(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Ar-Rohiyq ul-Maxtum 1-jild Makka davri"

Arrohiyqul maxtum ^juj^J/jL^^// 



ARROHIYQUL-MAXTUM 

Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalomning pokiza 

hayotlaridan 
qissa qiluvchi lavhalar. 

Muallif 
Sofiyyurrahmon Muborakfuriy 

SIYRAT - IBRAT BULOG'I 

Birinchi qism 

Tarjimon: 
Abu Mansur Ahmad 



Yangi ilovalar bilan to'ldirilgan 
ShAR'IYNASHRI 

"Badrut tavhid" 

www.sodiqlar.com 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Tarjima muqaddimasi 

AjIajJj Aja-uaj AjLicj ■'*) 'fl - ( t AjlAgJl /<Jc aMuJlj SMuaJlj ifllluL a j Ijjj jijill JjJI ^ill Ail XaaJl 
t-4_aVt ^uaJj tAJLuijJl jlij tAjLaVl ^Jl iAjj^ujj 4JjC i.Ua^ <jl «^-"ij *>>l VI AJ| VI J^-iij tdljfcUail CJLuIall 
^5LS CjjdAJl Jj-uaj jl j VI Si^UU V] L^JC j_jjj V U jtgJS I4LJ ftuajJl AajvaJl Je USjjj tA-aiJl Aj. *j)l ciuiSj 
(}Sj tAJiLua AC jj £)£j tAC jj Ajja.4 £)£j .l$jUiAa_a JJ-*VI j*jJ 'A" J '^^ A* 1 ' Lf^ '"•*■ * ij? J& cS^' J^J '^' 

".jUil J *flL,i 

;A*J Lai 
; jaJAjil jlkj.frt) £ja ^jjIj JjCl A*j Aila. (j-aYj AjAj JJJ (j* (J^M' ^Jjt^ S-lLiS J t^ ni'nVj £j ■ '-J V (j-o JlS Aaa 

{<Ull *Sjjaj <jj*Jjli <Ull Ojj^j (»■"* o! i$} 

{jiVI j»jjJIj Aiil Ij^jj £M 6^ ^^ »>«l <&l <I>"j c*^ (*^ <lM ^ } :<Jj^ o? jc- Jij 

LuJLaljj a aa a Ljjjj AjjjjI JJ"*-' UcLub Jajia liljA (j£ t Lu.il » i nj U jj3j UaLaJj Ua.i(i (jl 4-SJJ Vj Aja til i"V La/s (jli 

AjIc. A-aiLuj Jj dlljl. ^i Aj 

' -i a II (jr. L*jL p-LiiVI (jLS (jj 1 Aj i ii V t» iLall t3IJ jjLS (j-a LjjI£ ^ a.$Jaj A-a^J p-Liilj A-ab i iiUll cjajI lijj 

LaJj cAjUJja AjaIc-j A£Lui a L-ijJljIj t4 '■»' (jTqj Laj (_LuU LaJ iJ*j] <A .'in! w"j Ajt-a ^jJaJ (jl (j-a lill AjV Ajlit JJ vi'llj 
jjoj Vj <A i *— SuJj AjjA jja (jJaaJjl "j t4 LajLIa ' .'^J 1— aj tsj -^ ^"j 4_£jjja g_Lj L-atj 4 A-a jlij Ajtjj — "» ^aLlj j-al 
(_j_J a aa a cAJjikj <ala. jj-a AjL^aj AjJ±a.j Jill ^jj ' .'J.'"* "" IjA (jl£ (jj ' 3J^3 c^jl£ (^1 (Ja. ^i li* "j^ ^''"j oj jljJ 

?(_gJJjl ?j-iaj (j-a (_L>lj (_Lia3lj jc I j 4 (_£Jjil JJa.J ' j»^l ^J JJJJ Jill ■iJC 
•ljjj (jjJ j ili r. AjijjI (jx. Aj jj La Aijjj I "J.'j A* i*j1 » a Lu ^jJUJ ■ "J^j t^jj Lu lil (jAla. (J»1 . inj (JjU (Jj^) ^J 
(JAJj LiilJj cAJJJj LiilJ yVj-aJ V Ajjc. A-aiLuj ^J dlljL^a AJJJj Lujj jj^ jll J»J (jl j] Lj i aj liA \i~. jj]U T^jjill 
^j-A LaJj (JLxij (Jl^l (j- i_5j-^ ^*J ^Jd^J U^^Jjl °^J^-J UJ ' .' 4i)^J -JiiaJlj AjIj^j (JiSj silc (Ja. jili tAj i*j1 » « 
a jj i ii 1 Jill (J^aJ-3 Jaa i\ a^J 1 j£ i a aJ 1 all L aa»J (_LiaJV (^ Lji Jill (J^-^J La^£jJ (jJJ-al (j^i 0Ja.lj ^^A ^^211 aj^ Lxall Ajj • a 
co jALa. al J^ a AJjAa jjVI ^^frj 'U^?- J*J -%?■ LbjjSLu jj-a J ■ Uallj »Ltl| JaI jj^ dllSlI jj^ ■<' i aj Ajlc. Jill li ^i Ajjjjj 
(JiLa. (j-aj AjjJ ^L-a dlljjA-ajl siA jJjLaij a (_lLa.j ^i eLla (jj (J*J»JI cojjjll j a£ J] jqmll jljl ^ Lpla l^- J°"' 
iA^iaja jj-a L-ijliJj '"J J."* ' . '' **- f'JJ* ll 'J'J ta J ^4j' i*"" "J J 'i* '"J Aja_^aj AJl lc-j Jill AjIc. Ii ^i AjjJjj 

-Ljj AjIc. Jill '■ a Aa^j ^ mUJj cAjlu <*-iijJ cAxJJ (jJ«-a jj^ (_UJJj 
Ail>-a a LiJ] lAjL^ajJJ IjlijLa Ijlijj Ijig2a.lj lAjii^a-a alAlj it JJ i a 'Lj '"' j'"~ ^^-Jil dlLil a all sAA jj-a jjlj 

lc. (_gA^all (jSj-a ^jj iJaJl A-aAa. ( _ 5 lc jjLalxJl jLjJa.1 *5j A3j 4,_5jja£jLuill ?rj nill jajji^l /JjAjJlj (_AjS lA^a-a 
AjA^J (_LaxJlj Ax-IjjI (JJ in AJlIjI sj^j tjjllal '" (j-a cjill (Jj_uij ' . 'I Ja I (j-a (jjalllalj IjjlaJJj tAjajjVI Aiill Jl AlaajJ 
a j ■ ^ a "J j ajjjJUJ ajJa-ail (_^Ja.jjl >-jLjS (j-a A-aajla Aa_uij «iLiSlj j__jljja.] ■ a jl a SA-aiLuj Ajic /j-JJ '"'lj' ■ q 
ja^aJI Jj -^J (jl ' -iLlall IaA »jUa (j-a (j£j IjAal ' . "*• ' J 'P^JAlal i_gj$ ^J aAljLui ojLiaJJj cAj lj '"jtJj (Jj A»-a IjnJTjj 
\ A j^a-o Jaj Aa Aja Jill liljLl AJl Aja iiL2V La-aa 'IjJa. Jill ol ja. aSjIi lilljj Aja.1 jj^iajjl ?r u*\l (_ilj£ll IaA aa.jlal 
jj£ jl (Ja La^-a AjaJ ' -Ajall aIac.1 J tajLj (j-a Ia£j <AjI j i aa (jl JJ-a J AJjtaJ (jl Jill (jLuJ La3 
(jj-al i^ii ^i LIaI ftjilj t(_gLa]j oAlal Aj (_5jJJj " -lljall Ia^j « all (jl IjWll AjLL^aj j i aa 11 AjLujiLj JJASjI JJl (JLuilj 

^A^aJl (jioa, fllL ^Sj^l 
^JujjsiJ I 4)1 JLui I 

3- ol428 — pi jji_i I pj-st_o - 21 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Qur'onni nur va mayoq qilib nozil qilgan Allohga hamdu sanolar, barcha hidoyatlanganlar 
yetakchisi bo'lgan Allohning Rosuliga, uning ahli va as'hoblariga hamda pokdamon 
ayollariga salavotu salomlar bo'lsin. Allohdan o'zga iloh yo'qligiga va Muhammad Uning 
bandasi va elchisi ekanligiga guvohlik beraman. U o'z zimmasidagi omonatni mukammal 
ado etgan, risolatni yetkazgan va ummatga nasihat qilgan bo'lib, Alloh uning sababi bilan 
g'am-kulfatni aritdi. O'zidan so'ng bizlarga tuni ham kunduzidek ravshan bo'lgan, nurli 
yo'lni qldirdi. Undan faqat baxtiqaro kimsagina chetda bo'ladi. Ogoh bo'lingizkim, 
so'zlarning eng to'g'risi Allohning kalomidir. Ko'rsatmalarning eng afzali Muhammad 
alayhissalomning ko'rsatmalaridir. Ishlarning eng yomoni keyin ixtiro qilinganganidir. Har 
bir keyin ixtiro qilingan narsa bid'atdir. Har bir bid' at zalolatdir. Har bir zalolat o'tdadir. 
Ammoba'd: 

Adashmaydigan va unutmaydigan Zot O'zining, unga oldidan ham, ortidan ham hech 
qanday botil-nohaqlik kela olmaydigan kitobida, 

;~J7- J" -jl Uj ,"11 qa JSiii jjc.1 

...jilt a£jfa-j (jjxjjli Jh\ (jj±^J ajj£ (jj (Ja 

Ayting (ey Muhammad): "Agar Allohni sevsangiz, menga ergashinglar. Shunda Alloh 
sizlarni sevadi... 

(01i-Imron:31) 

aIua ijuti iii\ Jjuij ^i fSi £j& ski 

21. (Ey mo'minlar), sizlar uchun - Alloh va oxirat kunidan umidvor bo'lgan hamda 
Allohni ko'p yod qilgan kishilar uchun Allohning payg'ambari (iymon-e'tiqodi va 

xulqi atvori)da go'zal namuna bordir, - deydi. 

(Ahzob: 21) 
Bizlarning najotimiz, g'alabamiz, baxtu saodatimiz va kelajagimizning barchasi butun 
bashariyatning afzali bo'lmish Muhammad alayhissalomning sunnati saniyyalariga 
ergashishimizga bog'liqligida hech bir shak shubha yo'q. 

Agar siz biror kishidan ibrat olib, uning manhajiga, yo'liga ergashmoqni istasangiz, u inson 
kim bo'lmasin, xossatan sizning unga ergashishingiz ixlosu muhabbatdan va qadrlashdan 
bo'lgudek bo'lsa, uning xulq-atvorini, tutayotgan yo'li, qilayotgan amallarini va 
urf-odatlarini o'rganib, ergashmog'iniz uchun u bilan birga yashab ko'rmog'ingiz zarur 
bo'ladi. Shunda siz uning buyurgan narsalariga amal qilmog'ingiz, qaytarayotgan 
narsalaridan qaytib, ularni o'zingizga lozim tutmog'ingiz, uni quvontiradigan narsadan 
quvonmog'ingiz, g'azablantiradigan narsalaridan achchiqlanmog'ingiz, unga hamroh 
bo'lib, ishlarida yordam berib turmog'ingiz mumkin bo'ladi. Bu qaysidir bir odam 
haqidagi sizga lozim bo'lgan narsadir. Endi bu siz suyub ergashmoqchi bo'lgan odamingiz 
Allohning payg'ambari, xalqlar orasidan tarlab olingan muxtor elchisi, xalili va 
odamlarning eng afzali, butun bashariyat sayyidi Muhammad ibn Abdulloh bo'lsa-chi?! 
Unga Robbimning salavotu salomlari bo'lsin. 

Ba'zan biron odam aytib qolishi yoki biron ilmsiz odam: 

- Biz bilan Payg'ambar alayhissalomning o'rtasida o'n to'rtu chorak asrdan ko'proq 
vaqt o'tgan bo'lsa, qanday qilib biz u kishi bilan birga hamnafas bo'lib, yashashib 
ko'rishimiz mumkin? - deb so'rab qolishi mumkin. Bunga javob juda oson va soddadir. 
O'tgan davrning uzoqligi va zamonlarimizning farqi biz bilan u kishining hamda u kishi 
bilan hamnafas bo'limizshning o'rtasiga to'siq bo'la olmaydi. Chchunki Alloh jalla va a'lo 
O'z kitobini saqlashni, dinini muhofaza qilishni va O'z elchisining hayoti va siyratini 
uning ichidagi qiylu-qol va af ollari bilan birgalikda asrash kafolatini O'z zimmasiga 
olgandir. Chunki bu, u kishining sunnati saniyyalari bo'lib, o'zlaridan keyin bizga 
qoldirgan, uni mahkam ushlashimiz adashmasligimizga kafolat bo'ladigan ikki buyuk 
merosning biridir. Darhaqiqat Alloh taolo ahli fazl va ahli ilmlar orasidan O'z elchisining 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 



Nubuwat asriga safar qilmoqchi bo'lganlarni, mana shu devonlangan kitoblar 
sahifalariga sayr ettiraylik, agar istasalar Muhammad alayhissalomning siyratlari og'ushida 
yayrab, uning musaffo buloqdaridan qonib, hushbuy hidlaridan ta'tib, uning ajib 
manzaralarini mushohada etib, sunnati saniyyalariga ergashsinlar va alayhis solatu 
vassalamning manhajlaridan ibratlanishsin. 

Bu buyuk siyrat ma'lumotlarini bizlarga yetkazish uchun musanniflari jiddi jahd qilib, 
unga umrlarini sarf etishgan musannafotlardan biri, Shayx Safiyyurrahmon 
Muborakfuriyning tahqiqot va tadqiqotlarining samarasi bo'lgan, "Arrohiyqul-maxtum" 
nomli kitobidir. 

O'zbek tilida o'qib, yozadigan va so'zlashadiganlardan Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamni yaxshi ko'rib, uning sunnatlarini tutishni hohlovchi birodarlarga ergashish va u 
kishining hidoyatlariga amal qilish yo'lini yengillashtirish uchun Jayshi Mahdiy jamoasida 
ilm xizmatida bo'lgan birodarlar ushbu kitobni o'zbek tiliga tarjima qilishni ixtiyor 
qildilar. Mening birodarlarimga nasihatim, o'qib o'rganish, siyrat bilan hamnafas bo'lish, 
balki u bilan yashash va uni qalblarini ardog'i, ko'ngillarini halovati qilib tutmoqlari uchun 
kitobning tarjimasidan bir nusxaga ega bo'lsinlar. Kitobni o'qib chiqqanlarga ushbu kitob 
tarjimoni Shayx Abu Mansur Ahmadga ko'p tashakkur bildirmoqlarini tavsiya qilaman. Bu 
tashakkurni o'zlarining "Jazohullohu xoyran" kalimalari bilan ifoda etsinlar. Unga Alloh 
barakotlar bersin. Darhaqiqat u bu ish uchun ko'p jiddu jahd qildi. Alloh taolodan uning bu 
zahmatlarini hasanotlar miyzoniga vazn qilmog'ini so'raymiz. Shuningdek ushbu kitobni 
nashrga tayyorlashga ozmi ko'pmi o'z xissasini qo'shganlarga ham tilagimiz shudir. 

Buyuk va qodir bo'lgan Zoddan Uning go'zal ismlari va oliy sifotlarini o'rtaga qo'yib, 
ushbu kitobni manfaatli qilmog'ini va u bilan chanqoq qalblarni qondirmog'ini hamda 
gung quloqlarni ochmog'ini so'raymiz. Amiyn. 

Jayshi Mahdiy xodimi, birodarlaringiz 
Asadulloh Hasaniy (rahimahulloh) 
21 - Muharram alharom 1428 h.q 



Arrohiyqul maxtum ^juj^J/jL^^// 

ijjlill Ail iaaJl 
IjjjS iiil J^ J J J^VI fJ^J ^ J^J^ U^ L^ ^''' ir *> Sj-ul jil Uj-^J (_s^ £^J (jl-S ^ai 

21. (Ey mo'minlar), sizlar uchun - Alloh va oxirat kunidan umidvor bo'lgan hamda 
Allohni ko'p yod qilgan kishilar uchun Allohning payg'ambari (iymon-e'tiqodi va 
xulqi atvori)da go'zal namuna bordir. 

(Ahzob: 21) 
deyuvchi Allohga hamdu sanolar bo'lsin. Uning bandasi va elchisi bo'lmish Muhammadga 
salvootu salomlar bo'lsin. 
Ammo ba'd: 

Rosululloh sollallohu alayhi vasallam o'zlarining muborak hadislarida shunday deya 
marhamat qildilar: 

"Men barcha go'zal ahloqlarni tugal (kamolatga yetkazish) uchun yuborildim." 
Alloh taologa iymon keltirgan har bir kimsa, Alloh uni yaxshi ko'rishligini istaydi; 
jumladan sizu-biz ham Alloh bizni yaxshi ko'rishini hohlaymiz. Lekin bizni Alloh yaxshi 
ko'rishligi uchun bizlar Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ergashmoqligimiz va u 
zotning sunnatlariga imkon qadar amal qilishga harakat qilmog'imiz lozim. 
Alloh taolo bu haqda aytadi: 

£-^j j^i- iUlj 

31. Ayting (ey Muhammad): "Agar Allohni sevsangiz, menga ergashinglar. Shunda 
Alloh sizlarni sevadi va gunohlaringizni mag'firat qiladi. Alloh (gunohlarni) mag'firat 
qilguvchi, mehribondir". 

(Olilmron: 31) 
Dunyoda insonlar o'zini kimgadir o'xshatgisi keladi, kimningdir hayotidan namuna olib 
yashaydi. Lekin sizu-biz mo'min-musulmonlar modomiki iymonni da'vo qilar ekanmiz - 
albatta Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hayotlariga, sunnatlariga, yurish- 
turishlariga, muomalalariga ergashmog'imiz - amal qilishimiz zarurdir. 
Shuning uchun biz mo'min-musulmonlar Rosulimiz Muhammad alayhissalomning 
siyratlarini yaxshilab o'qib-o'rganib, hayotimizga tatbiq qilmoqligimiz, shunga muvofiq 
hayot kechirmoqligimiz lozimdir. 

Agarda biz Muhammad alayhissalomning siyratlarini o'rganmasak, hayotimizda noiloj 
adashamiz; noto'g'ri yo'llarga kirib ketamiz va natijada dunyoda xorlikka, oxiratda esa 
boqiy, alamlantiruvchi azobga giriftor bo'lib qolishimiz mumkin. Alloh bizlarni bunday 
yomon oqibatlardan O'zi asrasin! 

Aksincha, agarda biz payg'ambarimizning siyratlarini o'qib o'rgansak va uni hayotimizga 
tatbiq qilsak dunyoda ham, oxiratda ham baxtu-saodatga erishamiz, Robbimiz bizdan rozi 
bo'ladi va bizni ham rozi qiladi. Bundan tashqari, Qiyomat kunida Rosullulloh sollallohu 
alayhi vasallamning Havzi Kavsarlaridan suv ichishlik baxtiga muyassar bo'lamiz. Ammo 
Rosullulloh sollallohu alayhi vasallamning siyratlariga ergashmasak, aytib o'tkanimizdek 
biz majburmizki yo boshqalarga ergashamiz yoki o'z tamonimizdan biron bir yo'l o'ylab 
topib, unga ergashamiz, natijada esa Allohning g'azabiga duchor bo'lgan qavmlarga 
o'xshab qolamiz. Alloh bundan saqlasin! ! ! 

Demak, awalda zikr qilingan oyatning ma'nosiga qaytib, biz payg'ambarimiz Muhammad 
alayhissalomning siyratlarini o'qib-o'rganib, u zoti bobarokotning hayotlaridan o'rnak- 
namuna olib yashashimiz zarurdir. Qo'limizdagi ushbu "Ar-Rohiqul Maxtum" kitobida biz 
Rosullulloh sollallohu alayhi vasallamning siyratlari haqida deyarli to'liq, qoniqarli 
ma'lumotga ega bo'lamiz. 

Tarjima qilininib, siz azizlarga taqdim etilayotgan ushbu kitob 1976 - yili Pokistonda 
o'tkazilgan umumjahon musobaqasida oliy darajali sovringa sazovar bo'lgan. 
So'zimiz oxirida ushbu kitobni Muhammad alayhissalomning ummatlari o'qib-o'rganib, 
amal qilishlari uchun qalam tebratgan va buni ummatga tarqatish yo'lida xizmat qilgan va 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

boshqalar tushunib amal qilishlari oson bo'lishi uchun arab tilidan boshqa tillarga tarjima 
qilgan ustozlarga Allohning rahmati, barakoti va ehsonu-ne'matlari bo'lishini 
Parvardigordan duo-iltijo qilib so'raymiz: "Ey Robbimiz! Bizni Qiyomat kunida butun 
Odam farzandlarining sayyidi, barcha payg'ambarlarning imomi va O'zingning mahbub 
Rosuling bo'lmish Muhammad sollallohu alayhi vasallam bilan jannatda birga qilgin! Ey 
rahmlilarning Rahmlisi! Ey, barcha narsaga Qodir Allohim! Amiyn! 

Ustoz Abu Abdulloh. 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Muqaddima 

O'z payg'ambarini hidoyat va haq din bilan, u dinni barcha dinlarga g'olib-ustun qilish 
uchun yuborib, u zotni qiyomat kunida barcha ummatlarga guvohlik beruvchi, 
mo'minlarga jannat haqida hushxabar beruvchi va kofirlarni do'zah azobidan 
ogohlantiruvchi hamda Allohning izni-irodasi bilan Uning diniga da'vat etuvchi va haq 
yo'lni ko'rsatuvchi nurli chiroq qilib, Allohdan va oxirat kunidan umid qilib, Allohni ko'p 
yod etuvchi bandalar uchun u zotning shaxsida go'zal ibratlar qilib qo'ygan Allohga 
hamdu sanolar bo'lsin. 

Ey Allohim O'z payg'ambaringga, uning oila-a'zolariga, as'hoblariga hamda to qiyomat 
kunigacha ularga yaxshilik bilan ergashgan kishilarga salotu salomlar yo'llab, ularni rozilik 
va rahmating buloqlaridan sug'orgin! 

1396-hijriy sananing Robi'ul-awal oyida Pokistonda bo'lib o'tgan konferentsiya so'ngida 
"Robitai Olami Islomiyya" Payg'ambar alayhissalom siyratlari haqidagi asar uchun 
musobaqa o'tkazilishini e'lon qildi. Bu bilan yozuvchilarning Payg'ambar 
alayhissalomning siyratlari borasidagi fikriy saviyalari va u zoti barakotning hayotu 
sunnatlari haqidagi ma'lumotlari imtihon qilinadi. Men ushbu ishni ta'rifiga til ojiz 
darajada bebaho amal ekanini yaxshi bilardim. Chunki Pag'ambar alayhissalomning 
siyratlari va u kishidan olinadigan ibrat-namunalar haqida diqqat e'tibor bilan mulohaza 
qilib ko'rsak, "Siyrati Nabaviyya" ning insoniyat saodati va Islom olamining hayotbahsh 
buloqlari undan oqib chiqadigan yagona manba' ekanligini anglab yetamiz. Ushbu 
muborak musobaqada qatnashish men uchun bir baxt va zavqli nasibadir. Lekin men 
qayda-yu, dunyoda yaratilgan insonlarning awaliyu oxiri sayyidi bo'lmish Payg'ambar 
alayhissalom hayotlarining qirralarini yoritib beruvchi asar yozish qaerda? Men zulumot 
qa'rlarida nobud bo'lib ketmaslik uchun uning nuridan iqtibos olishni, u zotning ummati 
bo'lib yashab, ummati bo'lib o'lishni va Alloh u kishining shafoatlari tufayli gunohlarimni 
kechirib yuborishini o'zim uchun buyuk baxt deb biluvchi bir inson bo'lsam... 

Ushbu asarni yozishdagi manhajim haqida ikki og'iz to'xtalib o'tmoqchiman. Yozishga 
kirishishdan oldin asarni hajmi o'rtacha bo'lib, malollanadigan darajada cho'zilib 
ketishidan va juda qisqa bo'lib to'liq yorita olmay qolishidan saqlanishni o'z oldimga 
maqsad qilib qo'ydim. Lekin voqe'alar tartibi borasida manba'larda ixtilof-ziddiyatlar 
borligini ko'rdim. Bunday hollarda manba' lardagi xabarlarni sinchiklab, diqqat bilan 
tahqiq qilib o'rganib chiqqanimdan keyingina voqe'larni tartiblab yozdim. Bu yerda 
hujjatlarni keltirishni lozim topmadim. Chunki bu, asarni cho'zilib ketishiga olib keladi. 
Ha, o'quvchini ikkilantirib qo'yishi mumkin bo'lgan va yozuvchilarning ko'pchiligini 
"Sahih"ga xilof qilganlarini ko'rgan o'rinlarimda dalillarga ishora qilib o'tdim. 

Ey Allohim, menga dunyo va oxirat yaxshiligini taqdir qilgin. Sen ulug' Arsh sohibi 
bo'lgan mag'firatli, muhabbatli Zotdirsan. 

Safiyyur Rahmon Muborakfuriy. 

23. 07. 1976 - m. sana. 24. 07. 1396 - h.q. muborak juma kuni. 



Arrohiyqul maxtum 



aa 3a ■a II (Jj-Ls.lJI 



Arab jazirasining siyosiy xaritasi 



f^'-V 1 JJ $gjJ«JJ iji^JJ ^ UJl ^y) '^0 



"A 




Arrohiyqul maxtum 



aa 3a ■a II (JjjjA jJi 



\-V 



<*?.yu\ tjijrr ij> ^.j*^ ^Ji'4-fijl *j jfi *Jaj 




~7^ 






u 



?,t tf>|f L £ I 




Arab jazirasidagi qabilalar joylashuvi xaritasi 



Arrohiyqul maxtum qj^^Jjj^j^ 

Arab qabilalari va ularning jug'rofiy o'rni 

Payg'ambar alayhissalomning siyratlari, ya'ni tarjimai hollari bashariyat ommasiga 
yetkazish uchun Alloh taolo tamonidan U kishiga yuklangan omonat - risolatdan 
iboratdir. 

Ushbu risolat bilan odamlarni qorong'ulikdan yorug'likka va ularni o'zlari kabi 
insonlarga qullik qilishdan Allohning ibodatiga olib chiqadi. 

Shunday ekan, ushbu risolatni to'liq tasvirlab berish uchun uning bosib o'tgan yo'li va 
duch kelgan qarshiliklarini sinchiklab o'rganish zarur. Shunday ekan, arab qabilalari va 
ularning Islomdan oldingi mavqe'lari hamda Muhammad alayhissalom yuborilgan joy 
qanday joy ekanligi haqida qisqacha ma'lumot berib o'tmoq lozim. 

Arablar mavqe'si 

Arab deganda lug'atda sahro, qumlik, na suv va na giyohdan asar bo'lmagan 
qurg'oqchilik yer tushuniladi. Arab jazirasi, ya'ni yarim oroliga bu termin qadimgi 
asrlardan buyon qo'llanib kelinadi. Shuningdek, o'sha yerlarga joylashib, u yerni o'zlariga 
vatan qilib olgan xalqlarga ham ushbu Arab kalimasi qo'llanib kelinadi. Arab jazirasi 
g'arbda Qizil dengiz va Siyno yarim oroli, sharqda Arab ko'rfazi va janubiy Iroqning katta 
qismi bilan, janubda to Hind okeanigacha cho'zilgan Arab dengizi bilan va shimolda Shorn 
(Suriya) o'lkalari hamda Iroq o'lkalarining bir qismi bilan chegaradosh bo'lib, yer 
maydoni 1 mln. kv. mildan 1 mln. 300 000 kv. milgacha o'lchanadi. Jazira tabiiy va 
jug'rofiy mavqe'i jihatidan lug'atda muhim ahamiyatga ega. Ammo ichki holati jihatidan 
esa u har tomondan qumlik va sahrolar bilan o'ralgan. Shuning uchun ham Arab jazirasi 
begonalar tarafidan bosib olinishidan to'sib turuvchi, himoyalangan qo'rg'onga aylangan. 
Unga begonalar o'z nufuzlarini o'tkazishga va hukmronlik qo'llarini cho'zishga qodir 
bo'lmaydilar. 

Shuning uchun ham arablar ikki buyuk imperiyaga qo'shni bo'lib yashasalar-da, 
qadimgi asrlardan boshlab barcha sohalarda hur-ozod yashab keladilar. Agar ularni o'rab 
turuvchi tabiiy qum qo'rg'onlari bo'lmasa, bu ikki imperiyaning hujumlaridan 
himoyalanishga qodir bo'la olmas edilar. Mana shu jug'rofiy mavqe' tufayli Jaziraning 
shimol va janubiy tomonlari bu yerdagi aholi uchun tijorat ayri-boshlash, madaniyat, 
diyonat va san'atlar markaziga aylanib qolgan. 

Arab qabilalari 

Tarixchilar arab qabilalarini ajdodlari sulolasiga ko'ra uch qismga bo'lganlar: 

1 - Arabi Boida: Ular juda qadimgi arablar bo'lib, tarixlari haqida yetarlicha 
ma'lumotlaryo'q. Ular Od, Samud, Tosim, Jadis, Umloq va boshqalar. 

2 - Arabi Oriba: Ular Ya'oib ibn Yushjab ibn Qahtonning naslidan tarqalgan bo'lib, 
Qahtoniya arablari deb nomlanganlar. 

3 - Arabi Musta'raba: Ismoil alayhissalom naslidan tarqalgan bo'lib, Adnoniya 
arablari deb nomlanganlar. Oriba arablari Qahton xalqlari bo'lib, Yaman o'lkalari ularning 
vatanlari bo'lgan. Uning qabila va urug'lari bir necha elatlarga bo'linib ketgan bo'lib, eng 
mashhurlari ikki qabiladir. 

a - Himyar ibn Saba', uning urug'laridan Zaydi Jumhur, Quzo'a va Sakokiklari 
mashhur bo'lganlar. 

b - Kahlon ibn Saba', uning eng mashhur urug'lari : Hamadon, Anmor, Vati', Muzhij, 
Kinda, Lahm, Juzom, Azd, Avs, Hazraj va Shorn podsholari bo'lgan Jafonaning 
avlodlaridir. Kahlon urug'lari Yamandan hijrat qilib, jaziraning turli taraflariga tarqab 
ketganlar. Ularninig ko'plari Arim seli voqe'asidan ozgina oldin savdolari kasod bo'lib, 
Rumliklar dengiz tijorat yo'llarini egallab, ularga bosim o'tkaza boshlagandan va Misru 
Shorn o'lkalarini bosib olib, quruqlik yo'llarini ham egallay boshlagach, o'z vatanlarini 
tark etganlar. Kahlon va Himyar urug'larining o'rtalarida kelishmovchilik bo'lib, bu 
pirovard Kahlon urug'larini badarg'a qilishgacha olib keldi. Natijada Kahlon urug'lari 
hijrat qilib, Himyar urug'lari o'z yerlarida qoldi. Kahlon urug'laridan bo'lgan muhojirlarni 
to'rt qismga ajratish mumkin. 



