtis benedi&ionem , remanete 
in malediciione . Et exccmmunicavit 
Civitatem. Anno fequenti , quuni 
fperaretur, quod Dominus Cardinalis 
poneret pacem inter Cives Florenti- 
nos , fecundiim eorum morem anti- 
quum , fecerunt in Kalendis Maji 
magnum fcftum . Et unufquifque cer- 
tatim conabatur facere nova fpe£ia- 
cula . Inter alios illi de Burgo San- 
Ci\ Fridiani fccerunt proclamari pu- 
blice, quod quicumque vellet fcire 
nova de alio Alundo , deberet venire 
in Kalendis Maji ad Pontem Carra- 
riae. Et in Arno flumine ordinave- 
runt folaria fuper barchis & navicu- 
lis. Et fecerunt quamdam fimulatam 
repraefentatlonem Inferni cum igni- 
bus, &. aliis poenis & fuppliciisj & 
honiines transfiguratos , & Daemo- 
nes horribiles, & alios modos fub 
fpecie animarum. Et videbantur Dae- 
mones mittere animas intra ifta va- 
ria & crudelia tormenta cum maxi- 
mis clamoribus & horrendis ftridori- 
bus vifu & auditu. Novitate cujus 
ipcflaculi totus Populus cucurrit ad 
videndum . Unde Pons Carrariae, 
qui tunc erat de lignamine, onuftus 
magna multitudine, cecidit in Ar- 
num cum iis , qui erant defuper. Ex 
quo multi mortui funt & fuffocati , 
& multi de perfona deftrufti. Ita 
quod Ludus conficlus converfus eft 
in rem veram . Nam multi, qui fpe- 
ftabunt Infernum fimulatum, iverunt 

ad 



4^7 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



ad Iniernura verum , & fciverunt no- 
va dc alio Mundo. Et juxta procla- 
mationem banni, facli funt veri plan- 
ftus & ftridores mortuorum , percuf- 
forum , & eorum, qui ftabant ad 
videndum. Quia quilibet habebat, 
vel habere credebat fibi filium , vel 
fratrem vel confanguineum , vel ami- 
cum. Et hoc fuit augurium alterius 
majoris damni de proximo venturi 
ipfi Civitati. Nam eodem Anno fa- 
£tum eft bellum civile in Florentia 
inter Albos & Nigros. Et quum ef- 
fent omnes fub armis, & Albi quafi 
cflent vittores, quia Dominus Cur- 
fius de Donatis non impediebat fe , 
tum quod erat podagrofus, tum quia 
difcors cum mngnatibus de fua parte 
magna, non permifit Deus, quod in- 
cendium corporale extingueret incen- 
dium animorum in furcre Civium . 
Nam fiagrante rumore quidam de 
Abbatibus . . . . Clericus, Prior San- 
£li Petri in Scaradio, vir fceleratus 
& diflblutus , immifit ianem artifi- 
cialem primo in domos iuorum Con- 
fortum in horto San£li Michaelis; 
& fuit tam furiofus ignis , quod 
flante x\uftro , arferunt domus mul- 
tarum clariffimarum Familiarum de 
Terra illa. Et in fumma tota me- 
lior pars Civitatis atfit. Et fuerunt 
circa duo mille & duceatae domus. 
Daninum thefaurorum , mercantia- 
rum , & ceterarum fupelleclilium 
fuit inacftimabile . Et id , quod non 
urebatur, capiebatur manibus prae- 
donum , qui continuo pugnabant in 
multis partibus Civitatis. Ex quo 
multae familiae, progenies, & fo- 
cietates fuerunt defolatae , & vene- 
runt ad inopiam ex difto incendio. 
Et praedifla peftis accidit Florentiae 
die X. Junii . Et ex hoc Cavalcan- 
tes, qui tunc erant Caporalcs illius 
Seftae, fuerunt banniti tani^uarn re- 



B 



Ex 



prae 



dia 



IS 



418 

fatis patet , 



D 



magna mala cito venerunt fu- 



belles . 
quod 

per Florentiam , fecundiim quod opta- 
verant fibi illi de Prato . Et ficut 
dicebam , Auclior potuit habere refpe- 
£tum ad ifta & ad alia mala, quae 
ifta Civitas pafla erat tempore fuo. 
Et fi habuit refpeclum ad futura , 
adhuc bene dixit . Qaia tempus , 
quod videtur longum quantum ad 
vuigares, breve apparuit Aftrologis. 
Et Au£lor loquitur multum pruden- 
ter & caute , quia dat tempus in- 
certum . 

^d Cant. XXV 11. Verf. 23. 

l^on t' increfca reflare a parlar y/ieco . 
Certe non dubito , quod Rex Lati- 
nus , Turnus, & Megentius , de qui- 
bus Vergilius fecit tot praeconia, 
ut de cereiis minoribus taceam , ncn 
valucrint tantum in rebus mundi , 
quantum ifte Comes Guido, Mala- 
tefta, Maghinsrdus, & alii multi in 
Romandiola , de quibus ftatim dice- 
tur in ifto Cantu. Et probat, quod 
Vergilium non debeat toedere rema- 
nere ad locum iftum fecum , often- 
dens fuam ardentem affi;£1:ionem , 
quam habet ad loquendum cum ifto 
Domino dicens: 

Vedf , che non increfce a me, & ardo. 
Et heic nota, quod heic non habet 
locum ioquendi de Inferno effentiali , 
quia numquam poteft effe ibi aliena- 
tio poenae , fed debet intelligi mo- 
raliter. Aliquando enim contigit, 
quod quis non videtur qur.fi fentire 
poenam luam , quando loquitur cum 
viro eloquentijTimo , cujus eloquii 
fuavitas fecit ipfurn oblivifci dolo- 
ris, ficut vidi de fa£lo , quod ali- 
quando infirmans fecit fibi portsri 
Dantem , quum arderet calore febris 
ad aliqualem recreationem . 

Se' tit pur mh in qv.efio mondo cie- 
eo &£. 

Heic 



4^ip BENFENUT 

Heic Guido Comes de Montefeltro 
fuam petitionem patenter exponendo 
de ftatu Romandiolae dicit: 

Dimmi , fe Roitiagnuoli han pace o 
guerra . 
Adverte , quod ftatim oritur dubium 
circa iftam petitionem , quum ille 
Comes fuerit Dominus Urbini , & 
praedeceffores & ruccefTores fui ufque 
ad tempora moderna , & petit de 
ftatu Romandiolae , quum haberct 
dominium in Marchia Anconitana. 
Dicam breviter , quod diftus Ccmes, 
& totum genus luum fuit de Ro- 
mandiola , fcilicet de Montefeltro , 
ut ipfe ftatim dicet. Praeterea iple 
fecit magnalia fua in Rom.andiola , 
de quibus praecipue dicetur heic. Et 
dicit fic: 

St ttt pur mo in quejlo c^c. 
ideft, in iftum Infernum , & fpecia- 
liter in ifta bolgia VIII. quae eft 
maxime coeca. Quia ifti lic^t fint 
in flammis lucentibus , tamen nihil 
vident. Et ita in rei veritate , mo- 
raliter loquendo , in mundo noftro 
ifti , qui reputantur ita fubtiles & 
oculati , in fine reperiuntur aridio- 
res & coeciorcs aliis. 

Caduto /e' di qv.ella dcke Tetra 

Latina ; -.---- 
ideft, de Romandiola , quae inter 
alias provincias Iraliae eft max';rie 
amoena , & omniura bonorum fcr- 
tilis . 

_ _ _ _ ottd' io mia colpa ttttta reco. 
ideft, in ea Terra cxercui magnas 
calliditates, quibus obtinui magnas 
viflorias. Et hcc pro tanto dicit Co- 
mes , quia imaginabatur , quod Au- 
£tor effet aliquis aftutus , damnatus, 
qui nuper veniflet ad poenam . Unde 
ad intelligendam iftam literam eft 
breviter fciendum, quod ifte Comes 
famofus & felix in proelio, faepe ter- 
ram Romandiolae madefecit fanguine 



/ IMOLENSIS 



420 



multo. Nam a multis notatum eft , 

quod ifte Comes fa£l'JS Capitaneus 

belli in Romandiola , dedit decsni 

& leptem confliflus adverfariis fuis, 

& praecipue BDnonienfibus, qui cum 

numerofo exercitu venerant ad va- 

ftandum agros Faventinorum , ubi 

Bononienfes exules , qui dicebantur 

Lambertacii , erant receptati. Scili- 

B cet Anno Domini MCCLXXV. Co- 

mes Guido cum exulibus Bononien- 

fibus Sc aliis fuis invafit Bononiara 

apud Pontem San6li Proculi, qui di- 

ftat a Favcntia per tria milliaria. 

Quorum Dux erat Mslatefta Pri- 

mus de Arimino. Equites Bononien- 

fium ad primum afpecl:um hoftium 

trepidantes , fugam rapuerunt. Acies 

C vero peditum videntes fuos praecipi- 

j tss fugerunt , Sc firmaverunt fugam. 

Comes fuperveniens fecit denuntiari 

eis, ut facerent deditionem, ante- 

1 quam crudcliter perderentur . Quod 

! ilii negantes, condenfati funt inter 

I le tsliter, quod ftabant fixi quafi 

i immobiles , ita ut vires non habe- 

rcnt ad arma movenda. Ex quo ir- 

D ruentibus hoftibus fa£^a eft magna 

caedes , praecipue ab exulibus Bono- 

nienfibus magis aftu contra , quara 

ferro , fe fe opponebant, & fiti , ca- 

lore, & anguftia moriebantur. Ho- 

ftcs vi£^ores ditati fpoliis funt ho- 

ftium . Aliqui tamen credunt, quod 

ifte miferabilis confli£l;us non foliim 

opera Comitis Guidonis, fed etiani 

opera alterius Comitis , qui erat ex 

parte Bononienfium , evenerit. Nam 

quldam Comcs de Panico dicitur 

proclamaffe in fuga : Popule marcide, 

lege Statuta. Et fubdit confirmatio- 

nem fuae petitionis , dicens. Ideo 

petitionem peto de Romandiola , 

quia fui de p.irtibus illis. Unde dicit: 

Cy t* fui de^ monti y 
quafi dicat : Fui di Monte Feltro . 

Nam 



42 1 COMMENT. IN 

Nam Mons Feltrus efl: una Contrata 
in Romandiola, continens multos 
montes & mulca Caflella , ut alibi : 
Et fic vide , quod ifti Comites fue- 
runt de Romandiola, quum exten- 
derunt fuum dominium in Marchiam. . 
Sicut & Milatefta de eadem Con- 
trata diebus noftris , habuit & An- 
conam , quae efl: caput illius provin- 
ciae, & Efculum, quod fuit olim ca- 
put ejus, & alias multas Civitates & 
Terras. Et ficut Ugucio de Fagiola de 
cifdcm montibus , qui habuit domi- 
nium in Tufcia in Civitate Pifana & 
Lucana . Et tangit confinia dicens: 

- - - - - la intra Orbino , 
Urbinum eft; Civitas in Marchia An- 
conitana, circa confinia Romandio- 
lae, ubi ifti Comites dominati funt 
jam per tot tempora , quod non 
exftat memoria . 

£7 giogo, 

fcilicet, montis Arimini ; 

- - - - - di che Tever Ji Jifferra . 
ideft, de quo Jugo oritur fluvius Ti- 
beris , qui oritur in Alpibus , quae 
dividunt Romandiolam a Tufcia ex 
parte ipfius Tufciae ex oppofito Mon- 
tis Feltri. Qui Tiberis eft fluvius 
famoiiflimus , non tantum ratione 
fuae magnitudinis, quantum ratione 
Urbis Romae, quam irrigat. 

lo era in giufo ----- 
Ifta eft fecunda pars generalis, in 
qua Au£lor refpondens ad petitionem 
Comitis defcribit ftatum Romandio- 
lae. Et primo defcribit , quomodo 
Vergilius nunc dedit fibi licentiom 
loquendi cum ifto Comite , dicens : 

lo era itt giufo ancor attento e chino , 
quia ftabat in culmine pontis incli- 
natus ad audiendum attente verba 
Comitis . 

Q^iando il m o Duca rnt tentb di cofla 
ideft , a latere , vcl difcofto , ideft ad- 
ftitit , 



DANTIS COMOED. 



412 



B 



D 



Dicendo : parla ttt: - - 
Quafi dicat : habe nunc tu vicem ; 

__-_-- Quefli e Latino J 
Quia hucufque loquutus fui cum U- 
lyffe Graeco. Jam tu nunc loquere 
cum ifto Comite Latino ; cujus caufa 
aflTignata eft fuperius in praecedenti 
Cantu . Deinde tangit refpcnfionem , 
dicens : 

Et io , ch' avea gia pronta la rsfpofla , 
quam praecontexeram , imaginans me 
refponfurum illi ; 

Senx,^ indugio a parlar' tncominciai . 
Quia bene fciebam , quomodo ftabat 
tunc provincia Romandiolae, conti- 
gua Tufciae , coepi ego dicere: 

O anima , che fe" la giu nafcofla, 
fcilicet jnclufa in igne, quam videre 
non pofium . 

Romagna tua ----- 
in qua fecifti tibi famam , 

----- non e, e non fn mai 

Senx/f gtierra ------- 

intellige , poftquam coepit habere Ty- 
rannos; 

----- ne i cor de fuoi Tiranni , 
qui faepe bellum meditantur: 

Ma Palefe neffuna or ven lafciai . 
Ideft , nunc aftualitcr ; quia in 
MCCC. nullum erat bellum patens 
in Romandiola , unde nota , quod 
ifte Comes , tamquam ex parte, me- 
rit6 mirabatur, quod Romandiola 
poffet ufquam ftare in pace. Ideo fic 
petivit. Et Auftor fic refpondit, & 
bene , quia Romandiola , poftquam 
pervenit ad manus Tyrannorum , 
numquam requievit, & maxime poft- 
quam Papa Nicola de Urfinis fecit 
fibi dari iftam provinciam a Rodul- 
pho Imperatore, ut alibi di£tum eft, 
& dicetur . Quia Papa primo mifit 
Bertoldum fratrem fuum primum Co- 
mitem Romandiolae , & Cardinalem 
Latinum Legatum fuum . A quo 
tcmpore citra femper faftae funt ibi 

va- 



423 ^ BENFENUTI 

varid!: mutationes , &, quotidie fiunt. A 
Undc judicio meo mihi videtur , 
quod quatuor deduxerunt eam nobi- 
lem provinciam ad tantam defnlatio- 
nem . Primum cfl: avaritia Paftorum 
Ecclefjae, qui nunc vendunt unam 
Terram , nunc aliam . Et nunc unus 
favet uni Tyranno , nunc alius alte- 
ri , fecundum quod faene mutantur 
Officiales. Secundum efl: pravitas Ty- B 
rannorum fuorum , qui femper inter 
fe fe lacerant & rodunt , & fubdi- 
tos excoriant. Tertium efl fertilitas 
locorum ipfius provinciae, cujus pin- 
gucdo allicit Barbaros & externos 
in praenam. Quartum efl: invidia , 
quae viget in cordibus ipforum in- 
colarum , ficut Au6tor nofter pulcre 
defcribit Purgatorii Cant. XIV. ubi 
fa^a mas^nli commendatione iflius 
Romandiolae indiananter exclamat: 

O Romagntioli tovnati in bajiardi! 
J[dr Verf. 40. 

Ravenyia fta ------- 

Nunc Au£lor defcripturus fpecialiter 
ftatum Romandioke, incipit a Raven- 
na, & generaliter vult dicere, quod 
nobilis & antiqua profapia iftorum D 
dc Polcnta dominatur Ravennae & 
Cerviae. Unde debes fcire, quod eo 
tempore rcgnabat Ravennae quidam 
Dominus Guido Novellus de Polen- 
ta , vir quidem Hitis magnae inteili- 
gentiae & eloqucntiae. Q_ui multum 
honoravit Dantem in vita & in 
morte , ut dicetur alibi . Ideo loqui- 
tur de eo valde honefte , eum de- 
fcribens ab Infignio fuae Domus , 
unde dicit: 

Ravirtna Jla , come ftaia e molti anni , 
quafi dicat, in eodem ftatu , in quo 
fuit jamdiu & fub dominio eorum- 
dem : quod declarat fic: 

V .Aquila da Polenta 

Hoc dicit, quia illi de Polenta por- 
tant pro Infignio Aquilara , cujus 



IA'W LENSTS 424 

medietas eft alba in campo azurro , 
& alia medietas eft rubea in campo 
aureo . Eft autem Polenta parvum 
CaftsUum circa Brerenorium , undc 
ifti Nobiles dicuntur olim fuifl"e. 

la /i ceva : 

Et eft pulcra metaphora & propria. 
Vult enim dicere, quod ifte Guido 
Novellus fovet Sc protegit Ravenna- 
tes fub umbra alarum fuarum , Ccut 
Aquila filios fuos. Et de rei verita- 
te Ravenna tunc erat latis in floren- 
ti ftatu, quse nunc in languido. Et 
nota, quod Aucior ideo primo inci- 
pit a Ravenna, quia nobiliflima Ci- 
vitas eft ratione antiquitatis , fi fa- 
ma non cft omnino falfa , dc crca- 
tione dignitatis. Quia fola Ecclefia 
Ravennss habet Cardinales, ficut Ro- 
mana. Et fubdit Auclorj 

S) cht Cervia ricuopre co' fuoi vanni . 
Quafi dicat, quod Aquila praedifia 
protegit Cerviam fub pennis ejus a- 
iis fuis . Snnt enim vanni pennae in 
alis. Eft autem Cervia Civitatuncu- 
la in codem litore maris, diftans a 
Rnvenna per XV. miiliaria , quam 
Auclor fubditam dicit Ravenrae , 
quia eft fub eodem dom.inio. Habet 
haec Civitas praerogativam Salis. Un- 
de Cardinalis Oftienfis Dominus Bo- 
noniae & Romandiolae erat folitus 
dicere : Fh'S habemus de Cervia par~ 
vula , quam de tota Ro>nandiola . 

La Terra , cbe fe gia la lunga pro- 
va dp-c. 
Heic Auftor defcribit aliam Civita- 
tem Romandiolae, fcilicet Forlivium. 
Quae eft quodammodo fituata in me- 
dio Romandiolae, major aliisj quae 
quia habet genfcm bcllantem , & i- 
fte Comes habuerat diu Principatum 
ibi, & bella magna fecerat ibi : i- 
deo in defcriptione ejus inferir fin- 
gularcm viftoriam, quam hic Comcs 
cum Forlivienfibus habuerat. Ad in- 

tcl- 



42 5 COAIMENT. IN 

telligentiam autem hujus literae eft 
praefciendum , quod Anno Domini 
MCCLXXXII. Papa Martinus III. 
del Turio de Regno Franciae, mifit 
in Civitate Romandiolae quemdam 
Dominum Johannt.m de Apia, mili- 
tem ftrenuiffimum armorum , quo nul- 
lus erat bellicofior in Francia. Erat 
tamen impar fagacitatibus Roman- 
diolorum , ut eriperet Romandiolam 
de unguibus Comitis Guidonis de 
Montefeltro, qui tunc erat ibi fortis 
& potens pro parte Gibellina. Hic 
ergo Johannes cum nobili excrcitu 
Gallorum & Italicorum ingreffus pro- 
vinciam , primo recepit Faventiam 
datam fibi . Moras faciens , ibi fa- 
ciebat acre bellum contra Forlivium, 
& credidit habere Civitatem per pro- 
ditionem , quam non poterat habere 
per obfidioncm . Cujus tra6\atum or- 
dinavit Comes Guido , qui afiutiffi- 
mus bene cognofcebat temeritatem 
Gallorum . Et ut breviter dicam , Jo- 
hannes Kalendis Maji cum gente fua 
venit Forlivium de mane tempefiive 
antc diem , credens habere ipfum . 
Et ficut erat ordinatum per Comi- 
tem Guidonem , fuit datus fibi in- 
troitus unius portae. Johannes igitur 
intravit cum parte gentis fuae , & 
partem dimifit extra , dato ordine, 
quod fi expediret , fuccurrerent in- 
greffis. Quod fi cafus adverfus acci- 
deret , mandavit, quod omnes glo- 
merarentur in quodam campo fub 
umbra unius magnae quercus . Ordi- 
re dato, Johannes cum Francis per- 
currit Civitatem fine refiflentia. Co- 
mes autem Guido , confcius fafti , 
cum tota gente fua exivit Civita- 
tem , & invafit animofe iflos , qui 
erant fub quercu , & faciliter fudit . 
Johannes , qui intraverat Forlivium , 
credens efle Dominus, diripiebat in- 
terim Civitatcm, & milites difFun- 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 6,16 

A debant fe per domicilia. Et conri- 
nuo Comes Guido reintravit Forli- 
vium , dimifsa fua parte militiae & 
gente pedefiri fub quercu , turmatim 
glomerata ea forma, qun fteterat pri- 
ma gens Francorum . Tunc Comes 
Johannes, qui credebat libere haberc 
Civitatem , vifis hoftibus, totus ftu- 
pefa£lus eft & territus. Et quicum- 

B que de gente Franca poterat recur- 
rere ad equum , fugiebat extra Civi- 
tatem , & occurrebat ad quercum , 
credens ibi invenire fuos, & incur- 
rebat in manus hoftium, a quibus 
erant caefi . Et capti funt illi , qui 
remanferunt in Civitate, & trucida- 
bantur omnes. Et fic magna fagaci- 
tate Comitis Guidonis pulcra & ma- 
gna gens Gallica fuit deftrufta . Et 
multi nobiles & magnates Italici ce- 
ciderunt in confiiflu. Inter alios fuit 
unus Comes de Montefeltro , con- 
fanguineus Comitis Guidonis . Sed 
erat iHfeftus ei propter litem , quam 
habuerat fecum fuper haereditate. Et 
Tebaldelius, qui aperuit Faventiam , 
quando dormiebant Cives, & plures 

D alii . Johannes de Ap'a tamen cum 
paucis evafit . Et ita delufus & de- 
fertus reverfus eft Faventiam . Papa 
Martinus iratus mifit novas gentes 
cqueftres Sc pedeftres ad Comitem Jo- 
hannem , qui recuperavit ForHvium 
Anno fequenti de menfe Maji, & 
diruit omne fortilirium. Comcs ve- 
ro Guido receflit de Forlivio. Sic 
ergo patet , quod ingenium Comitis 
vicit vires fortiffimi bellatoris , ii- 
c^t tamdem fuccubuerit viribus Ec- 
clefiae . Nunc ad literam . Auftor 
defcribit iftam Terram ab ifta ma- 
gna ftrage, & dominations ejus . Et 
vult breviter dicere, quod ifti Ter- 
ra erat tunc fubdita OrdclDffis dc 
Forlivio , quorum familiam dat in- 
telligi per fignum, unde dicit: La 
E c Ter- 



427 BENFENUT 

Tena , fcilicct Forlivium , che fi gia 
la lunga prova , quia diu fteterat in 
contumacia . Eft enim gens Forli- 
vienfis magis promta ad rebellionem , 
& tardior ad deditionem, qu^m ali- 
qua gens Romandiolae , ut probatum 
efl: in multis bellis. Er dicit ; 

E dt Francejchi fangtdnofo miicchio / 
Nam ut aliqui afferunt, Cojnes Jo- 
hannes habuit in ifto proelio circa 
DCCC. equites , de quibus faCta cft 
miferanda ftrages. Scio , quod aliqui 
diffimilitcr fcribunt iftam pugnam . 
Sed ifta , quam praemifi , videtur mi- 
hi verior , & magis conlona viribus 
Comitis Guidonis . 

Sotto le branche vsrdi fi ritrova .' 
Ideft fub poteftate OrdelafForum , qui 
habent pro Signo Leoneni viridem 
a medio fupra in campo aureo , cum 
quibufdam liftis a medio infra, qua- 
rum tres funt virides & tres aureae. 
Et tunc regebat Sinibaldus. Et heic 
nota , quod Au6\or praeterit Forum 
Pompilium, quafi dicat , quod erat 
fub eodem dominio , quia erat Ci- 
vitas parvula , & jam declinabat . 
Quam diebus iftis Dominus Sabincn- 
fis , Legatus Ecclefiae , funditus e- 
vertit , & tranftulit Bretenorium . 

E '/ Maflin vscchlo j 

Heic Au£lor defcribit jiiiam Civita- 
tera nobilem , fcilicet Ariminum , 
quam manifeftat per Dominos fuos . 
Et vult finaliter dicere, quod fecun- 
Ab Malatefta pater illius viri vio- 
lentius teneat Civitatem Arimini . 
Ad quorum cOj^nitionem eft breviter 
lciendum , quod in provincia Ro- 
mandiolae, in Comitatu Montisfel- 
tri , eft unum Caftellum , quod vo- 
catur Penna Billorum , ex quo olim 
traxerunt orlginem Malateftae. Quo- 
rum unus fuit Aliles probus Malate- 
fta, qui propter magna beneficia fa- 
clus eft Civis Arimini , fa£tis ibi 



7 IMOLENSIS 42§ 

A' pulcris domibus & donationibus ma- 
gnis. Et ex praedi6\o natus eft Ma- 
latefta Miles audax , qui acquifivit 
dominium Arimini, quum effet XKIL 
annorum . Qui vicit Comitem Gui- 
donem apud Montem Clarum, & ab 
eo vi£lus eft apud Pontem San6li 
Proculi. Hic genuit Johfnnem Sar- 
gatam , vel Sciancatum , qui interfe- 
cit Paulum fratrem fuum fimul cum 
Francifca uxore. Item genuit Mala- 
teftinum, qui fuit monoculus , aftu- 
riffimus Tyrannus , qui fucceffit pa- 
tri in dominio. Et ex eo natus eft 
Ferrantinus. Alius filius fuit ex prae- 
fato Malatefta , nomine Pandulfus , 
qui regnavit poft i\lalateftinum una 
cum Ferrantino nepote fuo . Ex Pan- 
dulfo nati funt Dominus Malatefta 
fagaciffimus Tyrannus , & Dominus 
Galeottus ftrenuus armorum , qui die- 
bus noftris fuerunt Domini magnac 
partis Marchiae Anconitanae . Dicit 
ergo : II Maftin vecchio , ideft Mala- 
tefta antiquus , qui fuit Avus iftius 
Malateftae , viri fagaciffimi , qui re- 
gnavit Arimini temporibus noftris. 

D' £'/ nuovo da Vevrucchio .* 

Ideft , Malatefta Juvenis , qui voca- 
tus eft Malateftinus. Quorum utrum- 
que appellat Maftinum metaphorice, 
quafi velit dicere magni magiftri Ty- 
rannidis. Maftinus enim fortis eft & 
violentus & rapax , qui non de fa- 
cili dimittit praedam , quam sffu- 
mit : Et dicit: da Verrucchio , ideft , 
Malatefta . Quod Verruchium eft u- 
num Caftellum in Comiratu Arirai- 
ni, a quo Malateftae denominantur, 
quod Ariminenfes dederant olim cui- 
dam Malateftae antiquiffimo , ob e- 
jus magna merita in Rempublicam . 
Taraen de rei veritate Malateftae 
non fuerunt orioinaliter de Verru- 
chio, immo de Montefeltro, de quo- 
i dam Caftello, quod vocatur Penna 

Billo- 



42P COMMENT. IN 

Billorum . Sed Au£lor nominat eos 
a loco notiori , cie quo denominan- 
tur vulgo & ipfimet le denominant. 
Et fpecificat utrumque Maftinum a 
quodam fingulari a6\u tyrannico vio- 
lentiae. 

Cie fecer di Moatagna il mal go- 
verno . 
Ad quod fciendum , quod Montagna 
eft proprium viri nomen . Fuit enim 
Montagna nobilis Miles de Parcita- 
tis de Arimino , pnnceps partis Gi- 
bellinae. Qnem captum cum quibu- 
fdam aliis MalateRa tradidit cufto- 
diendum Malateftino filio. Poflea pe- 
tiit ab eo , quid tL.£1:um efiet de Mon- 
tagna . Cui ifie refpondit : Domine , 
eft Jub fiiia cuflodia : Ita quod fi 'uel- 
let Je fuffocare , tion potcji , quamvis fit 
jinta raare. Et dum irerum & ite- 
rum ptteret & replicaret , di^cit : 
Certe dubito , quod nefi.ies ipfum cuflo- 
dire . Malateflious notato verbo , fe- 
cit ipfum Monlagnam maftari cum 
quibuldam aliis. Ita bene vocat Ma- 
latefiinum Maftinum novum ab iflo 
genere violentiae, & ab alia pejore , 
de qua dicetur in fequenti Cantu . 
XJbi etiam facit mentionem de Ari- 
mino. Ideo dicit: 

La eiove foglion , fan de' denti fuc- 
chio . 
Idcfi: , fugunt & mergunt facultates 
hominum in Civitate Arimini , ubi 
folent fugere . 

La Citta di Lamone , e di San- 
terno . 
Heic Auclor defcribit duas alias Ci- 
vitates Romandiolae, fcilicet Faven- 
tiam , & Imolam a Domino fuo. 
Et vult finaliter dicere . Quod Ma- 
ghinardus Paganus fuit robilis Ca- 
ftellanus in montibus fupra Imolam . 
Qui fua probitate & felicitate ex 
parvo Caftellano faftus eft magnus 
Dominus in Romandiola , ita quod 



DANTJS COMOED, 



430 



D 



habuit trcs Civitates , fcilicet For- 
livium , Faventiam , & Imolam , fed 
non omnes fimul . Unde eft fcien- 
dum, quod in MCCXC. Stephanus 
de Ghinazzano Romanus, Comes Ro- 
mandiolae pro Papa , fuit captus in 
Civitate Ravennae ab illis de Po- 
lenta die XII. Novembris . Propter 
quod Maghinardus Paganus cepit Ci- 
vitatem Faventiae . Et Bononienfes 
continub fub certo curfu ceperunt 
Civitatem Imolae, & rapuerunt ftec- 
cata, & fplanaverunc foveas . Poft 
haec Papa mifit Comitem Bandinum 
de Comitibus Guidis de Romena , 
Epifcopum Aretinum , qui reduxit 
Terram ad obedientiam per pacem 
& concordiam . Anno ver6 fequenti 
die XXIII. Decembris, die Domini- 
ca , de nofle diclus Mnghinardus 
cum quibufdam Nobilibus , furto ce- 
pit Civitatem Forlivii in qua cepit 
Comitera Aghinulphum de Romena , 
fratrem difti Epifcopi. Deinde obfe- 
dit Caelenam , ubi erat ipfe Comes 
Romandiolae. Poft haec Anno quin- 
to , fciiicet Ar.no Domini MCC- 
XCVI. Maghinardus habens bellum 
cum Bononicnfibus propter Forlivium , 
cujas dominium tunc tenebant Bo- 
nonienfes, fecit confoederationem cum 
Azone III. Marchione Eftenfi , qui 
fimiliter parabat bellum contra Bo- 
nonienfes , de quo dicctur plc-nius 
Purgatorii Cant. V. Secundo Calen- 
das Aprilis venit cum exercitu con- 
tra Imolam , quam tenebant Bono- 
nienfes, ut diftum eft . Recepit Ci- 
vitatem non fine magno damno & 
dedecore Bononie.-^fium , quorum ce- 
pit magnam multitudinem , quae tunc 
erat ibi circa quatuor mi!!ium . Nunc 
ad propofitum . Auclor defcribit ip- 
fum Maghinardum a Signo fuo , & 
duas Civitates , quas tenebat a flu- 
rninibus fuis , dicens : 

E e 2 Conduce- 



431 BENFENUT 

Conduce H Leoncel dal nido bianco , 
Ideft, Maghinardus de Sufinana, qui 
portabat Leonem azurrum in campo 
albo. 

La Citti di Lamone / 
Ideft, Faventia. Amon enim eft flu- 
men , qui labitur juxta Faventiam , 
cujus Vallis fertiliflima eft. 

e (li Santerno • 

Idtft, Tmola . Santernus eft flumen , 
quod oritur in Aloibus Apennini , 
qui olim vocabatur Santernus , ficut 
fcribit Plinius in Narurali Hiftoria . 
Et heic nota , Leftor , quod Imola 
olim vocata eft Forum Cornelii . 
Unde Auguftus in Cofmographia , 
quam fecit fieri de toto Orbe , nu- 
merat Forum Cornelii inter Civita- 
tes famofas , ficut fcribit Albertus 
Magnus in fuo Libello de Natura 
Loci . Ideo autem fic di£lum eft , 
quia a Cornelio Romano de clarifll- 
ma familia Corneliorum , de qua 
fuerunt illuftriflimi Scipiones, aedi- 
ficatum eft . Haec fiquidem parva 
Civitas faepe magna & nobilia pro- 
ducit ingenia. Sed ne fulpe£tus te- 
ftis videar in caufa propria , audi 
breviter quod dicit Magifter Legen- 
darum : Sitnt , inquit, Comelienfes in- 
genio fagaces , factindiis eloquentei , •vi- 
vibus fortes , animis attdaces . Catholica 
Fide pollentes ©>f. Et nota , quod 
Auftor ponit iftas duas Civitates fi- 
mul, quia eo temporc erant fub uno 
dominio Maghinardi. Et funt valde 
propinquae per parvam diftantiam . 
Et fubdit Auftor unum , quod vul- 
g6 videtur credere , ad infamiam il- 
lius Maghinardi , fcilicet quod erat 
Gibellinus in Romandiola , & Guel- 
phus in Tufcia • unde dicit: 

C/je muta pavte da la State al Verno . 
Hoc pro tanto dicit , quia Roman- 
diola magis refpicit Septemptrionem , 
ideo eft magis frigida" Tufcia vcro 
magis refpicit Mciidiem, & per con- 



B. 



d; 



lAlOLENSIS 43» 

fequens magis calida. Et heicnota, 

lector , quod non miror, fi unus de 

Calabria non intelligit iftud Capitu- 

lum, quum ipfi habitatores provin- 

ciae faepe ignorant facla domeftica , 

quae funt gefta in gremio patriae . 

Unde volo te fcire , quod ifte Ma- 

ghinardus Tyrannus fuit de natione 

Paganorum , Gibellinus in Roman- 

diola , & ubique , Sed cum Floren- 

tinis erat Guelphus, & inimicus om- 

nium inimicorum eorum , five eflent 

Guelphi, five Gibellini. Et in omni- 

bus bellis, donec vixit, fuit in ob- 

fequium & fubfidium Florentinorum . 

Hoc autem non fecit Maghinardus 

fine juftiflima caufa, quoniam pater 

ejus, nomine Paganus, tempore mor- 

tis relinquens puerum pupillum cum 

multis 8c magnis inimicis vicinis , 

fcilicet Ubaldinis , Comitibus Gui- 

dis , & aliis Dominis Romandiolae , 

dimifit eum fub cuftodia & tutela 

Communis Florentiae , a quo fuit 

bene cuftoditus & educatus. Ideo i- 

fta de caufa erat gratus & fidelis 

Communi Florentiae. Quod bene pro- 

bavit in confliftu apud Riperiam , 

in quo ita acriter fuperavit vires 

Partis Gibellinae. 

E qaella 

Heic Auftor defcribit aliam Civita- 
tem Romandiolae , fcilicet Caefe- 
nam , quam ultimo refervavit, quia 
fola gaudens bono libertatis , fub 
nullius tyrannide tunc erat. Defcri- 
bit autem eam a fiumine fuo di- 
cens : 

£ qtiella , cui il Savio bagna il 
fianco . 
Scilicet Civitas Caefena. Sapis enim 
eft flumen , quod labitur ad latus 
Caefenae . 

Cesi , com* ella s" e tra tl piano e '/ 

mortte 
Tra tirannia fi vive , e flato franco . 

ideft, 



43 j C0A1MENT. W 

ideft , libero ; quia fcilicet ab una 
parte erant Malateftae , fcilicet ab 
Oriente in Arimino , in alia parte 
versiis Occidentem erant Ordelaffi in 
Forlivio, a Septemtrione illi de Po- 
lenta in Ravenna . Ideo dicit: Cosi 
coin ella i' e idrc. Caefena enim eft 
plana praeter partem , quae vocatur 
Mufata , ubi eft in monte pulcra Ro- 
cha. Et quum omnes Civitates Ro- 
mandiolae fint fertiles , ifta prae ce- 
teris eft fertiliffima , & producit fi- 
cus optimos. Et finaliter Au£1:or , 
fa6la refponfione plena ad quaefita 
Comitis Guidonis , quaerit ab eo , 
quis fit , dicens: 

Ofa chi fe , tl prego , che ne conte . 
Quod perfuadet fibi dupliciter. Pri- 
mo a benevolentia , qua ufus eft er- 
ga eum , dicit : 

Ncn ejfer duro pih , ch^ altri /ta flato. 
fcilicet, ad refpondendum mihi du- 
rior, qu^m ego fuerim ad refpon- 
dendum tibi. Secundo adjurat ipfum 
per id , cujus viri illuftres folent ef- 
fe avidiffimi , fcilicet per famam • 
unde dicit : 

Se 7 nome tuo nel mondo tegna 
fronte . 
Si vigeat diu fama tua in pofterum , 
quae nunc eft fatis magna. 
.Ad Verf. 6l. 

J' io credeffi , che mia rifpofla feffe 

xA perfona , che mai tornaffe al mon- 
do , &c. 
Heic nota , quod multi mirantur , 
quod ifte Comes renuit famam , 
quam quafi ceteri videntur petere & 
appetere. Dicendum breviter, quod 
ratio hujus videtur effe , quod ifte 
erat relapfus , quia renuntiaverat mun- 
do & pompis ejus , poftea inciderat 
in poenas , redeundo ad fraudes an- 
tiquas . Unde ficut veftis fumtuofa 
& apparcns decuiflet ipfum Comitem , 
quum crat magnus Dominus in mun- 



DAlSinS COMOED. 



434 



B 



D 



do j & tamen non decuiflet eum i 
poftquam fa£lus eft Frater Minnr : 
ita aftutia, quae debebat fibi famam 
ante converfionem ejus , dum erat 
Tyrannus , poftea cecidit fibi ad in- 
famiam . Unde fubdit . 

Senz^a tema d^ infamia ti rifpondo. 
Quia non poteris deferre nova dc 
me ad Mundum, 

" — per cih che gtamai di 

quefto fondo 

Non torno -uivo alcun 

Quia ex ifto Inferno nulli eft darc 
recefl"um : 

j' ,■' odo il "vero . 

Et verum dicit , quia qui afl"uefcit 
& fenefcit in iftis fraudibus , raro 
vel numquam fcit recedere. Ifte Co- 
mes breviter narrat formam fuae vi- 
tae praeteritae, dicens : 

lo fiii uom d* arme 

Quia geffi multa & magna bella , ut 
fatis patuit ex jam diflis ; 

e poi fui Cordeliero , 

Ideft , in fine fui Frater Minor. 
Nam Fratres Minores in Lingua Gal- 
lica vocantur Cordetiers , Cordellerii , 
a chorda , quam cin£tam portant . 
Et ecce quare fe fecit Fratrem Mi- 
norem : 

Credendomi u cinto fare ammenda • 
Scilicet , fperans me fub tali habitu 
miferiae & paupertatis facere emen- 
dationem peccatorum • fed alii non 
crediderunt. Unde Dominus Malate- 
fta , quum narraretur fibi a quodam 
familiari, quod Dominus Guido ei-at 
faftus Frater Minor , providit , ne 
fieret Guardianus Arimini . Et dicit 
Auclor : 

Et certo il creder mio veniva intevo ^ 
Signantcr dicit certe, quia videba- 
tur fine dubio emendatus . N^m dc 
vefte afl^umfit Habitum , humiliter 
fervavit Regulam , & patienter tuHt 
Paupertatem . Unde faepe vifus elt 

publi- 



435 



BENFENUTI 



B 



publice mendicando panem per An- 
conam , in qua mortuus efi & fe- 
pultus. Et mulra audivi de eo, per 
quae poterat fatis fperare de fua 
falute . 

Se non fojfe il gran Prete , 
fcilicet Bonifacius VIII. Quamvis 
omnis Papa dicatur Summus Sacer- 
dcs , tamen Bonifacius , temporaliter 
loquendo , fuit non folum magnus , 
fed maximus, quia primus fuit, qui 
vixit Imperialiter & magnifice . £t 
dicit Au£lor : 

a cttt mal preniia J 

ideft , cui malum accida''* nam mor- 
tuus eft in anxietate & rabie, ut 
faepe tangitur in Libro toto : 

Che mi rimife ne le prime colpe . 
Idc[l , in priftinas fraudes & artes C 
belli . Et reddit auditorem attentum 
ad audiendum , dicens : 

E come C^ quare voglio , che m in- 
tcnda. 
Scilicet , tu , quirumque fis , afiute 
qua forma , & qua de caula, Boni- 
facius retraxit me in malas culpas. 
M.entre cti' io forma ftti (f cjfa e c.'i 
polpe; 
Nunc Comes volens narrare caufam , 
quare Bonif.3cius requifivit eum , o- 
llendit fe primo vifum fuifle ido- 
netrm , qui perageret illud j & quod 
ifle poterat , quia fcilicet expertiffi- 
mus fucrat armorum in Seculo • led 
tamen nova vita prohibebat fibi , 
quia faflus erat Frater Minor . Di- 
cit ergo : 

opre mie 
Non juron Lconine , ma di voJpe. 
Quafi dicat , non tantum fui ufus 
viribus in bellis, quantum fraudibus, 
ita quoJ non pugnabam aperte, fi- 
cut olim Galli , ut fcribit Julius 
Caefar . 

Gli accorgimenti e le coperte vie 
lo feppi tutte 



D 



IMO LENSIS 435 

Qiiia fui totus circumfpe£lus , & o- 
culatus. Unde Valerius Maximus di- 
cit, quod vafrities magis petit lau- 
dem occulto tramite , quam aperta 
via. 

e si menai lor arte , 

idefl tam perite & caute , 

Ch nl fine de la Terra il fiiono itfcii , 
Idefl, quod fama pervenit ufque ad 
extremum Occidentis, quia fama frau- 
dis Gallicas tranfcendit Alpes , & 
volavit per totam Galliam , ubi Jo- 
hannes de Apia erat famofus , & fui 
flrenui bellatores . Et oftenfis , quae 
poterant movere Bonifacium ad re- 
quirendum eum , oftendit quae debe- 
bant removere eum , quia dimifTo 
habitu militari induerat habitum Re- 
ligionis, & paci maxime congruum. 
Unde tangit fuam converfionem di- 
cens ; quod fecerat more periti nau- 
tic . Unde dicit clare ; 

che pria mi piaceva , 

fcilicet in aetate praedi£la praeteri- 
ta, & vita , quam duxerat in Seculo. 

atlor m' increbbe , 

ideft, difplicuitj 

Q\iando mi vidi giunto in quelltt 
parte 

Di mia eta , 

fcilicet , in fene£lute , 

dove ciafcun dovrebl/e 

Calar le vele e raccoglier le farte . 
Idefl , funes . Et heic nora , quod 
metaphora eft pulchcrrima & pro- 
priiflima. Sicut enim homo, qui dum 
navigavit , debet fibi providere de 
portu, in quo poftea requiefcatj ita 
homo , qui diu laboravit in ifto ma- 
ri fortunolo, ut acquirat potenriam , 
gloriam & honorem , debet declinare 
velum gloriae mundanae, & collige- 
re funes , ideft fraudes , quibus navi- 
gavit, idefl vitam fuam duxit in i- 
fto mundo amaro & procellofo , & 
providere fibi de portu falutis aeter- 

nae. 



437 COMMENT. ]N DANTIS COMOED. 438 

nae, ja£lando anchoras fuae fpei in A fum facere comporem voti fui . Mi- 



Deum , & fpernendo mundum , di 
cens cum Sapiente: Vanitas vanlta- 
tum i^ omnia -vanitas . Unde fubdit : 

E pentuto e confejfo mi rendei j 
Qiaia fcilicet: dedicavi me Deo. Et 
heic nota quod prima pars Confef- 
fionis eft Contritio cordis , fecunda 
efl; Confeffio oris , tertia eft Satisfa- 
ftio operis. In qua tertia parte ipfe 
afferit fe impeditum a Bonifacio. I- 
deo conqueritur , & exclamat, di- 
cens: 

^bi mifer , hffo ! e giovato farebbe . 
Quafi dicat; dolenter refero : heu me 
miferum ! nifi fuiffet Bonifacius . 

Lo Principe cie" nuovi Farifei . 
Heic Comes oftendit, quare Bonifa- 
cius requifivit eum, & ad quid . Et 
dicit , ad aggrediendum belluTi con- 
tra Columnenfes. Ad cujus rei in- 
telligentiam oporfet primo fcire, quod 
Anno Dnmini MCCXCVII, gravis 
feditio orta eft Romae . Nam Papa 
Bonifacius, qui conceperat implaca- 
bile odium contra illos de Columna, 
quia Jacobus & Petrus duo Cardi- 
nales de illa Familia fuerunt contra- 
rii in eIe£lione ejus; & quia Sciar- 
ra de Columna robavit qualdam fal- 
mas fui thefauri :. mandavit , ut ilH 
Cardinalis deponcrent Capellos & 
ir.fignia Cardinalatu.v. Quos , quum 
non parerent, & ceteros illius fami- 
Jiae privavit omnibus Beneficiis & 
honoribus. Eorum infuper in Urbe 
fecit djrui Palatia , & Caflella op- 
pugnari, & capta aequavit folo , vel 
tradidit Urfinis, ut redderet eos in- 
feftos Columnenfibus. Et bannita Cru- 
ce obfedit aliquot alia eorum Ca- 
ftra , quae tamdem habuit cum cer- 
tis paftis . Deinde non valens cape- 
re Praenefte Civitatem inexpugnabi- 
lem , habito confilio audivit , quod 
Ccmes de Montcfeltro , qui erat in 
Ordi«c Minorum , folus poterat ip- 



B 



D 



fit ergo prn eo , rogans & fuadens , 
ut eflet dux belli contra Cardinales 
fibi adverlos. Quod quum conftanter 
negaret, dixit Bonifacius: Saltem me 
infiruas , quomodo tos fiib/icere poffum . 
Tuncille: Miilta promitte . Pauca fer~ 
va de protnijjis . Bonifacius inventis 
mediatoribus dixit , fe mifericordia 
ufurum, dummodo facerent id , quod 
dcceret magnitudinem Uatus fui . Car- 
dinales continuo exhilarati , affumti 
verte nigra , miferabili vultu fuppli- 
ces, ad pedes ejus procubuerunt , fuam 
culpam confitentes, & veniam im- 
plorantes. Bonifacius illis increpatis 
promifit impunitatcm , & primo re- 
f^itutionem in intcgrum. Petivit Prae- 
nefle & obtinuit. Qua eversa fecit 
ficri Civitatem in plano, quam vo- 
cavit Civitatem Papalem . Deinde 
nobilem & potentem virum Zanncm 
de Ceccano , attinentem eorum , fu- 
bito captum , duro carceri mancipa- 
vit. Quare Cardinales territi fugien- 
tes latuerunt per aliquot annos a- 
pud amicos ecrum , ita ut nefcire- 
tur, utrum viverent, quia non au- 
debant apparere aut fe nominare. Pa- 
pa iftos tamquam iterum rebelles , 
relapfos, infra annum bannivit. Ce- 
teri de familia Columnenfium divifi 
funt per regioncs diverfas , ufque 
quo Bonifacius captus arre qua cepit 
alios, per Sciarram de Columna, fi- 
nem vitae infelicitcr terminavit . Nunc 
ad literam . Dicit Comes : Lo Ptin- 
cipe de" nuovi Farifei , ideft Papa , ca- 
put Praelatorum & Clericorum, quos 
AucTior vocat novos Pharifacos me- 
taphorice ; 

^fvendo gue«ra preffo a Latcrano , 
ideft, cum Columnenfibus , quorum 
domus funt juxta Lateranum. Et ag- 
gravat iflud bellum, tamquam inju- 
flum : dicens : 

E nott 



4J9 



B ENyENUTI 



E non COH Saradn , ne con Giudei , 
Q.aari dicat , immo cum Chriftia- 
ris, cum quibus mifericorditer erat 
agendum . Et declarat iuum di£lum , 
dicens : 

Cbe ciafcun ftto nemico era C^^ifliano . 
Quafi dicat : nullus eorum fuerat in- 
fidelis , cum mercimoniis conferendo 
cis lucra vel commoda aliqua , in 
quibus cafibus Praelati folcnt prae- 
cedcre Chriftianos. Sed ne dimittam 
aliquid obfcurum , debes fcire ad cla- 
ram intelligentiam hujus literae cru- 
dele excidium Civitatis Acon. Quod 
breviter fuit tale . Anno Domini 
MCCXC. Soldanus Babyloniae Ae- 
gypti , fafto maximo apparatu , cum 
innum^rabili exercitu tranfito defer- 
to, venit in Syriam, & obfedit Ci- 
vitatem Acon . Caufa autem hujus 
obfidionis , ficut retulerunt multi & 
magni mercatores , qui fuerunt eo 
tempore ibi, dicitur fuifle talis. Sa- 
tis conftat, quod Saraceni ante iftud 
tempus abftulerant Chriftianis Civi- 
tatem Antiochiae, Tripolim , & a- 
lias Terras , quas Chriftiani tenere 
folebant ad maritima . Quapropter 
Acon multum erat amplificata viris 
& mercibus , quia alia Terra non 
tenebatur in Syria per Chrifiianos; 
ita quod Rex Hierufalcm , Rex Cy- 
pri , Principes Antiochiae, Conp^re- 
gatio Templi , Hofpitale Sancli Jo- 
hannis , & aliae Aulae, Legatus Pa- 
pac , & Praefides, qui remanierunt i- 
bi pro Rege Franciae, & Angliae, 
omnes faciebant caput in Acri, ubi 
erant ibi forte decem & feptem do- 
minia . Et fingula habebant jurifdi- 
£tionem fanguinis . Quod pariebat 
magnam confufionem . Eo tempore 
fuerat treugua inter Chriftianos & 
Saracenos . Et in Acon erant plu- 
fquam decem & oflo millia peregri- 
norum hominum fignatorum Cruce . 



B 



C 



D 



IMOLENSIS 440 

Qui deficientibus ftipendiis Domino- 
rum & Communium fuorum , coepe- 
runt violare viduas , praedando & 
jufjulando Saracenos , qui veniebant 
Acon , fub fecuritate treuguae, cum 
eorum mercibus & vitlualibus . Si- 
militer ibant in praedam per loca 
circumvicina . Propter quod Solda- 
nus graviter offenfus , mifit Legatos 
ad res petendas, & puniendos viola- 
tores treuguae , ficut eft de antiquo 
jure gentium. Sed negafo jure, Sol- 
danus cum maximo potentatu venit 
fupra Civitatem. Unde ejus exerci- 
tus occupabat per duodecim millia- 
ria . Et cum multitudine gentium 
replevit foffas profundas . Ex una par- 
te receperunt primum ambitum mu- 
rorum , & fecundum fecerunt cadcre 
cum curriculis & operibus . Et cc- 
perunt magnam Turrim , quae voca- 
batur Maledi£I:a . Sed cum toto hoc 
non poterat capi Civitas, quia illud 
quod facicbant Saraceni de no£le , 
Chriftiani reficicbant de die, & ob- 
ftipabant caveas cum faccis lanae & 
bambacis. Et Magifter Generalis Tcm- 
pli , qui habebat cuftodiam , mult4 
prudentia & probitate defendebat Ter- 
ram. Sed fato faciente vulneratus in 
brachio cum una fagitta toxirata , 
ex eo vulnere intra paucos dies ex- 
fpiravit. Cujus morte Chriftiani ter- 
riti , fafli funt inordinati & difcor- 
des in defenfione & cuftodia Civita- 
tis propter confufionem anfedi£lam . 
Ex quo coeperunt omnes, qui pote- 
rant refugere ad mare, recedere. I- 
deo Saraceni fine interm:flione infi- 
ftentes intraverunr Civitatem cum fu- 
rorc, omnes trucidantes, omnia ra- 
pientes, & abduxerunt in fervitutem 
viros Sc mulieres viventes, Et in^er 
homines utriufque fexus LX. millia 
& ultra fuifle referuntur. D.imnum 
reram & perfonarum fuit infini^^um. 

Et 



441 COMMtUr, IN 

F.t demum Civitate fic fpoliata, pro- 
ftraverunt moenia : isne & ferro va- 

J o 

ftaverunt Terram • ex quo Chriftia- 
nitas tota recepit magnum damnum. 
Nam propter exterrtiinium unius non 
remanfit aliqua Terra in Terra San- 
£ta pro ChriRianis . Et omnes nobi- 
les Urbis receperunt magnum prae- 
judicium propter bonuni fitum illius 
Civitatis , quia erat in fronte maris 
in medio Syriae quafi in centro mun- 
di prope Hierufalem per LXX. mil- 
liaria • & erc^t frons Sc portus om- 
nium mercantiarum tam Orientis 
quam Occidentis , & omnis generis 
hominis mundi ornnium idiomatum , 
ita quod erat quafi quoddam alimen- 
tum mundi. Et nota Le£lor , quod 
iflud non videtur accidifle flne jufto 
judicio Dei , quia haec Civitas velut 
lentina erat repleta omni genere for- 
didorum vitiorum , plufquam alia , 
quae tunc effet in Orbe ChrifHano . 
Nota etiam , quod haec Civitas 
Acon , olim vocata efl Joppe. Et 
olim capta & dirupta fuit a Ceftio 
Duce Romanorum tempore Neronis , 
deinde a Vefpafiano Duce ejufdem 
Neronis , ficut fcribit Jofephus in Li- 
bro de Bello Judaico . Ex ditlis ergo 
videre potes , quod Comes Guido 
volens ofiendere, quod Columnenfes 
non commiferunt tam acre deliftum , 
ut tam durum fupplicium pateren- 
tur, dicit, quod nullus ipforum prae- 
fens fuerat cxcidio Acon . His vifis 
nunc venio ad verbum principale: 

iVe fommo officio , n^ Ordint jacri 

Giiardo in /e ; - - - - - 
Quia erat Sacerdos & fummus Sa- 
cepdos . 

- - - - ne i» me qttel capeflro , 
fupple , refpexit , illum funem Beati 
Francifci , 

Che folea far i fuoi cinti pih macri . j 
Scilicet, Fratres Alinores, qui fole- ' 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 442 

A bant effe macriores , quarn fint . Sic 
vide , quod Comes tangit tria , quac 
non bene competebant rebus belli- 
cis : fcilicet Summus Pontificatus , 
& Ordo Sacerdotalis ex parte peten- 
tis , & Habitus San61i Francifci ex 
parte ejus, a quo petebat . 

Ma come Cofiantin chiefe Silveflro &c. 
Nunc oftendit Comes, quomodo Bo- 
nifacius requifivit eum , per unam 
nobilem comparationem , Et dicit 
breviter & clare , quod ficut Con- 
ftantinus fummus Imperator petivit 
Silveftrum Papam , ut daret fibi con- 
filium contra moleftum morbum 
luum , ita Bonifacius fummus Pon- 
tifex petivit Comitem ipfum, ur 
daret fibi confilium contra ardorem 
■.Q mentis ejus . Dicit ergo : 

Cost mi chiefe quefli per maeflro, 
Scilicet , Bonifacius ; quia fueram 
magnus praclicus armorum long4 
experientia & cxercitio bellorum: 

^ guarir ae la fua ftiperha febbre . 