10 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

1. Azd: Bularning hijratlari o'z boshliqlari va sayyidlari bo'lmish Imron ibn Amr 
Muzayqaboa fikriga ko'ra bo'lgan bo'lib, ular Yaman o'lkalariga ko'cha boshladilar. 
Ularni ruvodlar(ya'ni tushib yashash uchun munosib joy istovchi odamlar) namoyandalari 
jo'natar edilar. 

Undan so'ng shimol tomon yurdilar. Va nixoyat ular Yamandan chiqib ketishgach, turli 
joylardan o'zlariga makon tutdilar. 

Azddan bo'lgan Su'laba ibn Amr Muzayqiyo Hijoz tomon yo'l oldi. Sa'labiya bilan 
Zuqor o'rtasidagi bir yerni o'zlariga makon tutib, yashab turdilar. Bolalari ulg'ayib 
qudratga kelgach, Madinaga borib, u yerni o'z vatanlari qilib, yashay boshladilar. Mana 
shu Sa'labaning farzandlaridan Horisa ibn Sa'labaning ikki o'g'li Avs va Xazrajdan 
Madinadagi ikki qabila Avs va Xazraj qabilalari tarqalgan. 

Ulardan bo'lgan Horisa ibn Amr, ya'ni -Xuzo'a- o'z bolalari bilan Hijozning 
chekkalariga ko'chib borib, Marri Zahronga joylashdi. Keyinchalik ular Makkaga kirib 
kelib, uni qo'lga oldilar. Undan Makka aholisi bo'lgan Jurhumlarni chiqarib yuborib, u 
yerda o'zlari yashay boshladilar. Imron ibn Amr esa Ammonga joylashib, o'z bolalari bilan 
u yerni vatan tutdi. Ular Ammon Azdlaridir. 

Jafna ibn Amr o'z bolalari bilan Shomga borib, u yerda yashay boshladilar. Jafna 
G'asson moliklarining otasidir. Ular Shomga kelishlaridan awal Hijoz yeridagi G'asson 
nomli bir suvli yerga birinchi bo'lib tushgan edilar. Shuning uchun ham ular G'asson 
moliklari deb nom olganlar. 

2. Lahm va Juzom: Lahmiylar orasida Munzir avlodlaridan bo'lgan Hiyra moliklarining 
otasi Nasr ibn Robiy'a bo'lgan edi. 

3. Banu Toy: Azdliklar Shorn tomon yo'l olgach, bular ham yo'lga chiqdilar va Ajo va 
Salmo nomli ikki toqqa joylashib, u yerda yashay boshladilar. Keyinchalik bu ikki tog' 
Toy tog'lari nomi bilan tanildi . 

4. Kinda: Bular Bahraynga borib, tushdilar. Ko'p o'tmay u yerni tark etishga majbur 
bo'ldilarda, u yerdan Xazaramavtga yo'l oldilar. U yerda ham Bahraynda duch kelgan 
bosimga yo'liqdilar. Keyin Najdga borib tushdilar. Najdda ular shon-shavkatli bir hukumat 
tuzdilar. Ko'p o'tmay ularning hukumatlari fano topib, parchalanib ketdi. 

U yerda Himyardan bo'lgan bir qabila bo'lib, uning Himyarga mansubligida tarixchilar 
orasida ixtilof bo'lgan. Bu Fuzo'a qabilasidir. Fuzo'liklar Yamanni tark etib, Iroqning 
chekkalaridagi tepaliklarni vatan tutdilar. 

Ammo Arabi Musta'raba Iroq o'lkalaridan bo'lib, ularning asl bobolari sayyidimiz 
Ibrohim alayhissalom bo'lib, ular Furot daryosining g'arbiy sohilida joylashgan Ko'fa 
yaqinidagi "Ar" deb nomlangan o'lkadan bo'lganlar. Bu o'lkalardagi ijtimoiy, diniy 
holatlar va o'lka haqidagi ma'lumotlar sayyidimiz Ibrohim alayhissalom va uning 
xonadonlari haqidagi manba'larda yetarlicha yoritilgan. Ma'lumki, Ibrohim alayhissalom 
u yerdan Horon yoki Hiron degan joyga hijrat qilib, undan Falastinga borib, uni o'z 
da'vatlari uchun markaz qilib olganlar. 

Ibrohim alayhissalom bu o'lkaning turli burchaklarida j avion urib, da'vatlarini davom 
ettirdilar. Bir marta Misrga kelganlarida Misr Fir'avni u kishining ayollari Sora onamizga 
yomon bir makr qilmoqchi bo'ldi. Lekin Alloh uning makrini o'ziga qaytardi. Misr 
Fir'avni Sora onamizdagi Allohga bog'lanishni ko'rdi. Hatto o'z kanizi bo'lmish Hojarni 
uning xizmatiga berdi. 

Sora Ibrohim alayhissalomga Hojarga uylanishni taklif etdi. Ibrohim alayhissalom 
Misrdan qaytib kelgach, Alloh unga Hojardan Ismoilni ato etdi. Bunga Sora onamizning 
rashki kelib, Ibrohim alayhissalomdan Hojarni o'g'li bilan birga ko'zdan yiroq qilishini 
talab qildi. Ibrohim alayhissalom ona-bolani Hijoz yeriga olib borib, suvsiz, giyohsiz bir 
joyga, hozirgi Baytullohning o'rniga qo'yib keldilar. Baytullohning o'rni u paytda bir 
tepalik bo'lib, oqib keladigan sel uning o'ng va chap tomonlariga urilib o'tardi. Hozirgi 
Zam-zam bulog'ining tepasidagi bir tepalikka ularni qo'yib, oldilariga bir halta xurmo va 
bir meshda suv qoldirib, Ibrohim alayhissalom Falastinga qaytib ketdilar. O'sha paytda 
Makkada na bir suv va na bir yashovchi odam bor edi. Oradan hech qancha vaqt o'tmay 
zaxira tugadi. So'ng Alloh subhanahu va taoloning fazli marhamati bilan Zam-zam bulog'i 



11 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

otilib chiqib, ona-bola uchun ozuqaga aylandi. Buning qissasi barchaga ma'lum va 
mashhurdir. Yamandan bir qabila kelib, Ismoilning onasi ruhsati bilan hozirgi Makkaning 
o'rniga joylashdi. Bular ikkinchi Jurhum bo'lib, Makka atrofidagi vodiylarda yashar edilar. 
Buxoriy rivoyatiga ko'ra, ular Makkaga Ismoildan keyin, u yigitlik yoshiga yetishidan 
oldinroq kelganlar. Awal ular bu vodiydan o'tib yurishar edilar. 
Ibrohim alayhissalom qoldirib ketgan oilasidan xabar olish uchun vaqti-vaqti bilan 
Makkaga kelib turar edilar. Uning Makkaga bo'lgan safari necha bor bo'lgani haqida aniq 
ma'lumot bo'lmay, tarixiy manba'lar ulardan to'rttasini yodga oladi. Alloh subhanahu va 
taolo Qur'onda Ibrohim alayhissalom tushida o'g'li Ismoilni so'yayotganini ko'rgan 
bo'lib, buyruqqa bo'ysunib, unga amal qilishga kirishganini xabarini beradi. 

(105) ^ t y T kH\ tgjsjtJ diil^U) tfjjlt cil^> °A (104) i-aljj.l ti of oUjSUJ (103) Cj*f^\ *^i ^^ ^ 

. »Jag ~Jb &&J4J (106) ^fi\ s-*ki\ j$ (Ji l>\ 

103. Bas, qachonki ikkisi ham (Allohning vahiysiga) bo'yinsunib, (endi Ibrohim o'z 
o'g'li Ismoilni qurbon qilish uchun) peshonasi bilan (erga) yotqizgan ediki. 

104-105. Biz unga nido qildik: "Ey Ibrohim, darhaqiqat sen (ko'rgan) tushingni rost- 
bajo qilding". Albatta Biz chiroyli amal qilguvchilarni mana shunday mukofotlarmiz. 

106. Albatta bu (ya'ni Ibrohimning o'z o'g'lini qurbon qilishga buyurilishi) ochiq- 
ravshan imtihondir, xolos. 

107. Biz (Ismoilning) o'rniga (Ibrohimga) katta bir (qo'chqor) so'yishni - qurbonlikni 
evaz qilib berdik (ya'ni katta bir qo'chqorni jannatdan rushirdik). 

( "Vassoffot" surasi :103-107-oyatlari). 

"Sifrit-takvin" (nasorolar kitobi)da Ismoilning Ishoqdan 13 yosh katta bo'lganligi aytilgan. 

Qissadan bu voqe'a Ishoqning tug'ilishidan oldin bo'lib o'tganligi ma'lum bo'ladi. Chunki 

Ishoqning dunyoga kelishi haqidagi hushxabar qissa to'liq bayon qilingandan so'ng zikr 

etiladi. 

Ushbu qissa, Ibrohim alayhissalomning Ismoil voyaga yetishidan oldin eng kamida bir 
marta Makkaga kelib ketishini o'z ichiga oladi. Qolgan 3 safarni Buxoriy Ibn Abbosdan 
qilgan rivoyatida qissa to'liq bayon qilingan. Xulosasi esa quyidagacha: 

Ismoil voyaga yetib, Jurhumliklardan arab tilini yaxshi o'rgangach, ular Ismoilga qoyil 
qolishib, o'zlaridan bir qizni unga erga berishadi. Undan so'ng onasi vafot etadi. Ibrohim 
alayhissalom ulardan xabar olish uchun Makkaga keladilar. Kelganida Ismoil uyida yo'q 
bo'ladi. U Ismoilning xotinidan o'g'li haqida va o'zlarining turmush ro'zg'orlari haqida 
so'raydi. Shunda kelin turmushlaridagi tanglikdan shikoyat qiladi. Ibrohim alayhissalom 
o'g'li bilan ko'rishmay qaytib ketar ekanlar, keliniga Ismoilga uyning ostonasini 
o'zgartirishini vasiyat qilganini aytib qo'yishishni tayinlaydi. Ismoil bu gapni eshitgach, 
otasining niyatini rushunib yetadi va xotinini taloq qilib, boshqa bir ayolga uylanadi. Uning 
bu ayoli Jurhum sayyidi Mizoz ibn Amrning qizi edi. Ismoil ikkinchi marta uylanganidan 
keyin Ibrohim alayhissalom yana Makkaga keladilar. Bu safar ham Ismoil uyida 
bo'lmaydi. U kelinidan Ismoil va o'zlarining turmushlari haqida so'raydilar. Kelin 
Allohga hamdu sanolar aytib, ro'zg'ordan minnatdorligini izhor etadi. Ibrohim 
alayhissalom qaytar chog'larida Ismoilga uyning ostonasini mustahkamlashini vasiyat qilib 
ketadilar. 

Ibrohim alayhissalom uchinchi marta kelganlarida Ismoil bilan uchrashadi. U Zam-zam 
yaqinidagi tepalikda nayzasini o'tkirlayotgan edi. Otasini ko'rgan Ismoil darhol ishini 
tashlab, unga tomon shoshiladi. Bir-birlari bilan uzoq muddat uchrashmagan ota-o'g'il 
qattiq quchoqlashib ko'rishadilar. Qalbi o'g'liga bo'lgan muhabbat bilan to'lgan mehribon 
ota va go'zal xulqlarni o'zida mujassam etish bilan birga, hidoyatda bo'lgan solih farzand 
uzoq muddatli ayriliqdan so'ng otasi bilan yana uchrashdi. Bunday ayriliqqa kamdan kam 
ota-bola sabr qiladi. Ular mana shu safargi uchrashuvlarida Ka'bani bino qilib, uning 
ustunlarini o'rnatdilar. Ibrohim alayhissalom Allohning amri bilan odamlarni hajga 
chaqirdilar. 

Alloh Ismoilni Mizozning qizidan 12 o'g'il bilan rizqlantirdi. Ular: 

1 . Nobit (yoki Banoluj) 7. Misha 



12 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

2. Qaydor 8. Hadid 

3. Adboil 9. Yatmo 

4. Mibsham 10. Yatur 
5.Mishmo' ll.Nafiys 

6. Dumo 12. Qaydmon 

Ismoilning ushbu o'g'illaridan 12 ta qabila tarqaldi. Ularning hammalari bir muddatgacha 
Makkada yashab turdilar. Ularning tirikchilik manba'lari asosan tijorat bo'lib, bu tijorat 
Yaman, Shorn va Misr mamlakatlari bilan bordi-keldi safarlari tufayli amalga oshar edi. 
Keyinchalik bu qabilalar Arab jazirasining turli burchaklariga va uning tashqarisiga ham 
tarqalib ketdilar. 

Nobit va Qaydor qabilalaridan boshqalari birin-ketin, asta-sekinlik bilan zamona 
girdoblariga aralashib, yo'q bo'lib ketdilar. 

Nobitliklarning madaniyatlari Hijoz shimolida gullab yashnadi. Ular qudratli hukumat 
barpo qilib, Batroni uning poytaxti qildilar. Tevarak atroflardagi qabilalar ham ularga 
tobe' bo'lib, ularga qarshilik qilishga jur'at qilolmas edilar. Qachonki u yerga Rumliklar 
kelgach, ularning hukumatlari tugatildi. 

Sayyid Sulaymon Nadaviy aniq tadqiqotlardan keyin shunday to'xtamga kelgan: 
"G'asson ahlidan bo'lgan moliklar va shuningdek, Avs hamda Xazrajdan bo'lgan ansorlar 
Qahton avlodlaridan emas, balki Nobit ibn Ismoil avlodlarining o'sha yerdagi qoldiqlaridir. 

Ammo Qaydor ibn Ismoil avlodlari Makkada nasldan naslga o'tib yashab keldilar. Hatto 
Adnon va uning bolalari ham shulardan edi. Undan Adnoniy arablar o'z nasablarini saqlab 
qoldilar. Adnon Payg'ambar alayhissalomning nasablaridagi 11- bobosi bo'lgan. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam nasablarini sanagan paytlarida Adnonga yetib borib 
to'xtar edilar va : 

"Nasabni sanovchilar yolg'on aytibdi" - der edilarda, undan u yog'iga o'tmas edilar. 
Ulamolarning Payg'ambar alayhisssalomning nasablarini Adnondan yuqorisiga olib 
borishni joiz deganlar. Chunki ular yuqoridagi ishora qilingan hadisni zaif deganlar. Va: 
"Adnon bilan Ibrohim alayhissalomning o'rtalarida daqiq tahqiqqa ko'ra 40 ta ota o'tgan", 
- deganlar. 

Ma'dning o'g'li Nazzor esa otasi Ma'dning yagona o'g'li bo'lgan. Nazzorning esa 4 ta 
o'g'li bo'lgan bo'lib, ulardan 4 ta katta qabila vujudga kelgan. Ular: 

1-Iyyod. 2 - Anmor. 3-Robiy'a. 4-Muzar. 

Oxirgi ikkisidan nasllar keng tarqalgan bo'lib, urug' va elatlari ko'payib ketgan. 
Robiy'dan quyidagilar tarqalgan. 

1 - Asad ibn Robiy'a. 2 - Anza. 3 - Abdulqays. 4 - Voil, uning ikki o'g'li Bakr va 
Tag' lib. 5 - Hanifa va boshqalar. 

Muzar qabilasi ikkita katta elatlarga bo'lingan. Ular: 

1 - Qays ibn Aylon ibn Muzar. 2 - Ilyos ibn Muzar urug'lari. 

Qays ibn Aylondan: 

Banu Salim, BanuHuvozim, Banu G'atfonlar. 

G'atfondan esa: 

Abas, Zubyon, Ashja', G'aniy ibn A'sorlar. 

Ilyos ibn Muzardan esa: 

Tamim ibn Murra, Huzayl ibn Mudrika, Banu Asad ibn Huzayma va Kinona ibn 
Huzayma urug'lari bo'lib, Kinona ibn Huzaymadan esa Quraysh bo'lib, ular Fihr ibn 
Molik ibn Nazir ibn Kinonaning bolalaridir. 

Qurayshning o'zi ham bir necha qabilaga taqsimlangan bo'lib, eng mashhurlari: 

Jumax, Sahm, Adiy, Mahzum, Taym, Zuhra va Qusay ibn Kilob urug'lari. Ular: 

Abduddor ibn Qusay, Asad ibn Abduluzzo ibn Qusay va Abdu Manof ibn Qusaylardir, 
Abdu Manofdan 4 urug' tarqalgan bo'lib, ular: 

Abdu Shams, Navfal, Muttalib, Hoshim. 

Hoshim xonadonidan Sayyidimiz Muhammad ibn Abdulloh ibn Abdulmuttolib ibn 
Hoshim alayhissalom saylanganlar. Chunonchi Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
aytganlar: 



13 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

-"Alloh Ibrohimning bolalaridan Ismoilni, Ismoilning bolalaridan Kinonani, 
Kinonaning bolalaridan Qurayshni, Qurayshdan Banu Hoshimni, Banu Hoshimdan 
esa meni tanladi". 

Abbos ibn Abdulmuttolib roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda u shunday deydi: 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: "Alloh xalqlarni yaratib, meni ularning eng 
yaxshi toifalaridan va ikki toifaning eng yaxshilaridan qildi. So'ng qabilalarni tanlab, 
meni qabilalarning eng yaxshisidan qildi. So'ng xonadonlarni tanlab, meni eng yaxshi 
xonadondan chiqardi. Men ularning nafs va oila borasidagi eng afzalidirman," - 
dedilar. 

Adnonning bolalari juda ko'payib ketgach, ular Arab diyorining suvli va maysali 
bo'lgan turli burchaklariga tarqalib ketganlar. 

Abdulqays, Bakr ibn Voil va Tamimdan bo'lgan urug'lar Bahrayn tomonga ko'chib 
borib, o'shayerdayashadilar. 

Banu Hanifa ibn Sa'b ibn Ali ibn Bakrning avlodlari Yamoma tomonga chiqib, uning 
Hujr nomli bir o'lkasiga joylashdi. Bakr ibn Voilning boshqa urug'lari Yamomadan 
Bahraynga, dengiz qirg'og'idagi Kozima sohiliga, undan Iroq (Basra bilan Ko'fa 
o'rtasidagi) yerlarigajoylashdilar. 
Tag'lib Furotiyya jazirasida yashadi. Uning ba'zi bir urug'lari Banu Bakr bilan birga 
joylashgan edi. Banu Tamim esa Basra sahrolaridajoylashib qoldilar. 

Banu Salim esa Madina yaqiniga joylashib, Vodiyul Qurodan Xaybargacha, Madina 
sharqida Jabalayn chegarasigacha va to Harragacha bo'lgan joylarda yashadilar. 

Saqif Toifga, Xuvozin esa Makkaning sharq tomonidagi Avtos yerlariga, Makka bilan 
Basra orasidagi sohilga joylashdi. 
Banu Asad Taymo sharqi va Ko'faning g'arbidagi yerlarga joylashdi. Ular bilan Taymo 
orasida yerlar bo' lib, u Toyning Buhtur diyorlari edi. 

Zub'yon Taymo yaqinidagi Xuron tomonlarga joylashdi. Tihomada esa Kinona urug'lari 
qoldi. Makka va uning chekkalarida Quraysh qabilasining urug'lari yashadilar. Ular juda 
tarqoq bo'lib, ularni jamlovchi bir kuch yo'q edi. Qachonki ulardan Qusay ibn Kilob 
chiqqach, ularni jamlab, Quraysh qabilasining urug'larini birlashtirib, sharaf va 
qadriyatlarini yuqoriga ko'tardi. 

Arablarda boshqaruv va hukm 

Arablarning Islomdan oldingi holatlarini o'rganar ekanmiz, ulardagi dinlar, millatlar, 
hukumat va boshqaruv tizimi tarixidan ham bir oz ma'lumot berib o'tishni lozim topdik. 
Toinki, Islom dini dunyoga kelgan vaqtdagi muhitni tushunish osonroq bo'lsin uchun. 
Islom quyoshi o'z nurlarini socha boshlagan vaqtda Jazira hokimlari ikki toifaga bo'linar 
edi. 
Toj kiydirilgan moliklar, lekin ular aslida mustaqil bo'lmaganlar. 

Qabila va urug'larning raislari. Ular moliklardek hukm va imtiyozga ega bo'lib, ularning 
ko'pchiligi to'la mustaqil bo'lgan bo'lib, toj kiygan moliklarga tobe' bo'lganlar. Toj 
kiygan moliklar - Yaman moliklari, G'asson oilasi moliklari va Hiyra moliklari bo'lib, 
bulardan boshqa Jazira hokimlarining tojlari bo'lmagan. 

Yamandagi podshohlik 

Yamandagi taniqli xalqlarning eng qadimgilari Oriba arablaridan bo'lgan Saba' qavmi 
bo'lib, ularning nomlari miloddan 15 asr ilgari "Avr" topilmasi haqidagi xabarlarda tilga 
olingan. Ularning madaniyatlari gullab yashnashi, saltanatining qudratga kelishi va 
hukmdorliklarini kengayib borishi miloddan 11 asr awalgi davrga to'g'ri keladi. Saba' 
qavmining hukmronlik davrlarini quyidagi tartibda taqsimlash mumkin: 
1. Miloddan awalgi 650- qamariy yilgacha bo'lgan davr. 

O'sha zamonlarda ularning moliklari "Mukribi Saba'" deb nomlangan bo'lib, "Sirvoh" 
shahri ularning poytaxti bo'lgan. U shahar binolarining qoldiqlari Ma'rib shahridan 
shimoli - g'arbiy tomonga 50 km. masofadan, San'oning sharq tomonidan 142 km. 
masofadan boshlab topiladi va "Xurayba", ya'ni xarobacha deb tanilgan. Ularning 
zamonalarida "Saddi Ma'rib" deb nomlangan to'g'on inshoati qurilishi boshlangan. 



14 



Arrohiyqul maxtum ^^LJ/jua,^// 

Bu qurilma Yaman tarixida juda ham mashhur bo'lgan bo'lib, katta ahamiyat kasb etgan. 
Saba' qavmi o'z saltanatlarini kengaytirib borib, Arab jazirasi ichkarisida ham va uning 
tashqarisida ham mustamlaka yerlariga ega bo'lgan. 

2. Miloddan awalgi 650- yildan boshlab, 115- yilgacha bo'lgan davr. Ular bu davrga 
kelib, Mukrib laqablarini qo'yib, "Saba' Moliklari" nomi bilan tanildilar. Endi ular 
Sirvohni qo'yib, Ma'rib shahrini poytaxt qilib oldilar. Uning xaroba qoldiqlari San'odan 60 
mil uzoqlikdagi sharqiy tomonda topiladi. 

3. Miloddan awalgi 115- yildan to 300- milodiy yilgacha bo'lgan davr. 

Bu davrga kelib Saba' hukmronligini Himyar qabilisi qo'lga oldilar. Ular Ma'ribni 
qo'yib, Raydon shahrini poytaxt qildilar. Keyinchalik bu shahar Zifor nomi bilan atala 
boshladi. Uning xaroba qoldiqlari Yaryam yaqinidagi Madur tog'larida topiladi. Bu 
davrda ularning orasida yemirilish, inhitot va suqut boshlandi. Tijoratlari juda katta 
inqirozga yuz tutdi. Inqiroz sabablari: 

Birinchidan Hijozning shimolida Nobitlarning saltanati kengayishi bo'lsa, ikkinchidan 
Rumliklar Hijozdan shimol tarafda bo'lgan Misr va Shorn (Suriya)ni egallab, dengiz 
yo'llarini o'z nazoratiga olishgani va uchinchidan qabilalarning orasidagi o'zaro 
kelishmovchiliklardir. Yuqorida sanab o'tilgan sabablar Qahton xonadoni urug'larini 
tarqalib ketishi va ularning uzoq yurtlarga hijrat qilib ketishlariga sabab bo'lgandir. 

4. Milodiy 300- yildan boshlab, to Yamanga Islom kirib kelgunigacha bo'lgan davr. Bu 
davrda ular turli hodisalar, inqiloblar, janjal-to'palonlar va ichki urushlarga duch keldilar. 
Ushbu voqe'alar jarayonlarida ular ajnabiy kuchlarga nishon bo'ldilar. Bunday fursatni 
g'animat bilgan tashqiy dushmanlar ularning istiqlollariga yakun yasashga muvaffaq 
bo'ldilar. 

Ayni mana shu davrga kelib Rumonlar Adanga bostirib kirishdi. Ularning yordami bilan 
ilk bora 340- yilda Yaman habashlari hokimiyatga keldilar. Ular ikki katta qabila Himyar 
va Hamadon o'rtasidagi urushda qaram qilingan edilar. Ularning hukmronligi to 378- 
yilgacha davom etdi. So'ngra Yamanliklar o'z mustaqilliklarini qayta qo'lga kiritdilar. 
Lekin bu paytga kelib "Saddi Ma'rib" to'g'onida ba'zi yemirilish va teshiklar paydo bo'la 
boshlagan edi. 

450 yoki 451- yilda juda katta sel kelib, to'g'on buzilib ketdi. Qur'onda "Sayli Ariym" 
deya tilga olingan to'fon balosi ularning boshiga keldi. Bu juda katta hodisa bo'lgan bo'lib, 
butun obodonchiliklarni vayronaga aylanishiga olib keldi. Natijada xalqlar parchalanib, 
parokanda bo'lib ketdilar. 

Milodiy 523- yilda Zu Navos ismli bir yahudiy Najron aholisidan bo'lgan mahiyhiylarga 
qarshi uyushtirilgan hujumlarga yetakchilik qildi. Zu Navos ularni o'z dinlaridan 
majburlab chiqarmoqchi bo'ldi. Ular bu talabni bajarishdan bosh tortgach, Zu Navos yerga 
katta choh-o'choqlar kavlatib, ularga o'tinlar tashlab, olov yoqtirdi. So'ng dinidan 
qaytmagan masihiylarni o'sha olovga uloqtirdi. Bunga Qur'oni Karimning "Buruj" 
surasida ishora qilingan: 

"Choh egalari la'nat qilingaylar". 

Bu oyatda ayni mana shu voqe'alar qayd qilingandir. Bundan keyin mana shu voqe'alar 
intiqomi o'laroq Rum imperatori boshchiligida Arab diyorlariga nasroniylar yurishi 
boshlanib ketdi. Habashlarni ham urushga tezlab, ularga xarbiy dengiz kemalarini 
tayyorlab berildi. 70 ming habash askarlari urush qilib, Yamanni ikkinchi marta qo'lga 
kiritdilar. Ushbu hodisa 525- yilda Ar'yod yetakchiligida bo'ldi. 

Ar'yod Habashiston podshosi tomonidan Yamanga hokim etib tayinlandi. Uning 
hokimligi Abraha tomonidan aldov yo'li bilan olib qo'yiligunicha davom etdi. Abraha 
uning qo'shinlari yetakchilaridan bo'lgan bir lashkarboshi edi. U Habashiston podshosini 
rozi qilib, Yaman hokimligini qo'lga kiritdi. Ka'bani vayron qilish uchun qo'shin 
hozirlagan lashkarboshi ham ayni mana shu Abraha bo'lgan. Tarixda u va uning askarlari 
"Ashobul fil" nomi bilan tanilganlar. 

Fil voqe'asidan keyin Yamanliklar otliq qo'shin hozirlashib, habashlarga qarshi jang 
boshladilarda, ularni mamlakatdan quvib chiqardilar. 



15 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

575- yilda Ma'dikarab ibn Sayf Zu Yazin Himyariy boshchiligida Yamanliklar o'z 
istiqloliga erishib, Ma'dikarabni o'zlariga podshoh qilib sayladilar. U habashlardan bir 
qanchasini o'zining xizmatlarini qilishi va navkarlari bilan birga olib yurish uchun 
qoldirgan edi. Kunlarning birida habashlar Ma'dikarabga hiyonat qilib, uni o'ldirdilar va 
uning o'limi bilan Zu Yazin xonadonidan podshohlik barham topdi. 
Forslar Kisrosi San'oga bir forsiy odamni hokim etib tayinladi. Yamanni esa Forslar qo'l 
ostidagi bir viloyat qilinib, uning voliylari forslardan tayinlanar edi. Yamanning eng oxirgi 
hokimi Bozon bo'lib, u milodiy 628 - yilda Islomni qabul qilgan. Uning Islomga kelishi 
bilan forslarning Yaman diyoriga bo'lgan nufuzlari intihosiga yetdi. 

Hiyradagi mulk 

Forslar Iroq va unga qo'shni bo'lgan mamlakatlarga ularni Buyuk Qavrush (529 - 557 
m.q. y-y) birlashtirgan zamonlardan beri hukmronlik qilib kelardilar. Ularga qarshi hech 
kim bosh ko'tara olmas edi. 326- m.q. yilga kelib, Aleksandr Makedonskiy bosh ko'tarib, 
ularning o'lkadagi birinchi moliki Doroni mag'lub qilib, forslarning shavkatlarini sindirdi. 
Forslar qo'l ostida bo'lgan davlatlar parchalanib ketdi. Endi bu yurtlarni "Tavoif moliklari" 
deya tanilgan moliklar boshqara boshladilar. Bu moliklar parcha-parcha bo'lgan davlatlarni 
to 230 - yilgacha boshqarishda davom etdilar. 

Mana shu moliklar davrida Qahtoniylar hijrat qilib, Iroqning sersuv o'tloq yerlaridan bir 
qismiga joylashdilar. So'ngra hijrat qilib ketgan Adnoniylar ularga kelib qo'shila 
boshladilar va Jazirai Furotiyadan bir qismini egalladilar. 

Sosoniylar davlatiga asos solgan Azdasher davriga kelib, forslar qaytadan kuchaya 
boshladi. Chunki u 226- m. yildan boshlab parchalanib ketgan Fors kuchlarini birlashtira 
boshladi. Azdasher o'z mamlakatiga chegaradosh bo'lib yashaydigan arab qabilalarini 
bosib oldi. Bu hoi Fuzo'a qabilasini Shomga ko'chib ketishiga sabab bo'ldi. Hiyra va 
Anbar ahllari Azdasherga tob'e bo'ldilar. 

Azdasherning davrida Hiyradagi Iroq sahrolari hamda Jaziraning Robiy'a va Muzar 
qabilalariga voliylik qilish Juzayma Vazzohning qo'lida edi. Azdasher arablarni bevosita 
boshqarish va ularni o'z mamlakati chegarasiga tiyib qo'yish mumkin bo'lmagan ish 
ekanligini yaxshi bilar edi. Bu ishlar faqatgina ularning o'zlaridan bir nufuzli kishini 
ustilariga molik etib tayinlab qo'yish bilan, agar o'sha kishini qo'llab - quwatlaydigan 
mutaassib qavmi bo'lsagina amalga oshar edi. 

Ikkinchi tarafdan esa, ulardan mana shu uslub bilan o'zlariga xavf solib turadigan 
Rumliklarga qarshi yordam olish ham mumkin bo'lardi. Demak, Iroq arablari Rum 
podshohlari tomonidan tayinlab qo'yilgan Shorn arablari oldida bir to'siq bo'lib turishlari 
kerak edi. Hiyra moliki huzurida Fors asuarlaridan iborat bo'lgan bir guruh doim shay 
turadigan bo'lib, ulardan o'z saltanatiga qarshi chiqadigan sahro arablarini bostirib turish 
uchun foydalanar edi. Juzaymaning vafoti 268 - yillar atrofida bo'ldi. Uning vafotidan 
keyin Azdasher Hiyraga Lahmiylarning birinchi podshosi bo'lgan Amr ibn Adiy ibn Lufar 
Lahmiyni voliy etib tayinladi. U Forslar podshosi Azdasherning o'g'li Sabuur davrida ham 
voliyligicha qoldi. Shunday qilib Hiyra mulki Lahmiy qabilasi qo'lida davom etdi. 

Qubboz ibn Feruz saltanatga kelgach, uning davrida Muzdak nomli bir kishi chiqib, 
odamlarni "Ibohiyyat" (anarhizm)ga da'vat eta boshladi. Unga juda ko'p xalqlar ergasha 
boshlagach, Qubboz ham ushbu da'vatga ergashdi. So'ng Hiyra moliki Munzir ibn 
Mo'ussamoga elchi yuborib, uni o'z mazhabini qabul qilib, u bilan dinlanishga chaqirdi. 
Uning hamiyati qo'zg'ab, g'ururi yo'l bermagach, bu da'vatni rad etdi. Qubboz uni 
voliylikdan chetlatib, o'rniga o'z da'vatini abul qilib, Muzdakiy mazhabiga o'tgan Horis 
ibn Amr ibn Hajar Kindiyni Voliy etib tayinladi. 

Qubbozdan keyin taxtni Kisro Anushirvon egalladi. U Muzdakiy mazhabini yoqtirmas 
edi. U Muzdakni va uning mazhabiga ergashgan juda ko'pchilikni qatl ettirdi. Munzir ibn 
Mo'ussamoni voliylikka qaytardi. Horis ibn Amrni esa o'z huzuriga chorlatdi. Lekin u 
qochib qutuldi va Dorul Kalbga borib, hayotining oxirigacha u yerda yashadi. 

Munzir ibn Mo'ussamodan keyin ham viloyat uning naslida davom etdi. No"mon ibn 
Munzir voliy bo'lgan paytda, Zayd ibn Adiy Obidiy qo'llagan tadbir-makr sababli Kisro 
uni yomon ko'rib qoldi. Zayd maxfiy ravishda ma'lumotlar to'plab, uni Kisroga yuborgan 

16 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

edi. Kisro odam yuborib, No"monni o'z huzuriga chorlatdi. No'mon maxfiy suratda Oli 
Shiybon sayyidi Honiy ibn Mas'udning oldiga borib, unga ahli va mol-dunyosini omonat 
tarzida qoldirdi-da, o'zi Kisro huzuriga yo'l oldi. Kisro uni hibsga oldi. No"mon 
hibsxonada vafot etdi. Uning o'rniga Hiyraga Iyyos ibn Qobiysa Toy'iyni voliy etib 
tayinladi va unga Honi'iyga odam yuborib, undan o'z huzuridagi omonatlarni topshirishini 
talab qilishni buyurdi. Honi'iyning hamiyati qo'zg'ab, bu ishdan bosh tortdi va podshoga 
qarshi urush e'lon qildi. Oradan ko'p fursat o'tmay Iyyosning piyoda va otliq qo'shini 
ichida fors qo'mondonlari va ularning guruhlari yopirilib kela boshladi. Ikki toifa o'rtasida 
"Zu qor" deb nomlangan joy da dahshatli jang boshlandi. Bu jangda Oli Shiybon g'olib 
chiqdi. Forslar bu jangda juday am xunuk suratda mag'lubiyatga uchradilar. Bu kun arablar 
tarixida Forslar ustidan g'olib bo'lingan eng birinchi kun bo'lib qoldi. Ushbu voqe'a esa 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam tug'ilishlaridan ozgina vaqt o'tgach sodir bo'lgan 
edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Iyyos ibn Qobisa voliy bo'lganidan 8 oy 
o'tgach tug'ilgan edilar. 

Kisro Iyyosdan keyin Hiyraga bir fors odamni hokim etib tayinladi. Milodiy 632- yilga 
kelib mulk yana Lahm xonadoniga qaytdi. Ulardan Ma'rur laqabi bilan tanilgan Munzir 
ismli bir odam voliy bo'ldi. Uning voliyligi 8 oydan oshmay, Xolid ibn Valid r.a. 
musulmonlar askari bilan qo'shin tortib keldi. 

Shomdagi mulk 

Qabilalar ko'ch-ko'ch bo'lib, arablar to'lqinlanib turgan bir paytda Quzo'a urug'lari 
Shorn tepaliklariga borib joylashdilar. Ular Saliyh ibn Hulvon avlodlaridan bo'lib, 
Zujo'ama ismi bilan Banu Zij'am ibn Saliyh arablari ham ulardan edilar. Rumliklar ularni 
sahro arablari qo'zg'alishidan himoya sifatida va Forslarga qarshi bir kuch bo'lib turishlari 
uchun ularning o'zlaridan bir podshoh tayinlab qo'ygan edi. So'ng bir necha yillar 
davomida mulk ularning qo'lida bo'ldi. Ularning eng mashhur podsholaridan biri Zayyod 
ibn Habula bo'lib, uning hukmronligi milodning II- asri boshlaridan boshlab, taqriban shu 
asr oxirlarigacha davom etgan. Ularning hukmronligi G'asson xonadoni avlodlari Shomga 
kelib, Zujo'ama qabilasidan ustun bo'lib, ularni mag'lub etgunlariga qadar davom etdi. 
Endi Rumliklar Shorn arablari ustiga G'asson xonadoni a'zolaridan podsho tayinlab 
qo'ydi. Davmati Jandal ularning eng katta shahari bo'lgan. G'assoniylar Rum podshosi 
tomonidan qo'yilgan amaldorlar sifati bilan hukmdorlikda davom etdilar. Ular hijriy 13 - 
sanadagi Yarmuk voqe'asiga qadar hukmni qo'ldan bermay keldilar. Bu vaqtga kelib 
ularning oxirgi moliki Jabala ibn Ayham Islomga bo'ysundi. Bu voqe'a amirul - 
mu'miniyn Umar ibn Hattob zamonlarida ro'y berdi. 

Hijozdagi mulk 

Ismoil alayhissalom Makka rahbarligi va Baytullohning voliyligini hayotlarining 
oxirigacha o'zlari boshqarib keldilar. Ismoil alayhissalom 137 yoshlarida vafot etdilar. 
Undan keyin ikki o'g'li Qaydor va Nobit ketma-ket yoki aksincha Nobit va Qaydor 
boshqarib keldi. Ulardan keyin boshqaruv tizgini bobolari Mizoz ibn Amr Jurhumiyning 
qo'liga o'tdi. Shunday qilib, boshqaruv bobolarining qo'liga o'tib, uning qo'lida davom 
etdi. Garchi Ismoil alayhissalomning bolalari qo'lida hukm bo'lmasada xalq orasida 
ularning otalari Baytullohni qurgan bo'lgani uchun o'zgacha bir ehtiromga ega edilar. 
Oradan yillar o'tib, Ismoil alayhissalomning avlodlari ishlari esga olinmaydigan darajada 
zaiflashib borar edi. Hatto Jurhum boshqaruvi ham Buxtanassar chiqishi oldidan juda 
kuchsizlanib ketdi. O'sha davrdan boshlab Adnoniylarning siyosati yulduzlari Makka 
osmonida nur sochib jilolana boshladi. Bunga esa Buxtanassarning Zoti Irqda arablarga 
qilgan hujumi dalil bo'lgandi. Bu urushda arablarning qo'idi Jurhumdan bo'lmay, balki 
Adnoniylarning o'zlaridan bo'lgandi. 
Buxtanassarning ikkinchi bora qilgan (m. 587- sana) hujumi davrida Adnoniylar 
Yamanga tarqalib ketdilar. 

Barmiyohinnabiy Isroiliy sohibi Barhayo Ma'adni Shomga olib ketdi. Buxtanassarning 
bosim ta'ziqlari pasayganidan so'ng Ma' ad Makkaga qaytib keldi. U Makkaga kelib, 
Jurham ibn Jalhamadan o'zga Jurhumdan bo'lgan biron kishini topmadi. Ma' ad uni o'z 



17 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

qizi Mu'onaga nikohlab uylantirib qo'ydi. Mu'ona Jurshamga o'g'li Gazzorni tug'ib berdi. 
Undan keyin Jurhumning Makkadagi boshqaruvi yomonlashib, ahvollari tanglasha 
boshladi. Ular Makkaga tashrif buyurganlarga zulm qila boshladi. Ka'bani mollarini halol 
sanay boshladi. Bu ishlar esa Adnoniylar g'azabini qo'zg'atib, ularni nafratlantirar edi. 

Xuzo'a Marri Zahronga kelib tushib, Adnoniylarni Jurhumga nisbatan bo'lgan 
nafratlarini ko'rgach, Adnon urug'lari bo'lmish, Banu Bakr ibn Abdu Manof ibn Kinona 
yordamida Jurhumga qarshi urush boshladi va ularni Makkadan quvib chiqarib, Makka 
hukmronligini o'z qo'liga oldi. Bu voqe'alar milodning II- asri o'rtalarida bo' lib o'tdi. 

Jurhum qabilasi Makkani tark etib ketar ekan, Zam-zam qudug'iga bir necha narsalarni 
tashlab, uni ko'mdi va o'rnini tekislab qo'yishdi. 

Ibn Ishoqdan qilingan rivoyatga ko'ra: 
"Amr ibn Horis ibn Mizoz Jurhumiy Ka'ba oldidagi oltindan yasalgan ikki kiyik 
haykalini chiqarib, har ikkisini Zam-zam qudug'iga ko'mib, o'zi bilan birga bo'lgan 
Jurhumiylar bilan birgalikda Yaman tomonga yo'l oldilar. Makka boshqaruvi va uning 
tasarrufi qo'llaridan ketganiga qattiq hafa bo'ldilar. Amr bu haqda quyidagilarni she'r qilib 
bitdi: 

1 ° oil t A\ Q aa a il (j^J (j~^ f" L) ■ >°^- UJ ASaJ q^> iiJ al a O^ 

Hajundan Safogacha bir suhbatdosh bo 'Imadi. 
Makkada ham biron hamdard bo 'Imadi. 
Ha, biz Makka ahli bo 'Igandik, so 'ngra bizni, 
Tunlaru taqdir hodisotlari u yerdan yiroq qildi. 
Ismoil alayhissalomning zamonlari miloddan 20 asr oldingi davrlarga to'g'ri 
keladi.Ularning Makkada yashay boshlagan davrlariga taqriban 21 asr bo'ladi. Ularning 
Makkaga hukmronlik davrlari 20 asr atrofida davom etgan. 
Muzar qabilalariga uchta vazifa haq bo'lgan edi. 
BIRINCHISI: Odamlarni Arofatdan Muzdalifaga boshqarish va Minodan tosh otish 
kunida hojilarga ijozat berish. Ushbu mansabga Ilyos ibn Muzar urug'laridan bo'lgan 
G'avs ibn Murra egalik qilardi. Mazkur amal "Suvfa" deb nomlanar edi. Buning ma'nosi - 
ijozat beruv- bo'lib, shaytonga tosh marosimida Suvfa odamlaridan bir kishi tosh otishni 
boshlab bermaganicha boshqa odamlar tosh ota olmas edilar. Hojilar shaytonga tosh otish 
amalidan bo'shagach, Minodan qo'zg'alish chog'ida Suvfa odamlari aqbaning ikki 
chekkasini egallardilar. Ular o'tmagunlaricha hech kimga qo'zg'alishga ruhsat bo'lmasdi. 
Ular o'tib bo'lgach, odamlargayo'l ochilardi. 
Suvfa ahllari inqirozga yuz tutgach, bu amalni ulardan Tamim urug'laridan bo'lgan Banu 
Sa'd ibn Zayd meros qilib oldi. 

IKKINCHISI: Naxr (qurbonlik) kuni tongida jamlangan odamlarni Minoga olib borish. 
Bu amal Banu Advon qabilasida bo'lgan. 

UCHINCHISI: Insa'u Ashhurul Xurum (ya'ni urush xarom qilingan oylarni kechiktirish, 
ya'ni uni boshqa oyga ko'chirish). Ushbu amal Kinonadan bo'lgan Banu Tamim ibn Adiy 
qo'lida bo'lgan. 

Xuzo'a qabilasining Makkaga hukmronligi 300 yil davom etdi. Ularning hukmronligi 
davrida Adnoniylar Najdga, Iroq atroflariga va Bahraynga tarqab ketdilar. Makka atrofida 
esa Qurayshdan bo'lgan urug'lar qolib, ular ham o'z qavmlari bo'lgan Banu Kinonadan 
ajralgan, tarqoq holdagi xonadonlar bo'lgan. 
Qusay ibn Kilob kelgunga qadar ularga na Makka ishlari va na Baytulloh ishlaridan biron 
ulush nasiba tegmagan edi. 

Qusay hali onasi bag'rida go'dakligi chog'idayoq otasi vafot etib, onasi Banu Uzra 
qabilasidan bo'lgan Robiy'a ibn Haromga turmushga chiqadi. Eri uni Shorn atrofida 
bo'lgan o'z yurtiga olib ketadi. Qusay ulg'ayib yigit bo'lgach, Makkaga qaytib keladi. 
O'sha paytda Makka hokimi Xuzo'adan bo'lgan Halil ibn Habasha edi. Qusay Halilning 
qizi Xubboning qo'lini so'radi. Halil va uning xotini bunga rozi bo'lishdi. Halil vafot 
etgach, Xuzo'a bilan Quraysh o'rtasida urush chiqdi. Bu urush oxir oqibat Qusayning 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Makka va Xaramga hokim bo'lishiga olib keldi. Ushbu urush sabablari haqida uch xil 
rivoyat mavjud bo'lib, ulardan: 

1. Qusayning bolalari ko'payib, molu-dunyosi oshib-toshib, katta obro'-e'tibor topgach 
va Halil vafot etgach, u o'zini Banu Bakr va Xuzo'adan ko'ra Makka va Ka'ba ishlarini 
boshqarishga munosibroq va haqliroq deb biladi. Quraysh esa Ismoil avlodlarining 
sardorlari va aslzodalaridir. U Quraysh va Banu Kinonadan bo'lgan bir necha kishilar bilan 
Xuzo'a va Banu Bakrni Makkadan chiqarib yuborish haqida gaplashdi. Ular bunga rozi 
bo'lib kelishadilar. 

2. Xuzo'aliklar fikriga ko'ra, Halil Ka'baning ishlari va Makani boshqaruvini Qusayga 
vasiyat qilgan. 

3. Halil Ka'ba ishlari boshqaruvini qizi Xubboga bergan va unga Abu G'abshon 
Xuzo'iyni vakil etib tayinlagan. Abu G'abshon esa Xubboning noib-vakili sifatida Ka'ba 
xizmatlarini boshqarib kelgan. Halil vafot etgach esa, Qusay Abu G'abshondan Ka'ba 
boshqaruvini bir mesh sharob evaziga sotib olgan. Xuzo'liklar bu savdoga rozi 
bo'lishmagan va Qusayni bu ishdan to'smoqchi bo'lganlar. Qusay ham o'z navbatida 
Quraysh va Banu Kinonadan bo'lgan odamlarni yig'ib, ular bilan Banu Xuzo'aiyni 
Makkadan chiqarib yuborish haqida gaplashgandi. Ular bunga rozi bo'lishgan. 
Yuqoridagi sabablardan qay biri bo'lmasin, Halil vafotidan so'ng Suvfa ahllari ilgaridan 
qilib kelgan ishlarini bajarib turgan bir paytda, Qusay Kinona va Qurayshdan bo'lgan 
odamlar bilan Aqba oldiga kelib ularga: 

"Biz bu ishlarga sizlardan ko'ra haqliroqmiz", - deydi. Shunda ular o'rtasida urush 
chiqib ketadi. Qusay ularning qo'llaridagi narsa (ya'ni amal)larini zo'rlik bilan tortib oldi. 
Xuzo'a va Banu Bakrdan bo'lgan Suvfa ahllari Qusaydan chekindilar. Qusay ularni ta'qib 
qilib borib urushga chog'landi. Ikki orada shiddatli to'qnashuv sodir bo'ldi. Har ikki 
tarafdan bir qancha odam ushbu to'qnashuv qurboniga aylandi. Keyin bir-birlarini sulhga 
chaqirdilar. Banu Bakrdan bo'lgan Ya'mar ismli bir odamni sulhga hakam qildilar. U : 

- Ka'ba ishlarini va Makkani boshqarishga Qusay Xuzo'adan ko'ra haqliroqdir. 
Qusayning to'kkan qonlari va oyoq osti qilgan narsalarining barchasi mahfdir. Ammo 
Xuzo'a va Banu Bakr to'kkan qonlariga ma'lum miqdorda diyya beriladi. Qusayni Ka'ba 
ishlariga bosh-qosh bo'lishdan to'silmaydi, - deya hukm chiqardi. Ya'mar o'sha kuni 
Shaddoh degan nom oldi. 

Qusayning Ka'ba va Makkaga voliy bo'lishi Milodning V- asri o'rtalariga ya'ni 440 - 
yillarga to'g'ri keladi. Shunday qilib, Makka hukmronligi to'liq Qusayning, keyinchalik 
Qurayshning qo'liga o'tdi. Qusay Baytul Xaramning raisiga aylandi. Jaziraning barcha 
nohiyalaridan arablar uning huzuriga elchi yuborar edilar. 

Qusayning Makkada amalga oshirgan ishlari: 
Chor atrofga sochilib ketgan qavmini Makkaga j ami adi. Ularni to'rt qismga taqsim qilib, 
Qurayshdan bo'lgan har bir qavmni o'zlariga tegishli bo'lgan joylarga joylashtirdi. Nas'a, 
Oli Safvon, Adnon va Murra ibn Avflarga o'zlariga tegishli bo'lgan mansablarni aniqlab, 
qaror chiqardi. Chunki u, bu narsalarni o'zgartirib bo'lmas bir din deya hisoblar edi. 

Qusay Ka'baning shimol tomonida "Dorun nadva" majlislar uyiga asos soldi. Bu bino 
Quraysh jamlanib, unda turli mas'ala va muammolar hal etiladigan maslahatxonaga 
aylandi. Ushbu bino Quraysh orasida xos fazilatga ega edi. Chunki u binoda Qurayshning 
birligi va mushkulotlarining go'zal yechimi o'z ifodasini topar edi. Qusayning raislik va 
sayyidlik manzaralari quyidagi ko'rinishlarga ega edi: 

1 - "Dorun nadva" (parlament) raisligi. Ular bu yerda o'zaro maslahatlashib duch 
kelayotgan muammolarni hal qilishar va qizlarining nikoh marosimlarini shu yerda 
o'tkazishar edilar. 

2 - Bayroq. Urushlar uchun bayroqlar faqatgina uning qo'li bilan tikilar edi. 

3 - Hijobat, ya'ni Ka'bani hijoblash. Ka'ba eshigini faqat uning o'zi ochar va uning 
ichidagi xizmat va lozim yumushlarni uning o'zi qilar edi. 

4 - "Sivoyatul hojj". Ular hojilar uchun bir necha xovuzlarni suvga to'ldirib, ularga 
mayiz, xurmo kabi mevalardan solib qo'yishar edi. Makkaga kelgan odamlar u 
xovuzlardagi suvdan ichardilar. 



19 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

5 - "Rifodatul hojj". Bu, hojilar uchun tayyorlangan taom. Qusay Quraysh ahliga har yili 
haj mavsumida o'z mollaridan o'ziga ajratiladigan ma'lum miqdor soliq belgilab qo'ygan 
edi. U shu mablag'dan hojilar uchun taom tayyorlatar edi. Kimniki puli, imkoniyati 
bo'lmasa, u shu taomdan tekinga yer edi. 

Mazkur ishlarning hammasi Qusayning tasarrufida bo'lgan edi. Uning o'g'li Abdu 
manof Qusayning hayotligidayoq ulg'ayib, qavmining sayyidiga aylandi. Abduddor esa 
yosh edi. Qusay unga: "Men seni qavmning oldiga olib chiqaman, ular seni sayyid deb 
tanishsa bas", - dedi. 
U Quraysh masolihlaridan o'ziga tegishli bo'lgan barcha narsalarni Abdumanofga vasiyat 
qildi va "Dorun-Nadva ", Hijoba, Livo (bayroq tikish), Siqoya va Rifodalarni unga berdi. 
Qusayning qilgan ishlariga, fikrlariga hech kim e'tiroz bildirmas va unga muxoliflik qilmas 
edi. Uning rutgan ishlari va farmonlari hayotligidayam, vafotidan keyin ham go'yoki 
ergashilishi lozim bo'lgan bir din edi. Qusay vafotidan keyin uning farzandlari ishni hech 
bir nizo-tortishuvsiz davom ettirdilar. Lekin Abdumanof vafotidan keyin uning bolalari 
amakisi Abduddorning farzandlari bilan ushbu mansablar borasida tortishib qoldilar. Mana 
shu nizolar tufayli Quraysh qabilasining ahllari ikki firqaga bo'lindi. Ular o'rtasida urush 
olovlanishiga bir bahya qolardi. Shunda ular bir birlarini sulh-kelishuvga chaqirishdi. 
Keyin ular mansablarni o'zaro taqsimlashib olishdi. 

Siqoyat bilan Rifodat Abdumanof farzandlariga tegib, "Dorun-Nadva", Livo va Hijobat 
Abduddor farzandlari qo'lida qoldi. 

Abdumanof farzandlari o'zlariga tekkan mansablarga kim egalik qilishi borasida qur'a 
tashladilar. Qur'a Hoshim ibn Abdumanofga chiqdi. U hayotining oxirigacha Siqoyat va 
Rifodat mansablarini boshqardi. Hoshim vafot etgandan so'ng mansabdorlik uning ukasi 
Muttolib ibn Abdumanofga o'tdi. Undan keyin bu mansabga Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamning bobolari Abdulmuttolib ibn Hoshim ibn Abdumanof saylandi. Uning 
vafotidan so'ng, to Islom kelgunigacha ham uning bolalari bu mansablarga egalik qilib 
keldilar. Islom g'olib bo'lgan vaqtda bu mansab Abbos ibn Abdulmuttolibning qo'lida edi. 

Quraysh qabilasiga tegishli bo'lgan boshqa mansablar ham bo'lib, ularni ham o'zaro 
taqsimlashib olgan edilar. Hatto ular bu mansablarni xuddi kichik bir davlatcha shaklida 
boshqarishar edi. Boshqacha bir ibora bilan aytganda bu go'yo kichik bir demokratik 
davlatga o'xshab ketardi. Uning ma'lum doiralari va hukumatiy tashkilotlari bo'lgan 
bo'lib, u hozirgi davrimizdagi parlament doira va kengashlariga o'xshardi. Quyida biz 
mana shu mansab shakllarining tartiblaridan bir lavha keltiramiz: 

1 - Iysor: ya'ni qur'a bilan fol ochish uchun tayyorlangan "Qidohi azlom" o'q- 
nayzalariga voliylik qilish mansabi. Bu mansab Banu Jamhda edi. 

2 - Taxjiyri amvol: butlarga atalgan nazr, qurbonlik va hadyalarni tartiblash va janjalu 
xusumatlarni hal qilish. Bu Banu Sahmda edi. 

3 - Sho'ro: Banu Asad qo'lida bo'lgan. 

4 - Ashnoq: soliq va diyyalar nizomlari. Bu mansab Banu Taym qo'lida edi. 

5 - Uqob: ya'ni qavm bayrog'ini ko'tarish. Bu mansab Banu Umayya qo'lida edi. 

6 - Baqqat: mu'askar nizomlari. Shuningdek otliqlarga yetakchi qo'mondonlik. Bu Banu 
Maxzum qo'lida bo'lgan. 

7 - Saforat (elchilik): Banu Adiy qo'lida bo'lgan. 

Boshqa arablardagi boshqaruv 

Adnoniya va Qaxtoniya qabilalarining hijratlari va Arab diyorlarining o'zaro 
taqsimlanib olinganini tilga olib o'tgan edik. Ushbu qabilalardan Hiyra yaqinida 
bo'lganlari Hiyradagi arab podsho va moliklariga tobe' bo'lganlar. Ulardan Shorn 
sahrolariga joylashganlari G'asson moliklariga tobe' bo'lganlar. Lekin bu tobe'lik 
nomigagina bo'lib, amalda esa unday emas edi. Jazira ichkarisidagi sahrolarda yashaydigan 
arab qabilalari to'liq ozod bo'lganlar. 

Asl haqiqatda esa, arab qabilalarining har biri o'z boshliqlarini o'zlari tanlaydigan 
bo'lib, qabilaga ular boshchilik qilardi. Har bir qabila o'z holicha kichik bir davlat bo'lib, 
uning siyosiy birligining asosi asabiyat (qavmchilik) birligi va yer (vatan)ni himoya qilib, 
unga dushman bo'lganlarning tajovuzini daf qilishdagi hamkorlikdan iborat bo'lardi. 

20 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Qabila boshliqlarining o'z qavmi orasidagi darajalari podshohlar darajasidek bo'lib, 
qabila tinchlik va urush hollarida qabila boshliqlarining fikriga tobe' bo'lardi. Har qanday 
holda ham qabila boshliqlaridan chetda qolinmas edi. U hukm chiqarish va uni joriy 
qilishda qudratli diktator darajasida bo'lardi. Hatto qabila boshliqlaridan biri g'azablansa, 
uning bilan birga minglab qilich ko'targan kishilar ham g'azablanar edi. Ko'pincha bu 
kelishmovchilik va bir- birlariga g'azab qilishlar amkivachchalar orasida bo'lardi. 

Qabila boshliqlaridagi iftixor (ya'ni men sendan kammi) musobaqasi amakivachchalar 
o'rtalarida davom etib, bu ularni doimo odamlar bilan murosa qilishga chaqirardi. Bu 
iftixor qo'li-ochiqlik, mehmondo'stlik, saxovat, halimlik, shijoat ko'rsatish, or-nomus 
himoyasi kabi xislatlarda bo'lib, odamlarning orasida kim ko'p maqtovga sazovar bo'lishi 
muhim rol o'ynar edi. Xossatan shoirlar o'sha zamonda qabila tili hisoblanib, ularning 
darajalari faxrlanuvchilar darajasidan yuqori bo'lardi. Sayyidlar va raislarning xos 
huquqlari bo'lib, ular: 

1 - G'animatlardan to'rtdan biri. 2 - Safiy, ya'ni rais g'animat taqsimotidan oldin o'zi 
uchun tanlagan narsasi. 3 - Nashiyta, ya'ni taqsimlash maydoniga yetib borishdan oldin 
raisga tekkan narsa. 4 - Fuzul, taqsimdan ortib qolgan, jangchilarga bo'lib berish imkoni 
bo'lmagan tuya va ot kabi narsalar. Bularning barchasi qabila boshliqlarining haqlari 
bo'lardi. 

Siyosiy ahvol 

Yuqorida arab hokimlari haqida so'z yuritdik. Endi esa ularning siyosiy ahvollari haqida 
so'z yuritish fursati keldi. Begonalarga qo'shni bo'lgan uch o'lkaning siyosiy ahvoli doimo 
horlik, tubanlikda bo'lib, aslo undan oshmasdi. Odamlar sayyidlar va qullar, hokimlar va 
mahkumlardan iborat bo'lardi. 

Sayyidlar asosan begona-ajnabiylardan bo'lib, barcha yig'iladigan soliq va jarimalar 
ularga kelar, yig'iladigan bu soliqlar esa bechora xalq-qullar zimmasiga tushardi. Aniqroq 
qilib aytganda xalq ekin-tikin, ziroat va chorva bilan shug'ullanib, topgan daromad 
mahsulotlarini hukumatlarga topshirardilar. Hukumatchilar esa bu mablag'larni xirsu 
havolarini qondirish uchun aysh-ishratga, jabr va zulmu- tajovuzlarga sarf etardilar. 

Odamlar o'z ko'rlik, ongsizliklarida tabora tubanlashib, zulm ularning har tomonlaridan 
qamrab kelardi. Ular esa na bir shikoyat qilishga va na g'azablanishga qodir bo'lardi. 
Balki, barcha turii tuman azob-uqubatlarga sabr qilib, jabru sitamlarni jimgina yutib 
kelardi. Diktatura hukmron bo'lib, haq-huquqlar oyoq-osti qilinar edi. Mana shu 
mamlakatlarga qo'shni bo'lgan qabilalar sarson-sargardon bo'lib, ularni turli g'araz va 
hohishlar otib o'ynardi. Ular goho Iroq ahliga qo'shilsa, goho Shorn ahliga qo'shilib 
ketardilar. Jazira ichkarisidagi qabilalar ahvoli mana shunday bo'g'inlari uzilgan bo'lib, 
ularga tarafkashlik, unsuriy va diniy ixtiloflar, tortishuvlar g'olib bo'lardi. 

Men ham shu g 'aziyyaning bir a 'zosiman, 
garunohaq bo'lsa, men ham nohaq.bo'lib, 
To 'g 'ri yo 'Ida bo 'Isa, biling men ham to 'g 'ri yo 'Ida. 
Ularning istiqloli haqida qayg'uradigan na bir podshosi yoki qiyinchilik paytlarida 
murojaat qiladigan na bir markazlari bor edi. 

Ammo Hijoz hukumati bunday emas edi. Arablar ularga izzat- ehtirom nazari ila 
qarashib, ularni o'zlarining yetakchilari va diniy markazlarining xodimlari deb bilar edilar. 
Bu hukumat haqiqatan ham hukmiy, dunyoviy yetakchilikni va diniy rahbarlikni qo'shib 
ushlar edi. Arablar orasida rahbarlik nomi bilan hukm surib, Xaram va uning atroflaridagi 
arablarni hukumat sifatida boshqarib kelardi. Baytul Xaramga tashrif buyurganlarni 
boshqarib, Ibrohim a.s shariatlari bilan hukmlarni joriy qilar edi. Buning uchun uning xos 
doira-tashkilotlari bo'lib, yuqorida aytib o'tkanimizdek, u parlament doiralariga o'xshab 
ketardi. Lekin bu hukumat ushbu yuklarni ko'tarish uchun zaif edi. Bu zaiflik ayniqsa 
habashlar hujum qilgan kunlarda yaqqol ko'rinib qoldi. 

Arablarda dinlar 

Arablarning ko'pchilik qismi Ismoil alayhissalomning da'vatlarini qabul qilib, uning 
otasi Ibrohim alayhissalomning dinlariga ergashgan edi. Ular Allohni yolg'iz bilib, unga 

21 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

ibodat qilishar, ya'ni Ibrohim alayhissalomning dinlari bilan dinlangan edilar. Oradan 
zamonlar o'tib arablar o'zlariga eslatma qilib berilgan narsalardan ko'p xissasini unutib 
yubordilar. Hatto ularda Ibrohim alayhissalomning dinidan faqatgina tavhid va bir necha 
rasm-rusumlar qoldi xolos. 