Appellat febrem metaphorice iram 

Bonifacii , quae inflammabat & in- 

crudelibst animum cjus injufle ficut 

D febris a fimili in corpore, fcilicet 

Come Cofinntin chiefe Silveftr» 

Dentro Sciratti - - - _ _ 
Iddh Moniem Sora£tem , qr;i mons 
olim Hirpinorum , vel fecundum alios 
Falifcorum, diaat ab Urbe Roma- 
na pcr XL. milliaria ; unds Con- 
ftantinus revocavit Silveftrum 
~ - - - a gnarir cle la lebbre . 
quia ejus caro erat infe61:a. Et Heic 
nota, quod Mons Soraftes eft valde 
filveftris & afper. Sic clarus habeba- 
tur apud Paganos , quia fuit olim 
confecratus ApoIIini, ut patet apud 
Vergilium; & apud Chriftianos, quia 
in eo latuit Pontifex Silvefter re & 
nomine, quia folitarius ibi fuit. De 
quo loco Silvefter tunc paiiper rece- 
pit dotem , quae poftea miniftravit 



F f 



ali- 



443 BENFENUr 

alimentum uberrimum vitiis Praela- 
torum , quia fecit Bonifacium tam 
fuperbum. In hoc eodem monte la- 
tuit per biennium Carlomannus pa- 
truus Caroli Magni, reliao Regno 
Franciae Pippino fratri fuo. Et ulti- 
mo nota, quod comparatio proprie 
fervit propofito. Quia ficut Conftan- 
tinus Imperator quaefivit Silveftrum 
Paoam Romanum, qui latebat intra 
Montem ad agendam poenitentiam , 
ut liberaret ipfum a lepra, ita Bo- 
nifacius Papa Romanus quaefivit Co- 
mitem Guidonem Urbinatem , qui 
erat intra clauftra ad agendam con- 
templationem , ut curaret ipfum a 
fua febre , ideft fuperbia & ambitio- 
ne. Et ficut Silvefter timebat ire ad 
Conftantinum timore mortis corpo- 
ralis ( timebat enim ne fieret Mar- 
tyr , ficut quafi omnes praedecefTores 
fui ) ita Comes Guido recufat acce- 
dere ad Bonifacium timore mortis 
mentalis. Sed Silvefter dedit fanum 
confilium , & utilius remedium Con- 
ftantino, quam Comes Guido Boni- 
facio; quia ille docuit Conftantinum 
afTumere bonam Fidem & veram ■ 
hic ver6 docuit Bonifacium fallere 
fidem datam. Et declarat , quomodo 
fuit requifitus, & quomodo denega- 
vit , dicens : 

Domandommt con/ilio , ed io tacetti , 
Scilicet prima facie recufans : 

PcYche le fue parole parver' ebbre . 
Ideft, ebriae ira & malivolentii . 

£ poi mi diffe : ----- 
Heic Comes oftcndit, quomodo Bo- 
nifacius excuflerit fufpicionem , quam 
habebat ortam in animo fuo , quae 
videbatur impedire refponfum ejus . 
Unde dicit: e poi mi diffe ^ fcilicet, 
quum nollem fibi dare confilium : 

----- Tiio co^r non fofpetti , 
Ideft, non dubites mihi refpondere 
propter peccatum, quia 



/ IMOLENSIS 



B 



444 



d: 



Fin or i" affolvo , - - - 
Ideft, jam nunc te abfolvo, fcilicet 
a peccato committendo. 

- - - - - e tu m^ infegna fare 
Si come Peneflrino in terva getti . 

Quia jam conceperat deftruere Prae- 
nefte , ficut poftea fecit . Fuit autem 
Praenefte Civitas antiquiflima propc 
Romam . De qua faepiffime facit 
mentionem Titus Livius . Q.uae fac- 
pe rebellavit Romanis, & faepe capta 
eft. Similiter & Civitas Nepefina, 
quae fuit in confinibus Tufciae dc 
qua diftum eft paulo fupra . Sed 
fubdit confirmans diftum fuura ra- 
tione, fe poffe abfolvere eum antc 
peccatum perpetratum , quia Papa 
poteft omnia, & quaedam alia, unde 
dicit : 

Lo Ciel pofs' io ferrare e differrare , 
Ideft, aperire claufum propter pec- 
catum , 

Come tu fai .•------ 

Ideft , fcire debes , quia es Chriftia- 
nus , & Frater Minor : 

- - - - Perb Jon due le Chiavi , 
Scilicet, fcientia & au£loritas. Quafi 
dicat: Tu fcis, quod fum Papa, & 
homo magnae fcientiae. Et fic erat. 
Et dicit : 

Che 7 mio anteceffor non ebbe care , 
Scilicet, Coeleftinus. Quafi dicat per 
irrifionem , quod fuit unus ignarus . 
Ita dicebat Julius Caefar de Lucio 
Sylla, quod ignoraverat liferas, quia 
renuntiaverat Diflaturae. Bonifacius 
autem numquam potuit compelli rnetu 
mortis renuntiare Papatui . 

^llor 

Heic Comes narrat , quomodo fuerit 
perluafus verbis Bonifacii, dicens : 

- - - mi pinfer gli argomenti gravi .' 
Ideft, fortes rationes iftius graviflimi 
Sanfti Patris, quae tamen erant inef- 
ficaces in hac parte, quia contra di- 

nam Qiiodcumque li- 
ga- 



1 clum Evangelii 



445 COMMENT. JN 

sravsris fuper terram , debet intelligi 
Clave non errante. Quia id poffu- 
ir.us , quod de jure poffumus. 

Ln ve '/ tacer ml fit awijo il peggto . 
Scilicet, ad fatisfaciendum volunta- 
ti , quia male videbatur mihi re- 
fpondere: fed pejus tacere. Quafi di- 
cat: Bonifacius aftutiflimus circum- 
vcnit me aflutiflimum verbis fuis, 
quia non poteram ulterius honcfte 
vd tute me excufare , quia nolebam 
negare potefta^em Summi Pontificis , 
qui efl: Deus in terris , aut ejus fcien- 
tiam & magnam prudentiam . Et fic 
Comes, dum nititur fe cxcufare, ac- 
cufat^ quia voluit potius contra con- 
fcientiam complacereBonifacio, quam 
difplicere illi pro falute animae luac . 
Idco dedit confilium placitum eij 
iinde dicit: 

E dijji : Padre , da che tu m! lavl 

Di quel peccato , ove mo cader decjrto : 
Ideft, o Pater , qui dicitur Patcr 
Patrum , & vocatur Pater Sanflusj 

Lmga promejfa con f attender corto , 
Idefi:, cum brevi & parva obferva- 
tione j 

Ti fara trionfar neW alto feggio . 
Idefl: , in Sede Papali, in Civitate 
Romana, qua nulla eft altior inter 
Chriftianos. Sed certe nullus Dux Ro- 
manorum injuftius umquam trium- 
phavit de hoftibus , quam ifte de 
Civibus fuis. Pro quibus deviftis 
non dabatur olim triumphus a Ro- 
manis , ut patet plene apud Vale- 
rium de jure triumphi . Et dicit : 
Da che tu mi lavi . Tota aqua Tibe- 
ris nnn laviffet eum: di quel peccr.to , 
tve r,,b cader deggio. Bene cognofce- 
bat fe peccaturum. Et heic nota , 
quod aliqui volentcs fubtilizare in 
rebus groffis , dicunt , quod iftud 
condlium poteft trahi ad bonum fen- 
fum , ita ut litera exponat fic : Pro- 
mtttas mugnn , iSr ebjerva cite quae pr$- 



DANTIS COMOED. 



4^6 



miferis , ^ adimple . Sed quidquid 

dicant , totum eft falfum , Sc ridicu- 

lum. Nam pervertunt penitus men- 

tem Au£torisj quia , ut patet evi- 

dentiffime ex ifta litera , vult quod 

Comes per iftud confilium fit dam- 

natus. Unde dicit paulo infra : 

Perche diede 7 configlio frodolente. 

xAd Verf. iiy. 

B Dal quale in qii^ Jlato gti fano a crini . 

Ulterius debes fcire , quod Comet 

Guido Anno Domini MGCLXXXVL 

quum diu tenuiffet Romandiolam ad 

obedientiam Ecclefiae & Papae, ve- 

nit Honorius, qui tunc fedebat, & 

mifit eum in confinia in Pedemon- 

tium ad Civitatem Aftenfem . Et 

mifit pro Comite in Romandiola 

C' Guilielmum Durandum de Provin- 

j cia, qui fuit magnus Jurifperitus . 

i Fecit enim Librum, qui intitulatur 
Speculnm in Jare ittroqne , unde & a 
Juriftis ipfis vocatur Spectdator . Sed 
poft duos annos Comes Guido ru- 

I ptis confinibus venit Pifas , fa6lus 
Capitaneus Pifanorum . Oui cum am- 

j pla potcRate fuit tempore acerbae 
D mortis Comitis Ugolini . 

.Ad Cant. Xxhll. Verf l^. 
Con quell.^ , che fentio di colpi doglie , 
Nunc Auftor tangit bellum magis 
modernum. Ad cujus intclligentiant 
oportet praefcire , quod Anno Do- 
mini ML. Robertus Guifcardus , fi- 
lius Ricardi Ducis Normandiae, non 
habuit dominium paternum , fed di- 
mifla haereditate Ricardo fratri fuo 
primogenito, fecundum confuetudi- 
nem regionis, tamquam magnanimus 
voluit experiri virtutem & fortunam 
fuam. Ideo pauper & egenus veniens 
in Italiam appulit Apuliam . Quo 
tempore quidam Robertus Apulus 
erat Dux Apuliae . Cujus Robertus 
Guifcardus primo hEtas eft Scutifer. 
Poftea probitate fua accinflus Mili- 



F f 2 



tia; 



447 BENFENUT 

tia; pro quo multa vi£loriofe fecit , 
quutn haberet bellum cum Principe 
Salerni . Guifcardus itaque magnifice 
remuneratus, redivit in Norman- 
niam . Er oftentans divitias & deli- 
cias Apuliae, duxit equos fraenatos 
fraenis argentcis. Propter quod multi 
nobiles aninati cupiditate lucri & 
gloriae, fequuti funt eum . Ipfe re- 
verfus in Apuliam, fideliter pugna- 
bat pro diclo Duce Apuliae. Et non 
poft mulrum temporis Robertus Dux 
Apuliae veniens ad mortem, de vo- 
luntate fuorum Baronum reliquit 
Guifcardum fuccefforem in Ducatu . 
Et fic Ducatum , quem dimilerat in 
Normannia , recuperavit in Italia. 
Robertus igitur accepta filia Roberti 
in uxorera , ficut promiferat , vi ar- 
morum fubjugavit Apuliam , Cala- 
briam , & totum Regnum . Deinde 
Regnum Siciliae, quod occupaverat 
Alexius Imperator Graecorum . Dein- 
de fuccurrit Ecclefiaej veniens Ro- 
mam in favorem Gregorii VII. con- 
tra Henricum IIT. Hujus fucceffbrcs 
regnaverunt in Sicilia ufque ad Hen- 
ricum patrem Friderici II. De Ro- 
berto Guifcardo plura dicentur Para- 
diii Cant. XVIII. Nunc ad literam ; 
dicit: 

Con quella , che fenth dl colpl deglle , 
quia fcilicet gens illa fuit trucidata, 

Per contfajiare a Roberto Guifcardo . 
Et heic nota, quod Roberfus non 
habuit niagnam refiftentiam in acqui- 
rendo Apuliam , quia Apuli facili- 
ter ceiTerunt fibi, Sed in acquirendo 
Siciliam plus laboravit. 

£ l' altra y il cui ojfame aacoy i' ac- 
coglie . 
Heic Auftor tangit quartum bellum, 
quod geftum eft contra Alanfredum 
per Carolum I. Ad cujus praenoti- 
tiam cft breviter fciendum , quod 
Carolus frater Ludovici Regis Fran- 



B 



C 



D! 



IMOLENSIS 448 

ciae, Dux Andegaviae, & Comes 
Provinciae, de quo fupra di6lum eft, 
& faepius dicetur, vocatus ab Ec- 
clefia contra Regem Manfredum , qui 
poft Friderici II. patris fui , & Con- 
radi fratris mortem , occupaverat Si- 
ciliae Regnum & Apuliae, venit per 
mare Romam cum paucis , & ejus 
exercitum duxit per terram Gomes 
Guido de Monforte Anno Domini 
MCCLXV. Q_ui fufceptus honorifice 
a Romanis , exfpe£lans gentem fuam 
per totam aeftatem , confultabat , 
quomodo intraret Regnum Manfredi. 
Et coronatus deinde a Papa , coepit 
ire versus Apuliam per Campaniam . 
Manfredus dolens , gentem Caroli 
intrafle libere per Lombardiam , ubi 
habebat magnam gentem ad obvian- 
dum , dedit operam ad cuftodiara 
Pontis Ceperani. Sed Carolus tran- 
fito Ponte, per fraudem, cepit A- 
quinum fine refiftentia , deinde San- 
ftuin Germanum viribus . Mdnfredus 
audito excidio Sancli Germani, de 
confilio fuorurn Comitum venit Be- 
neventum , quia ibi poterat melius 
eligere partitum pugnandi , & impe- 
dire Carolum , qui non poterat in- 
trare Principatum , nec tranfire in 
Apuliam nifi per Beneven.tum . Ca- 
rolus hoc fcntiens reccffit a Sanflo 
Germano , Sc non tenuit iter versus 
Capuam per Terram Laboris, quia 
non potuiftet tranfire ad pontem for- 
tifiimum Capuae, quem fecerat fieri 
Fridericus II. fed tranfivit Vulturnun^ 
apud Tulivernum, ubi poterat va- 
dari , & per afpera itinera montium 
Benevcntanorum cum maximo hbo- 
re & defciStu vi£lualium pervenit 
Beneventum prope per duo millia- 
ria . Manfredus ftatim cepit confi- 
lium pugnandi , ne permitteret hofti- 
bus feffis tempus refocillandi . Sed 
certe eIe£lio fuit perniciofa fibi . 

Quia 



449 COMMENT. IN 

Quia fi diftuliflet tantum uno vel 
duobus diebus , gens Caroli erat per- 
dita fine caede , ex defe6lu viftua- 
lium hominum & equorum , Nam 
de praecedenti vix potuerant milites 
vivere ex foliis caulium , & dare 
thyrfiDS equis fuis. Et praeterea gens 
Manfredi erat valde difperfa. Unde 
fi aliquantulum diftuliffet, multum 
crcviflent vires ejus . SecJ quem Deus 
odit , infatmt . Manfredus crgo egref- 
fus Beneventum , tranfivit per Pon- 
tem flumen, quod dicitur Calor. Et 
in plano, quod dicitur Sanftae Ma- 
riae de la Granella, in loco diflo Pe- 
tra Arofeti, fecit tres acies. Prima 
ex Thcotonicis millc ducentorum , 
quibus multum fidebat. Et huic aciei 
praefecit Comitem Gualvagnum . Se- 
cunda ex Normannis, Tufcis, & a- 
liis Theotonicis mixtim, quam tra- 
didit ducendam Comiti Jordano , qui 
erat fibi junftus affinitate, & fideli- 
tate jar.6liflimus . Tertia fuit ex A- 
pulis & Saracenis Noceriae , quos 
pater fuus Fridericus ex Sicilia po- 
fuerat ibi . Et hanc aciem ducebat 
ipfe Manfredus . Quae erat ex mille 
trecentis militibus, abfque arciferis, 
Saracenis , & peditibus cum magno 
numero. Carolus autem videns Man- 
fredum paratum ad bellum , Confi- 
lium habuit fuum . Plures perfuade- 
bant , quod differendum ei-at proe- 
lium in crafiinum ad refumtionem 
militum , oc equorum . Carolus avi- 
dus pugnae clamavit alte fupra fuos , 
dicens : Venit dies , quam tamdiu defi- 
derafiis . Et ipfe tres acies contra 
praediftas ordinavit. Primam ex mi- 
litibus Francis, numero mille, cujus 
fuit dux Philippus de Monforte . Se- 
cunda fuit ex nongentis militibus 
eleclis, quam Carolus retinuit fub 
fuo ducatu, & Guidonis de Monfor- 
te . Tertia fuit acies , quam recepit 



DANJIS COMOED. 450 

A Robertus Comes Flandriae , gener 
Caroli, & Aegidius Brunus Cone- 
ftabilis Franciae, Magifter ejus, quia 
adolefcentulus erat . Et ifta acies 
conflabat ex Flandrenfibus , Braban- 
tionibus , Picardis, & Italicis , nem- 
pe Romanis , Campanis , & Tufcis . 
Concurfum efl utrimque magno ar- 
dore animorum , & acris pugna in- 

B choata inter primas acies duorum exer- 
cituum Theotonicorum & Franco- 
rum. Sed Theotonici fortiores Fran- 
cis , fecerunt eos magno impetu re- 
filire . Tunc Carolus videns Franccs 
fuos , in quibus fpem pofuerat, tam 
dure opprimi, non fervato ordine 
fuccurrit fibi cum fua acie. Simili- 
ter Comes Flandriae cum Magiflro 
(uo & acie fua. Et diu fuit proe- 
lium dubium, quia Theotonici mi- 
rabiliter cum magnis enfibus fuis 
trucidabant : Std lubito ortus eft • 
clamor inter Francos : Cum r/iuaoni- 
l)us feriantur equi . Quo fafto , Ger- 
mani coeperunt deficere vulncratis 
equis. Tunc Manfredus coepit hor- 
tari fuam aciem Apulorum, ut fe- 

D querentur eum probirer in bello . 
Sed male fuit auditus, quia pro ma- 
gna parte Barones Regni deferuerunt 
eum , aliqui ex vilitate , aliqui ex 
illegalitate, Manfredus remanens cum 
paucis equiribus, tamquam magnani- 
mus , elegit potius niori in proelio , 
quam vilirer fugc-re . Et ingerens fe 
in magnam aciem denfifTimam ho- 
ftium , fortiflime dimicans , cecidit 
in proelio . Carolus viftor advcnien- 
te note , perfequers gentem vi£lr,m 
fugientem , cepif Beneventum . Multi 
ex militibus Manfredi capti funt : 
uxor, fcror, fc filii Manfredi , qui 
erant Nuceriae, redditi funt Caro- 
lo, quos omnes fecit mori in carce- 
re fuo . De fepultura Manfredi dice- 
tur plene Cant. III. Purgatorii . Nunc 

ad 



451 

ad literara 



BENFENUTI 

Dicit Auftor: El^ahra, A 
fupple , & fi congregaretur alia gens 
caefa in proelio , /7 cui offame ancor 
s accoglie a Ceperano , ideft ad Pontem 
Ceperani . Et heic nota , quod ifta 
clades non fuit apud Ceperanum , fed 
apud Beneventum , ut clare patet ex 
jam di£lis . Sed paftus permifiTus Ca- 
rolo apud Ceperanum fuit Caufa 
iftius confii6ius. Nam Carolus non B; 
poterat debellare Regem , nec obti- 
nere Regnum , fi fuiffet fibi vetitus 
tranfitus Cepersni . Ideo ulterius de- 
bes fcire , quod Manfredus deputa- 
verat ad cuftodiam Ceperani Comi- 
tem Jordanum , & Comltem Cafer- 
tae cum duobus millibus militum. 
Sed Comes Cafertae fraudolenter con- 
fuluit Comiti Jordano , ut permitte- C 
ret tranfire partem inimicorum , quia 
poftea facilius & tutius debellarent 
caeteros. Et quum aliquot tranfif- 
fent, dicebat Comes Cafertae . JSlon 
efl ampltus tempus , quia nimis multi 
tranfierunt , Et continuo cum fua acie 
divertens , rediit Cafertam . Erat 
enim j.Tm in conventione cum hofti- 
bus . Comes Jordanus cognita prodi- D 
tione , non valens per fe refiftere, 
reverfus eft Beneventum. Et fic vi- 
de , quomodo Manfredus fuit dereli- 
£lus apud Ceperanum , & apud Be- 
neventum, ficut a coniite Acerrae, 
qui fentiebat cum Comite Cafertae . 
Et multi alii dimiferunt Ivlanfre- 
dum ; qui poftea fpoliati fuerunt eo- 
rum Terris & Caftellis. Ideo bene 
dicit Auttor : 

- - - - la dove fii bugiardo 

Ciafcttn Puglieje .-------- 

Quia nuUus dixit fibi verum , nec 
L-rvavit fibi promiffam fidem. Ideo 
Manfredus forte cognofcens mores 
eorum , acceleravit proelium j 
~ - - - - e la da TagliacoT^xp j 

Heic tangit quintum proelium m«- 



IMOLENSIS 452 

dernum , quod fequitur ?n ordme ad 
praecedens, quia geftum fuit per di- 
£lum Carolum contra Conradinum 
nepotem Manfredi. Et ad hujus proe- 
lii magni memorabilis cognifionem 
eft praefciendum , quod Carolus prae- 
fatus poft vicloriam de Manfredo 
habitam obtinuit libere Regnum . 
Et vocatus eft Rex , & elatus. Nara 
factus generalis Vicarius Imperii per 
Papam in Tufcia , coepit movere 
bellum contra Civitatem Pifarum. 
Pifani fa£ta confoederatione cum Sc- 
nenfibus, & cum Domino Henrico 
fratre Regis Hifpaniae ( hic tunc Se- 
nator Urbis erat inimicus Caroli , 
licet effet Confanguineus ejus) mi- 
ferunt in Alemanniam pro Conradi- 
no. Et dederunt operam , quod mul- 
tae Terrae rebellarent Carolo in Rc- 
gno & Sicilia . Et miferunt Conra- 
dino centum millia Florenorum , 
qui erat juvenculus XVI. annorum . 
Qui recedens de Alemannia contra 
voluntatem matris , filiae Ducis 
Auftriae , tranfivit in Italiam, & 
pervenit Veronam , fociatus decem 
millibus Germanorum. Ex quibus 
elegit tria millia & quingentos , ce- 
tcris remiffis in Germaniam . Dein- 
de tranfiens per Papiam, & Januam, 
per Pifas, per Senas, pervenit Ro- 
mam . Qui ubique receptus fuit ma- 
gnifice tamquam Imperator. Idem 
I poftea Carolus recedens de Tufcia , 
1 pervenit in ApuHam , dimiffo Ma- 
refcalco fuo in Tufcia ad obviandura 
Conradino. Qui procedens ab Urbe 
cum magno exercitu Germanorum & 
Italorum , fociatus cum Domino Hen- 
rico, qui habebat o£Hngentos fortes 
railites Hifpanos, noluit facere viam 
per Campaniam , quia fenfit quod 
paffus Ceperani erat bene munitus. 
Sed fecit viam inter montes Apru- 
tii , & Gampaniae per Vallem Cel- 

lae 



453 



COMMENT. IN DANTIS COMQED. 



454 



lae, Sc fine aliqua refiftentia tran- 
liens pervenit in planum San6li Va- 
lentini in Contrata , quae dicitur 
Tagliacozzo. Carolus fentiens adven- 
tum Conradini receffit a Luceria , 
ubi erat in obfidione, & magnis die- 
tis pervenit Aquilam. Qua Civitate 
confirmata in fide fua per tranfver- 
fum montium pervenit prope exerci- 
tum Conradini in difta planitie. Et 
habebat minus tria millia hominum & 
folum flumen erat in medio duorum 
exercituum . Tunc quidam Miles 
Francus fenex , bonus , & prudens , 
vocatus Dominus Alardus, qui re- 
diens de ultra mare a Terra San£la 
illis diebus appulerat in Apuliam , 
videns parvam gentem Caroli , & 
parvos viros , dixit fideliter Carolo, 
quod fi volebat effe vi£lor, oporte- 
bat eum magis uti arte belli quam 
viribus. Carolus multum fidens pru- 
dentia fenis , commifit Alardo totum 
negotium illius belli . Alardus ergo 
ordinavit de gente Caroli tres acies . 
Et de prima fecit Capitaneum Do- 
minum Henricum de Confentia Mi- 
litem magnum corpore. Quem fecit 
armari armis & fuperfignis regali- 
bus, loco Caroli, qui ducebat Pro- 
vinciales , Lombardos , Tufcos , &; 
Campanos. Secunda acies fuit ex 
Francis, cujus fecit ducem Guiiliel- 
mum Ordandum , & pofuit Provin- 
ciales ad cuflodiam diSii fluminis, 
ne exercitus Conradini poflfet tranfi- 
re impune. Et tertio mandavit, quod 
Rex Carolus cum flore totius Nobi- 
litatis reponeret fe in infidiis in uno 
vallabulo poft unum colliculum . Et 
fuerunt DCCC. ftrenuiflimi bellato- 
res. Et ipfe Alardus remanfir cum 
ipfo Carolo . Ex alia parte Conra- 
dinus fimiliter fecit tres acies ; unam 
ex Germanis , cujus caput fuit ipfe , 
4k Dux Auftriae cum multis Comi- 



A tibus, & Baronibus. Secundam aciem 
fecit ex Italicis, cujus fuit dux Co- 
mes Galvagnus . Tertia acies fuit ex 
Hifpanis, cujus fuit dux Dominus 
Henricus. Conradinus igitur fuis or- 
dinatis aciebus, plenus fpe tentavit 
tranfire flumen , ut pugnaret cum 
Carolo. Habebat enim quiaque mil- 
lia militum . Et ftante acie Provin- 
B cialium , cujus erat dux Piovincia- 
lium Henricus de Confentia ad cu- 
ftodiam pontis , & refiftente Domino 
Henrico de Hifpania, Hifpani coe- 
perunt tranfire flumen , & repellere 
aciem Provincialem . Conradinus & 
fui videntes , quod Hifpani tranfive- 
rant, coeperunt tranfire cum furore 
Theotonico , invadentes gentem Ca- 
roli . In brevi hora fuerunt omnes 
proftrati , ita quod acie Provincia- 
lium in fugam versa , & interfefio 
Domino Henrico de Confentia , qui 
mentiebatur perfonam Caroli , Do- 
minus Henricus credens vicifle Re- 
gem , invafit aciem Francorum , <Sc 
Italorum. Ex quo fugientibus omni- 
bus ex parte Caroli , & deferentibus 
D I campum , Germani viftores afperiter 
coeperunt currere per campum, & 
rapere praedam . Tunc Carolus, qui 
erat in colliculo cum Domino Alar- 
do , & Guidone Comite de Monfor- 
te , videns utramque aciem fuam ; 
multis fugientibus ad eura, videba- 
tur mori prae dolore & volebat om- 
nino fuccurrere fuis . Sed prudens 
Alardus cum magno moderamine re- 
tinebat eum , perfuadens quod expe- 
Qaret, doncc gens Germana avida 
praedae fpargeretur per Campum . 
Videns Germanos nihil fibi timen- 
tes difperfim intendere praedae, di- 
xit: Tempus eji . Tunc veniente acie 
Caroli , Conradinus cum fuis pu- 
tans , quod efTet de gentc fua , non 
occurrit illi . Quod videns Carolus 

cum 



455 



DENFENUTl 



cum lua acle ftri£1:a irruit fuper A 
aciem , ubi erat Conradinus , ubi 
fuit acre proelium , fed breve , quia 
gens Conradini erat pauca , & fati- 
gata , ceteris fparfis ad praedam . Un- 
de acies ejus continuo diminuebatur, 
& acies Caroli augebatur, quia mul- 
ti , qui fugerant a primo confli6lu , 
revertebantur ad eum , cognofcentes 
infignia Regalia . Et cito gens Con- 3 
radini fuit fufa . Conradinus videns 
fortunam belli tam cito mutatam, 
de confilio Baronum fuorum expo- 
fuit fe fugae cum Duce Auftrienfi, 
& quibufdam Comitibus. Tunc cir- 
cumlpertus Alardus cernens fugam 
hoftium clamabat altis vocibus , ro- 
gans Regem & Duces, ne recederent 
ab acie perfequendo hoftes, aut ca- C 
piendo praedam , timens ne gens | 
Conradini difperfa coUigeretur , ac 1 
detegerentur infidiae. Et bene opus 
erat tam falubri admonitione, quia j 
ftatim Dominus Henricus , qui cum 
fuis Hifpanis fequuti fuerant fugam 
Provincialium & Italicorum per u- ; 
nam Vallem , & nihil vidcrat de 1 
pugna Caroli & fuga Conradini , col- D 
lefta gente fua revertebatur ad cam- | 
pum . Qui videns aciem Caroli , .cre- ' 
dens elTe Conradini , tamdem appro- 
ninquans, cognita fraude flapefaclus , 
fed tamquam vis cordatus , non ter- 
ritus in tanto difcrimine, reftrinxit 
fe cum fuis. Ita & gens Caroli fef- 1 
ia. , non tentavit invadere aciem | 
ejus , ne fortunam fuam exponcret [E 
periculo. Unde acies ftetit firma 
contra aciem forte per horam . Sed 
Alardus adutus appofuit cautelam 
contra eum , quia per fimilitudinem 
fugae cum paucis elefliffimis receffit 
ab acie. Hifpani tra£li vana fpe di- 
grefli funt ad perfequutionem illo- 
rum. Carolus invafit Hifpanos & 
Germanos jam diflblutos. Et Alar- 



IMOLENSIS 45<? 

dus cum fuis recolleclis, reconjunxit 
fe aperte cum acie Caroli. Tunc re- 
integratum eft ad terminum proe- 
lium. Jam Hifpani bene armati non 
fternebantur i^tibus enfium . Sed Fran- 
ci coeperunt eos amplefli, quia ve- 
lociores tX expeditiores erant. Et 
retrahebant eos ab equis. Et obti- 
nuerunt victoriam . Multi ex utraque 
acie ceciderunt . Dominus Henricus 
fugit cum paucis ad Montem Cafi- 
num, & captus efl: ab Abbate illius 
Terrae. Et Dominus Carolus cum 
fuis de confilio Domini Alardi re- 
manfit in acie ufque no£lem , ut fui 
recoliigerentur , & reportaretur plena 
vifioria . Hic confli£tus fuit in vi- 
gilia Sanfli Bartholomaei die XXIV. 
Augufli , currentibus Annis Domini 
MCCLXVir. Et in loco diflae vi- 
floriae Carolus fecit fieri unam no- 
bilem Abbatiam pro anima mortuo- 
rum ibidem , vel ad memoriam fui 
& gloriam . Quae vocatur Vitioria . 
Poflea bellum folum remanfit contra 
Pifanos. Sed Rex Franciae Ludovi- 
cus frater Caroli confiliavit Caro- 
lum , ut haberet iter fecurum, quia 
volebat facere pafl^agium in Barba- 
riam , ut poflet habere viclualia , & 
necefl"aria de Sardinia , quam tene- 
bant tunc Pagani . Carolus inflatus 
tot vicloriis, decrevit invadere Im- 
perium Conftantinopoiitanum , fed 
infelicirer fibi cefifir , ficut dicetur 
plene Cant. VIII. Paradifi. De mor- 
te vero Conradini dicetur plene 
Cant. XX. Purgatorii. Modo ad li- 
teram . Dicit Auflor, quod fi con- 
gregarentur adhuc totae iftae acies , 
leu gens earum, quae fuit caefa ; 
- - - - - e la da Tagliacoxjp , 
Ove fen-:^ arme vinfe il vecchio x,4- 
lardo . 
Q_ui bene oftendit prudentiam fimi- 
lem : vinje fcn-^ arme . Et non intel- 

li- 



457 



B-ENyENUTl- 



ligas , quod Alardus inermis pugna- 
verit, ficut multi exponunt . Immo 
arm.atus intravit aciem , ficut & re- 
liqui. Sed Au£lor vult dicere , quod 
vi£loria parta extorta fuit de mani- 
bus hoftium , non tam viribus armo- 
rum Caroli , quam confiiiis Domini 
Alardi de Vallati , fenis prudentifli- 
mi, ita quod laus illius vicloriae 
fuit fingulariter Domini Alardi. 
^d Verf. 55. ^ 
Or dt a Ffa Dalcin annqtie , c,'jc 
j' anvi . 
Helc Au£tor nominat alium fpiritum 
modernum ejufdem fpecici • & artifi- 
ciofe fingit, quod Mahomettus, ma- 
ximus princeps Schifmatis audiens 
quod erat Auttor vivus , & ad mun- 
dum reverfurus, imponit fibi , quod 
praedicat uni amico fuo , lic^t igno- 
to , quod provideit fibi de proximo 
viventi. Ad cognitionem autem iftius 
Mahometti novi eft fciendum , quod 
icdente Bonifacio VIII. in Sede Pe- 
tri , circa tcmpora, in quibus Au£ior 
incepit iftuu facruni ..Poema , ortum 
cft in Lombardia pravum fchifma , 
futurum perniciofum, nifi fuiffet oc- 
curfum. rCuius caufa. fuit Frater Dnl- 
tinus Novjrien/is . Hic fiquidem Dul- 
cinus, ut ab origine repetam vitam 
fuam , fuit ce Comitatu Novariae , 
de vico qui dicitur Priitum , quod 
fubeft Caftro Rornagnano juxta flu- 
men Sicidae. Infantulus venit Ver- 
cellas , ubi nutritus eft in Ecclefia 
Sanclae Agnetis juxta Portani Sari- 
ni fluvii , in quem intrat Sicida , fub 
Presbytero qui vocatus eftAuguftus, 
qui eum mifit ad fcholss fub Magi- 

ftro Ston Profeflbre Gramma- 

ticae . Erat cnim acutiflimi ingenii 
ifte Dulcinus , ita quod in brcvi fa- 
£1:us eft optimus Scholaris. Sed non 
diu occuitavit pravitatem , quae la- 
tebat fub egregia indole . Quum ef- 
To.'w. 777.- 



458 



D 



IMOLENSIS 

fct parvae ftaturae , facie laetus , £c 
omnibus gratus. Nam furripit furto 
Sacerdoti praelato esrtam pecuniae 
fumm-ara , quia nimis fidebat ei . 
Ideo , lit faepe accidit , Sacerdos im- 
putabat hoc furtum cuid.Tm fc.miliari 
fuo , cui nomen erat Patras . Qui 
molefte fcrens injuftam infiimijm, 
clandeftine Dulcinum captum com- 
pulic terrore privatae torturae ad 
confeflionem furti , & iiatus jufte 
volebat ducerc Dulcinum ad pubbli- 
cum fuppliciura. Sed Sacerdos Au- 
guftus prohibuit , ne. fieret irregula- 
ris. Dulcinus 'autem territus receflit 
infcio Sacerdote, & contulit fe ad 
extrema Italiae ad Civitatem Tri- 
denti. Ibi in montibus illis inter 
gentes rudes & credulas coepit fun- 
dare novam Seflam in habitu Frati- 
celli fine Ordine , praedicans fe ve- 
rum Dei Apoftolum, & quod omnia 
debebant communicari in caritate. 
Et quod licebat oranibus uti mulie- 
ribus indifferenter , ita quod . nullus 
concubitus erat damnatus, nifi in 
matre & filia. Dicebat etiam & alia 
multum his finiilia. Eoifeopus Tri- 
dentinus fentiens errorem hunc pul- 
lulare in fua Dioecefi , expulit eum 
de montibus, in quibus inveniuntur 

aliquae hujus Fratris Dul- 

cini . Qui inde recedens tranfivit per 
niontes multarum Civitatum Lom- 
bardiae, crefcente omni die muhitu- 
dine msgna, quia feir.per ibat pcr 
loca tuta , in quibus non pciTet faci- 
liter capi. Unde fecit aliquam rno- 
ram in montibus Brixiae , Sergomi, 
Comi , ac Mediolan: . Et tamdem 
ex omnibus expulfus, reverfus ad par- 
tes natalis, fedem fuam pofuit in 
monte alto inter Novariam & Ver- 
cellas. Ubi habuit ultra tria millia 
hominum rcbuftae juventutis . Inter 
quos erant aliqui nobiles , & divi- 
G g tes. 



^'^o . COMMENT. IN 

les. Nec mirum tamen ; quia volu- 
piates feftabanrur, quarum erat ibi- 
dem oflfi:ina plena , & quia Frater 
Dulinus erat intelligens, & eloquen- 
tiflimus, eo quod fuaviffima facun- 
tiia lud ita ligabat auditores, quod 
nullus accedens ad eum femel, pote- 
rat umquam recedere , Dulcinus igi- 
tur ftntiens bellum parari contra fe, 
munivit monrem, qui ufque in ho- 
diernum diem denominatur ab eo 
Mons Gazari ; & Villam vocatam 
Triverium ad radices montis juxta 
liumen Seferum , trafportaverunt in 
Montem, & alias Villas circumftan- 
tes , <Sc omnia viflualia , & neceffa- 
ria , quae tumultuarie poterant repe- 
rire. Tunc Populi Novariae & Ver- 
cellarum cinxerunt montem obfidio- 
ne cum machinis & aliis inftrumen- 
tis bellicis aptis ad oppugnationem 
arcium . Et niulti Crucefignati ve- 
nerunt non folum de Terris Lom- 
bardiae , quae olim vocabatur Gallia 
Cifalpina, ied etiam de Gallia Tran- 
falpina, ficut de Vienna, Sabaudia , 
Provincia, & Francia. Feminae por- 
rexerunt manum huic bello. Nam 
viduae feminae miferunt D. balifta- 
rios. Et ut breviter dicam , oppugna- 
tio fuit dura & diuturna . Nam in- 
clufi fe pertinaciter defendebant. Sed 
tamJem fame, quae expugnat omnes 
terrores , urgente, non potuerunt ul- 
terius pati arftiffimam obfidionem . 
Nam habebant magnam copiam pe- 
cuniarum, fed inopiam viftualium. 
Comederunt enim ufque ad pellicias. 
Tunc qnidam confulentes faluti luae 
rcdierunt ad veritatem , & dederunt 
fe Sed obfidio praedifta duravit per 
annum & dicm . Et fchifma duravit 
per biennium . Tamdem Dukinus 
captus cum uxore fua Margarita, 
quae erat Tridentina , & quibufdam 
aliis , & duftas Vercellas, & carce- 



DANTIS COMOED. ^60 

A ri mancipatus, multum & d u per- 
fuafus a magnis Magifti-is, num^uam 
potuit converti , ut vellet revocare 
errorem fuum . Propter quod vo- 
lente juftitia cum tenaculis ignitis 
trunrantibus carnes, & Ipoliantibus 
ufque ad offa , fuit crudeliter lacera- 
tus , & duftus vicatim per Civita- 
tem . Et quod notatum fuit a vi- 
dentibus, & t^ mirabile dic\u , in- 
ter tot & tam varia tormenta , di- 
citur numquam mutaviffe faciem , 
nifi femel in amputatione nafi , quia 
ftrinxit parum fpatulas • & in am- 
putatione virilis membri juxta Por- 
tam Civitatis , quae dicitur Pifla, 
ubi traxit maximum fufpirium cura 
contra£lione narium . Poterat Mar- 

Q tyr dici, li poena faceret Martyrem, 
& non voluntas. Quum autem lace- 
rabatur tormentis, continuo horta- 
batur fuam Margaritam , licet abfen- 
tem , ut effet conftans . Illa vero 
imbuta doftrina ipfius Dulcini num- 
quam dcferuit mandata illius. Ideo 
pertinacius eo fuit firnla in hoc er- 
rore , confiderata fexus infirmitate. 

D Nam quum multi Nobiles quaere- 
rent eam in uxorem , tum propter 
pulcritudinem illius immenfam, tura 
propter ejus pecuniam magnam , num- 
quam potuit fit-fli . Unde pari poena 
cum Dulcino fuo dulciffimo, ferro, 
& igne lacerata, illum audafler fe- 
quuta eft ad Inferos. Hujus Dulcini 
fuit Medicus Magifter Raynaldus de 
Bergomo, cujus Nepos multa mihi 
narravit de homine ifto. Nunc ad 
literam . Dicit Mahomettus Danti: 
Tu, che forfe vedrai il fol di breve , 
ideft, qui cito red'bis ad mundurn 
viventium , ubi lucet Sol , qui nobis 
latet, nec fplendet . Et dicit forte, 
dubitative, vel quia non credebat 
iftum rediturum aliquo modo ad 
i mundum ; vel fi credebat , nefcic- 

bat, 



45i SENFENUT 

bat , (i clto , an tarde j Or dt a Fra 
Dolcln dunque . Nomen conveniens 
fibi , quia venena propinans , che 
s' afmi 'j ideft muniat , 6i fulciat . 

Sf di vivanda - - ----- 

Ita viclualibuE, quia , ut patet ex 
narratis, fuit expugnatus famej 

----- che Jiretta di neve , 
JHoc dicit, quia adveniente hyeuie, 
dcficicntibus omnino viftualibus , in 
monte frigido, non potuerunt ulte- 
rius tolerare moleniam famis , alio- 
rum.que incommodorum . 

iVow rechi la vittoria al Noarefe.' 
Ideft , non reddat eum vi£lum , vel 
eaptum Novarienfibus Civibus fuis. 
Et aflignat rationem : 

Ci-' altritr.ent) acquijiar non fitria leve . 
Quafi dicat , quod fi non fecerit de 
armando fe & providendo fibi j 
ram efTet facile acquirere unde ale- 
ret &. fuflentaret fe & pentem 

o 

fuam . Et dicit: 

J' egli nen vucl qui tojlo feguitarmi . 

Quafi dicat , fi non vult cito mori , 

&. venire ad eam poenam , qua heic 

crucior tamquam bene meritus . 

^i^d Verf 64,. 

Un altro , che forato avea la gola , 
Ifta eft tcrtia pars generalis hujus 
Capituli, in qua Auftor introducit 
unum fpiritum modernum, qui fe- 
minavit fchilmata intcr Dominos . 
Qui ncminavit etiam alium Schiima- 
ticum , qui idem fecit. Ad cognitio- 
nem autem primi cft fciendum , quod 
Petrus de Medicina , auem AuiSor 
sntroducit heic ad loquendiim, fuit 
peflimus fcminator fcandali in tan- 
tum , quod fe aliquandiu mrgnifica- 
vit , & ditavit dolofe iila arte infa- 
mi. Et ecce modum gratia exempli . 
Si fenfifTet Petrus de Medicina , quod 
Dominus Malatefla de Arimino tra- 
ftabat contrahere affinitatem vel fo- 
cietatem cum Domino Guidone de 
Ravenna, iviffet Petrus cafu ad quem- 



B 



r 



D 



IMOLENSIS 46Z 

dam familiareni Domini Malatcdae, 
& petivifTet affeftuole : Qi<omodo con- 
valet Dominns metis P Et poft longani 
confabulationcm dixiffet ei in fine . 
Dicas ipft Domino vtieo Doniino Mala- 
tejlae , quod mittat mihi /idur,: nnn- 
tium , cur,} quo loqui pojfim , Jicut fe~ 
ciim , aliqua non Jpargendo in vulgo . 
Advenienti ta!i nuntio petito dice- 
bat Petrus : Vide , cariffime ; Male 
lihenter dicam , quia de honore meo ef- 
fet fortr tacere . Sed Jlncera ajfetlin , 
quam habeo ad Dominum meum Mala- 
tejlam , non permittit me amplius dijfi- 
mulare . Res Jic fe hahet . Cavsat ftbi 
Domiiius M.-rlaiefla til^ illo ds Raven- 
na , alioquin inveniet fe dcceptum . Et 
flatim remittebst di£tum nuntium 
fic informatum . Et dcinde illud iden» 
falli fingebat apud Dominum Guido- 
nem de Ravenna, perfuadens, ut ca- 
vcret fibi ab illo de Arimino . Tunc 
crgo Dominus Malate(ia concepfa 
fufpicione ex verbis Petri , incipie- 
bat remiflius agere cum Doinino Gui- 
done , & paulatim incipiebat revo- 
care quod coeperat . De quo per- 
pendens Dominus Guido, dicebat : 
Bene dicebat mihi verum Petrus de Mc- 
dicina. Et e contrario dicebat Do- 
minus Malatefla . Et fic uterque de- 
ceptus mittcbat ipfi Petro equos, 
jocalia , & munera magna . Et uter- 
que habebat iplum in amicum, qui 
crat famiiiaris inimicus : quo nulla 
peflis pcjor eft ad nocendum , ut ait 
Bcetius. 

t^d Ferf. 70. 

E diffe .' Tu , cui colpa non condanna , 
Ideft , o Dantes 5 qui non es damna- 
tus ad poenam propter culpam , licut 
ego & alii infelices : 

E cui gia vidi sic in Terra La- 
tina , 
Idefl , in Medicina patria mca , quae 
eft inter Bononiam & Imolam . Et 
dicit: 

G g i Se 



4^3 _ COMMENT. IN 

Se troppa foimglianx^a non m tnganiia . 
Hoc dicit , quia nimia fimilitudo 
faepe decipit hominem. Quafi di- 
cat: Si non fallor, videtur mihi , te 
vidifTe in vita mea in patria mea . 
Et verum dicit, & non fallitur . 
Unde debes ulterius fcire , quod Me- 
dicina eft Villa groffa, & pinguis 
inter Bononiam , & Imolam . Et eft 
territorium per fe, & habebat olim 
Arcem fortem . Et ibi regnaverunt 
olim quidam Nobiles , & potentes, 
qui vocari funt Capitanei de Medici- 
na . quorum hodie nullus extat. Et 
de hac Domo fuit ifte Petrus. Et ad 
Domum iftorum pervenit faepe Dan- 
tts . Et interrogatus, quid fibi vide- 
retur de Curia illa , refpondit , fe 
non vidifte pulcriorem in Roman- 
diola , fi ibi eflet modicum ordinis . 
Ideo Petrus nunc reducit fe ad me- 
moriam, fic fibi dicens : 

Riimmbyati di Pier da Medicina . 
Utitur vocabulo regionis, & dicit: 

Se mai torni a vedey lo dolce piano , 
fcilicet, Lombardiae & Romandio- 
lae, quae eft terra plana & fuavis, 
ac dulcis. Et tangit confinia, dicens: 

Che"da Vercelli a Marcai-b dicbina , 
Hoc pro tanto dicit, quod Civitas 
Vercellarum eft in extremo I.omhar- 
diae , & Marchabo qnafi in fine fiu- 
minis Padi. Unde fcias . quod Mar- 
chah5 fuit unum caftellum , quod 
aedificaverunt Veneti in agro Ra- 
vennate juxta fauces Padi , ut ha- 
berent illum paftum in poteftate fua, 
ut per m.inus eorum tranfirent om- 
nia, quae devehuntur per mare in 
Padum . Iftud autem Caftellum Do- 
minus Robertus de Polenta cepit, 
& evcrtit a fundamento poft confli- 
Bum , quem receoerant Veneri apud 
Ferraricm in MCCCVII!. Vuit ergo 
dicere Petrus Auftori : Si contingat 
umqnam, te videre terram aVcrccllis 



DANTIS COMOED. 454 

A ufque Ravennam . Et hoc dicit Pe- 
trus fignanter, quia ipie erat folitus 
texere retia fua inter Dominos Lom- 
bardiae & Romandiolae . 

E fa faper a i due miglior di Fano ; 
Heic Petrus praedicit Au8:ori enor- 
me facinus , quod committendum 
erat per unum Dominum Romandio- 
lae contra Dominos nobiles fuos vi-. 

B cinos. Hoc autem fingit Auftor, ut 
oftendat, quod ifte erat folicitus no- 
fcere fecreta Dominorum , & reve- 



C 



lare. 



Ideo heic dete^it unum nia- 



lum futurum . Ad cujus intelligen- 
tiam debes praefcire, quod Malate- 
ftinus Tyrannus in Civitate Arimi- 
ni , qucm Au£lor vocat Maftinum 
novum in Cant. praecedenti , ordi- 
navit fallaciter unum parlamentum 
in Vico, qui dicitur Catholica. Ad 
quod invitavit duos praecipuos Ci- 
ves de Civitate Fani . Qui quum 
venirent per mare in navi, & per- 
veniffent ad plagiam juxta montem , 
qui vocatur Focaria , fucrunt praeci- 
pitati in mare, Sc fuffocati ab iis, 
qui erant in navi , ficut praeordina- 
tum erat per di£lum Malateftinum . 
Dicit ergo Petrus Auctori : E fa fa- 
per a i due miglior di Fafio , ideft, 
duobus nobilibus de Civitate, quae 
dicitur Fanum , in litore Maris A- 
driatici, diftans ab Arimino per 
XXX. milliaria: fcilicet 

.// Meffer Guido , i^ anco ad .An- 
gioletlo , 
Guido erat nobilis Miles illo tem- 
pore in di61;a Civitate, qui vocatus 
eft Dominus Guido dei Cafaro. An- 
giolellus fuit aiius Nobilis , qui vo- 
catus eft Agnolellus de Carignano : 
& hi ambo erant Principcs diclae 
Civitatis. 

C/je , fe r antiveder qm mn e vano , 
Gittati faran fuor di lar vafello . 

Ideft, 



46: 



BENyElSIUTl 



Ideft, de corpore, vel de navi . U- 
trumque enim verum eft , quia fue- 
runt projecli de navi in aquam, 8c 
privati fimul vita. Idto dicit: 

E maceratl p>'ejfo a la Catolica, 
Catholica enim efl: Tcrra fatis de- 
ferta hodie juxta mare inter Arimi- 
num & Penfaurum . Et fpecificat 
Auflorem hujus mali, dicens : 

Per tradimento cC un Tiranno fclle . 
Scilicet, Malateftini ferccis . Ver^ 
audax homo fuit, qui Tyrannum 
tam aftutum , tam potentem , & fibi 
vicinum , noa erubuit tam aperte 
infamare adhuc viventem . Et dicit: 
Che , /e /' aKtivci/cr qui non e vano : 
quafi dicat, fi damnati in Inferno 
pofTunt praevidsre futura. 
^d Te»/. Sp. 
Poi fara si , co al vcnto eii Focara 
Non fara lor mfftier v:to , ue preco . 
Ad intelligentiam hujus debes fcire , 
quod Focaria eft una aita montanea 
prcpe Catholicam fupra mare, ubi 
iolent efTe magnae tcmpeftates , & 
fieri mala naufr^eia. Unde navigan- 
tes folent facere magna vota, & pre- 
ces . Unde converium eft in prover- 
bium illud: Deus cu/io.iiat te a vento 
Focarienft . Vult ergo dicere Petrus 
in effe£lu , quod ncn cafu fortuito, 
vel divino Judicio, fubmergerentur 
in undis vi ventorum , fed fraude 
hominum fuffocabuntur ibi . Et ideo 
AuQor nunc exquirit a pracdifto Pe- 
tro de illo magno Schifmatico anti- 
quo, de quo incidenter fecerat men- 
tionem , dum vellet nomincire Ari- 
minum. Et primo Auftor adjurat 
Petrum , ut fibi dicat, quis eft ille, 
qui numqu^m voluiffet vidiffe Ari- 
minum . Unde adneclens partem fe- 
quentem prsecedenti , dicit : 

Et io a lui ----- — - 
fcilicet , dixi Petro : 



B 



IMOLENSIS 466 ^ 

______ Dimofirami e dichiara , 

Chi h coliii da la vsduta amara . 
Ideft, qui amare vidit Ariminum , 
& malo fuo. 

Se vuoi i cf> io porti sh di te ne- 
vetla , 
Scilicet, ad Mundum. Hoc enim pe- 
tierat Petrus fupra, quando dixit : 
Rimembrati di Pier da Medicina. Et 
nota quanta arte utitur Auftor heic , 
qui fingit, quod Petrus de Medicina 
ita infamet, & accufet unum Ty- 
rannum de Arimino, quia noverat 
eum, & cjus mala. Et deinde con- 
firmat & accufat unum antiquum , 
qui feminavit difcordiam pernicio- 
fam Arimini , ubi ipfe- aliquando 
idem fecerat ibi inter Dominos de 
Arimino & alios de Romanuiola . 
^i reif. 103. 
Et un , ch^ avea l' nna , e l altra 
man mn-^^a ; 
Ifta eft fecunda pars generalis, in 
qua Au£lor dcfcribit duos Spiritus 
modernos, quorura alter feminavit 
'■ magnum fchifma in patria , aher 
inter parentes . Defcribit ergo pri- 
ID mum a fua fpsciali poena. Ad cujus 
cogniticncm eft fciendum, quod ifte 
fuit quidarn Kobilis iviiles de Lam- 
bertis de Florentia, nomire Mufca , 
qui pcrfuafit palam in Confilio Nc- 
bilium Gibellinorum de Florentia, 
ubi erant Uberti, Lamberti , Ami- 
dei . & multi alii , quod quidam e- 
gregius juvenis , vocatus Bondelrnon- 
te de Bnndelmontibus trucidaretur , 
quia dimifsa temere una de Ami- 
deis, quae erat fibi promiffa , duxe- 
rat aliam de Donatis in uxorem. 
Et quum qaidam feniores in Confi- 
lio illud diffuadentes , dicerent, quod 
finis erat profpiciendus , Mufca di- 
xit illud vulgare provcrbium .• Res 
facia finem capit . Deinde ipfe cum 
quibufdam aliis de parte fua iverunt 

& tru- 



\ 



/~ 



/ Ct^-^t^^,, 



467 COMMWT. IN D 

^\. truciJarunt ditlum Mlitem Bon- A 
dclmontcm. Ex quo pof^ea nata eft 
tanta lis, quod Magnates dc partc 
GibrMina funt expulfi. Hacc Hifto- 
ria Tangitur plenius Cant. XIV. Pa- 
radifi • ideo brcviter cam praetermifi. 
Ad iiteram cr!2o dicit Auclor : Et 
t<n , cV cniea l' un.t , e l\hra man mor^- 
ra: Et heic nota quod Auclor dat 
ifti debitam poenam , quia ex con- 
filio ejus -deventum eft ad fangui- 
nem , ad mortem , ad vulncra* & 
quia Mufca non folum lingua , fed 
cum manibus procuravit dicTiam di- 
lcordiam. Ideo bene ab Auftore po- 
nitur fme manlbus . 

^d l'crf. 117. 
Sotto lo sbergo del feiitir/i pura . 
Heic Au£ior praemifTa laudabili ex- C 
cufatione defcribit iplam poenam no- 
bilem . Ad cujus intelligentiam cla- 
ram oportet praefcire , quod ifte 
Schifmaticus ultimus commifit peffi- 
mum particub.re fchilma. Fuit igi- 
tur quidam Nobilis Miles de An- 
g!ia, vcl ut aliqui dicunt, de Gua- 
fconia, nomine Bcltrandus del Bor- 
nio , ditus & deputatus ad curam D, 
& cuUodiam Johannis_fiIii Henriti 
Rcgis Argliae, qui Johannes cogno- 
minatus eft Juvenis. Hic Juvenis, 
quum puer educaretur in aula Regis 
Franciae, accidit, quod quidam No- 
bilis petivit quandam gratlam Regi 
Franciae, cui Rex omnino denega- 
vit. Ex quo ifle erubefcens recede- 
bat confufus . De quo Rex perpcn- 
dens , convertens fe ad circumftantes 
dixit : Ejl r.e aliquid tam grave i^ 
inoUflura , quantum efl petere , i^ ne- 
gare ? Tunc Juvenis reverenter re- 
fpondit: Certe ^ inclyte Ptinceps . Nega- 
re ejl moleflius egregio anir/10 . Rex 
admiratus grave reiponfum, quod 
prodierat ex ore Juvenis, commen- 
davit nnagnifice puerum , afferens 



iNTIS COMOED. 468 

ipfum futurum ver^ magnanimum. 
Quod cuncli audientes confirmave- 
runt. Revocato itaque illo, qui pe- 
tierat gratiam , fecit fibi libere, quod 
petebat, contemplatione pueri . Bel- 
trandus tunc captus amore pueri , 
dccrcvit vivere & mori cum puero, 
& numquam dimittere ipfum ufquc 
ad mortem . Juvcnis crgo pubcicens 
faflus efl liberaliflimus & munifi- 
centiffimus omnium, & omnia eifu- 
fione erogabat, nemini aliquid dcnc- 
gando ; propter quod Henricus pater 
affignavit fibi certam partem Regni , 
fecundum quam cito pauperavit fua 
liberalitate immenfa . Deinde pater 
trsnRuIit eum ad aliam partem Re- 
gni . Sed nuUi reditus fufficiebant 
largitati illius, immo continu6 ac- 
cipieb.1t mutuo ab aliis , & femper 
erat debitor multis. Quum autem fa- 
tigaffi^t fere Regnum liberalitate 
fua , Bcltrando femper laudante & 
confirmante , fafius eft odiofus Patri , 
qui vcnit contra eum cum exercitu. 
Et quum obfcdiffiet cum in quadam 
Terra , quae vocatur Altaforte , Rex 
Juvenis dic quadam egrefTus, valen- 
ter pugnans , percuflus elt lethaliter 
cum balifta. Et relatus intra fotti- 
iitiam cum fuis , dixerunt ei , quod 
difpnneret de fa£lis fuis. Diccbat 
Juvenis : Qiiid habeo difpouere , quuni 
ni/jil haleam? Tunc quidam Faftor 
urius maonae Societatis dc Florcn- 
tia , fcilicet Bardorum , qui praefti- 
terat fibi magnam fummam , fortc 
centum millium Aureorum, lacryma- 
bat dicens : Et ego ^ bone Domine, 
quid faciam? Tunc Juvenis fuipirans 
dixit: Tu folus cogis me facere ttjla- 
mentum . Et continu6 vocato Nota- 
rio condidit teflamentum. Et inter 
alia fccit mirabile legatum, diccns: 
ReliuqtiO animai» meastt Diabolo , ni 
Patcr hieus integre falverit emnia de- 

aita 



469 BENFENUT 

hita tnea . Rege Juvene mortuo , Ca- 
ftrum redditum eft Regi Henrico Pa- 
tri , & Beltrandus captus. Cui Rex 
fertur dixifle : Rdtrande , attdio te fae- 
pe inaniter jaflaffe , qiwd numquam fue- 
ris operatX(s medietatem tuac prudentiae. 
Uun: opus efl , ut exerceas totnm fcire 
tuum. Cui Beltrandus fagaciffime re- 
fpondit : Inclyte Doinine , mortuo Rege 
Juvene , mortua efl ornnis Prudentia mea , 
Ingenium , & cautela , Tunc Rex pie- 
tate motus libere pepercit fibi . Dein- 
de quum Rex. familiariter increparet 
Beltrandum , cur numquam reprehen- 
derat & revocaverat Juvenem a va- 
nis operibus fuis, refpondit Beltran- 
dus prudenter: Niimc/uam -vidi ipfum 
errare in re mlnima , Tunc renovatus 
eft ploratus Patris fuper mortem no- 
bilifTimi filii fui . 