Xuzo'a qabilasining raisi Amr ibn Luhay odamlarga yaxshilik qilish, sadaqa-ehsonlar 
qilish va din ishlariga xarislik kabi buyuk xislatlar muhitida o'sib ulg'aydi. Odamlarda 
unga nisbatan muhabbat paydo bo'ldi. Hatto ular Amr ibn Luhayni buyuk olimlardan va 
fozil avliyolardan degan gumon bilan ulug'lay boshladilar. So'ngra u Shomga safar qildi 
va u yerdagilarni butlarga ibodat qilayotganlarini ko'rdi. U Shorn payg'ambarlar yuborilib, 
kitoblar nozil bo'ladigan yurt bo'lgani uchun ham ular sig'inishayotgan din haq bo'lsa 
kerak deb o'yladi va bu unga ma'qul bo'ldi. Amr u yerdan Hubal nomli bir but haykalni 
o'zi bilan birga olib kelib, uni Ka'ba ichiga joylashtirdi. Makka ahlini Allohga sherik 
qilishga chaqirdi. Bu odamlarga yoqib, darhol uni qabul qildilar. So'ngra Hijoz mamlakati 
ahli Makka ahliga ergasha boshladilar. Chunki ular Makkaliklarni Xaram ahli va 
Ka'baning hojalari deb bilishar edilar. 

Arablarning eng qadimgi butlaridan biri Manot bo' lib, u Qizil dengiz sohilidagi Qadidga 
yaqin bo'lgan Mushlal degan joyda bo'lgan edi. Undan so'ng Toifda Lotni o'zlariga iloh 
qilib oldilar. 



22 



Arrohiyqul maxtum 



aa ta ■a II (Jj-Ls.lJI 



Johiliyat davrida arablar sig'ingan butlar xaritasi 

■ - j\ 




Naxla vodiysidagilar Uzzoni iloh deb sig'ina boshladilar. Mana shu uchchala but 
arablarning eng katta but-sanamlari bo'lgan. Keyinchalik shirk ham, butlar ham ko'payib 
ketdi. Hijozning har bir burchaklarida but-sanamlar o'rnatildi. Amr ibn Luhayning jindan 
bo'lgan bir fikr beruvchisi bo'lganligi tilga olinadi. Kunlarning birida u Amrga Nuh 
alayhissalom qavmining but-sanamlari bo'lgan "VADD", "SUVO"', "YaG'US", 
"Ya'UQ" va "NASR" nomli butlari Jidda shahriga dafn etilganligini xabarini beradi. Amr 
u yerga borib, ularni kavlattiradi va Tihomaga olib keltiradi. 

Haj mavsumi boshlanganida u sanamlarni qabilalarga taqsimlab berdi. Ular bu but- 
sanamlarni o'z yurtlariga olib ketdilar. Shunday qilib har bir qabilada, keyinchalik har bir 
xonadonda bittadan but pay do bo'ldi. Odamlar Masjidi Xaramni but-sanamlar bilan 
to'ldirdilar. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Makkani fath qilgan chog'larida Ka'ba atrofida 
360 ta but bor edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularni kamonlari bilan niqtab 
sanchiy boshladilar, shunda ular yuz tuban yerga quladi. So'ngra Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam ularning barchasini masjiddan chiqarib yoqib yuborishga buyurdilar. 

Shuningdek shirk va sanamlarga ibodat qilish butparastlik-johiliyat ahlining dini 
manzaralaridan eng kattasiga aylandi. 

Bu butparastlar esa o'zlarini Ibrohim alayhissalomning dinida ekanliklarini da'vo qilar 
edilar. Arablarning sanamlarga sig'inishlarida bir qancha taqlid va rusum-marosimlar 
bo'lib, ularning ko'pini Amr ibn Luhay ixtiro qilgan edi. Ular Amr o'ylab chiqargan 



23 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

uydirmalarni Ibrohim a.s diniga kiritilgan o'zgartirish emas, balki bid'ati hasana deya 
gumon qilar edilar. 

Arablarning sanamlarga bo'lgan ibodatlarida quyidagi marosimlar mavjud bo'lgan: 

1. Ular bu but-sanamlarga sig'inib, iltijo qilib, qiyin mashaqqatlik damlarda ulardan 
yordam so'rab, hojatlarini ravo qilishini so'rab duo qilishardi. Va bu sanamlar bizni 
Allohning huzurida shafoat qiladi va so'ragan narsalarimizni ro'yobga chiqaradi - deb 
e'tiqod qilishardi. 

2. Unga haj qilishib, uni tavof qilishar va uning oldida o'zlarini hor tutib, ularga sajda 
qilishar edilar. 

3. Ularga turli-tuman qurbonlik qilib, o'zlarining yaqinliklarini izhori o'laroq, ularning 
nomlarini atab jonliqlar so'yar edilar. Mana shu ikki yo'sinda so'yilgan hayvonlarning 
go'shtlarini yeyishdan Alloh taolo o'z kalomida qaytargan: 

"...yana butlarga atab so'yilgan hayvonlar (go'shtini iste'mol qilish) ..." 

(Moida: 3 - oyatidan) 

"... Allohning nomi zikr qilinmagan narsalardan yemangiz...." 

(An'om: 121). 

4. Butlarga qurbat yaqinlik hosil qilishning turlaridan biri: Ular o'z taomlari va 
ichimliklaridan xos sanamlari uchun ma'lum bir ulush ajratishar edilar. Shuningdek 
o'zlarining chorva va dehqonchiliklaridan ham ma'lum bir ulush ajratishar edi. 
Ajablanarlisi shuki, ular o'z daromadlaridan Alloh uchun ham xos bir ulushni 
chiqarishardilar. Turli sabab bahonalarni ro'kach qilishib, Alloh uchun ajratishgan 
ulushlarini ham sanamlariga tortiq qilishar edi. Lekin sanamlari uchun ajratgan ulushlarini 
Alloh uchun tortiq qilishmas edilar. 

Alloh taolo bu haqda An'om surasining 136- oyatida shunday deydi: 
Jj J-48J y& l^jlS^iJ 5lS"Ui UjlSjiJ (laj Igafrjj aJJ (la (jJlli ll*aS g^Sflj vO^ <>? !3^ *■*■? $ !i^*5"J 

(136) dji&u U *U*i Up£j& Jl '^di, Jj 6£"Uj Jjt 

136. (Mushriklar) Alloh uchun Uning O'zi yaratgan ekin va chorvalardan bir ulush 
ajratib, o'zlaricha: "Bu Alloh uchun, bu (qolgani) esa butlarimiz uchun", dedilar. 
Endi butlari uchun bo'lgan ulush Alloh (ulushiga) qo'shilmaydi. Alloh uchun bo'lgan 
ulush esa butlariga qo'shilaveradi. Naqadar yomon hukm chiqaradilar-a!. ^». 

Butlarga qurbat yaqinlik hosil qilishning turlaridan yana biri: Chorva va ekinlardan 
ba'zisini sanamlar uchun nazr qilishdir. 

<d)( ilit Ojj&j *i f>l*J?J \Q$o cJ?f- f>l«jij *4**J< *^ £j* ^! \&*^k ^ jh*: ^j^j fto( ?4* l^^i 

(138) 6j£sij IjilS'lij p4>jhi~<> &* i\y?\ ^4^ 

138. Ular o'zlaricha: "Mana bu hayvon va ekinlar harom, ularni faqat biz xohlagan 
kishilargina (ya'ni butxona xizmatchilari va er kishilargina) yeydilar. Bu hayvonlarni 
esa minish harom qilingan, dedilar. Ular hayvonlarni (so'yishda) Allohning nomini 
zikr qilmaydilar, (balki butlarining nomlarini aytadilar va mana shu qilmishlarini Alloh 
amri deb) U zotga tuhmat qiladilar. Yaqinda bu tuhmatlari sababli ularga O'zi jazo 
berajak. 

(An'om: 138). 
6. Ulardan yana bir turi "bahiyra", "so'iba" va "homiy"lardir. 
Said ibn Musayyab shunday deydi: 

- "Bahira" "soiba"ning qizi bo'lib, u bir urg'ochi tuyadir. Urg'ochi tuya 10 ta ketma- 
ket qiz tug'ib, ularning orasida bironta ham nari bo'lmasa, uni ozod qo'yib yuboriladi. 
So'ng uni hech kim minmaydi, ishlatmaydi, yungini ham olmaydi va sutini ham ichmaydi. 
Faqatgina mehmon uning sutidan ichishi mumkin. Undan keyin yana qiz tug'sa, uni 
qulog'ini yorib kesib, so'ng onasi bilan birga ozod qo'yib yuboriladi. Uni ham xuddi onasi 
kabi qilinib, undan hech kim foydalanmasdi. Faqat mehmongina uning sutidan ichishi 
mumkin. Ushbu tuyalarning onasi "soiba" va qizi "bahiyra" deb nomlanadi. 

"Vasila" - sovliq qo'y bo'lib, ketma-ket 5 ta egiz tug'ib, ularning orasida bironta ham 
qo'chqori bo'lmay, barchasi qiz bo'lsa, uni vasila qilishardi. Shunda arablar "QOD 



24 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

VASALA", ya'ni "etishib qoldi", - deyishardi. Undan keyingi tug'ilgan qo'zilari faqat 
erkaklar uchun halol, ayollar uchun esa xarom hisoblanardi. Agar u homila o'lik bo'lsa, uni 
yeyish ayollarga ham joiz bo'lardi. 

"Homiy" - erkak tuya bo'lib, undan 10 ta ketma-ket qiz bo'taloq tug'ilib, orasida bironta 
ham nari bo'lmasa, uni "homiy" deb atashib, undan hech kim foydalanmas, uni tuyalar 
orasiga ozod qo'yib yuborilar va undan faqatgina tuyalarni urchitishdagina foydalanilardi 
xolos. Ushbular haqida Alloh subhanahu va taolo quyidagi oyatlarni nozil qilgan: 
J-SI Uj i^s-kUlj Aji^i\j ihj3jd\j ii^tUJlj 4j iJi\ yJA Qjt\ Uj yj&6\ «-?Jj £U(j isliJl &j*- cJj»" 

tAi *^aj£ ^r? ^j-flS'^^-J' j~~i f'j-s'l J-^? i-^ C^^W tji-^^i Oij s_4aU( j^ gi Uj IsISa U *j} *2~i( 

_j ji&.^t 'i-43 ll>i >*>llv'*il ji_SJ c~w- bj,j ^4A> I-S.LLg- c*.o-ftjtj ikui i_>J OwL*S"l t"^' joij-lj liLi.^* 

(3) *-?-j j^i* AJJt 013 ^ (Jjl*^ jUp aIoJJk* 

3. Sizlarga o'laksa, qon, to'ng'iz go'shti, Allohdan boshqa birovning yo'lida 
so'yilgan narsa, bo'g'ilib o'lgan, urib o'ldirilgan, baland joydan qulab o'lgan, (boshqa 
biron hayvon bilan) suzishib o'lgan va yirtqich hayvon tishlab o'ldirgan jonivorlar 
harom qilindi. Magar (bu jonivorlarni joni chiqmasdan rurib) so'yib yuborishga ulgurib 
qolgan bo'lsangiz, haloldir. Yana butlarga atab so'yilgan hayvonlar (go'shtini iste'mol 
qilish) va (fol) cho'plardan qismatingizni so'rashingiz (ham sizlarga harom qilindi). 
Zotan, bu ishlaringiz itoatsizlikdir. 

Izoh. Islom kelishidan ilgari arablar har turli fol ochishlarga juda berilgan edilar. 
Shulardan biri -ularning doim yonlarida uchta bir xil cho'pni olib yurishlari edi. U 
cho 'plarning biriga: "qilgin ", yana biriga "qilmagin ", deb belgi qo 'yilgan, uchinchisiga 
esa hech narsa yozilmagan bo'lardi. qachon biron ishni ado etmoqchi bo'lsalar, o'sha 
cho 'plardan fol so 'rardilar. Islom bunday xurofotlarni man qildi. 

Bugun endi kofir bo'lgan kimsalarning sizlarni diningizdan (chiqarishdan) umidlari 
uzildi. Bas, ulardan qo'rqmangiz. Mendan qo'rqingiz! Bugun sizlarga diningizni 
komil qildim, ne'matimni benuqson, to'kis qilib berdim va sizlar uchun (faqat) 
Islom ni din qilib tanladim. Bas, kimki ocharchilikda, gunoh tomonga og'magan 
holida (mazkur harom qilingan narsalarni yeyishga) majbur bo'lsa (Alloh kechirar). 

Zero, Alloh mag'firatli, mehribondir. 

(Moida: 3). 

va: 

1 gtf°/?j l^Jj^tl^t l\£j& 4*3 *-££ &£« j^J JU ll^-ljjl ,-)& f*j^-°J ^ipQ <*-^^" f &J*^I 9*i* &^4 ^ ^ ^^J 

(139) ^ y& all 

139. Ular: "Mana bu hayvonlarning qorinlaridagi narsalar faqat erkaklarimiz 
uchundir, xotinlarimizga esa haromdir", dedilar. Agar u narsa (ya'ni homila) o'lik 
bo'lsa, u holda hammalari sherikdirlar (ya'ni erkak-xotin hammalari yeyishaveradi). 
Yaqinda bunday (o'zlaricha halol-harom deb) sifatlaganlari uchun ularga O'zi jazo 
berajak. Albatta, U hikmat va bilim sohibidir. 

(An'om: 139). 

Ushbu hayvonlar haqida tafsirda boshqacharoq ham aytilgan. 

Sa'id mbn Musayyab bu hayvonlar ularning tog'utlari, ya'ni sanamlari uchun atalgan 
bo'lganligini ochiq bayon qilgan. 

Buxoriyning sahihida marfu'an rivoyat qilinishiga ko'ra: 
Amr ibn Luhay "soiba"larni ozod qo'ygan eng birinchi odam bo'lgan. Arablar bu 
amallarning hammasini sanam butlari uchun qilar edilar. Chunki ular: Sanamlar bizni 
Allohga yaqinlashtiradi va Uning huzurida bizni shafo'at qiladilar, - deya e'tiqod qilishib, 
ularni vasila qilishar edi. Alloh subhanahu va taolo buni Qur'onda shunday bayon qiladi: 
U (J p$£j L&a a)t Ci\ ^3 <&\ J\ Ujjj&J ^\ LajSI U sdji AJji fc \/j£l\ ^jJtilj <yJ&il {yjti\ Jj i\ 

. jLto £js\S ja ^ tJ-&, *i ^ 0] 5^Usij <L3 La 



25 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

3. (Ey insonlar), ogoh bo'lingizkim, xolis din yolg'iz Allohnikidir (ya'ni yolg'iz 
Allohgina chin ixlos bilan ibodat qilinishga loyiq zotdir). U zotdan o'zga "do'stlar"ni 
("xudo") qilib olgan kimsalar: "Biz (o'sha "xudo"larimizga) faqat ular bizni Allohga 
yaqin qilishlari uchungina ibodat qilurmiz", (derlar). Shak-shubha yo'qki, Alloh 
(qiyomat kunida) ular ixtilof qilayotgan narsalar xususida ularning o'rtasida hukm 
qilur. Shak-shubha yo'qki, Alloh yolg'onchi va ko'rnamak kimsalarni hidoyat 
qilmas. 

(Zumar: 3). 

Va yana: 

(18) 6jS^4 \+* J^>$ ^^4^ j^j^ uj ^j oijuUi 

18. Ular A I loh n i qo'yib, o'zlariga ziyon ham, foyda ham yetkaza olmaydigan 
narsalarga ibodat qiladilar va: "Ana shu narsalar Alloh huzurida bizlarning 
oqlovchilarimiz", deydilar. Ayting: "Allohga osmonlar va yerdagi U zot bilmaydigan 
narsalarni (sheriklarni) bildirib qo'ymoqchimisizlar?!" Alloh ularning 
(mushriklarning) shirklaridan pok va yuksak bo'lgan zotdir. 

(Yunus: 18). 

Arablar cho'plar bilan fol ochishar edi. Bu cho'plarni ular "AZLOM" deb nomlashib, 
ular kamon o'qi singari bo' lib, orqa tomanida patsimon narsasi bo'lmasdi. Azlom uch dona 
cho'p bo'lib, ulardan biriga "na'am" ya'ni "ha", ikkinchisiga esa "laa" ya'ni "yo'q" deb 
yozilgan bo'lardi. Arablar biron muhim ishni qilmoqchi bo'lsalar, yoki safar, uylanish va 
hakazo, shu cho'plardan birini tortar, agar "na'am" belgili cho'p chiqsa, ko'zlagan ishni 
qilishar, agar "laa" belgili cho'p chiqqudek bo'lsa, bu ishni shu yilcha to'xtatib turishar 
edilar. Uchinchi cho'pda esa hech narsa yozilmagan bo'lardi. 

Azlomning yana bir turi bo'lib, unda ham uchta cho'p bo'lib, birida "minkum" ya'ni 
"sizlardan", ikkinchisida esa "min g'oyrikum" ya'ni "sizdan o'zgalardan" va uchinchisida 
"mulsaqun" ya'ni "asrandi" deb yozilgan bo'lardi. Agar biron kishining nasabi haqida 
shikoyat qilingudek bo'lsa, uni Hubalning qoshiga olib borishib u bilan birga 100 ta jonliq 
ham olib borilar va u jonliqlarni fol ochuvchi, ya'ni cho'plar sohibiga berilardi. Folchi 
cho'plardan birini tortar, agar "minkum" yozuvli cho'p chiqsa, u VASIT, ya'ni ularning 
o'zlaridan bo'lib, yuqori martabali odam hisoblanardi. Agar "min g'oyrikum" yozuvli 
cho'p chiqsa, u ittifoqchilardan hisob qilinardi. Agar "mulsaq" yozuvli cho'p chiqsa, u o'z 
martabasi qandoq bo'lsa shundayligicha qolib, uning nasabi ham, ittifoqchiligi ham e'tibor 
qilinmasdi. Yana shularga yaqin bo'lgan MAYSIR va QIDOH degan narsalar bo'lib, u 
qimorning bir turi edi. Yuqoridagi kabi foliar QIDOH taqozosiga ko'ra, so'yilgan mol, 
qo'y, echki va boshqa jonivorlar go'shtini ham shu cho'p qidohlar vositasida bo'lishib 
olishar edilar. 

Arablar munajjim, kohin va bashoratchilarning xabarlariga juda ishonishar edi. Kohin 
deb, kelajakdagi koinot xabarlarini berish bilan shug'ullanuvchilarga aytilar edi. Ular 
g'ayb sir-asrorlarini bilishlarini da'vo qilardilar. 

Kohinlarning ba'zilarining qo'llarida ularga tobe' bo'lgan jinlar bo'lib, xabarlarni ularga 
o'sha jinlar yetkazishini aytadilar. Ba'zilari esa, g'ayb ilmlarini o'zlariga berilgan 
iqtidorlari tufayli, fahm-farosatlari bilan anglashlarini da'vo qilar edilar. Ulardan ba'zilari 
sabablar, joriy voqe'alar oqimi, dalolatlari, so'rayotgan odamning gapirgan gaplari va 
qilgan ishlarining xulosasiga qarab ishlarni bilishlarini aytishadi. 

O'g'irlangan narsa, o'g'irlik sodir bo'lgan joy va yo'qolgan narsalar kabilarni bilishini 
da'vo qiluvchi kishilarni "Arrof ', ya'ni bashoratchi deb nomlashardi. 

Munajjim - Olam ahvoli va kelajakda sodir bo'ladigan hodisalarni bilish uchun 
yulduzlarni kuzatadigan odamlardir. Ular yulduzlar harakatlanishi va ularning botish- 
chiqishi vaqtlarini hisoblaydilar. Munajjimlar bergan xabarlarni tasdiqlash, haqiqatan 
yulduzlarga iymon keltirishdir. Ularning yulduzlarga bo'lgan iymoni "anva'a" ga bo'lgan 
iymonidir. Agar yomg'ir yog'sa ular: -Bu yoqqan yomg'irni falon-falon yulduzlar bizga 
yog'dirdi - deyishardi. 



26 



Arrohiyqul maxtum ^jlK-J/Ju^// 

Arablarda "toyyira", ya'ni bir narsadan shumlanish odati ham bor edi. Ular biron-bir safar 
yoki muhimroq ishni boshlamoqchi bo'lsalar, kiyiklar yoki qushlar turgan yerga borib, 
ularni haydardilar. Agar kiyik yoki qushlar o'ng tomonga qarab qochsa yo uchsa, 
ko'zlagan safar yoki ishlarini boshlardilar. Chunki ular buni yaxshilik deb bilardilar. Agar 
u chap tomonga yo'l olsa, bundan shumlanishib, ko'zlagan ishlarini to'xtatar edilar. 
Shuningdek yo'llaridan biron hayvon yoki qush kesib o'tsa ham shumlanishar edi. Bundan 
tashqari ular quyonning oshiq-suyagini ham osib yurishar edi. Shuningdek arablar ba'zi 
kunlar, oylar, hayvonlar, hovlilar va ayollardan ham shumlanishar edilar. 

Ular Advo va Hoommaga e'tiqod qilishar edilar. Advo - bir yomonlik yoki kasallikni 
yuqishi, nasldan naslga o'tishidir. Hoomma - agar bir odam birov tomonidan o'ldirilgan 
bo'lsa, uning ruhi to qasdi olinmagunicha tinchimaydi, uning joni hoomma, ya'ni 
boyo'g'liga aylanib, atroflarda aylanib yurib, "sado", "sado", ya'ni menga suv beringlar, 
menga suv beringlar! - deya nola qilib, uchib yuradi. Qachonki uning o'chi-qasosi 
olingandan so'nggina u tinchib rohatlanadi,- deb e'tiqod qilishardilar. 

Johiliyat ahli mana shunday e'tiqodlarda bo'lishlari bilan birga, ularda Ibrohim 
alayhissalomning dinlaridan qolgan qoldiqlari ham bor edi. Ular Ibrohim alayhissalomning 
dinini butunlay tark etmagan bo'lib, ularda Ka'bani ulug'lash, uni tavof qilish, Haj, Umra, 
Arafot va Muzdalifada turish, jonliqlarni qurbonlik va hadya qilish kabi urf-marosimlar 
saqlanib qolgan edi. Lekin bu narsalarda ham bid'atlar ixtiro qilib olgan edilar. Mana 
ulardanba'zilari: 

Quraysh qabilasiga mansub kishilar: 
- Biz Ibrohim alayhissalomning farzandlari, Haram ahllari, Ka'baning voliylari va 
Makkaning aholisimiz, o'zga arablardan hech kim biz kabi martaba va haq-huquqlarga ega 
emasdir, - deyishar edi. Ular o'zlarini "HUMS" deb nomlashib, - bizlarga Haramdan 
tashqariga chiqish durust emas, - deyishib, Arafotda turishmay, balki Muzdalifadan qaytib 
tushar edilar. Ular haqida Alloh subhanahu va taolo quyidagi oyatni nozil qildi: 
i-s-j jj& dJJt 0} iJJt tj^iiilMj ^illll 'Jp\3\ dJ^ - Cyt !>*hf?' ft 

199. So'ngra odamlar tushgan tomondan tushinglar va Allohdan (gunohlaringizni) 
mag'firat qilishini so'ranglar! Albatta Alloh mag'firat qilguvchi, rahmlidir. 

(Baqara: 199). 

Va yana ular: 

- "HUMS" ahli ehrom kiygan hollarida pishloq tayyorlamog'i, saryog' eritib, uni 
suzmog'i, jun-to'qimalaridan qilingan uy (chodir)larga kirmog'i va soyalarda 
salqinlanishlari mumkin emas. Lekin juda zarur bo'lgan chog'da teridan yasalgan uy- 
chodirlarda salqinlaydilar. Ular ehrom kiygan hollarida ushbu qoidalarga rioya qiladilar, - 
deyishardilar. 

- Haramdan tashqaridan haj yoki umra qilish uchun kelgan odamlarga o'zlari bilan birga 
chetdan olib kelgan taomlarni yeyish mumkim emas. 

- Ular Haramdan chetdan kelgan odamlarga birinchi bor kelib tavof qilishlarida 
faqatgina HUMS ahli bergan kiyimlarda tavof qilishni buyurardilar. Agar unday kiyimlarni 
topmasalar, erkaklar yalang'och hollarida tavof qilardilar. Xotinlar esa kiyimlarini yechib, 
orasi ochiq sovut kiyib tavof qilardilar va: 

Bugun (badanni) bir qismi yoki hammasi ko 'rinadi. 
Badanimdan ko'ringani halol deb aytmayman. 
deb she'r aytishardilar. Alloh subhanahu va taolo bu haqda quyidagi oyatni nozil qildi: 

31. Ey Odam bolalari, har bir sajda chog'ida ziynatlaningiz (ya'ni toza libosda 
bo'lingiz) hamda (xohlaganingizcha) yeb-ichaveringlar, faqat isrof qilmanglar. Zotan, 
U isrof qilguvchi kimsalarni sevmas. 

(A'rof:31) 

Agar biron er yoki xotin mutakabbirlik qilsa, ya'ni kiyimsiz tavof qilishdan orlansa, o'zi 

bilan birga chetdan olib kelgan kiyimi bilan tavof qiladi va tavofdan so'ng u liboslarni 



27 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

yechib otib yuborardilar. Va ulardan na o'zlari va na o'zgalar foydalanmasdi. Va yana ular 
ehrom kiygan paytlarida o'z uylariga eshikdan kirmay, uyning orqa tomonidan devorni 
teshib, o'sha teshikdan kirib chiqishar va bu ishni savobli ish deb hisob qilishar edilar. 
Qur'on bu ishni man' qildi. 

Biz aytib o'tgan bu dinlarning barchasi shirk, butparastlik dinlari bo'lib, mavfum xurofiy 
e'tiqodlar edi. Bu esa, aksar arablarning dini bo'lgan edi. Bundan tashqari Arab diyorlariga 
Yahudiy, Majusiy, Masihiy va Sobi'iy dinlari ham yo'l topgan edi. 

Yahudiylarning Arab diyorlarida o'tkazgan davrlari eng kamida ikki davrni o'z ichiga 
olgan. 

BIRINCHI DAVR: Bobiliyya va Ashuriyya fathlari davridagi Falastinga hijrat qilishlari. 
187- milodiy-qamariy yilda Buxtanassar nomli podsho tomonidan yahudiylarga bosim 
o'tkazila boshladi. Ularning shaharlari vayron qilinib, haykallari buzilib va ko'plari asir 
olinib, Bobilga olib ketildilar. Ulardan bir qismi Falastin shaharlarini tark etib, Hijoz 
tomonga qochib ketdilar va uning shimoliy qismiga joylashib, u yerni o'zlariga vatan qilib 
ushladilar. 

IKKINCHI DAVR: Bu davr Bentos Rumoniy boshchiligida milodiy 70- yilda Falastinni 
bosib olgan davrlardan boshlanadi. Rumliklar yahudiylarga bosim o'tkazib, ularning 
haykallarini va ibodatxonalarini buzishni boshlagach, ulardan bir qanchalari Hijozga yo'l 
oldilar va Yasrib, Xaybar va Taymo shaharlariga joylashib, u yerlarda qal'a-qo'rg'onlar va 
qishloqlar barpo qildilar. Bu muhojirlar tufayli arablarning bir qismida yahudiy dini tarqala 
boshladi va siyosiy hodisa va voqe'alarda tilga olgudek darajada rivojlanish bo'ldi. Islom 
yetib kelgan vaqtda mashhur yahudiy qabilalar quyidagilar edi: 
XAYBAR 
NAZIYR 
MUSTALAQ 
QURAYZA 
QAYNUQO 

Samhudiy o'zining "vafo - alvafo" kitobi (116-beti)da zikr qilishicha yahudiy qabilalari 
soni 20 dan oshardi. Yahudiy dini Yamanga As' ad ibn Karab jangchilari orqali kirib keldi. 
As'ad Yasribga jangchi bo'lib borganda, u yerda yahudiy dinini qabul qildi va Banu 
Qurayzadan bo'lgan ruhoniylarni Yamanga olib keldi. Shunday qilib yahudiyya dini 
Yamanda rivoj olib tarqala boshladi. Uning vafotidan keyin Yamanga o'g'li Yusuf Zu 
Navos hukkmron bo'ldi. Zu Navos Najron ahlidan bo'lgan masihiylarga hujum uyushtirdi 
va ularni yahudiy dinini qabul qilishga chaqirdi. Masihiylar buni qabul qilishdan bosh 
tortishgach, ular uchun handaq (chuqur)lar qazdirib, unga olov yoqtirdi va ularni shu 
olovlarga uloqtirdi. Zu Navos bu ishda ayolmi, erkakmi, cholmi, kampirmi yoki gudakmi 
buni farqlab o'tirmadi. Mana shu voqe'ada qatl etilganlar soni 20 bilan 40 ming orasida 
bo'lgan deyiladi. Ushbu dahshatli voqe'a milodiy 523- yilning oktyabr kuni sodir bo'lgan 
edi. Qur'oni karim ham ushbu voqe'adan bir lavhani Buruj surasida zikr qilgan. Nasroniy 
dinlari ham Arab diyorlariga habashlar va rumliklar bosqini tufayli kirib kelgan edi. 
Habashlarning Yamanga bo'lgan birinchi bosqini m. 340 - yildan boshlangan va 378 - 
yilgacha davom etgan. Mana shu davrlarda "Attabshir Almasihiy" Yaman o'lkalariga kirib 
kelgan. Ayni mana shu davrda duolari ijobat bo'luvchi, karomat sohibi bo'lgan Fuymyun 
ismli zohid kishi Najronga kelib, Najron ahlini masihiya diniga da'vat eta boshlaydi. 
Najron ahli uning rostgo'yligi va dinining haqligi alomatlarini ko'rgandan so'ng masihiy 
dinini vabul qila boshladi. 

Habashlar Yamanni ikkinchi bora m. 525- yilda ishg'ol qilgach, Zu Navos qilgan ishi, 
ya'ni Najron nasroniylarini handaqlarda kuydirishiga intiqom o'laroq, Abraha hukumatga 
o'rnashib olgach, masihiy dini keng ko'lamda tarqala boshladi. Rivojlanish shu darajaga 
yetdiki, hatto Abraha Yamanga "ka'ba" qurdirdi. Arablarning haj ibodatini unga 
burmoqchi va Makkadagi Baytullohni buzib tashlamoqchi bo'ldi. Shunda Alloh uni, ham 
oxirat ham dunyo azobiga giriftor qildi. 

Nasroniylikni G'asson arablari, Tag'lib, Toy' va undan boshqa Rumga qo'shni bo'lgan 
Arab qabilalari qabul qildilar. Hiyra hukmdorlaridan ba'zilari ham nasroniylikni qabul 



2>< 



Arrohiyqul maxtum ^^LJ/jua,^// 

qildilar. Ammo Forslarga qo'shni bo'lgan arab qabilalari orasida majusiylik tarqalgan edi. 
Xossatan Iroq arablari, Bahrayn - Axsa, Hajar va ularga qo'shni bo'lgan Arab ko'rpazi 
sohilidagi mintaqa qabilalarida majusiylik keng tarqalgandi. Forslar Yamanni isti'lo qilgan 
zamolarida yamanlik kishilar ham majusiylar diniga kirgan edi. 

Ammo sobi'iyya dini tekshiruv va tadqiqotlarga ko'ra - Iroq va undan boshqa 
mamlakatlardagi Ibrohimning qavmi bo'lgan Kildoniylar dini bo' lib, Shorn ahlining 
ko'pchiligi va Yaman ahli qadimgi zamonlarda o'sha din bilan dinlanganlar. Yahudiy, 
nasroniy kabi yangi dinlar dunyoga kelishi bilan asta-sekin sobi'iyya dini zaiflashib, 
uning alangasi so'ndi. Lekkn odamlar orasida bu din ahlining qoldiqlari majusiylar bilan 
aralash bo' lib, Iroq va Arab ko'rpazi sohillarida yashab kelmoqda edi. 