^d Verf. 1:55. 

Che dtedi al Re Giovanni i mai 
conforti . 
Heic nota, quod Juvenis fuit quafi 
alter Titus Vefpafiani filius , qui 
tefte Svetonio, diftus eft amor & 
delidae generis humani . Et fuit libe- 
ralifflmus, ut ille , & placidiflimus , 
pulcherrima fchemata femper faciens. 
Et parum vixit, ficut & Titus , & 
mortuus eft in bellis . Cui fucceflit 
Ricardus ftrenuiflimus bellorum , qui 
fecit raagnalia in capiendo Civita- 
tcm Acon . Et dicit : 

E perche tu di me novella porti , 
Ideft, hoc dico , ut poflis portare 
nova ad mundum , ad qucm audio 
tc rediturum . Et fpccificat formam 
fuae culpac, dicens: 

lo feci il Padre, e 'l figHo in fe 
ribelli . 
Ideft, fecit Regcm Juvenem, & Hen- 
ricum vcterem cjus Patrem hoftes 
infcftos inter fe . 

,Ad Cant. XXIX. Verf. 27. 

E.t udil nominar Geri del Bcllo. 



B 



D 



IMOLENSrS 470 

Ad cognitionem • iftius nominati eft 
fciendum , quod ifte Gerius Vir nn- 
bilis fuit Frater Domini Cioni del 
B;-llo de Aldigheriis; qui homo mo- 
leftus & Schilmaticus fuit interfe- 
£lus ab uno de Sacchettis nobilibus 
de Florentia, de quibus fit mentio 
Cant. XVI. Paradifi . Q_ai feminave- 
rat difcordiam inter quofdam . Cujus 
mors non fuit vindicata per fpatiura 
XXX. annorum. Finaliter filii Domi- 
ni Cioni , & nepotes praefati Gerii , fe- 
cerunt vindiftara , interficiendo unum 
de Sacchettis in oftio fuo. Et re- 
fpondit Vergilius quafi tacite. Quia 
cnim Dantes dicere pofTet, quomodo 
ego non vidi ipfum.^ dicit Vergilius: 

Tu eri allor si del tutto impedito , 
Ideft , penitus occupatus cum oculis 
defixis 

Sovra colui , che gia tenne ^Altaforte . 
Scilicet , Beltrandum del Bornio , qui 
unum Oppidum in Anglia olim te- 
nuit. Et nominat iftam Terram nunc 
incidenter, quia non nominaverat 
cam fupra , ubi agebatur de princi- 
pali materia ; 

Che non guardafli in /.i , fi fu par- 
tito . 
Et bene dicit, quia de rei veritate 
Auftor debuit effe falrem abftraflus 
in ficlionc profunda, quam fuperius 
fecit in defcriptione illius poenae 
mirabilis . Ideo menti fuae occupa- 
tae circa illam fpeculationem non 
occurrit Gerius del Bello , qui vi- 
debatur nominandus inter iftos Schi- 
fmaticos vulneratos & laceratos ; 
qui in vita fuit truncatus ferro ob 
iftam culpam. Et poft mortem cae- 
ditur a Diabolo , ficut & alii . 
^d Verf. 3(5. 

E cib rn ha e' fatto a fe pih pio , 

Quafi dicat : In hoc magis doleo 

& compatior, quia Dulcrum & pium 

I vidctur facere vindiflam de parenti- 

bus 



471 . COMMENT. IN 

bus in iilo mundo . Et heic vo!o 
te notare , quod quum omnes homi- 
nes naturaliter tendant ad vindiftam , 
Florentini ad hoc raaxime funt ar- 
dentiffimi & publice & private . 
Quod bene oftenderunt iis tcmpori- 
bus Ecdefiae Romanae, cui fccerunt 
rebellare magnam partem Italiac , 
cum magna defolatione omnium Ter- 
rarum & excidio multorum. Unde 
credo , quod fignantcr fecerit hcic 
Auflor iRam fi£tionem fingulariter 
ifta de caufa, in qua oftendit, iflum 
Ipiritum Florentinum adeo indignari 
de vindicla non fafta de eo , & fe 
abfsntare illi. Bene audivi, optimcs 
Florentinos maxime damnantes ge- 
nus Florentinorum animo & appe- 
titu vindictae. Ideo Auftor bene 
introducit Vergilium fapientem vi- 
rum , qui fibi hoc difTuadebat . 
..4d Verf. ^6. 

Qual dolor faya ; fe de glt fpedalt 
Di Valdichiana ------ 

Ad hcc eft fcicndum , quod Chiana 
cft quaedam Vallis paluftris, mor- 
tua, (Sc marcida in Tufcia , inter 
Clufium , Aretiurn , & Cortonam , 
in territorio Civitatis Scnarum .' Quae 
reddit :;erem peftilentem in aeftate, 
quando cft intenfus calor. De qua 
etiam fit mentio in Cant. Paradifi. 
Juxta autem Vallem iftarn erat illo 
tcmpore Hofpitale de Aitopaffu , ubi 
folebant effe multi pauperes infir- 
mantes , & pcr confequens magnus 
dolor ; 

- - - - tra V Luglio , e 7 Settembre . 
Ideft de menfe Ausufti . Sicut cnim 
locus eft caufa infirmitatis, ita & 
tempus maxime Auguftus eft infir- 
mus menfis, etiam in locis fanis. 
Et dicit: 

£ di Sardinia , e di Maremma i mali , 
Ideft, qualia mala exeunt de Mari- 
tima. In Maritima cnim Romana 



DANTIS CQMOED: 472 

Ai folent multi infirmari diclo tempo- 
re. Similiter multi infirmantur in 
Sardinia. Et heic nota, quod in prae- 
di£lis locis caufa infirmitatis eft cor- 
ruptio aeris & aquae propter ven- 
tos meridionales , & exceffivum ca- 
lorem . Unde Infula Sardiniae habet 
aerem peftilentem , maxime circa ex- 
trema litora fua. Non fic in medi- 
terraneis montibus & locis . Et ta- 
men Sardi magis habitant litora ad 
defenfioHem Infulae, quae eft ex op- 
pofito Barbariae . Unde Medici & 
Mercatores de Italia in Sardiniam 
accedentes , cito infirmantur & mo- 
riuntur . 

^d Verf 58. e?- (eqq. 
Non credo , cV a veder maggior tri/li^^Ja 
Fofje in Egina ii Popol tutto infevmo. 
Haec eft breviter fiflio , quae pro 
magna parte continet hiftoriam vc- 
ram . Et primo quidem peftis ifia 
fuit olim magna, quae fpoliavit quafi 
totam Civitatem habitatonbus pri- 
mis . Sicut fimile vidimus dicbus 
noftris in multis Terris . Et de ali- 
quibus audivimus . Sicut in MCCC- 

D XLVIII. quae orta eft in partibus 
Orientis , ita fatigavit humanum ge- 
nus , quod multae Terrae deftructae 
funt etiam in Occidente noftro . Et 
praecipue Sicilia fuit vexata ifta E- 
pidemia, & Sardinia multo plus. 
Quia cx deccm, novem pcriiffe di- 
cuntur. Pcftca in MCCCLXII. fuit 
alia peftis magna • cSc piidie alia ter- 
tia . Haec autem peftis inguinum 
provenit ex multa corruptione aeris. 
Ideo bene fingitur, quod fuit cau- 
fata ex ira Junonis , quia Juno dici- 
tur Dea aiiris a Poetis. 
^d Verf 8r. 
Del pi^^^-T^icor , che ncn ha pih foccorfa . 
Sciendum , quod metalla funt diffe- 
rentiata inter fe folum per acciden- 
talem formam , & non per fubftan- 

tia- 



475 COMMFNT. iN 

tialem , quoniam omnia metalla ge- 
nerantur ex argento vivo, & ful- 
phure. Natura autem in fuo prlnci- 
pio intendit adducere perfcctionem 
metalli, quia agit propter finem , ut 
dicitur Secundo Phyficorum . Mani- 
feftum eft ergo, quod adducit aliud 
quam perfeflionem , hoc eft praeter 
intentionem , & fic per accidens . Igi- 
tur in generatione Auri concurrit 
fulphur rubeum m.undum , & argen- 

tum vivum purificatum in 

putrida terrae. Unde inter omnia 
metalla duo funt folummodo perfe- 
£la, fcilicet aurum, 5c argentum. Et 
ifta producuntur fecundiim intentio- 
nem Naturae . Cetera propter corru- 
ptionem Naturae & fuarum par- 
tium , infana & impcrfe61:a . Quam 
raalitiam fi Alchimifta intendit fa- 
nare, reducendo illam in fuas pri- 
jnas partes, fcilicet in fulphur , & 
in argentum vivum, cum calcinatio- 
ne vel diftillatione , non peccat. 
Et ifta purgatio refrigeratur fimul 
cum rertis aquis vel herbarum fuc- 
cis. Verumtsmen licet Ars ifta forte 
fit vera, tamen non videtur pofilbi- 
lis apud modernos . Unde videmus 
de fafto , quod omnes veniunt con- 
fumti. Et fi reperitur aliquis Anti- 
quorum, nullus tamcn modernorum, 
quem adhuc fcire potuerim , confe- 

^; quitur finem fuum . Et heic loquen- 
do de inferno morali , omnes Akhi- 
miftae five licite, five illicite ope- 

, rentur, habent poenam fuam , quia 

i femper fruftra laborant, ut acquirant 

' inopiam , & egeftatem . 

^Ad Verf. lop. 
lo fui d' ^fe^^^o . Et ^lhero da Siena . 
Heic Auclor oftendit, quomodo unus 
illorum rcfpondcrit, fpecificans fe 
per nomen, <Sc caufam fuae mortis, 
& aliam caufam fuae damnationis, 
Ad cujus cognitionem e1 brevi^cr 
To>n. III. 



( 



DJNTIS COMOED. 474 

A.] fcienda res jocofa. Fuit erso in no- 

bili Civitate Senarum circa terapora 

I Auctoris Magifter Griffoiinus de A- 

', retio, magnus Naturalis , & Alchi- 

; mifta . Q_ui aftutifllmus traxit ma- 

' gnam familiaritatem cum quodam 

' filio Epifcopi Senenfis , cui nomen 

I erat Albarus* a quo fagaciter emun- 

i gebat pecuniam , & munera multa . 

bI Q.uia ille cum lingua fua mira- 

bili proraittebat illi fimplici & fa- 

tuo facere mirabilia magna . Inter 

alia, dum Albarus ifte leviffimus 

miraretur, & laudaret Griffolinum , 

dicens : quale efi ingenium tuum ! 

dixit Griffolinus : Certe ego fcirem fa- 

cere impcffibilia per Naturam . Qiiid di~ 

ces , ft me viderei patenter volare more 

C: az^is per aerern? Albarus pinguis & 

j pecuniofus expenfis Crucifixi , coepit 

{ rogare, ut doceret eum Artem vo- 

landi artificialiter , qui tamen erat 

per naturam Icviflimus ad volandum 

cum fua mente inaniflima. Multa 

ergo dabat, & plura promittebat . 

Sed Griffolinus ludificabat eum , & 

dabat illi verba in folutum. Tam- 

Di dem Albarus videns fe delufum & 

dcceptum , conqueftus eft Epifcopo 

patri fuo . Qui accenfus indignatione 

magna, fecit formari unam inquifi- 

tionem contra cum , qualiter exer- 

cebat Magicam , quam tamen ille 

ignorabat. Et fub ifto colore fecit 

eum igne cremari . Nunc ad literam . 

Dicit Auftor; 

Rifpofe r un ------ ~ 

fcilicet, Griffolinus petitioni meac : 
lo fui d' xA.-exp^o . Et eft argumentura 
a loco. Quia Aretium communiter 
habet acuta ingenia. Et xAlbero da 
Siena, quae Civitas aliquando pro- 
ducit gentem vanam : 

- - - - - txi fe' metter al fuoco . 

Et hoc dicit , ad extenuandam fuam 
infamiam , quae fuit caufa, quia 
H h. com- 



475 BENFENUTI 

cnmbuftus fult in Mundo , alia qua A 
cft damnatus tamen in Inferno: Un- 
de dicit : 

Ma quel peYcli io mori , qut non m't 
mena. 
Scilicet, culpa Artis Magicae non 
me duxit ad iftam poenam. Sed cer- 
th caula vera , quare fecit me mori , 
fuit . quod 

Ver' e cb' io dijji a lui , parlando a g 
gioco , 
fcilicet, iUi Albaro, pro ludo, quia 
habebam folatium de ejus fatuitate: 

r mi faprei levar per /' aere a volo . 
Quafi djcat : Tantum fcio, quod fci- 
rem volare per aerem , fi vellem , & 
ftatim avis inefcata eft ad blandum 
fonum Aucupis. Unde dicit: 

£ quei che avea vagde^^a , e fenno 

Scilicet, Albarus , vere arbor magna 
fine fenfu ; qui habebat multum la- 
lciviae & nihil providentiae ; 

Volle , cV io gli mojlrajji /' arte , 
fcilicet, volandi , 

e mi fece 

xArdere a tal , che r avea per fjgUuolo . 
Ideft, Epifcopo Senenfi, qui habebat D 
ipfum Albarum pro Filio, lic^t for- 
te non cflTet, quia genirus ex mere- 
trice. Et fi erat , non audebat dice- 
re , quia faepe Sacerdotes confueve- 
runt Filios fuos dicere Nepotes . 

^d Vcrf. 121. 
Et io dtffi al Poeta . Or fu giamai 
Gente it vana , come la Sanefe ? 
Au£lor gratia praemiffae vanitatis fa- 
cit unam digreffionem , hoc eft unam 
inveftivam mordacem & irriforiam 
contra Senenfes , vaniffimos homi- 
num ; Unde dicit. Et io, ideft ego 
Poeta Dantes confiderans dementiam 
illius Albari Senenfis, & patris ejus, 
qui non erubuit tradere hominem 
flammis igneis pro una buffa de qua 
debcbat potius ridere, & diffimulare. 



TMOLENSIS 475 

fi volebat confulcre honori fuoj ubi 
fic praecipitanter agcndo , incurrit 
perpetuam infamiam, ne dicam poe- 
nam . Dijft al Poeta fcilicet Vergilio. 
Or fu giamai gente sl vana , come la 
Sanefe? Quafi dicat: Nulla gcns fuit 
tam vana in aliquo tempore, vel in 
aliquo loco . Et continuo fpecificat 
vanitatem Senenfium per comparatio- 
nem ad gentem Gallorum . Et rc- 
fpondens fibi ipfi dicit fic : 

Certo non la Francefca s> eC affa! . 
Quafi dicat: lic^t Gallici fint com- 
muniter vaniffimi omnium Natio- 
num , non tamen funt vani , ficut 
Senenfes . Ad cujus intelligentiam eft 
fciendum , quod Galli funt genus va- 
niffimum hominum ab antiquo. Si- 
cut patet faepe apud Julium Caefa- 
rem , alias Celfum. Et hodie patet 
de fa£lo. Videmus enim , quod omni 
die adinveniunt novos habitus , & 
novas formas veftium. Unde non cft 
mirum in eis, quod non habeant 
fuam fogiam . Portant enim catenam 
ad collum, circulum ad brachium , 
punclam ad calceum , pannos breves, 
ita quod oftendunt culum, & par- 
tem obfcoenam corporis occultan- 
dam , & caputium ante faciem ad 
tegendam partem corporis honeftam 
potius manifeftandam . Et ita dc mul- 
tis vanitatibus. Unde miror , & in- 
dignor animo , quando video Italicos, 
& praecipue Nobiles, qui conantur 
imitari veftipia eorum , & difcunt 
Linguam Gallicam , afferentes quod 
nulla eft pulcrior L'ngua Gallica: 
quod nefcio videre. Nam Lingua eft 
baftarda Linguae Latinae, ficut ex- 
perientia docet. Nam quum poffint 
bene proferre Cavaliero , dicunt Cbe- 
valier corrupto vocabulo. Similiter 
quum nefciant dicere Srsnore , dicunt 
Sir , & ita de ceteris. Hujus rei te- 
ftimonium habemus , quod adhuc 

quan- 



477 COliMENr. JN DANTIS COMOED. 

quando volunt dicere : loqusre vitlga- 
rher , dicunt locjuere ratione ; & eorum 
vulgaria appellant Romancta . Non 
ergo deberent lialici Nobilcs fubji 



478 



cere fuam nobilitatem ignobilioribus . 
Nota , quod aliqui dicunt , quod 
Au61;or merito comparat Senenfes 
Gallis, quia ab eis originem habue- 
runt. Scribit enim Johannes Angli- 
cus in fuo Policrato lib. VI. quod 
Senonenfes Galli Urbem condiderunt 
Senarum ex fenioribus & debiliori- 
bus fuis. Et dicit, quod hoc arguit 
ad hanc fimilitudinem, quia Senen- 
fes in lineamentis membrorum , & 
formofitate faciei, & gratia coloris , 
& moribus ipfis, videntur appropln- 
quare ad Gallos , licet vctufias teni- 
poris , plaga Orbis , fitus regionis , 
converfatio vicinorum , quibus fah- 
guine & moribus permixti funt , 
mutaverint cos ex magna parte. Ve- 
rumtamen quidquid dicatur de 'Se- 
nenfibus, non videtur verum, quia 
Civitas illa non eft tam antiqua , 
nec eft nominata apud Titum Li- 
vium, vel alium Hiftoricum anti- 
quum , quem noverim. Sed credo, 
quod AuSlor ifte fallatur fub aequi- 
voco, ficut in aliquibus aliis. Nam 
Guafcones bene condiderunt Seno- 
galliam in litore maris Adriatici, 
quae prius vocata eft Sena , ficut 
clare fcribit Titus Livius , quod 
Claudius Nero Conful Romanus ve- 
niens cum exercitu in fubfidium 
Livii Salinatoris collegae fui conrra 
Afdrubalem , pervenit Senam, dein- 
de vicit Aldrubalem prope fluviura 
Metaurum . Q_ui Metaurus diftat a 
Senogallia forte per XII. milliaria . 
Unde heic Au£lor introducit fecun- 
dum focium confirmantem difturp , 
fic dicens: 

Onde r altYo lebhrofo , che m intefe , 
fcilicet, Alchimifta leprofus, quia 



B 



C 



D 



habebat fcabiem incruftatam ad mo- 
dum leprae, qui intellexit me ita 
loquentem vera de vanitate Senen- 
fium. Ifte autem fpiritus Alchimifta 
fuit quidam Magifter Capochius FIo- 
rentinus , vir ingeniofus ad omnia , 
maxime ad trafmutandum metiilla . 
Q_ui adhuc, ut quidam dicunt, fuit 
combuftus in Civitate Senarum . Ideo 
Auclor dat bene ipfum in fociutn 
Magiftro Griftolino praediflo, quia 
fuit fibi par in Arte culpa & 
poena. 

Rifpofe al detio mtp . ----- 
Ad intelligendam iftam literam obfcu- 
ram, volo te fcire, quodAuClor non 
contentatur narrafle unam fingularem 
vanitatem unius Senenfis . Fingit 
alium ex tranfvcrfo narrare aliam 
magis memorabilem & dignam cen- 
fofia nota, quae breviter cft talis'. 
In Civitate Senarum facla eft pef 
tempora moderna quaedam. Sociefa»; 
vaniflima, quae voluit appellari No- 
bilis , & Curialis , & vulgo appel'- 
lata eft Spendaritia. Fuerunt enim\ 
ut audivi , duodecim juvenes omneS 
ditiflimi , qui convenerunt concordi- 
ter inter fe de faciendorem, dequi 
omniura linguae loquerentur cum ri- 
fu, ad quorum notitiam pervenirent. 
Pofuerunt ergo finguli decem , Si 
oBo millia Florenorum , unde in 
fumma pofuerunt ducenta fexdecin^ 
millia Florenorum in cumulum . Et 
ftatuerunt, quod quicumque expen- 
deret aliquid parte , ftatim tamquam 
indigniflimus expelleretur <ie tam li- 
berali fodalitio. Conduxerunt rrgo 
datis legibus inter fe pulcherrimum 
palatium , in quo quilibet habebat 
cameram commodiflimam cum ordi- 
natiflimis arnefiis & fupelle6lilibus; 
ubi conveniebant omnes fimul , bis 
in menfe epulantes fpkndide & fum- 
tuofe. Et ut tangam breviter gene- 

H h a rales 



M9 



BENFENUTI 



rales obfervantias, ad omne convi- 
viura apponebantur tria menfalia . 
Primum quorum colligebatur per do- 
micellos , difcumbentibus convivis 
nobilibus , & cum omnibus jocali- 
bus, vafis , cultellis aureis & argen- 
teis , projiciebantur per feneftram . 
Secundum menfale, in quo comede- 
bant epulas , fervabatur; fimiliter & 
tertium , quo tergebant manus . Fa- 
ciebant aurem cibaria varia infolita 
& incognita humanis ufibusj quo- 
modo, ik qualiter, nefcio; quamvis 
audiverim narrari multa de eis , quae 
vel fifta funt , vel aliorum difta 
fuerunt. Explorabant autem diligcn- 
ter, quando veniebat aliquis magnus 
Dominus , vel vir magnae nobilita- 
tis. Et euntes illi in occurfum , de- 
ducebant illum cum magna celebri- 
tate ad eorum palatium , cum ma- 
gna pompa, & honorabant eum , do- 
nantes munera magna & cara . Et 
heic fuum potiflime pofuerunt finem 
infaniffimae vanitati , quae duravit 
folum per decem menfes . Nam cito 
devenerunt ad inopiam , & fafti funt 
fabula vulgi , paritura femper rilum 
ad memoriam audientium . Unde fa- 
clae funt duae Cantiones placibiles 
de eis j quarum altera continet de- 
licias eorum, & dele£lationes eorum ; 
altera ver6 calamitatcs & miferias , 
quas habituri erant. Nam de rei ve- 
ritate aliqui eorum iverunt ad Ho- 
ipitale. Ideo Au£tor voluit dimittere 
memoriam aliis in exemplum , ut 
conCderatc fine , quem habuerunt, 
fibi caveant. Sponte hoc terigi bre- 
viter heic de vanitate quorumdam 
Senenfium in particulari. Sed de va- 
nitate eorum in communi dicetur 
Cant. XIIl. Purgatorii. Nunc ad li- 
teram , Dicit Auftor, quod Magifter 
Capochius refpondit fibi, adjurans 
eura contra Senenfes : 



A 



B 



C 



D 



I MO LENS rs 480 

-----__ Tranne lo Styicca, 
Ideft , excipe mihi , & excipere de- 
bes Stricca , quod nomen eft unius 
Senenfis : 

Che feppe far le temperate fpefe . 
Et loquitur ironice & irrifive, ac 
fi dicat , qui fecit immenfas & vanas 
expenfas. Et nominat alium dicens: 

E Kliccolb ; 

Supple: & excipe raihi Nicolaum . 
Ifte fuit unus de Bonfignoribus de 
Senis , quem defcribit a nova inven- 
tione, mali moris , dicens : 

-__--_ cf,g Id cojluma ricca 

De( Garofano prima difcoperfe . 
Qui prlmus id reperit . Et nota, 
quod aliqui dicunt , quod ifte Nico- 
laus faciebat , famulum affiftentem 
mundare fibi Garofanum . Sed iftud 
eft vanius dicere , quam fuerit face- 
re. Alii dicunt , quod faciebat poni 
Gariofolum in affatis ; Sed ifta non 
fuiffet inventio nova, nec expenfa 
magna. Alii dicunt , quod faciebat 
affari Phafianos , & Capones ad pru- 
nas fa£las ex Cariophylis . Et hoc 
credo verum . Quia illa fuit expenfa 
maxima, noviffimc vaniffima adin- 
venta . Sicut & aliae fimiles narran- 
tur. Qui faciebant coqui Florenos 
in fapore , & illos apponentes ori 
fugebant, & abjiciebant . Et dicit 
fignanter. 

Ne r orto , dove tal feme j' appicca ' 
In Civitate Senarum, ubi vana gu- 
lofitas feminata cito pullulat & ger- 
minat. Et de rei veritate haec Ci- 
vitas cft velut hortus , florida & 
amoena. Et fubdit Capochius. Et ut 
cito dicam : 

£ tranne la hrigaia ----- 
Quafi dicat : excipere non debes arti- 
ficia vanitatis , 

_-____/» che difperfe 

Caccia d^^Jcia» la Vigna, e la gran 
fronda . 

Ideft: 



COMMENT. IN DANIIS COMOED. 



Ideli • in qua focietate vana Caccia 
(nomen elt proprium viri ) de Aicia- 
no , { Afcianum eft Nobile Caftrum , 
unde fuit oriundus ifte Caccia , qui 
ita expulit a fe (quammas fuas mo- 
re alchimiftarum , led vanius , & ri- 
diculofius ) . Unde dicit: Difpeyfe la 
vigna, e la gran fronda . Habebat 
enim ifte pulcherrimam & praecla- 
ram pofleffionem , quam vendidit, 
& confumfit in ifta brigata fatua . 
Ideo dicit: 

JE /' abbaglii-.to il fuo fenno pyoferfe . 
Ideft, propalavit abbacinatus . Quia 
poft iftud faflum apparuit ejus de- 
mcntia, quum primo reputaretur 
prudens . 

Ma , psrcbe fappi , chi st ti feconda 
Cont/a Sene/i , aoux^a ver me /' occhio , 
Heic praedi^lus Capochius manifeftat 
fe ipfum a nomine, ab ingenio, a 
vitiis , dicens : agu^^a C occhio , fcili- 
cet fpeculationis tuae* ver me , ut 
cognolcas hominem valdc acutum : 
Si , che la faccia mia ben ii rifponda , 
Scilicet , ut poffis melius cognofcere 
me . Hoc dicit , quia erat totus fca- 
biofus , & fumigatus . Unde dicit: 
Si vedrai , cV io fort f ombta di Ca- 
pocchio / 
Quem tu bene vidifti in vifa, 

Che folfai li metalli con /' ,Alchimia .' 
Et fic vide , quod ifte fuit ufus Al- 
chimia illicite, quia dicit falfai . Et 
hoc dico, percbe fappi cbi si ti fecon- 
da.- ideft , quia fcias, quis eft, qui 
te ita fequitur confirmando di£^um 
tuum Contra Sene/i . Hoc dicit, quia 
libenter msie loquitur de eis , quia 
fuit ibi combuftus. Et concludit tan- 
gens acumen ingenii . 

E ti de' ricordar , fe ben i adocchio • 
Ideft, fi cum oculo bene tc refpicio, 
quafi dicat , fi bene te recognofco , 
quia fui tibi notus in vita. Nam 
femel die quodam Veneris Sanfli 



482 



B 



D 



quum ftaret folus abftra£lus in quo- 
dam Clauftro, effigiabat fibi totum 
procefTum Paffionis Domini in un- 
guibus mira artificiofitate . Et quum 
Dantes fuperveniens quaereret : Qiiid 
efl quod fecifii ? ifte fubito cum lin- 
gua delevit quidquid cum tanto la- 
bore ingenii fabricaverat . De quo 
Dantes multum arguit eum , quia 
iftud opus videbatur fibi non minus 
mirabile , quam opus illius , qui to- 
tam Iliadem tam iubtiliter defcri- 
pfit, quod in tefta nucis claudeba- 
tur. Et alius fecit formicas ebur- 
neas. Ideo breviter dicit: 

Coin io ftii di natura buona Scirnia. 
Scilicet, contrafaciendo omnia , ficut 
Scimia facit . Ultimo nota, LeiStor, 
quod Dantes appellat iftum Scimiam. 
Veri mihi videtur fuifle nobilior 
Scimia, quam umquam aJiquis alius', 
quum fciverit tam mirabiliter & 
fubtiliter cognofcere naturas omnium 
hominum cujufcumque conditionis, 
profeffionis & fortunae, & eorum 
mores, aftus, & proprietates , tam 
utiliter, quam dekftabiliter reprae- 
lentare . 

^d Cant. XXX. Verf. 40. 
Ql<efla a peccar con effo cosi venne >^c. 
Heic Griffolinus comparat Myrrham 
furiofam Vanni Schicchi furiofo , dc 
quo jam fecerat mentionem . Et hoc 
facit magna arte , ut revertatur ad 
declarandum , quid fuerit praediQus 
Vannes, & quid fecerit , propter 
quod fit punitus furore fimiii cum 
Myrrha. Nam fuerant focii in una 
fpecie culpae , ideo ponit eos focios 
in eodem genere poenae , lic^t di- 
ftantes per longiffima temporum fpa- 
tia. Isitur ad copnitionem iftius Van- 
nis eft iciendum , quod Bofius de 
Donatis de Florentia , lic^t effet no- 
bilis Miles , & de familia praeclara, 
fuit tamen ad tempus cum aliis no- 

bili- 



B 



483 BENFENUTI 

feilibHs , ficut clare oRenfum A 

cft fupra Canr. XXV. Et ex furto fe- 
cerant magna lucra. Propter quod 
vcniens ad mortem, poenitentia du- 
£tus, relinquebat e:c teftamento mul- 
ta & magna legata multis. Ex quo 
Simon filius ejus fentiens fe grava- 
tum hereditate, fubornavit Vanncm 
Schicchi de Cavalcantibus , qui in- 
travit leftum di£li Bofii, & fecit 
teftamentum, quia habebat voccm & 
loquelam fimlllimam illi . lUe inter 
alia legata legavit fibi ipfi quamdam 
cquam pulcherrimam , qua nulla erat 
Dulcrior in Tufcia, ncc carior.. Erat 
enim in pretio mille Florenorum , Re- 
liquam formam teftamenti fecit ficut 
praeordinatum crat cum praedi£lo C 
Simone, quem reliquit univerfalem 
heredera . 

^d Vcrf. 6:^. 

L't rufcelletti , che de' 'verdt colli 

Del Cafentin difcenden giufo in ^rno , 
Fluvium famofum Tufciae , de quo 
tam faepe di£tum eft & dicetur : de' 
verdi coUi del Cafentin . Eft enim Ca- 
fentinum contrata inter Florentiam D 
& Aretium , quod territorium crat 
tunc tcmporis Comitum Guidonum , 
pro dote nobilis jugalis Gualdradae , 
ficut fcripfi fupra Cant. XVI. Arnui 
autem fiuvius dividit Cafentinum , 
& colligit omnes aquas cadentes hinc 
indc de montibus illis, quas claras 
& gelidas veri eft deleftabile bibcrc 
fiticnti. Ideo dicit: 

Facendo i lor canali freddi e molli . 
Labendo per mundos lapides cura 
dulci murmure falientis aquae . 
^d Verf. 7^. 

li}i e Romena , la dov ie falfai i^c. 
Heic Magifter Adam manifeftat lo- 
cum fpecialem , ubi ipfe deliquit , 
dicens Romena , quae cft Terra pul- 
cra in Cafentino, ubi regnabant tunc 
Comites Guidones , eftque fita juxta 
flumcn Arni: Ivi , ideft in Cafenti- 



IMOIENSIS 4S4 

no ■ la aov io faljai la lega fuggellata , 
ideft informata del Batijla, quod eft 
dicere: ubi ego falfavi Florenos de 
Florentia , in quibus eft fculpta ima- 
go Johannis Baptiftae , qui cft pa- 
tronus Florentiae. Et heic nota , 
quod ficut fcribit Philofophus Primo 
Politicorum , olim antequam effet 
ufus pecuniac, fitbat commutatio rc- 
rum , ficut fruTicntum in vinum, &; 
vinum in oleum , & ita de aliis. 
Et hic modus, ficut ipfc dicit , 
adhuc fervatur apud aliquos barba- 
ros . Sed quia ifta commutatio non 
crat commoda humano gencri , quia 
homo non poteft portare fecum ne- 
ccfTaria dc longinquo , oportuit inve- 
niri aliquod pulcrum portabile, quo 
haberentur omnia commoda . Tale 
autem eft numifma, quod cft mcn- 
fura omnium rerum. . Ideo faftum eft 
de auro vcl argento , quae funt per- 
fe£la metalla, licut diftum eft in 
praecedenti Cantu , ut efiet carum , 
& parvi ponderis , & ut poffet por- 
tari , in forma fphaerica, quae eft 
perfe£ta . Sed quia difficile crat in 
omni emtione ponderare peculiiam , 
fculptum fuit aliquod fignum , per 
quod fciretur , quanti ponderis & 
quanti pretii eflet . Sicut Baptifta in 
Italia iculpitur in Floreno Florenti- 
norum , & Sanftus Marcus in Du- 
catu Venetorum , 5c ita de aliis. Ifte 
ergo falfavit Florenum in Romena : 
ideo dicit: 

Perch^ io il corpo fu arfo lafciai , 
fcilic€t , in Mundo, in tua Civitatc 
Florentiae : 

Ma j' io vedejji - _ _ 

Heic Adam oftenfo, quod ubi pcc- 
cavit, augetur poena ejus, nunc often- 
dit, quod maxime relevet fitim. Et 
dicit , quod pocna Dominorum ipfius 
loci vifa ibi , maximc fedaret «jus 
fitim , unde dicit : 

Per 



485 COMMENT . IN 

Per Fonte Branda non daret la v:fta . 
Idelt, vifionetn ipforum, pro fonte 
ubi defidero bibere. Efl: enim Fons 
amoeniflimus in pulcherrima Civita- 
te Seiiarum in Platea pulcherrima . 
Quafi dicat, fi ego viderem heic 
Auclores meae poenae , raagis feda- 
retur fitis mea ex tali vifione, qukm 
fi ego biberem aquam Fontis Bran- 
di . Et fic vide, quod reddebat fibi 
in mentem aquam fedativam fitis . 
Quafi dicat : Non permutarem illam 
vifionem pro ifta bibitione, tantum 
erTet mihi grata . Vel expone fic : 
l<lon darei la vifta , ideft , oculos meos 
non commutarem pro Fonte Brandi, 
quafi dicat , non defiderarem bibere 
ad diclum Fontem : ita vifio eorum 
fatiaret meam fitim & poenam ipfo- 
rum . Eft tamen idem effeflus . Ma 
s' io vedejji qui^ fcilicet in ifta Bolgia , 
------- r anima trifta 

Di Guido , d" ,Aleffandro , o di lor 
frate . 
Fuerunt enim tres fratres Comites 
Romenae, fcilicet Guido , Alexan- 
der, & Aghinolphus. Hoc dicit , 
quia folatium eft miferis focios ha- 
bere poenarum. Et maxime quando 
funt in poena cum illis, qui fuerunt 
caufa impulfiva culpae, poenae , & 
infamiae eorum. Et fubjungit Adam , 
quod lic^t audiverit, quod jam unus 
illorum fratrum mortuus efi:, & jam 
pervenit ad poenam , tamen parum 
profuit, ad relevandum fitim, quia 
non poterat accedere ad videndum 
eum . Unde dicit : 

Dentro c' e t' una gia ----- 

Scilicet, anima Alexsndri in Infer- 
no, quia eft inter proditores confan- 
guineorum , ut videbitur infra Cant. 
XXXIL ubi nominat Alexandrum . 
Sed certe nnn bene video , de quo 
loquatur. Quia ille Alexander, quem 
nunc Auftor reponit in glacie, non 



DANTIS COMOED. 48^ 

A' fuit de Comitibus Gu'dis de Rome- 
na, fed de Comitibus Albertis> ut 
poteft patere intuenti . 

^d Cant. XXXI. Verf. 13 (5. 
Qital pare a riguardar la Garifenda. 
Heic Auftor oftendit inclinationem 
Anthei per unam nobilem compara- 
tionem . Ad cujus intelligentiam eft 
fciendum , quod in nobili Cii.itate 
B Bononiae, in loco qui dicitur Porta 
Ravignana, eft una parva Platea , in 
qua iunt duae Turres , altera quarum 
altiflima vocatur Turris Afinellorum , 
altera juxta ipfam vocatur Turris Ga- 
rifendorum , valde plicata ad modum 
ruentis . AIod6 nubibus tranfeuntibus 
fuper Garilendam, fi quis ftans in op- 
pofito refpiciat nubes, turris videtur 
C caderc fuper eum . Ad propofitum. 
Tal parve .^nte» a me , che ftava a 
bada , 
qui exfpe£tabam refpiciens, 
Dl vederlo chinare ------ 

qualis videtur Garifenda Turris , quae 
fic nominatur a Garifendis nobilibus 
de Bononia : 

Sotte^l cbiKato ,------- 

D ideft fub curvatura, 

------ quando un nuvot vada 

Sovr' e[Ja sr , che della incontro penda , 
Ideft , in contrarium . Et heic nota, 
quod comparatio bene facit ad fa- 
ftum . Quia ficut Garifenda curvata 
videtur cadere fuper refpicientem , 
& tamen non cadit ^ ita Antheus , 
velut alta Turris, curvatus videba- 
tur nunc cadere fuper Dantem rsfpi- 
cientem eum , & tamen non cade- 
bat. Nota etiam quod comparatio 
erat magis propria, quia Auftor heic 
fcripfit, quia ifta Turris curvata, 
erat tunc multo altior qu^m mod6 
fit. Nam pars mngna ejus dirupta 
fuit pcr Johannem de Olegio de Vi- 
cecomitibus de Mediolano, qui gi- 
gas magnus & ferox crudelcm tyran- 

pi- 



487 B ENFENUr 

iiidem exercuit ibi . Nota etiam , quod 
Auflor notaverat iftum a6tum , quum 
effet juvcnis Bononiae in Studio. 
^Ad Cant. XXXII. l^erf. 54. 

Diffe : PeYche cotatito in noi ti fpecchi ? 
Ad cognitionem proditorum, quc- 
rum eft heic magna copia , ideo di- 
cam tibi cit6 de praediftis & aliis. 
Dcfcribit Auftor iftos duos fratres a 
loco, a parentibus, & a parricidio. 
Ad cujus rei cognitionem eft fcien- 
dum , quod ifti fuerunt duo fratres , 
quorum unus vocatus eftNeapoleon, 
& alter Alexander, ambo filii Co- 
mitis Alberti de Comitibus Alber- 
tis , qui venientes ad difcordiam pro- 
pter hereditatem , fe invicem inter- 
fecerunt . Dicit ergo ille proditor. 

Se v.ioi faper chi fon cotifii due : 
Ideft , ifti duo fratres conjun6liflimi, 
dicam tibi brevitcr. 

La Valle , onde Blfentio ft dechina j 
Bifentius eft fluvius parvulus , qui 
oritur in montibus in Comitatu Flo- 
rentino, qui labitur juxta Pratum , 
Caftrum pulcherrimum inter Floren- 
tiam & Piftorium , & longe k Flo- 
rentia per fex milliaria cadit in fiu- 
vium Arnum . 

Del padre loro ^lberto , e di lar fue . 
Qui fuerunt heredes ejus . Et aggra- 
vat delictum iftorum, dicens : Ifti 

Jf v.n corpo ufciro .----- 
Quafi dicat : Fuerunt fratres uterque 
&. confanguinei , ex eodem patre & 
ex eadem matre oriundi. Videmus 
cnim communiter, quod fratres, qui 
lunt ex diverfis matribus , non ita 
faciliter conveniunt inter fe. Et ideo 
concludit, quod funt digniflimi om- 
nium ftandi in prima partc glaciei , 
quam * Tanam vocat. 
^d Verf. 6^. 

TJon Focaccia -------- 

Hcic nominato fpiritu peflxmo , qui 



/ I MOLENSIS 488 

A commifit pcflimam proditionem in 
patrcm, nominat alium damnabilifli- 
mum proditorem , qui commifit per- 
niciofam proditionem in patruum 
fuum & ftirpcm fuam ; ex quo fe- 
quutum eft magnum fcandalum . Ad 
cujus rei cognitionem eft fciendum , 
quod , ficut jam faepe di£lum eft, 
erat in MCCC. in Civitate Piftorii 

B Domus Cancellariorum fiorcntiflima» 
in qua intcr alios erant tres fratres 
Milites , quorum unus habebat filiura 
perditiflimum , nomine Focacciam , 
ad omne nefas promtiflimum . Acci- 
dit autem cafu, quod pater Focac- 
ciae , tempore hyemis , quum lude- 
retur ad nivcm , verberavit unum 
puerum nepotem fuum , filium unius 

C fratrum , quia ille dicebatur percuf- 
fifl^e inepte alium puerum . Ex quo 
puer poft aliquos dies fimulans fe 
velle loqui ifti patruo fuo , dedit illi 
alapam in vindi£lam . Pater pueri 
dolens de temerario excefl"u filii, 
mifit ipfum ad fratrem , ut faceret 
correptionem de eo ad placitum. Et 
illc tamquam prudens rifit, & re- 

D mittebat filium patri , nec nifi folo 
ofculo. Sed Focaccia fceleratus cxfpe- 
flans puerum in limine domus, tra- 
xit ipfum ad ftabulum patris , & 
amputavit illi manum impie cum 
enfe fuper praefepe equi . Et noa 
contentus ifta crudelitate indignifli- 
ma, continuo acceflTit ad domum pa- 
tris pueri , qui erat patruus fuus , & 
illum crudeliflime obtruncavit. Ek 
quo tam detcftabili parricidio nata 
cft perniciofa difcordia in Domo il- 
la , in qua faola eft tunc illa partia- 
litas Alborum , & Nigrorum . Quac 
poftea tranfivit Florentiam , ficut jam 
iaepe dictum eft , & dicetur alibi, 
quia Dantes fuit de parte Alba , & 
ob hoc factus eft exul . Ideo noluit 



prae- 

• Cainam certe legendum; fic enim appellavit Dantes pla^rim iftam eodem verfu 58. 
jy un carpo ufciro ; e tutta la Caina Ponii cercare: 



48p COMMENT. IN 

praeterire Focacciam , qui accendit 
tantum focum , magna fanguinis ef- 
fufione extinguendum . Nunc ad li- 
teram. Dicit ergo iftc proditor. Non 
Focaccia , ideft non invenies Focac- 
ciam magis dignum figi in gelidi- 
tium , quamvis fecerit multa mala 
praeter praediflam proditionem , quae 
praetermitto , quia non faciunt ad 
propofitum . 

- - - - Non quejii , che m ingomlra 
Col capo st ;-----•- 

Heic fpiritus ifte tranllt a Pinorio 
Florentiam. Et nominat alium tri- 
ftem proditorem. Ad cujus cognitio- 
nem eft breviter fciendum, quod ifle 
fuit quidam Civis Florentinus de 
Familia Tufcorum ; qui ut haberet 
hereditatem unius fratris fui , fraude 
occidit unicum filium fuum , pro- 
pter quod fuit clavatus in una ve- 
gete , & du6tus per totam Floren- 
tiae Civitatem, & poftca fuit deca- 
pitatus. Dicit ergo : Non quefti , ideft, 
non invenies iflum magis dignum 
figi in geliditium ; che rn ingomhra , 
ideft impedit me , col capo , quia ha- 
bebat caput ejus ante cum . 

- - - - - ch^ io non veggio cltre pit< . 
Ideft videre non poflTum piu oltre. Et 
fpecificat eum a nomine ptoprio, 
dicens : 

E ft( notnato Saffol Mafcheroni . 
Et ver^ faxeus fuit, abolens jura con- 
fanguineitatis . Q_uia fi Mordettus 
prodidit, hoc fecit cupiditate domi- 
nii . Si Focaccia , hoc fecit ex ap- 
petitu vindiclae. Sed ifle vilis, ut 
haberet vilem hereditatem . Et dicit: 

^e Tofco fe , ben fai omai , chi fu . 
Quafi dicat: bene potes fcire, quis 
fuit , quia fuit tuus Florentinus , & 
per confequens Tufcus , quia de pro- 
vincia Tufciae fuit; & etiam Tu- 
fcus , quia de ftirpe Tufcorum. Et 
nota, quod Au£lor quura dicit, quod 
Torn. III. 



DJNTIS COMOED. 490 

A ifti trcs proditores non funt magi^ 
digni glacie, qu^m praedi6li duo fra- 
tres , loquitur hyperbolice, ad fumme 
deteftandum eorumdem fratricidium . 
E perch^ non mi metti in pih fcrmoni ,• 
Heic praediftus fpiritus, qui nomi- 
navit tot proditores, nunc nominat 
fe , & unum confangineum fuum. . 
Et ifte fuit quidam Miles de Pazzis 

S nobilibus de Valle Arni , vocatus 
Dominus Ubertus Camifonus , qui 
occidit proditorie*Dominum Ubertuni 
confanguineum fuum. Dicit crgo fic: 
Sappi , ch' iofiii il Camifcion de' Pan^^i , 
re & nomine. Et hoc ideo ^co ti- 
bi , perche non \ni metti in piu fermoni , 
Quafi dicat Camifonus: bene fcio, 
quod tu petes z me: & tu? qui tot 
proditores non rogatits fponte norninafti .' 
ideo volui praevenire te. Et ad ex- 
cufationem fui Camifonis accufat u- 
num confortem fuum , qui magis de- 
liquit , prodendo confanguineitatem 
fuam . 

Et afpetto Carlin , ehe mi fcagiont . 
Ad hujus literae brevis, fed obfcu- 
rae, intelligentiam oportet fcire , 

D quod in MCCCII. quum Florentini 
cum Lucenfibus effent in cbfidionc 
Piftorii , quod tunc tenebatur per 
partem Albam , quidam Carlinus de 
Pazzis praediiSlis tradidit unum Ca- 
ftellum, quod dicitur Caftellum Pla- 
ni inter viness in V^alle Arni , ia 
cujus occupatione occifi funt feu fue- 
runt unus frater patris , & unus con- 
fanguineus ejus. Et in di£lo Caftell» 
cum praediQo Carlino incluferunt fe 
aliqui ex melioribus Gibellinis exu- 
libus, & aliqui ex Albis magnati- 
bus & popularibus , qui faciebant 
magnam guerram in Valle Arni. Ob 
quam caufam Florentini funt com- 
pulfi recedere a Piftorio. Et conti- 
nu6 iverunt in Vailem Arni ad di- 
I flum Cariellum de menfe Junii , quod 
I i obfc- 



4pi 



BENFENUTJ 



oMederunt XXVril. diebus. Et in 
fine proditione di£li Carlini , corru- 
pti pecunia Florentinorum , obtinue- 
runt^ Florentini diftum Caftellum 
Plani. In quo multi, praecipue exu- 
lcs Florentini, & alii , fuerunt in- 
terfeai & capti. Hoc fa^o equita- 
verunt in Mughellum contra Ubal- 
dinos, qui cum Gibellinis & Albis 
rebcllaverant Communi Florentiae , 
& vaftaverunt eorum bona citra & 
ultra Alpem. Et nota , Leflor, quod 
Autlor poterat heic loco iftius no- 
minare aliquem alium antiquum pro- 
ditorejpv, vel modernum , digniorem 
jnfamia- fed potius voluit nominare 
iftum , qui ofFenderat fuos, & Albos 
cxules, de quorum parte erat ipfe 
Dantes . 

t^d Verf. 75. 
Et 10 tremava ne l" eterno »•? ^^0 . 
Subdit querelam iflius perculli , qui 
tangit proditionem perfidam , quae 
fuit caufa fuae damnationis & poe- 
nae . Et ad intelligentiam hujus li- 
terae debes videre ea , quae jam fcri- 
pfi Cant. XIIL de terribili confl;£tu, 
quem receperunt Florcntini a Senen- 
fibus & exulibus fuis , quando ive- 
runt fub colore fuccurrendi Monti 
Alcino , ubi fa6la efl: magna ftrages 
hominum , & maxima praeda rerum. 
Nam ultra ruinam hominum , fexa- 
ginta millium Salmariorum perdita 
iunt, qui portabant viftualia & alia 
neceffaria , causa fulciendi Caftellum , 
quod erat infeftum Senenfibus , & 
causa alendi exercitum . Fuit autem 
ifta peftis apud Montem Apertum 
opera Domini Bocchae de Abbati- 
bus , q'u incepto proelio amputavit 
cum enfe proprio manum Alilitis 
Florentini, qui vocabatur Dominus 
Jacobus del Nachacha de Pazzis de 
Florentia , qui porfabat Infignium Mi- 
litum. Ideo dirit Auflor , unde in 



c 



IMOLENSIS 4P2 

defpe£lum percuffit eum in caput; 
poftea laceravit cum manu, & vitu- 
peravit cum lingua turpius. 
^d (^erf. 113. 

Ma mn tacer , je tu d'i qua entro efcht . 
Ad fciendum autem , quis fuerit ifte 
proditor , efl: fciendum , quod iRc 
fuit quidam Miles Cremonenfis , vir 
prudens & potens tempore fuo , vo- 
catus Dominus Bofius de Dovaria, 
princeps partis Gibellinae in Cremo- 
na. Qui corruptus pecunia commiOt 
patentem proditionem contra partem 
fuam . Nam tempore, quo Carolus I. 
venit in Italiam contra Manfredum , 
Ubertus Palavicinus afTinis Manfredi 
cum Crcmonenfibus , & auxilio alio- 
rum Lombardorum, qui erant con- 
foederati cum Manfredo, paraverat 
fe ad cuftodiam paffus cum tribus 
millibus equitum Theotonicorum & 
Lombardorum, ne Guido de Mon- 
forte, qui ducebat gentem Caroli 
per terram , & armatam turmatim, 
pofTet tranCre. Sed Bofius iftc de 
Dovaria, non alia de causa quim 
fola cupiditate avaritiae, dedit ope- 
ram, quod exercitus Manfredi non 
impediret militiam Caroli. Ex quo 
poilea Cremonenfes deftruxerunt do- 
mos illorum de Dovaria. Ad propo- 
fitum ergo dicit Bocca de Bofio : 

Ei piange qui P argento de" Francefcbi . 
Nam uxor Caroli veniens cum Gui» 
done de Monforte , portabat fecum 
magnam pecuniam , cum qua vene- 
navit magnam avaritiam & mentem 
Bofii. Sed fi Bofius ccrte luit heic 
argentum Francorum , bene luerat 
ipfum prius in vita. Nam pofl mc- 
dicum expulfus de Cremona , reduxit 
fe ad unum fuum Caftellum , nomine 
Rotera , ubi congregaverat magnas di- 
vitias. Ubi diu obfefTus, finalitcr rc- 
ceffit cum modica pecunia; & fenex 
& exul tk paupcr finivit vitam fuam, 

odio- 



493 COMMENT, IN 

odiotus Guelphis, quorum erat hoRis; 
& Gibellinis, quia fecerat recedere 
Marchionem Ubertum de Cremona , & 
fuerat ad exterminium Eccelini. Nam 
Cum Marchione praedifto Palavicino 
adjuverat Azzonem Marchionem E- 
ftcnfem II. in debellatione Eccelini, 
ut dicetur Cant. IX. Paradifi . Et di- 
cit ifte Bocca Danti : 

- - - - Potra! dlr ---.-- 
Scilicct, quum fueris reverfus ad 
Mundum , unde vivens venifti • 

/' vidi ( potrai dlr ) quel da Daera , 
Scilicet, Dominum Bofium de Do- 
varia j 

La , dove i peccatori flanno frejchi . 
Ideft , proditores in glacie, poena 
fibi convenienti. 

Se foffi dimandato .• aJtri cbi v era , 
Heic Bocca nominato proditore, no- 
minat alium Lombardum fimilem . 
Ad cujus notitiam eft fciendum , 
quod Anno Domini MCXVIir. 
quum pulfi fuiflent Uberti & Gibel- 
lini de Florentia, prima vice, de 
menfe Julii , Populus Florentinus, 
de menfe Septembris , fecit capi Ab- 
batem Vallis Umbrofae, qui vocatus 
cft Thefaurus, & erat magnus No- 
bilis de illis de Beccaria , qui erant 
Domini Papiaej objicientes fibi , quod 
traflabat proditorie reducere Gibel- 
linos in Florentiam . Et multis cru- 
ciatibus fecerunt ipfum confeffum de- 
capitari publice in Platea San£li A- 
pollinaris : propter quod Florentia 
fuit excommunicata , & multi FIo- 
rentini fuerunt deftrufti , quum tran- 
firent per L"mbardiam ab eifdem 
Dominis de Papia. Ad literam er- 
go . Dicit Bocca ifte Danti fic: Se 
fojfi dimandato • altri chi v era ? ideft , 
quis alius proditor erat ibi cum Bo- 
fio de Dovaria • 

Tii hai dal lato quel di Beccheria , 

Di cui fegb Fioreti-^a la gorgiera , 



DANTIS COmGED. 404 

A Id^ft . cui Florentia amputavit gut- 
tur, quia fecit eum decollari, & ni- 
hil fibi valuit Clcrica. Et heic no- 

I ta, quod aliqui dixerunt, quod ifte 
Abbss non fuerit confcius , & quod 

' proptcr iftud peccatum , intoUerabi- 
lemque fuperbiam , Florentini habue- 

1 runt poftea confliclum ad Montcm 

I Apertum , dc quo di£lum eft paulo 
B fupra. Tamen Au6lor numerat iftun* 
Papienfem intcr proditores patriae. 
Et ifte poterat dici Florentinus , ra- 
tione incolatus, quia erat ibi Bene- 
ficiatus . 