Diniy ahvol 

Islom kelgan paytda yuqorida biz sanab o'tgan dinlar arablarning dinlari bo'lgan. Lekin 
bu dinlar kasodga uchrab, buzilib ketgan edi. O'zlarini Ibrohim alayhissalom dinida deb 
da'vo qiladigan mushriklar Ibrohim alayhissalom shari'atidan juda uzoq bo'lgan bo'lib, u 
din olib kelgan go'zal axloqlardan begona edilar. Ular orasida jurumu-isyonlar ko'payib, 
zamonlar o'tishi bilan butparastlardagi odat va xurofotlar diniy rasm-marosimlar o'rnini 
egalladi.Natijada bu buzilish ijtimoiy, siyosiy va diniy hayotga juda katta ta'sir o'tkazdi. 

Yahudiy dini riyo va hukmronlikka aylanib qolgandi. Bu din peshvolari Allohdan o'zga 
arbob-ma'budlarga aylanib qoldilar. Odamlar orasida hukmronlik qilib, ularni nafsu- 
havolari istaganicha hisob qiladigan, burun fikru hayollari mol-dunyo va riyosat bo'lib 
qolgandi. 

Din zoe' bo'lib, Alloh bandalarini o'rganishga targ'ib qilgan, va uni har bir kishi 
muqaddas deb bilishga buyurgan ta'limotlarga beparvolik va ahamiyatsizlik tufayli, 
dunyoga kufru-ilhod tarqalsada, insonlar din haqida g'am qilmaydigan kimsalarga aylanib 
qoldilar. 

Nasroniylik esa odamlar ongida butparastlikka aylanib qolgan va inson bilan Alloh 
o'rtasida ajib bir qorishma paydo qildi. Nasroniylik bilan dinlangan arablarga bu dinning 
haqiqiy ta'siri o'tmagan edi. Chunki uning ta'limotlari arablar o'rgangan va undan 
uzoqlasha olmaydigan ba'daviy turmush tarzidan uzoq bo'lgandi. Ammo arablardan 
boshqa din ahllarining holatlari mushriklar ahvolidan o'zgacha emas edi. Ularning qalblari, 
e'tiqodlari, taqlid va urf-odatlari o'xshab ketar va bir-biriga judayam muvofiq kelardi. 

Johiliy Arab jamiyatining manzarasi 

Biz Arab jazirasining siyosati va dinlari haqida so'z yuritdik. Endi navbat ularning 
ijtimoiy, iqtisodiy va axloqiy holatlari haqida so'z yuritishga yetib keldi. 

Ijtimoiy ahvol 

Arab jazirasida turli-tuman qabila va elatlar bo'lib, ularning holatlari bir-birlarinikidan 
farq qilardi. Kishining o'z ahliga bo'lgan aloqasi yuksak darajada taraaqqiy topgan edi. 
Qabiladagi har bir ayol uchun iroda erkinligi mavjud bo'lib, adolatli so'zning to'la nufuzi 
bor edi. Ayol kishi ham ehtiromga ega bo'lib, uning himoyasi uchun qilichlar qinidan 
sug'urilar edi. Arablar nazarida yuksak maqomga ega bo'lgan muruwat, saxovat va shijoat 
kabi xislatlarga ega bo'lgan erkaklar, o'zlarining bu xislatlari bilan maqtanib gapirmas 
edilar. Lekin bu borada ayol kishilar tillarini tiyib turolmas edilar. Ayol kishi hohlasa 
qabilalarni bir joyga jamlab, ularni yarashtirishga va agar hohlasa ular orasida shiddatli 
urush olovlarini alangalatishga qodir edilar. Shunday bo'lsada hech bir nizosiz oilada erkak 
kishi boshliq bo'lib, oilada uning so'zi e'tiborli bo'lardi. Erkak va ayolni bir-biriga 
bog'lovchi nikoh rishtalari ayolning valiy (otasi yoki akasi kabi yaqin)lari vositasida 
bog'lanib amalga oshirilardi. Ayolning ular tuzgan nikoh rishtasini barbod qilishga haqqi 
yo'q edi. Bu ehtirom va huquqlar hur-ozod ayollargagina taalluqli edi. 

Bir joyda mana shunday yuksak holat bo'lib turgan bir paytda, boshqa joylarda erkak 
bilan xotin kishi o'rtasida turli-tuman aralashuvlar bor bo'lganki, biz uni hayosizlik, 
buzuqlik, fohishalik va ahmoqlikdan o'zga ibora bilan tilga ololmaymiz. 

Abu Dovudning Oysha roziyallohu anhodan qilgan rivoyatiga ko'ra: 

Johiliyat davridagi nikohlar 4 xil bo'lgan bo'lib, ulurdan: 



29 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

BIRINCHISI - Hozirgi davrdagi odamlar orasida mavjud bo'lgan nikohdan farq 
qilmaydi. Bir kishi boshqa bir kishining qo'l ostida bo'lgan qiz yoki ayolni qo'lini so'rab 
sovchi qo'yadi. Agar ma' qui topsa rozilik beradi so'ng nikoh qilinadi. 

IKKINCHISI - Er o'z ayoli hayzidan poklangach, unga: - Falonchiga odam yuborib, 
undan "mato" so'ragin, - deydi. Shundan so'ng er o'z xotiniga u to o'sha odamdan 
homilador bo'gani aniqlanmagunicha unga yaqinlik qilmaydi. Homiladorligi aniq 
bo'lgach, hohlasa yaqinlik qilib, aloqasini davom ettiraveradi. Er bu ishni nasabli zotdar 
farzand olish uchun qiladi. Bu usul esa "Istibzo"' nikohi deb nomlanilardi. 

UCHINCHISI - Sanog'i 10 kishidan kam bo'lgan erkaklar to'planishib, bir ayol 
huzuriga kirishib, hammalari u ayol bilan jinsiy aloqada bo'ladi. Agar ayol homilador 
bo'lib qolsa, bola tug'ilganidan keyin bir necha kun o'tib, o'sha erkaklarni chaqirtirib, 
ularni bir joyga jamlaydi. U erkaklarning birontasi ham bu chaqiriqdan bosh torta olmaydi. 
Balki hammalari ayol huzuriga jamlanadilar. Shunda ayol ularga: 
- Sizlarning qilgan ishlaringizdan sodir bo'lgan narsadan xabarlaringiz bor. Mana men 
uni tug'dim. Bu sening o'g'ling yoki qizingdir ey falonchi,- deb o'zi hohlagan kishining 
nomini aytadi va bolani uning qo'liga tutqazadi. 

TO'RTINCHISI - Ko'pchilik erkaklar to'planib, bir ayolni huzuriga kiradi. Ayol 
ularning birontasini ham rad etmaydi. Unday ayollar fohishalar bo'lib, ular o'z 
darvozalariga alomat qilib, bayroqlar osib qo'yishar edi. Ularga kirmoqchi bo'lgan erkaklar 
shu alomatdan tanib, kiraverardilar. Agar u ayol homilador bo'lib qolsa, bola tuqqandan 
keyin u bilan aloqa qilgan erkaklarning hammasi jamlanib, bir folbinni chaqiradilar. Folbin 
bolaning kimniki ekanligini fol ochib bilan aniqlaydi. Uning ochgan foli kimga to'g'ri 
kelsa bolani o'shanga beriladi va bolaga u o'z tomonidan ism qo'yadi. Bundan bosh 
tortishga ulardan hech birining haqqi bo'lmaydi. Alloh subhanahu va taolo Muhammad 
alayhissalomni payg'ambar qilib yuborgach, johiliyat davridagi bunday nikohlarni bekor 
qilib, bugungi kundagi shar'iy nikohni yo'lga qo'ydi. 
Johiliyat davrida erkak bilan ayol o'rtasida yana bir qo'shiluv vositasi bo'lib, buni 
qilichlar tig'iyu, nayzalarning o'tkir tishlari vositasida dunyoga keltirilar edi. Qabilalar 
o'rtasidagi to'qnashuvlarda kim g'olib chiqsa, mag'lub bo'lgan qabilaning qiz-juvonlarini 
asir olib, ularni cho'rilarga aylantirar edilar. Mana shu cho'rilik davrida dunyoga kelgan 
bolalarga to umrlari oxirigacha "or" tamg'asi urilardi. 
Johiliyat davridagi odamlar orasidagi mashhur odat, bir vaqtning o'zida ular 
chegaralanmagan miqdorda xotin olaverar, opa-singillarni ham bir vaqtda xotin qilaverar 
va otalari vafot etgach, yoki xotinini taloq qilgach, ularning xotinlarini bemalol nikohiga 
olaverar edilar. Qur'oni Karim bu holni Niso surasining 22 va 23 - oyatlarida man' qildi. 

liCjlP CJij?" (22) "%-f^ i\-**j \l&j &J*\3 JLiAJJ U&ln JLS Us *ij iX~-A\ lyjt *i}UT «J2 \J> (jA£l3 *ij 
£a lisj(j>-(J l£uL>j( (J^ JH^4*lJ C*s"Vl ^J^jj rVi ^J^Jj ji^Jj^-J IfsjI^Pj iisj(j?-(J iisjliij iisjl^al 
"U *yf. (Ui>3 IjJjSJ ^1 b\J ^j ^lU-3 JT$1\ poU °y> pS}j&- (J (j^Jl jP^'tty ji&m 0$fj &LVj)l 
U^-j \jj& L)ll"iAJl l)I LaL> A3 U *$\ jL£H\ 'J£ \yu£6 jfj fafeA '& jjJJI j^o^t 'jfaj °<J&* ^k 

(23) 

22. Otalaringiz uylangan xotinlarni nikohingizga olmang! Magar ilgari o'tgan 
bo'lsa, (uylangan bo'lsangiz, Alloh afv etar). Albatta bu xunuk va jirkanch bo'lgan 
yomon qiliqdir. 

23. Sizlar uchun onalaringiz, qizlaringiz, opa-singillaringiz, ammalaringiz, 
xolalaringiz, aka-ukalaringizning qizlari, opa-singillaringizning qizlari, emizgan 
onalaringiz, emishgan opa-singillaringiz, qaynonalaringiz, jinsiy aloqada bo'lgan 
xotinlaringizning tarbiyangizda bo'lgan qizlari (mana shu sanab o'tilgan ayollarga 
uylanish harom qilindi) - agar xotinlaringiz bilan jinsiy aloqada bo'lmagan bo'lsangiz 
(ularni taloq qilgandan keyin awalgi erlaridan tug'ilgan qizlariga uylansangiz) sizlar 
uchun gunoh yo'qdir. Yana o'z pushti kamaringizdan bo'lgan o'g'illaringizning 
xotinlariga (uylanishingiz) hamda opa-singilni jamlashlaringiz (ya'ni birini taloq 



30 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

qilmay turib boshqasiga uylanishlaringiz harom qilindi). Magar ilgari o'tgan bo'lsa 
(Alloh afv etar). Albatta Alloh mag'firatli va mehribon bo'lgan zotdir. 

(Niso: 22 - 23) 

Johiliyat davrida odamlar orasida taloqning muayyan belgi-chegarasi bo'lgan emasdi. 
Arab jazirasining qaysi burchagi bo'lmasin, u yerda fahsh-zino avjiga chiqqan edi. Bu 
illatdan hech bir sinf vakillari xoli bo'lmay, faqatgina o'z ulug'vorligini asrab, bunday 
razolatlardan jirkanadigan odamlar toifasi bu holatdan o'zlarini saqlar edi. Hur-ozod 
bo'lgan ayollarning ahvollari cho'ri ayollarning ahvolidan yaxshiroq edi. O'sha paytda 
cho'rilik eng katta balo-musibat edi. Ushbu holatlardan ma'lum bo'ladiki, johiliyat 
ahlining aksar qismi nasabdagi fahsh-zinoga bog'lanishdagi orlanish hissidan mahrum 
bo'lganlar. 
Abu Dovudning Amr ibn Shu'aybdan, u otasidan, u bobosidan qilgan rivoyatiga ko'ra: 
Bir kishi o'rnidan turib: 

- Ey Rosulalloh, falonchi mening o'g'lim, chunki men johiliyat davrida uning onasi 
bilan don olishib yurar edim, - dedi. Shunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

"Islomda da'vo qilish bo'lmay di, endi johiliyat ishlari tugab bitdi. To'shak va o'ynash 
bolasi hajr (harom)dir", - dedilar. 

Sa'd ibn Abu Vaqqos bilan Abd ibn Zum'a o'rtasida Zum'aning cho'risi o'g'li haqida 
da'volashuv qissasi ma'lum va mashhurdir. U bola Abdurrahmon ibn Zum'a edi. 
Kishilarning o'z bolalariga bo'lgan munosabat-aloqalari ham turlicha bo'lardi. Ulardan 
ba'zilari: 

Farzandlarimiz o 'rtamizda bo 'ladi. 

Jigar - go 'shalarimiz yer yuzida yuradi. 
deyishardi. Ulardan ba'zilari oriyati kuchliligidan yoki ularni boqishdan bezor bo'lib 
qizlarini tiriklay ko'mardi. Boshqalari esa yo'qchilikdan bolalarini o'ldirar edilar. Ushbu 
hollarni Qur'on ham xabarini bergan. 

(58) i-ks'j^j \ijU> *4^j £jJ» fjj *\-> iii^f _pJ \hu (57) Cijfa&j \j> i4li ^^4^ ^^4!i *ii 5ji*?sjj 

57. Ular: ("Farishtalar Allohning qizlari", deyishib), u "qizlar"ni Allohniki qilishadi - 
U zot (bu bo'htondan) pokdir - o'zlarining ko'ngillari tusagan narsani (ya'ni 

o'g'illarni) esa o'zlariniki (qilib olishdi). 

58. qachon birovlarga qiz (ko'rgani haqida) xushxabar berilsa, g'azabga to'lib, 
yuzlari qorayib ketar. 

59. Va u (qizni) xo'rlagan holida olib qolish yoki (tiriklay) tuproqqa qorish 

(to'g'risida o'y surib), o'ziga xushxabar berilgan narsaning (ya'ni, qiz ko'rishning) 
"yomon"ligidan (nomus qilib) odamlardan yashirinib olur. Ogoh bo'lingizkim, ular 

(bu qilmishlari bilan) eng yomon (ya'ni, nohaq) hukm chiqarurlar. 

(Nahl: 57 - 59). 

Izoh. Islom dini kelishidan ilgari arablarda vahshiy bir odat bor edi, ular qiz farzand 
ko 'rishni o 'zlari uchun or deb bilishar va ko 'plari qizlarini tiriklay yerga ko 'mib yuborar 
edilar. Bunga sabab dinsiz-iymonsiz kimsalarning jaholat va kibr-havolari bo 'lib, ayrim 
tarixchi ulamolar bu razolatni bir voqeaga bog'laydilar: uzoq o'tmishda butun arab 
jazirasi No ' 'mon ismli podshoh qo 7 ostida bo 'lib, barcha qavm, qabilalar unga boj to 'lar 
ekanlar. Bir yili qabilalardan biri zitnmalaridagi soliqni to 'lashdan bosh tortishganida, 
podshoh askarlari bostirib kelishib, u qabilaning hamma xotin-xalaj, o 'g 'il-qizlarini asir 
qilib olib ketishgan va ularni o'z qabilalariga qaytarish uchun boj to'lanishini shart 
qilishgan ekan. Bu talab bajarilguncha oradan o 'tgan fursat ichida qabila boshlig 'ining 
qizi bilan podshohning o 'g 'li bir-birlariga ko 'ngil qo 'yib qolishgan ekan. Shuning uchun 
qiz boshqalar safida o 'z yurtiga qaytib ketishdan bosh tortadi. Hech qanday do 'q-po 'pisa 
va yalinib-yolvorishlar kor qilmagach, qizning otasi - qabila boshlig 'i, dushmaniga 
ko'ngil qo'yib, o'zini sharmanda qilgan qizidan nihoyat darajada g'azablanib, bundan 
keyin qiz ko 'rsa, albatta tiriklay yerga ko 'mishga qasam ichadi. Shunday qilib, bu qabih 



31 



Arrohiyqul maxtum ?j3±*]l cj^jM 

odat avloddan-avlodga o 'tib, tarqalib kelaveradi va qachonki Islom dini vujudga kelgach, 
qur'on bu yaramas odatni man etadi. 

31. (Ey insonlar), bolalaringizni yo'qchilikdan qo'rqib o'ldirmangizlar - ularga ham, 
sizlarga ham Biz o'zimiz rizq berurmiz. Ularni o'ldirmoq, shak-shubhasiz katta 
xatodir. 

(Isro:31) 

(9) cJb3 *_JS ts\>. (8) c^sLi aSj«.jJ( tStj 

8-9. Tiriklay ko'milgan (har bir) qizdan qanday gunoh sababli o'ldirilgani 
so'ralganida; 

(Takvir: 8) 
Lekin biz ushbu holatni Arab jazirasida keng tarqalgan axloq bo'lgani deb aytolmaymiz. 
Chunki, dushmanlardan himoyalanish uchun farzandlarga ehtiyoji katta odam ham ko'p 
bo'lgan edi. 

Ammo kishilarning aka-ukalari, amakivachchalari va qabiladoshlari bilan bo'lgan 
aloqalari juda kuchli bo'lib, ular qavmiyatchilik uchun yashab, uning uchun o'lar edilar. 
Har bir qabila ichida birdamlik ruhi oliy bo'lib, uni asabiyat (qavmiyatchilik) 
mustahkamlab rurar edi. Ijtimoiy nizomning asosi u jinsiy asabiyat va qarindosh- 
uruqchilik bo'lib,ular: 

"Birodaring zolim bo'lsayam, mazlum bo'lsayam unga yordam qil",- degan 
ko'rsatmaga haqiqiy ma'noda amal qilib hayot kechirar edilar. Islom ushbu ko'rsatmani 
to'g'rilab tadbiq qilgan. Ya'ni zolim bo'lgan birodarga yordam berish, uni qilayotgan 
zulmidan tiyib qo'yish bilan bo'lishini uqtiradi. 

Zero sharaf-izzat va sayyid-raislik borasidagi tortishuvlar ko'pincha bir otadan tarqalgan 
qabila orasida qonli urushlarga olib kelardi. Biz bunday voqe'alarni Avs bilan Xazraj, 
Abas bilan Zubyon, Bakr bilan Tag' lib va boshqa qabilalar orasidagi urushlar turixida 
kuzatamiz. 

Ammo turli-tuman qabilalar oralaridagi aloqalar esa tamoman bandlaridan ajrab, o'zaro 
urushlarda quwatsizlanib qolgan edi. 

Lekin din va xurofot orasida mushtarak bo'lgan ba'zi bir odat va taqlidlardan qo'rquv va 
cho'chish ko'pincha ularning printsipial qat'iyat va o'tkirliklarini yumshatib turardi. Ba'zi 
holatlarda do'stlashuv, ittifoqchilik va hamkorlik kengashlari rurli qabilalar o'rtasidagi 
birdamlikka olib borar edi. Urush xarom qilingan oylar Muxarram, Rajab, Zulqa'da va 
Zulhijja oylari ularning hayotlari va tirikchilik hosil qilishlari uchun ayni muddao bo'lardi. 

Xullas kalom, ijtimoiy ahvol ojizlik va zaiflik darasining intihosiga yetib qolgan bo'lib, 
jaholat keng ildiz yoygan edi. Xurofotlar oshib toshgan bo'lib, odamlar hayvonlar yangliq 
hayot kechirishar edi. Ayol kishi esa sotilar va sotib olinar, goho unga buyum singari 
muomala qilinar edi. Xalqlar orasidagi aloqalar juda zaif va uzilgan bo'lib, hukumatlar esa 
xalq hisobiga xazinani to'ldirish va o'z hududlaridagi urushlarni olib borish haqida 
o'ylardi xolos. 

Iqtisodiy ahvol 

Iqtisodiy ahvol ham ijtimoiy ahvoldan farq qilmas edi. Arablar turmush tarzini turli 
qirralariga nazar tashlasak, bu holat yanada ravshan bo'ladi. Ulardagi hayot ehtiyojlarini 
qondirishning eng asosiy manba'i bu tijorat edi. Tijoriy safarlar esa yer yuzida tinchlik- 
omonlik birqaror bo'lgandagina ravnaq topadi. Bunday barqarorlik Arab jazirasida 
kam'yob bo'lib, faqatgina urush xarom qilingan oylardagina bo'lardi. Chunki bu oylarda 
urush, qon to'kishlar xarom qilingan edi. Mana shu oylarda arablarning mashhur 
bozorlarida yarmarkalar tashkil etilardi. Ular Ukkoz, Zul majoz, Mjanna va boshqa katta- 
katta bozorlarda yarmarkalar gullab yashnar edi. 

Ammo bu xalqlar sanoat ishlab chiqarishdan ancha yiroq edi. Arab jazirasida mavjud 
bo'lgan to'qimachilik, teri oshlash va boshqa sanoatning asosiy qismi bilan Hiyra, Yaman 
ahli va Shomning yuqori qismida yashovchi aholilar shug'ullanar edilar. Arab jazirasining 



32 



Arrohiyqul maxtum ^ju^J/jL^^// 

ichkarisida ham ekin-tikin, dehqonchilik va chorvachilik kabi mashg'ulotlar bor edi. Arab 
ayollarining deyarli barchasi ip-yigirish bilan shug'ulanishar edi. Lekin bu matolar 
urushlarda g'animatlarga nishon bo'lardi. Jamiyatda yo'qchillik, ochlik va qashshoqlik 
keng tarqalgan edi. 

Axloq 

Johiliyat ahlida tubanlik, razolat, vijdon va sog'lom aql ko'tara olmaydigan ishlar 
bo'lganligini inkor etolmaymiz. Lekin, shu bilan birga ularda insonlarni ajablantiradigan, 
qoyil qiladigan, maqtovga loyiq, fozil axloqlar ham bor ediki, ular haqida to'xtalmay 
ilojimiz yo'q. Ulardan: 

BIRINCHISI - Karam, oliyjanoblik, muruwat, mehmondo'stlik, saxovat va tantilik 
bo'lib, arablar bu xislatlarda faxrlanish va kim o'zarlik hissini tuyar edilar. Arab 
she'riyatining yarmi ushbu hislatlar madhiga bag'ishlangan edi. Agar bir kishining uyiga 
ochlik, mashaqqatli va sovuq bir paytda mehmon kelib qolsa, uning uyida o'zi va oilasi 
tirikchiligiga yarab turgan birgina tuyasidan boshqa hech mol dunyosi bo'lmasa-da, 
undagi oliyjanobligi tutib, u o'sha tuyani mehmon ziyofati uchun so'yib yuboraverardi. 
Ularning oliyjanoblik va muruwatlari shunchalik ediki, bir kishining nobud bo'lishini va 
qonlar to'kilishini oldini olish uchun juda katta miqdordagi diyya va tortiqlarni o'z 
zimmalariga olishar edilar. Bunday ishlarda o'zlaridan boshqa sayyidlar va raislar bilan 
faxrlanish va maqtanishda musobaqalashar edilar. 

Arablarning oliy himmatliklari natijalaridan yana biri, bu sharobxo'rlik bilan faxrlanish 
bo'lib, bu narsa sharobning o'zida faxrlanishga arzigulik tomoni bo'lgani uchun emas, 
balki, u ham oliyjanoblikdan bo'lgan bir yo'l bo'lgani uchun va unga mubtalo bo'lish 
nafsga oson bo'lgani uchun ham shunday edi. Shuning uchun ham arablar uzum daraxtini 
karam-saxovat daraxti deb, undan olingan sharobni esa "Bintu karam", ya'ni karamning 
qizi (mevasi) deb nomlashar edilar. Agar johiliyat davridagi she'rlar to'plamiga nazar 
tashlasangiz, uning sharob madhi bilan to'lib-toshganligini ko'rasiz. 

Ularning karamlari natijalaridan yana biri - qimorbozlik bilan shug'ullanishlari edi. 
Qimorbozlikni karam-oliyjanoblik deb hisob qilishlariga sabab, agar ular qimordan yutib 
olsalar beva-bechoralarni mana shu qo'lga kiritgan yutuqlaridan taomlantirar va ularga 
ehsonlar qilar edilar. Shuning uchun ham Qur'on Karim qimor va araqning foydasini inkor 
etmagan hoi da: 

"....Ikkisi(qimor bilan araq)ni gunohi foydasidan ko'ra kattaroqdir..." - deya zikr 
qildi. 

IKKINCHISI - Ahdga vafo qilish. Arablar nazdida ahdga vafo qilish bir din bo'lib, uni 
juda mahkam tutishar edilar. Ahdni buzish esa go'yo dindan chiqish hisoblanardi. Arablar 
bu yo'lda bolalarini qurbon qilish va diyorlarini vayron qilishni hech sanashardi. Buni 
tushunish uchun Honi'iy ibn Mas'ud Shayboniy, Samav'al ibn Odiyo va Hoshib ibn Zirora 
Tamimiy qissalari kifoya qiladi. ( Honi'iy ibn Mas'udning qissasi bilan "HIYRADAGI 
MULK" sarlavhali mavzuda tanishgan edik) Samav'alnig qissasi esa: - Imruul Qays unga 
sovutini omonat qilib qo'ygan edi. Horis ibn Abu Shammar G'assoniy Samav'aldan 
sovutni tortib olmoqchi bo'ladi. Samav'al sovutni berishdan bosh tortadi va Taymodagi 
qasriga kirib qo'rg'onlanib-himoyalanib oladi. Samav'alning o'g'illaridan biri qasrdan 
tashqarida qolgan edi. Horis uni ushlab olib, agar sovutni topshirmasa o'g'lini o'ldirishini 
tahdid qiladi. Samav'al omonat bo'lgan sovutni topshirishdan bosh tortadi, hatto Horis 
uning o'g'lini ko'z o'ngida qatl qiladi. 

Hojibning qissasi esa quyidagicha: - U o'z qavmining raisi edi. Yurtiga kelgan 
qurg'oqchilik tufayli u o'z qavmini forslar podshosi Kisrodan uning hududiga vaqtincha 
joylashtirib turishga izn so'radi. Kisro ulardan sodir bo'lishi mumkin bo'lgan fasodu- 
tajovuzlardan cho'chib, undan kafolat talab qildi. Shunda Hojib kafolat sifatida o'z 
kamonini garovga qo'ydi. U to vafot topguniga qadar o'z va'dasiga sodiq qoldi. 
Qurg'oqchilik barham topib, uning qavm o'z yurtlariga qaytgach, Hojibning o'g'li Atorid 
otasining kamonini qaytarib olish uchun Kisroning oldiga bordi. Otasining vafodorligi 
hurmati uchun Kisro kamonni qaytarib berdi. 

33 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

UCHINCHISI: - Izzatin nafs va horligu adolatsizlikni qabul qilolmaslik. Mana shu 
hislatlardan shijoat, g'ayratmandlik, tezda lovullab ketish kabi kayfiyatlar paydo bo'lardi. 
Ular haqorat va xorlik hidi keladigan bir kalima so'z eshitadigan bo'lsalar, darhol qilichu 
nayzalarga yopishib, qonli shiddatli janglarni boshlab yuborishar edilar. Bu yo'lda ular o'z 
jonlarini qurbon bo'lishi va qonlari to'kilib beriladigan talofotlarga parvo qilishmas edilar. 

TO'RTINCHISI: - Ko'zlangan maqsad sari intilish. Ular o'zlariga faxr va sharaf deb 
bilgan bir ishga azmu qaror qilgan bo'lsalar, ularni bu ishdan hech kim to'sa olmas edi. 
Balki bu yo'lda ular o'z jonlarini xatarga qo'yib bo'lsada maqsad sari intilar edilar. 

BESHINCHISI: - Halimlik, sabru-bardosh va tu'adda (vazminlik). Arablar ushbu 
hislatlar bilan faxrlanishar edilar. ular qanchalar shijoatli, jasur, tezkor jangari bo'lishi 
bilan bir vaqtda, ularda oriyat kuchli bo'lgandi. 

OLTINCHISI: - Sahroviylikka xos soddalik va madaniyat kirlari va uning makkorligi 
bilan kirlanmaganlik. 

Mazkur hislatlar natijasi o'laroq ularda rostgo'ylik, omonatdorlik va hiyonatu 
aldovlardan nafratlanish kabi ajib hislatlar mavjud bo'lgan. 

Arab jazirasining olamga nisbatan tutgan geografik o'rniga qaramay, sahroviy arablarda 
jamlangan bebaho xulqlarning jam bo'lishi, Alloh subhanahu va taolo ularni risolat yukini 
ko'tarishlari, bashariyatga yetakchilik qilish va bashar jamiyatini isloh qilish mas'uliyati 
yukini ko'tarish uchun ularni tanlashiga sabab bo'lganini ko'ramiz. Chunki bu axloqlar 
garchi ba'zilari yomon oqibatlarga yetaklab, qonli, alamli voqe'alarga olib kelsada, aslida 
qimmatli va noyob xulqlardir. Bir oz isloh qilinsa ular bashariyat jamiyatiga ulkan 
ommaviy manfaat keltiradigan bu islohatni esa, Islom amalga oshirdi. 

Arablardagi ushbu axloqlarning eng foydasi ulkani - ahdga vafo qilish , izzatin-nafs va 
maqsad sari intilishdir. Chunki yovuzlik va fasodni mahv qilish uchun xayru-adolat 
nizomini o'rnatish zarur. Bu nizom esa mana shunday azmu-qaror va qat'iyatliksiz 
amalga oshmaydi. 

Ularning biz tilga olib o'tgan axloqlardan o'zga hislatlari ham bor bo'lgan. Lekin bu 
o'rinda ularni mufassal yoritishning mavridi emas. 



34 



Arrohiyqul maxtum ^jlLJl ' (j^.jil 

NASAB, TUG'ILISH, ULG'AYISH 

Payg'ambar alayhissalomning nasablari va xonadonlari 

Payg'ambar alayhissalomning nasablari uch qismga bo'linadi. Birinchi qism: Payg'ambar 
alayhissalomdan boshlanib Adnongacha yetib boradigan qism. Bu qismga barcha tarixchi 
va nasab olimlari ittifoq qilishgan. 

Ikkinchi qism: Adnondan boshlanib, Ibrohim alayhis- salomgacha bo'lgan. Bu qismdagi 
baxs-munozaralarda ixtilof juda ko'p bo'lib, bir jamo'a Adnonda to'xtab, undan nariga 
o'tish joiz emas,- deyishadi. Ayni shu chog'da boshqalari uni joiz deb, Ibrohim 
alayhis salomgacha bo'lgan otalarining ismlarini keltiradilar. Joiz,- deb aytadiganlar 
orasida otalari sanog'i va ismlarida ziddiyatlar bo'lib, ularning ixtiloflari kuchayib ketib, 
har-xil gaplar ko'payib ketgan. Bu borada aytilgan gaplar 30 xildan oshib ketgan. Lekin 
hammalari Adnonni Ismoil alayhissalomning bolalari naslidan ekanligida shubha 
yo'qligiga ittifoq qilishgan. 

Uchinchi qism: Ibrohim alayhissalomdan boshlanib, Odam alayhis salomgacha yetib 
boradi. Bu silsilada tarixchi va nasab olimlari ahli kitoblardan naql qilingan rivoyatlarga 
tayanganlar. Ahli kitoblardan qilingan rivoyatlarda ba'zilarining umrlari va boshqa ishlari 
haqida mufassal bayonlar bo'lib, biz ularni botilligida shubha qilmaymiz. Quyida biz 
Payg'ambar alayhissalomning pokiza nasablaridan har uchchala qismni tartib bilan 
keltiramiz. 