Gianni dcl SoJdar.ier , credo che Jia . 
Heic Bocca pracfatus nominat aliura 
proditorem concivem fuum . Et ad 
fciendum , quomodo ifte prodidit , 
debes recordari, qualitcr tempore, 
quo Fratres Gaudentes fuerunt Pote- 
ftates Florentiae, Uberti , Lamberti, 
& alii Gibellini infurrexerunt con- 
tra Regentes tunc Populum. Ex qu» 

• tunc Populus fuit totus iub armis . 
Et reduxerunt fe omnes in viam lar- 
gam San£lae Trinitatis. Et Domi- 
nus Johannes de Soldancriis ;de Flo- 
D rentia, nobilis Miles, lic^t cfTet Gi- 
be]linus,-& de Domo Gibellina, fe- 
cit fe caput Populi, ut afcenderet 
ad magnum ftatum , non refpiciens 
finem , qui fuit defiruflio Partis Gi- 
bcllinae. Nam duce di£lo Johannc , 
poft longam pugnam , Gibeliini coa- 
£li funt cxire Civitatem, ut jam di- 
£\um cft alibi . Hunc proditorcm par- 
tis fuae Au£I;or tangit a nomine, 
& cognomine , dicens : Gianni del Sol- 
danier. Ifta fuit antiqua Familia Flo- 
rentiae, de qua dicerur Parad. Cant. 
XVL 

-_ .._£ Tribaldello, 

Cb' aprl Facn-^a , qv.ando fi dormia . 

Ultimo ipfe Bocca nominat alium 

focium , qui fimiliter prodidit par- 

tem & patriam fuam . Et ad cogno- 

I i a ' fcen- 



4P5 BENFENUT 

fcendum iftum , debes fcire, quod 
ifte nequam proditor Thebaldellus 
fuit de Zambranis nobilibus de Fa- 
ventia, cujus tempore Gibellini Bo- 
noniae, vocati Lambertacii , expulfi 
de patria, reduxerunt fe Faventiam : 
in qua tunc vigebat & regnabat pars 
Gibellina. Accidit ergo, quod aliqui 
ex iftis Lambertaciis furati fuerunt 
duos porcos pukherrimos ifii The- 
baldello , ffle faepe conqueftus, quum 
nuUam poflet habere emendationem , 
juravit fe ulturum. Ordinavit ergo 
tradere F^ventiam Bononienfibus . 
Quod fa^aciter adimplevit. Nam in- 
troduxit eos tempore nofiurno, nul- 
lis advertentibus, aut fapientibus tale 
quid. Ex qua Lambertacii aufuge- 
runt nudi de leflis pro magna par- 
te cum uxoribus & filiis. Propter 
quod fuerunt per varias partes di- 
fperfi per Italiam . Et fic vide quo- 
mouo Thebaldellus ex minima offen- 
fa fecit tam odiofam vindiflam. Ad 
propofitum ergo Au£\or defcribit 
ipfum a nomine & proditione, di- 
cens: E Tribalddlo. Ifie licet nobi- 
lis, tamen fpurius erat : Che apri 
Faen-^a , qttando fi dormla : Scilicet 
Bononienfibus antiquis hoftibus fuis . 
Unde adhuc djcitur in partibus meis, 
quando videtur unus, qui habeat ma- 
lum afpeclum . Ifle videtur ille , qiii 
Faventiam prodidit . Et nota , quod 
ifte proditor in praemium iuae pro- 
ditionis fuit fa6lus Miles a Commu- 
ni Bononipe. Sed non diu laetatus eft 
ifta vicloria . Nam poft modicurn 
trucidatus fuit in ftrage Gallorum fa- 
£ii apud Forlivium per Comitem 
Guidonem de Montefeltro , ut alibi 
diflum eft . 

Noi eravam partiti gia da ello ; 
Ifta eft quarta & ultima pars gene- 
ralis hujus Cantus , in qua Auflor 
agit & tra£tat de duobus magnis pro- 



/ IMOLENSIS 4p6 

A ditoribus in fpeciali . Qjaorum unus 
prodidit partem & patriam , & fuit 
proditus ab altero. Unus fuit Comes 
Ugolinus de Pifis. Alter Archiepi- 
fcopus Rogerius de Ubaldinis. Et 
fingit Auflor fubtiliter, quod dictus 
Comes cum dentibus crudeliter ro- 
dat cerebrum di£li Archiepiicopi a 
tergo, qui fecit eum crudeliter mo- 

B! ri , ficut patet Cant. fequcnti . 
MCant. XXXIII. Verf. \6. 
Che per /' effetto de^ fuo' ma penficri &c. 
Eft ergo fciendum , quod in MCC- 
XCVIIL nata erat magna diflenfio 
in Civitate Pifana. Nam unius Se- 
£lae Guelphorum erat princeps Ju- 
dex Ninus de Gallura de Scottis • 
altcrius vero Sectae Guelphorum erat 
princeps Comes Ugolinus de Gherar- 
defchis • tertiae vero partis Gibelli- 
nae erat Dux Archiepifcopus Roge- 
rius da Ubaldinis , cum Lanfranchis, 
Guallandis, & Sifmondis . Comes 
ver6 Ugolinus, ut folus pofl^et prin- 
cipari in Urbe illa, adhaefit Archie- 
pifcopo Rogerio , & prodidit Ni- 
num , filium fororis fuae . Et ordi- 

D navit, quod pelleretur de Pifis. Qua- 
re Judex Ninus fentiens fe impoten- 
tiorem , receffit cum fequacibus fuis 
ad unum fuum Caftellum , & colli- 
gavit fe cum Florentinis & Lucen- 
fibus. Comes igitur Ugolinus fiCie 
recefi^erat de Civitate, ut cederet 
expulfioni Judicis Nini. Quo expul- 
fo, cum magno gaudio rediit Pifas . 
Fertur etiam , quod fecit venenari 
Comitem Anfelmum de Capraria 
confortem fuum , ne eriperet fibi do- 
minium. Comes igitur Ugolinus in 
totum Dominus Pifarum , in florenti 
ftatu ordinavit in die fui natalis ce- 
leberrimum feftum & fumtuofum con- 
vivium cum magnis donis & pom- 
poGs indumentis. Et quum inter fe- 
fta di£lus Comes Ugolinus duceret 

Ma- 



COMMEhlT. m DAmiS COMOED. 



A91 

Marcum Lombardum virum cuna- 
lem , prudentem , & circumfpeflum 
valde , oftentans fibi magnificentiam 
fuam , petivit a Marco , quid fibi vi- 
deretur? Qui fiatira refpondit, five 
divinitus, five humanitus prophetans : 
Vos ejiii recepturi pejorem amicitiam , 
quctm aliquis Dommus Italiae . Et con- 
tinu6 Comite territo , petente: qua- 
re? refpondit: quia nihil deficit vobis , 
tttji ira Dei . Quod in brevi verifica- 
tum fuit. Nam Archiepifcopus, cujus 
favore fe fultum fperabat, ftatuit de- 
pellere ipfum de dominio . Et in 
furore Populi fecit ipfum invadi ad 
Palatium j dans intelligere Populo , 
qualiter ipfe Comes Ugolinus vole- 
bat prodere Pifas , dando Caftella 
Florentinis atque Lucanis. In tumul- 
tu autem fuit interfeflus filius unus 
naturalis ejus, & unus nepos, ver^ 
felices , quia non refervati funt ad 
illud crudele infortunium fuorum . 
Comes vero dedit fe captivum : Et 
cum duobus filiis & duobus nepoti- 
bus traditus eft carceri . Et omnes 
ejus confortes & familiares pulfi funt, 
& eorum fequaces , ficut Obriachi , 
Guatani , & aliae Familiae Guelpho- 
rum nobilium. Ex praedi£lis patet, 
quomodo Comes Ugolinus prodidit 
confanguineitatem , Civitatem , & 
partialitatem . Ideo proditor proditus 
eft a proditore. Nam ex ifta muta- 
tione Pifarum , pars Guelpha in Tu- 
fcia fuit in magna declinatione pro- 
pter vires Aretinorum , & potentiam 
Domini Jacobi de Aragonia cum Si- 
culis & Catalanis contra heredem 
Caroli . Comes igitur infelix cum 
filiis & nepotibus pofitus eft in Tur- 
ri fuper Plateam juxta Palatium An- 
tianorum , & clausa port^ deje£lae 
funt claves in Arnum. Et denegatus 
eft eis omnis viftus, ita quod om- 
nes in brevi mortui funt farae. 



4P8 



B 



D 



.AH Verf. 28. 
Qiiefli pareva a me M.iefiro e Donno, 
Heic Comes narrat formam fomnii . 
Ad cujus intelligentiam volo te fci- 
re, quod ifte Comes , dum vivebat , 
ante ejus ruinam , videbatur videre 
in fomnis, quod ipfo florente & re- 
gnante, Archiepifcopus Rogerius tol- 
lebatur in dominium fuper alios Ma- 
gnates Gibellinos de Pifis , qui aJ 
montem prope Pifas venabatur unum 
lupum cum catulis fuis, & poft bre- 
vem fugam canes venantium attin- 
gebant lupum & lupulos , & crude- 
liter omnes necabant. Nunc ad lite- 
ram. Dicit Auftor fic . Quefli , fci- 
licet Archiepifcopus pareva a me Mas- 
flro e Donno , ideft Major & Domi- 
nus in venatione. Nam Pifani fece- 
runt eum Capitaneum & Ducem eo- 
rum : 

Cacciando '/ lupo , 
ideft Tyrannum , fcilicet me ipfum 
Comitem Ugolinum . Nam lupus fi- 
gurat Tyrannum, juxta illud • 

j, /&/ regnant qualihus 

Urbe Lupi . 

e' Lupicini al raonte , 

ideft filios Comitis Tyranni , tyran- 
nunculos fimiles Patri. Ideo bene di- 
cit ille, qui portabat lupos parvu- 
los ad vendendum , rogatus ab uno 
emtore, ut daret fibi unum bonum , 
refpondit : Omnes funt Lupi . .Al mon- 
te , ideft juxta montem , qui cft me- 
dius inter Lucam & Pifas, qui ho- 
die appellatur Mons SanQi Juliani . 
Ideo dicit : 

Percy e Pifan veder Lucca non ponno . 
Quae tamen eft eis vicina per decem 
milliaria , & faepe exfpoliata , & 
fubjugata , juxta illud vulgare pro- 
verbium : 

„ Buona Terra e Lucca ^ 
„ Ma Pifa la pHucca. 
£t dicit : 

Cen 



499 



BENFENUTI 



Con eagne magve , Jludiofe ^ e conte . 
Iflae canes figurativ^ crant fames , 
fitis, & alia inrommoda, quae in 
brevi attigerunt & laceraverunt iftos . 
Et nominat focios principales , quos 
habebat Archiepifcopus ipfe in hac 
venatione , idefl perfequutione Co- 
mitis , dicens : Et ille Archiepi- 
fcopus , 

Gualandi con Sifmondi e eon Lan- 

franchi 
J' avea rnefft dinan^i da la fronte , 
Hae lunt praecipuae Domus Gibel- 
linae in Pifis, ad exfequutionem fui 
tamquam fautores & fa£lorcs hujus 
rei ad fui defenfionena . 
^d Verf. 45. 
Gia eran defli , e /' ora x* appreffava ; 
fcilicet , ipfi filii mei , hora Tertia- 
rum : 

Cbe 7 cil^o ne foJeva effere addotto , 
Quafi dicat : appropinquabat hora , 
qua eramus foliti prandere, antequam 
cffemus capti. Vel dic : hora , qua 
folebat nobis afferri cibus, antequam 
poneremur in Turri . Quia non fta- 
tim fuerunt adjudicati huic fupplicio 
exfremo , nifi pofl adventum Comi- 
tis Guidonis de Montefeltro, qui fa- 
£tus efl Capitaneus Pifarum cum am- 
pla poteftate , ut alibi diftum eft . 
Et dicit: 

E per fuo fogno ciafcun dubitava . 
Quia quilibet filiorum fecerat fom- 
nium fimile Patri . Et fubdit pri- 
mam horam mali : 

Et io fenti chiavar C nfcio di fotto 
%A r orribile Torre . 
Intellige cum clavis ferreis, ne am- 
plius aperiretur . Quia jam clava- 
tum fuerat cum clavibus, quas ab- 
Jecerant in Arnum . 

Ond^ io guardal 

Nel vifo a miei figliuoi , fen^a far 
motto . 
Quafi dicat: tacite nos ftabamus fic. 
Et dicit : 



A 



B 



C 



D 



IMOLEN S IS 500 

lo non piangeva 

Idcft, plorare non poteram : 

st dentro irnpetrai . 

Ideft, induravi ad modum petrae. 

Piangevan elli , 
tamquam teneriores : 

^ ^nfelmuccio mio , 

Qui crat unus ex filiis meis J 

Diffe .• Tu guardi si , padre .• che hai r 
Et dicit: 

Perh non lagrimai y 
Immo magis induratus fum . Et non 
folum noa potui emittere lacrymasi 
fed nec verbum . Unde dicit : 

2Vi? rifpos^ io 

Tutto quel giorno , ni la notte af- 
preffo. 
Per unam dlem naturalem: 

Infin che /' altro Sol nel Monde 
ufcio . 
Ideft , ufoue ad alium ortum Solis . 
Come un poco di raggio fi fu mef- 
_ fo , &'c. 
Heic Comes narrat, quomodo inva- 
lefcente dolore , fecunda die , faftus 
eft rabidus vifis filiis fuis . Unde 
dicit: 

^mbo le mani per deler mi morfi . 
Scilicet, tunc quum 

un peco di vaggio fi fu meffo 

T^el dolorofo carcere 

Scilicet , per fiffuram , vel feneftram . 

e io fcorfi , 

Ideft refpexi , 

Per quattro vifi il mie afpette fleffe. 
Ideft , in quatuor faciebus filiorunt 
mcorum . Filius enim & Pater una 
pcrfona & eadem cenfenturj vel quia 
erant fimillimi Patri . Et lubdit, quo- 
modo filii fe habuerunt erga Patrem 
hoc vifo, diccns: 

E quei 

Scilicet filii mei , 

penfando , cP io V feffi 

per voglia 

Di tnanicar , 

Ideft, 



501 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



502 



rdell, cx rabie famis potlus , quam 
cjc rabie doloris . Et tamen contra- 
rium erat. 

dl fubito levorfi , 

E differ: Padre , 

Magis tetigerunt animum fuum , qukm 
fi dixiflent: O Comes, 

affai ci fia men doglia , 

Se tu mangi di noi 

Supple , qukm fi comedas de te . 

Tu ne vefiifii 

Qi4e/le mifere carni , e tu le fpoglia . 
Et heic nota , Le£lor, verba motura 
efle cor faxeum , quae fine lacrymis 
fcribere non poflum . Sed numquid 
ifli juvenes dixerunt ca ? hoc non 
credo. Sed Au£lor, tamquam bonus 
Orator fcivit ea bene dicerej & po- 
nit effe£lum pictatis diftorum ver- 
borum , dicens : 

Qjiethm allor , •- 

Scilicet , ceflando a rabie, ut non 
provocarem ipfos ad rabiem ; 

per non farli pih trifii . 

Et ideo dicit, 

Quel di , e r altro flemmo tutti muti , 
Scilicet, indurati dolore. Ideo Co- 
mes prorumpit in exclamationem , 
dicens : 

%Ahi dura terra ! perche non t' aprifli ? 
Ut oftenderes , te fentire tam im- 
piam crudelitatem , & clamare vin- 
diftam ad Deum . Et heic nota , quod 
non foliim cibus corporis fuit iftis 
denegatus, fed quod fuit crudelius , 
cibus fpiritualis, quum faepius pe- 
tiiflent . 

Pofcia che fummo 

Nunc Comes narrat mortes filiorum , 
& fui , dicens : 

al quarto dt venuti , 

Caddo mi fi gittb diftefo a' piedi . 
Qui crat unus ex filiis meis j 

Dicendo : Padre mio , ehe non rrt a- 
juti ? 
Scilicet, tu, qui paulo ante pafcebas 



B 



D 



multa miliia hominum pane tuo , cur 
modo permittis, me fame mori ? Ac 
fi dicat tacite : tu conduxifti te ip- 
fum & nos ad tam miferabUem fi- 
nem . 

Qjtivi morl: 

Scilicet , ante pedes meos , me vi- 
dente & audiente. Et ita alii . Un- 
de dicit.* 

Vid' io cafcar II tre , 

Ideft , alios tres fratres Gaddi , 

ad uno ad uno , 

Scilicet , ad augmentum doloris ful: 

Tra '/ quinto di e '/ feflo , 

come tu mi vedi . 

Quafi dicat: ficut tu vides nunc me 
loquentem coram te , ita ego vidi 
illos coram me morlentes . Infelix 
pater ! qui fi praemortuus fuiflet , 
poterat viderl felix in medio cun- 
ftarum felicitatum . Et fubdit ulti- 
mo mortem fuam , dicens: 

Ond" io mi diedi 

Gia cieco - 

Scllicet, faftus caecus : 

a hrancolar fovra ciafcuno . 

Ideft, ad palpandum . Et continuo 
auget infelicitatem , dicens,' 

£ tre d't li chiamai , poi che fur 
morti . 
Et fic videtur Comes Ugolinus vi- 
xifle ofto diebus fine nutrimento ci- 
bali . Et concludit ipfe Comes , di- 
cens : 

Pofcia pih che '/ dolor poti il di- 
giuno , 
Ideft fames j ac fi dicat , quod fa- 
mes proftravit eum , quem tantus do- 
lor interficere non potuerat nec vin-r 
cere . 

Quando ehbe detto cib 

Heic Auftor facit finem huic matc- 
riae , oftendens quomodo Comes U- 
golinus redivit ad primum fuum of- 
ficium . Unde dicit : 

, con gli acchi terti , 

Ideft, 



503 



B ENFENUTI 



Ideft , torvis , & inflammatis ira . 

Ripyefe 

Idefl: , iterum cepit 

'/ tefchio mifero co' denti , 

Scilicet craneum capitis cum tanto 
furore , 

Che fttYo a /' offo , come (T tin can 
forti . 

^hi Pifa! 

Auftor iratus dc tanta impietate fa- B 
cit mordacem inve£livam contra Ci- 
vitatem Pifarum dicens: ^hi! ideft 
dolenter refero. 

vituperio delle genti , 

hoc eft, dedecus & infamia aeterna 
gentium Italicarum . Unde dicit 

Del bel paefe la 

Scilicet , Italiae, qua nulla efl pul- 
crior regio toto orbe terrarum , ut 
ali^s diftum efl , & dicetur 

dove '/ Si ftiona , 

Quia generaliter omnis gens Italica 
utitur iflo vulgari , fcilicet Si , ubl 
Germani dicunt Ja , & Gallici ali- 
qui dicunt Oiiy , & aliqui Hoc . Qui- 
dam autem Italici Pedemontani di- 
cunt Ol , Vel dicas : del bel pacfe , 
fcilicet Tufciae , quae eft ornatifu- \D 
ma pars Italiae, U doveU si ftwna , 
ideft in qua res ifta inepta refonat . 
Et heic nota, Le£lor , quod Au£tor 
confiderans tam impiam crudelita- 
tem , & videns , quod nullus para- 
bat fe ad vindiftam , invocat infen- 
fibilia nominata ad deflructionem Pi- 
fanae Civitatis , dicens : 

Muovafi la Capraja c la Gorgona . 
Scilicet, de locis fuis. Ifli funt duo 
fcopuli in mari longe a Portu Pifa- 
no , verfus Sardiniam . 

£ faccian fiepe ad ufrno in fu la 
foce . 
Ideft, claudant oftium Arni, ubi Ar- 
nus intrat in mare , ita quod aqua 
rcdundet & effundatur , 

Si c}} egli annegbi in te ogni per- 
f$na. 



IMOLENSJS 504 

Ideft , omnes in te habitantes , ut 
locus tam infauflus reddatur inhabi- 
tabilis . Et ditit : 

Poich" e vicini a te pimir fon lenti , 
Sicut Florentini & Lucani, jam du- 
dum inimici fui , pigri & tardi . Sed 
certe- vindiftam , quae videbatur tar- 
dari tempore Auftoris, videtur fafta 
diebus noftris. Nam opera Florenti- 
norum ifta Civitas antiquiflima , & 
olim potentiflima mari & terra, de- 
du£la cft ad infimum , & infirmurti 
ftatum , lic^t diu ante iflud pecca- 
tum fuiflet fra£la infolentia Pifano- 
rum , & libertas conculcata viribus 
Januenfium , ut dicetur alibi . Et fic 
viclrix facla eft vi£la . Sic res homi- 
num fortuna verfat . Sic omnia fa- 
ciunt curfum fuum , & fenio cun61a 
marcefcunt . Haec enim Civitas erat 
fiorentiflima , antequam Florentia 
adhuc fundata eflet. Et heic nota , 
Leftor, quod Auftor videtur indi- 
gne facere iftam invocationem , quia 
ifte proditor mcrebatur omnem poc- 
nam , ut ex diftis patet : Ergo jufte 
punitur . Ad quod dico breviter, 
quod Auftor non negat hoc de eo y 
fed de filiis , ut ftatim dicet . 

Che fs '/ Conte Ugolino aveva vo:e , 
Heic Au£lor aflignat caufam juftae 
exclamationis fa£lae , dicens : 

iVow dovei tu i figliuoi porre a tal 
croce . 
Ideft , non debebas ponere filios Co- 
mitis ad talem cruciatum j fe '/ Con- 
te Ugotino aveva voce , ideft, infa- 
miara 

D' aver tradita te de le Cafiella . 
Ad hujus literae evidentiam efl no- 
tandum , quod Comes Ugolinus dc 
Comitibus Gherardefchis adeptus do- 
minium Civitatis Pifarum , ficut di- 
£lum efl fupra., ad confirmandum fla- 
tum fuum , dedit unnm fuam filiam Co- 
miti Guidoni de Baltifolle Guelpho. 

Et 



5© 5 COMMENT. iN 

Et ne cx hoc haberetur fufpeftus , de- 
dit aliam Comiti Aldobrandino de 
Sanftaflore, ut fertur. Et nomine do- 
tium ipfarum filiaruni , 5c ut melius 
fiderent de eo , dedit aliqua Caftra 
Comitatus Pifarum, videlicet Comi- 
ti Guidoni Caftrum Ripae Fraftae 
fub cuftodia Lucanorum , & Domino 
Comiti Aldobrandino Caftrum Sive- 
rotti fub cuftodia Florentinorum . 
Propter quod Gibellini fumta fufpi- 
cione, fuggerente Archiepifcopo , fe- 
cerunt poftea de ipfo, ficut di£tum 
eft . Et probat , quod Civitas Pifa- 
rum non debcbat ita defaevire in fi- 
lios propter peccatum paternum , 
dicens : 

Innocenti i facea /' et^ novella , 
Ideft juvenilis aetas . 

Novella Tebe , Uguiccion e 7 Brigata , 
Nomina funt duorum fiiiorum Co- 
mitis iftius Ugolini , quos nondum 
nominaverat. Jdeo eos heic nominat. 

£ gli altri due , che V Canto fujo ap- 
pella . 
Ideft Gaddum Sc Anfelmuccium , quos 
Capitulo luperiori nominavit iftos 
filios , licet fupra di£lum fit , qiiod 
duo erant filii & duo nepotes. Un- 
de Lcx Civilis appellat filios & ne- 
potes liberos , vel forte fuerunt tan- 
tura filii , ficut alii fcribunt . 
^■id Verf II 8. 

Rifpofe adunqtte : io fon Frate %Albe- 

Ad fciendum ergo , quis fuerit ifte 
fpiritus, oportet fcire, quod ifte vo- 
catus eft Frater Albcricus de Faven- 
tia Civitate de Manfredis Nobilibus 
& potentibus , qui faepe habuerunt 
dominium illius Civitatis. Et fuit 
ifte de Fratribus Gaudentibus , de 
quibus alibi diftum eft fupra. Fue- 
runt autem in Domo praedi£la tres 
confanguinei eodcm tempore, fcili- 
cet Albericus iftc praedifius, Alber- 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 505 

A gettus, &Manfredus. Accidit autem, 
quod in MCCLXXXVL Manfredus 
ifte , juvenis animofus, cupiditate 
regnandi , ftruxit infidias Fratri Al- 
berico . Et quura deveniflet ad gra- 
ves verboruni contentiones , Man- 
fredus duftus impetu irae, dedit Fra- 
I tri alapam raagnam , fcilicet Fratri 
I Albcrico . Sed ipfc Fratcr Albericus 

3! fagacior illo rem hanc aliquamdiu 
diflimulavit 5c tulit. Et tamdena. 
quum ifte credidit injuriam hanc 
excidifle a memoria illius, finxit 
velle reconciiiari fibi . Deinde Man- 
fredus ipfe dixit. quod parcendum 
erat calori juvcnili. Facla igitur pa- 
ce , Albericus ipfe fecit convivium , 
cui interfuerunt Manfredus & unus 

C filius ejus. Finita coena cum magna 
alacritate dixit Albericus ; Feniant 
fiuaus . Et fubito erupuerunt famuli 
armati , qui latebant ibi poft unam 
cortinam , qui crudeliter trucidave- 
runt patrcm & filium , Alberico vi- 
dente & congaudente . Et heic no- 
ta , quod ifte Frater Albericus in 
hoc fequutus eft exemplum Abfalo- 

D nis , qui fimili modo diflimulati 
injuria ad tempus fecit trucidari fra- 
trem fuum ad menfam . Ideo Frater 
Albericus debebat heic ftare fub una- 
bra ejus, lic^t Abfalon pejus fece- 
rit, quia reconciliatus patri, voluit 
eripere fibi regnum , & poftea cusn 
illo expulfo bcllum gcflit, ut alibi 
fcripfum eft. Dicit ergo ifte Alberi- 
cus, tangens culpam fuam : 

lo fen quel da le frutta del i»al orte . 
Appellat Faventiam malum hortum, 
quae produxit aliquando tam malos 
fruftus in Nobilibus fuis. Unde Au- 
Eior ponit ducs nobiles proditores 
de Faventia in ifta glacie , fcilicet 
Thebaldellum de parte Gibellina, 
qui prodidit patriara & partem , & 
Albericum de parte Gueloha qui pro- 
K k *" di- 



507 BENVENUTI 

didit confanguineum ad menfam. A- A 
liqui tamen dicunt , quod ifta coena 
maledi£la fa6l.a eft in quodam horto. 
^d Verf, i^y. 

Egli e Ser Branca d" Oria . 
Ad quod fciendum eft, quod hic fpi- 
ritus , de quo loquitur Albericus, 
fuit quidam Miles nobilis & ftre- 
nuus de Janua , nomine Branca de 
domo illorum de Oria , qui fuit ge- B 
ner Domini Michaelis Zanchae. Qui 
poft mortem Regis Entii occupavit 
Judicatum Sardiniae, qui dicitur Lo- 
godoro , de quo di£tum eft fupra , 
ubi tra£latum eft de Baratteriis. Ifte 
ergo Branca fecit homicidium tale , 
quia interfecit ad menfam praedi£tum 
Michaelem focerum fuum, ut habe- 
rct ejus immenfas divitias . 
^Ad Verf. 14(5. 

iVe/ corpo fuo , e (C urt fuo profftniano , 
Ideft unius confortis fui de domo 
fua. Ifte fuit unus Nepos ejus, qui 
fimul fecum interfecit didtum Mi- 
chaelem . Unde dicit : 

Ci6e 7 tradimentg injteme con lui fece , 



lA^O LEN S IS 508 

Et heic nota , quod Janucnfes genc'' 
raliter & communiter & naturaliter 
funt cupidiflimi , & avaritia impellit 
eos ad omne malum. Tamen putan- 
tur valentiflimi in mundo. Unde de 
ifta eadem Familia fuit Lampa, vir 
magni animi, qui quum gereret bel- 
lum navale contra Venetos hoftcs, 
ftans in puppi Galeae fuac, filius 
fuus ftrenue pugnans percuffus in 
prora telo in peclore cecidit mori- 
bundus. Quo cafu acerrimo concufli 
focii funt, & territi funt omnes. 
Tunc Lampa in medio ardorebelli 
oblitus filii, memor patriae , & glo- 
riae fuae, fubito cucurrit ad locura, 
& magnifice increpans omnes trepi- 
dantes, juflit filium abjici in mari, 
& exhortans ceteros , dixit : Num- 
j quam habutffet tam pulcram fepulturam 
in terra . Quare integrato acrius proe- 
lio fa£lus eft vi£tor, imitatus quo- 
dammodo cxemplum Torquati Ro- 
mani , qui filium vi£torem vita pri- 
vavit . 




IN- 



5^p 



5IC 



INCIPIT COMMENTUM 

MAGISTRI BENEVENUTI 

D E I M O L A 

S U P E R PURGATORIO 
I N L I B R O 

DANTIS ALDIGHERII 

POETAE FLORENTINI GLARISSIMI. 



^d Cant. II. Purgatoru Verf. ^ i . A 

Cajella mio , per tornar altra volta &c. 



f ggg ^m.»- ' '^-»:" ^^^^??'^^ ^**'' ^ 




n D quod fciendum > 
quod ifle fpiritus > 
cum quo Au6tor 
tam amicabiliter 
loquitur fuit qui- 
dam fuus Floren- 
tinus nomine Ca- 
« fella , qui fuit fa- 
mofus Cantor tempore fuo , vir qui- 
dem curialis , & affabilis , ad quem 
Dantes faepe folebat accedere in vi- 
ta ad recreandum fpiritum cantu il- 
lius, quando ernt fatigatus ftudio, 
vel ftimulatus paffione amoris . Ideo 
Poeta introducit eum hcic j quod 
multum facit ad propofitum fuum , 
ut ftatim vidcbis. Nec dicas , ficut 
audivi ab aliquibus. Multi fuerunt 
exceilentiores Cantores ante iftum & 
poft : de quibus Poeta juftius poterat 
facere mentionem . Sed nihil ad rem . 



B 



Quia Au6tor potius voluit facere 
memoriam & famam de amico , cui 
tenebatur , & adduccre fe ipfum in 
exemplum in materia Cantus , quo 
fuit fumme deleiSlatus , ut ftatim vi- 
debis, Dicit ergo : Difs' io , illi Ca 
fellae : 

- - - - - fo io queflo 'uiaggio , 

Ideft, Purgatorii, 

----- per tornar altra •volta , 

La dove fon -------- 

Quafi dicat : Ideo facio hoc in vita, 
ut merear in morte per Purgatorium 
pervenire ad Vitam aeternam . 
^d Verf. 1 1 o. 
L^ KAnima rnia , che con la fua perfona 
Venendo qu) , ^ affannata tanto . 
Quum ufus Muficae naturaliter (it 
amicus omnibus aetatibus , & omni- 
bus moribus , maxime juvenes & 
melancholici indigent dele£tatione fe- 
cundum Philofophum . Et heic Poe- 
ta fuit valde melancholicus a natura 
& ftudio , ficut communiter fuerunt 
K k a viri 



511 SENFENUTI 

viri fapicntes. Unde Ariftotelcs Li- !A 
bro Problematum , petit , quare qui- 
cumque fuerunt viri excellentes aut 
fecundiim Philofophiam , aut fecun- 
dum politiam , aut pocfim, aut ar- 
tes , videntur efTe melancholici . Qua- 
lis fuit Hercules &c, 

^moy , che nella mgnte mi yagtona , 
Heic Pc.e-a oftendit formam & fua- 
vitatem cantus iftius Cafellae. Et B 
breviter dicit, quod Cafella benivo- 
lus non tardavit vel negavit canta- 
re , ficut eft commune vitium om- 
nium Cantorum , quando funt roga- 
ti, ut ait Horatius. Sed ftatim coe- 
pit canere . Unde dicit : 

Comincih egli aHoY it dokemente , 
Scilicet Cafella cantando: ^mor, che 
ticlla mente mi raglona , Et heic no- Q 
ta , quod Dantes fecit iflam Cantio- 
nem de virtutibus & pulcritudine 
Beatricis. Ipfe enim nimium delefta- 
tus ab ipfa juventute fonis & canti- 
bus , muficus fuit , amicus omnibus 
optimis Muficis & Citharoedis fui 
temporis, & praefertim ifti Cafel- 
lae, qui intonavit multos fonos ejus. 
Et praedi£lam Cantilenam de amore d 
Beatricis intonavit cum fumma de- 
ledatione ipfius Dantis. Unde dicit. 

- - - - ~ st chhemente , 

Che la dolce^-^a ancor dcHtro mi fona . 
Qma. impreffio remanfit in anima , 
quae mirabiliter dele£latur Mufica . 
</fdCant. III. Purgatorii , Verf. x6. 

Lo corpo , dentro al qual' io facea 
ombra , 
Heic nota, Leftor , quod ficut Poe- 
ta nofler fecit in Inferno Vergilium 
defcribere patriam , in qua natus eft, 
fcilicet Mantuam, in honorem & 
Jaudcm Vergilii , quia Mantua eft 
nobiliffima Civitas: ita nunc in Pur- 
garorio fingit Vergilium tangere pa- 
triam , qua maxime deleftatus eft 
in vita , & apud quam fepultus eft, 
fcilicet Neapolim . 



IMOLENSIS 512 

Napoli P ha , e da Branditio e tolto . 
Eft enim Neapolis Civitas litorea 
nobiliffima , non di£la ab Aenea , 
ficut dicit vulgus, immo potius ab 
hoftibus Trojanorum , fcilicet a Grae- 
cis. Eft enim Graeca Civitas , quae 
olim vocabatur Parthenope , a Vir- 
gine conditrice , Civitas olim dile- 
£la Vergilio, cujus ipfe meminit in 
fine Libri Georgicorum , ubi dicit : 

- - - „ illo me ter.ijJOYs dtilcis amabat 
( alibi alebat ) 

,, Parthenope .------- 

Ab una parte Neapolis , non longs 
a Puteolis eft nions Falernus , cele- 
bratus carmin'bus Poetarum proptcr 
praerogativam vini . Et intcr Falei- 
num & mare eft quidam mons fa- 
xeus , manibus hominum excavatus , 
quem vocant Cryptam Neapolita- 
nam, quem vulgus dicit a Vergilio 
magicis incantationibus perforatum , 
ficut & in ceteris, quae miranda vi~ 
dentur vifui. Sic etiam dicunt, quod 
Caftellum Ovi faftum cft ab eodem 
Vergilio. Unde noviffimus Poeta Pe- 
trarcha fcribit, quod interrogatus fe- 
mel a Sereniffimo Rege Roberto , 
quid de hoc fentiret, refpondit ri- 
denter, fe numquam legiffe Vergi- 
lium fuiffe marmorarium , aut lapi- 
cidam . Quod Rex approbans , ait, 
non veftigia Magicae , fed ferri illic 
effe. Eft ergo via publica arfta lon- 
giffima per medium hujus montis te- 
nebrofa , & horribili no£le femper 
obfcura . De qua etiam dicit vulgus 
aliud mirabile, fcilicet, quod invio- 
lata eft tempore belli , & nullis la- 
trociniis attentata . Cujus in Epifto- 
lis ad Lucillum Seneca facit men-» 
tionem . In fine vero hujus obfcuri 
itineris , ubi primo incipit videri 
Coelum, in alto monte videtur Se- 
pulcrum Vergilii , operls antiqui . 
Et ex hoc forte nata eft opinio, 

^uod 



513 COMMENT. /N 

quod VerglHus fuerit au£lor hujus 
Caveae. Vergilius enim peregre mo- 
riens , dum proficifceretur in Grae- 
ciam , infirmatus in via , inter extre- 
ma fufpiria recordatus eft fuae Nea- 
polis . Et obtinuit reduci ad eam , 
ut, quam vivus amaverat, defunftus 
coleret. Ab alia parte Ncapolis eft 
alius mons, olim diftus Vefaevus, 
hodie ver6 vulgo vocatur Summa . 
Hic mons biceps , imperante Nero- 
ne, faflus eft ardens, & per multa 
Secula ignem emifit. Ad quod fpe- 
ftaculum olim acceflit Plinius Sc- 
cundus Veronenfis , causa videndi & 
cognofcendi caufas incendii . Sed ven- 
to cinercm & favillara excitantc, 
oppreffus eft. Sicque illud ardens in- 
geniuni vivum fepultum eft in cine- 
ribus illis. Sic Neapolis ex una par- 
te cuftodit Vergilium Mantuanum , 
ex alia Plinium Veronenfem, virum 
multiplicis fcientiae & floridae elo- 
quentiae. Eft autem ifte mons mira- 
bilis fruSlu multarum rcrum , fed 
praecipue ubertate vini , quod Grae- 
cum appellatur, quia illa pars Ita- 
liae olim a Graecis poffeflia Magna- 
Graecia vocabatur. Et nota , quod 
tota illa regio , quae hodie dicitur 
Terra Laboris, fuit olim pars Cam- 
paniae , & utraque appellatio ab 
Urbe fa£la eft a camporum fertilita- 
te & terrarum cultu , quoniam Ager 
Campanus non folijm pulcherrimus 
Italiae, fed etiam orbis tcrrarum , 
ut ait Livius. Hoc ideo difFufius te- 
tigi , ut videas , quod Poeta digne 
fccit memoriam de Terra fertilifli- 
ma , in qua jacent offa fruSliferi in- 
genii , & alti eloquii , in montibus 
frufliferis & altis apud Neapolim . 
Nunc ad literam . Dieit Vergilius : 

Napoli r ha , e da Branditio e tolto . 
Scilicet illud corpus meum fepultum . 
Quia Vergilius mortuus eft Brundu- 



DANTIS COMOED. 514 

Ai fii, & ejus offa relata funt Neapo- 
I lim , ubi praeceperat fepeliri . Alii 
tamen fcribunt , quod mortuus fit 
apud Tarentum. Haec omnia & ejus 
opera tanguntur in iilius brevi epi- 
taphio , quod tale eft : 



B 



Mantua me genuit . Calabri rapuere , 
Tenet nunc 
Partbenope . Cecini Pafctta , Rura > 
Duces . 

u4d Verf. 4^. 
Tra Lerici e Turbia, la pih diferta 
La piu romita via. ----- 
Lerice eft una Terra Januenfium in 
Riperia versixs Orientem . Turbia eft 
unum Caftellum fortifTimum in fine 
Itaiiae in introitu Provinciae fupra 
Monacum . Ver^ Turbia , quafi tur- 
bans viam volentibus intrare vel exi- 
re Italiam . Et ver^ qui fecit ifta 
itinera alpeftria Riperiae Januae, po- 
teft imaginari , quod Poeta non po- 
terat plus exprimere afperitatem lo- 
corum , per quae habebant mod6 ii'e : 
^deo dicit : 

__--_-_e una fcala 
Verfo di qttella agevele e aperta . 
Ideft , facilis & plana refpeclu ripae 
illius monris . 

tA^d Verf. 103. 
Et un di loro incomincib . Chiunque &c. 
Poeta introducit unum fpiritum rao- 
dernum illuftrcm , qui fuit maxime 
infeftus Ecclefiae. Et prim6 praemit- 
tit orationem illius ad fe , dicens; 
Et un di loro . Hic erat Rex Man- 
fredus, dux principalis hujus feftae 
animarum . Incomincio, fupple, dice- 
re mihi . Cbiunque tu /e' .• ideft , qui- 
cumque tu fis , in quo tantum relu- 
cet gratia Dei , quod vivus vadis ve- 
lociter ad montem • cost andando, fci- 
licet , ne perdas tempus : volgi '/ w~ 
fo: quia jam Poeta veftcbat fibi ter- 
gum, recedens: 

POfi 



515 BENFENUTI 

Po» meiite , fe di la mi vedefli unque , A 
Scilicet , in Mundo viventium . Et 
fubdit, quomodo paruit illi , dtcens. 

J' mi "volji ver lui , e guardail fifo . 
Cum oculo fpeculationis , ut vide- 
rem , fi faceret ad propofitum meum . 
Ideo ftatim defcribit Manfredum ab 
habitu corporis , dicens : 

Blondo era , e bello , e di gentiP afpetto . 
Ad quod nota , quod Manfredus ifle B 
fuit corpore pulcher , probus, & 
prudens , 6c fuit pulfator, cantor, 
amator, joculator, & curialium & 
pulcrarum puellarum amicus. Semper 
veftiebatur veftibus viridibus : libera- 
lis, curialis, & laetus* ideo multum 
amabilis & gratiofus. Sed claritatem 
harum virtutum dehoncftabant tur- 
pia vitia . Erat enim luxuriofus , E- C 
picureus, nihil fpirituale fapiens, fed 
lolas voluptates feftans* ambitiofus 
nimis , nullum fcelus omittens cupi- 
ditate regnandi, ut qui in ore fcm- 
per haberet illud Caefaris : ISlam fi 
iiiolanduYii efi jus , regnandi gratia vio- 
landiim efi . Ceteris rebus pietatem cole . 
Fuit ditiffimus ex thefauro patris Fri- 
derici, & Conradi fratris, & ex Re- D 
gno opulentiflimo . Et in omnibus 
bellis , quae habuit cum Ecclefia , 
fcivit laudabiliter gubernare Regnum 
fuum , & in bono ftatu confervare. 
Propter quod multum exaltatus eft 
in potentia mari & terra. Manfre- 
dus fecit Civitatem antiquam Sipon- 
ti in Apulia, quae propter paludes 
habebat aifrem infirmum , & c^rebat 
Portu . Et tranftulit ipfam longe per 
duo milliaria in ripa maris, quam a 
fuo nomine Manfredoniam vocavit . 
Et fecit ibi Portum cum muro am- 
pliffimo intra mare, quem Molum 
vocant. Et breviter poteft dici de 
Manfredo illud, quod dicit Livius 
«le Annibale. Has tantas viri Virtutes 
magna Vitia aequabant , Hic Manfre- 



IMOIENSIS ^6 

dus naTus eft ex nobili Domina de 
Marchionibus in Lombardia , cum 
qua Fridericus rem habuit. Et quia 
Poiita tetigerat pulcritudinem Man- 
fredi, ftatim oftendit , qualiter ifta 
pulcritudo & nobilis afpe6lus defor- 
mata funt in morte illius violenta , 
unde dicit : 

Ma r un de cigli un colpo avea di-aifo , 
Ideft , vulnus enfis , ita quod habc- 
bat turpcm cicatricem in facie. 

Qtiand' io ------- 

Heic Poeta oftendit , qualiter Man- 
fredus manifeftaverit fe fibi , quia 
ipfe non cognofcebat eum. Unde 
dicit: 

- - Ei diffe 

Scilicet , ille Manfredus mihi : 

-------- Or vedi y 

E moflrcmmi una piaga a fommo tl 
pctto . 
Ita quod videtur habuifle mortalia 
vulnera in proeho, unum fupra ocu- 
lum , aliud fupra cor, ubi eft fons 
totius vitae. 

Qttanii' io mi fui umilmente difdetto , 
Dicendo- non vidi te unquam , & 
reverenter , propter Regalem afpc- 
ftum . Unde dicit : 

!>' averlo vifio mai ----- 
Ideft, vidiffc umquam ipfum vivum. 
Et verum dicit Pceta , quia num- 
quam viderat eum , neque vidiffe po- 
tuerat. Quoniam Dantes natus eft 
eo Anno , quo mortuus eft Manfre- 
dus. Et fubdit, quomodo Manfredus 
defcripfit fe a nomine , sb origine, 
a vitio. Et dicit breviter, quod eft 
Manfredus , nepos Conftantiae Impe- 
ratricis. Ad cujus literae evidentiam 
eft fciendum, quod Fridericus II. na- 
tus ex Conftantia & Henrico filio 
Barbaroffae, ut dicetur plenius Cant. 
III. Paradifi , fuit eleftus Imperator 
contra Ottonem IV. & coronatus & 
confecratus ab Honorio III. Anno 

Do- 



517 COVIMENT. IN DANTIS COMOED. 518 

Domini noftri Jefu Chrifti MCCXX. |A privignus, ut quidam glofiant: HoC 



Qui imperavit XXX. snnis . Quo 
tempore femper fuit infeftus Eccle- 
fiae , tamquam filius ingratitudinis 
contra matrem , quae nutriverat ipfum 
pupillum , & exaltaverat ad Roma- 
num Imperium . Quare tam ratione 
vitiorum fuorum, de quibus alibi 
diftum eft, quam avaritiae Praelato- 
rum , qui omnia fibi volunt , quan- b ^^^^i^ Regis Aragonum ftrenuiffimi 



di£to, Manfredus facit fuam petitio- 
nem Danti , dicens: 

Ond' io t't priego , cha quando tu riedi , 
Ideft , revert^ris ad Mundum vivo- 
rum , quia vivus es ; 

Vadi a mia heUa figlia - - - ~ 
Ifta fuit alia Conftantia Magna, quae 
fuit filia Manfredi, & uxor Domini 



do poffunt, & praefunt : numquam 
potuit habere bonam pacem cum Ec- 
clefia , quae fecerat ipfum nafci fa- 
talem fibi ex Monacha vetula con- 
tra legem naturae, & omnia jura 
humana & divina j non memor per- 
fequutionum patris ejus Henrici , & 
avi ejus Friderici I. Sic ergo vide 



Cui fucceflerunt tres filii , fcilicet 
Alphonfus, qui adolefcentulus mor- 
tuus eft; ideo non nominat eum , & 
Jacobum, & Fridericum. Ideo dicit; 

________ genitrice , 

Ideft , matrem , 

Deir ottor di Cicilia e di Ragona , 
Ideft, honorabilium Regum. Quia 



repotes, quare Manfredus heic fubti- C Domnus Fridericus fuit Rex Sici- 
cet nomen patris, qui fuit femper ' ' '^ ^ ' """ 

flagellum Ecclefiae . Et ipfe reconci- 
liatus eft Deo in morte ; & quia 



fuit naturalis filius , & quia fuit 
confcius mortis ejus . Nunc ad lite- 
ram . Dicit Poeta , quod ifte 

' Poi dijfe forridendo .'-__--- 
quia falvus erat • quod Dantes non 
putabat . 

----- Jo fon Manfredt , 

T^ipote di Gofian^a Imperadrice . 

Potius denominat fe ab ifta fan£la 

femina , qu^m a patre peccatore . 

Et facit Manfredus , ficut Mulus, 

qui interrogatus a Leone, cujus filius 

effet , dicebat : Sum nepos Equi , quum 

ipfe eflet filius Afini . Simile eft enim 

^uod fcribit Statius de Polinice. Qui 

interrogatus ab Adrafto Rege Argi- 

vorum , nolebat propalare nomen pa- 

tris fui Oedipi , qui infamis genuerat 

eum ex matre propria . Unde dicit : 

,, Sed mens fibi confcia fa&i 

„ Cun&atur proferre patrem - - - - 

„ Efl genitrix Jocafla mihi . - - - 

Sic ergo patet, quod Manfredus fuit 

nepos Conftantiae, non filius vel 



liae, & Dom.nus Jacobus Rex Ara- 
goniae. De patre & filiis dicetur in- 
fra Cant. VII. & alibi faepe. Et 
dicit : 

E dichi a lei il ver , s" altro fit dice . 
Scilicet , qualiter fum faivus , licet 
fort^ contrarium credatur, quia mor- 
tuus fum excommunicatus indignatio- 
ne Ecclefiae. Et aflignat caufam fuae 
falvationis , dicens : 

Pofcia ch' t ebbi rotta la perfona , 
Ideft , corpus vulneratum, 

Di due punte mortali j ----- 
Altero iftu in facie , altero in pe- 
ftore , ut jam di6tum eft ; 
-__-.---;'»»/ rendei 
Piangendo a quei , che volontier pef- 
dona . 
Scilicet, ex contritione cordis Deo 
clementifiimo , cujus efl proprium mi- 
fereri i^ femper parcere . 

Orribil furon li peccati miei , 
Nunc Manfredus ad confirmationem 
difti fui, confiretur in penere pec- 
cata fua , ut oftendat infinitam mi- 
fericordiam Dei . Ad fciendum au- 
tem plene horribilitatem pecratorum 

Man- 



5ip B ENVENUT 

Manfredi in particulari , efl fcien- 
dum & memorandum , quod Man- 
frcdus peccavit in patrem, & fra- 
trem, & nepotem, & matrem Ec- 
clefiam . Solus enim praefens morti 
paternae , ut aliqui fcribunt , prae- 
venit horam , Quod fi verum fuit , 
Fridericus II. recepit a filio natura- 
li, quod crudeiiter fecerat in filium 
legitimum . Conradus autcm audita 
morte patris defcendit ex Alemannia 
in Italiam , & venit Veronam cum 
favore Eccelini de Romano. Deinde 
tranfiens in Regnum , recuperavit Si- 
ciliam , & omnia praeter Neapolim . 
Quem Manfredus laete recepit , li- 
c^t dolens animo, quia ipfe volebat 
dominium . Conradus continuo obfe- 
dit Neapolim magnis viribus . Qua 
tamdem obtenta, omnes rebelles libi 
amicos Ecclefiac tara religiofos quam 
feculares contrivit . Ex quo fi diu- 
tius fupervixiflet, videbatur futurus 
perfequutor Ecclefiae non minus pa- 
tre , avo , & proavo . Sed fatum fuae 
viae & ftirpis trahcbat illum . Nam 
qiium rcgnaflet duobus annis, infir- 
matus efi: , & venenatus opera Manfre- 
di per unum Medicum in uno cly- 
fterio. Ex quo rcmanfit parvulus fi- 
lius Conradinus in Alemannia natus ! 
ex filia Ducis Bavariae, cui pater , ; 
lic^t excommunicatus , reliquit Ec- 
clefiam tutricem anno IV. poft mor- 
tcm Friderici . Mortuo Conrado Man- 
fredus remanfit gubernator Regni ; 
quo tempore Innocentius Papa IV. 
cum magno exercitu intravit Re- 
gnum . Sed non multo poft mortuus 
eft Neapoli & fepultus. Manfredus 
autem propter longam vacationem 
Ecdefiae , quae duravit plus duobus 
annis fine Paftore, occupavit omnia. 
"Et magnopere ftuduit contrahere & 
confirmare amicitias fidelium Irape- 
rii in Tufcia 6c Lombardia. Volen- 



B 



D 



IMOLENSIS 520 

fque fe facere Regem , conciliavit C- 
bi aniraos Baronum Regni . Ufus efi 
ergo fraude honefta . Nam convoca- 
tis Magnatibus , finxit > fe habuiflc 
per literas , qualiter Conradinus ne- 
pos infirmabatur ad mortem . De quo- 
rum confilio mifit legatos in Ger- 
maniara ad cxplorandam veritatem » 
Legati ergo profefti in Germaniara.: 
invenerunt , quod mater Conradini 
foiicita dc falute filii, tenebat cum 
cum aliis pueris coaetaneis in eodem 
habitu . Quae vidcns magna muncra 
mifla a Manfredo, timens, nc filius 
biberet de eo poculo , quo pater , 
fubornavit alium loco pupilli . Cui 
Ambafciatorcs dedcrunt vencnum in 
confeftione quadam , ex qua puer 
mortuus eft. Ipfi ver6 credentes ve- 
r^ interfecifle Conradinura , reverfi 
Venetias, fecerunt fieri Galcae fuae 
velura & cctera inftrumenta nigra , 
S<. ipfi afl^umfcrunt veftimenta nigra. 
Poft magnum plan£lum , cum favore 
amicorum , & magno confenfu totius 
multitudinis, faftus eft Rex in Sici- 
lia Manfredus apud Montem Rea- 
lem , Anno Domini noftri Jefu Chri- 
fti MCCLV. Poft mortem Innocen- 
tii , & longam vacationem, ek6\us 
eft Papa Alexander IV. de Anagnia, 
qui fedit annis VII. Et videns Man- 
fredum Regni folio florentem abfque 
auftoritate Apoftolica, excommuni- 
cavit eum contumacem . Contra quem 
mifit unura Legatum . Sed mortuo 
Alexandro creatus eft Urbanus IV. 
de Civitate Turonenfi in Francia . 
Qui vir ignobilis genere , fed nobi- 
lis animi virtute , vidcns Ecclcfiam 
conculcatam viribus Manfredi quafi 
in tota Italia , qui pofuerat exerci- 
tum Saracenorum in Patrimonio Pe- 
tri , fecit praedicari Crucem contra 
cos , quos repulit in Apuliam. Et, 
ut cito dicam, cekbravit Concilium, 

in 



521 COMMENT. IN 

in quo propofuit , quomodo Ecclefia 
erat fubjugata a Manfredo , qui non 
degenerabat a majoribus fuis , qui 
femper tribulavcrant Ecclefiam . I- 
deo ad revocandam libertatem vi- 
debatur fibi mittere pro Carolo fra- 
tre boni Ludovici Regis Franciae , 
de quo fafta efl mentio fupra . Et 
demum multis diclis in commenda- 
tionem Caroli , cum magno afienfu 
omnium Carolus vocatus eft contra 
Manfredum . Qui venier.s in Ita- 
liam , quafi fcliciter habuit vi£:o- 
riam de Manfredo apud Beneven- 
tum . Ponea de Conradino , ut fcri- 
pfi Cant. XXVIII. Inferni . Ex di- 
£lis ergo vides , fi magna fuerant 
peccata Manfredi. Sed major eft mi- 
fericordia Dei. Ideo ipfe dicit : 

Ma la bontd tKfinita ha si gran 
braccia 

Chs prende cib , chs fi rivolge a lei . 
Scilicet , per poenitentiam , quia re- 
cipit ctiam illos , quibus Ecclefia 
claudit gremium . 

Se V P^flor 

Heic ALnhedus tangit implacabile 
odium Praelatorum Ecclefiae contra 
fe , quia etiam poft mortem quaefi- 
verunt vindiflam de eo , faciendo 
offa ejus abjici extra Regnum . Un- 
de dicit. 

Se 7 Paflor di Cofenx^a , 

Ideft , Archiepifcopus Confentinus 
ch a la caccia 

Di me ft( Me(fo per Clemente allora . 
Ideft legatus Papae ad inquifitionem 
& perfequutionem corporis mei , 

^/fvejfe in D:o hen letta qnefla faccia . 
Scilicet, mifericordiae Dei . Ideft fi 
vidiflet, me mifericorditer receptum , 
& falvum, ficuc tu me vides ; 

i' ojfa del corpo mio farien ancora , 
Scilicet , fepulta , quia non abjefta 
fuiffenc 

In co del Ponte . 

ToM. IIL 



DANTIS COMOED. 522 

A Fluminis, quod dicitur Calor , 

preffo a Benevento . 

Haec Civicas Samnii olira vocara eft 
Maleventum . Sed poftea per racio- 
nes muCaCo nomine di£ta eft Bcne- 
vencum , ut dicic Livius . Ec dicic: 
Soito la guardia de la grave mora . 
In hoc tangit miferam fepulruran» 
fuam . Ad cujus incelligenciam , quia 
litera ifta eft male intelkfta , eft 
iciendum, quod Manfredus in ulcimo 
proelio , quod geffit cum Carolo a- 
pud Beneventum , deferfus & dereli- 
clus a fuis , ingeftit fe in medium 
furorem belli , ficut fcriptum eft Cant. 
XXVIII. Inferni . Ubi pugnans pro- 
bicer, proftratus fuit; quaefitus tri- 
bus diebus , nec poCeraC inveniri , 

C quia incraverac aciem fine infigniis 
Regalibus. Nec pocerat fciri , li ef- 
ieC morcuus vel captus , auc fi era- 
feraC. Tamdem unus ribaldus de fua 
genCe recognovit eum per mulca fi- 
gna corporis fui , in medio campi , 
ubi fuerac acrius proelium . Ec po- 
nens nobile corpus per Cranfverfum 
unius aiini, veniebac clamando cum 

D exulcacione: ego inveni Manfredf.ni . 
Sed unus Baro Caroli indignans, per- 
cuffit eum fufte , & corpus praefen- 
Cavic Carolo . Carolus concinuo fa- 
ciens vocari omnes Barones capcos 
pecivic, fi illud erac corpus Manfre- 
di . Qju omnes cimide refpondebanc , 
quod fic. Sed poceas res eft amor . 
Non cimeC confpedum Regis v:£loris, 
non arma milicum victricia , non {u^- 
plicium , non carcerem , non mortem . 
Nam Comes Jordanus videns corpus a- 
mati Regis faftum forCunae ludibrium , 
manibus percuffit fibi faciem, & cla- 
mans cum plar.ftu dixic- Heu mihi , 
Domine mi ! Qjud ejl , quod video ? Ex 
quo fuit valde laudacus a Milicibus 
Franciac. Hic Jordanus fuic vir No- 
bilis de Peden:onrio in Lombardia , 
L I aftinis 



525 BENFENUT 

affinis Manfredi, acceptus & carus 
fibi ex fua probitate & fidelitate. 
Ideo Manfredus fecerat illuni Comi- 
tcm , & dederat illi Terras in Re- 
gno ,^ ex quo fecerat illum magnum 
Dominum . Et tamen Carolus mifit 
cum in Provinciam , & mori fecit 
in carcere duro. Carolus rogatus a 
Milicibus fuis, ut faceret honorem 
funeris tanto Regi : Z,;^e»/e>', refpon- 
dit, facerem, ntft effet excommunicatus . 
Nec voluit quod fepeliretur in Sa- 
crato. Sed fepultus eft velut miles 
gregarius apud pedes montis Bene- 
venti , fine ulJa pompa cxequiarum ; 
& fuper foflam ejus finguli de exer- 
citu Caroli jecerunt fingulum lapi- 
dem , ex quo fa6^a eft ibi magna 
raaccrics lapidum . Et hoc eft quod 
dicit : 

Sotto la guardla d: la grave mora , 
pro mola fepulturae. Nec tamen of- 
fa Manfredi diu quieverunt ibi. Im- 
mo remota a terra abje£la funt in 
aquam . Dicit ergo : 

Or le bagna la pioggta y e move '/ 
vento . 
Quia funt infepulta . 

D'i fuor dal Regno , quafi tungo il 
Verde . 
Et ecce locum. Prope flumen di£tum 
Viride, quod inter Regnum & Cam- 
paniam defcendit in mare Tyrrhe- 
num . Et dicit : 

Dove le trafmuio a lume fpento. 
Scilicet, ille Paflor Confentiae, can- 
delis extinfltis , cum excommunica- 
tione & maIedi£l;ione. Et heic nota, 
quod Confentia fuit olim Civitas 
Lucaniae . Unde fuit Henricus Mi- 
les , qui pro Carolo praefato fubor- 
nafus , geRavit regale diadema in 
proelio contra Conradinum . De ifta 
Civitate frequentcr facit mentionem 
Livius , 



/ IMOLEN SIS 



S»* 



B 



D 



^d Verf 135. 

Mentre che la fperanza ha fior del 

verde , 

Heic nota quod aliqui dicunt , quod 

Manfredus in extremo redivit ad 

Deum . Sed certc iftud fcire non po- 

tuit Poeta , quia Manfredus incogni- 

tus mortuus eft in medio ardore bel- 

li . In vita tamen voluit aliquando 

concordare cum Ecclefia , & facere 

affinitatem cum Carolo . Sed Papa 

prohibuit, ut ego vidi in quibufdam 

epiftolis ejus . Dico crgo , quod Dan- 

tes hoc fingit, quia fub ifta fictionc 

intendit hanc conclufioncm , quod 

nullus eft tam fceleratus , & tam ex- 

communicatus, qui in extrema mor- 

tc non poflit redire ad Deum. 

^d Verf i^p. 

Per ogni tempo , ch' egli e flato , 

trenta , 
In fua prefontion .----- 
Et heic nota , quod Poeta ponit nu- 
merum pro numero. Ita enim pote- 
rat dicere dccem , vel viginti , ficut 
di:rft triginta. Manfredus enim duo- 
decim annis, quibus regnavit, fuit 
in contumacia Ecclefiae. Ideo fi po- 
nas pro fingulo anno XXX. habcbis 
magnum numerum annorum . Et fic 
vult dicere, quod diutius diffcrt poe- 
nitentiam , & tardius recipit gratiam , 
& multiplicantur peccata ejus, quia 
unum peccatum eft caufa alterius . 
Et ver^ , Leftor, quicumquc prac- 
lumit contra Ecclefiam , gravius pu- 
nitur in ifto mundo, ctiam hiftoricc 
loquendo ; ficut memorabile cxem- 
plum habemus in ifta illuftri ftirpe 
Sucviae . Ne alia exempla quaera- 
mus , potes videre manifeftum judi- 
cium Dei fuper eam . Primo nam- 
que Fridericus I. poft multa adverfa , 
tranficns mare, fuffocatus cft in flu- 
mine Antiochiac Oronte, quod ho- 

die 



S:s. CGMMENT, iN 

die dicitur Fcrrum . Henricus filius 
poft mulcas infelicitates infelicius de- 
bellatus eft. Fridericus II. omnium 
priorum fuorum & pofleriorura po- 
tenriflimus , a filio proprio dicitur 
fuffocatus. Henricus primogenitus Fri- 
dcrici II. fa£lus hoftis patri , in il- 
lius carcere obiit, vel fe occidit; &. 
ejus duos filios Manfredus fecit in 
carcere mori . Conradus alter filius 
Fridcrici 11. in Italia venenatus eft 
per Manfredum . Manfrcdus vi£lus a 
Carolo peremtus eft in proclio. Cu- 
jus filios & filias Carolus fecit in 
carcere mori . Conradinus adolefccn- 
tulus, Conradi praedi£ti filius , vi- 
Eius a Carolo, decapitatus fuit, in- 
felix, qui evaferat ab infidiis Man- 
fredi, Ji£loris gladio refervatus. Hen- 
tius mortuus eft in longo carcere 
Bononienfium . Conradus de Antio- 
ehia, qui defcenderat de ftirpe Fri- 
derici , captus in Sicilia pcr Guido- 
nem de Monforte, caccatus , caftra- 
tus, & fufpenfus fuit . Hunc finem 
habuit Domus Sueviae , toto orbe 
inclyta. Suevi ab olim fucrunt po- 
tentiflimi omnium Germanorum , ut 
faepe patet apud Julium Celfum . Un- 
de Julius Caefar , qui primus Ro- 
manorum Ducum tranfivit Rhenum 
in Germaniam, vicit Arioviftum Re- 
gem Suevorum fuperbiflimum . Ex 
his ergo vide , quod Poera nofter in 
ifta materia, in qua traftat de re- 
bellibus Ecclefiae, de induftria ele- 
git fibi hanc Domum , qua nulla 
umquam fuit infeftior Ecclenae . De 
qua Domo poteft dici illud , quod 
dicit Lucanus de Domo Fompejana: 

O mtferanda Demus c^c. 
Et fubdit Manfredus , quod lic^t fic 
dixerit de longo tempore relegatio- 
nis , poteft breviari precibus juftis. 
Unde dicit; 

fg f(,l ^ecrett , 



DANTIS COMOED. ^zs 

Ai Ideft , judicium Dei , 

Pih corto per buon freghi tion di~ 
venta . 
Et ultimo concludit orationem fuatn 
dicens: 

recii oggt mat , fe tu mi puoi far 

lieto , 
•Revelando a la mia buona Goflan-^a, 
Scilicet , filiae fuae, quae vivebat 

B i adhuc , & in qua fola fperabat in 
mundo, quae fuit rlcmentiflima Do- 
mina , de qua faepe adhuc dicetur in 
ifto Libro. Et merit6 vocat Con- 
ftantiam bonam , quae noluit mori 
in indignatione Ecclefiae , ficut pa- 
ter fuus Manfredus. Unde venit Ro- 
mam cum Rege Jacobo filio fuo, Sc 
rccommunicata eft Ecclefiae . 

Q Come w' bai 'jiflo 

ideft , qualiter vidifti me falvum. 
^d Cant. IV. Verf 25, 
Vafft in San Leo , e difcendeft in 
Noli, 
Ad quod fciendum , quod Sanftus 
Leo eft Civitas Romandiolae in Mon- 
le Feltro , jam fatis deferta tempo- 
re noftri Poecae , & hodic plus: in 

D altiflimo monte fita , montibus al- 
tiflimis aggregatis circum circa , ita 
quod colligit intra fortilitium fru- 
£tus, & omnia neceflaria ad vi6lum 
& fuftentationem humanae vitae. Si- 
cut & Santarinum Caftrum , naturali 
fitu munitiffimum, optimum, diftans 
a Sanflo Leone per quatuor millia- 
ria , & ab Arimino pcr decem , mi- 
rabile fortilitium . Et nota , quod 
comparatio cft propriiflima . Nam 
refte Civitas Purgatorii eft fimiiis 
Sanfto Leoni, quia eft in altiflimo 
monte fituata, & cftdeferta, habens 
raros habitatores , ubi Infernus cft 
frequens gentibus. Et eft fortiirima , 
tuta ab infidiis & infultibus hoftium , 
ficut Sanftus Lco. Et dicit: E di- 
Jctndefi in Noli . Noli eft quaedam 
L 1 2 Civi- 



527 BENVENUT 

Civitas antiqua in Riperia Januae 
fupra mare, iubjefla monti altiffimo 
fcabrcfo , ad quam efl difficillimum 
iter , ut Noli videatur re£le dicere 
defcendenti : Noli ad me accedere . 
Quafi dicat Poeta tacite : Ego de- 
lcendi cum pedibus ufque in pro- 
lundum abyffi , fed huc non poteram 
alcendere fine alis , quia difficilius 
eft afcendere quam defcendere , ut 
dicefur infra. Et dicit: 

Montaft fu Bifmantova . 

Et heic oportet fcire, quod Bifman- 
tova eft petra montanea in montibus 
Regii, tota faxea viva, altiffima, i- 
ta quod fuperat omnes coUes vici- 
nos. Et habet unam folam viam in 
circuiiu , quam pauci defenderent a 
toto mundo. In cujus fummitate tfl 
planicies, quae colitur, quando eft 
opporrunum . Et loca circumvicina 
funt filveflria & afpera. Unde inha- 
bitantes in plano inferius, refugiunt 
ad iftum locum tutiffimum tempore 
belli . Accidit autem , quod tempore, 
quo Henricus VI. venit in Lombar- 
diam , quum Gibertus de Corrigia 
Dominus Parmae convenifTet cum eo , 
quem tamen poftea deferuit , Nobi- 
les Regini multum timentes fibi ab 
Henrico , deliberaverunt , relicta pa- 
tria, ficut olim Athenienfes fecerunt, 
reducere fe ad diSlam petram inex- 
pugnabilem . Et ibi exfpe^tare ad 
tempus ad evitandum impetum belli. 
Sed non fuit cxpediens , quia Domi- 
nus Gibertus recedens a campo Im- 
peratoris, incitavit Bononienfcs, Flo- 
rcntinos , & alios contra illum . E- 
rat autem Civitas Regina in magno 
flore , frequens multitudine Populi , 
abundans multis nobilibus Domibus. 
Quae in tam brevi curfu devenit ad 
tantam defolationem , quod ejus Ci- 
ves funt difperfi per totam Italiam . 
Ec heic nota, quod hic mons Bi- 



1 IMOLENSIS 518 

Aj fmantovae videtur habere fimilitudi- 
nem cum Monte Purgatorii j quia 
efl altiffimus mons , elatus ad fide- 
ra , fortiffimus , ex vivo faxo, ad 
quem non afcenditur, nifi per unam 
viam tortuofam ; & in fummitate 
efl fertilis , ubi homo flat futus ab 
hoflibus , circumfonantibus undique 
flrepifibus bellorum . Et haec omnia 

B invenies in iflo Monte Purgatorii, 
fi voles perfpicaciter intueri . Unde 
homo ftans in fummifate hujus pe- 
trae, videtur omnia fub pedibus ha- 
bere, ita quod terra inferior videtur 
effe Infernus infimus illi. Ita vir po- 
fitus in fummitate Montis Purgato- 
rii , idefl in perfeclione virtutis, vi- 
det Infernum fub pedibus fuis , qai 

C efl locus fuppofitus & oppofitus ifii . 
Et fic propinquus coelo fpeculatur 
alta & divina. Ergo bene dicit Po^- 
ta : Montafi fu Btfmantova , idefl u- 
fque ad fummitatem , quae plana efl . 
Ec addit : 

e in cacutne , 

Hoc dicit, quia in ifia fummitate 
efl una pars in extremo eminens & 

D altior . Modo vult dicere Au£tor , 
quod non folum ab homine potefl 
iri ad fummitatcm ipfius montis , 
fed etiam ad cacumen particulare . 
Non ergo dicas , ficut aliqui igno- 
rnnrer, quod Cacunie fit alius locus 
diftinclus ab iflo, fcilicet unum Ca- 
flellum altiffimum, nefcio ubi : quod 
totum efl vanum & praeter intentio- 
nem Poecae. Et ut cito dicam , ifle 
efl fingularis locus fcrtiffimus in Lom- 
bardia , ficut Samarinum in Roman- 
diola. 

,Ad Veyf. 5?8. 
Una vocc da pyefjo fono , - - - - 
Heic efl fciendum , quod ifla fuit vox 
cujufdam pigri , qui vocatus eft Bi~ 
laqua . Ifte fuit de Florentia , qui 
faciebat citharas , & alia inftrumen 

Ta 



52P COMMENT. IN 

ta mufica . Unde cum magna cura 
fculpebat , & incidebat colla & ca- 
pita cithararum , & aliquando etiam 
pulfabat. Ideo Dantes familiariter no- 
verat eura , quia dele£latus eft in 
fono. Unde ficut fuperius in Cant. Se- 
cundo pofuit unum amicum Canto- 
rem , ita nunc ponit alium Sonato- 
rem. Et q^uia noverat iftum tam pi- 
grum ad omnia, nec tamen pravum , 
fed fatis purum , ideo cum bona con- 
fcicntia fingit ipfum falvum . 
^d Cmt. V. Verf. 6^. 
Et v.no incomlncih . Ciafcun fi fida i&^c. 
Poeta agit & tra£tat de uno fpiritu 
moderno in fpeciali , qui procuravit 
fibi mortem fua temeritate. Et ad 
intelligentiam hujus literae , quae eft 
fatis ma!e intellefta apud externos, 
volo te lcire , quod Azo III. Mar- 
chio Eftenfis magis famatus fuit a- 
pud modernos , quam Azo II. vel 
Azo I, non ratione majoris virtutis, 
fed potentiae & magnificentiae ; fuit 
enim Dominus Ferrariae, Mutinae, 
& Regii , & cognatus Regis Rober- 
ti. Quo tempore coepit bellum gra- 
ve contra Civitatem Parmae & Bo- 
noniae, quae tunc temporis erant flo- 
rentes & pctentes . Caufa belli fer- 
tur fuifle , quod Alarchio quaerebat 
dominium Parmae , fperans per hoc 
faciliter occupare Bononiam . Qua- 
propter Bononienfes cum Parmenfi- 
bus fecerunt confocderationem inter 
fe , ut obviarent conafibus Azonis . 
Pars illorum de Sanfto Vitali de Par- 
ma , quae favebat rebus Azonis, ex- 
pulfa eft cum Epifcopo, qui erat de 
Domo illa. Et Marchio indignans co- 
nabatur reducere eam . Igitur Anno 
Domini MCCKCV. Marchio conver- 
tcns totum im.petum beili fupra Bo- 
noniam , invafit eam a duobus late- 
ribus. Nam ex una parte colligavit 
fc cum Maghinardo Pagano Domino 



DANTIS COMOED. 



530 



B 



C 



D 



Faventiac, & aliis Gibellinis de Ro- 
mandiola , fcilicet cum Scarpetta de 
Ordelaffis de Forlivio, Uguiccione de 
Faxola, & Lambertatiis exulibus Bo- 
noniae. Maghinardus, contraclis un- 
dique auxiliaribus cum fubfidio eque- 
ftri & pedeftri Azonis , venit contra 
Imolam , quam tunc tenebant Bono- 
nienfes , numero quatuor millia . Qui 
exiverunt obviam, ut impedirent tran- 
fitum fluminis Santerni , quod tunc 
intumuerat valde , ficut eft de more 
illius fluvii. Sed Maghinardus audax 
<k intrepidus comprenb impetu a- 
quae, cum fortibus equis , ficut o- 
lim Caefar in tranfitu Rubiconis , 
tranfivit flumen , & Bononienfes con- 
vertit in fugam, & Imolam cepit, 
capta magna parte Bononienfium . 
Ex altera parte Marchio faciebat 
reaedificari unum Caftellum nomine 
Bazanum, quod ex antiquo pa£lo 
fafito inter Bononienfes & Mutinen- 
l'ts debebat ftare deftru£lum perpe- 
tuo. Sed Bononienfes, qui iverant 
ad impediendam illius aedificationem , 
audito finiftro rumore Imolae, reverfi 
funt. Et fic eodem die Imola per- 
dita eft , & Bazanum reaedificatum 
contra Bononienfes: unde di£lum eft: 
Quam propriarn norat , Imolam Bono- 

nia plorat . 
.Azo Bazanum relsvat quod Marchio 
planum . 
Igitur Azo lacefcens, & laceffitus 
bello , quum non videret poffe con- 
fequi vifloriam fperatam procuravit 
fibi magnos amicos . Et fa£la ma- 
gna parte in Bononia, breviter res 
eo dedu£la eft , quod qui regebant 
rem publicam Bononienfium , coepe- 
runt vccare Re£lores & Officiales de 
parte Gibellina , quia Guelphi erar.t 
favorabiliores Marchioni . Sed poftea 
in brevi fecit pacem cum Parrnenfi- 
bus primo , deinde cum Bononienfi- 

bus. 



t? 



5J1 BEI^FENUT 

bus. Tcmporc igitur belli Bononien- 
fes elegerunt in Poteftatem corum 
ad jura reddenda nobilem Militem 
Dominum Jacobum del Caffero de 
Civitate Fani. Qui vir temerarius , 
& qui non bene didicerat regulam 
Juris : Potentloribus pares ejfe non pof- 
fumus ; femper obloquebatur temere 
de di£to Domino , femper vocans 
cum proditorem Eftenfem , quia re- 
liquerat Gibellinos Romandiolae . 
Marchio faepe audiens haec & indi- 
gnans dixit : Certe ifte agafo Marcbia- 
nus non impune feret imprudentiam fuam 
aftninar/i , fed cafligabitur fufle ferreo . 
Dedit ergo operam , quod certi fa- 
muli idonei ad hoc perfequcrentur 
illum , quocumque pergcret , finito 
officio Bononiae. Quum autem ille 
irct de Venetiis Paduam , in confi- 
nio territorii Veneti & Paduani , 
invafus a famulis, qui latebant in 
infidiis, nefciens, quo fugeret, igna- 
rus viarum & locorum , trucidatus 
elt, ut aperte tangitur in litera ifta. 
Nunc ad litcram . DJcit Pocta : Et 
uno , fcilicet, praediftorum fpirituum , 
qui erat Jacobus del CafTero : inco- 
mincid , fupple, dicere, captans beni- 
volentiam : Ciafcun fi fida 

Del beneficio tuo, - - 

«[uod tu offers; 

-_- fenxa giuravlo . 

Et heic nota , quod Juramentum non 
debet fieri nifi urgente neceflitate ; 
nec tunc debet quis jurare per Crea- 
turam , fed per Creatorem , quia Ju- 
ramentum eft fpecies Latriae , ideft 
divini cultus . Quum enim horao ju- 
rat , invocat Deum in teftem , fcili- 
,€et, quod vcrum dicit; & in hoc 
praeftat reverentiam Deo. 

Ond^ io , che felo innanx} a gli altri 
parlo , 
tamquam avidior : 

Tf prego .• fe mai •vedi quel paefe , 



/ IMOLENSIS 532 

A Scilicet , Marchiam Anconitanam • 
Cbe fiedt tra Romagna , e qttel di 
Carlo , 
! Quae firuata eft a parte Occidentis, 
5c Regni Caroli II. qui tunc re- 
gnabat; 

Cbe tu mi fia de' tuoi preghi cortefe , 
Idcft, ut roges Deum pro me , ut 
' citius poflim pcrvenire ad Purga- 
B toriutn . 

In Fano , si cbe ben per me s^ adori . 
Et heic nota, quod Fanum eft Ci- 
vitas fatis amoena in litorc maris 
Adriaci in introitu Marchiae Anco- 
nae , fertilis vino , & olco, fed noa 
hodie hominibus civilibus. Quae fic 
denominata eft , quia Fanum Grae- 
ce, Latine dicitur Templum . Ibi 
enim fuit olim Templum famofum 
Fortunae, quae modicum favit ifti 
fuo Civi nunc . Falfum ergo dicit 
Gotifredus Viterbienfis, ficut & alia 
multa , qui fcribit in fuo Libro , 
qui dicitur Pantheon , quod apud 
Fanum fuit olim Templum Dei Fau- 
ni, ad quod vifitandum veniebant 
olim peregrini dc partibus Galiiarura. 
D Qtiindi fu io -------- 

Heic diflus fpiritus fpecificat locum 
fuae originis, & violentae mortis, 
dicens : fui io, ideft dc praedifta Ci- 
vitate Fanenfi ; 

------ ma li profondi fori , 

ideft , foramina & vulnera multa fa- 
fta mihi , penetrantia totum corpus, 
Ond' ujci '/ Jangu^ ,____-_ 

ideft, ex quibus effluxit, 

- - _ ifj Jul quaP io fedea . 

Scilicet , fanguine vivebam , quia 
fanguis eft fedes animac, undc ali- 
qui Philofophorum opinati funt , 
quod Anima eflet Sanguis, 

Fatti mi furo in grembo a gli >An- 
tenori , 
Ideft , in territorio Paduanorum , qurs 
fic dcnominat ab Antenore. Ad quod 

no- 



53? COMMENT. IN 

notandum, quod Civitas Paduana eft 
nobilifrima ratione antiquitatis & 
potentiae . Quoniam , ficut fcribit 
Vergilius primo Aeneidos , Anlenor 
poll excidium Trojanae Urbis ve- 
niens in finum maris Adriaci , fu- 
bjugavit Euganeos Populos habitan- 
t€s in montibus. Cujus rei indicium 
adhuc eft opinio ; quia Villa prope 
Paduam ufque in hodiernam diem 
vocatur Burgogania, quia ex Bur- 
genfibus Euganeorum condita eft . 
Primum ergo nomen hujus Urbis 
fuit Euganea . Deinde vocata eft Pa- 
tavium, demum Padua. Eft etiam 
potentiflima ab olim . Quam olim 
invafit Cleoninus Rex Illyrici , ideft 
Rex Sclavoniae. Sed male fibi ceffit, 
ficut fcribit Titus Livius Paduanus, 
nobiliffimus Hiftoricorum . De hac 
dicetur alibi, Cant. IX. Paradifi. Et 
dicit: 

La dov 10 piu ficmo effei' cYsdea / 
quia inter Venetias & Paduam , duas 
florentiffimas Urbes, ubi folet iter 
cfle tutiffimum. Et fubdit auftorcm 
fuae mortis , dicens : 

Quel da EJii 'l fi far . 

Ideft, Azo Marchio Eftenfis per fa- 
mulos fuos . Et ^ui per alium facit , 
per fe ipfum facere videtur . Et heic 
nota, quod Efte cft nobiliffimum 
Caftrum antiquum & fertile, diftans 
a Padua per XXV. milliaria. Unde 
olim traxit originem , & denomina- 
tionem clariffima Domus illuftrium 
Marchionum Eftenfium, per multa 
fccula fiorens , & ubique famofa , 
quac digniffime denominatur ab Eft. 
Hoc enim folum verbum ejl : appel- 
iatur verbum fubftantivum, ubi ce- 
tcra appcllantur accidentalia. Immo, 
ut Theologi volunt , iftud verbum 
eft proprie praedicatum de folo Deo. 
Ifta crgo Domus Eftenfis fola eft in 
flore inter Domus antiquas iftius 



DANTIS COMOED, 5J4 

Ai partis Italiae, quales fucrunt Domus 
de Camino , & de Romano , & fimi- 
les . Et dicit: 

______ che rn avea in ira . 

Et merit6 , quia ira eft appetitus 
vindi£lae, maxime contra parvipen- 
dentem , ut vult Philofophus . Et 
dicit : 

.^jfai piu li , che 7 dritto non volea . 
B Hoc exponunt aliqui, ideft, ulterius 
quam jus exigcbat , quia fcilicet 
extra terminos fuae jurifdiftionis . 
Tu vero dic , ulterius quam ipfc 
Marchio volebat, quia volebat, quod 
fieret Venetiis . Et fubdit ifte fpiri- 
tus , quomodo poterat faciliter eva- 
dere, fi reEio curfu fugiflet versiis 
Paduam j unde dicit : 

Ma s' io fofft fuggito in ver la Mira , 
quae eft quaedam Villa ultra Oria- 
gum per duo milliariaj 

Quand' io fu fovraggiunto ad Oriaco ^ 
ubi erant infidiantesj 

./tncor farei di la , dove Jl fpira . 
Ideft , in Mundo viventium . Et vult 
breviter dicere: fi ego arripuiflem 
fugam per ripam fluminis Brentae , 
D direft^ versus Paduam , adhuc eflem 
inter vivos, quia poteram faciliter 
evaderc cum equo veloci a manibus 
illorum peditum , perveniendo cit6 
ad locum habitationis , ubi fuiflera 
tutus . Sed contrarium fecit . Unde 
dicit: 

Corft al Palude _------ 

relifta via re£la per tranfverfum » 

e le cannucce e V braco ^ - - - - 
ipfius Vallis, 

Al* impigliar si , 
ideft, mc implicaverunt, 

- - - - - cb' io caddi - _ _ - - 
fcilicet, ab equo, ubi habilius & 
tutius me trucidarunt. Undc dicit: 

- - - - - E li vid' io 
De le mie vene farfi in terra laco. 

Quia fanguis raeus totus cffluxit ibi > 



535 



B ENFENUrr 



\Ad Verf. 88. 
lo fui dt Montefeltro ,----- 

Ad fciendum , quis fuerit iflc fpiri- 
tus, & unde, debes fcire , quod 
Mons Feretus eft quaedam Contrata 
in Romandiola , continens in fe mul- 
tas Terras, ficut Civitatem S. Leo- 
nis, de qua di£1:um eft in Cant. 
praecedenti , Samarinum , & alia Ca- 
ftella. Ex qua Contrata habuerunt 
olim originem Comites famofi , vo- 
cati ufque in hodiernam diem Co- 
mites de Monte Feltro. De quorum 
primordio non habetur memoria. Sed 
de Domo ifta multi fuerunt viri ftre- 
nui ; quorum unum antiquiflimum 
reperio quemdam Dominum Monte- 
feltranum , qui genuit Boncontem , 
& ex Bonconte natus eft Montefel- 
tranus Miles. Ex Montefekrano na- 
tus eft famofiflimus Comes Guido , 
de quo tam multa di£ta funt Cant. 
XXVII. Inferni. Ex ifto Guidone 
iiatus eft Boncontes , de quo heic 
fit mentio, juvenis ftrenuiflimus ar- 
morum , qui in confli6tu Aretino- 
rum apud Bibienam , miflus a Guil- 
lelmino Epifcopo Aretino ad confi- 
derandum ftatum hoftium, retulit , 
quod nullo modo erat pugnandum . 
Tunc Epifcopus , velut nimium ani- 
mofus , dixit : Tu ntmquayrt fuifti de 
Domo illa . Cui Boncontes refpondit : 
Si veKcritis , quo ego , numqtiam rever- 
iemini . Et fic fuit de faclo, quia 
uterque probiter pugnans remanfit 
in campo . Dicit ergo ifte : 
- - - - - lo fon Biionconte . 

Bonus bellator fuit manu , uti pater 
ingenio. Ex ifto Bonconte non re- 
manfit aliqua ftirps. Ideo dicit, quod 
nuUus eft , qui roget pro eo . Unde 
dicit: 

Giovanna ,-------- 

quae erat uxor fua , quae poterat 
fibi invenire alium viriim : 



A 



D 



IMOLENSIS 53^ 

----- c altri non ha di me cura\, 

Quafi dicat: confortes mei parum 
curant de mortuis , quia funt dediti 
dominiis & potentatibus temporali- 
bus . Nam Comiti Guidoni fucceflit 
Comes Fridericus, fecundus genitus 
ejus, vir valentiflimus , qui magis 
tyrannice tenuit Urbinum , quam ali- 
quis praedeceflbrum vel fucceflbrum 
fuorum . Unde fuit trucidatus ab 
Urbinaribus. Qui habuit multos fi- 
lios , fcilicet Comitem GaLflium , 
Comitem Nolphum , & aiios , de 
quibus Kon profequor, ne elonger a 
propofito . Et dicit Boncontes: 

Penh^ io vo ira coftor con haffa fronte . 
Scilicet , ex dolore & pudore . Quia 
nullus eft in feculo, qui roget Deum 
pro me. 

Et io a Itti .------- - 

Heic Poeta oftendit, quomodo inqui- 
fiverit a Bonconte de ejus fepultura, 
quae numquam fuit fcita . Et ad de- 
clarationem hujus literae , quae non 
eft bene intellefla, eft praefciendum , 
quod Anno Domini MCCLXXXlX. 
Florentini fociato Carolo II. qui re- 
vertebatur Neapolim , veniens de A- 
ragonia, ubi fuerat captivus , ut di- 
cetur alibi , iverunt contra Aretium 
cum Duce, quem dederat eis di£tus 
Carolus, qui Dux vocatus eft Aime- 
ricus de Narbona, vir probus & pru- 
dens in proelio , contraftis undique 
viribus Guelphorum de Senis , Lu- 
ca , Piftorio , Vulterris , & de Bono- 
nia . Et inter alios venit in fubfi- 
dium Florentinorum Maghinardus Pa- 
ganus, vir peritus armorum , de quo 
di£i;um eft paulo fupra . Ex altera 
parte Epifcopus Arevinus de Uberti- 
nis , Boncomes dc Montefcltro , & 
Comes Guido Novellus , tunc Pote- 
ftas Aretii , cum exercitu venerunt 
Eibienam , & fidentes viris valenti- 
bus , quia habebant fecum duodecira 

cxcel- 



537 COMMENT. IN 

excellentfCimos , quos Pjlatinos vo- 
cabanc, petiverunt pugnam cum Flo- 
rent nis, non timentes numerum ho- 
ftium , qui crant duo millia equi- 
rum , & duodecim millia peditum . 
Ipfi ver6 habebant (oliim oftingen- 
tos equires , 8i o£lo millia peditum . 
Ex quo Aimericus de Narbona fer- 
tur dix^fle : ^ut Jumus prodltl , aut i- 
Jli funt viri infani . Et continuo mu- 
tavit totum ordinem belli . Aretini 
tamen parvi pendebant hofles, teme- 
re dicentes , quod Florentini mol- 
\es erant, magis familiares Veneris, 
qu^m Martis , lic^t eflet antiquus 
Patronus eorum ^ Quum autem qui- 
dam feniores fuadcrent, non effe bel- 
landum , unus juvenis Aretinus, nl- 
rais calidus , dixit : Qtti timet , fu- 
giat . Tunc M les antiquus Florenti- 
nus dixit : A'? W , ISleri (quia fic vo- 
cabatur ) tu habes rojlrum citrinum , 
quia tu es nimis juvenis . Tit fugies , 
Cir ego remanebo . Et ita fuit de fa- 
£lo . Et brevitcr ordinatis aciebus, 
hinc inde cum magna deliberatione 
concurfum eft cum tanto ardore ani- 
morum , quod primi percuflbres Flo- 
rentirtorum fuerunt finaliter dcbella- 
ti . Tunc Curfius de Donatis , ftre- 
nuus Miles, lic^t poena ciapitis elTer 
moventi fe ab acie", magnanimirer 
ingeflit fc in hoftes tranfverfaliter 
cum impetu tanto , quod fuit prin- 
cipium viftonae fuorum . Magnis vi- 
ribiis pugnatum eft . Tamdem Flo- 
rentini vi£loriam obtinuerunc . Ex 
hoftibus occifa funt plufquam duo 
millia . Inrer aUos Guillielmus Epi- 
fcopus, & alius Guillielmus de Pac- 
cis , vir ftrenuiffimus , illo temporc 
nepos ipfius Epifcopi , & Boncontes 
de Montefekro. Ex hac viftoria non 
folum arrogantia Aretinorum , fed 
tota pars G bellina fuit multum at- 
lenuata. Ad literara ergo dicit Poe- 
Tom. III. 



DANTJS COMOED. 



538 



ta: Et io a lui, fupple , dixi illi 
Bonconti : 

Qual for^a, qual ventura 

Ti travib si fuor di Campaldino? 
Iftud proelium fa£ium efl: apud Pop- 
piun» & Bibienam in Contrata , quae 
dicitur Certus mundus , in pJanitie , 
quae appellarur planities Campaldini. 

Cht non fi feppe mai tua fepoltura? 
B Nam corpus ejus numquam potuit 
inveniri . Sed Poeta ficlirie facit fi- 
bi lepulturam . Et fubdit refponfio- 
nem I5onconris narrantis formam fuae 
mortis & fepulturae. Et primo o- 
ftendit, quid traxit eum de Cam- 
paldino, defcribens fluvium ibi vi- 
cinum . Unde dicit ; 

O, rifpos' egli, 

C Scilicet , ille Boncontes : 
I _ _ _ _ ^ pif Jel CajentinOf 
: non longe a Bibiena , . 

Traverfa un acqua , - 

idell , fluvius , 

r - - - cl} ha nome /' .Anhiano, 
Et tangit originem illius aquae, di- 
cens : 

Che fovra l^ Ermp nafce in .Apennino . 
D Ad quod nota , quod inter Aretium 
& Florcntiam in Contrata Cafenti- 
ni eft quaedam devotiffima foiitudo, 
ubi eft Eremus San£ta Camaldulen- 
fis , quam fundavit ibi vir venerabi- 
liffimus Romualdus de Ravenna, In- 
ftitutor illius Ordinis nobilis . De 
quo Viro Sc Ordine dicam plene Pa- 
radifi Canr. XXIf. Ideo vide , quod 
Poeca nofter volens magnificare i- 
ftum parvum fluviolum , de induftria 
fecit mentionem de ifta nobili Ere- 
mo, quac vere locus eft «obiliffimus. 

L» 've 'l vocabol fuo diventa vano . 
Heic Boncontes praemifta defcriptio- 
ne fluvii, cxplicat locura fuae mor- 
tis, dicens : 

.Aniva io forato ne la gola ^ 
ideft , vulneratus ad mortem , 

Fug- 



M m 



53P BENVENUT 

Fuggendo a ptede , e fangulnando V 
piano , 
ideft , a confl 6tu , perdito equo in 
proelio Csmpaldini , arrivai la 've 7 
vocabol ftio diventa vano , ideft , ad 
faucem, qua Archianus intrat in Ar- 
num, quia ibi perdit nomen fuum . 
Et dicit : 

Q:<ivi perdei la vifta e la parola . 
Ideft, in fauce d£ti fluminis, vitam 

Ne! nome di Maria fint . 
^d Verf. 115, 

Indi la Valle , come '/ di fu fpento , 

Di Pratoinagno . 
Heic debes fcire , quod Pratum Ma- 
gnum eft una raagna Montanea, quae 
recedit a reflo colle Apennini a Me- 
ridie, & videtur tantae altirudinis , 
quantae Apenninus . Ideo Sol videtur 
rardius . recedere ab illo Monte . Et 
in ifto Monte eft alia magna Ere- 
mus Vallis Umbrofae. Ideo Pcveta li- 
bentius fecit menfionem de Prato- 
magno. Scias etiam, quod Pratum 
eft pulcherrimum Caftrum inter Flo- 
rentiam & P.ftorium, de quo diftum 
eft Cant. XXVI. Inferni. Eft & a- 
liud Pratum , quod dicitur Vetus , 
in Cafentino juxta Arnum , ncn lon- 
ge a Prato Magno . 

^d Verf 133. 

Ricordati di tns , che fon la Pia . 
Nunc ultimo Pocta fubadneftit quem- 
dam tertium fpiritum de numero 
praedi£l:orum . Et ut praefens litera 
fit clarior, eft primo fciendum , quod 
anima ifta fuit quaedara nobilis Do- 
mina Senenfis de Stlrpe Ptolomaeo- 
rum, quae fuit uxor cujufdam No- 
bilis Militis, qui vocatus eft Domi- 
nus Nellus de Panofchis de Petra , 
qui erat potens in Maritima Sena- 
rum . Accidit ergo , quod dum fe- 
mel coenaflet , & ifta Domina ftaret 
ad feneftram palatii in folatiis fuis , 
Guidam domicellus de mandato Nel- 
li cepit iftam Dominam per pedes 



/ 

A 



B 



C 



D 



IMOLENSIS 540 

& praecipitavit eam per feneftram , 
quae continuo mortua eft, nefcio qua 
lufpicione. Ex cujus morte crudeli 
natum eft magnum odium inter di- 
ftum Dominum Nellum , & Ptolo- 
maeos confortes ipfius Dominae. Nunc 
ad propofitum . Ifta Domina rogat 
Dantem , ut roget pro ea , fi umquam 
venerit in Tufciam ad Civitatem Se- 
narum . Dicit ergo : 

Segtiito 7 terxp fpirito - - - - 
Scilicet , Dominae Piae, impie in- 
terfe£lae , 

- - - - - al fecondo , 
Ideft , loquutus eft fucceftive poft fpi- 
ritum Boncontis , qui fecundario lo- 
quutus fuerat poft primum . 

Ricordati di rne : - - - - 
Et ut poflfit bene recordari ejus , con- 
tinuo tangit fuum nomen, locum o- 
riginis, locum mortis, & mortis au- 
£lorem : dicens , 

______ che fon la Pia , 

Ifta Domina vocabatur Pia , quam 
impie minifter necis oceidit. 

Siena tnt fe.---- 
Ideft , genuit me . Eft enim patrla 
principium generationis , quemadmc- 
dum eft pater . Quafi dicat : fui fe~ 
mina de Civitate Senarum , de prin- 
cipibus illius Civitatis . 

_____ Disfecemi Maremma . 
Ideft , Maritima Senarum interfecit 
me . Et ecce quomodo . 

Salfi colui ; -_____-- 
Ideft, vir meus bene fcit fibi hoc, 
& bene confcius eft meae mortis, 
lic^t diceret, & dici faceret, quod 
ego cecideram cafualiter de feneftra . 

----- che ^nnanellata pria , 
Ideft , qui primo pofuerat mihi a- 
nulum , 

Difpofando in avea con la fua gemma , 
Sicut fit tempore matrimonii . Anu- 
lus enim facit ad matrimonium il- 
lud, quod circulus ad tabernam . 

M 



541 COMMENr. IN DANTIS COMOED. 

Jld Cant. VI. Puygatorii Verf. 1 7,. 
Quivi era l' tArettn , che da le bra:- 



5+2 



cia &c. 
Helc PoeCa defcribit quofdam fpiri- 
fus modernos notabiles . Et primo 
nominac unum magnum Juris Con- 
fultum de Aretio , qui fuit tempore 
illo famofus, & acutus in Civili Sa- 
pientia , audax nimis. Unde femel 
interrogatus a Scholaribus fuis Bo- B 
noniae, de quodam punclio juris, 
non erubuit dicere: Ite , ita ad .Ac- 
curftitm , qui imbrattavit totum Corpv.s 
Juris . Unde dicit : Quivi era /' ,A- 
retitt . Hic vocatus eft Dominus Be- 
nincafa j lic^t male cefferit fibi . Et 
fuit dc uno Caftello , qiiod dicitur 
Laterina. Et tangit occiforem ejus, 
virum omnium fui temporis vioien- 
tiflimum , quem notanter defcribit a 
ferocitate fua ; dicens : ' 

----- cbe da le braccia \ 

Fiere di Ghin di Tacce ebhe la morte . j 
Ideo , Leclor , volo , quod fcias , | 
quod ifte Ghinus non fuit ita infa- 
mis, ut aliqui fcribunt , quod fuerit ' 
magnus ficanus , & fpoliator flrata- ! 
rum. Ifte namque Ghinus Tacchi D 
fiit vir mirabilis , magnus, membra- 
tus, niger pilo , & carne fortiffimus , 
ut Scaeva laeviffimus, ut Papirius 
Curfor prudens &: largas. Fuit de 
Nobilibus de la Fratta , Comitatus 
Senarum . Qui expulfus viribus Co- 
mitum de Sanfla Flora occupavit 
Caftrum nobile Radicofani contra 
Papam. Et cum fuis famulis mani- 
pulariis faciebat multas & magnas 
praedas , ita quod nullus poterat ire 
tutus Romam vel ali6 per partes il- 
las . Sed fcr^ nallus incurrebat in ' ' 
manus ejus, qui non recederet con- ' ' 
tentus, & amaret & laudaref eum . i 
Et audi morem laudabilem in tali 
arte latrocinandi . Si mcrcaCor erat 
captus , Ghinus cxplorabat placabili- 



ter , quantum ille poterat fibi dare . 
Et fi iile dicebat quingentos Aureos, 
auferebat fibi trecentos , & reddebat 
ducentos , dicens : Volo quod pojjis ne- 
gotiari & lucrari . Si erat unus Sa- 
cerdos dives & pinguis , auferebat 
fibi mulam pulcram , & dabat ei u- 
num triftem roncinum . Et fi erat 
unus Schoiaris pauper vadens ad ftu- 
dium , donabat fibi aiiquam pecu- 
niam , 5c exhortabatur ipfum ad be- 
ne agcndum & proficiendum in fcien- 
tia . Et certe fi ifte nobilis Ghinus 
numquam feciflet aliud laudabile, 
nifi quod tam egregie medicavit Ab- 
batem Cluniacenfem delicatiflimum 
& dirifiTimum , & curavit optime a 
morbo ftomachi , pro quo ibat ad 
balnea cum fuperbo apparatu Galli- 
co , ut pulcherrime fcribit vir pla- 
cidiflimus Boccatius dc Certaldo fer- 
mone materno in Libro fuo , qui di- 
citur Decameron , fatis eflct laudan- 
dus. Sed ut cito veniam ad propofi- 
tum , accidit femel , quod quidara. 
frater Ghini captus, adjudicatus eft 
fufpendio per praediftum Judic^m 
Benincafam, qui erat tunc Afleflbr 
in Civitate Senarum . Sed timens 
ferocitatem Ghini, finito officio, fa- 
£lus eft Auditor Papae , ut fic tn- 
tior eflet . Quum autem federet fc- 
mel pro trlbunali ad bancum in Sa- 
la, in qua erant millia perfonarum , 
ecce Ghinus Tacchi incognitus , ve- 
iat Scaevola, magis timendus, quam 
timens, invafit eum mirabiliter, alik 
terribiliter, & gladio transfoflum 
praecipitavit ab alto. Et fugiens c- 
vafit, tranfiens velut fulmen ardens 
per medium turbarum . Et hoc eft , 
I quod dicit Pocca nunc de Beninca- 
: fa , che da le braccia fiere di Ghin di 
\ TaccB ehbe la r/sorte . Et nota , quod 
■ ipfe Ghinus habuit mortera violen- 
: tam ab alio. Nam Papa Bonifacius 
M m a ma- 



543. BENFENUT 

magnanimus, audira natura mirabili 
iftius hominis, reiatu & rogatu prae- 
fati Abbacis Cluniacenfis mifit pro 
eo, & petivit, quare tam nobilis 
animus fic fe inhoneftabat arte prae- 
dandi . Qui Ghinus refpondit Papae 
Bonifacio, quod exercebat artem ra- 
pinae, ut poflet uti virtute libe- 
ralitatis. Tunc Bonifacius videns , 
quod iftud erat vitium fortunae , non 
animi , fecit eum Militem Sanfti 
Johannis, & dedit ei magnum bene- 
ficium, quo poflet facere magnifi- 
centias. Semel autem ftans ad Afi- 
nam Longam in Comitatu Senarum 
inermis , invafus a multis armatis , 
probiter pugnans interfeftus eft. De 
quo audivi iUud mirabile, quod fcri- 
ptum eft de Caefare , fcilicet, quod 
omnes percuffbres ejus in brevi ma- 
la morte obierunt . Ideo forte Dan- 
tes nominat eum heic, ut ponat 
eum falvum . De homine ifto plura 
non dico , de quo pofl"ct fieri Tra- 
goedia. Deinde Poeta addit alium 
Arctinum . Et ad fciendum , quis 
fuerit ifte innominatus, debes fcire, 
quod in Civitate Aretii ex nobili- 
bus de Petra-Mala fuit unus Domi- 
nus Tarlatus anfiquus , qui genuit 
Angelum primogenitum . Ex quo na- 
tus eft Guido Epifcopus Aretinus, 
famofus Dominus Aretii, vir ma- 
gnanimus & magnificus , nihil ha- 
bens Clericale . Qiii Aretium pa- 
triam fuam magnis honoribus & 
multis commodis decoravit . Ex di- 
Eio Tarlato natus eft filius alius no- 
mine Zutius ( vel Ciottius ) patruus 
di6li Epifcopi , juvenis ftrenuus ar- 
morum . Hic , qunm Tarlati gere- 
rent hellum cum Boftolis Nobilibus 
de Aretio , qui exules recipiebant 
fe in Caftello , quod dicitur Rondi- 
ne in Vaile Arni, equitavit contra 
illos; & quum perfequeretur quo- 



/ 

A 



B 



D 



IMOLENSIS 544 

fdam , equus fortiflimus tranfporta- 
vit ipfum in Arnum , & fuffocatus 
eft in quodam pelago. Cujus corpus 
inde extraftum Boftoli ludibrio fa- 
gittaffe dicuntur. Quapropter ^cer- 
bum odium natum eft inter partes . 



Dicit ergo bene: 



inego 



correndo in 



E r altro , che anr, 
eaccia . 

Ideft, Aretinus, in flumine Arni , 
dura perfequeretur hoftes , vel illi 
eum . 

Qui-u! pregava -------- 

Heic Poeta nominat alium juvcnera 
nobilem , & ftrenuum . Ifte , ut cito 
dicam , fuit filius Domini Guidonis 
Novelli de Comitibus Guidonibus 
de Cafentino, quem occidit quidam 
Fumajolus , vel Fornariolus filius 
Domini Alberti de Boftolis praedi- 
£lis • Dicit ergo : 

_._--_ con le mani //>erte 

Federico Novllo y - - - - - 
inter alios rogantes expanfis manl- 
bus , ut rogarem pro eo . Et non 
credas , quod Au£lor nominavcric 
heic iltum juvenem nifi quia , ficut 
& ille de Petra Mala, fuit multum 
probus . 

_____-£ quel ^a Pifa . 

Tangit qucmdam alium fpiritum Pi-. 
fanum, non tantum ut faciat men- 
tionem de eo, quantum ut faciat 
commendationem de patre ejus. Et 
heic volo, te notare, quod invcnio 
communiter multos dicentes, quod 
ifte fuit alter Fridericus, quem Mar- 
ciuccus pater Domini Johannis Scor-. 
nigiani terribili iflu interfecit, quia 
ille Pifanus occiderat filium ejus . 
Ego autem audivi a bono Boccafio 
de Certaldo, cui plus credo, quod 
Marciuccus fuit quidam bonus vir 
in Civitate Pifarum , Fraticellus de 
domo , cujus filio Comes Ugolinus 
Tyrannus fecit rruncari caput , & 

man- 



545 COMMENT. IN 

mandavit , quod corpus relin^uere- 
tur infepultum . Sed ifte Turricellus 
de fero humiliter acceflit ad Comi- 
tem , & velut quidam externus , quem 
negotium non tangeret , dixit fine 
lacrimis, fine dolore & figno dolo- 
ris aliquo : Certe , Domine , ejfet de 
honore ve/lro , quod pattper ille occifiis 
fepeliretur ^ ne efca canibus cntdel-ter 
relinquatur .' Tunc Comes recogno- 
fcens eum, ftupefa£lus dixit • Vade ^ 
quia patientia tua vincit duritiem meam . 
Et continuo Marciuccus ivit , & 
tradidit filium fepulturac. Dicit er- 
go : E quel da Pi/a, fupple, etiam 
rogabat mej 

Che fe parer lo baon Marxucco forte , 
in morte filii ejus occifi. Et loqui- 
tur de fortifudine vera animi , non 
corporis ; quia ver^ hic pater fuit 
fortis & conftans , non minus quam 
Anaxagoras Philofophus, qui obi- 
tum filii animo patienti tulit. 

Vidi Contt Orfo ------ 

Heic Poeta nominat alium nobilem 
fpiritum inter rogantes. Ifte Co- 
mes Urfus fuit filius Comitis Nea- 
pulionis de Acerbaja, qui acerbe 
fuit interfeftus velut urfus traclatu 
Comitis Alberti de Mangona confo- 
brini . Qui Urfus, quia vir valens , 
ponitur a Poeta in Purgatorio ; & 
ille proditor dicitur efle in Inferno 
in Caina . Et nominatis iftis Tufcis 
de Italia, Poeta ultimo fubneftit 
quemdam nobilem fpiritum de Gal- 
lia , indigne infamatum & occifum . 
Ad cujus cognitionem debes fcire , 
quod fpiritus ifte fuit quidam Galli- 
cus vocatus Petrus de la Broccia , 
intimus Confiliarius & Secretarius 
Philippi Pulcri Regis Franciae ; qui 
quia omnia poterat apud Regem 
fuum , ficut Petrus de Vineis apud 
Fridericum IL Imperatorem Roma- 
norum , incurrit odium Curialium 



DANTIS COMOED. 54«? 

A ex invidia . Et ipfa Regina conce- 
pit grave odium contra eum , quem 
vir fuus tantum diligebat. Unde fal- 
fo accufavit ipfum Regi , quod fcri- 
pferat fibi literas venereas. Propter 
quod Rex nimis credulus, fubito ac- 
cenfus ira & furore, fecit innocen- 
tem injufte fufpendi. Sicut legitur 
de Ottone Imperatore , qui fecic de- 
B capitari Militem fuum optimum fal- 
fa accufatione uxoris fuae , quam 
tamen poftea cremari fecit , veritate 
aperta. Dicit ergo Poeta ; 

------e/' anima divifa 

Dal corpo fuo per aflio , e per in- 
■veggia /_ 
Scilicet » violenter feparatam in- 
vidii , 

Come dicea , non per colpa commifa . 
Ideft , non quia de rei veritate eflet 
in culpa , cujus accufatus fuerat . Et 
dicit ; Come dicea ; ideft , ficut ipfe 
referebat mihi . Tamen infamid la- 
borabat contra eum vulgo. Sed Dan- 
tes, qui fuit Parifius , poft exilium 
fuum , explorata diligenter veritate 
hujus rei , dignum duxit, ipfum po- 
£> nere falvum in Purgatorio , & red- 
dere fibi bonam famam , ficut fece- 
rat Petro de Vineis in Inferno. Et 
quia Poeta erat lautus nimis , claufe 
declarat fe , dicens : 

Pier de la Broccia, dico ,----- 
& quia ipfe nunc defcribit Purgato- 
rium , & tendit ad poenitentiam ; ideo 
invirat ipfam Reginam ad poeniten- 
tiam hujus peccati in vita , dicens * 

- ~ - - - la Donna di Brabante , 
ideft, RegTna Franciae , quae erat 
filia Ducis Brabantiae, 

------- qut proveggia j 

fcilicet , ut poenitenfiam agat in 
mundo de morte innocentis, quem 
falfo accufavit per invidiam , 

Mentre e di qua , ------ 

Scilicet , in hac vita • 



547 BENFENUT 

Si che perb non fta di peggtor g-'eggla . 
Q.uafi dicat; ne fit de grege damna- 
torum in Inferno . 

v^/ />>(/. 58. 

Ma vedi la ttn anima ----- 
Nunc Poeta defcribit virum fingula- 
rem , compatrioram Vcrgilii. Ad 
cujus intelle6lum debes prius fcire , 
quod hic novus fpiritus fuit quidam 
Civis Mantuanus nomine Sordellus :, 
Nobilis & prudens Miles, & Curia- 
lis , & ut aliqui volunt, tempore 
Eccelini de Romano; de quo audi- 
vi ( non tamen affirmo ) fatis joco- 
fum novum , quod breviter eft talis 
formae. Habebat Eccelinus quamdam 
fororem fuam valde veneream , de 
qua fit longus fermo Paradifi Cant. 
IX. Quae accenfa amore Sordelli, 
ordinavit caute , quod ille intraret 
ad eam tempore noflis per unum 
ofiiolum pofterius juxta coquinam Pa- 
latii in Civitate Veronae , & quia 
in ftrata erat turpe volutabrum por- 
' corum , five pozzia brodiorum, ita 
ut locus nuUo modo videretur fufpe- 
ftus, faciebat fe portari per quem- 
dam fervum fuum ufque ad oftiolum , 
ubi Cunitia parata recipiebat eum . 
Eccelinus autem hoc fcito , uno fero 
ornatus fub fpecie lervi , tranfporta- 
vit Sordellum , deinde reportavit . 
Quo faclo, manifeftavit fe Sordello , 
& dixit: Sufficit. De cetero abftineas 
accedere ad opus tam fordidum per lo- 
cuni tam fordidum . Sordellus terrefa- 
Si\xs fuppliciter petivit veniam, pro- 
mittens numquam amplius redire ad 
fororem . Tamen Cunitia maledicla 
traxit eum in primum fallum . Qua- 
rc ipfe timens Eccelinum formida- 
biliffimum hominum fui temporis , 
receffit ab eo, quem Eccelinus , ut 
quidam ferunt, fecit poftea trucida- 
ri . Nunc ad literam . Dicit Vergi- 
lius Danti: Ma vaii /«, fcilicet, 
ieorfum , 



B 



D 



IMOIENSIS 548 

- - - - un anima y ch* a pofla 

Sola foletta --------- 

Et heic nota , quod Pocta ponit Sor- 
dellum feparatum a miiltitudine ma- 
gna ceterarum animarum , ratione 
excellentiae. Quia fuit vir fingularis 
virtutis in mundo , licet impoenitens 
in vita. Ergo ponit Sordellum fo- 
lum, ficut Saladinura in Infcrno. 
Vel ponit hanc animam folam , idelt 
folitariam^ unde audio, quod fecic 
Librum , qui intitulatur Thefaurus 
ThefauroYum, quem numquam vidi. 
Et dicit: 

-__.__ i>erfo noi riguarda , 
Et non currit ad videndum nos, fi- 
cut alii fecerunt, quia non videbat 
umbram, vel quia raagnanimus erat. 
Et dicit: 

Qiiella *ie 'nfegneri la via pit: tofta . 
ideit, leviorem afcenfum . Et ofien- 
dit , quomodo venerunt ad eam , di- 
cens : 

l'enimmo a lei . O anima Lombarda , 
quia de Mantua erat, Civitate Lom- 
bardiae. Quafi dicat : o anima admi- 
rabilis inter Loml)ardas! 

Come ti flavi altera e difdegnofa , 
Q_uia Sordellus fuit indignantis na- 
turae, & alti animi , quando vide- 
bat vel audiebat turpia & inhonc- 
fta. Unde dicit: 

E nel muover degli occh! onefla e ta>da . 
Quia erat vir bene compofitus, Sc 
bene moratus. 

^d Verf 7(5. 
^Ahl ferva Italia , dt dolor' oflello ! 
Pocta facit unam digreffionem , per 
quam invehit contra Italiam , ix 
principales auftores defolationis ejus. 
Primo ergo fumta occafione ab actit 
duorum proborum Civium , qui o- 
fiienderunt haberc tantam caritatem 
ad patriam , confiderans difcordias 
civiles Italicorum in generali , ex 
amara indignatione exclamat: ^hi 



:.dv 



-'cr- 



549 COMmNT. JN 

adverbium dolentis , quafi dicat : 
dolenter dicam : Serva Italia , quae 
folebat effe libera, & liberrima, & 
donare liberratem gentibus , ut dixi 
Cant. I. hujus Libri. Dl dolore oflel- 
h, ideft, hofpidum , & domicilium. 
Navs fen^a Nocchiero ------ 

idefl, carens Principe gubernatore , 
-----/» gran tempefla . 