BIRINCHI QISM: Muhammad ibn Abdalloh ibn Abdulmuttolib, uning ismi Shayba - 
ibn Hoshim, ismi Amr - ibn Abdumannof, ismi Mug'iyra - ibn Qusay, ismi Zayd - ibn 
Kilob ibn Murra ibn Ka'b ibn Lu'ay ibn G'olib ibn Fihr - laqabi Quraysh bo'lgan va qabila 
unga nisbatan Quraysh deyilgan - ibn Molik ibn Nazr, ismi Qays - ibn Kinona ibn 
Huzayma ibn Mudrika, ismi Omir - ibn Ilyos ibn Muzar ibn Nizor ibn Ma' ad ibn Adnon. 

(Ibn Hishom: 1/ 1-2, Tanxi Tabany: 2/ 239-271). 

IKKINCHI QISM: Adnondan yuqorigi silsila bo'lib, Adnon ibn Udad ibn Hamaysa' ibn 
Salamon ibn Avs ibn Buvz ibn Qimvol ibn Ubay ibn Awom ibn Noshid ibn Hazzo ibn 
Buldos ibn Yudlof ibn Tobix ibn Johim ibn Noxish ibn Moxiy ibn Ayz ibn Aqbar ibn 
Ubayd ibn Duo ibn Xamdon ibn Sinbar ibn Yasribiy ibn Yaxzan ibn Yulhin ibn Ar'avo ibn 
Ayz ibn Diyshon ibn Aysor ibn Afnod ibn Ayhom ibn Muqsir ibn Noxis ibn Zorix ibn 
Qaylor ibn Ismoil ibn Ibrohim alayhimussalom ( Ibn Sa'd,"Tabaqot": 1/56-57, Fathul 
Boriy: 6/621-23) 

UCHINCHI QISM: Ibrohim alayhissalomdan yuqorisi bo'lib, ibn Torax, ismi Ozar - ibn 
Noxur ibn Soru' - yoki Sorug' - ibn Lomik ibn Matushalxa ibn Axnux - uni payg'ambar 
Idris a.s deyilgan - ibn Yard - ibn Maxloil - ibn Qaynon - ibn Anush- ibn Shish - ibn 
Odam alayhissalomdir. 

(Ibn Hishom: l/l-4,"Tarixi Tabariy" 2/276) 

Payg'ambar alayhissalomning xonadonlari 

Payg'ambar alayhissalomning xonadonlari — "Hoshimiylar xonadoni" deb tanilgan. Bu 
Payg'ambar alayhissalomning bobolari Hoshim ibn Abdumannofga nisbatan qo'llaniladi. 
Shunday ekan biz Hoshim va undan keyingi bolalari haqida to'xtalib, ma'lumot berib 
o'tamiz. 

1. Hoshim 

Banu Abdumannof bilan Banu Abduddor (ya'ni ularning bolalari) o'rtasidagi 
mansablarni taqsimlash borasida kelishuv-bitimdan keyin "Rufodat" va "Siqoyaf'ni 
Abdumannof bolalaridan Hoshimga topshirilgani haqida aytib o'tganmiz. Hoshim katta 
mol-dunyo va obro'-e'tiborga ega bo'lgan edi. U Makkada birinchi bo'lib hojilarni 
sho'rvaga non to'g'rab taomlantirgan edi. Uning asli ismi Amr bo'lib, sho'rvaga non 
to'g'raganidan keyin Hoshim, ya'ni "non to'g'rovchi" nomini olgan. U Quraysh qabilasi 
uchun yilda ikki bor yozgi va qishki savdo karvoni safarini tartibli ravishda yo'lga qo'ygan 
birinchi odamdir. Uning haqida shoir quyidagilarni satrlarga bitgan: 

L_i LaJ. ^jjliubo A£aJ ajS <Laj]J] ^JJJjl a nlft (.gill JJ*£- 



35 



Arrohiyqul maxtum ^y±^jjj^Jj_ 

O'z qavmi uchun sho'rvaga non to'g'ratgan, 
Qurg 'oqchilik, qahat yetgan Makkadagi qavm bu. 
Qishki, yozgi safarlarga karvonini jo'natgan, 
Har ikkisin tartib q-b, sunnat qilgan Amr bu. 

Hoshim savdo karvoni bilan Shomga safarga chiqadi va qaytib kelgach, Adiy ibn 
Najjorning o'g'illaridan biri bo'lgan Amrning Salmo ismli qiziga uylanadi. U bilan birga 
bir qancha muddat yashagach, yana Shomga safarga otlandi. Salmo o'z ota-onasi huzurida 
yashab qoldi. U Hoshimdan homilador bo' lib qolgan edi. Hoshim shu ketganicha qaytib 
kelmadi. U Falastin yeridagi G'azzo nomli joyda vafot etdi. Salmo 497- milodiy yilda 
o'g'il tug'di. Bu bola Abdulmuttolib edi. Chaqaloqqa Shayba deb nom qo'yishdi. Chunki 
tug'ilgan chog'ida uning boshida ozgina oq joyi bo'lgandi. 

Salmo uni Yasribdagi o'z otasining uyida tarbiyalay boshladi. Bu haqda Hoshimning 
Makkadagi oilasidan hech kim eshitmagandi. Hoshimning to'rt o'g'li bo' lib, ular: 

Asad, Abu Sayfiy, Nazla va Abdulmuttoliblar edi. Besh qizi bo'lib, ular: 

Shafo, Xolida, Vazi'a, Ruqiya va Jannalar edi. 

2. Abdulmuttolib 

Yuqorida o'tganlardan bildikki, Siqoyat va Rufodat Hoshimning vafotidan keyin uning 
ukasi Muttolib ibn Abdumanofga tekkan edi. Muttolib o'z qavmi orasida sharaf va 
mavqe'ga ega bo'lib, uning gaplariga quloq solinib, unga itoat etilar edi. Saxiyligi tufayli 
uni Quraysh ahli Fayyoz deb nomlardilar. 

Shayba- Abdulmuttolib ulg'ayib, 7-8 yoshli bola bo'lgan paytda uning xabarini Muttolib 
eshitib qoladi va uni axtarib Yasribga keladi. Shaybani ko'rib, ikki ko'zi yoshga to'ladi va 
uni bag'riga bosadi. So'ng uning onasidan uni Makkaga olib ketishga izn so'raydi. 
Awaliga onasi ruxsat bermaydi. Shunda Muttolib: 

- Otasining yurtiga, Allohning xaramiga boradi. Ruhsat bersang yaxshi bo'lardi,- deydi. 
So'ng onasi unga izn beradi. Muttolib uni tuyaga mingashtirib Makkaga olib keladi. Uni 
ko'rgan odamlar: -Bu hoynahoy, Muttolibning quli bo'lsa kerak,- deyishadi. Shunda 
Muttolib ularga javoban: - O'linglarey, bu ukam Hoshimning o'g'li-ku? -deydi. Shayba 
to ulg'ayib, katta bo'lgunga qadar Muttolibning uyida yashadi. So'ngra Muttolib 
Yamandagi "Radmon" degan joyda vafot etadi. Undan so'ng Abdulmuttolib voliy bo'ldi. 
U o'z qavmi orasida otalarining ishlarini davom ettirib, shu qadar obro'-izzatga erishdiki, 
otalaridan hech biri bunday maqomga erisha olmagan edi. Qavmi uni yaxshi ko'rib qolib, 
ulug'lay boshladilar. Muttolib vafot etganidan keyin Navfal Abdulmuttolibning amakisi 
egalik qilgan narsalarga hamla qildi. Bundan g'azablangan Abdulmuttolib Quraysh 
erkaklaridan bir necha kishidan amakisiga qarshi yordam so'radi. Ular: 

- Biz sen bilan amaking orasidagi ishga aralashmaymiz,- deb javob qildilar. Shunda 
Abdulmuttolib Banu Najjordan bo'lgan tog'alariga maktub yozib, ulardan madad so'radi. 
Tog'asi Abu Sa'd ibn Adiy Madinadan 80 otliq bilan yo'lga chiqdi. Makka chetidagi 
Yaydoq degan joyga kelib tushdilar. Ularni Abdulmuttolib kutib olarkan: 

- To'g'ri uyga boraylik ey tog' a! - dedi. Shunda tog'asi: 

-Yo'q, toki Navfalga uchrashmay turib sening uyingga bormayman,- dedi. Navfal 
Quraysh shayxlari bilan birga harsang tosh ustida o'tirgan edi. Adu Sa'd uning tepasiga 
kelib to'xtadi va qilichini yalang'ochlab: 

-Ka'baning Robbisiga qasamki, jiyanimga barcha narsalarni qaytarib bermasang, mana 
shu qilich bilan kallangni olaman! - dedi. Shunda Navfal: 

-Hammasini unga qaytardim,- dedi va Quraysh oqsoqollarini bunga guvoh qildi. So'ngra 
ular umra ibodatini ado etib Madinaga qaytib ketishdi. Bu voqe'alar bo'lib o'tgach, Navfal 
Banu Hoshimga qarshi Banu Abdushshams ibn Abdumanof bilan ittifoqchilik bitimini 
imzoladilar. Buni ko'rgan Xuzo'a Abdulmuttolib uchun Banu Najjorga yordam berdilar va 
Banu Adbushshamsga: 

-Navfal sizning bolangiz bo'lsa, bu bizning bolamiz. Biz unga yordam berish uchun 
haqliroqmiz,- dedilar. Chunki Abdumanofning onasi Xuzo'a qabilasidan bo'lgan edi. Ular 
"Dorun nadva"ga kirishib, Banu Abdushshams va Navfalga qarshi Banu Xoshim bilan 



36 



Arrohiyqul maxtum ^ju^-J/ju^,^// 

ittifoqchilik bitimini tuzdilar. Xuddi mana shu bitim Makka fathi sababiga aylangan. 
Buning bayoni inshaalloh o'z navbatida keladi. 
Abdulmuttolibga nasib bo'lgan "Baytulloh"ning ishlaridan eng muhimi ikki ishdir. 

Zamzam qudug'ini kavlash, Fil voqe'asi 

BIRINCHI VOQEA XULOSASI: 

Abdulmuttolibga bir kuni tushida Zam-zam qudug'ini kavlash buyurilib, uning joyini 
sifatlari bayon qilib berildi. U ertasidan boshlab quduqni kavlash ishlarini boshlab yubordi. 
Jurhum qabilasi surgun bo'lib ketayotgan paytda ko'mib ketgan narsalarni ham topishdi. U 
narsalar ichida qilichlar, sovutlar va oltindan yasalgan ikki kiyik haykallari edi. Qilichlarni 
eritishib, undan Ka'baga eshik yasadilar va eshikni oldiga oltindan supacha o'rnatishdi. 
Hojilarni Zam-zam suvi bilan sug'orishni yo'lga qo'ydilar. Zam-zam qudug'i ochilgach, 
Quraysh qabilasining kattalari Abdulmuttolib bilan uni talasha boshladilar, va: 

- Zam-zamga biz sherik bo'lamiz, - deyishdi. Abdulmuttolib: 

- Yuq, unday qilmayman! Men uni faqat o'zimga xosladim,- deb javob berdi. Quraysh 
bunga unamadi. Ish mahkamaga borib to'xtadi. Banu Sa'd qabilasidan bo'lgan Huzaym 
ismli kohinga hukmlashish uchun borishmoqchi bo'ldilar. Banu Sa'd qabilasi Shorn 
tepaliklarida yashar edilar. Ular yo'lga chiqdilar. Yarim yo'lda suvlari tugab qoldi. Alloh 
Abdulmuttolibni yomg'ir bilan sug'ordi. Ularga bir tomchi ham yomg'ir tushmadi. Shunda 
Zam-zam Abdulmuttolibga xos ekanligini tushunib yetdilar. Mahkamadan voz kechib 
orqaga qaytdilar. O'shanda Abdulmuttolib: 

-Agar menga Alloh 10 ta o'g'il berib, ular meni himoya qila oladigan yoshga 
yetganlarida men ulardan birini Ka'bani oldida qurbonlik qilaman, - deya Allohga nazr 
qildi. 

(IbnHishom: 1/142-47) 

IKKINCHI VOQEA XULOSASI: 

Habashiston podshosi Najoshiyning Yaman mamlakatidagi eng katta noibi Yamanning 
hukmdori Abraha ibn Saboh Habashiy arablarni Ka'bani haj qilayotganlarini ko'rgach, 
San'o shahriga juda katta kanisa (cherkov) qurdirdi. U arablarning haj ziyoratini shu 
kanisaga ko'chirmoqchi bo'ldi. Banu Kinonadan bo'lgan bir kishi buni eshitib, tunda 
yashirincha o'sha kanisa ichiga kirdida, u yerda yozilib, axlatini binoning qibla tomoniga 
chaplab, uni bulg'ab chiqdi. Bu ishdan Abrahaning g'azabi junbushga keldi. 60 ming 
kishilik katta qo'shin jamlab, Ka'bani vayron qilish uchun Makka tomonga yo'l oldi. 
Qo'shinda 9 ta yoki 13 ta katta fillar ham bor edi. Abraha o'zi uchun eng katta filni tanlab, 
uni jihozlatdi. Qo'shin yurib-yurib Mug'ammas degan joyga yetib kelib to'xtadi. Shu yerda 
askarlar va fillarni jangga tayyorlab, Makkaga kirish uchun hozirlik ko'rib yo'lga tushdi. 
Mino bilan Muzdalifa o'rtasidagi Muhosir vodiysiga yetib kelganda fillar yotib olib, 
Makka tomon yurishga unamadi. Fillarni janub, shimol yoki sharq tomonlarga to'g'rilab 
xaydashsa, ular chopib ketar, agar jilovini Makka tomon burishlari bilan yotib olar edilar. 
Ular mana shu holatda bo'lib turgan bir paytda Alloh ularga Qur'onda tilga olingan 
"Abobiyl" to'da-to'da qushlarni yubordi. Ular Abraha qo'shini ustiga sapoldan bo'lgan 
toshlarni otib, ularni qurt-qumursqalar tomonidan chaynab tashlangan samon kabi ilma 
teshik qilib yubordi. U qushlar qaldirg'och va folasonga o'xshash bo'lib, har bir qush 
tumshug'ida bir donadan, oyoqlarida ikki donadan tosh bo'lgan, demak har bir qushda uch 
donadan tosh bo'lgan. U toshlardan biri kimga tegsa, uning a'zolari uzilib, parchalanib 
halok bo'lardi. Toshlar ularning hammalariga tegmagan edi. Tosh tegmagan kimsalar bir 
biriga qaramay qocha boshladilar. Ular bir birlarini ezib-yanchib, o'zlarini o'zlari halok 
qildilar. 

Abrahaga esa Alloh bir dardni yubordiki, u sababli uning barmoqlari bo'g'inlaridan 
uzilib tusha boshladi. U hali San'oga yetib bormay turib, yangi tuxumdan chiqqan jo'jadek 
bo'lib qoldi. So'ng ko'krak qafasi yorilib, yuragi chiqib ketdi va halok bo'ldi. 

Quraysh ahli bu askar bosqinidan qo'rqib, jonlarini saqlab qolish uchun dara va tog' 
cho'qqilariga chiqishib, tarqalib ketgan edilar. Abraha askarlariga Allohning balosi kelib 
halok bo'lishgach, o'z uylariga eson-omon qaytdilar. (Ibn Hishom: 1/43 - 56). 



37 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Ushbu voqe'a Payg'ambar alayhissalom tavalludlaridan 50 yoki 55 kun awal 
muxarram oyida sodir bo'lgan edi. Bu 571-milodiy yilning fevrali oxiri va mart oyi 
boshlariga to'g'ri keladi. Bu hodisa Alloh subhanahu va taoloning o'z payg'ambari va 
uning xonadoni uchun taqdim etgan tuhfasi edi. 

Baytul Muqaddas tarixiga nazar solsak, Allohning dushmanlaridan bo'lgan mushriklar, 
bu qiblagohga ikki marta egalik qilganlar. U paytda Baytul Muqaddas ahli, musulmonlar 
ya'ni tavhid ahli edi. 

Birinchi marta rumliklar milodning 70- yili , ikkinchi marta milodiy-qamariy 587- yilda 
Buxtanassar bunga muvaffaq bo'lgan. Lekin Habashiston nasorolariga Ka'bani qo'lga 
kiritishning ilojisi bo'lmadi, vaholanki ular ahli kitob, Makka ahli esa mushriklar bo'lgan 
edi. 

Ushbu voqe'a shunday bir paytda sodir bo'ldiki, uning xabari yer kurrasining katta 
qismiga tarqalishi imkoni bor edi. 

Habashlarning rumliklar bilan bo'lgan aloqalari juda kuchli bo'lgan. Forslar esa Rum va 
uning ittifoqchilari duchor bo'ladigan har bir voqe'alarni fursat poylab turar edilar. 
Shuning uchun ham Forslar ushbu voqe'adan so'ng zudlik bilan Yamanga keldi. Bu ikki 
Fors va Rum olamdagi eng rivojlangan, 



38 



Arrohiyqul maxtum 



aa 3a ■a II (Jj-Ls.lJI 



HV 



Fil voqe'asi xaritasi 




qudratli davlat edi. Bu voqe'a butun olam diqqat e'tiborini jalb etib, Baytullohning 
sharafini namoyon etdi. Alloh ulug'lashlik uchun ixtiyor etgan yer Baytulloh ekanligini 
bildirib qo'ydi. 

Shunday ekan, uning ahlidan biron kishi payg'ambarlik da'vosi bian chiqsa, u mana shu 
voqe'a taqozo etgan narsani ayni o'zidan boshqa narsa bo'lmaydi. Zero bu voqe'a zamirida 
yashirinib yotgan hikmat - Allohni iymon ahllari zarariga mushriklarda bo'lgan olamdagi 
sabablardan yuqori bo'lgan yo'l bilan iymon ahliga ko'rsatgan yordamidir. Ushbu ilohiy 
nusrat zamiridagi hikmatning tafsiri ham ayni shu bo'lgan. 

Abdulmuttolibning 10 ta o'g'li bo'lib, ular: Horis, Zubayr, Abu Tolib, Abdulloh, 
Hamza, Abu Lahab, G'aydoq, Muqawim, Ziror, Abbos. Ba'zilar ularni llta bo'lgan deb, 
Qusamni ziyda qilishgan. Ba'zilar 13ta bo'lishgan deb, Abdul Ka'ba va Xajilni 
qo'shganlar. Qizlari esa 6ta bo'lib, ular: Ummu Hakim-ismi Bayzo, Barra, Otika, Sofiyya, 
Avro va Umaymalar bo'lganlar. 

(IbnHishom: 1/108-09). 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning otalari Abdulloh 

Abdullohning onasi Fotima binti Amr ibn Maxzum ibn Yaqza ibn Murra. Abdulloh 
Abdulmuttolib bolalari ichida eng chiroyligi, eng pokizasi va eng suyumlisi bo'lib, 
qurbonlik uchun nazr qilingani ham shunisi edi. 



39 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

Abdulmuttolibning bolalari lOta bo' lib, ular endi uni himoya qila oladigan bo'lganini 
bilgach, bolalariga o'zi atab qo'ygan narsani bildirdi. Bolalari unga itoat qilishlarini 
ma'lum qilishdi. Banu Abdulmuttolib o'g'illaridan qay birini qurbonlik qilish haqida qur'a 
tashladi. Qur'a Abdullohning chekiga tushdi. Abdulloh Abdulmuttolib uchun 
odamlarning eng suyuklisi edi. U shunda Alloh subhanahu va taologa yolborib: 

- Ey Allohim, Abdulloh yoki 100 ta tuya,- dedi. So'ng Abdulloh bilan 100 ta tuya orasida 
qur'a tashladi. Qur'a lOOtatuyagato'g'ri keldi. 

(Tarixi Tabariy: 2/239). 

Boshqa bir rivoyatda aytilishicha: 

Abdulmuttolib o'g'illarining nomlarini "qadah" cho'plariga yozib, ularni Hubalning 
nazoratchi-hodimiga olib bordi. U cho'plarni bir haltaga solib, ulardan birini tortib oldi. 
Chiqqan cho'pda Abdullohni nomi yozilgan edi. Abdulmuttolib Abdullohni so'yish uchun 
o'zi bilan birga hanjar olib, Ka'baning oldiga olib keldi. Quraysh ahli Abdulmuttolibni bu 
ishdan to'sdi. Xossatan Abdullohning Banu Maxzumdan bo'lgan tog'alari va akasi Abu 
Tolib qattiq qarshilik qilishdi. Shunda Abdulmuttolib: 

- Atab qo'ygan nazrimni nima qilaman?- dedi. Unga Allofa ya'ni bashoratchi ayolning 
oldiga borishni maslahat berdilar. Abdulmuttolib Allofani oldiga borganida Allofa unga 
Abdulloh bilan lOta tuya o'rtasida qur'a tashlashni, agar qur'ada Abdullohni ismi chiqsa 
yana lOta qo'shib qaytadan qur'a tashlashni buyurdi. Yana Abdullohning nomi chiqsa 
yana lOta tuya qo'shib, boshqatdan qur'a tashlashini, shunday qilib to Alloh rozi 
bo'lgunicha har safar lOtadan tuya qo'shib boraverishini, qachonki qur'ada tuyalar 
bitilgan cho'p chiqsa, shu tuyalarni qurbonlik qilishini tayinladi. 

Abdulmuttolib qaytib kelib, Abdulloh bilan lOta tuya orasida qur'a tashladi. Qur'a 
Abdullohga chiqdi. lOta tuya qo'shib, yana qaytadan qur'a tashladi. Qur'a yana 
Abdullohga chiqdi. Har safargi qur'ada Abdullohning nomi chiqar va Abdulmuttolib esa 
yana lOtadan tuya qo'shib borar edi. Hatto qur'aga qo'yilgan tuyalar soni lOOtaga 
yetganda qur'a tuyalarga to'g'ri keldi. Shunda lOOta tuya so'yildi va ularni go'shtidan na 
bir inson va na bir yirtqich hayvonni to'silmadi. 

O'sha paytda Quraysh qabilasi va boshqa arablar orasida bir odam uchun lOta tuya 
diyya-tavon sifatida olinar edi. Mazkur voqe'adan so'ng bir inson uchun to'lanadigan 
diyya lOOta tuya etib tayinlandi. Keyinchalik Islom ham shu miqdorga qaror qildi. 
Payg'ambar alayhissalomdan qilingan rivoyatga ko'ra, U kishi: 

''Men ikki qurbonlikka atalgan (ota)ining o'g'liman", - dedilar. Ya'ni otalari 
Abdullohni va Ismoil alayhissalomni nazarda tutdilar. 

(IbnHishoi: 1/151 - 155) 
Abdulmuttolib o'g'li Abdullohni Vahb ibn Abdumanof ibn Zuhra ibn Kilobning qizi 
Omina binti Vahbga uylantirishni ixtiyor qildi. O'sha davrda Omina Quraysh qabilasi 
ayollarining nasab va sharaf jihatidan eng afzali hisoblanar edi. Uning otasi esa Banu 
Zuhra qavmining sharaf va nasab jihatidan sayyidi edi. Abdulloh bilan Ominaning to'ylari 
Makkada bo'ldi. Abdulloh Omina bilan bir muddat yashaganidan so'ng Abdulmuttolib uni 
o'zlariga tegishli bo'lgan xurmo hosilini yig'ib kelishi uchun Madinaga jo'natdi. Abdulloh 
o'sha yerda vafot etdi. Boshqa bir rivoyatda esa: 

Abdulloh savdo bilan Shomga safarga chiqadi. U Shomdan qaytayotgan Quraysh 
karvoni bilan yo'lga chiqib, yo'lda qasalga chalinadi. U kasal holida Madinaga kelib 
tushadi va o'sha yerda vafot etadi. Abdullohni Nobig'a Ja'diyning hovlisiga dafn qiladilar. 
O'sha paytda Abdulloh 25 yoshda edi. Uning vafoti Payg'ambar alayhissalom 
tavalludlaridan oldin yuz bergan. Aksari tarixchilar shunday deydilar. Ulardan ba'zilari, 
tavalludlaridan 2 oy yoki ozgina ko'proq oldin ro'y bergan deyishadi. 

(IbnHishom: 1/156-58, Tarixi Tabariy :2/246, RavziAmf: 1/184). 
Abdullohning vafoti xabari Makkaga yetib kelganida Omina bir ajib marsiya o'qidi: 

at. Lajul ^i La.jLi. 1 aaJ JjL?- J a^jl* (jjl qa pta lajjl ' . u\ 7- lie. 

ajilA jjjl (jL& jjii UjI ^ji diSjj Loj IgjLaAi Sjcj LjlLaJl 42c j 

a^. I Viil j^-i 4j Li_^al b a ) alxj b JJ )_ul ^J aLl^J I Jill A J > iir. 



40 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Vodiylar ham bo'shab qoldi Hoshim o'g'lin yo'qotib. 
O 'z yurtidan tashqarida go 'rga kirdi, kafaniga chulg 'anib. 

Ajal uni chorlagandi yetib bordijon berishga shaylanib. 
Hech qo'ymadi, Hoshim o'g'lin yurmog'iga sayr etib. 

Kech kirganda olib kelishdi tobutini ko'tarib. 

Qo'ldan qo'lga olishdilar yoronlari zichlashib. 

Bo'lgan edi ko'p mehribon, saxovat sohib. 

Oramizdan olib ketdi ajal uni fursati yetib. 

Abdulloh o'zidan keyin oilasiga 5ta tuya, bir qo'ra qo'y va bir Habashiya cho'ri 

ayoldan boshqa hech narsa qoldirmadi. Cho'ri ayolning ismi Baraka bo'lib, kunyasi Ummu 

Ayman edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam tug'ilishlarida doyalik qilgan ayol xuddi 

shu Ummu Ayman bo'lgan. 

(SahihiBuxony: 3/1392, 1771-h ) 

TAVALLUD VA NUBUWATDAN OLDINGI QIRQ YIL 

Payg'ambarlar sayyidi Muhammad ibn Abdulloh (alayhissalom) Makka shahri, 
Qurayshning Banu Hoshim qabilasida, Fil voqe'asi yilida, Robiy'ul awal oyining 9- 
dushanba kuni tong paytida dunyoga keldilar. Bu Kisro Anushervon podshohligidan 40 yil 
o'tgach, milodiy 571- yilning 20 yoki 22 siga to'g'ri keladi. Bu sanani katta olim 
Muhammad Sulaymon Mansurfuriy rohimahulloh tahqiq qilgan. (Mahmud poshsho 
Falakiy: "Islomdan oldingi Arab kalendari natijalari" 28-35- betlar. Qadimgi milodiy 
taqvimga ko 'ra 20 - aprel, yangi milodiy taqvimga ko 'ra 22 - aprelga muvofiq keladi.) 

Ibn Sa'd rivoyatiga ko'ra Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning onalari shunday 
dedilar: 

- Men uni tug'ar chog'imda farjim (ikki oyog'im orasi)dan bir nur chiqdiki, u nurdan 
Shomning qasrlarigacha yorishib ketdi. Imom Ahmad , Dorimiy va boshqa roviylar ham 
shunga yaqin, ya'ni shu ma'nodagi rivoyatni keltirganlar. Payg'ambarlikning ilk 
darakchilari tug'ilish chog'larida sodir bo'lganligi rivoyat qilingan. 

Eron kisrosi ayvonidan 14ta ravoq qulab tushgan, majusiylarning sig'inadigan olovlari 
shu kuni o'chib qoladi. Sova ko'li bo'yidagi cherkovlar qulab, vayron bo'ldi. Ko'lning 
suvi pasayib ketdi. Ushbu hodisalarni Tabariy, Bayhaqiy va boshqa hadis olimlari rivoyat 
qilganlar. Lekin u xalqlar tarixida bu hodisa haqida hech narsa deyilmagan, garchi u 
xalqlar o'z tarixlarini juda diqqat bilan kuchli yozilganligini da'vo qilsalarda. 

Omina tuqqandan keyin chaqaloqning bobosi bo'lmish Abdulmuttolibga odam yuborib, 
nabirasining suyunchi xabarini yetkazdi. Abdulmuttolib shod-xurram holda kelib, 
chaqaloqni ko'tarib, Ka'ba ichiga olib kiradi. Allohga shukrona aytib, duo qildi. 
Abdulmuttolib chaqaloqqa Muhammad degan ismni ixtiyor qiladi. Bu ism arablar orasida 
tanish bo'lmagan edi. Arablar odatiga ko'ra, tug'ilganlarining 7-kuni uni xatna qildirdi. 

Onalari bir hafta emizdirgach, Abu Lahabning cho'risi Suvayba ismli ayol Masrux ismli 
o'g'lining sutiga sherik qilib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni emizdirdi. Suvayba 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamdan oldin Hamza ibn Abdulmuttolibni emizgan edi. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamdan keyin Abu Salama ibn Abdulasad Maxzumiyni 
ham emizdirgan. 

( Sahihi Buxony: 2645, 5100, 5101, 5106, 5107 
va 5372 -hadislar, Tarixi Tabariy: :2/l 58) 

Banu Sa'dda 

Shaharlarda yashaydigan arablarning odatlariga ko'ra, ular o'zlarining chaqaloqlarini 
emizdirish uchun chekka-chekka yerlik ayollarni istab topishar edilar. Bunda bola 
shahardagi kasalliklardan yiroq bo'lib, jismlari kuchli, asablari baquwat, tillari burro 
bo'lib, yo'rgakdanoq arab tilini puxta o'rganib ulg'ayadi. Abdulmuttolib emizuvchi 
ayollarni axtarib, Banu Sa'd ibn Bakr qabilasidan bir ayolni topdi. U ayol Abu Zuayb 
Abdulloh ibn Horisning qizi Halima bo'lib, eri Horis ibn Abduluzzo, kunyasi Abu Kabsha 



41 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 

bo'lib, u ham ayni shu qabiladan edi. U yerdagi aka-uka, opa-singillari Abdulloh ibn 
Horis, Anisa binti Horis, Huzofa yoki Juzoma binti Horis (uning laqabi Shaymo bo'lib, 
ismiga g'olib bo'lgan edi.) U Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga qarab, tarbiya qilib 
turardi. Va amakilarining o'g'li Abu Sufyon ibn Horis ibn Abdulmuttoliblar. Amakilari 
Hamza ibn Abdulmuttolib ham Banu Sa'd ibn Bakr qabilasida emizilgan edi. Bir kuni 
uning onasi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning onalari Halimani uyiga kelganida 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni emizdirdi. Hamza ibn Abdulmuttolib Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga ikki tomonlama emikdosh aka bo'ladi, ya'ni Suvayba va 
Sa'diyya tomonidan. 

(Zodul-Maod: 1/19). 

Halima Rosululloh sallallohu alayhi va sallam sabablaridan odamlarni hayron 
qoldiradigan darajada barakotlarni ko'rdi. Keling yaxshisi bu haqida uning o'zidan qilgan 
rivoyatni eshitaylik. 