Non Donna di Provincie - - - - 

Quae folebas efle Regina Regnorum, 

_-__---_-_ MJrf bordeUo! 
Et nota metaphoram pulcram . Sicut 
enim in lupanari venditur caro hu- 
mana pretio fine pudore, ita mere- 
trix ma^na , ideft Curia Romana , & 
Curia Imperialis vendunt libertatem 
Italicam. Sicut etiam ad poftribu- 
lum vadunt indifferenter omnes vo- 
lentes cum deleclatione , ita ad Ita- 
liam concurrunt omnes barbarac na- 
tiones cum aviditate ad ipfam con- 
culcandam tamquam merctricem pro- 
ftitutam . Et affignat Poeta caufam 
fuae exclamationis dolorofae , di- 
cens : 

Qjiell' anlma gentil ------ 

ideO: , Sordellus , ver^ nobilis virtute 
animi , ut audifti ; 

______ y";^ cost prejla 

Sol per lo dolce fuon de la fua Terra , 
fcilicet, Mantuae, 

Di fare al Cittadin fuo quivi fefta , 
fcilicet, Vergilio. Et tamen uterque 
erat mortuus, & unus numquam no- 
verat alterum , quum Vergilius fue- 
rit per tot fecula ante Sordellum. 
Et ora in te non flanno fenn^a guerra 
Li vivi tuvi --------- 

Scilicet, moderno tempore, qui nunc 
vivunt in te , Italia . Et quod pejus 
eft . non fine civili bello & plufquam 
civili. Bene dicit: 

------ e r un r altro fi rode , 

tamquam canes, 

Di quel , ch' un muro cir una foffa ferra . 



DANTIS COMOED. 



550 



B 



D 



in eadem Civita- 

eadem domo , & 

multi in morte 

qui non pofTunC 



ideft, qui habitant 
te, vel Terra, & 
eadem arca . Quia 
fepeliuntur fimul , 
ftare fimul in vita . 

Cerca , mifera , _____ 

Heic Poeta revertitur ad exclaman- 
dum contra Italiam, & confirmans 
quod dixit , dicit, mifera , fcilicet , 
Italia, cujus nullus miferetur. 
______ intorno da le pro.le , 

ideft , ripas , 

Le ttie marine ------- 

ideft , Terras marinas, 

----- e poi ti guarda in fcno , 

ideft, in medio, fcilicet, Terras me- 
diterraneas ; 

S' alciina parte in te di pace gode . 
Et heic , Le£lor, me excufabis , qui 
antequam ulterius procedam, cogor 
faccre inveSivam contra Dantem . 
O utinam, Poeta mirifice, revivifce- 
res modo ; Ubi pax , ubi tranquilli- 
tas in Italia ? Faciliter videbis , ,0 
Dantes , quod aliqua particularia ma- 
la tuo tempore premebant Italiam. 
Et illa quidem parva & pauca. Nu- 
meras enim inter damna Italiae ca- 
rentiam Principis, & difcordiam qua- 
rumdam Familiarum . Nunc autem 
pejora fafta nos premunt, ita ut di- 
cere poflim de tota Italia , quod Ver- 
gilius tuus de una Urbe dixit: 

Crudelis ubique 
LuHus , ubique pavor , c^ plurima 
mortis imago , 
Pro certo Italia non eft pafta talia 
tempore tuo , non tempore Anniba- 
lis , non tempore Pyrri , non tempo- 
re Gothorum aut Langobardorum . 
Atila enim non legitur tranfifte A- 
penninum, nec Totila Padum , fed 
folum vaftavit Regnum & Romam . 
Quanto ergo excufabilius , fi fas ef- 
fet, poffem exclamare ad Omnipo- 
tentem, quam tu, qui in tempora 

feli- 



;55i. BENFENUT 

feHcia incidlRi , quibus nos omnes 
nunc vivcntes in mifera Italia poffu- 
mus invidere? Ipfe ergo, qui poteft, 
•inittat amodo Veltrum , qucra tu vi- 
difti in fomno , fi tamen umquam 
vcnturus eft . 

Cie "val --------- 

Hei Poeta aggravat miferiam Italiae. 
Quia fi Italia olim fuit oppreffa a 
Barbaris poft Imperium translatum 
in Graeciam , tamen habuit aliquan- 
do relevantem & reformantem eam . 
Dicit ergo : che val ? quafi dicat , 
nihil. 

- - - - perche tl racconciajfe il freno 
Giujliniane --------- 

Juftus Imperator gubernaculum & re- 
gimen Legibus fecit , quae conftrin- 
gunt hominum vitas j & armis, quia 
liberavit Italiam de manibus Gotho- 
ruth',_ ut pulcre fcribitur Paradifi 
Canti VI. 

- - - - - fe la fella e vota ? 
Scilicet , feflbre , ideft , fi Sedes Im- 
perii caret Imperatore, qui ftat in 
Germania , ut ftatim patebit . Et dicit : 
• Sen-^ effo fora la •vergogna meno . 
Ideft, verecundia foret minor fine 
ipfo fraeno. Simile dicit Bachonus 
de Romanis, quod fi fuiflent femper 
fervi, ut multi barbari , minus mo- 
lefte ferendum eflet . Et continuo 
invehit contra Paftores Ecclefiae , 
qui non permittunt Imperatorem re- 
gnare in Italia. Dicit ergo: 

^hi , gente --------- 

Ideft', dolenter refero , gens Sacerdo- 
talis. Et non dicas , gens Italica, 
ficut quidam exponunt, & non bene : 

- - - - cbe ifovrefli effer divota , 
Scilicet, Deo, & vacare fpirituali- 
bus, & temporalia dimittere Impe- 
ratori . Unde dicit : 

E lajciar feder Cefare in la fella . 
quae cft vacua feflbre . Nota, quum 
dixit ChriftUs: Reddile qtiae funt Cae- 



D 



JMOLENSl^ 552 

faris , Caefari , & quae funt Dei , Dee , 
quafi dicat: fi non vis aliter intelli- 
gere & exponere illud di£tum Do- 
mini Jefu Chrifti. Et heic nota, ut 
videas, quod Poeta jufte increpat 
prohibentes Imperatorem efle .in Ita- 
lia. Quod in MCCXCVIII. Alber- 
tus Dux Auftriae, Rodulphi Caefa- 
ris primogcnitus , peremto Adulpho 
elcfto, in proelio, fucceflit illi in 
Regno. Qui anno fcquenti mifit Le- 
gatos ad Bonifacium, fignificans fe 
velle venire ad Sedem Apoftolicam, 
fufccpturus de more Coronam . Qui- 
bus Papa refpondit , quod Albertus 
non erat eleflus legitime , & quod 
erat indignus Imperio, quia adverfus 
Regem Dominum fuum bellum inju- 
fte moverat, & proditorie illum oc- 
ciderat. Et fedens armatus in folio , 
& enfe cinclus , & habens in capite 
Imperiale Diadema, tenenfque ma- 
num ad capulum enfis cinQi, dixit : 
Nonne ego pojfum Imperii jura tueri? 
Ego ftim Caefar. Poftea orta difcor- 
dia inter eum & Philippum Regem 
Franciae, Bonifacius fecit foedus cura 
Alberto, & ipfum vocaverat. E« 
tempore captus eft in fua Civitate 
Anagniae. 

Guarda corn ef\a fiera e fatta fella &c, 
Heic Pceta invehit contra Albertura 
praedi£tum , qui neglexit venire , 
quum poflet , ad liberandum iTaliam . 
Ordina fic literam , & defccnde in- 
fra, & dicas : 

^lberto Tedefce - 

Elefte Imperator , 

■ ch" abbandoni 

Coflei , 

Idcft , Italiam , 

ih^ i fatt/t indemita e fel- 

vaggia , 
Idcft, rebeilis , & inobcdicns Impe- 
rio, quia non venifti ad illam dd- 
mandam; ' - • ' 

E de- 



553 COMMENT. IN 

E dovfefli inforcar li fuoi arcioni . 
Ideft , equitare eam : 

Guarda corn efla fiera 

Scilicet, Italia , 

e fatta fella . 

Ideft, prava , 

Per non effer corretta da gli fproni . 
Ideft, Imperialibus; 

Poi che ponefii mano a l.t predella . 
Ideft , poftquam aflumfifti regimen i- 
ftius ferae beliuae & fraenura . Scio 
tamen, quod communiter alii tra- 
hunt iftam literam ad ly gentem , 
non ad .Albertmi . Et exponunt fic : 
Tu Papa refpice, quomodo Italia fa- 
£la eft fellea , quia tu non permifi- 
fti Imperatorem venire , 5c afTumfi- 
fti in te regimen. 

Gitiflo giitdicio , 

Heic Poeta imprecatur Alberto ma- 
lum ob dic^am culpam, dicens : 

da le Steile caggia , 

Sovra '/ tuo fangue . 
Scilicet , judicium divinum veniat 
fuper te. Et heic nota , quod iftud 
evenit de hSio . Nam in MCCC- 
VIII. Calendis Maji Albertus prae- 
di6tus fuit gladiatus ab uno fuo ne- 
pote proditionaliter in tranfitu unius 
fiuminis , defcendens de navi . Caufa 
fuit , quod di6lus Albertus occupa- 
bat fibi partem hereditatis Ducatus 
Auftriae. Ponit ergo hoc faflum tam- 
quam futurum , quia habet refpe£lum 
ad tempus fuae vifionis, non ad tem- 
pus, quo fcripfit, ficut faepe idem 
oftendi in Inferno in multis diftis , 
quae videntur prophetica , quum ta- 
men non fint. Et ideo dicit : 

e Jia ntiovo <fy aperto , 

quia bene fuit judicium fatis extra- 
neum & manifeftumj & dicit : 

Tal che 7 ttio Sticcejfor temen-^a n 
aggia.^ 
Ideft, territus exemplo tui , dcfcen- 
dat in Italiam . Et certe Henricus 
Tom. III. 



DANTIS COMOED. 554 

A| de Lucimborgo bene ftuduit refor- 
1 mare Italiam ; lic^t non potuerit , 
I morte praeventus , ut fcribitur Para- 
difi Cant. XXX. Et aflignat caufam 
imprecationis fa£lae , dicens : 

Ch' avete , tu 

ideft, o Alberte , qui debebas magis 
accendi ad veniendum per mortem 
Bonifacii , quia promiferas fibi , & 

B in cdium Regis Franciae ; 

e 7 tiio Padre , fofferto , 

Scilicet Rodulphus , qui fuit poten- 
tiffimus Sc valentiftimus, de quo di- 
cetur plene Cant. fequenti. Et often- 
dit fe venire, & omnes Italici fue- 
runt valde territi , & Florentini de- 
liberabant parere mandatis. Ideo Dan- 
tes vult dicere tacite : Si Rodulphus 
veniflet Florentiara , non eveniflent 
illa fcandala , & cgo non efiem e- 
xul. Vos, dico , 

Per cttpidigia di cofl^ dijtretti , 
Scilicet , in Alemannia, Quafi di- 
cat: Tu & pater tuus, capti & re- 
tenti cupiditate ampliandi Regnum 
& potentiam in Alemannia , avete 
fofferto, ideft fuftinuiftis , quod Italia 

D deftrueretur, quum tamen ceteris cu- 

ris poftpofitis debuiftis potius totis 

viribus intendere ad reformandam I- 

taliam , quae fola poterat vobis darc 

Imperium orbis terrarum . Ideo dicit : 

Chs 7 giardin deW Impero Jia diferto . 

Ideft , Italia . Et heic nota bene , 

quod Italia eft pulcrior domus mun- 

di, cujus arx, five caput efl; Roma, 

cujus gloriae totus orbis terrarum 

anguftus fuit, Tufcia eft ejus Came- 

ra, quia eft pars ornatiflima & or- 

dinatiflima hujus mundi , vel domus , 

in qua morantur pulcrae puellae , fi- 

cut in camera. Et ubi fiunt fecreta 

confilia , ficut in camera. Lombar- 

dia eft Sala , quia ibi funt magnac 

! Potentiae . Ibi fiunt magnifica con- 

J vivia . Amplac enim funt gulae Lom- 

N n bar- 



c 



555 BENFENUTI 

^bardorum communiter . Romandiola A 
eft Hortus Romanus , tota virens , 
tota fertilis & amoena. Marchia An- 
conitana eft Cellarium , quia ibi 
funt vina fuaviflima omnium , olea , 
mela , ficus . Apulia eft ftabulum , 
quia ibi funt nobiliflimi equi : ibi 
paleae, foena, ftramina, camporum 
planities : & ibi fa^a funt magna 
bella campeftria, ut Au^or jam di- B 
xit Cant. XXVIII. Inferni. Marchia 
Trivifana eft Viridarium hujus nobi- 
liflimae domus , habens arbores al- 
tas floridas, Venetias, Veronam , & 
Paduam .^ Habet etiam ifta domus 
muhas alias pulcras & accommodas 
manfiones , de quibus eflet longum 
profequi . Sed principaliora tetigi : 
Sed haec Italia fuit femper maguis 
bellis fonans. Bene fcribit VergiliuK, 
quod Anchifes pater Aeneae, veniens 
in confpe£lum Italiae , vifo equo a 
longe, clamavit : 

1) l'ellum Tena hofpJta portas! 

Vient a veder 

Heic Poeta improperat quaedam par- 
ticuiaria damna Urbium Italiae, quo- 
rura ipfe videtur caufa , & qui po- D 
terat faciliter medicari. Dicit ergo : 

Montecchl e Cappelhttt. 

Iftae fuerunt duae clarae Familiae 
Veronae , quae habuerunt diu bel- 
lum cum alia Familia nobiliflima, 
fcilicet ^ cum Comitibus de Sanflo 
Bonifacio . Nam Monticuli Comites 
cum favore Eccelini de Romano e- 
jecerunt Azonem II. Marchionem E- 
ftenfem Reaorem illius Civitatis . 
Sed ipfe in manu forti cum Comite 
Umberto San£^i Bonifacii , Monticu- 
lis acie debellatis , rcintravit Vero- 
nam , ubi finem vitae feliciter ter- 
rainavit. Et dicit: 

Manaldi e Fiitppefchi ; 

Iftae fucrunt duae nobiliflimae Do- 
iQus de Urbe veteri . 

Koaj fe»^a eura ■. 



IMOLENSIS 55^^ 

Quia tota die inter fc rixantur, nec 
eft qui curec. Et dicit: 

Color gia trijii 

Scilicet Monticulos, quia jam exu~ 
les & difperfos . 

e cojlor con fofpetti . 

Scilicet, Monaldi tSc Fiiippefchi, quia 
timent fibi de eorum ruina . Et ex 
indignatione ingeminat exciamatio- 
nem , & dicit : 

Vien crudel , vieni . 

Crudelis , quia negligens curam tot 
Nobilium privilegiatorum ab anti- 
quis Imperatoribus Romanis. Unde 
dicit; 

£ -Dedi la pre[fura 

De' tuoi gentili . 

Ideft , oppreflionem tuorum Nobi- 
lium . 

e cura lor magagne . 

Quia funt fine cura . Et intcr ce- 
tcros > 

E vedrai Santafior, come fi cura , 
Ifti Comites de Sancta Flora fuerunt 
oiim potentiflimi in Maritima Sena- 
rum . Et jam tunc Senenfes diftri- 
buebant eos . De qua materia dice- 
tur infra Cant. XI. 

Vien a veder 

Hcic ultimo objicit Aiberto aliud 
majus malum , quod praeponderat ce- 
teris , fcilicet, defolationem almac 
Urbis , quae eft caput Orbis. Undc 
dicit: 

la tua Roma , 

Quia diceris Rex Romanorum. 

Che piagne , 
idsft , deplorat fuam defolationera . 

Vedova fola 

Sine Principe, Sponfo & Proteftorc 
ejus. Sicut olim primi Principes A- 
lamanni , ficut Ottones , confolati 
funt eam , ideo invocat auxilium 
tuum. Unde dicit: 

e di e notte chiama » 

Cefart mio 

ideft^ 



^57 COMMENT, /N 

idcft, Imperator, 

pgrch^ Kon »»' accompagne ? 

Ne fiam praeda omnium . Et ut ci- 
to dicam : 

Vieni a veder la gente - - - - 
fcilicet , Italicam , 

quanto j' ama . 

Et quia Albertus pofTet dicere ad 
fui «xcufationem : Non amo vos , 
ex quo non amatis vos invicem , 
rcfpondet : 

E fe »ulla di noi pieta ti move , 
hoc eft, fi aliqua compaffio noflra- 
rum miferiarum , 

v4 vergognar ti vien della tua fama , 
Quia reputaris pius , & non es • & 
quia preffura fervi cedit in dedecus 
domino. Sed certe praedifti duo Cae- 
fares minus male fecerunt in non 
vcniendo in Italiam , qukm hic mo- 
dernus Imperator Carolus de Lucim- 
borgo , nepos boni Henrici VI. de 
quo diQum eft. Qui bis venit in I- 
taliam , maxime fecunda vice, tem- 
pore Urbani V. cum terribili exer- 
citu , ab omnibus exfpeftatus , & 
fervitrices Harpyas pracfeferens loco 
triumphalium Aquilarum, ab omni- 
hus pecunias accepit, & omnium li- 
bertatcs , quas potuit, vendidit. Vi- 
vet ergo infamja femper ejus. 

E fe licito rn e . 
Nunc Poera iratus & turbatus ex 
praediftis , quae videntur contingei-e 
fine uUo ordine divinae Providen- 
tiaC) quae non videtur curare ja£tu- 
ras naufragantis Italiac, exclamat ad 
Deum dicens : £ fe lidto rn e , fup- 
ple , dicere. Et facit colorem , qui 
dicitur Licentia, quia non licet: 

fomnto Giove : 

ideft , Omnipotens Aeterne Deus. Et 
loquitur pcetice. Nam Pcetae ger- 
tiles capiunt Jovem pro fummo Deo: 

Cbe fofii in terra per noi crocififfo , 
& ideo non deberes ita avert€re o- 
culos tuos a nobis . Unde petit : 



DANTIS COMOED. 



A 



55« 



B 



D 



Son li giiifli occhi tuoi vivolti a!- 
trove ? 
qu^m ad Italiam ? Quafi dicat: An 
vidcris removiife oculos tuac pieta- 
tis ab Italia , & benigne refpicerc 
aliam partem .' An eft verum , quod 
tu facis hoc in tuo fecreto confilio , 
quia permittis aliqua mala ficri, ut 
inde elicias aliqucm bonum effeftun: 
occultum & incognitum nobis? Uu 
de dicit : 

e preparation , 

idcft , pracordinatio , 

che r.e l' abiffo , 

idefl;, in profunditate , quia Judicia 
Dci abyffus muita » 

Del ttio conftglio , 

idefl , Providentiae tuae , Et ecee 
quare • 

fai per alctin bene 

In tutto da f accorger noflro fciffa . 
Idefl , totaliter divifum & alienum 
a cognitione noRra, quia oculus no- 
fter infirmus non valet ccrnere. A- 
lia tamen litera hsbet: 

In tiitto per corregger voflro fciffo. 
idefl , ut omnino corrigas noftram 
divifionem. Sed prima lirera eff: me- 
lior, & magis de intentionc Poetac. 
Et afTignat Pcera caufam exclama- 
tionis fa£lae in Deum , ne videatur 
nimis temerarius . Unde dicit: 

Che le Citta eC Italia ,----- 
non aliarum provinciarum commu- 
niter, 

------- ttitte piene 

Son di Tiranni - - . - - 
Immo etiam Tyrannulis". Unde di- 
cit , & quod multo pejus efl, 

- - - - - Et un Marcel diventa 

Ogni Villan , che parteggiando viene , 
Vult Poeta dicere tacite , quod ficut 
olim Marcellus ex magna affeflione 
praefumfit & infurrcxit contra Cae- 
larem primum Impcratorem , ita ho- 
die omnis CaflcUanus & Villanus 
N n a prae- 



55? 



BENFENUTI 



praerumit & infurgit contra Impera- 
torem . Et bene judicium venit fu- 
pra diftum Marcellum , nam quum 
Caefar clementiffime donaffet fibi vi- 
tam , quidam fervus ejus crudeliffime 
gladio eripuit. 



FtoYenza mia 



Poeta nofter , ne videatur oblitus 
fuae Florentiae, de qua nihil dixe- 
rat adhuc in ifto Purgatorio , facit 
fpecialem inveftivam contra eam , 
quam inter Civitates Ifaliae praefens 
negotium tangit. Et alloquitur eam 
pulcris fcommatibus, continuo ironi- 



zans; unde dicit 



Fiorenxa mia , ben pml ejfer con- 
tenta G^c. 

sAd Verf. 142. 

Verfo di te , che fai tanto fottili 

Provediraenti , cJ} a mex^zo Novemltre 

Non giunge qu.el , che tu d^ Ottobre fili . 
Quafi dicat, quod aliquando Statuta 
& Ordinamenta tua non fervantur 
per menfem cum dimidio. Et non 
videatur tibi irridenda metaphora , 
quia eft propria . Vult enim dicere : 
Opera tua funt feminea , & parum 
durant, & cito rumpuntur, ut filum 
mulieris, lic^t videantur fubtilia. 
Et hoc declarat petens : 

Qtiante volte -------- 

ideft, multoties , 

_ - _ _ _ Del tempo , che rimembre , 
idefl, tempore noftro recordaris , 

Hai tu rmtato 

i^<?c?^. ■; -. 

Quia omni die fiunt ibi novae Re- 

formationes * quod eft peffimum , quo- 

niam , ut dicit Philofophus, affuefce- 

ve mutare Leges , efi ajfuefcere ncn obe- 

dire Legi'}us j ideo Leges etiam mi- 

nus bonae funt fervandae. 

----- Moneta , ----- 
Quia novas pecunias fecerunt , 

^ Officio 

Quia nunc Confulcs , nunc Antia- 
nos , nunc Priores habuerunt . 



C 



D 



IMOLENSIS 5^0 

_--_--_-£ Cofiume. 
Quia mores mutantur ibi de die in 
diem , quia Florentini difcurrentes 
per mundum , reportant varios mo- 
res alienigenarum in partibus fuis , 
fcilicet in patriam fuam , ut potes 
videre in mulieribus eorum . 
^d Cant. 7. Verf. 8p. 
Da quejlo balxp meglio gli atti e' 

volti 
Conofcerete voi di tutti quanti , 
Che ne la lama giii tra ejfi accolti . 
Ideft , qu^m fi eftetis aggregati cum 
eis intra illam planitiem cavatam , 
ad denotandum, quod fama iftorum 
interdum magis fonat a longe, qukm 
a prope, juxta illud Claudiani. 
„ - - - - minuit praefentia famam . 
Colui , che plh ftede alto , - - - - 
Heic Sordellus nominat fpiritus ele- 
6liores , & primo principaliorem Prin- 
cipem, fcilicet unum Imperatorem. 
Ad cujus cognitionem eft primo fcien- 
dum , quod Rodulphus genere Ger- 
manus, Comes, pater Alberti , fua 
probitate fa£lus eft Dux potentiffi- 
mus. Nam acquifivit Auftriam , quae 
vacabat morte Ducis , qui fuerat de- 
capitatus fimiliter cum Conradino . 
Cujus fecit Ducem Albertum filium 
fuum . Et regnavit Rodulphus annis 
XX. Et ele6lus Imperator habuit gra- 
ve hellum cum Rege Bohemiae po- 
tentiffimo Anno Domini MCC- 
LXXVII. Qui potentia & opulentia 
fua indignabatur parem fibi . Propter 
quod Rodulphus cum magno & for- 
ti exercitu ivit contra eum . Cui 
Rex potenter occurrit, & commiftb 
acerrimo proelio inter tam fortes gen- 
tcs , Rex Bohemiae acie peremtus eft 
cum magna ftrage bellatorum . Et fic 
Regnum Bohemiae venit fub jugum 
Rodulphi. Sed poftea fecit paccm cum 
filio Regis mortui , & fecit ipfum 
vcnire ad fe fedentem in fede per 

me- 



5^1 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



medium luti . Et illum ftantem ge- 
nibus flexis in luto conciliavit fibi , 
praefentibus omnibus Baronibus. Et 
dedit fibi filiam in uxorem , & Re- 
gnum reftituit . Et fic fuperbum hu- 
miliavit & humiliatum exaltavit 
die XXVI. Augufti. Et fic vide , 
quare Poeta ponit ipfum falvum . 
Nam Rodulphus ifie fuit magnani- 
mus, magnificus, juftus, fine dolo, 
timens Deum, vi£lor in bello, mul- 
tum formidatus ab Alamannis & I- 
talicis. Et certe fi voluiflet venire 
in Italiam , fine refiftentia erat Do- 
minus . Ideo Au£1:or arguit eum ne- 
gligentiae heic & in praecedenti 
Cantu . Ad literam igitur . Poeta 
praemittit Rodulphum cunftis, quia 
habuit Principatum Romanum , quo 
nullus efl altior in Orbe Chriftiano: 
fed arguit eum negligentiae , dicens: 
Colut , che pih fiede alto , fuperemi- 
ncns omnibus , quia Imperator, 

- - - - - e fa femblantt , 
idefl: , oftendit in apparentia , 

D' avey r.egletto cib , che far dovea. 
Nam debebat venire Romam , ut re- 
ciperet Coronam Imperii, & vifitare 
& corrigere Italiam , deinde facere 
tranfitum ad recuperandam Terram 
Sanctam ; immo principaliter ad iflum 
finem Papa Gregorius X. de Placen- 
tia fecerat ipfum eligi in Imperato- 
rem . Quae omnia facere neglexit 
cupiditate potentiae in Germania, 
ut Au£lor tetigit Cap. praecedenti ; 
immo vifus eft diminuere jura Im- 
perii in Italia, quia refignavit Bo- 
noniam , & Romandiolam Ecclefiae 
& Papae Nicoko de Urfinis. Ideo 
dicit : 

£ che non muove bocca a gli ahrul 
cantt . 
Qiiia dolet & erubefcit de negligen- 
tia fua; 

Ridolfo Imperador fu - - — - - 
ele6lus , 



A 



5(52 



B 



D 



.-.---.-che potea 

Sanar le ptaghe ,------ 

ideft, partialitates & divifiones, 

. - - - - cV hanno Italta morta ; 
ita quod forte numquam revivifcet. 

Si che tardi psr altro fi ricrea , 
Ideft , reformatur per Henricum Im- 
peratcrera de Lucimborgo, qui lic^t 
defcenderet cum bono animo, non 
potuit erigere Italiam, ut ta£tum efl 
in praecedenti Capitulo, & tange- 
tur plenius Cant. XXX. Paradifi. 

i' ahro ----------- 

Heic Sordellus nominat alium , fcili- 
cet Regem Bohemiae , qui fuit ge- 
ner dicii Rodulphi, & eodem tem- 
pore, fatis magnae virtutis. 

- - - - - che ne la vifia Itii confortaj 
ficut confortaverat eum in vita, ur 
pernceret di£la fua debita ; 

Reffe la Terra ,------ 

fcilicet, Bohemiam, quam defcribii 
a fluminibus fuis , dicens: 

----- dove r acqua nafce , 
fcilicet, fluvius Melottus , [vel Mol- 
dava) 

Che monta in oilbia . ------ 

Ideft , expreffa inferius . Albia eft 
flumen , quod derivatur ab Alaman- 
nia , de quo Lucanus in Secundo. 
Vel fecundum aliam literam Moha 
a mulgeo , ficut Monta a 
Vel eft ipfum nomen fluvii, 

- - - - & xAlhia in mar ne porta . 
Melottus eft fluvius magnus , qui la- 
bitur per medium Pragae Urbis, ubi 
Imperator habet hodie fedem . Et 
exprimit nomen & virtutem ejus, 
dicens : 

Ottachero ebbe nome • ----- 

Et dicit, quod pater fuit melior filio 
multum , unde dicit: 

-------eneie fafce 

Fu meglio ajfai , ------ 

ideft, in regalibus honoribus. 



mungo. 



1 



che 



5^3 BENVENUT 

- - - - che Vincislas fuo figlio. 

Bavbuto, ------- — 

■qui tunc regcbat , & habebat barbam 
valdc magnam juxta illud: 

EJl bene barbatus , fub Mercuyio 
gtneratus . 
Vel dic, & verius, quod pater fuit 
melior in infantia, quando ligatus 
in fafciis vagiebat in cunabulis , 
quam filius, poflquam fuit juvenis 
jam barbatus. Loquitur hyperbolice. 
Quod optime probat , dicens j 

_ _ _ - - Cui ------ 

ideR , quem Vinceslaum ; 

------ luffuria & o^io pafce . 

Quia adhuc vivebat. Quae duo vi- 
tia funt valde deteftabilia in uno 
vulgari, nedum in Rege . Nam otio- 
fitas 5c voluptas arma funt hoftis an- 
tiqui , ad miferas aniraas captivandas. 

JE qud Nafetto , ------- 

Heic SordcUus nominat alios duos 
Reges fimul . Ad cognitionem primi 
oportet heic fcire, quod multi di- 
cunt, quod ifte , qui mortuus eft, 
deflorando Lilium , fuit bonus Lu- 
dovicus Franciae Rex , qui fecit paf- 
fagium primo contra Soldanum in 
Aegyptum , ubi fuit captus & dimif*- 
fusj fecundo in Barbariam contra 
Tunitium , ubi amifit magnam par- 
tem exercitus pcftilentia, & ipfe in- 
firmatus, mortuus efl etiam in itine- 
re. Sed nullo modo potefl intelligi 
de praedi£to, tum quia non clt mor- 
tuus deflorando Lilium , fugiens , 
tum (juia ifle fuit vir Sanftus, & 
eft pofitus in Catalogo Sanftorum . 
Ideo non debet poni heic in numero 
negligentium. Dicendum ergo eft , 
quod potius Poeta loquitur de filio 
cjus, qui vocatus eft Philippus Na- 
fellus. Ideo ultcrius debes fcire, quod 
ifte Phiiippus fuit cognatus Donni 
Petri Regis Aragonum , quia habuit 
fororem ejus in uxorem. Qui audita 



I 

A 



B 



D 



IMOLENSIS 554 

rebellione Siciliae , quam diftus Pe- 
trus cripuerat Carolo L patruo ejus 
Philippi , juravit facere vindiftam 
de proditione, quam fecerat Domui, 
fcilicet Franciae . Igitur Anno Do- 
mini MCCLXXXIV. Philippus, San- 
£ti Ludoviti filius , fatto maximo 
apparatu , cum numerofo exercitu 
viginti millium cquitum & octua- 
ginta millium peditum Crucefigna- 
torum Francorum, Provincialium , 
& Theotonicorum , cum maximo the- 
fauro receffit de Francia cum Phi- 
lippo, & Carolo fuo filio, & cum 
uno Cardinali Legato Papae, & ivit 
Narbonam , causa fubjugandi Arago- 
niam . De qua Carolus filius cjus 
erat privilegiatus ab Ecclefia Roma- 
na. Et per mare armavit in Provin- 
cia centum viginti inter Gileas & 
alia ligna. Et conjunxit fe cum Do- 
mino Jacobo fratre Petri & inimi- 
co, quia abftulerat fibi Infulam Ma- 
joricae , de qua coronaverat Alphon- 
lum primogenitum fuum . Anno fe- 
quenti receflit a Narbona , & poft 
multos labores perveniens in Catalo- 
niam, obfedit Civitatem Girundae, 
quam tamdcm ccpit per famem . Pe- 
trus prudenter confiderans vires Re- 
gis Franciae , quibus fe imparem fen- 
tiebat , noluit committere fe proelio 
campeftri . Sed tantum intendebat ad 
impediendum vi£lualia. Et quum fe- 
mel pofuiflTet fe ir infidiis , occur- 
rentc fibi acie eleftiffimorum equi- 
tum Francorum, Rex Petrus victus 
eft , & vulneratus in facie cum una 
lancea , & equo ejus capto per ha- 
benas, ipfe probus & providus, non 
obftante vulnere faciei incidit habe- 
nas cum enfe, & urgens equum cal- 
caribus, exivit de preflura , & eva- 
fit a captura . Sed non gerens bo- 
nam curam de vulncre , reverfus eft 
ad Villamfrancam , ubi poft modi- 

cum 



5^5 



COMMENT, IN DAN(rrS COMOED. 



cum mortuus eft VIIL die Novem- 
bris Anno Doraini MCCLXXXV. , 
& fepultus honorifice in Barcellona . 
Philippus amifit claffem fuam , quam 
Rogerius de Loria, valentiffimus A- 
miraglius Donni Petri veniens dc 
Sicilia, cura clafle invafit, & incen- 
dit. Quapropter Philippus videns for- 
tunam fibi adverfam , cremato navi- 
gio, quo vi£lualia portabantur, con- 
cepit tantum dolorem, quod infir- 
matus eft ad mortem . Ex quo Fran- 
ci compulfi funt recedere, portantes 
Regem eorum infirmantem. Magna 
pars exercitus periit fame , & pefte . 
Et Rex Petrus ante mortem reha- 
buit Gerundam . Exercitus Philippi 
fugiens venit Perpinianum , ubi Rex 
expiravit die IL 06lobris. Et fepul- 
tus eft apud San£tum Dionyfium. 
Deindc fa£lus eft Rex Philippus filius 
ejus , qui agnominatus eft Pulcher, 
cum Regina Johanna de Navarra 
uxore fua. Nunc ad literam. Dicit 
Sordellus: E quel Nafetto , ideft Phi- 
lippus Nafellus. Aliqui tamen textus 
habent: Najuto / fed male* 
----- che flretta a con/ilto 
Par con colnl , 
ideft loquitur cum illo, in fenfu op- 
pofito, vel pavla, ideft , videtur ibi 
in fenfu divifo . Eft tamen eadem 
fententia . 

- - - - cV ha s\ bemgno afpetto, 
Ifte crat Guillielmus Rex Navarrae, 
filius boni Regis Thebaldi . 

Moti fuggemlo , e dlifioranclo il Giglio . 
Signum Regum Franciae , ideft mi- 
norando , quia Philippus ifte fecerat 
majorem apparatum contra Arago- 
niam , quim umquam aliquis prae- 
decefforum fuorum . Et iftud bellum 
fuit cum majori amifftone hominum 
& equorum,& impenfa pecuniarum , 
qu^m umquam per aliqua tempora 
in Regno Franciae . Nam Rex fe- 



555 



B 



quens & plures Barones fuerunt fem- 
per poftea in debitis . Ideo notanter 
Poeta dixit : e disfiorand» il Glglio . 
Dicit ergo : 

Guardate li , eome fi hatte il petto , 
dolens de fuo infortunio , & filio 
vitiofo fimul cum praedi£lo Guilliei- 
mo . Unde dicit : 

L' ahro vedete , clie ba fatto a la 
guancia 

De la fua palma fofpirando letto . 
Scilicet , Guillielmum praediftum , 
quia fcilicet in gena reclinabat , & 
paufabat in palraa , ficut in Icfto , 
quia ipfe etiam dolebat de Philippo 
genero fuo vitiofo , lic^t non tan- 
tum . Et declarat , qui fuerunt ifti 
duo Reges , dicens : 

Padre 

fcilicet, Philippus Nafellus. 

- - - - e Suocero 

fcilicet Guillielmus Rex Navarrae, 
focer Philippi Pulcri tunc viventis ; 

- - - - fon del mal di Francia . 
ideft, Philippi Pulcri mali , imrao 
peffimi omnium Regum Francorum. 
Ideo dicit : 

Sanno la vita fua - - - - 
ideft* illius mali Regis . 

- - - - viz,iata e lorda . 

Multa & cnormia crimina iftius Phi- 
lippi tanguntur infra Cant. XX. Ideo 
dicit : 

E quindi viene V dtiol , che fi gli 
lancia . 
ideft , dolor ferit ad vivum. 

Quet , che par - - - - 
Heic Sordellus nominat fimul duos 
alios Reges modernos Occidentis con- 
temporaneos . Quorum uterque fuit 
valentiffimus, & fuerunt in vita ho- 
ftes acerrimi . Scilicet Donnus Pe- 
trus Rex Aragonum , & Carolus L 
cui eripuit Siciliam , pro qua mor- 
tuus eft ipfe Petrus, & Philippus Na- 
fellus y ut patet ex jam diclis ; 8i 

ipfe 



5^7 BENFENUT 

ipfe Carolus etiam mortuus quafi in 
uno anno di6iz de caufa . Unde de- 
bes fcire , quod Carolus revertebatur 
de Provincia cum magno apparatu , 
& cum magna clafle, ut iret in Si- 
ciliam , & obfideret Meflanam . Sed 
in brevi omnibus fibi adverfe ceden- 
tibus , concepit tantum dolorem , qui , 
ut creditur, fuit caufa accelerandae 
mortis. Nam poflea mortuus eft VII. 
Januarii die fequenti poft Epiphaniam 
Anno Domlni MCCLXXXV. cum 
vera poenitentia & contritione , & 
fepultus eft Neapoli . Nunc ad lite- 
ram : Sordellus defcribit Petrum prae- 
diftum ab habitu corporis & ani- 
mi , fcilicet a virtute, & dat fibi in 
focium Carolum praediftum , quem 
defcribit ab habitu corporis . Dicit 
ergo : 

^4el che par st membruto , 

fciiicet , Petrus Rex Aragonum . Et 
heic nota , quod hic Petrus fuit va- 
lorofiffimus Regum Occidentalium fuo 
tempore, ftrenuiflimus in armis, for- 
midatus plufquam aliquis Regum a 
Chriftianis & a Saracenis , confide- 
rato paupere & parvo Regno fuo . 
Et dat fibi focium valentifllmum 
dicens : 

e che s' accorda , 

llc^t in vita difcordaflet, quia mo- 
d6 funt in loco poenitentiae: ideo 
rcmiferunt fibi injurias . 

Cantando con colitt dal mafchio nafo. 
Ideft , cum Carolo I. virili valde. 
Et heic nota , quod ifte Carolus fuit 
magnus & membrutus , colore olca- 
gino , & magno nafo , ferocis afpe- 
£lus, rigidus in juftitia, multum vi- 
gilans , parum dormiens , folitus di- 
cere, quod dormiendo perdebat tan- 
tum temporis ; cupidus regni & pe- 
cuniae ; probus , alti cordis , audax, 
& conftans; vcrax in promiflis, tar- 
diloquus , numquam nimium ridens , 
hnnsftus & Catholicus , magnus pu- 



7 IMOLENSIS 



'5<^8 



B 



C 



D 



gil Ecdefiae. Q.ui majora feciflef, fi 
non habuiflet fortunam adverfam in 
fine , ut dicetur plene Paradifi Cant. 
VIII. 

D' ogni valor portb clnta la corda . 
Ideft , quia ille Petrus fuit cingulo 
Militiae decoratus , armatus omni 
fcientia beili , & difciplina militari. 

E fe Re dopo lui 

Heic Sordellus nominat poft Petrum 
filium ejus primogenitum, commen- 
dans eum , & vituperans fratrem e- 
jus . Unde dicit : 

Ben andava il valor di vafo in vafo . 
Ideft, bene transfundebatur virtus de 
patre in filium , fi 

Lo giovinetto , che retro a lui fiede , 
fcilicet, Alphonfus, 

Re dopo lui foffe rimafo : 

ideft, fupervixiflet diutius in Regno. 
Unde nota , quod tempore mortis , 
Petrus reliquit in teftamento Alphon- 
fum primogenitum Regem Arago- 
niae , & Jacobum II. Regem Sici- 
liae . Sed Alohonfus parum vixit poft 
mortem patris . Ex quo Jacobus II. 
frater fucceflit in Regno Aragoniae , 
& Fridericus tertius frater habuit 
Regnum Siciiiae . Ideo Poeta dicit 
impropcrium iftorum duorum . 

Che non fi pnote dir de /' altre rede j 
quod probat, quia 

Jacorno e Federigo hanno i Rear^i . 
Q.i!od hereditarium eft fortuitum . Sed 

Del retaggio miglior nejfun pofftede . 
Quia neuter iftorum duorum poflidet 
de hereditate paterna virtutem; fcd 
Alphonfus virtuofus fuit patri fimi- 
lis , & nobilis. Sordellus ex hoc fub- 
jungit nobilem fententiam dicens : 

Rade volte rifurge per li rami 

V amana probitate . - - - - 
ideft, virtus a radice , ficut a patrc 
in filios . Et eft ratio , quia anima 
non eft a trunco , fed a Deo . Ideo 
aflignans caufam , dicit : 



^^9 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



E qi'.eflo vole 
Qtiet , cbe la da • perche da liil fi 
cbiami . 
iden: , recognofcatur a Deo , non ab 
alio . 

^nco al Nafuto 

Heic Sordellus , quia vituperat u- 
trumque fuccefforem Petri , degene- 
rantem a paterna probitate > nunc 
refle£lit fermonem fuum ad focium 
ejus Carolum , & dicit: 

.^«jo al Nafiito vanno mis parole . 
ideft mordentia ad Carolum praefa- 
tum , quem fuperius defcribit a ma- 
fculo nafo, quia habuit magnum na- 
fum , & vii^lem animum. 

Non men ch' a /' altro Pier 

Regem Aragonum , 

che con lui canta '. 

quum tamen contenderit fecum in 
vita de Regno Siciliae occupato ab 
eo , & vocaverit eum proditorem , & 
provocaverit ad fingulare certamen . 
Sed affignafo loco & tempore, Pe- 
trus non comparuit, allegans locum 
fufpeflum . Hoc autem creditur fe- 
ciffe fagaci fraude, ut interponeretur 
tempus , quo firmaret ftatum fuum 
in Sicilia , ficut fecit. Vult ergo di- 
cere Sordellus : Idem dico de uno 
herede Caroli , quod jam dixi de 
duobus heredibus Petri . Ideo dicit : 

Onde 

a quo Carolo , 

Pugtia e Prcen^a gia fi dole . 

Propter mortem ejus, quia heres de- 
bilis , fcilicet Caroius Claudus , fuc- 
ceffit fibi in Regno Apuliae & Pro- 
vinciae , quorum primum Carolus 
vindicaverat a Rege Manfredo, fe- 
cundum habuerat ex dote uxoris , 
quae fuerat filia Rayraundi Beringerii 
Comitis Provinciae , ut dicetur ple- 
ne VI. Cant. Paradifi . Et dcclarat 
Sordellus viljtatem heredis Caroli per 
unam comparationem fub litera fatis 
Tom. III. 



570 



B 



D 



intricatam . Et vult fententia dicere, 
quod Carolus Claudus eft tanto vi- 
lior patre, quant6 Petrus Aragonum 
ell melior filiis fuis. Dicit ergo: 

Tanto e del feme fuo miiior la pianta . 
idefl , filius ejus, qui velut planta 
defcendit ex fcmine patris , tantb 
minor eft probitate , & virtute , 
quant6 

GoJIan^^a , 

quae fuerat filia Regis Manfredi , de 
qua plene di£tum efl Cant. Ili. hu- 
jus Libri , 

di marito ancor f: vant.t . 

Ideft , qloriatur dc meliore marito , 
fcilicet Donno Petro valentiflimo . 
Qtfanto pih che Beatrice e Marga- 
rita . 
Iftae duae erant Nurus diflae Con- 
ftantiae, altera uxor Donni Jacobi , 
altera Donni Friderici , quarum neu- 
tra poterat gloriari de probo viro , 
quia ut patet ex di£lis, ifti duo de- 
generabant a virtute paterna . Alii 
tamen dicunt , quod iftae duae fue- 
runt forores Conftantiae : quod non 
credo. 

Vedete il Re 

Heic Sordellus nominat alium fpiri- 
tum , illuftrem Regem Angliae. Ifte 
fuit Henricus , filius Ricardi valen- 
tiffimi , qui mirabilia fecit ftrenue 
contra Saladinum. Qui Henricus fuit 
vir bonus , & bonae fidei poffefTor , 
fed habuit heredem meliorem , fcili- 
cet per contrarium Petri & Caroli , 
fcilicet Adoardum virum valentiffi- 
mum . Dicit ergo : 

il Re deila femplice vita 

fimplex, & purus, fcd non ftrenuus, 
ficut pater & filius, fcilicet 

Seder la folo , ,Arrigo d' Inghilterra . 
Ponit ipfum fclum , quia folus fuit 
fimplex in numero Regum Angliae , 
qui fucrunt communiter aftuti val- 
de ■ vel quia folitarius non gaude- 
O o bat 



571 



DENVENUTI 



bat converfationc hominum , vel quia 
Anglicus. Anglia enim angulus ter- 
rac eft repofita in Oceano Occiden- 
tali. Unde Vergilius: 

„ Et penhus toto divifos Orbe Bri- 
tannos . 

Qtfefli ha we' Yami fuoi miglior' u- 
fcita . 
Scilicet , Rcx Henricus Sicilia , & 
aliis Infulis meliorem filium , fcili- 
cet Eduardum , qui tunc vivebat . 

Qtiel , cke pih baffo 

Heic ultimo Sordellus nominat ulti- 
mum fpiritum minoris gradus . Ad 
cujus cognitionem eft fciendum, quod 
ifte fuit Guillielmus Alarchio Mon- 
tisferrati , vir ferox & crudus, ta- 
men potens & valens. Qui fuit ali- 
quando Capitaneus Mediolani contra 
Papiam . Kte Anno Domini MCC- 
XC. quum iviflet cum paucis ad Ci- 
vitatem Akxandriae, Alexandrini ad 
inftantiam Aflenfium , quibus Mar- 
chio erat inimicus , ceperunt eum 
proditorie, acceptis magnis pecuniis 
ab Aftenfibus , qui lunt pecuciofio- 
res omnibus Italicis , ceteris pari- 
bus , quia funt maximi Ufurarii . Et 
mortuus eft in carcere pracdiiSorum 
captivus . Immo unus Civis faltavit 
crudeliter fuper corpus defun£li, & 
cepit caput ejus cum manibus , & 
percuflit ad terram . x^lexandrini re- 
putantur homincs nimis temerarii in 
Lombardia, quia interfecerunt Epi- 
fcopum fuum . Ego credo, quod Ci- 
vitas h€ii fit ex coUuvione multa- 
rum gentium , ut dicetur infra Cant. 
XVIIl. Ad literam ergo dicit Sor- 
dclius : 

Quel , che piu bajfo tra coflor j' at- 
terra , 
Ponit eum bafliorem , quia non fuit 
tantae dignitatis & poteftatis, ficut 
praedifli . Et fi fuit fuperbus , bene 
humiliatus eft in vita & in morte . 



A 



B 



D 



IMOLENSIS 572 

Giiardando in ftifo • 

fcilicet, ad Coeium ex devotione, 

e Giiiglielmo Mavchefe . 

Ifte cognominatus eft Spata-Longa. 

Per ctii 

ideft, propter cnjus capturam, 

C^ i/llejjandria 

fcilicet, Alexandria della Paglia in 
Lombardia, Civitas valdc nova, 

e la fua gtierra 

ideft, ipfius Alexandriae , 

Fa piar.ger Monferrato • 
Quia Ipoliatus eft Domino fuo , qul 
mortuus eft fine herede mafculo , & 
heredit.is pcrvenit ad Imperatorem 
Conftantinopolitanum , qui habuit u- 
nam filiam Guillielmi . Eft autem 
Monsferratus in finibus Lombardiae 
Contrata amoena , habens infinita 
Caftella in collibus fertilibus. 

e Canavefe . 

Contrata eft contermina Montiferra- 
to , quae clauditur a duobus brachiis 
fluminis, quod dicitur Dura , a ter- 
tia parte clauditur Pado, a quarta 
ab Alpibus, & habet fort^ CC. Ca- 
fiella . Quae eft etiam valde fertilis . 
Et ipfa fimiliter plorat mortem Do- 
mini fui . 

^d Cant. VI n. Verf 4;>. 

E Sordello anco . Or avalliarao omai 

Tra le grand' ombre , e parleremo 
ad ejfe. 
Ideft , loquemur aliquibus ex noftris 
Italicis, ut patebit. Et affignat cau- 
fam , quia 

Graxjofo fia ler vederti ajfai . 
Idcft , quia erit fatis gratum , immo 
gratiffimum iftis , videre duos tantos 
Pcctas , qui poffint facere de eis 
memoriam & famam , ficut fapien- 
tiflimus Rex Robertus honoravit & 
laureavit noviffimum Poctam Petrar- 
cham , qui ubique facit altas com- 
mendationes de eo. 

^€d 



573 



COMMENT. IN DANTIS COMOED, 



tAci Verf. 52. 
Ver me fi fece , li^ io ver lui mi 
fei . 
Ec manifeflat nomen ejus gratulans 
fuae falvationis. Ad cujus cognitio- 
nem debes fcire , quod ifte Ninus 
fuit nobilis genere & potens , Pifa- 
nus origine, qui fuit de Scottis de 
Pifis. Et fuit Judex Gallurae in Sar- 
dinia . De quo diftum eft Inferni 
Cant. XXn. Et cxpulfus de Civita- 
te Pifarum proditione Comitis Ugo- 
lini , ut dic^um eft Inferni Cant. 
XXXIII. confoederavit fe cum Flo- 
rentinis & Lucanis, & magnum bel- 
lum fecit, tamquam ftrenuus , con- 
tra Pifas , fcilicet in MCCC, fed 
paulo polt mortuus efl in CaRro San- 
fti Miniati. Ideo Poeta , qui nove- 
rat benignam naturam hominis in 
vita, & ejus bonam difpofitionem in 
morte , ponit ipfum falvum . Dicit 
ergo: 

Giudice Nin gentit . 

S4d Verf 64. 
Jj v.no a Virgilio , e l' altra ad un 

ft 'jclfe , 
Chi fedca li - - ~ - 
Scilicet , Conrado Marchioni Male- 
fpinae, qui erat fibi focius & fami- 
liaris, fedens cum aliis in loco baf- 
fo , quia iile erat Italicus , & vici- 
nus fuus , & magis par , quam illi 
Principes & Magnates . Ideo ftatim 
Ninus convertit fe ad illum, ex ad- 
miratione . 

gffdando .* Su Curra^» &'c. 

^d Verf 72. 
La dove a gl' innocenti ft rifponde . 
Quia Deus cxaudit preces innocen- 
tum juftas. Et ifta erat virgo puella 
puera . Unde ad intelligentiam cla- 
ram iftius literae & fequentis , de- 
bcs fcire , quod ifte nobilis Ninus 
habuit in uxorcm illuftrem Domi- 
nam Beatricem , fororem Domini Mar- 



B 



D 



574^ 

chionis Eftcnfis Azonis III. famofi v 
de quo jim fupra facla eft mentio 
Cant. V. hujus Libri , & alibi fae- 
pe. Ex qua genuit filiam , quae vo- 
cata eft Johanna . Ipfe vero mortuus 
eft fine mafculina prole. Poft cujus 
mortem uxor ejus nupfit Domino 
Galeatio Vicecomiti, Capitaneo Me- 
diolani, & filia ejus nupfit Domino 
Ricardo de Camino , Domino Tar- 
vifii . Ideo Ninus rogat Dan:em, ut 
dicat filiae fuae , quod roget pro 
eo , quia uxor fua non videtur am- 
plius curare de eo. 

Non credo 

Heic Ninus oftendit , quare non re- 
commendat fe uxori , quia non cre- 
dit , quod ampiius curet de eo, fi- 
cut fimile dixit fupra Boncontcs de 
Mon':efcltro de Johanna uxore fua. 
Dicit ergo: Et dico de filia, quia 
non credo , 

che la fiia maJre 

ideft , Beatrix uxor mea , quae fic 
vocata eft a Beatrice quondam AI- 
drovandini Marchionis filia , quae 
nupfit Andreafio Regi Hungariae , 
mulier ma?nanima valde, 

piit m ami . 

Sicut prius amabat in vita j 

Pofcia che trafmuto le bianche bende , 
quas portabat in viduitate* ideft poft- 
quam tranfvolavic ad fecundas nu- 
ptias Domini Galeatii. Per hoc no- 
ta , quod Poeta tacite tangit vanam 
curam quorumdam , qui ex nimio 
amore , quem habent ad uxores , a 
quibus videntur diligi in vita , non 
credunt , quod poft mortem fervetur 
par debitum , aequalis amor, & mu- 
tua fides conjugii : ideo ifte divinat 
fibi malum , dicens : 

ie epai 

fcilicet, bindas albas, 

convien , che mifera ancor brami , 

O o 2 Q«ia 



575 



BENFENUTI 



Quia icilicet deveniet ad talem fla- 
tum , quod vellet libenter efle in 
primo ftatu viduitatis . Et fic fuit 
de fa£lo. Quia vir fuus fecundus ex- 
pulfus de Mediclano , fa£ius eft fti- 
pendiarius Caftruccii in Tufcia, ubi 
mortuus eft . Et c:-c hoc Ninus ar- 
guit ab uxore fua ad alias inftabi- 
lem amorem mulierum , dicens : 

Per lei affai di lisve Jt comprende . 
Ideft , per unam faciliter cognofcitur 
de aliis. 

^d Vevf. "jg. 

Non !e fara st bella fepoltura . 
Heic Ninus probat, quod ifta non 
bene fecerit nubendo fecundo viro , 
quia non crit fibi tam honorabiie 
poft mortcm dici uxor Galeatii , fi- 
cut fi diceretur uxor Nini . Dicit 



crgo : 



La Vipera 

Tnfignium Vicecomitum ue Medio- 
lano : 

cbe i Mllay.e/i accampn ; 

ideft , quam Mediolanenfes portant 
incampo, quia Galeatius erat tunc 
Dominus Mediolani ; 

Non le fara si liella fepoltura , 
hoc eft tam honorabilem , 

Cor/i avria fatto il Gallo di Gallura . 
Nam Gallus eft infignium Judicum 
Gallurae. Quafi dicat : Pulcrius fuif- 
fet fibi , quod in epitaphio fui in 
titulo fepulturae legerctur : Heic ja- 
c!t Ecatrix , uxor Judicis Nini de Gal- 
lnra , quam quod lcgatur, Uxor Do- 
inini Galcatii de Mcdiolano. Et di- 
cunt communiter Exponentes, quod 
Ninus erat nobilior & melior illo . 
Sed dc hoc non facio curam heic ; 
fcd dico , quod loquitur fubtilius , 
& vult dicerc : Major honor erat 
huic illuftri mulieri , dici uxor u- 
nius viri tantum , fcilicet primi , 
quim fecundi ; ita quod tacite tan- 
git eam , quod nupfit fecundo . Sed 



B 



D 



lAiOLENSlS 575 

ulterius non erit fuperfluum confide- 
rare heic, qucd Pcera nofter non fi- 
ne quare defcripfit heic incidenter 
iftam Domum Mediolanenfium ab In- 
fignio ; quia Armatura ifta terribi- 
lis, & Domus fuit nimis potens diu 
in Lombardia . Circa potentem Do- 
mum eft fciendum , quod primus 
promotor Domus Vicecomiturn , fuit 
Cardinalis Oilavianus de Ubaldinis , 
qui fecit ficri Ottonem Vicecomi- 
tem , Capellanum fuum, Arehiepi- 
fcopum Mediolani . Qui vir aftutiffi- 
mus rogavit cumdem, ut faceret fie- 
ri Kaymundum de la Turre Patriar- 
chsm Aquilejae, ut illi de domo fua 
fequerentur eum . Et fic faclum eft . 
Q_ui Raymundus tenuit Patriarcha- 
tum XXVT. annis . Et fuit frater 
Domini Alamanni, qui primus fuit 
Capitaneus Mcdiolani. Qui diu fue- 
rant potentiffimi. Otto cum fuis in- 
travit Mediolanum cum ifio modo 
& P2610 , quod plures ex nobiliori- 
bus Domus eligerentur Capitanei , 
qui rcgerent Civitatem fuccefiive .. 
quorum primus fuit Domjnus Maf- 
faeus nepos ejus , ob reverentiam e- 
jus. Quum autem MaiT.-.eus diccret 
in fine anni patruo fuo, officium fi.- 
niri, Octo extraxit glndium de va- 
gina nepoti , & dixit: Eripe a »ie , 
fi potcs , hunc gladium. Ille notavit 
diclum, & continuavit regimen. I- 
9.C Maftaeus fuit prudentiflimus Ty- 
rannus . Et fua folertia fecit multa 
magnalia , & vixit ultra XC. an- 
nos, & ufque ad mortem viguit ma- 
gno intelle£lu . Quum autem Maf- 
faeus vellet orania fibi , & non par- 
ticiparet Confortibus fuis & aliis , 
expulfus fuit de Mediolano : Et illi 
de la Turre cum viribus Patriarchae 
venerunt fuper Mediolanum cum ma- 
gno exercitu & magnis PotenQfbus 
Lombardiac . Et breviter opera- AI- 

berti 



^77 COMMENT. IN 

berti Scotti de Placentia , Guidottus 
de la Turre intravit Mcdiolanum . 
Ec paulo poft faclus Capiraneus du- 
xit afperum dominium valde . Et 
multum perfequutus fuit MafFaeum 
& filios , ita quod ecs quafi reduxit 
ad nihilum . Unde fugientes pauper- 
cule de Terra in Terram , tamdem 
reduxerunt fe ad unum parvura Ca- 
ftcllum in Comitatu Ferrariae, pro- 
ptcr affinitatem Beatricis , de qua 
diclium eft. Guidottus non contentus 
perfequutione , illudens fortunae Maf- 
faei, de fui induftria mific hominem 
curialem fagacem ad eum , qui fecit 
MafFaeo duas^ petitiones : fcilicet quo- 
modo ftabat, & quando fperabat re- 
dire Mediolanum . Maffaeus prudcns 
lepide rcfpondit ad primum . Et fu- 
bito dixic : Videtuy mlhl bene JJare , 
quta Jcio •vivere fecundi-.in tempris . Ad 
fecuadum dixit: Quando peccata Da- 
rnini tui pyaepor.derabttnt rieis , tanc 
revertar Mediolanum . Guidottus facla 
fibi relatione per virum curialem . 
dixit : Bene lucrifecifti Palafiedttm c'' 
Robam. Ec ifta bene funt verba pru- 
dentiflimi Maffiiei . Et fic fuit in 
brevi . Nam Maffaeus reintravit Me- 
diolanum , quando minus Iperabat , 
reduftus per Hcnricum VI. Ifte Maf- 
faeus habuit quinque filios, quorum 
primus fuit Galeatius , qui fucceflit 
patri in dominio , & Azo filius c- 
Jus tenuir dominium poft eum. Se- 
cundus fuit Johanncs Archiepifcopus 
Mediolani , vir fatis (im.plex , fed 
multum regebatur confilio fuorum 
Confiliariorum . Et fuit Dominus 
cum Luchino tertio genito , & de- 
fun^lo Luchino ( qui fuit juftiffimus 
Tyrannus ) Johannes folus regnavit . 
Hic fuit potentiflimus . Nam ultra 
Terras Lombardiae , quas tenuerat 
Luchinus, habuit Bononiam & Ja- 
nuam cum orani jurifdiclione fua . 



DANTIS COMGED. 



S78 



B 



C 



D 



Qiiartus fuit Marcus Miles ftrcnuif- 
fimus armorum . Quintus Stephnnus , 
qui dum propinaret poculum Bava- 
ro, & vellet illi dare venenum , ut 
ordinatum erat cum fratribus , Bava- 
rus praefentiens , dixit : Biae tibi : 
qui coaftus bibere mortuus eft . Hic 
Stephanus fuit pater Bernabovjs & 
Galeatii , qui duo diebus noftris ita 
lacerant Lombardiara. 

.Ad ferf. 116. 

Di Valdiryyagr.t , di parte vicina . 
Hcic nota, quod Macra eft fluvius 
rapax , innauigabilis , ut dicit Luca- 
nus. Quj labitur apud antiquam Ci- 
vitatem defertam Lunae. Unde haec 
eadem Vallis hodie appcllatur vul- 
gariter Lunifana. Et eft ibi fiuvius 
& finis Tufciae. De quo alibi di- 
6lura eft , & dicetur. Ideo dicit : 

- - - - di parte vicina , 
ficut de Tufcia, & Liguria. Et ma- 
nifeftat fe a loco , a nomine, a vir- 
tute , ut reddat Pocitam fibi magis 
benivolum . Et dicit : 

Sai .• dillo a nie , cie gia grande la 
era . 
Quafi dicat : Fui magnus Dominus 
in vita , illa in Valle Macrae. Et 
audi , quis fui . 

Cbtamato fui Currado Malafpina . 
Ad quod fciendum , quod hic Con- 
ra:lus erat Major Domus Malafpinac 
virtute armorum , clarus tempore fuae 
mcrtis. Habuit autcm Avum ejufdern 
nou-iinis, qui fuis geftis magnifice e- 
xaltavit familiam fuam. Et magna 
praemia promeruit apud Ottonem Im- 
peratorem . Et hic nepos ftuduit i- 
mitari probitatera Avi . Et heic no- 
ta , quod in Chronica Januenfiura 
multa fcripta funt de antiquitate » 
nobilitatc, virtute, & potentia iftius 
clariffimae Familiae Marchionum Ma- 
lafpinarum. De qua Familia multi 
fuerunt viri illuftres . Et multi fue- 

runj 



B 



C 



57^ BENFENUTI 

runt Conradi viri valentcs . Ideo ad A 
to]lendam aequivocationem , quae 
multis inducit errorem , ficut patet 
in Caefaribus, Scipionibus, & mille 
Familiis illuftrium , ille Conradus 
dieit . 

Non fon f antlco ; - - - _ 
qui fuit valde virtuofus. 

Ma dt ly,': difceft ; 

per re£ljm lineam fanguinis. Nec 
degeneravit ab eo , ficut Au£tor di- 
cit in Cant. praecedenti de filiis il- 
luftrium. Unde Conradus tangit fln- 
gularem a£lum virtutis fuae, dicens : 

t/4' mtei portai l' arnor , 
ideft , caritatem , 

~ - - - che qui raffina . 
Ideil, qui inducit me ad Purgato- 
rium, ubi anima affinatur, ficut au- 
rum in igne. Unde nota , quod no- 
tatur de ifto Conrado, quod veniens 
ad mortem fine prole , omnia fua Ca- 
ilella condivifit inter Confortes fuos, 
& praedia donavit , exhortans eos ad 
cuRodiam concordiamque. Et tamen 
djfcordia hodie conturbavit iflam Do- 
mum, Sicut & quafi ceteras Italiae. 
Alii tamen exponunt iftam literam 
aliter , & dicunt , quod Conradus 
vult dicere , quod in tantum amavit 
luos , & exaltationem Domus fuae , 
quod neglexit opera meritoria , in- 
tentus circa temporalia, de quo heic 
cxfpe£iat purgari. 

O , diffi lui , 

Heic Pceca ponit fuam refponfionem 
ad Marchionis petitionem , & extol- 
lit gloriam fuae Domus ex qenerali 
fama omnium hominum . Unde di- 
cit: D///7 lui, idefl , illi Conrado : 
O admirative loquitur . 

per li voftri paefi 

Giamai noit fui: 
S;ilicer, per Vallem Macrae. Et ve- 
rum dicic: quia in MCCC. num- 
quam fucrat ibi. Sed poft expulfio- 



IMOLENSJS 580 

nem fuam cit6 fuit ibi . Sed lic^t 
non fuerim ibi perfonaliter , tamen 
audivi femper vera de Domo vcftra. 
Unde dicit: 

ma dove fi dimora . 

Ideft , in qua parte fit habitatio. 

Per tntta Europa - - - 
ubi eft maxime Orbis Chriftianus , 

c/y ei non fian palefi ? 

ideft, publice cognita , propter fin- 
gularem virtutem veftrorum.-* Et de- 
clarat fe, dicens : 

La fama , che la voflra Cafa onora » 
ideit , honorabilem reddit in tefti- 
monium virtutis. 

Grida i Signori , - - - 
ideft, celebrat & praedicat Marchio- 
nes Malafpinas , 

e grida la Contrada , 

Si che ne fa chi non vi fu ancora , 
Et fic fama , quam omnes famant , 
non efl omnino perdita, ut vult Phi- 
lofophus . 

lEt io vi giuro . - - - 
Heic Poefa in fingulari extollit Do- 
mum Marchionum a duplici virtu- 
te , quae moxime competit viris il- 
luftribusj fcilicet Liberalitas & Pro- 
bitns, adeo quod etiam aliquos vi- 
tiofos reddidit gloriofos . Et adjurat 
fic efTe , per id quod maxime fuit 
adjuratus a Conrado. Unde dicit : 

Et io vi giu.ro , j' io di fopra vada , 
fcilicet , ad fummum Montis oper4 
Vergilii , & gratia Dei , 

Che vcflra ger.te 

ideft , genefis , fuum genus Malafpi- 
norum , 

onrata non ft fregia , 

ideft, honorata non deornatur & fpo- 
liatur 

Del pregio de la Eorfa e de ln 
Spada . 
ideft, Liberalitatis & Probitatis- 
,/!d Verf. ultirn. 

Se corfo dl giudicio non s^arrefia, 

Ifte 



581 



COMmENT. !N DAN7IS COMOED. 



Ifte Conradus videbat , quod in fu- 
turum cx judicio Dci Dantes f;?ctus 
exul, erat rccipiendus honorince a 
conranguineo fuo . Et fic fuit de fa- 
6lo . Qiia expullus de patria perve- 
nit in Terras iftorum Marcaionum , 
& ibi liberaliter tradtatus a Mar- 
chione * Morccllo , & per ipfum re- 
ductus fuit ad ifiud nobile Pocma , 
quod omiferac per exilium luum , 
cujus principium credcbat efle amif- 
fum , ficut pjene notatur in Inferni 
Cant. Vlir. circa principium. Ideo 
non mireris , Le6lor , fi Pocca noPcer 
fccit tam operofam commendationem 
de illa ftirpe illuftri . Certe morbo 
ingratitudinis laboraflet, fi ita nude 
praeteriiflet. 

.Ad Cttnt. IX. Verf. 6. 

Che con la coda percuote la gente. 
Heic nota, quod iftud Signum Scor- 
pionis non dat homini minus ni- 
grum & pefliferum venenum , quam 
Scorpio animal frigidum . Scribit e- 
nira Guido Bonati Forolivienfis , ma- 
gnus Aftrologus , fe vidifle in Ara- 
bia unum Aftrolabium mirabilis ma- 
gnitudinis , in quo erant figurata 
omnia Signa Zodiaci ; & in Signo 
Scorpionis erat figuratus unus Ae- 
thiops , tenens ftercus ad nafum , ad 
indicandum , quod nati afcendente 
Scorpione dele£tantur fodere in fler- 
coribus , & rebus putridis> quales 
multos faepe videmus. 

,Ad Cant. X. Verf. ^z, 

S'i che non pttr Polkleto . 

Heic nota , quod ifte Polycletus fuit 
excellentiflimus Scatuarius Graecus . 



58: 



E^o autem vidi Fiorentiae in 
ftatuam Veneris de 



De quo fcribit Plinius Lib. XXXIV. 
Natural. Hiilor. dicens, qurd Poly- 
clctus Sycionius Ageladis difcipulus 
muita opera mirabilia de aere fecit, 
adfo qucd folus horainum Artem i- 
ftam fecifle iudicati;r . Fecit duos 
pueros ludertes nudos , qui fuerunt 
in atrio Titi Imperatoris, quo ope- 
re nuUum perfeclius multi judicave 

B runi 

domo privata 

marmore mirabilem in eo habitu , 
in quo olim pingebatur Venus. Erat 
enim mulier fpeciofiflima nuda , te- 
nens manum Cniftram ad pudenda , 
dexteram vero ad mamillas. Et di- 
cebatur efle opus Polycleti ; quod 
non credo, quia , utdi6^umeft, Po- 

C' lycletus fculpfit in aere , non in 
marmore . 

^d Cant. XL Verf. 58. 
lo fiii Latino ----- 
Heic praedictus fpiritus, ut inclinet 
facilius animum Aucloris ad fe , ma- 
nifeflat fe a Provincia generali & 
fpeciali, & parentibus , & norainc 
proprio . Et ad hujus rei intelligen- 

D tiam efl: fciendum , quod in mariti- 
ma Civitatis Senarum fuerunt olim 
Comites nobiiiflimi de Sancla Floi-e 
Caflello ; adeo potentes in Tufcia . 
quod folebant gloriari , qucd pote- 
rant omni die anni mutare locum, 
«?c frare in loco tuto : tot Caflella 
fortia habebant . Sed habuerunt diu 
beilum cum cifla Civitate. Per quod 
jam tempore noflri Poetae erant in 
magna ruina . Et hodie funt quafi 
omnino exterrainati . De hac ftirpc 

iliu- 



* Moroello : legendum viJaretur Mjrrello, apud hunc er.im fe rccepit Dantes pofi 
expulfionem, eoque rogante opus fuum inceptum profcquutus eft , ut fapra ad Cant. In- 
ferni VIII. v. i. narrat Bcnevenutus. Quanquam & Landinus al initium Canti praefa- 
ti Morellum appcllat in fide Joannis Boccaccii, & in fine VIII. Cant, Purgatorii Mat' 
cellum. Qijicquid fit, ille filius Curradi Malalpinae McrveJlus , MoreUus, five Marcellus., 
idem ille ell, apud qaem divertit Poeta, & qai diverfimode ab Auftoribus nuncupatur , 
& etiam a Benevenuto. Videfis le Ifiorie Pi[ijlefi p. zx 5c :;5. Fontaninium Eloa. Ual. 
l. II. cap. 19. Porcacchi Stor. della Fam. Malifpins Cr. 



585 



BENFENUTI IMO LENSIS 



iiluftri fuit ifte Umbertus , qui heic 
loquitur, juvcnis quidem ftrcnuus & 
animofus valde. Qui quum exiviflet 
prohibitus probiter contra inimicos 
ad unum avifamentum , interfeftus 
fuit in campo apud unum fuum Ca- 
il;ellum , quod dicitur Campagnati- 
cum . Ad literam ergo dicit ifte , lo 
ful Latino ^- ideft, Iralicus; nam in 
Italia primum natum eft nomen La- 
tinum . 

e nato (T un gran Tofco : 

ideft, nobilis & potentis Comitis in 
Tufcia . Et eccc patrem . 

Guiglielmo ^ldobrandefco 

fic cognominatus, 

fu mio padre : 

Et dicit : 

l^on fo fe 7 no)y:e fuo giamai fu 
vofco. 
Quafi dicat: Credo , quod fic , quia 
fuit fatis famofus in Italia. Ifte Um- 
bertus audiverat Vergilium loquen- 
tem Latine. Ideo fic loquitur- 

L' antico fangue , - - - - 
Heic Umbertus narrat, quod prae- 
ftabat fibi luperbiam raagnam . Et 
dicit, quod fuerunt duo, fcilicet No- 
bilitas & Virtus fuorum clarorum 
progenitorum . Dicit ergo . V antico 
fangue , ideft , nobilis , 

e r opere leggiadre , 

ideft , gefta ftrenua , 
De^ miei maggior , 
ideft , praedecefTorum ; Antiquitas e- 
nim facit Nobilitatem , ut dicit Phi- 
lofophus Libro Rhetoricorum . 

mi fer st arrogante . 

Ideft, fecerunt me tam fuperbum : 
^d Verf. 74. 

non quefti , che parlava , 

Quafi dicat : Non magnus & ma- 
gnificus , ficut Comes Umbertus , 
fed quidam fpiritus parvus erat & 
plebejus. Et erat unus Miniator Li- 
brorum . 

Sf torfe fotto '/ pefo , che /' impaccia . 



584 



A Quia non permittit erigere caput. 
,Ad Verf. "jp. 

0, diffi lui ,• Non fe" tu Oderifi , 
Ifte Odorifius fuit ma^nus Miniator 
in Civitate Bononiae tempore Au- 
floris . Et erat valde vanus jaclator 
Je Arte fua, non credens habere pa- 
rem. Ideo Dantes, qui optime no- 
verat animum illius avidum laudis 
B & gloriae , de induftria commendat 
cum fuper omnes, ut experiatur, fi 
depofuit ventum , qup fclebat elTe 
inflatusj dicens: 

i' onor d' ,Agobbio , 
Quafi dicat; quod multum honoras 
patriam tuam & Artem tuam . Et 



c 



mcit; 



- e f onor di queW K,4rte . 
Scilicet , miniandi: 

Cy alluminar e chiatnata in Parifi ? 
Parifius enim dicitur illuminiare , ubi 
in Italia dicunt Miniare. Et heic no- 
ta , quod Miniare eft magis proprium . 
Sic enim dicitur a colore minio, qui 
olim fuit aliquando in maximo pre- 
tio. Unde Scipio Africanus , ducens 
ploriofiffimum triumphum de vi£lo 
Annibale , intravit Urbem cum fa- 
cie tin£la minio, ut fcribit Plinius. 

Frate , difs^ egli ,----- 
Heic Pocta ponit refponfionem illius 
ad fe , qui humiliter confitetur fal- 
fsm gloriam , quam quaerebat . Et 
concedit ipfam alteri . Dicit ergo : 
difs' egli , fcilicet , ille Odorifius dixit : 

_ _ _ . _ pii: yidon le carte , 
ideft, florent : 

Che pennelleggia _ - - - - 
ideft, miniat cum pennicillo: 
----- Franco Bolognefe . 
Hic fuit alius Miniator de Bononia 
excellentior eo , concurrens fecum , 
ficut apparet in quibufdam Libris 
Miniatis per eum. Ideo dat fibi pal- 
mam hujus Artis, dicens : 

V onore e tu.tto or fuo , cmio in partel 

^d 



,85 COMMENT. IN 

xAd Verf, p^. 
Credette CmaLtte ------ 

Heic Poeta confirmat di£lum fuum 
per cxempla moderna , quae clare 
manifeftant cxporitionem faftam . Et 
primo ponit exemplum duorum Con- 
civium fuorum , quorum unus nomi- 
ne Cimabos . Et fuit excellens Pi- 
ftor . Alter nomine Giottus, qui 
fuit excellentior illo ; ideo cit6 de- 
rogavit gloriae ejus. Ad literam ergo 
dicit Poeta; videlicet Odorifius : Ci- 
mabos tuus Florentinus credidit 

- - - - - ne la Pittura 
Tener lo Campo ----- 

ideft, vi£loriam gloriae in Arte pin- 
gendi. Sed fpes ejus eftdelufa, quia 
non reperit fe in aetatibu*; groffis 
immo nec in fubtilioribus . Unde 
dicit: 

- - ' ~ Et or ha Glotto »7 Grido , 
idcfl:, rumorem famae & gloriac: 

Si che la fama di colui ofcura . 
Scilicet, Cimabovis. Et hcic nota, 
Le£lor, quod Poeca nofler merito 
facit commendationem Giotti ratio- 
ne Civitatis , ratione Virtutis, & 
ratione Familiaritatis . De ifto nam- 
que Giotto faciunt mentionem a!ii 
duo Poetae Fiorentini, fcilicet Pe- 
trarcha & Boccaccius, qui fcribit , 
quod tanta fuit excellentia ingcnii 
& artis hujus nobilis Picloris, quod 
nullam rem rerum Natura produxit, 
quam ifte non repraefentaret tam pro- 
priam, ut oculus intuentium faepe 
falleretur, accipiens rem pi£tam pro 
vera. Accidit autem femel , quod 
dum Giottus pingeret Paduae, adhu: 
fatis juvenis, unam Capellam in lo- 
co, ubi fuit olim Theatrum five A- 
rena, Dantes pervenit ad locum . 
Quem Giottus honorifice receptum 
duxit ad domum fuam . Ubi Dantes 
videns plures infantulos ejus fumme 
deformes , & ( ut cit6 dicam ) patri 
Tom. IIL 



DANTIS COMOED. <^Z6 

A fimillimos, petivit: Egregie Magi- 
Jler , nimis miror , quod qmini in Jfrte 
Pifforia dicaraini r.ett habsre parem , 
ttnde efl , quod alias Jigtiras facitis tam 
formofas , veftras verh tam turpes ! Cui 
Giottus fubridens praefto refpondit : 
Quia pingo de die , fed fingo de nefle . 
Haec refponfio fumme placuit Dan- 
ti, non quia fibi efiet nova , quum 
B inveniatur in Macrobio Libro Satur- 
nalium , fed quia nata videbatur ab 
ingenio hominis. Ifte Giottus vixit 
poRea diu . Nam mortuus eft in 
MCCCXXXVI. Et fic nota, quod 
Giottus adhuc tenet campum, quia 
nondum venit alius eo fubtilior , 
quum tamen fecerit aliquando ma- 
gnos errores in pifturis fuis , ut au- 
divi a magnis ingeniis . Ifta Ars 
pingendi & fculpcndi habuit olim 
mirabiliores Artifices apud Graecos 
& Latinos, ut patet per Plinium i» 
Naturali Hiftoria. 

Cosi ha tolto ------__« 

Heic Poeta adducit aliud exemplum 
aliorum modernorum, quorum uter- 
que fuit pulcher Inventor Rhitmo- 
rum in Lingua materna . Quorum 
unus vocatus efl Guido Guinicellus 
de Bononia , dc quo & cujus laudi- 
bus habes infra Cant. XXVI. Alter 
ver6 vocatus eft Guido de Cavalcan- 
Cibas, fine comparatione excellentior 
eo, quia fuit magnus Philofophus, 
de quo jam multa dicla funt Infer- 
ni Cant. X. ubi Poeta commendavit 
eum a fcieritia . Heic ver6 commen- 
dat eum ab eloquentia, dicens:. 

_-_-_/' uno e /* altro Guido , 
Scilicet , Cavalcances ha tolto cosi , 
ideft fimili modo, ficuc Giottus FIo- 
rentinus , a /' altro Guido , de Guini- 
cellis Bononienfi, 

La gloria de la Lingua - - - - 
ideft, dicendi in Lingua materna . 
Et heic nota, quod ifte Guido, ficut 
P p & Dan- 



587 BENFENUT 

& Danres, fuit homo mulrum fpe- 
culativus, tardiloquus, faciens fubti- 
lia & fubita fchemata . Accidit au- 
tcm . quod femel Guido cogitabundus 
dcambulabat folus juxta Sanflum Jo- 
hannem in Florentia . Et quidam 
Miles Florentinus nomine Bettus de 
Biunelefchis fuperveniens cum aliis 
fociis , clamavit fuper eum , diccns : 
Ecce , Guulo , quum tantum cogitave- 
ris , quod inveneris Deum non ejfe , 
^utd feceris? Cui Guido praefto rc- 
Ipondit : Domini , poteflis dicere mibi 
juxta domum vsflram quidquid placet . 
Et continuo evclavit a facie eorum , 
quia erat agillimus ut capreolus . 
Tunc illi refpicientes unus alterum , 
coeperunt dicere, quod Guido erat 
unus immemor , quia id , quod re- 
fponderat, nihil portabat, quum non 
haberet plus facere ibi , quam ceteri 
Cives , nec Guido minus , quam ipfi. 
Quibus Dominus Bettus dixit : hn- 
mo vos eflis immemores , qui »on intel- 
lexiflis eum. Ipfe dixit vobis honefte 
maxiynam verecundiam / quia , /i bene 
advertitis , arcae funt domus mortuo- 
rum , quas dicit effe veflras domos , ad 
innnendum , quod nos & alii vulgares 
tgnorantes ad comparationem fcientia- 
torum fumus pejus quam homines mor~ 
tui C^ fepulti j,- 16"" ideo quum fimus 
heic , fumus ad domum noflram. Tunc 
illi intelligentes coopertum fcomma 
Guidonis , laudaverunt Au£l:orem & 
interpretem ejus. Et fubdit Poeta. 

------£ forfe e nato , 

fcilicet , aliquis excellentiflimus elo- 
quens. Et dicit ftgnanter /o^/e , quia 
verecunde loquitur de fe ipfo : 

Chi /' uno e /' altro ,------ 

fcilicet , utrumque Guidonem 

------ caccera dt nido . 

Ideft , de domo Famae, quam pul- 
cre defcribit Ovidius . Et certe hic 
Poeca praedarus non foliini expulic 



/ 1 MOLENSIS 588 

A iftos de poffeffione , fed & omnes 
alios ante fe , & poft fe ufque in 
hodiernam diem . Aliqui tamen vo- 
lunt, quod Poeta nofter loquatur 
heic de quodam tertio Guidone , fci- 
licet de Domino Guidone de Polenta 
Novello, fub quo vixit & mortuus 
efl: . Qui fuit vir fatis intelligens & 
eloquens . Sed non credo . 

B x^d Verf. 102. 

E muta nome y perche r/iuta lato. 
Quia unus & idem Ventus habet 
multa nomina & diverfa , & diver- 
fas vires in partibus diverfis; ita eft 
re£le de Fama & Gloria . Quia il- 
lud, quod eft laudabile apud unam 
Gentem, eft vituperabile apud aliam . 
Sicut enim Dux Venetiarum , qui eft 

C tam venerabilis apud fuos , fi acce- 
deret ad partes vicinas , ne dicam 
barbaras , certe irrideretur cum Cor- 
nu fuo , quod portat in capite . Si- 
cut etiam Ventus venit interdum 
cum magno impetu , & omnia pro- 
fternit , ita & Fama faepe facit ma- 
gnos motus , fed cito deficit , & fi- 
cut Ventus vanefcit. 

D x/id Verf. jop. 

Colui , che del camin ----- 
Poeta defcribic alium fpiritum mo- 
dernum , fuperbum ratione ftatus , & 
potentiae temporalis , ut oftendat 
brevitatem vanae gloriae in eo. Ad 
cujus intelligentiam eft fciendum, 
quod ifte fuit quidam nomine Pro- 
vincianus Silvsnus, Dominus nobilis 
Civitatis Senarum , qui cum gente 
Regis Manfredi dedit illum terribi- 
lem confliftum Florentinis ad Mon- 
tem Apertum . De quo plene d.ftum 
eft Cant. X. & XXXri. Inferni . Hic 
Provincianus in MCCLXIX. cum 
Comite Guidone Novello . & cum 
gente Alanfredi , venit in obfidionem 
ad quoddam Caftrum , quod dicitur 
CoUe , in Comitatu Florentiae , & 

ha- 



58«? COMliENT. IN 

habuit MCCCC. equires & oCio 
rnillia peditum. Tunc Florentiae erat 
quidam Vicarius Caroli Veteris , no- 
mine Zannes Bertaldus, qui cum fua 
gente Gallica & Fiorentinis ivit con- 
tra praedi£1:os , Senenfes timentes 
fibi , voluerunt recedere : fed in re- 
celTu fuerunt invafi ab hoRfbus & 
faciliter debellati . Provincianus ca- 
ptus, decapitatus fuit , & in cam- 
po, per diCtum Zannem Bertaldum. 
Cujus caput abfciffum affixum fuit 
haRae longae, & circum portatum 
per campum . Ex quo fuit verifica- 
tum & dcclaratum refponfum Au- 
guris five Daeraonis , qui praedixe- 
rat fibi : 

liis. Pttgnabis. Norj. Morieris. In. 
Proelio . 

Et. Tuum. Caput. Erit. Sublir^.itum . 
Super. Cetera. 
Paucis Senenfibus parcitum fuit a 
Florentinis, in vindiftam eorum, qui 
fuerant occifi paulo ante ad Alontem 
^^pertum . Nunc ad literam . Dicit 
Odorifius noftro Poetae : 

Colui , cbe del camin si poco pipjia , 
quia ibat totus contraftus per Cor- 
nicem : 

Dinan::;^! a me, 
C[uia praecedcbat ipfum : 

--_-__ Tofcana fonb tutta , 
quia fuit ad tempus famofus in tota 
Tufcia : 

Et ora - - - ~ - 
ideft, nunc de praefenti , MCCC. 

- - - kA pena in Siena Jen plfpiglia. 
Ideft, vix fufurratur & murmuratur 
de eo tacite , in Siena , ideft in pa- 
tria fua , ubi fuit magnus & magni- 
ficus Dominus. Quanto minus ergo 
in Florentia vel alibi ? Et oftendit 
gloriam ejus per viftoriam magnam , 
quam habuit de fuperbia Florentino- 
rum j dicens : 

Ond^ra Ssre .---.- 



DANTIS COMOED. 



5CO 



B 



C 



ideft , cujus Civntatis Senarum erat 
Dominus : 

_ - - _ Qjtando fu dijirutta 

La rabbia Fiorentina , - _ - _ 
ideft, Plebs furiofa, quae tunc erat 
intolerabilis , debellata & proflrata . 
Et fic una fuperbia punivic aliam , 
ut eft de more . Unde dicit: 

----- che fuperba 

Ftt a qiiel tempo ------ 

Q_uia contra confiiium omnium Sa- 
pientum voluit pertinaciter ire con- 
tra holles ad exterminium fuum . 

- - - - - st coni' ora e putta . 
Ideft, lafciva, vana, avara , ficiit 
meretrix . 

.A/i Verf. 1:52. 

Come fti la ventita a Itti largha ? 
Ad hujus rei evidentiam claram vo- 
lo , te fcire , quod quum quidam a- 
micus Provinciani , captus in confli- 
£lu Conradini , detineretur in car- 
cere Caroli vifioris , adjudicatus mor- 
ti , nifi intra certum breve tempus 
folviffet decem millia Aureorum , ipfe 
Provincianus expofuit fe ad mendi- 
candum fuffragia pro redemtione ami- 
ci . Nam pofito banco cum tapeto in 
platea Civitatis , coepit humiliter ro- 
gare unumquemque , ut conferrer re- 
demrioni iftius . Et fic in brevi col- 
lefta pecunia neceftaria liberavit a- 
micum. Ad literam ergo dicit Poe- 
ta: Ille Odorifius diffe: Provincianus 
praedi£tus liberamente / affiffe , ideft 
firrnavit & collocavit fe nel campo di 
Siena, ideft in platea Senarum , quae 
vulgo appeilatur ibi Campus . Et eft 
pulcherrimum Forum , quafi circula- 
re, circum cin£tum magnis Palatiis, 
& in ejus circuitu folent deambula- 
re Nobiles, & honorabiles Cives , 
in medio vei6 Negotiantes. 
.Ad Verf, 1^6. 

Egli per trar /' ^mico fuo di perta . 
Ifte vocabatur Vinea , qui captus 
P P i apud 



\ 



5pi B ENFENUT 

apud TagHacozium , exfpcctabat de- 
capitari . Ideo dicit : 

------ ^i pena , 

Che foflenea ne la prigion di Carlo , 
ideft, Caroli Regis veteris. Et fic 
vide , quod Provincianus redemit a- 
micum de manibus Caroli, qui non 
potuit poftea fe redimere de mani- 
bus Vicarii illius . Et condudit O- 
dorifius : 

Q^ieJV opera gli tolfe quei confini . 
ideit, opus tantae humilitatis & ca- 
ritatis liberavit eum a loco confina- 
torum extra Purgatorium . 

^d Cant. XIII. Veyf 104. 

Se tu /e' quelli , che mi rifpondefti . 
Heic Poeta ponit refponfionem illius 
fpiritus ad fe , qui refpondet de lo- 
co , & de nomine, de quibus fuerat 
interrogatus , & ultra hoc de culpa, 
qua heic purgatur. Et heic adverte, 
quod fi Poeta nofter petendo , dixit 
pauca verba & bona , ifta mulier, 
tamquam Senenfis , ei vana multa 5c 
frivola confabulatur fuper invidia fua. 
Ideo non mireris , fi Poeta fingit 
iftam facere longam orationem ad fe, 
quia mulier eft naturaliter loquax & 
garrula: Et ifta in fpeciali erat pa- 
rum prudens . Dicit ergo . Et ille 
fpiritus : 

lo fui Senefe , rifpofe , - - - - 
ideft , de Comitatu Senarum fui : 

----- e con quefti 

v4ltri rimondo qui la vita ria, 
pcr bonam poenitentiam : 

Lagriritando a Colui ,----- 
fcilicet , ad Deum : 

--____ Che fe ne prefti .' 
ideft, concedat fe videndum nobis . 
Et dicit, quod fuum nomen non 
fuit confequens rei , immo pcr anti- 
phrafim . Unde dicit ; 

Sav.a non fui , awegna che Sapia 

FoJJi chiamata ,-_--- 
Sapfa vocabatur ifta Doraina , ac- 



/ 

lA 



C 



D 



IMOLENSIS 55?2 

ccnclu produ£to . Et tamen non fuit 
fapiens, immo infipiens , & infana, 
faltem in ifio a£lu , ut audies fta- 
tim . Unde dicit : 

- - - - e fui de gli altrui danniy 
ideft , de adverfis : 

Piu lieta ajfai , che di ventura mia . 
Scilicet , de profperis , quod eft pro- 
prium Invidiae. 

E perche - _ - _ - 
Heic longo fermone Sapia narrat 
formam fuae malignantis Invidiae. 
Et ad intelligentiam claram hujus 
literac debes fcire , & memorare il- 
lud , quod fcriptum eft fupra Cant. 
XI. Purgatorii , de Provinciano Sil- 
vano , qui quum veniffet cum fuis 
Senenfibus contra Caftrum Comitatus 
Florentiae , quod dicitur CoUe, ifta 
Domina ardens odio Senenfium , ex 
iola invidia pofuit fe ad feneftram 
unius palatii in Caftro fuo fatis vi- 
cino loco belli , exfpeflans eventum, 
& optans audire ruinam fuorum . Au- 
dito ergo rumore finiftro confliftus , 
Sc morte Ducis miferanda , exultans 
gaudio immenfo, animo gratulanti, 
erexit caput temere contra coelum , 
iSc dixit fic : De me amodo quidquid 
vult , faciat mlhi Deus quavn pejus po- 
tejl , quia amodo vivam laeta , C;'^ mo- 
iiar contenta . Modo ad propofitum 
iila Sapia ad confirmandum , quod 
dixerat, primo proponit fuum fal- 
ium in generali , diccns Danti: 

£ perche tu non credi , ch^ io t' in- 
ganni ^ 

Odi , fe fui , come ti dico , folle . 
Ideft, temcraria. Et aggravat fa£lum, 
dicens: 

Gia difcendendo /' arco de miei anni , 
quafi dicat: jam declinante aetate 
mea; ita quod iftud non erat vitium 
aetatis, fed anirai. Et hcic nota , 
quod mulier incHnatur facilius ad 
pietatem & bcnivolentiam quam vir- 

& ci- 



'5P3 COMMENT. TN 

& citius lacrymatur , & efl magis 
invida, qukm vir; & magis conten- 
tiofa , & magis mendax j & in re- 
biis honeftis & regimine eft magis 
ftulta , qu^m vir , ut dicit Avicen- 
na. Unde proprium fubjeftum non 
habet in cis virtus & honeftas , S: 
funt lit plurimum mali judicii. Ho- 
mo vero inter cetera animalia ma- 
gis attingit profe6lum Naturae. 

Eran i Chtadin miei ----- 
Heic Sapfa narrat in fpeciali formam 
fafti , dicens : i Cittadin miei , ideft Se- 
nenles cum Provinciano Duce eorum : 

----- preffo a Colle , 
quod e(t Caftrum magnum in princi- 
pio fluminis Elfae , de quo dicetur 
in fine hujus Purgatorii ; 

In campo giunti co i loro avsrfavi y 
fcilicet, Florentinis : 

Et io pregava Dio di quel , che 
volle . 
Scilicec, quod effent confli6li : Et 
fic fuit. Unde dicit; 

Rotti fttr qui-vi ----- 
in campo, ubi erant in obfidione : 

----- e vohi ne gli amari 

Pafft di ftiga. ------- 

Sicut enim eft maxime dulce vi£lori 
perfequi fugientem , ita eft fumme 
amarum vi£lo fugere a facie perfe- 
quentis • de quo paulo ante duxerat 
fpecioium triumphum apud Montem 
Apertum . 

------£ veggendo la caccia , 

ideft , perfequutionem de feneftra ; 

LetiT^ia prefi ad ogni altra difpari . 
Scilicet, laetitiis. Quafi dicat: Num- 
quam habueram fimiiem in vita mea . 
TJnde dicit : 

Tanto cl) io volfi in su - ~ - - 
fcilicet , versiis Coelum : 

__--_-/' ardita fasci^ 
infane : 

Gridando a Dio , Omai piU non ii 
temo. 
Et djcit , quod fecit a Cmili , 



DANTIS COMOED. ^9^1^ 

A, Come fe 7 merlo per poca bonaccia . 
Dicitur fabuloie , quo<i merulus poft 
faevitiem hyemis, fuperveniente tran- 
quillo garrit : Piu non ti temo , ch^ u- 
fcito fon det verno . Ita ego pro par- 
va vi6\oria praefumfi loqui contra 
Deum , Audivi , quod ifta maledifta 
mulier erat infuriata raente , quod 
conceperat & praedixerat fe praeci- 
B pitaturam defperanter de feneftra, fi 
Senenfes fuiflent iila vjce vi£lores . 
Erat enim Sapia nobilis Domina de 
illis de Bigotio, quod eft unum Ca- 
ftellum in territorio Senarum longe 
a Colle de Valdefe fort^ per quatuor 
milliaria. Quae nimis oderat Popu- 
lum Senenfem , ficut Zanganella Po- 
pulum Florentinum . Et hoc ideo , 
quia invidebat Populo diu florenti 
& diu viftori . Erat enim Provin- 
cianus tunc valde porens & famo- 
fus. Et heic nota, quod ubi eft ma- 
jor virtus & major gloria , ibi eft 
major Invidia. Et tamen nulla eft 
tam humilis fortuna , quae non ma- 
lignitatis dentibus mordeatur ' fed 
fola miferia caret Invidia. 
D Pace volli con Dia ----- 

Heic Sapfa, narrata culpa fuae invi- 
diae, narrat caufam fuae falvatio- 
nis, fcilicet poenitentiam , lic^c fe- 
ram . Unde dicit : Pace volli con Die, 
cum quo habueram inimicitiam fua- 
dente Invidia inimica Cariratis, quam 
Deus femper praecipic & fuadet: 

- - - - - in fu lo ftremo 

De la mia vita . 
quando non poteram amplius pecca- 
re. Et quia Dantes poterat ftatim 
dicere : quomodo ergo non es extra 
Purgatorium cum aliis tardantibus? 
relpondet: 

-------£ ancor ncn farebbc 

Lo mio dover -------- 

ideft, debitum , fcilicet peccatum: 

ptr peniten^ia fcemo.' 

ideft, 



5P5 



BENFINUTl 



ideft, diminutum . Quod eft jam fa- 
tis fcemum, quia jam fteti diu in 
poena purgatoria; fed adhuc nondum 
veniflem huc; 

Se cio non foffe , cV a memoria 
m ebbe 

Pier Pettinajo - - - — . 
Hic fuit quidara fancliflimus Eremi- 
ta tunc magnae famae , qui mod6 
apud Florentiam dicitur Sanflus Pe- 
trus Pettinarius. 

^d Vevf. 13S. 

Che gia lo ^ncarco di la gih mi pefa , 
Heic nota, quod Poiita nofter a ju- 
ventute fuit iuperbus , ratione nobi- 
litatis, icientiae, ic boni ftatus. Sed 
certe bene portavit onus fuum in 
vita , onus dico exilii , paupertatis & 
invidiae aliorum. Ec certe de me 
audeo diccre cum bona confcientia 
illud idem , fcilieet quod fui ali- 
quando msgis iuperbus, quam invi- 
dus. Sed certe jam bene portavi fa- 
xum in Mundo ifto. 

^d Verf. 150. 

CF d miei propinqm tti ien mi rin- 
fami . 
Scicbat ifta Domina , infamiam re- 
manfiffe de fe in patria dc odio ma-. 
gno , quod congeflerat contra Cives 
fuos . Et docct , ubi fit inventurus 
confanguineos luos , diccns : 

Tit gli vedrai - - 

ideft , videre poteris : 

----- tra quella gente vana , 
ideft , in genere Senenfium , de quo- 
rum vanitate Pccta nofter dixit in 
ipeciali ad Cant. XXIX. Inferni. 
Heic vcro dicit magis in jcommuni . 
Et tangit duas notabiles vanitates 
illius Civitatis , dicens: 

Che fpera in Talamone . - - - - 
Ad quod fciendum , quod Talamon 
eft unura Caftellum Senenfium in 
Maritima , ubi Senenfes expenderun£ 
aliquando multum , & faepe fec^rnnt 



B 



D 



IMOLENSIS 5p5 

cavari Portum cum magnis laboribus 
& expenfisj fed perdebant operam , 
quia Portus cito replebatur , & pro- 
pter corruptionem aeris locus non 
eft bene h^bitabilis. Et tamen fem- 
per habebant in ore Talamonem , & 
de ipfo confabulabantur . Sed ipe?; 
eorum erat vana. Unde dicit» 

------ e perderagli 

Pik di fperanra^ ch' a trovar ta 
Diana . 
In hoc tangit aliam majorcm vani- 
tatem. Diana dicebatur effe fluvius, 
de quo fuit olim opinio in Civitate 
Senarum , quod laberetur fub terra. 
Ideo diu laboraverunt, & cavaverunc 
multum pro ipfo inveniendo . Nec 
adhuc inventus eft . Et concludit : 

Ma piu vi perderanno gli <Ammi- 
ragli . 
Et heic nota , quod ifti , quos vo • 
cat heic Admiralios, ut audivi a 
quodam Senenfi viro magno autori- 
fta & Dantifta, erant quidam, qui 
volentes lucrari , conducebant a Com- 
muni tot cannas vel perticas ad ca- 
vandum pro certo pretio ; quorum 
aliqui confumti fant. Aliqui tamen 
referunt hoc ad di£lum Caftellum 
Talamonis , non ad Huvium Dia- 
nae; & dicunt, quod Poeta loqui- 
tur de Admiraliis navium , qui ap- 
plicantes ad Portum iftum falfo lau- 
datum , receperunt aliquando magna 
danina. Et fic tetigit de vanitate 
Senenfiuro in communi. Sed quid di- 
xiffet Pceta nofter , fi vidiffet, non 
eft diu , Zaninum Senenfem , qui per- 
raifit fibi perfuaderi tam facile, quam 
vane, quod erat Rex Franciae? Et 
jam dabat dignitates, & promittebat 
officia, dimiffa propria hereditate- 
v^// Cant. XIV. Verf I. 

Chi c cofiui , che '/ nejlro Monte 
cercbia , 
Poeta introducit tluos Nobiles de 

Ro- ' 



55?? 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



Romandiola iflquirentes de eo . Et 
ad aperieHdam viam ad hanc mate- 
riam , eft primo fciendum, quod ifti 
duo fpiricus nobiles erant unus qui- 
dam nobilis vir 5c prudens Roman- 
diolus de Bretenorio , vocatus Guido 
del Duca. Alter ver6 erat vir pro- 
bus de Forlivio de nobili Domo Cal- 
bulenfium • qui ambo audito colloquio , 
Dominae Sapiae cum Dante, & ex hoc 
cognito , quod erat vivus , coeperunt 
loqui cum admiratione de ipfo , & 
inquirere de eo . Nunc ad literam. 
Dicit Poiita, quod duo ex illo Orbe 
audientes , Sapiam dicere, quod Dan- 
tes portabat oculos apertos , & Dan- 
tem refpondentem , quod oculi adhuc 
clauderentur fibi, illi comprehende- 
runt, quod erat vivus ibi cum cor- 
pore & omnibus fenfibus. Et admi- 
rantes de tali gratia , defiderabant 
fcire ejus conditionem . Ideo unus 
eorum l^cilicet Dominus Guido del 
Duca de Bretenorio, incipit admira- 
tive dicere focio fuo Raynerio de 
Calboli: C/n e coflui &c. 
xAd Verf, i6. 
Et lo . Per me-zT^o Tofcana Jt fpaT^ia . 
Heic Poeta ponit fuam refponfionem 
difto fpiritui . Et prirao refpondet 
prirfae parti petitionis, fcilicet un- 
de veniar. Ec dicit breviter , quod 
venit de Tufcia de Valle Arni. Et 
ad intelligentiam hujus literae & fe- 
quentis , oportet prius fcire , quod 
Poeta faepiffime nominat cum , & 
heic fpecialiter defcribit, quod Ar- 
nus fiuvius eft Tufciae , qui oritur 
cx dcxtro latere Apennini de Mon- 
te, qui vulgo dicitur Falcerona , 
currens versiis Occidentem . Et a 
principio labitur per praecipitia val- 
lium cum modica aqua per Cafenti- 
num . Deinde adjutus ab aliis aquis 
fa6ius grandiufculus, a finiftris relin- 
^uit Aretium, deinde intrans agrum 



5PS 



B 



D 



Florenrinum labitur juxta Ancifam , 
Caftellum , unde traxit originem cla- 
riffimus Poeta Petrarcha diebus no- 
ftris. Deinde rranfiens per mediunx 
Florentiae, florem totius Tufciae, 
intrat Pifas antiquiflimam Civita- 
tem , quam dividit in duas partes. 
Et non longe ab ea cadit in mare 
Tyrrhenum . Nunc ad literam dicic 
Poeta . Et to: fupple, dixi illi Gui- 
doni petenti. 

Un Fiumtcel , 
fcilicet, Arnus. Et bene dicit, qula 
Arnus Hon eft fluvius raagnus , nec 
navigabilis, nec pifcofus . Eft tamen 
famoius , quia labitur per Terras fa- 
mofas. Et quia viri famofi dederunt 
fibifamam, ipfum defcribentes, ficut 
Dantes, Petrarcha, Boccaccius, & 
alii Florentini , qui difcurrunt per 
mundum multiim . 

----- che nafce tn Falcerona. 
Ex eodem Monte Apcnnino nafcitur 
Tiberis. 

ft fparjay 

ideft, vagatur: 

- - - - per me-^xo Tofcana - - - - 
quia quafi per medium fluit Tufciae, 
quae eft longa fed ar£la. Et tangit 
ejus curfum, dicens : 

E centa miglia di corfa nol faxja . 
Nam extenditur quafi per CXX. mil- 
liaria. Intellige quantum ad curfum 
aquae. Nam fi eatur a loco fuae O" 
riginis ufque ad cafum fuum per ter- 
ram , eft multo brevius fpatium , 
Nam Arnus , qui nafcitur forte per 
XX. milliaria longe a Florentia, re- 
tro fle6lit fe, & retrograditur per 
multa fpatia . 

,Ad Verf. 4g. 
7"»';» brutti porci piu degni dl galle. 
Heic Poeta incipit a primis habita- 
toribus . Et dicit, quod Arnus pri- 
mo tranfic per porcos, ideft Comi- 
tes Guidones, quos appellat porcos 

pro- 



5>p BENFENUT 

propter focdam luxuriam. Et meri- 
tb. Ubi nota, quod ifti Comites o- 
lim habuerunt dominium in Civita- 
t« Ravennae. Sed fuerunt fere om- 
nes trucidati in furore Populi pro- 
pter effraenatam libidinem eorum . 
Quia, ut dicit Philofophus, propter 
injurias uxorum , tnultae 1 yrannules pe- 
fierunt. Dcinde ex uno ftipite reftau- 
rati in numerofam prolem, fafli funt 
potentiffimi citra Apenninum in Ro- 
mandiola, & ultra Apenninum in 
Tufcia. Scd hodie pro magna parte 
defecerunt viris & viribus per po- 
tentiam Florentinorum . 
^il Verf. ^6. 

Botoli trova i poi •venendo giufo , 
Heic nominat lecundos habitatores 
Arni, fcilicet Aretinos, quos affimi- 
lat canibus illis, qui in fua fpecie 
funt parvi naturaliter, fed clamofi . 
Dicit ergo: Et illa Vallis poi venen- 
do giufo , fcilicet Aretium , vetuftif- 
limam Civitatem , quondam unum 
caput Tufciae j trova Botcli . Et ve- 
r^ Aretini pofTunt appellari canes 
alio refpe£lu , fcilicet propter elo- 
quentiam 5c fagacitatem , ficut Mer- 
curius pingcbatur olim in fpecie ca- 
nis . Et dicit : 

Ringhiufi pih ------- 

ideft , rixatores : 

- - - - che ncn chiede lor pojfa , 
quia praefumunt fupra vires eorum : 
jjuxta illud Senecae: Canibus imbecil- 
lioribus mos efi , tit fempcr durioribtfs 
latratibus inhorrcfcant . Et dicit : 

Et a lor difdegnofa torce 7 mufo , 
Vult dicere , quod Arnus juxta Are- 
tium defle£lit ad Orientem , & rece- 
dit ab Aretio fort^ per tria millia- 
ria, ita quod videtur ad modum in- 
dignantis dicere : nolo ad te venire . 

Vafji caggendo - - - - 
Heic Guido nominat tertios habita- 
torcs Arni , fcilicet Florentinos fuos , 



/ IMOLENSJS 6oo 

A quos digne vocat lupos, ab infatiata 
cupiditatc avaritiae. Dicit crgo, ma- 
gis aggravans faftum : 

La maladetta « jventurata foffa.' 
fcilicet, Vallis Arni : Vajffi caggendo, 
ideft, deorfum labitur : 

- - - e quanto ella piU ingroffa 
ex rivulis & aliis fluminibus : 

Tanto piU trova di Can farfi Ltipi . 
B Canes enim lunt naturaliter inimici 
Luporum . Et ita Aretini Florentino- 
rum j & faepe momorderunt cos . Sed 
Lupi fortiores proftraveruntCanes. Et 
heic nota , Leftor, quod illud , quod 
Poeta noftcr heicdicit dchabitatoribus 
iftis, poterat dicere , immo dicit pro 
magna partc de habitatoribus Italiae, 
immo mundi . Unde fcmcl interro- 
gatus , quare Dantcs pofucrat plures 
Chriftianos, quam Paganos in Infer- 
no , breviter refpondit , quia melius 
Chriftianos norat * & plures pofue- 
rat Italicos , quia funt magis digni 
fama & pravioresj & ita plurts Tu- 
fcos • & ita plures Cives fuos , quia 
melius noverat cos . 

Difcefa pei - - - - 
D Heic PoeCa defcribit quartam gen- 
tem , quae ultimo inhabitat Vallem 
Arni , fcilicet Pifanos, quos affimi- 
lat Vulpibus . Sicut enim Vulpes 
naturaliter fraudulenta dolo fuo lu- 
dific.tta eft faepe Lupum , ita Pifa- 
nus Florcntinum . Sicut jam fcri^ 
ptum eft Cant. XV. Infcrni. Dicit 
crgo: Et illa Vailis, five fnfla Arni. 

Difcefa poi per pih pelaghi cupi , 
quia multos gurgites facit profundos, 
vel moraliter loquendo per pelaga 
cupa intelligere potes avaros pro- 
fundos • 

Trova le volpi si piene di froda, 

Che non temono ingegno , che /' oc- 
ctipi . 
Q.uia fcilicet faepe vicerunt ingenia 
fubrilia Florentinorum . Sed certc 

omni.s 



601 COMMENT. /N 

omms aftutia , & tota pntenria Pi- 
fanorum annihilara videtur, quia Ci- 
vitas ifta vetuftiffima velut decrepira 
videtur feciffe curlum fuum . Unde 
volo re fcire, quod in MCCLXXXII. 
Civitas Pifarum erat in fiorenriflirio 
ftatu , habens maximum decus nobi- 
lium potentum in fe fort^ pJufquam 
Terra Italiae . Erant enim ibi Ci- 
ves Judex Ninus de GalUira , Judex 
Arboreae, Comes Ugolinus , Comes 
Fatius , Comes Nerius, Comcs An- 
felmus. Et finguli tcnebant Curiam 
magnam , & habebant caudam fiori- 
dam & fequelam . Et eorum nobili- 
tats & potentia dominabantur Infu- 
lae Sardiniae, Corficae , & Elbae , 
€X quibus habebant mavimos reditus 
publice »Sc privatim. Et dominaban- 
tur mari cum corum navigiis & 
mercimoniis : Et ultra mare in Ci- 
vitate Acon erant potentiiTimi . De 
qua expulerunt Januenfes vicinos fuos , 
eorum vico igne cremato , & una 
turri in mari tmdii fanguine Ja- 
nuenfium . Sed ecce , ut eft de mo- 
re , fuperbia deftruxit fuperbiam . 
Nam poft multas injurias hinc inde 
receptas, Januenfes cum terribiii claf- 
fe & valida juventute venerunr con- 
tra Pilanos, cum quibus navali proe- 
lio concurrerunt apud Meloram fco- 
pulum fupra Portum Pifanum . Ubi , 
ut cito dicam , Pifani fuerunt infe- 
iiciter debellati , duodecim millia ca- 
pta , & quatuor millia peremta ; & 
graves leges & durae conditiones na- 
vigandi funt impofitae eis. Er ab iilo 
temiore fempcr eft diminura potcn- 
tia Pifanorum propter bella civilia 
& externa , quae habuerunt cum FIo- 
rent nis , & alia finiftra fortunarum . 

iVe lafcerb di dir 

Nunc Guido defcripta Valle Arni ab 
omnibus habitatoribus fuis , defcribit 
fingularem turbationem in brevi e- 
Tom. JII. 



DANTIS COMOED. 6c2 

Aj venturam Florenriae . Et ad hujus 
literae veram infelligentiam eft bre- 
viter fciendum , quod in MCCCII. 
eft Pars Nigra redafta in Florentiam 
per Carolum fine Terra , ficut plene 
fcriptum cft Cant. VI. Inferni . Et 
quum fic reduc^a eftet , principcs 
Partis ipfius Nigrae vivebant in ma- 
gna fufpicione , quia fentiebant Par- 

B tem Albnm eflTe potentem in FIc- 
rentia . Et exules faepe fcribebant 
Civibus de parte fua. Idro dederunt 
operam, quod Fulcerius de Calbulo 
tunc Potcftas Florentiae , fultus fa- 
vore eorum , fubir6 cepit quofdara 
Cives de Parte Alba praedicia, in- 
ter quos fuerunt Dominus Bethus dc 
Gerardinis , Mafius & Donatus dc 

C Cavalcantibus , Nellus de Adimaris , 
Tignofus de Alacis , duo de Schola- 
ribus ; & objiciens illis , quod te- 
nebant traclatum proditicnis cum e- 
xulibus Albis , five quaeftione ror 
mentorum , five eftent confcii , five 
non, fecit eos confitcri, quod vo- 
lebant prodere Civitatem . Sed ille 
Tignofus ex nimia corpulentia fuf- 
focatus eft in tortura . Ceteros con- 
demnatos decapitavit. Et ad inftan 
tiam Domini Mufatti Francefii . ma- 
gni Caporalis , voluit capere aiiquos 
de Albertis inimicis Mufatti ; fed 
illi praefentienres evaferunt . Ideo 
omnes de Albertis condemnavit pro 
rebellibus, qui numquam fucrunt po- 
ftea Cives Florentiae . Ex quo ma- 
gna turbatio nata eft in Civitate, 
& confequuta funt multa mala & 
fcandala. Ex di6tis ergo fatis patet, 
quare Dantes nunc deteftatur nequi- 
tiam Fulcerii , qui ita male tracla- 
vit fuam Partem Albam eo tempore 
quo forte ipfe reintraffet Florentiam. 
Nunc ad literam . Guido praediftus 
d;cit Raynerio de Calbulo , cujus 
Fulcerius fuit Nepos : 

Q.q Nr 



^05 BENVENUT 

Ne lafcero d'i dW , percy altri rnoda. 
ideft, non tacebo unum, quod oc- 
currit milii nunc dicendum , quam- 
vis ifte Tufcus vivus audiat, & at- 
tente me aulcultet. Et dicit: 

£ biion faia a coftui . - - - - 
ideft, utile erit ifti Tufco: 

f ' ancor s' ammenta , 

ideft recordatur : 

Di cih , che vero fpirto mi difnoda . 
Idefl: , ejus, quod mens mea nunc 
praefagic, quia poterit fort^ provi- 
dere fibi , quum fit cxpellendus; vel , 
ne, quum erit expullus, quaerat re- 
dire , ad faciendum fe decapitari • 
vel bonum erit , ut det infamiam 
Nepoti tuo. 