Ibn Ishoq o'z rivoyatida shunday deydi: 

-Kunlarning birida Halima, eri, emizikli kichik o'g'li va Sa'd ibn Bakr qabilasiga 
mansub bo'lgan bir necha ayollar bilan emizdirish uchun bola istab chiqishdi. Halima bu 
haqda shunday hikoya qiladi: 

Bu hodisa qurg'oqchilik yilida bo'lib, bizda hech vaqo qolmagan edi. Men o'zimni oq 
eshagimga minib chiqqan edim. Bizning birgina qari urg'ochi tuyamiz bo'lib, uning 
yelinida bir qatra ham suti yo'q edi. Biz bilan birga bo'lgan bolalar tun bo'yi ochlikdan 
yig'lab chiqar edilar. Biz ularning yig'isidan uxlay olmasdik. Mening ko'kragimda ham, 
tuyaning yelinida ham ularni yupatgudek bo'lsada sut yo'q edi. Chunki o'zimiz uchun 
ham, tuya uchun ham yegulik narsaning o'zi yo'q edi. Lekin biz yomg'ir yog'ib 
serobchilik bo'lib ketar degan ilinjda yashar edik. Men boya aytganimdek oq eshagimni 
minib chiqqan edim. Uning harakati susayib, ochligi sabab zo'rg'a-zo'rg'a odimlardi. Bir 
iloj qilib Makkaga yetib kelib, emizdirish uchun bola qidira boshladik. Biz bilan borgan 
ayollarning hammalari birin ketin Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga ro'para 
bo'ldilar. U ayollarga bu bolaning yetim bo'lib, otasi yo'qligi aytilgach, astagina bolani 
qo'yib ketardilar. Chunki biz ayollar emadigan bolaning otasidan unadigan tuhfalardan 
umid qilardik. Biz ayollar: - " Yetim?! Uning onasi va bobosi bizga nima ham berar edi", 
- deya lab burar edik. Biz unday bolani olishni yoqtirmas edik. Men bilan kelgan 
ayollarning hammasi emizadigan bola topdilar. Endi qaytib ketishga tayyorgarlik ko'ra 
boshlangan edi. Erimga shunday dedim: 
-Allohga qasamki, men sheriklarim orasida birontayam bola olmay qaytib ketgim yo'q. 
Nima bo'lsayam borib, o'sha yetim bolani olib ketaman. U menga: 
- Borib olib kelchi, zora Alloh o'sha yetim bola sababli bizga baraka bersa,- dedi. Men 
borib bolani olib keldim. Men uni olib kelishim, boshqa bola topa olmagay, majbur 
bo'lganim uchun edi. Uni bag'rimga olganimda emish uchun talpinib, ko'kragimga og'iz 
soldi. Birdan ko'kragim iyib sut kelib ketdi. Bola to'ygunicha emdi, undan keyin 
o'zimning o'g'lim ham to'ygunicha emdi. Keyin har ikkisi ham uyquga ketdi. Biz bir 
necha kundan beri bolaning yig'isidan uxlay olmas edik. Erim qari tuyamizning oldiga 
borgan edi, uni yelini sutga to'lib turganini ko'rib, uni sog'ib keldi. Men ham erim ham sut 
ichib to'ydik. Shu kuni tinch uxlab tong ottirdik. Ertasi tongda erim menga: 

-Xudo haqqi, baraka shabadasini sezyapsanmi, ey Halima? - dedi. Men unga: 

-Men Allohdan ayni shu narsani so'rayman, - dedim. Keyin biz yo'lga chiqdik. Men 
bolani bag'rimga olib, eshagimga mindim. Eshak shunday jadallab yurar ediki, karvondagi 
bironta eshak unga yetib yurolmas edi. Sheriklarim menga: 

-Ey Abu Zu'aybning qizi, bizlarga rahm qilgin, qurib ketkur. Shu sen minib kelgan 
o'sha eshakmi o'zi?! - deyishar edilar. Men ularga: 

-Ha, Xudo haqqi, bu o'sha eshakning xuddi o'zi! - der edim. Ular taajjublanishib: 

-Xudo haqqi, buning juda kuchayib ketibdi,- der edilar. Shunday qilib, biz Banu 
Sa'ddagi o'z uylarimizga yetib keldik. Yer yuzida bizning yerimizdan ko'ra, qaqrab- 
qaqshagan, giyohsiz biron yerni bilmas edik. Biz Muhammad (alayhissalom)ni o'zimiz 
bilan olib kelgan kunimizdan boshlab, qo'y-echkilarimiz qorni o'tga, yelini sutga to'lib 



42 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

kelar, biz ularni sog'ib, sutlarini mazza qilib, to'yib ichar edik. Ayni shu paytda boshqalar 
sut sog'a olmas, chunki ularning hayvonlari yelinida sutning o'zi yo'q edi. Hattoki 
qavmimizning moldor odamlari o'z cho'ponlariga: 

-Qurib ketkurlar, sizlar ham Abu Zu'aybning qizi cho'ponlari boqqan choyda boqinglar! 
- deya tayinlashar edi. Ularning hayvonlari qornilari och, yelinlari bo'sh qaytsa, mening 
mol-qo'ylarim qorni to'q, yelinlari tirsillab, suti oqib kelar edi. Biz Allohning bizga 
bo'lgan ziyoda xayr-barakotlarini e'tirof etib, yashab kelar edik. Chaqaloq 2 yoshga to'ldi. 
Men uni sutdan chiqardim. U shunday tez ulg'ayib borar ediki, boshqa bolalardan hech biri 
unchalik ulg'aymas edi. U ikki yoshga to'lib-to'lmay xuddi katta bolalardek baquwat 
bo'lgan edi. Uni ko'krakdan ayirib, onasi Ominani oldiga olib keldik. Men ich-ichimdan 
uni biz bilan qaytib ketishini istar edim. Chunki biz u tufayli yog'ilayotgan xayru- 
barakalarni o'z ko'zimiz bilan aniq ko'rar edik. Men uning onasi bilan gaplashib, unga: 

- Agar o'g'lim kattaroq bo'lgunicha biz bilan birga qolsa yaxshi bo'lardi. Men unga 
Makka vabosi tegishidan juda qo'rqaman,- dedim. Men unga gapiraverdim, gapiraverdim 
va nihoyat biz bilan qaytib ketishiga uni ko'ndirdim. 

Ko'ksini yorish hodisasi 

Shunday qilib, Muhammad (alayhissalom) Banu Sa'dga qaytib keldi. Ibn Ishoq qilgan 
rivoyatga ko'ra, qaytib kelgach, oradan bir necha oy o'tib, boshqa taxqiqchilar so'zlariga 
ko'ra, 4 yoshlarida ko'ksini yorish voqe'asi bo'lib o'tdi. Muslim Anas roziyallohu anhudan 
qilgan rivoyatda u shunday deydi: 

- Muhammad (alayhissalom)ning oldiga Jibril alayhissalom kelganida, u bolalar bilan 
o'ynab yurar edilar. Jibril uni ushlab, yerga yotqizdida, ko'kragini yorib, yuragini chiqardi. 
So'ng undan bir parcha quyiq qonni chiqardi va: 

- Bu sendagi shaytonning nasibasi edi,- dedi. So'ng yurakni oltin jomga solib, Zam-zam 
suvi bilan yuvdi. Keyin yurak bo'laklarini bir biriga yopishtirib, ko'krak qafasi ichiga 
kirgizdirib, o'z joyiga qaytarib qo'ydi. Bolalar uning emizgan onasi Halimani oldiga 
chopishib keldilarda: 

-Muhammadni o'ldirdi,- deya shovqin qildilar. Halima uning oldiga yugurib kelganda, 
rangi o'chib bir ahvolda turar edi. 

Men o'sha ko'kraklaridagi tikilgan joyni izini ko'rar edim,- deydi Anas roziyallohu 
anhu. 

(Sahihi Muslim: 1/147, 261- h). 

Mehribon ona bag'riga 

Ushbu voqe'a bo'lib o'tganidan keyin Halima unga biron narsa bo'lib qolishidan qo'rqib 
o'z onasiga qaytarib berdi. Muhammad alayhissalom to 6 yoshlarigacha onalari bilan birga 
yashadilar. 

Omina marhum erining Yasribdagi qabrini borib, ziyorat qilish uning xotirasi uchun 
ehtirom va vafo deb bildi. Uzoqligi 500 km. chamasidagi yo'lga otlandi. U bilan birga 
yetim bolasi Muhammad(alayhissalom), xodimasi Ummu Ayman va qaynotasi Abu 
Toliblar hamroh bo'ldilar. Ular Madinada bir oy turgach, ortga qaytdilar. Yo'lga 
chiqqanlaridan hech qancha o'tmay, Omina kasal bo'lib qoldi. Uning kasali kuchayib 
ketdi. Makka bilan Madina o'rtasidagi Abvo nomli joyga yetganlarida vafot etdi. 

(Ibn Hmshom: 1/168, "Talqixi Fuhum" 8-b) 

G'amxo'r bobo huzurida 

Abdulmuttolib ham ota ham onasidan ajralib qolgan yetim nabirasini olib Makkaga 
qaytdi. 6 yoshli Muhammad (alayhissalom), eski yaralari tirnalib, yangitdan musibatga 
duchor bo'ldilar. Abdulmuttolibning qalbida yetim nabirasiga ajib bir mehr pay do bo'ldiki, 
u bu mehrni o'z farzandlaridan hech biriga nisbatan his qilmagan edi. U yosh Muhammad 
alayhissalomni o'z bolalaridan ortiq ko'rar va hargiz uni yolg'iz qoldirmas edi. Ibn Ishoq 
rivoyatiga ko'ra: 

Ka'baning soyasiga Abdulmuttolib uchun joy hozirlanib, to'shak solib qo'yilar edi. 
Uning o'g'illari to'shak atrofida o'tirishar, to Abdulmuttolib uyidan chiqib kelmaguniga 
qadar hech kim u to'shak ustiga o'tirmas edi. Bu esa Abdulmuttolibga nisbatan bo'lgan 
ehtiromni ifoda etardi. Muhammad alayhissalom o'ynab yurgan bola bo'lib, kelib 



43 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

to'shakka o'tirib olar edi. Amakilari uni bu ishdan qaytarar edilar. Ularning 
qaytarayotganlarini ko'rgan Abdulmuttolib o'g'illariga: 

- Bu o'g'limni tek qo'yinglar, qaytarmanglar, uning o'z mavqe'si bor,- deb aytardi. 
So'ng u kelib Abdulmuttolib bilan birga to'shak ustida o'tirar edi. Bobosi uning bosh va 
orqalarini silardi. Bu esa unga juda yoqar edi. Muhammad alayhissalom 8 yosh 2 oyu 10 
kunlik bo'lganlarida bobolari Abdulmuttolib Makkada vafot etdi. U vafotidan oldin 
nabirasini o'g'illaridan Abu Tolib o'z kafolatiga olishini vasiyat qildi. Abu Tolib 
Muhammad alayhissalomni otasining tug'ishgan akasi edi. 

Mushfiq amaki huzurida 

Abu Tolib ukasining o'g'li Muhammad alayhissalomni bag'oyat ehtirom va ehtimom 
bilan tarbiya qila boshladi. Abu Tolib Muhammad alayhissalomni o'z bolalari safiga 
qo'shib, uni barcha bolalaridan ortiq ko'rar va undan bor fazlu marhamatini darig' tutmas 
edi. Abu Tolib Muhammad alayhissalomni 40 yildan ortiq muddatda o'z himoyasida olib 
keldi. U Muhammad alayhissalomni deb birovlar bilan do'stlashsa, birovlar bilan dushman 
bo'lib umrini o'tkazdi. Insha Alloh o'z o'rnida buning bayonlarini tilga olamiz. Ibn Asokir 
Jalhuma ibn Urfutadan qilingan rivoyatda u shunday deydi: 

- Men Makkaga kelganimda u yerda qurg'oqchilik bo'lgan bo'lib, Quraysh ahli Abu 
Tolibga: 

-Vodiy qurib, ahlu-ayollarimiz qiynalib ketdi. Kel yomg'ir so'ragin,- deyishdi. Abu 
Tolib bilan birga bir bola-jiyani ham chiqdi. U go'yoki, bulut to'sgan quyoshdek porlab 
turar edi. Uning atrofida bolalar uymalanishib turar edi. Bulut undan yiroqlashdi. Abu 
Tolib uni oldida Ka'baga orqa qilib, suyanib turdi. Bola esa uning pinjiga suqilib oldi. 
Osmonda bironta ham bulut yo'q edi. Har tarafdan bulutlar suzib kela boshladi. Osmonga 
bulutlar yig'ilib, jala quya boshladi. Vodiylarda suvlar oqa boshladi. Dashtu saxrolar 
ko'm-ko'k maysalarga burkandi. Abu Tolib quyidagi satrlarda shunga ishora qilgan edi. 

Allohning yuzi ila bulutdan yomg 'ir kutiladi. 
Yetimlarning nolasi bevalarning himoyasi. 

Baxiyro rohib 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 12 yoshga (aniqrog'i 12 yosh, 2 oyu 10 kunlik) 
yetganlarida, Abu Tolib uni o'zi bilan birga Shomga savdo safariga olib chiqadi. Ular 
Shorn hududidagi Xuron shaharlaridan biri bo'lgan Busroga yetib keldilar, u o'sha vaqtda 
Rum hukmronligi ostida bo'lgan arab diyorlarining markazi bo'lgan edi. Bu shaharda 
Bahiyro deb tanilgan bir ibodatgo'y rohib bo'lib, uning ismi Jirjis bo'lgan edi. Karvon 
kelib tushgach, Bahiyro ularga peshvoz chiqdi. U bundan oldin hech bir karvonning oldiga 
chiqqan emas edi. U xuddi birovni qidirayotgandek qarvon oralab yurar edi. Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning oldiga kelib, qo'llaridan ushladida: 

- Bu bola butun olamlar sayyididir. U butun olamlar Parvardigorining elchisidir. Alloh 
uni butun olamlarga rahmat qilib yuborgay,- dedi. Shunda Abu Tolib va Quraysh 
oqsoqollari: 

- Sen buni qaerdan bilding? - deb so'rashdi. 

- Sizlar davondan oshgan paytlaringda, sajda qilmagan na biron daraxt va na biron tosh 
qoldi. Toshu-daraxtlar faqatgina payg'ambarlar uchun sajda qiladilar. Men uni yelkasidagi 
kuragini ostidagi olmadek keladigan payg'ambarlik muhridan taniyman. Uni biz o'z 
kitoblarimizda yozilganini ko'rganmiz,- deb javob berdi. So'ngra ularni mehmon qildi. 
Bahiyro Abu Tolibdan uni Shomga olib bormay, Makkaga qaytarishini iltimos qildi. 
Chunki Shomda yahudiy va rumliklar bor bo'lib, ulardan ehtiyot bo'lish zarurligini aytdi. 
Abu Tolib Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni ba'zi xodimlari bilan birga Makkaga 
qaytarib yubordi. 



44 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 

Fijor urishi 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 20 yoshga yetganlarida Ukkoz bozorida Quraysh 
bilan Qays Aylon qabilalari o'rtasida tarixda Fijor urushi deb nom olgan mashhur urush 
bo'lib o'tdi. Bu urushda Kinona qabilasi ham Quraysh bilan hamkorlik qilgan edi. Bu 
urushning boshlanishiga sabab: Banu Kinona qabilasidan bo'lgan Barroz ismli bir kishi 
Qays Aylondan 3 kishini o'ldiradi. Bu xabar Ukkoz bozoriga yetganida, ikki qabila bir— 
birlariga qarshi oyoqqa turadi. Quraysh bilan Kinonaning umumiy qo'mondoni Xarb ibn 
Umayya bo'lgan edi. Chunki uning yoshi ham, martabasi ham ulug' bo'lgan edi. Running 
birinchi yarmida urush charhpalagi Kinona zarariga aylanayotgan edi. Running ikkinchi 
yarmiga borib voqe'alar girdobi Qaysning zarariga aylana boshlanadi. Urush qizib 
borayotgan paytda ba'zi bir qurayshliklar taraflarni sulhga chaqirdi. Sulhning taqozosiga 
ko'ra - har ikki tarafdan bo'lgan talofat ya'ni o'lganlar soni sanab chiqiladi va qaysi 
tarafdan o'ldirilganlar soni ko'p bo'lsa, o'sha ortiq bo'lgan o'liklarga diyya, ya'ni tavon 
puli to'lanadi. Shunga ko'ra o'rtada sulh bitimi tuzilib, urushni to'xtatdilar. Shu bilan 
taraflar o'rtalaridagi dushmanchilik va yomonliklarga chek qo'ydilar. Ushbu urushning 
Fijor urushi deb nomlanishiga sabab - bu urush qon to'kish xarom qilingan oyda sodir 
bo'lib, unda Shahrul Xaromning hurmati to'kildi. Bu urushda Muhammad alayhissalom 
ham qatnashib, amakilariga otish uchun o'qlarni hozirlab, uzatib turganlar. Ushbu ikki 
qabila o'rtasidagi bo'lgan bu urush 4-bor bo'lishi edi. Awalgi uchtasi qonli 
to'qnashuvgacha yetib bormagan, balki o'zaro bahs-tortishuv, arzimas janjal va o'zaro 
yarashuv bilan intihosiga yetgan edi. 

1- siga bir Kinonalik odamning Qays qabilasidan bo'lgan bir kishidan qarzi bo'lib, uni 
o'z vaqtida to'lamay cho'zib yurgani sabab bo'lgan. 

2- siga Kinona qabilasidan bo'lgan bir kishi Ukkoz bozorida faxrlanib yurgani sabab 
bo'lgan. 

3- siga Makkalik 2 yigit Qays qabilasidan bo'lgan bir go'zal ayolga tegajaklik qilgani 
sabab bo'lgan edi. 

4- siga esa Barrozning qilgan fojirligi sabab bo'lib, u qonli to'qnashuvga olib keldi. 

(Bular haqida to'liqroq ma'lumotlar olmoqni istaganlar Ibn Asiyrning "Komil" nomli asariga murojaat 
qilishlari mumkin. 160 - 64 - bet). 

Fozillar kengashi 

Mazkur urushdan keyin xarom oylaridan bo'lgan Zulqa'da oyida Makkada "Fozillar 
kengashi" bo'lib o'tdi. Bu kengashda Quraysh qabilasining urug'lari bo'lgan Banu 
Hoshim, Banu Abdulmuttolib, Asad ibn Abduluzzo, Zuhra ibn Kilob va Taym ibn Murra 
qabilalaridan odamlar chaqirildi. Ular bu kengash uchun Abdulloh ibn Jud'on Taymining 
hovlisiga yig'ildilar. Chunki Abdulloh ibn Jud'on yosh va sharaf jihatidan ularning 
ulug'lari bo'lgan edi. Ular bu kengashda shunday qaror qabul qildilar. 

- Makka shahrida hoh uning ahlidan bo'lsin, hoh begona odam bo'lsin, biron kimsaga 
zulm qilinmaydi. Agar biron kishiga zulm qilingudek bo'lsa, shu kengash ishtrokchilari 
oyoqqa turib, mazlumga qo'shilib to uning haqqini undirib berilmagunicha tinchimaydilar. 
Ushbu kengashga Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ham a'zo bo'lganlar. Alloh u 
kishini payg'ambarlik sharafiga muyassar qilganidan keyin ushbu kengash haqida shunday 
deydilar: 

"Men Abdulloh ibn Jud'onning uyida bir kengashda ishtirok etganman. Uning 
evaziga men uchun qizil tuyalar bo'lishini istamayman. Agar Islomdalik davrimda ham 
shu kengashga chaqirilsam, albatta uni qabul qilgan bo'lardim." 

(IbnHishom: 1/166). 
Ushbu kengashning ruhi-mohiyati, qavmchilikdan kelib chiqayotgan johiliyat 
hamiyatiga barham berish bo'lgan edi. Ushbu kengashning tashkil bo'lishiga Zubaydiy 
qabilasidan bo'lgan bir kishi voqe'asi sabab bo'lgan edi. U Makkaga sotish uchun matolar 
olib kelgan, uning matolarini Os ibn Vo'il sotib olib, uni haqqini bermaydi. Shunda 
Zubaydiy o'z qavmining ittifoqchilari bo'lgan Abduddor, Maxzum, Jumah, Sahm va Adiy 
qabilalarini Os ibn Vo'ilga qarshi yordamga chaqirdi. Lekin ular Zubaydiyga e'tibor 
bermadilar. Shunda u Abu Qubays tog'i ustiga chiqib, o'ziga qilingan zulmlarni 



45 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

ifodalaydigan she'rlarini baland ovoz bilan o'qiy boshladi. Shu payt Zubayr ibn 
Abdulmuttolib uning oldidan o'tib qoladi va: 

-Bu Matrakka nima bo'ldi? - deb to'xtab qoladi. Birin-ketin odamlar kelib yig'ila 
boshladi. Hatto yuqorida nomlari tilga olingan qabila a'zolaridan barchalari jamlandi. Shu 
yerda ular kengashib, uning haqqini undirib berishga ahdlashdilar va Os ibn Voilning 
oldiga borishdi va undan Zubaydiyning haqqini tortib olib berishadi. 

Mehnat faoliyatlari 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning o'smirlik chog'larida shug'ullangan muayyan 
bir ishlari bo'lmagan edi. Lekin rivoyatlarda U kishining qo'y boqqanlari zikr qilingan. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Banu Sa'dda va Makkada uning ahlini qo'ylarini 
qiyrot (dirham)lar evaziga boqqanlar. 

(Sahihi Buxoriy:2262-h) 

Ulg'ayib yigit bo'lgach, qo'y boqishdan savdogarlikka o'tdilar. Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam Soib ibn Abu Soib bilan sheriklik savdo qilishgani rivoyat qilingan. Soib 
juda yaxshi sherik bo' lib, u hech qachon bir narsani berkitmas, gumon ham qilmas va 
talashib tortishmas edi. Makka fath bo'lgan kuni Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni 
bag'rini ochib kutib oldi va: 

- Sherigim, ham birodarim hush kelib siz! - dedi. 

(Sunani Abu Dovud: 2/611, Ibn Mojja: 2/767, Musnadi Ahmad: 3/425) 

Muhammad alayhissalom 25 yoshga yetganida Hadicha roziyallohu anhoning mollari 
bilan Shomgatijorat safarini qildilar. Ibn Ishoq shunday deydi: 

- Hadicha binti Xuvaylid obro'-e'tiborli, badavlat savdogar ayol bo'lgan. U o'z moliga 
erkak kishilarni yonlab, sheriklik tijorat qilar edi. Qurayshliklar asosan savdogar qavm 
bo'lgan edi. Hadicha binti Xuvaylidga Muhammad alayhissalomning rostgo'y, omonatdor 
va go'zal axloq sohibi ekanliklarini xabari yetib kelgach Muhammad alayhissalomga 
odam yuborib, o'zining moli bilan Shomga tijoratga borishini va unga boshqa moldorlar 
beradigan haqni eng afzalini berishini hamda unga xizmatkori Maysara hamsafar 
bo'lishini ma'lum qildi. Muhammad alayhissalom bu taklifni qabul qildilar. Hadichaning 
moli bilan Maysara hamrohligida safarga chiqdilarda Shomga yetib bordilar. (Ibn 
Hmshom: 1/187-88). 

Hadicha binti Xuvaylidga uylanishlari 

Ular Shorn safaridan ulkan foyda va yaxshi kayfiyatlar bilan qaytib keldilar. Hadicha bu 
yigitda, ilgari hech biron odamdan ko'rmagan omonatdorlikni va molidagi barakani ko'rdi. 
Uning xizmatkori safar davomida bu yigitda ko'rgan xislatu fazilatlarni o'z hojasiga 
birma-bir gapirib berdi. Hadicha bu yigitdagi hushmuomalalik, o'tkir fikrlik, oliyjanoblik, 
rostgo'ylik, og'ir-bosiqlik, omonatdorlik va qat'iyatlik kabi fazilatlarni eshitgach, go'yo 
yo'qotib qo'ygan va anchadan beri istab yurgan narsasini topgandek bo'ldi. Qanchadan 
qancha sayyidlar, qabila boshliqlari unga uylanish ishtiyoqida sovchi qo'yar, Hadicha esa 
ularning hammasiga rad javobini berib kelardi. U o'zining eng ishonchli dugonasi Nafisa 
binti Munabbahga yuragidagi gaplarini aytdi. Nafisa Muhammad alayhissalomning oldiga 
borib, Hadichaga uylanishlarini tavsiya qilib gap ochdi. Muhammad alayhissalom bunga 
rozi bo'ldilar va amakilari Abu Tolib bilan bu haqda gaplashdilar. Abu Tolib Hadichaning 
amakisini oldiga uning qo'lini so'rab bordi. Shunday qilib Muhammad alayhissalom 
Hadicha onamizga uylandilar. Nikoh marosimida Qurayshning Banu Hoshim va Muzar 
qabilasi boshliqlari qatnashdilar. Bu nikoh Shorn safaridan keyin, oradan 2 oy o'tgach 
bo'lib o'tdi. Muhammad alayhissalom Hadicha onamizning mahriga 20 ta yosh tuya 
berdilar. O'sha paytda Hadicha 40 yoshda bo'lib, nasab, boylik va aql-idrok jihatidan 
qavm ayollarining eng afzali bo'lgan edilar. U Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
uylangan birinchi ayol bo'lib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uning ustiga boshqa 
xotin olmaganlar. Hadichaning vafotiga qadar boshqa ayolga uylanmadilar. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning Ibrohimdan o'zga barcha bolalari 
Hadichadan tug'ilganlar. U Payg'ambar alayhissalomga 6 ta farzand tug'ib berdi. Ular: 



46 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

1- Qosim. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uning ismiga kunyalanib, Abulqosim 
deyilar edilar. 2- Zaynab, 3- Ruqiya, 4 - Ummu Gulsum, 5 - Fotima va 6 - Abdulloh 
bo'lib, u Toyyib va Tohir deb laqablanar edi. 

O'g'illarining hammalari yosh bolalik chog'larida vafot etishgan. Ammo qizlarining 
barchasi Islom davrida ham yashab, iymon ne'matiga muvaffaq bo' lib, hijrat qilganlar. 
Lekin qizlarining Fotima roziyallohu anhodan boshqalari Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamning hayotlik chog'larida vafot topganlar. Birgina Fotima otalaridan keyin qolib 6 
oy yashagan, so'ng otalariga yo'liqqanlar. 

Ka'bani qayta qurish va hakam tayinlash muammosi 

Muhammad alayhissalomning 35 yoshlarida Quraysh Ka'bani qaytadan qurish, ya'ni 
ta'mirlash ishlarini boshlab yubordi. Chunki Ka'ba devorining odam bo'yidan yuqoriroq 
qismi xarsang toshlar bilan qilingan bo'lib, uning balandligi Ismoil alayhissalom davridan 
9 gaz (taxminan 6.75m) bo'lib, tepasi ochiq, shiftsiz bo'lgan. Bir marta uning ichidagi xazina 
boyliklarini bir guruh o'g'rilar o'g'irlab ham ketishgan. Shu bilan birga, u qadimiy 
yodgorlik bo'lgani tufayli eskirib devorlari yemirila boshlagan edi. Muhammad 
alayhissalom payg'ambarlikka muyassar bo'lishlaridan 5 yil awal Makkada qattiq sel 
kelib, uning oqimi Baytulxaramga tomon yo'l solgan. Ushbu sel ta'siridan Ka'ba devorlari 
nurab ketishiga ozgina qolgan. Shundan so'ng Quraysh Ka'ba binosini yangilashga qaror 
qildi. Ular binoni yangilash uchun faqatgina halol-pok, peshona teri bilan topilgan 
mablag'ni ishlatish, unga sudxo'rlik, tajovuzkorlik, odamlardan zulm yo'li bilan tortib 
olingan mablag'larni aslo aralashtirmaslikka qaror qildilar. 

Ular Ka'bani buzishdan cho'chishar edilar. Ka'baning devorlarini birinchi bo'lib Valid 
ibn Mug'iyra Maxzumiy boshlar ekan, mi'val (lorn yoki kirka)ni qo'liga olib: 

"Allohumma la nuriydu illalxoyro", ya'ni "Ey Allohim, biz faqatgina yaxshilikni 
hohlaymiz",- deya duo qilib, buzishga kirishdi. Odamlar unga hech narsa bo'lmaganini 
ko'rib, ertasi kundan boshlab binoni buzishga kirishdi. Ishni davom ettirib, to Ibrohim 
alayhissalom qo'ygan asos(fundament)gacha buzishdi. So'ng qurilish ishlarini boshlashga 
tayyorgarlik ko'rdilar. Ka'bani bir necha qismga taqsim qilib, har bir qabila uchun bir 
qismini berdilar. Har bir qabila alohida toshlar yig'a boshladi. Shundan so'ng bino qurilishi 
boshlandi. Boqum ismli rumlik binokor usta qurilish ishlariga boshchilik qildi. Qurilish 
"Qora tosh" o'rniga yetganida "Qora tosh"ni o'z joyiga qo'yish haqida tortishuv yuzaga 
keldi. Ushbu tortishuv 4 yoki 5 kun davom etdi. Bu tortishuv shu qadar kuchaydiki, hatto 
Xaramdek muqaddas yerda shiddatli urush alangasi boshlanishiga oz qoldi. Chunki "Qora 
tosh"ni o'z joyiga qo'yish eng sharafli ish bo'lib, har bir qavm uni joyiga qo'ygan odamni 
o'zlaridan bo'lishini istardi. Shunda Abu Umayya ibn Mug'iyra Maxzumiy ularga yo'l 
ko'rsatdi. Uning fikriga ko'ra, o'zaro boshlangan tortishuvga masjid darvozasidan birinchi 
bo'lib kirib kelgan odamni hakam qilinadi. Hammalari uning fikriga qo'shilib rozi 
bo'ldilar. Alloh ushbu birinchi bo'lib kirib kelgan odam Muhammad alayhissalom 
bo'lishini iroda qilgan edi. Ular huzurlariga darvozadan kirib kelayotgan Muhammad 
alayhissalomni ko'rib jonlanib ketdilar va: 

- Bu Muhammad Aminku, rozimiz, biz uning hukmiga rozimiz! - deyishib, ovozlarini 
ko'tardilar. Muhammad alayhissalom ularning oldilariga yetib kelgach, voqe'adan 
xabardor qilindilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ulardan bir rido (choyshab) olib 
kelishlarini talab qildilar. Ular ridoni olib keldilar.Muhammad alayhissalom ridoni yerga 
yoyib, "Qora tosh"ni ko'tarib, uning o'rtasiga qo'ydilar va tortishayotgan qabila 
boshliqlarini kelib ridoning har taraflaridan ko'tarishlarini buyurdilar. Qabila boshliqlari 
ridoni har taraflaridan ko'targan hollarida uni qo'yiladigan joyiga olib bordilar. So'ng 
Payg'ambar alayhissalom toshni o'z qo'llari bilan ko'tarib, o'z joyiga qo'ydilar. Shunday 
qilib 4-5 kunlik tortishuvga sabab bo'lgan mas'ala o'z yechimini topdi. Barcha qavm 
ahllari bu ishga rozi bo'ldilar. 