Jo veggio tuo Nipote , - - - - 
Heic Guido narrat faftum , futurum 
cito , dicens lo vsggio ttio Nipote , 
fcilicet, Fulcerium , virum ver^ fe- 
rocem : 

- - - - che diventa 
Cacciator di que" lupi - - - - 

idefl , perfequutor Florentinorura : 

- - - - in fu la riva 
Dil fiero Fiume , - - - - 

fcilicet , Arni : 

- - - - e tutti gli fgomenta . 
Ideft, difturbat . Et oftendit , quo- 
modo , dicens: 

Vende la carne loro , effendo viva j 
Quia Mufattus Francefius , qui pe- 
cunia iua corruperat Carolum fra- 
trem Regis Franciae , qui venerat 
Florentiam tamquam partiarius , be- 
ne potuit corrumpere Fulcerium , qui 
venerac Florentiam tsmquam Re£lor: 

Pofcia gli ancide , come antica belva. 
Ideft , beftia , ficut bos in feneftute 
innocens fecuri percutitur . 
^d Verf 78. 

Peio fappi cb" io fon Gtiido del Duca . 
Vir Nobilis , & liberalis de Brete- 
norio . 

Fu il fangue mio - - — 



B 



C 



D 



IMOLEN S IS ^04 

Heic Guido, nominato f e , norainat 
culpam , qua heic purgatur, dicens ; 
«/ fangite mio , idefl , ego vivens in 
vita , quando fcilicet anima fedebat 



in languine. 



- - £ invidia ii riarfo , 
quia invidus invidia comburitiir intus 
C^ extra .' 

Che fe veduto aveffe uom farfi lieto 
ex aliqua prolperitate: 

Vijlo rn avrefti - - - - 
ideft , videre me potuifles : 

- - - - - di livore fparfo . 

Ideft, colore livido refperfum in fa- 

ciej quia ftatim pallefcebam dolore. 

^d Verf 85. 

Qttefli e Rinier .• - - - - 

Nominat fociura fuum , & repetlt 

in commendationem eius 

> 

- - - - Quefli e 'l pregio e /' onore 
De la Caja da Calboli , - - - - 

nobili , & honorabili. 

- - - - ove nullo 

Fatto j' e reda poi del ftio valore . 
Q_uia nullus in dicla Domo fuerat 
lucceflbr illius in virtute ufque ad 
tempus illudj immo omnes degene- 
raverant . 

E non pttr lo fuo fangue - - - 
Heic Guido deplorat generalem de- 
pravationem Nobilium Romandiolae. 
Et facit commendarionem multorum 
virtuoforum , quibus haec Provincia 
paulo ante abundabat. Et primo di- 
cit, quod omnis Nobilitas Roman- 
diolae eft fpoliata bonis , honorabi- 
libus & laudabilibus , & eft repleta 
pravis moribus. Unde dicit : lo fu9 
fangue , ideft nobile genus Raynerii 
de Calbulo: non pur 

- - ~ - i jatto brulloy 

ideft, denudarus , & pauperatus: 
Del ben richieflo al vero - - - - 

idsft , bonis animae : 
e^ <r/ trajlullo» 

Ideft, 



5o5 



COMMENT. IN DANTTS COMOED. 



6e6 



Ideft, bonis corporis , & exteriori- 
bus bonis. Quafi dicat : bono hone- 
fto , utili & dek£^abili , quae regna- 
bant in Romandiola tempore de pro- 
xime praeterito. Nam Raynerius mor- 
tuus erat fort^ per quinque annos 
ante . Nam fuit interfeflus. Et Jo- 
hannes frater ejus , quum intraffet 
Forlivium cum multis Ravennatibus 
& Ariminenfibus . Et hoc dico in 
Romandiola , quam defcribit a con- 
finibus fuis , dicens: 

Tra V Po , '/ monte , e la marlna 
e 7 Rcno * . 
Nam Romandiola a Septemtrione ha- 
bet Padum fluvium , & mare Adria- 
cum ; a Meridie habet Alpes Apen- 
nini ; ab Occidente habet Rhenum 
fluvium , qui labitur juxta Bono- 
niam , ab Oriente vero habet Mar- 
chiam Anconitanam . Et vere credo, 
quod in mundo non fit piilcrior pars 
terrae quim illa , quae c?i a Bono- 
nia ufque Ariminum inclufivc. Un- 
de adverte , quod ifla Provinciola 
eft nobiliter fituata , quia habet a 
tergo Alpes Apennini contra Au- 
ftrum ventum inimicum naturae j a 
fronte habet liberum & apertum a- 
fpe£lum versus Boream ventum a- 
micum generationis . Habet in fe 
colleclum quidquid bonorum reperitur 
alibi fparfum , ficut mire, terram , 
montem , planum , flumina frequen- 
tiflima , fontes , valles , filvas , aii- 
rem falubrem , vina , olea , mella , 
carnes , pifces , copiam annonae , 
multitudinem habitatorum , magni- 
tudinera divitiarum . Quae in tam 
parvo fpatio habet tot amoenas Ci- 
vitates , Caflella , Rura, Vicos. Et 
confirmat diclum fuum per effe£lum : 
dicens : 

Che dentro a qtieflt termtnt , 
idefl: , praedi£los confines : 

~ - - - e rtpieno 

Di vemnofi florpt , - - - - 



B 



C 



D 



fcilicet , Tyrannis parvis & magnis, 
ver^ peftiferis , qui more itirpiuni 
pungunt cum invidia , & more fer- 
pentum fc mordent & lacerant , nec 
umquam inter fe poflunt habere bo- 
nam pacem , ficut jam di6lum eft 
Cant. XXVIL Inferni . Et non fo- 
lum funt mali , fed multi . Unde 
dicit : 

- - ~ - si che tardi 

Per coltlvar or/iai ■verrebber meno . 
Ideft, deficerent omnino, per coltivar ^ 
aliqua boni cultura. Et bene dicit : 
nam lic^t aliqui ad tempus videan- 
tur exftirpari , tamen in brevi re- 
puUulant, velut capita hydrae. 

Ov e 

Hcic Poeta nofter confiderans, quia 
vera laus patriae eft fola VirCus ci- 
vium , unde defcribens Vergilius fe- 
licitatem Romanam , dixit eam /«//- 
cem pYole virorum ; nunc volens de- 
fcribere laudem Romandiolae , per- 
currit breviter aliquos viros illuftres 
de diverfis Terris Romandiolae . Et 
primo fingit, quod Guido del Duca 
incipit quafi a centro Romandiolae , 
fcilicet a Bretenorio patria fua . Et 
nominat duos Nobiles , dignos fa- 
ma. Undc dicit: 

Ov e 11 buon Licio , - - - - 
quafi dicat : non eft alius fimilis . 
Et vere fuit bonus & prudens Mi- 
les . Nec reliquit ex fe heredem . 
Nam Dominus Licius de Valbona, 
nuntiata fibi morte unius fui filii 
imbecillis , non mutato vultu dixit : 
Hoc non e/i mihi novum , quia femper 
fu.it mertuus. Sed nuntia mihi pro na~ 
ve fi efl fepultus . Nec minus ejus 
prudentia emicuit in filia fua Ca- 
therina pulcherrima . Quam quum 
ipfe fenex reperiflet conjunftam a- 
morofe cum Ricciardo nobili juvene 
de Mainardis de Bretenorio, ex a- 
ftutia puellae & fimplicitate mater- 



O 



q 2 



na, 



607 BENVENUTI IMOLENSIS 

na, prudentifllme fecit eam defpon- 
fari fine diminutione honoris , ficut 
jucunde fcribit Boccaccius de Cer- 
taldo. Et nominat fecundum : di- 



do8 



cens ■ 



C^ iu4rrtgo Manardi? 
Ifte de Mainardis de Bretenorio vir 
prudens & nobilis limiliter fuit in 
vita focius iftius Domini Guidonis , 
qui loquitur. Qui eo mortuo fecit 
fecari lignum per medium , in quo 
foliti erant ambo federe; afferens , 
quod non remanferat alius fimilis in 
liberalitate & honorificentia . Ideo 
bene quaerit de eo, ubi fit. Quafi 
dicat : non invenitur fimilis. Deinde 
nominat alios duos fpiritus illuftres. 
Et primo Petrum Traverfarium . Hic 
fuit Dominus Civitatis Ravennae , 
vir magnanimus & magnificus . Qui 
filiam fuam tradidit in uxorem Ste- 
phano Regi Hungariae. Floruit tem- 
pore Friderici II. Ec aufus eft rece- 
dere ab eo . Pofl cujus mortem Fri- 
dericus obfedit Ravennam , & ccpit. 
Ideo bene quaeric ifte Guido, 

Pler Traverfaro ,----- 
ubi eft. Quafi dicat : quis eft hodie 
Dominus in Romandiola fimilis fibi, 
amator fuae Civitatis? Et nominat 
alium , dicens : 

- - - - e Guitio di Carpigna ? 
Ifte fuit nobilis vir de Montefeltro , 
qui omnes fibi pares liberalitate fu- 
peravit. De quo audio, quod , quum 
feciffet folemne convivium in Brete- 
norio, deficiente pecunia, fecit ven- 
di dimidium carae culcitrae, quam 
habebat. De qua re increpatus a fa- 
m.iiaribus, curialifatem luam con- 
duxit fcommatc , dicens : quod ii* 
aeftate pfae calove tenebat pedes extra , 
in hyeriie verh prae fngoi-e tenebat cru- 
fa centra&a. Ideo ifte Guido del Du- 
ca , confiderans tales viros in Ro~ 
mandiola, dignos Romana Civitate , 
sxclamat cuin dolore: 



B 



C 



D 



O Romagnuoli tornati in baflardi ! 
Nimis curialiter loquitur ifte : immo 
debuilTet dixiffe , in fpurios , imma 
in mulos , fpecie permutati. 

Qifando in Bologna ----- 
Guido nominat alios duos virtuofoa 
de Romandiola . Et primo unum Bo- 
nonienfem , dicens : 

----«« Fabbro fi ralligna. 
Ifte fuit nobilis Miles de Lamber- 
tacciis de Bononia, vir fapiens 5c 
magni confilii. Et eil heic Faber 
nomen proprium. Nec intelligas de 
quodam Fabro Tribuno Plebis , qui 
trucidatus fuit Bononiae : quando fi 
ralligna , ideft , renafcitur* quafi di- 
cat, tarde in Bologna, quae eft ni- 
dus Philofophorum , & mater Le- 
gum , omniumque bonorum fertilis, 
humanitatis pjiffima nutrix. Et no- 
minat alium , Faventlnum virum plc- 
bejum fanguine, fed nobilem virtute 
animi , dicens : 

Qi^ando in Faenxa «» Bernardin di 
Fojco , 
Ifte Bernardinus fuit filius Fufci , 
viri ruftici , fed virtute fua honora- 
tus in patria , ad quem non erube- 
fcebant nob^les Faventini accedere,- 
ut audirent ejus bonas fententias & 
pulcra fchemata . Et ejus di£ta mo- 
ralia & notanda allegabanC. Idec» be- 
ne dicit : 

Verga gentil di picciela gramigna , 
Quafi dicat: nobilis planta nata ex 
vili erba . Er ex hoc non minus 
colenda ficut aurum , quod orirur ex 
terra , & rofa ex Ipina . Qitando in 
Faenxa, fuople, /? ratligna . Faven- 
tia olim difta eft Forum Favii a 
Favio Romano. Quam Fridcricus II. 
cepit poft Ravennam. Haec diebus 
noftris quum eiTet opulenta in bono 
flore fub dominio P.ftorum Eccle- 
fiae , exclufs omnibus Ci/ibus, finc 
caede tota fpoliata eft & detenra ui- 

tra 



6op COMMENT. IN 

tra anni circulum intra manus Bar- 
barorum latronum • 

Non ti ntaraztigliar ,----- 
Heic Guido convertens fermonem 
fuum fpecialiter ad Dantem , nomi- 
nat duos alios de Romandiola, vici- 
ros patriae ejus Florentiae. Undc 
dicit : 

- - - - - s 10 piango , Tofco , 
idefl:, o Dantes . Et non appellat 
eum nomine proprio , quia ipfe no- 
luerat fe nominare , ut patuit fupra : 

Quando rimembro ----- 
Ugolin (C ui-^ -_-___ 
Ifte fuit vir nobilis & curialis de 
Ubaldinis, clariflima ftirpe in Ro- 
mandiola . Qui fuerunt diu potentes 
in Alpibus citra Apenninum, & ul- 
tra, prope Florentiam : ficut & Co- 
mites Guidones, de quibus jam di- 
ftum eft fupra. Et dicit: 

- - - - che ■vtvette "vofco . 
Scilicet, tempore veftro bono,quan- 
do in Romandiola vigebat vera no- 
bilitas & multa curialitas . 

~ - - - - con Guido da Prata , 
Ifte Guido fuit alius vir probus de 
una Villa , quae dicitur Prata, in 
eifdem partibus , homo magni valo- 
ris, qui familiariter vixerat cum ifto 
de Ubaldinis , ut dicetur plenius in 
Cant. XXIV. Eft etiam alia Villa in 
Romandiola inter Faventiam & Ra- 
vennam , unde quidam volunt fuiflfe 
iftum Guidonem . Sed prior expofi- 
tio eft magis confona , quia Poera 
colligavit iftum Guidonem cum illo 
de Ubaldinis. 

Federigo Tignofo ----- 
Heic Guido nominat alium Roman- 
diolum . Ifte fuit vir nobilis & di- 
ves de Arimino , cujus domus erat 
domicilium libertatis, nulli honefto 
ciaufa . Converfabatur laete cum om- 
nibus bonis . Ideo Dantes defcribit 
iplum a focietate fua , ^uae erat tota 



B 



DANTIS COMOED. <Jio 

A laudabilis . Dicit er^o : Fedef-oo ri- 
gnofo . Audio, quod iftc habebar pul- 
cherrimum caput capillorum fiavo- 
rum . Ideo per antiphrafim fic di- 
ftus eft: 

----- e fua brigata 

de Arimino: Et heic nota, quod A- 
riminum eft nobilis & antiqua Ci- 
vitas Romandiolae fuper mare Adria- 
co , quondam fideliflimus Portus Ro- 
manorum , ut faepe patet apud Li- 
vium . Habuit Theatrum , ubi hodie 
dicitur Forum ; & Arcum Trium- 
phalem, qui adhuc apparetj & Pon- 
tem pulcherrimum , 

La Cafa Traverfara ----- 

Heic Guido non contentus nominaf- 
fe fupra folum Petrum Traverfarium 
de Ravenna , nunc nominat ipfam 
ftirpem , quae fuit tota clara : unde 
dicit : la Cafa Traverfara . De ifta 
Domo fuit alius Miles magnus Prin- 
ceps in Ravenna , fcilicet Paulus 
Traverfarius , qui fimul cum viribus 
Venetorum expulit Salinguerram Prin- 
cipem de Ferraria . 

------ f gli •Anaflagi . 

Ifti fuerunt magni, nobiles , Si pc- 
tentes . A quibus una Porta in Ra- 
venna ufque hodie denominatur Por- 
ta Anaftafia . De ifta Domo fuit no- 
bilis Miles Dominus Guido de Ana- 
ftafiis, qui mortuus eft prae imoa- 
tientia amoris cujufdam Dominae ho- 
neftiflimae, quam numquara potuit 
fleftere ad ejus amorem . FuerunC 
& aliae Familiae darae in Raven- 
na , ficut Familia Honeftorum , de 
qua fuit nobilis adolefcens Anaftafius 
de Honeftis , qui amoratus de filia 
pulcherrima Pauli Traverfarii, tam- 
dem illam habuit in uxorem , ficut 
honefte fcribit Boccaccius, curiofus 
inquifitor omnium deleftabilium hi- 
ftoriarum . Et heic nota , Leflor, 
quod Poeta nofter facit iftum Gui- 

do- 



D 



6ii 



BENFENUTI 1M0LENS1S 



612 



donem nominare aliquos viros cla- 
ros feculares , modernos, quia fic 
conveniebat viro Miiitari. Sed alios 
viros illuftriores antiquiorcs genuit 
haec patria, ficut Petrum Damiani, 
de quo Poeta fcribit Cant. XXI. Pa- 
radifi , & Romualdum de HoneRis, 
de quo fcribit Poeta Cant. XXII. 
Paradifi. Nota etiam , quod Raven- 
na eft tota fphaerica , habens muros 
antiquiflimos, ampliflimos magis in- 
fra terram quim fupra: fignum ma- 
gnae vetuftatis. Ubi quondam Cae- 
far fa6lurus civile bellum , moram 
traxit , tamquam in confinio Pro- 
vinciae fuae , ut fcribit Suetonius . 
Quam duo flumina amplc£tuntur , 
quae ibi conjunguntur in unum . Ha- 
buit Portum capaciflimum , qui mo- 
do repletus eft. Ravenna Templorum 
multitudine & pulcritudine eft deco- 
rata, Fide Catholica infignita. Nam 
ab initio Fidei, Petrus mifit Apol- 
linarem Diicipulum Ravcnnam ad 
feminandum Fidem . Ex quo tempo- 
re fuit pofiea potentiflima. Tempore 
Gothorum , Langobardorum & Vsn- 
dalorum habuit faepe Reges. Mulra 
& magna proelia fecit, & tulit: ho- 
die eft tantum languida & exhaufta , 
quod decrepita amifit vires fuas, pro- 
xima occafui . Sicut enim fcribitur 
i.i Libro Chronico Ravennae , qui 
dicitur Pontificirlfs , Ravenna condita 
eft a pronepftibus N-S poft Dilu- 
vium, ante Nativitatem gloriofifllmi 
Redemtoris noftri Domini noftri Je- 
fu Chrifti per annos duo millia qua- 
dringentos nonaginta novem. Quod 
non credo . Quia de tam longa anti- 
quitate nulli Auflores authentici, 
quos cgo viderim, aliquid fcribunt ; 
quos cgo vidifl"em faltem , fi per a- 
1 os vifi fuiflent. Ravenna enim fuit 
Colonia Sabinorum , ut dicit Pli- 
nius . Et dicunt quidam fequentes 



B 



C 



D 



opinionem communem , quod fic di- 
£la eft , quod ratibus venientes con- 
diderunt eam . Non mirum ergo , fi 
Pceta nobilis elegit fibi vivere & 
mori in nobili Civitate hac, ubi ja- 
cet apud locum Minorum in tumulo 
valde gravi. Et certe dignius quie- 
fcit Dantes in Tcrra madida fangui- 
ne Martyrum , in qua fuit honora- 
tus in vita , quam in Terra mali- 
gna <Sc ingrata , ut ipfe ait, de qua 
vivens indigne faftus eft exul . Et 
concludit Pciira de duabus Familiis 
praecipuis de Ravenna . 

E l' una , e l' ahra gente - - - - 
ideft , gens Traverfariorum , & Ana- 
ftafiorum : 

----- e dhedata , 
quia non exftat heres fuus. De quo 
dolendum eft. 

Le flonne - - 

Heic Guido memorat gefta & fefta 
gentis Romandiolae, dicens : e qnan- 
(io rmembro . 

Le donne e s Cavalier ----- 
qui multi erant in Romandiola . Et 
dat fingulis cfficia fua , dicens : 

- - - - gli affanni e gli agi , 
ideft , exercitia armorum , honefta 
convivia, tripudia , & alia folatia , 
quorum aliqua magis competunt vi- 
ris, aliqua mulieribus, Et dicit: 

Che ne 'nvogUava ----- 
ideft , quae praedifta inducebant nos 
in voluntatem : 

------ amor' e cortefia , 

quia amor & liberalitas duo funt, 
quae inducunt homines ad pulcra & 
deleftabilia. Et dicit: 

La dove i cor jon fattt s) malvagl 
Ideft , in qua Romandiola animi funt 
ita mutati ab amore in odium , 2 
curialitate in cupiditatem . Et vide, 
quod aliqui referunt totum iftud di- 
£lum folummodo ad Ravennam . Sed 
hoc non videtur . Immo referendum 

cft 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



6ii 

eft ad totam Romandiolam . Unde 
ftatim oftendit , quod amor & libe- 
ralitas re(.eirir de patria fua . 
O B-etinoro -------- 

Heic Guido cum dolore convertit 
fermonem ad patriam fuam , dicens 
cum exclamatione: Bretinero! Ifiud 
efl nobiliffimum CafteJlum , quafi in 
centro Romandiolae in monte fitum 
fupra Forlivium , habens pulcherrima 
moenia , & loca amoena & fcrtilia . 

cbe non fuggi via? 
quafi dicac: Cur non recedis de 
Contrata ? 

Poi che gita fe n e la tua Famiglia , 
ideft, tam nobilis & curialis defecit : 
E rnolta gente ----- 

quae erat bona : 

----- per fjon e(fer ria . 

ideft, receflit, ne refervaretur ad ifta 
tempora prava . Et heic nota , ut 
videas j fi magna nobilitas vigebat 
paulo ante in Bretenorio, quod tem- 
pore iftius Guidonis , quando aliquis 
vir nobilis & honorabilis applicabat 
ad Terram , magna conrentio erat 
inter multos Nobiles de Bretenorio, 
in cujus domum ille talis forenfis 
deberet dei.linare . Propter quod con- 
corditer convenerunt inter fe, quod 
columna lapidea figeretur in medio 
plateae cum multis annuHs ferreis. 
Et omnis fuperveniens effet hofpes 
illius , ad cujus annulum alligaret 
equum . 

Ben fa 

Heic Guido commendat unam Ter- 
ram ab eo, quod adhuc rctinet fuos 
Nobiles depravatos. Dicit ergo : 

Ben fa Bi^nacaval - - - - 
Magnum Ciftrum eft inter Imolam , 
Ravennam & Favcntiam , & quod 
habuit olim Comites nobiles , curia- 
litate plenos: 

- - - - che non rifiglia ^ 
jdeft, non gignit amplius dukes fi- 



6l^ 



B 



D 



lios fuos , qu6d )am fui noblles tem- 
pore Aufloris pro magna parte de- 
fecerant : 

E tnal fa Cajlrocaro , - - — 
Nobile Caftrum, & ver^ clarum , 
fupra Forlivium in Valle Montoni . 
Cujus Comites hodie defecerunt , Sed 
tunc adhuc vigebant , fed degenera- 
bant a nobilitate majorum . 

_ - - _ - e peggio Conio , 
Iftud fuit Caftellum longe ab Imola 
per fex milliaria , quod hodie omni- 
no non exftat . Sed multi Comites 
ejus erant tempore Aucloris , Sc a- 
dhuc, hodie funt. Ideo dicit: e peg- 
gio Conio ; fupple , facit , quia quan- 
to habuit meliores, tanto nunc pe- 
Jores . Ideo dicit : 

Chs di figliar tai Conti 

ideft , parere tam degeneres : 

_____ piii j' impiglia , 
Et tamen ifti adhuc hodie de virtu- 
te antiqua multum retinent in ftre- 
nuitate armorum. 

Bsn faranrto _ _ - - - 
Heic Guido commendat nobilem a- 
liam ftirpem de Romandiola, fcili- 
cet Paganos, qui habuerunt domi- 
nium in montibus fupra Imolam & 
Faventiam , quorum territorium vo- 
cabatur Pudere Paganorwn . De quo- 
rum ftirpe erat tunc unus nomine 
Maghinardus , qui nobilis genere, 
pulcher corpore, fortis viribus , ftre- 
nuus armorum , habebat dominium 
Faventiae & Imolae, audax ut leo, 
cujus geftabat Infignium . Modo di- 
cit ifte : 

Ben faranrto i Pa^art - - - - - 
Quorum familia hahuit aJiquos cla- 
ros viros, ficut Petrum 
& alios 
do 

"amat eam nunc vivens, 
Ideo dicit : 



Pjganum , 
j quae erit tunc felix , quan- 
deficient omnino, quia Maghi- 
nardus infamat 



- da 



<5is 



BE^NVE^NVTI TA10LENS1S 



6i6 



■ d(t chs'l Demomo 

Lsr fe n glra ,----- 
idefl, quando Maghinardus morietur, 
quem vocat Ddemonem pcr pulcher- 
rimam metaphoram . Daemon enim 
interpretatur fcieris. Et eft Daemon 
bonus & malus apud Graecos , ficut 
Angelus bonus & malus apud Lati- 
nos, ut faepiffime patet per Augu- 
ftinum de Civitate Dei , & per Chal- 
cidium fuper Timaeo Platonis . Ifte 
autem fuit aftutiflfimus & fagaciffi- 
mus hominum . Qu.iles aliqui alii 
fuerunt in Romandiola , quos ab a- 
ftutia Poeta nofter numeravit cum 
Ulyffe Cant. XXVII. Inferni. Sicut 
enim Romandiola habet aliqua inge- 
ria Angelica , ita habet alicjua Dia- 
bolica. Ideo dicit: 

- - - - - tna non pevh che puro 
idefl; non tam ita bene facient Pa- 
gani per mortem Maghinardi : 

Che niai ririyanga (T ejji teflimonio . 
Ideft , bona fama de Maghinardo in 
mundo viventium. Hoc ideo dicit , 
quia infamia erat vulgo de Maghi- 
nardo , quod ipfe tenebat partem 



A 



B 



illum confolatur, quia non rcliquit 
filios ex fe, qui poffent degencrando 
cftufcare famam ejus. Unde apofiro- 
phat iermonem fuum ad eum : diccns : 

O Ugolin de' Fantolin - - - - 
Ifte fuit de Faventia, vir fingularis 
bonitalis, & prudentiae: 

-------- fw.tro 

E' il norne tuo ----- 
quod remanfit de te clarum , e ficuro , 
lcilicet ab infamia: 

- - - - - da che pih non / afpetta 
aliquis heres vel fucceffor: 

Cbi far lo pojfa tralignando ofcuro . 
idell, decenerando a vera virtute, 
ficut accidit in Nobilibus aliis de 
Faventia. Unde vide, quod Poeta 
nofter pofuerat duos nobiles de Fa- 
ventia in glacie . Heic ver6 ad re- 
dimendam infamiam nominat duos 
Plebejos famofos. Et heic nota , 
quod Poeta nobilis nullam Provin- 
ciam de mundo tantum honoravit 
quantum iftam . Nam in ifto codem 
Capitulo defcribens Lombardiam , 
folummcdo tres exceptabat a regula. 
Ego ver6 nullum inveni umquam 



Guelpham in Tufcia , & Gibellinam £j Au£lorem antiquum, qui hanc Pro 



in Romandiola . Et iflam infamiam 
Poeta facit durabilem , donec durabit 
ifte Liber, quia dixit in Inferno 
de eo: 

Che muta Parte dalla State al Verno . 
Et haec infamia ver^ fuit falfa, ficut 
plene declaratur in illo Cantu In- 
ferni. Nam fi Maghinardus fuit con- 
tra Gibellinos in favorem Florenti- 
norum , ex hoc potius meretur lau- 
dem qu^m infamiam, quia debebat 
illis totum efTe & poffe fuum. De 
Maghinardo non rcmanfit proles ma- 
fcula : fed quaedam filiae, quae in- 
traverunt in Familiam Ubaldinorum. 

O Ugolin 

Heic Guido praedifijs nominat ulti- 
mum fpiritum de Romandiola, & 



vinciam in aliquo culpaverit. Imm» 
Romandiola olim vocabatur Flami- 
nia a frequentia & mulritudine Fla- 
minum , ideft Sacerdotum . Parva 
ver6 Romandiola, quafi Hortus Ro- 
manus. Sed quid plura loquor? quum 
nulla fere pars ejus hodie fioreat 
praeter Ariminum. Certe magis quana 
hic Romandiolus fecerit, miferabi- 
lem ftatum illius deplorarem , nifi 
defolatio jam tranfiiftet ad ceteras 
fere provincias Iraliae. 

^J Cant. Xn. Verf ig. 

Cosi per una voce detto fte . 
Ifta uxor erat Marci Lombardi. 
^J ferf. 27. 

Partijft ancor lo tempo per Catendi , 
Mortui non dividunt tempus , quia 

tem- 



61-? 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



tfi8 



tempus non currit eis; fed Viventes 
fic , narn dividunt tempus pcr Ca- 
lendas menfium , & per dies , & per 
Nonas juxta illud : 

„ Sex Ncnas Majus 03ol/ey , Ju- 
lius, & Mars, 

„ Qiiatuor . ^At reliqui tenet hlus , 
qitilibet o&o. 

.Ad Verf. 46, 

Lombardo fui , e ftti chiamato Marco . 
Nunc Poeta ponit refponfionem il- 
]ius fpiritus ad utramque petitionem . 
Et primo ad primam , videlicet quis 
fuerit. Et ad hujus primae plenam 
relponfionis intelligentiam efl: prae- 
fcicndum , quod ifle Marcus Lom- 
bardus , qui loquutus eft nunc cum 
Pocta , & loquitur ufque in finem 
Capituli , fuit quitlam Miles Curia- 
lis de nobili Civitate Venetiarum , 
quia non more nebulonum moderno- 
rum vacabat rebus obfcoenis, fed ho- 
neftis . Fuit enim vir nobilis animi , 
ckrae virfutis, fed faciiis irae & 
indignantis naturae. Audivi autem 
robilem indignationem de homine 
iRo , qualis reperitur in nobilibus in- 
geniis. Nam quum femel effet ca- 
ptus , & impofita fibi immensa tal- 
lia ultra pofle , mifit per nuntium 
fuum ad Dominura Rizzardum de 
Camino , tunc Dominum Tarvifii , 
rogans fuppliciter, quod non per- 
mitteret eum mori in anguftia car- 
cerali . Qui mifertus indignae forti 
amici , ftatim fcripfit multis Dorai- 
nis Lombardis, in quorum Curiis 
Marcus iple erat iolitus converfari , 
quod deberent conferre redcmtioni 
cjus liberaliter. Quo audito Marcus 
magnanimiter indigcatus , remifit 
contjnuo nuntium ad Dominum Riz- 
zardum , dicens: quod volebat po- 
tius mcri in captivitate, qu^m effe 
fervus tot & tantorum . Tunc Domi- 
nus Rizzardus pudore confufus , dam- 
Tom. IIL 



B 



E 



nans vilitatem fuam, folvit de pro-- 
pria pecunia fummam, & liberavit 
Marcum . Ad literam ergo dicit Poc- 
ta. Et ille fpiritus defcribens fe a 
praenomine, proprio nomine, & vir- 
tute, 

Cosi rifpofe ------- 

fub tam curiali forma verborum : 

Lomhardo fui -------- 

Et heic nota, quod ifte denominat 
fe a gentc , quia fuit de Lombardia 
inferiori , quae dicitur Marchia Tar- 
vifana . Vel dic, & melius, quod 
denominatus efl Lombardus , quia 
familiariter converfabatur cum Dc- 
minis Lombardiae tempore fuo , in- 
ter quos tra61;abat faepe concordias , 
paces , aifinitates, & confoederatio- 
nes. Aliquando etiam tranfibat Apen- 
ninum in Tufciam . Unde audifti ali- 
bi , qualiter prophetavit Comiti U- 
golino Tyranno Pifarum iram Dei 
venturara fuper eum . Et dicit : 

- - - - c fiii chiamato Marco . 
Quo nomine multi inveniuntur Ve- 
netiis. Et ifte Marcus fuit vir pru- 
dens , affabilis , expertus agibiliam 
mundi. Ideo bene dicit : 

Del mondo feppi , ------- 

quia magnam notitiam rerum huma- 
narum habuit : 

----- e quel valore amai 
fcilicet, virtutem, quae cft oranlno 
dereli£ta. 

.Ad Verf. 54. 

Dentro ad un dubio , / io non me 
ne fpiego . 
Ad cujus literae obfcurae intelligen- 
tiam claram volo te fcire, quod 
Pceta nofter audiverat fimilem fer- 
monem alibi , fcilicet in fecundo 
circuio Purgatorii Cant. XIV. a Gui- 
done del Duca , fpiritu Romandiolo 
invido. Qui loquens de habitatori- 
bus Arni , qui fugiunt Virfutem 
tamquam ferpentem, dixit hoc effe 
R r vcl 



6ip BENFENUTl 

vel ex infellcitate loci , vel cx pra- A 
vo ufu hominum. Et nunc audiebat 
idem a Marco fpiritu Lombardo ira- 
cundo, qui hoc dicir de omnibus in 
generali, & in particulari de habita- 
toribus Padi & Athefis. Per quae 
loca dixit pofTe tranfire tute, qui- 
cumque verecundatur appropinquare 
bonis . 

^J Verf. 80. B 

----- e quella cria 

La mente in voi , che V Ciel non ba 
in fita cura . 
Scilicet , Natura , vel Deus creat ab 
initio animam rationalem in homi- 
nibus. Quia anima, quae eft res di- 
vina, non eft a generante, fed a Deo 
creante, lic^t infufa corpori movea- 
tur fecundiim complexionem corpo- 
ris . Nimis abfurdum ergo videtur , 
quod homo fubjiciatur coelo, quum 
potius aftra fint fa£la propter homi- 
nem , quim e contrario . Unde ad 
confirmandum propofitum occurrit mi- 
hi res jocofa . Floruit, non eit diu , 
in Civitate Paduae quidam Petrus 
de Abano, eximius Philofophijs , A- 
ftrologus , & Medicus. Qui ad tem- D 
pus fuit in ifta opinione prava. Ac- 
cidit autem femel . quod accenfus i- 
ra contra fervum fuum , qui nimis 
tarde redierat domum , volebat in 
furore injicere manus in eum . Tunc 
fervus fagax fubit6 ufus eft ingenio, 
& dixit : Fateor , magifler mi e?" do- 
mine , me erraffe . Sed unum verbum 
precor , audire digneris , antequam a 
me poenam meritam exigas . ^udivi fae- 
pe , ut be»e recolo , te dicentem , quod 
emnia eveniant de neceffttate . Qi<cmodo 
ergo poteram citius venire? Petrus ma- 
gis iratus, porrigens manum ad ba- 
culum , clamare coepit : Neceffe efl , 
ferve neqttam , quod te dure corripiam 
de contumacia tua . Tunc fervus non 
territus, appHcans manum ad capu- 



IMOLENSIS 610 

lum , dixit : Et certe , magijler infa- 
ne , neceffe efi , qutd infigam gladium 
in vijcera tua. Petrus autem timore 
temperante iram , dixit : Semper fia- 
bis mecum , fi voles / &" promitto tibi , 
quod numquam de cetero habebo opinio- 
nem iflam , nec aliquando fuadebo . 
xAd Veyf. 102. 

D<" quel fi pafce , e pitt oltre non 
chiede . 
Heic nota, quod Poeta nofter juftc 
conqueritur de malo regimine Prae- 
latorura , quod eft quafi caufa om- 
nium malorum . Quia , ut videmus 
de fafto, Populus a moribus Saccr- 
dotum facilius contrahit vitia quam 
virtutes. Unde arguitur fic : Praela- 
ti , Paftores , Sacerdotes , & Religio- 
fi , qui fapientiftimi hominum docent 
nos mandata Dei & Leges San6la- 
rum Scripturarum , petunt & appe- 
tunt ifta temporalia , puta pecunias, 
voluptates , & talia . Ergo aut co- 
gnofcunt ea efle bona , aut Deum cle- 
mentiffimum pro omnibus fore paf- 
fum . Ideo Praelati tenentur de ani- 
mabus fubditorum , qui fequuti funt 
eorum mala exempla . Ideo fubdit 
Marcus : 

Ben pHoi veder - - - - 
Ex his , quae dixi : 

- - - - - che la mala condotta , 
fcilicet, Paftoris 

£' la cagion , chs 7 Mondo ha fatto 
reo . 

^d Verf loS. 

Facean vedere e dtl Mendo e di Deo. 
Ita reddebant quae funt Caefaris Cae- 
fari , & quac funt Dei Deo ; ficut 
patuit in Conftantino & Silveftro , 
& Juftiniano , & Agapito, & Caro- 
lo Magno, & Adriano. Et ita po- 
ftea in quibufdam Ottonibus Germa- 
nis , & Papis Romanis. Ideo bene 
Juftinianus Imperator ait : Magna in 
hominibus funt dona Dei a fuperna col- 

lata 



621 C0A4MENT. IN 

iata clewe»t!a , Sacefdotium & Imbe- 
tmm, lllud quiJem divinis minijtmns , 
hoc autem humanis pracjidens , ex uno 
eodemque principio utyaqtie manantia , Et 
fubdit , quod nanc contrarium acci- 
dit cupiditate & arabitione Paftcris; 
dicens : 

V un l" altro ha fpenta - - - - 
Scilicet , Papa Impcratorem, & Im- 
perator Papam , ficut patuit in Fri- 
derico II. qui omnia ipiritualia ty- 
rannice ufurpavit , & Gregorio IX. 
qui occupavit Regnum Friderici eo 
abfente, ut ftatim dicetur. Potcft ta- 
men intelligi praecipue de Bonifa- 
cio , qui cinxit fibi cnfem, ut pa- 
tuit fupra Cant. VI. Ideo dicit : 

- - - - Et e giunta la Spada , 
ideft , poteftas temporalis : 

Col Pafrorale, - - - - 
ideft, cum poteftatc fpirituali , quae 
figuratur per virgam Paftoralem . Hoc 
idem vidit ipfe Poeta paulo poft in 
Clemente V. contra Henricum VI. 
quum tamen duos gladios fufficere 
Imperio Chriftiano Evangelii teftetur 
auftoritas . Ideo dicit : 

----£/'«««/' altro infieme 
fimul confufa : 

Per viva for^a mal convien cbe vada . 
Quia non poteft unus tam diverfa 
officia bene exercere. Et affignat cau- 
fam , dicens : 

Peib che giunti ----- 
fcilicet , Enfis «Sc Paftoralis virga 

- - - - F un r altro non tcme . 
Nec reverentur . Quod probat per 
exemplum de proximo , dicens : 

Se non mi credi ,----- 
quia videar tibi homo curialis , no- 
vorum fi£lor : 

- - - - pon mente a la fpiga , 
ideft , refpice ad effeftum : 

CA' ogni erba fi conofce per lo feme . 
Nam propter difcordiam , quae fuit 
inter Papam & Fridericum II, Lom- 



DANTIS COMOED, 



612 



B 



D 



bardia , flos Italiae , fuit quafi de- 
ftrufta . 

In ful Paefe - - - - 
Heic nobilis Marcus ad dilatandam 
hanc materiam , pro confirmatione 
difti fui defcribit mutationem Lom- 
bardiae , quae propter difcordiam Pa- 
pae & Imperatoris, amifit bona tem- 
poralia & fpiritualia. Et ad hujus 
literae expofitionem oportet breviter 
perftringere aliqua de Friderico II. * 
de quo aliqua fcripfi Purgatorii Cant. 
III. Fridericus ergo elatus magn& 
potentia multorum Regnorum , & 
nobili prole proborum filiorum , tem- 
por^lia &C fpiritualia conculcabat . 
Proprer quod fuit excommunicatue 
ab Konorio III. Papa, & ftetit con- 
tumax fex annis. Honorio mortuo 
fucceffit in Pontificatu Grcgorius IX. 
de Anagnia, qui fedit XIV. annis . 
Quo tempore Fridcricus habuit inc- 
xorabile bellum fccum . Poft hoc 
Fridericus magna claffi; tranfivit ad 
Terram Sanftam , ubi privavit Rc- 
gno Hierufalem Johannem Brenen- 
fera focerum fuum . De quo fecit fe 
coronari Anno Domini MCCXXXV. 
Gregorius IX. audita pace fi£la , quam 
Fridericus fecerat cum Soldano , de- 
dit operam , quod di£lus Rex Johan- 
nes intraret Regnum Apuliae, quod 
totum fecit rebellare Friderico . Sed 
Fridericus, velut ardens fulmen bel- 
li , cum fumma celeritate revolavit 
in Italiam cum duabus Galeis , & 
totum Regnum celerius recuperavit: 
& ultra hoc occupavit Patrimoniura 
San£1:i Petri , Ducatum Spoleti , & 
Marchiam Anconae , ducens fecura 
Saracenos de Nuceria , quos traxerat 
de Sicilia de montibus Drepani , ut 
Sicilia effist tutior, & Apulia fubje- 
ftior . Deinde quum Gregorius ordi- 
naflet Concilium contra Fridericum , 
magnus numerus Praelatorum veniens 
R r 2 de 



62^ BENVENUT 

de partibus Galliae , captus fuit ad 
Pifas , quos poftea Fridericus pau- 
penime dimifit , inftante Ludovico 
Rege Franciae . Et tunc natum eft 
bellum inter Januenfes & Pifanos . 
Polt hoc Fridericus afpirare coepit 
ad dominium Lombardiae . Unde 
featiens , quod Mediolanum , Par- 
ma , & Bononia , & plures aliae 
Terrae Lombardiae & Romandiolae 
conjuraverant cum Ecclefia contra 
eum , defcendit de Regno in Lom- 
bnrdiam magnis viribus . Et pofl 
rnulta proelia Mediolanenfes totis vi- 
ribus fuis, Ecclefiae , & coUigato- 
rum , quum venifTent in auxiliuni 
Brixienfium , concurrerunt cum Fri- 
derico in loco diQo Curte Nova. 
Et pofl: acre proelium Mediolanenles 
debellati funt cum magno damno 
fuorum , & exaltatione Friderici , 
qui in illa pugna ftrenue fe geflferat . 
Cujus rei dolore Gregorius infirma- 
tus , mortuus eft Romae paulo poft . 
Fridericus vero vi£lor cepit magnsm 
partem Lombardiae & Romandiolae. 
Quo tempore habuit Elephantem , 
ad quem videndum confluebant mul- 
ti de Populis Lombardiae. Tamdem 
creatus eft Papa Innocentius IV. vir 
ncbilis Januenfis ex nobilihus de FH- 
fco , Anno Domini MCCXLI. Qui 
fedit , annis XI. Et replevit Eccle- 
fiam multis Cardinalibus ex diverfis 
par-^ibus Chriftianiratis . Q..10 audito 
Fridericus turbatus , fertur dixiffe : 
Heu ! psrdidi amictim tneum .* praefa- 
giens quod futurum erat. Nam In- 
nocentius , prudens & magnificus , 
videns potenljam & contumaciam 
Friderici , qui quafi totam polfide- 
bat Italiam , fecit armari apud Ja- 
nuam XX. Galeas per confortes fuos . 
Et cum Cardinalibus & Curia ivit 
de Roma Lugdunum fupra Rhoiia- 
nura . Ubi cekbrato Concilio. cui 



/ 1 MOLENSIS tf24 

A interfuit bonus Ludovicus Rex Gal- 
liae , damnavit & excommunicavic 
Fridericum. Interim confanguinei In- 
nocentii & arnici Ecclefiae , expulfi 
de Parma, intraverunt P^rmam cum 
confenfu Populi . In quorum auxi- 
lium continuo venit Gregorius de 
Monte Longo Legatus Ecclefiae cum 
Mediolanenlibus, Placentinis , 8c Man- 

B tuanis . Et paraverunt fe ad defen- 
fionem . Fridericus indignatione ple- 
nus & ira , contraftis magnis viri- 
bus , & Eccelino de Romano obfedit 
Parmam, & fecit ibi Baftitam ma- 
gnam in formam Civitatis , quam 
Vifloriam appellavit , jurans num- 
quam recedere , nifi Parma capta , 
quam conceperat deftruere , & tran- 
sferre Vi^Sloriam . Igitur Friderico 
impugnante & Ecclefia defenfante 
Parmam per fpatium fex menfium, 
faevitia hyemis cogente, militia Ci- 
vitatum utrinque ad propria remea- 
vit. Fridericus vero remanfit in Vi- 
£toria , exfpe£tans tempus aeftatis , 
fpe expugnandae Civitatis, quae pe- 
nuria vi6lualium parvo tempore po- 

D terat refiftere . Ideo Fridericus , pat- 
vipendens ob fe ftbs , die quadam ive- 
rat extra Viftoriam ad Falconem • 
Tunc Parmenfes quafi defperati fu- 
riole exeuntes, invaferunt Vi6^oriam, 
quam captam ferro & igne defiruxe- 
runt, & praeda magna ditati funt. 
Fridericus ver6 Cremonam fugiens 
vix evafit , amiflTis jocalibus fuis & 
Corona , quam habuerunt Parmenfes. 
Haec gella funt die Martis prima 
Februarii Anno Domini MCCXLVIII. 
Et Anno fequenti Henricus filius e- 
jus bellicoius captus eft a Bononien- 
fibus apud A5utinam. Qua vi£loria 
Bononienfes elati funt valde. Dein- 
de alrero Anno Fridericus mortuus 
eft , nihil de tanta potentia fecum 
trahens , nifi farcinam peccatorum. 

Nunc 



6i^ 



COMMENT. IN DANTIS COMOED, 



6tS 



Nunc defccndendum eft ad literam , 
quam fic ordinabis : 

- - - valore e cortefia - - - 
ideft , viri valentes & liberalesj 

- - - - Trovarfi jolea 
In ful Paefe , - - - - 

fcilicet , in Marchia Trivifana & 
Lombardia : 

- - - cV u4itce e Pb riga , 

ideft , balneat . Quia Athefis nobilis 
fluvius labitur per Marchiam Tarvi- 
fanam , per Civitatem Veronac. Quae 
regio di£lo tempore fuit crudeliter 
afflifta per Eccelinum de Romano , 
confoederatum cum Friderico ; ficut 
Padua , Verona , Vicentia , Tarvi- 
fium . Padus vero nobiliflimus flu- 
vius dividit Lombardiam per me- 
dium . Quae regio fuit miferabiliter 
lacerata per Fridericum , ut patet ex 
diftis. Et heic nota , quod ifte Mar- 
cus bene noverat Dominos & viros 
Nobiles utriufque riperiae, quam fo- 
lebat faepe frequentare ; & mores 
laudabiles virorum & mulierum re- 
ferre . Unde femel difcurrens per ri- 
periam Padi , dum iret de Ferraria 
Ravennam , audiens multum com- 
mendari Margaritam confanguineam 
Azonis III. Marchionis Eftenfis , in- 
travit Argentam , ubi ille erat ten- 
taturus veritatem . Margarita autem 
valens, & bene morata , quum au- 
diflet de fama Marci , recepit ipfum 
laetanter . Cui Marcus magnifice lo- 
quers , ait : llluftris Domina : alta 
virtus tua ubique nota conduxit me huc , 
ut gioriari pcjfim "vidiffe <ir audivijje 
Dominam, quae excedit ceteras nohiHta- 
te gensris & virtute aninti . Marchio- 
nifla volens experiri circumfpeflio- 
rem Marci , prudenter refpondit fu- 
bito : Certs , Marce , nort poffum de te 
dicere illud bomon , quod tu de tne dicis . 
Et Marcus continuo dixit: Immo be- 
ne potuiffetis , fi voluijfetis de me men- 
tiri , ficut ego mentitus fum de vobis . 



B 



D 



Ex quo Domina fubridens , perpen- 
dens verum fore , quod de Marco 
audiverat , donavit illi certum joca- 
le , & permifit ire ad viam fuam . 
Et heic nota , quod Marcus novit 
facere mirabilia fchemata ; quia bo-. 
num fchema debet mordere audito- 
rem ut ovis, non ut canis ; & de- 
bet fieri praefto & fine mora . De 
hujus materia pulcre traflat Macro- 
bius in Libro Saturnalium . Et dicit 
Marcus: 

Prima che Federigo aveffe hriga . 
Ideft , bellum cum Innocentio IV. 
(5c Ecclefia. Et fubdit Marcus, nunc 
efle contrarium in Marchia & Lcm- 
bardia. Unde dicit : 

Or pub ficuramente indi paffarfi 
per difta loca, quae funt derelifta 
a bonis : 

Per qualunque - - - - 
fcilicet , pravum : 

— — lafciaffe per vergogna 
Di ragionar co huoni , - - - ~ 

quia funt ibi rari : 

- - - - d" appreffarfi 

illis bonis. Quafi dicat: Quicumque 
verecumdaretur colloqui & conver- 
fari cum bonis & curialibus, poteft 
audafter tranfire per has partes, quia 
invenit multos de fuis , viles & vi- 
tiofos . 

Ben V e - - - 
Heic Marcus , quia videbatur fecifle 
regulam generalem de Lombardis, & 
mordaci fchemate, ut redimat pudo- 
rem eorum , facit exceptionem fpe- 
cialem . Et dicit , quod in di£lis 
duabus provinciis fupervivunt tres 
viri valentes , retinentes adhuc de 
curialitate & virtute antiqua. Unde 
dicit : 

Ben V e tre vecchl ancora - - - 
in quibus eft antiqua virtus, de qui- 
bus dignum videtur facere fchema 
feu famam. Unde dicit: 

- - - /» 



Sif 



BENfENUTI 



- - - - tn ctit rampogna 

L antica eta la ntiova , - - - 
ideft , improperat & vitupcrat mo- 
dernos j & fumme dolent ita muta- 
tam naturam fuorum eomprovincia- 
lium. Undc dicit: 

- - - - e par lor tardo , 

Che Dio a miglior vita li ripogna . 
Scilicet, vitae futurae. Quafi dicat: 
mors videtur eis tarda . Et loquitur 
hyperbolice. Vel dic : quod optant 
reponi ad meliorem vitam , idefl , 
virtuofiorem , quim fit vita moder- 
norum . Et declarat ipfos nomina- 
tim , dicens: 

Currado da Palar^zp - - - - 
Hic fuit nobilis de Civitate Brixiae, 
de cujus flrenuitate audivi , quod 
quum eflet Vexillifcr pro fua Repu- 
blica , in proelio truncatis fibi ma- 
nibus, numquam deferuit publicum 
Signum , immo perfeveranter cum 
truncis retincns , non prius illud , 
qu^m vitam, abjecit. Et fic videtur 
feciffe fortius , qu4m Dentatus, qui 
amiffa manu in pugna fecit fibi a- 
liam ferream : 

- - - - e 7 buon Gberardo , 

Ifte fuit nobilis Miles dc clariflima 
Domo illorum de Camino, qui faepe 
habuerunt Principatum illius Civita- 
tis. Hic fuit vir totus benignus, 
humanus , curialis , liberalis , & a- 
micus bonorum . Ideo antonomaftice 
di£lus eft Bonus : 

E Guido da Cajlcl - - - - 
Ifte fuit de Regio Lombardiac, dc 
Robertis , quorum tria erant mcm- 
bra , fcilicet illi de Tripoli , illi dc 
Caftello , & illi de Furno. Ideo dc- 
nominat ipfum a vocabulo fpcciali , 
per quod erat notus . Et ita publice 
vocabatur . Ifte florebat in Regio , 
tempore noftri Poetae , quum Civi- 
tas illa effet in magno flore , & re- 
geretur libere. Fuit autera vir pru- 



B 



D 



IMO LENSIS <f28 

dens & re£lus, fani confilii, ama- 
tus, & honoratus , quia zelator erat 
Reipublicae , & prote£lor patriae , 
lic^t tunc alii cflent potentiores in 
terra illa. Fuit liberalis. Cujus li- 
beraliratcm Poiita nofter expertus cft 
femcl , reccptus ik honoratus ab eo 
in domo fua. Fuit etiam Guido pul- 
cher inventor in Rythmo vulgari , 
ut pulcre apparet in quibufdam di- 
ftis ejus. Ideo in coramendatione e- 
jus dicit: 

- - - - cbe viK Ji noma 

ideft, qui Guido melius nominatur: 

Francefcamente il femplice Lom'>aydo . 
Exponunt aliqui, quia de curialitate 
fua tanta fama crevit per Franciara, 
quod vocabatur Simplex Lombavdus . 
Sed iftud eft vanum dicere . Immo 
debes fcire, quod Gallici vocant om- 
nes Italicos Lombardos , & reputant 
cos valde aftutos. Ideo bene dicit, 
quod proprie vocaretur Gallice Sim- 
plcx Lomhardns . Simile dixit fupra de 
Henrico Rege Anglorum , ubi dixit: 

Vedete il Re da la femplice vita . 
Et dicit : 

D/ oggi mai - - - 
Heic ultimo Marcus , repetens & de- 
clarans principalem conclufionem , do- 
cet Poctam , quid amodo debeat re- 
fpondere interrogantibus dc di£laquae- 
ftione . Unde dicit : 

D} oggi mai , che la Chiefa di Roma , 
ideft , Paftor Ecclefiac : 

Pcr confondsrc iit fe dite reggimenti , 
Et fic non habet ungulam fiifiam : 

Cade nel fango ----- 
ideft , in peccatum : 

- - - - e se brtitta , e la (oma . 

Et fic foedat rcgimen Chriftianae Rc- 
ligionis . Et ver^ turpe cft videre 
Sacerdotcm togatum armatum . Et 
fubdit Poeta, quomodo ipfe confir- 
mavit diftum Marci , au£toritare Sa- 
crae Scripturae . Dicit ergo : 

O Mar- 



6i9 



COMMENT. IN DANTIS COMOED. 



O Marco mio , difs^ io , ben argo- 
menti .• 
ex commixtione gladii , & clar^ arguis 
caufam per effe£tum . Ec hoc video 
ex bono teftimonio . Ad cujus evi- 
denriam fciendum eft , quod ficut 
poflet colligi ex multis Libris facris, 
& ex Jofepho Libro Antiquitatum , 
Lcvi fuit unus ex duobus filiis Ja- 
cob , natus ex Lia, a quo denomi- 
nati funt Levitae . Hanc Tribum 
Moyfes fegregavit ab aliis, & facra- 
vit, ut fimpliciter vacaret facrificiis , 
& vacaret ab officio militiae. Moy- 
fcs ergo Levitarum Tribum fervitu- 
ram Deo feparavit a proeliis , & 
conftituit Populum dare eis Dccimas 
annuorum fruftuum. Vide ergo , quid 
Potita vult dicere heic, quuni dicit : 

Et or dijcerno - - - - 
Et nunc perpendo : 

- - - - perche dal retaggto 
Li figli di Levt furon efenti . 

Sicut Moyfes , Aaron , & alii Levi- 
tae , divifi & remoti a dominio , & 
hereditate Terrae San£lae , quam pro- 
miferat Deus Abraam , Ifaac , Jacob , 
& femini eorum : Deinde Poeta mo- 
vet dubium Marco circa unum no- 
minatorum , quia vocaverat eum fim- 
pliciter Gherardum , quum multi a- 
lii poflfent effe in illa rcgione & pa- 
tria ejufdem nominis. Unde dicit : 

Ma qual Gherardo e ^uel , che 
ru mihi dicis : 

- - - - tii per fagpjo , 
idefl: , pro fagaci & fapienti : 

Vi cU i rimafo de la gente fpenta , 
ideft , mortua : 

In rimprovero del Secol felvaggio ? 
ideft, in improperium & dedecus pra- 
vi temporis ? 

O tuo parlr.r - - - - 
Heic ultimo Poeta ponit refponfio- 
nem Marci ad quaefitum , dicens : 
Ille Marcus 



6^0 



Rifpofe /» we.' - - - - 

tuo parlar m inganna , o e* mi 
tenta . ' 

Et ecce quomodo : 

- - - - che parlandomi Tofco 

Par che del buon Gherardo ntilla fente. 
Quafi dicat : Miror de te , quod li- 
c^t fis Tufcus , non Lombardus , non 
videris fcire , quis fuerit Gherardus , 
B cujus curialitas & bonitas jam tran- 
fivit Apenninum, & per famam per- 
venit in Tufciam. Et fubdit : 

Per altro fopranome io nol conofco. 
Sed heic ftatim oritur dubitatio. Di- 
ceret aliquis : Quomodo Marcus di- 
cit, fe non noffe iftum ab alio co- 
gnomine, quum tamen cognomen il- 
lorum de Camino efleC tunc famo- 
fum in Lombardia, immo in tota I- 
talia ? Et praecipue Marcus fiiit fa- 
miliariflimus iftius Domus , & Do- 
mini Rizzardi , cujus pater