Qurayshliklarning haloli pok nafaqalari bino qurilishini oxirigacha mukammal tugatishga 
yetmay qoldi. Shunda Ka'baning shimol tomonidan 6 gaz keladigan qismini qisqartirdilar. 
Ushbu qisqartirilgan qismiga "Alhajar valxatiym" deb nom qo'ydilar. Ka'ba eshigini 
yerdan balandroq qilib o'rnatdilar. Ular bundan Ka'ba ichkarisiga ular istagan odamlardan 

47 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

boshqa hech kim kirmasligini iroda etdilar. Binoning balandligi 15 gazga yetganida 6ta 
ustun o'rnatib uning tepasini yopdilar. Qurilish nihoyasiga yetganidan so'ng Ka'ba deyarli 
to'rtburchak shakliga keldi. Binoning balandligi 15 metr, "Qora tosh" qo'yilgan devorning 
va uning qarshisidagi devorning uzunligi 10 metrga yetardi. Qora tosh o'rnatilgan joy tavof 
yeridan 1.5 metr balandlikda edi. Eshik o'rnatilgan tomon devori va uning qarshisidagi 
devorning uzunligi 12 metrga yetardi. Ka'baning eshigi yerdan 2 metr yuqoriga o'rnatildi. 
Tashqi tomondan Ka'baning atrofini qo'shni binolardan iborat bo'lgan devor o'rab turar 
edi. Uning o'rtacha qalinligi 3 metr, balandligi 25 metr bo'lib, Shozravon deb nomlanardi. 
U Ka'baning aslidan bo'lgan va Qurayshliklar uni qoldirib qo'ygan edi. 

(IbnHisriom:2/192, Tanxi Tabany: 2g'289, Sahihi Buxony:l/215) 

Payg'ambarlikdan oldingi hayotlari haqida qisqacha ma'lumot 

Payg'ambar alayhissalom ulg'ayishlari asnosida o'zlarida insonlarda bo'ladigan barcha 
yaxshi xislatlarni jamlagan edilar. To'g'ri fikr va uzoqni ko'ra bilish borasida yuksak 
namuna sohibi bo'lganlar. Ziyraklik, keng fikrlik, to'g'ri tushunish va maqsadni anglash 
kabi fazilatlardan o'z nasibalarini to'liq olgan edilar. U zot o'zlarining samarali aqllari va 
sof fitratlari yordamida jamiyatlar ahvoli, odamlarning holatlari (psixologiyasi) va hayot 
sahifalarini sinchkovlik bilan mutola'a qilib chiqqan edilar. Payg'ambar alayhissalomning 
shaxslari yuqorida tilga olingan xislatlardan o'zga xurofotlardan pok bo'lgan. Muhammad 
alayhissalom odamlar bilan ularni to'liq anglagan holda muomalada bo'lganlar. Qaerda bir 
yaxshilik ish bo'lgan bo'lsa unga sherik bo'lganlar. Unday ezgulikni topa olmagan 
chog'larida, o'zlarining doimiy uzlatlariga qaytganlar. U kishi mast qiluvchi sharoblarni 
ichmas, butlarga atab so'yilgan xayvonlar go'shtidan yemas va butlarga taalluqli bayramu 
majlislarda qatnashmas edilar. Balki bolalik chog'laridanoq bu botil ma'budalardan 
nafratlanar edilar. Hatto eng yomon ko'rgan narsalari shu butlar bo'lib, Lot, Uzzo kabi 
butlar nomlariga ichilgan qasamlarni eshitishga ham toqat qila olmas edilar. 

(IbnHishom: 1/128, Tarixi Tabariy: 2/161, 

Tahzibi tarixi Dimashq: 1/373-76) 

Qadari Ilohiy u zotni mudofa'a qilganligiga hech shubha yuq. Insoniy nafsning ba'zi bir 

dunyo matolariga intilishi tabiiy hoi. Insondagi mana shu ichki kuch uni doimo shariat 

nazdida maqbul bo'lmagan taqlidlarga ergashishga, qo'shilishga undaydi. 

Payg'ambar alayhissalomning bolalik paytlarida ham ba'zan shunday hollar yuz berib 
turardi. Bunday paytda darhol u kishiga bo'lgan Rabboniy inoyat (Ilohiy e'tibor) aralashib, 
u bilan o'sha ishni o'rtasiga g'ov bo'lardi. Zero Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
bunday holatlarni o'zlari bayon qilib berar ekanlar, jumladan shunday dedilar: 

"Johiliyat ahli qiladigan ishlarni qilish uchun 2 martagina chog'langanman xolos. 
Bu ishning har birida Alloh men bilan u ish o'rtasiga tushib, unga yo'l qo'ymagandi. 
Shu ikki martadan keyin, to payg'ambarlikka musharraf qilingunimga qadar bunday 
ishlarga chog'lanmadim ham. Kunlarning birida Makkaning yuqori qismida men bilan 
birga qo'y boqayotgan bolaga kechki payt: 

- Agar mening qo'ylarimga ham qarab tursang, men ham bugun qechqurun Makkaga 
borib, yoshlar singari bir o'ynab kelaman, - dedim. Shunda u: 

- Mayli qarab turaman, - dedi. Men Makkaga kirib borar ekanman eng birinchi 
hovlidan kuy-qo'shiqlarni eshitdim. Shunda men: 

-Nima bo 'layapti o 'zi? - deb so 'radim. Menga ular: 

-Falonchining nikoh to'ylari bo'layapti,- deb javob berdilar. Men o'tirib tinglay 
boshladim. Alloh qulog'imni garang qilib qo'ydi. Men uxlab qolibman. Bir payt 
quyoshning issig'idan uyg'onib ketdim. Darhol sherigimni oldiga yo'l oldim. U mendan 
so'ragan edi, unga bo'lgan voqe'ani so'zlab berdim. 

So 'ng boshqa bir kuni sherigimga yana o 'sha gapni aytdim. Makkaga kirib yana o 'sha 
holga duch keldim. Bu safar ham xuddi avvalgidek bo'ldi. Shundan keyin bunday 
yomon ishlarga chog'lanmadim". 

(Tabariy: 2/279 va boshqalar. Ibn Kasir "Bidoya va Nihoya":2/287) 
Buxoriyning Jobir ibn Abdullohdan qilgan rivoyatida u shunday deydi: 



48 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Ka'ba qurilishi ketayotgan paytda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam amakilari 
Abbos bilan birga tosh ko'tarib kelayotgan edilar. Abbos u kishiga: 

- Ishtoningizni bo'yningizga qo'yib olsangiz, tosh qattiq botmaydi - dedi. Shu paytda 
ishtonlari yerga tushib ketdi. Ikki ko'zlari osmonga qadaldi, so'ng o'zlariga kelib: 

- "Izoriy, izoriy", ya'ni "Ishtonim, ishtonim", - dedilar. Shunda ishtonlari o'z joyiga 
bog'lanib qoldi. Boshqa bir rivoyatda u: 

- Men shundan keyin u kishining avratlarini ochilganini hech ko'rmadim, - deydi. 

(Sahihi Buxony: 1582-h, Fathul Bony: 3/513 va 3829-h) 
Muhammad alayhissalom o'z qavmi orasida go'zal axloq, shirin muomala va 
oliyjanoblik kabi xislatlari bilan ajralib turar edilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
muruwat, husni xulq, yaxshi qo'shnichilik, halimlik, rostgo'ylik, yumshoq tabi'atlilik, 
afiflik, izzat-ikrom, yaxshilik qilish, ahdga vafodorlik va omonatdorlik jihatlaridan 
qavmning eng afzali edilar. Hattoki qavmlari u kishini Amin (ishonchli) deb nomladilar. U 
kishi o'zlarida barcha yaxshi xislatlarni jamlaganliklari tufayli Ummul mu'miniyn Hadicha 
onamiz shunday deydi: 

- Charchab yiqilganni suyab turg'izadilar, yo'qqa beradilar, mehmonning hurmatini 
joyiga qo'yadilar va haq tomonga yordam beradilar. 

(Sahihi Buxoriy: 3-h). 
(Shu yerga kelib, kitobimizning payg'ambarlikdan oldingi hayotlari haqidagi qismi 

tugadi.) 



49 



Arrohiyqul maxtum 



-' *** -" " ^Juti. li/ 



irv 



i"j£*J1 ^fhji <1oj ,>- 




50 



Arrohiyqul maxtum ^^lJ/Ju^,^// 

NUBUWAT VA DA 'VAT MAKKA DAVRI 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning risolat va payg'ambarlik davridagi hayotlari 
ikki davrga bo'linadi. Bu davrning biri ikkinchisidan judayam farqli ravishda ajralib turadi. 
Ularning: 

BIRINCHISI - Makka davri bo' lib, taqriban 13 yilni o'z ichiga oladi. 
IKKINCHISI - Madina davri bo'lib, to'liq 10 yilni o'z ichiga oladi. 
Bu ikki davrning har biri alohida bir necha bosqichlarni o'z ichiga oladi. Har bir 
marhala-bosqichning o'z xususiyatlari bo'lib, u o'sha xususiyatlari bilan ajralib turadi. 
Bu ikki davr asnosida o'tgan holatlarni diqqat bilan kuzatsak, bu xususiyatlar yaqqol 
ko'zgatashlanadi. 
Makka davrining o'zini 3 bosqichga bo'lish mumkin. 

1. Maxfiy da' vat bosqichi, bu 3 yilni o'z ichiga oladi. 

2. Makka ahli orasidagi da'vatni oshkor e'lon qilish bosqichi. Bu, payg'ambarlikning 4- 
yilidan boshlab, to Rosululloh sallallohu alayhi va sallam hijrat qilgunlarigacha bo'lgan 
davrni o'z ichiga oladi. 

3. Makkadan tashqaridagi da'vat va uning xorijdagi aholi orasida yoyilish bosqichi. Bu 
bosqich payg'ambarlikning 10-yili oxirlaridan boshlanib, Madina davrini ham o'z ichiga 
oladi va Rosululloh sallallohu alayhi va sallam hayotlarining so'nggi kunlarigacha davom 
etadi. 

Madina davri ham bir necha bosqichlarni o'z ichiga oladi. Bu haqda o'z o'rni kelganida 
so'z yuritamiz, insha Alloh . 



51 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 

Risolat va Nubuvvatsoyasi ostida 
Hiro g'orida 

Muhammad alayhissalomning yoshlari 40 yoshga yaqinlashib borar ekan, o'tib 
borayotgan umr va qavmning holatlari haqida ko'p fikr yuritadigan bo'lib qoldilar. U kishi 
fikrlagan sayin o'zi bilan qavmi o'rtasidagi aqliy judolik (interval)ni his qilardilar. Natijada 
Muhammad alayhissalom yolg'izlikni yoqtiradigan bo'lib qoldilar. U kishi yegulik oziq- 
ovqat va suv olib, Makkadan ikki mil uzoqlikda bo'lgan Nur tog'iga, u yerdagi Hiro 
g'origa yolg'iz hollarida ibodat qilish uchun chiqib ketar edilar. U g'or judayam latif-ajib 
bo'lib, uzunligi 4 metr, eni 3.25 metr kenglikda edi. Muhammad alayhissalom u yerda 
Ramazon oyini to'liq o'tkazar edilar. U kishi g'ordagi vaqtlarini ibodat qilish va o'z 
atrofidagi olam manzaralari haqida, hamda bu olamni idora etib turgan yaratuvchining 
qudrati haqida uzoq fikrlash bilan o'tkazar edilar. O'z qavmidagi holat, ya'ni mavxum 
tasawurotlar, ularda shakllangan botil aqida va shirkdan iborat bo'lgan tushunchalardan 
ko'ngli to'lmay, xotirjam bo'lmas va turmush tarzini shu tariqa davom etishiga rozi 
bo'lmas edilar. Lekin oldilarida biron aniq yo'l, tartibli dastur, ko'ngillari taskin topadigan 
bir maqsad sari eltuvchi yo'lning o'zi yo'q edi. 

Muhammad alayhissalomning yolg'izlik va uzlatni ixtiyor qilishlari Allohning 
tadbirlaridan biri bo'lgan edi. Chunki tirikchilik ishlari, hayot shovqin-suroni va 
odamlarning g'amu-tashvishlari, uni kutib turgan buyuk ishga tayyorgarlik ko'rishdan 
to'sib turar edi. Muhammad alayhissalom shu g'orda kunu-tunlarini ibodat va uzlatda 
o'tkazish bilan birga yer yuzida hayot tarzini o'zgartirib, tarix chizig'ini to'g'rilab izga 
soladigan ulkan omonatyukini ko'tarishga o'zini tayyorlab borar edi. Alloh u kishiga mana 
shu omonat mas'uliyatini yuklashdan 3 yil oldin g'ordagi uzlat hayotini tadbir qildi. 
Muhammad alayhissalom mana shu uzlatga bir oylab, cheksiz borliq ruhi bilan birga kirib, 
u yerda koinotning ortida bo'lgan maxfiy, sirli, qudratli borliq haqida tafakkur qilar edilar. 
Allohning izni berilgan paytda mana shu g'ayb olami bilan muomala-muloqot vaqti yetib 
kelguniga qadar bu hoi davom etdi. 

Jibrilning vahiy olib kelishi 

Muhammad alayhissalom kamolat yoshi bo'lmish 40 yoshga yetganida 
payg'ambarlikdan darak beruvchi alomatlar sodir bo' la boshladi. Payg'ambarlar ayni mana 
shu 40 yoshda payg'ambarlikka muvaffaq qilinardilar,- degan gaplar mavjud. Mana shu 
darakchi alomatlardan ba'zilari: - Makkadagi tosh u kishiga salom berardi. Rost tushlar 
ko'rar edilar. Biron bir narsani tushlarida ko'rsalar, o'sha narsa ayni ko'rganlaridek misli 
tong yorishishi kabi ravshan-tiniq sodir bo'lar edi. Mana shunday hodisalar oqimida 6 oy 
vaqt o'tdi. Payg'ambarlik muddati 23 yil davom etgan bo'lsa, bu kabi rost tushlar ko'rish 
muddati 6 oy davom etdi. Demak mana shu rost tushlar payg'ambarlikning 46 dan bir 
qismidir. 

Hiro g'oridagi uzlat hayotining 3- yili ramazon oyida Alloh o'zining yer yuzi ahliga 
bo'lgan rahmatini tushirmoqni iroda qilib, Muhammad alayhissalomni payg'ambarlik - 
Nubuwat bilan mukarram qildi. Jibrilni u kishining oldilariga Qur'ondan bo'lgan oyatlar 
bilan yubordi. 

Ushbu hodisaga dalolat qiluvchi fakt va raqamlarni chuqur o'rganib chiqib xulosa qilib 
aytamizki, bu hodisa ramazon oyining 21- dushanba oqshomida bo'lib, milodiy 610- yil 
10- avgustiga to'g'ri keladi. Shu paytda Muhammad alayhissalomning umrlari qamariy yil 
hisobi bo'yicha 40 yoshu 6 oy 12 kunlik bo'lgan edi. Bu shamsiy yil hisobi bo'yicha 39 
yoshu 3 oy, 20 kunga to'g'ri keladi. 

Nubuwatning boshlanish nuqtasi - kufr va zalolat zulmatlarini yoritish nuqtasi bo'lgan. 
Hayot yo'nalishini o'zgartirib, tarixning yo'nalish chizig'ini yo'lga qo'ygan, mana shu 
hodisa tafsilotini Oishai Siddiqa rivoyat qilgan qissadan eshitaylik. Oisha onamiz shunday 
deydi: 

-Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga vahiyning boshlanishi ilk da 'fa solih tushlar 
bilan bo 'lib, nimaniki tushlarida ko 'rsa, xuddi o 'sha narsa tong otishi kabi ayni holda ro 'y 
berar edi. So 'ngra u kishiga yolg 'izlik yoqadigan bo 'lib qolib, Hiro g 'orida o 'zlari yolg 'iz 
qolardilar. U yerda bir necha kunu tunlarini ibodat bilan o 'tkazar edilar. G 'orga ketish 

52 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

oldidan uylaridan kerakli oziq-ovqatlarni g 'amlab olar edilar. U narsalari tugagach, yana 
ayollari Hadichani oldiga qaytib kelib, yana oziq-ovqatni g 'amlab qaytib ketar edilar. U 
zot Hiro g 'orida ekanliklarida haq keldi. Birfarishta kelib, Muhammad alayhissalomga: 

- Iqro ', ya 'ni O 'qi! - dedi. Payg 'ambar alayhissalom: 

- Meni o 'qishni bilmayman. - dedilar. 

- Meni ushlab, shunday qisdiki, hatto suyaklarim qisirlab ketdi,- deydilar Muhammad 
alayhissalom,- keyin qo'yib yuborib: 

-Iqro', ya'ni O'qi! -dedi. Men: 

- Men o'qiy olmayman,- dedim. U meni yana ushlab ikkinchi marta qisdi, hatto 
suyaklarim qisirlab ketdi. So 'ng qo 'yib yuborib, yana: 

- Iqro', ya'ni O'qi! - dedi. Men: 

- Men o 'qiy olmayman,- dedim. Shunda u meni ushlab, uchinchi marta qisdi. So 'ngra 
qo 'yib yuborib, 

. jJ£ <jSH\ dijj ^b f)3 1 

(Ye Ioudiida, dab-^a iddaibdibie) fibdbddi gib dueie0 iabdabaeaibeiaec iiie deedi 
(di0edd) uqeid! 

-Alaq surasidan avvalgi 5 oyatlarini o'qidi, — deydilar. Shundan so'ng Rosululloh 

sallallohu alayhi va sallam qo'rquvdan yuraklari titrab qaqshab uyga qaytdilar. Hadicha 
binti Xuvaylidning oldiga kirib: 

- "Meni o'rab qo'yinglar, meni o'rab qo'yinglar!" - dedilar. Shunda Hadicha 
roziyallohu anho: 

- Sizga nima bo'ldi?- deb so'radi. Muhammad alayhissalom unga bo'lgan voqe'ani 
gapirib berdilarda: 

-"Men judaham qo'rqib ketdim",- dedilar. Shunda Hadicha onamiz: 

- Xargiz qo'rqmang, Alloh sizni hech qachon yomon ko'yga tashlab qo'ymaydi. Chunki 
siz qarindoshlarga rahmdillik qilasiz, holdan toygan kimsani suyab turg 'izasiz, yo 'qsilga 
berasiz, mehmonni hurmatini bajo keltirasiz va haq yo 'llariga yordam qilasiz,- deya taskin 
berdilar. Hadicha u kishini o'z amakisining o'g'li Varaqa ibn Navfal ibn Asad ibn 
Abduluzzoni oldiga olib bordi. U johiliyat davrida nasroniy dinini qabul qilgan bo' lib, 
ibroniy tilida kitob yozar edi. U Injildan Alloh nasib qilganicha ibroniy tilda yozib borar 
edi. Varaqa keksa chol bo' lib, ko'zlari ko'rmay qolgan edi. Hadicha unga: 

- Ey amakimning o'g'li, mana bu jiyaningizning gaplariga bir quloq solingchi, - dedi. 
Varaqa: 

- Nima bo'ldi ey jiyanim?- dedi. Muhammad alayhissalom unga bo'lgan hodisani 
so' zlab berdilar. Shunda Varaqa: 

- Bu Alloh Musoga jo'natgan Nomusdir. Koshkiydi men o'sha paytda navqiron yigit 
bo'lsam. Qaniydi sizni qavmingiz yurtingizdan chiqarib yuborgan paytlarda tirik bo'lsam,- 
dedi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam taajjublanib: 

- f* <>>J^ J> - 
" Ular meni chiqarib ham yuboradilarmi?" - dedilar. 
Varaqa ibn Navfal: 

- Ha, sizdan ilgari kimki siz olib kelgan ish bilan yuborilgan bo'lsa, ularga dushmanlik 
qilingan. Agar men o'sha kunlaringizda tirik bo'lsam, sizga molu jonim bilan yordam 
qilgan bo'lardim, - dedi. Oradan ko'p o'tmay u vafot etdi. 
Shundan keyin bir muddat vahiy uzilib qoldi. 

(Sahihi Buxony : 3/3392, 4953, 4955, 4957, 6982 - hadislar. 

Muslim: 252 - h) 

Vahiyning uzilib qolishi 

Vahiyning uzilish muddati borasida turlicha rivoyatlar bo'lgan. Ularning sahihi bu 
muddat bir necha kun davom etgan. Ibn Sa'd Ibn Abbosdan shuni ifodalaydigan qavlni 

rivoyat qilgan. 

(Ibn Sa'd, "Tabaqot": 1/196). 

53 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

Ammo ikki yarim uch yilgacha vahiy kelmay qoldi degan xabarlar sahih emas. 
Rivoyatlar va ahli ilmlarning so'zlarini diqqat bilan tekshirar ekanman, menga bir g'arib 
xabar duch kelib qoldi. Men rivoyatlarning hech birida shu xabarga zid so'zni ko'rmadim. 
Ushbu so'z va rivoyatlar shuni ifodalaydiki: 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Hiro g'orida har yilning bir oyini o'tkazar edilar. 
Bu oy Ramazon oyi bo'lib, bu hoi nubuwatdan 3 yil oldin boshlangan bo'lib, vahiyning 
dastlabki kelishi shu 3- yilning Ramazon oyi bo'lgan edi. Ramazon oyi tugashi bilan 
xilvat-uzlat muddati ham tugab, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam shawol oyining 
birinchi kuni erta tongda g'ordan rushib uylariga qaytar edilar. 

Buxoriy va Muslim sahihlaridagi rivoyatlarga ko'ra, Payg'ambar alayhissalomga 
vahiyning uzilishidan keyingi tushishi g'ordagi uzlat muddati tugab, ya'ni bir oylik 
muddatni tamomlab, uylariga qaytayotgan chog'larida ro'y bergan. 

Mulohaza: Bundan ma'lum bo'ladiki, Payg'ambar alayhissalomga vahiyning uzilishidan 
keyingi tushishi, u zot unda payg'ambarlikka musharraf qilingan Ramazon oyi tamom 
bo'lib, shawol oyining birinchi kunida ro'y bergan. Chunki, u kun Payg'ambar 
alayhissalomning Hiro g'oridagi oxirgi kunlarida bo'lgan edi. Agar vahiyning ilk bora 
nozil bo'lishi Ramazon oyining 21- oqshomi dushanba kuni ekanligi sobit bo'lsa, demak 
vahiyning uzilish muddati 10 kun bo'lgan xolos. Keyingi vahiyning nozil bo'lishi 
payg'ambarlikning birinchi yili shawol oyining birinchisi payshanba tongida ro'y berdi. 
Ramazon oyining oxirgi 10 kunligi e'tikof va uzlatga xoslanganligidagi sir va shawol 
oyining birinchi kuni muborak bayram qilinishidagi sir ham mana shunda bo'lsa ajab emas. 
Vallohu A'lam. 

Jibril ikkinchi bor vahiy olib keladi 

Vahiyning bir necha kun uzilib qolishi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamdan qo'rquv 
ketib, bir oz o'zlariga kelib, vahiyning qaytishiga bo'lgan shavq hosil bo'lishi uchun 
bo'lgan Ilohiy tadbir edi. Muhammad alayhissalomda o'sha shavq-rag'bat hosil bo'lgach, 
yana vahiyning kelishini intizorlik bilan kuta boshladilar. Shunda Alloh u kishini ikkinchi 
bor vahiy bilan mukarram qildi. Buni Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning o'zlari 
shunday so'zlab berganlar: 

jl ala ''j "j jc. '"'j *-**'» dijjjja diJajA ,_£jlji. ■ ** <j ■ '—* Lala elj=»j dijjLa. Jla ■<' ■ nj 4-jlc Jh\ ^1. <-* Jh\ Jjjjj 12.1^. 

f\ 'A i ill I (Jjii jC J ' oj '"'»»J» I * J ■* Jl ala ^jiii. dljlkjj I *» * Jl »Ia ^j-aLal dljlkjj 1 ''J ul Jl ali ^1 A ul jc dljlkjj 1 ''J ul 
A^_Jik ' ** u3 3 (J^ajYI J] <— yjA "^ Aia I ** Mia S (J^ajV^J »1 anill jJJ ^jjijS ^jic. Jc-la *lj^-J (^Jfcl-i cS^ '-*"*" tap 

jjSa ^Ijjj jijli a5 jjxall l^jl U cJ jia JU tajb eLs (_lc Ijji ^ij ^jjjj dnSa 
- "Hiro horida to'liq bir oyni o'tkazib, u yerdagi uzlatimni tugatib, g'ordan tushdim. 
(Vodiyga kirgan paytimda) menga nido keldi. O'ng tomonimga qarab hech kimni 
ko'rmadim, chap tomonga qaradim hech kimni ko'rmadim. Oldimga va orqamga 
qaradim hech narsani ko'rmadim. Boshimni ko'tarib osmonga qarasam, bir narsani 
ko'rdim. Banogoh, g'ordaligimda kelgan farishta osmon bilan yerning orasida muallaq 
bo'lgan kursi ustida o'tirar edi. Undan qo'rqqanimda, o'zimni yo'qotib, gangib, hatto 
yerga yiqildim. Hadichaning oldiga kelib: 
- "Meni o'rab qo'yinglar, meni o'rab qo'yinglar! Meni o'rab, yashirib qo'yinglar. 
Ustimdan muzdek suv quyinglar"- dedim. Shunda Muddasir surasining oyatlari nozil 
bo 'Idi 

.°J?a& jh^j -j&* &>^>j ■ °J& &±>3 • j^ p- y^ ^ta 
7) j-*^ dJjjJj .'j&u»j jiij "ifj 

1-2. Ey (liboslariga) burkanib olgan zot, turing-da, (insonlarni oxirat azobidan) 
ogohlantiring! 3. Yolg'iz Parvardigoringizni ulug'lang! 4. Liboslaringizni pok tuting! 
5. Butlardan yiroq bo'ling! 

6. (Berayotgan narsangizni) ko'p sanagan holingizda ehson qilmang! 7. Yolg'iz 
Parvardigoringiz (yuzi) uchun (kofirlar tomonidan yetadigan ozorlarga) sabr qiling! 

(Muddasir: 1-7). 

Bunda hali namoz farz qilinmagan edi. So'ngra birin ketin vahiyning kelishi qizg'in tus 

oldi. Yuqoridagi oyatlarning nozil bo'lishi risolatning boshlanishi va vahiy kelmay qolgan 

54 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

muddati maboynidagi uzilishning nihoyasi bo'lib, tartibli ravishda bayon qilingan 
takliflardan 2 navini o'z ichiga oladi. 

BIRINCHI NAV - Muhammad alayhissalomga yuklangan yetkazish va ogohlantirish 
taklifi. Bu narsa Allohning mana bu: 

(2) jiiS fi (1) jftiii i4j1u: 

1-2. Ey (liboslariga) burkanib olgan zot, turing-da, (insonlarni oxirat azobidan) 
ogohlantiring!. 

So'zida o'z ifodasini topgan. Chunki,buning ma'nosi 

- Agar odamlar o'zlari ketayotgan yo'l - zalolat, razolat, Allohdan o'zga narsalarga 
ibodat qilish va Allohning zotiga, sifatlariga, xalqlariga va af'ollariga o'zga narsalarni 
sherik qilish kabilardan qaytmasalar, ularga Allohning azobi bo'lishidan ogohlantiring! 
- demakdir. 

IKKINCHI NAV - Payg'ambar alayhissalom Alloh taoloning buyruqlarini o'z shaxsiga 
tatbiq qilish va ularni o'ziga lozim tutishga bo'lgan taklif. Toki ular bilan Alloh taoloning 
rizosini topib, Allohga iymon keltirgan insonlarga go'zal ibrat va namunaga aylansin. Bu 
narsa Alloh taoloning mana bu oyatlarida o'z ifodasini topgan: 



Yolg'iz Parvardigoringizni ulug'lang! - so'zining ma'nosi "siz yolg'iz Allohnigina 
ulug'likka xoslang. Ulug'lashda Unga hech kimni sherik qilmang va Allohning: 

4. Liboslaringizni pok tuting! - So'zidan zohiriy maqsad - jism va kiyimni poklashdir. 
Chunki, Parvardigorini ulug'laydigan va uning huzurida yuzlanib turadigan odam uchun 
iflos va nopok bo'lish durust emas. Jismoniy, zohiriy poklik talab qilinar ekan, demak 
shirk, amal va axloq kirlaridan tozalanish talabi avloroqdir. Alloh taoloning: 

5. Butlardan yiroq bo'ling! - So'zining ma'nosi: 

- Allohning g 'azabi va azobiga eltuvchi sabablardan uzoqlashing! - demakdir. Bu narsa 
Alloh taoloning itoatini lozim tutib, unga gunohkor bo'lishdan saqlanish bilan amalga 
oshadi. Alloh taoloning mana bu: 

6. (Berayotgan narsangizni) ko'p sanagan holingizda ehson qilmang! - So'zining 
ma'nosi: 

- Ajrini odamlardan kutgan holda hamda qilgan ehsoningizdan ko 'ra ko 'proq, afzalroq 
ajrga shu dunyodayoq yetishni iroda qilgan holda in 'om-ehson qilmang! - demakdir. 

Ammo oxirgi oyatda esa, o'z qavmini Allohning yolg'iz o'ziga ibodat qilishga chaqirib, 
Uning azobi va intiqomidan ogohlantirishni boshlagach, dinda ulardan ajralgan vaqtda ular 
tomonidan keladigan ozorlardan ogoh etib aytadi: 

7. Yolg'iz Parvardigoringiz (yuzi) uchun (kofirlar tomonidan yetadigan ozorlarga) sabr 
qiling! 

So'nggi oyatlar mayoqi Tangri taolo ovozida Payg'ambar alayhissalomni mana shu 
buyuk ish uchun tanlanishi, issiq o'rnidan va uyqusidan turg'izib, mashaqqat, kurash va 
jihodga chorlash uchun bo'lgan oliy nidoni o'z ichiga oladi. 

1-2. Ey (liboslariga) burkanib olgan zot, turing-da, (insonlarni oxirat azobidan) 
ogohlantiring!. 

Go'yoki bu oyatda aytiladiki: 

- Faqat o'zi uchun yashayotgan inson goho istirohat qiladi. Ammo siz buyuk mas'uliyat 
yukini ko'tara turib uxlashingizni qanday tushunsa bo'ladi? Rohatga ne hojat? Issiq 
ko'rpaga nima bor? Xotirjam yashashga-chi? Zavq beruvchi matolar! O'rningizdan turing! 
Sizni buyuk ish kutib turibdi. Og'ir masuliyat yuki siz uchun tayyor turibdi. Mehnat, 



55 



Arrohiyqul maxtum ej&^jdfe^Jl 

mashaqqat, ochlik, g'am-tashvish, charchash kabi qiyinchiliklarga turing! Turing, uyqu va 
istirohat davri o'tdi. O'rningizdan turib, mana shu ishlarga tayyorgarlik ko'rting! 

Payg'ambar alayhissalom o'sha kundan boshlab biri biriga tutash bedorligu, og'ir, 
mashaqqatli uzoq jihoddan bo'shamadilar. 

Ushbu buyuk, dahshatli kalimalar Payg'ambar alayhissalomning uyidagi tinch, issiq 
o'rindan va issiq bag'rdan sug'urib, bo'ron va dovulga to'la bo'lgan dengizga uloqtirdi. 
Voqe'lik hayotda odamlar orasidagi tort-yiqitlar shu dengizga menzaladi, undan kam 
bo'lmaydi. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'rinlaridan turdilarda, shu turganlaricha 20 
yildan ortiq vaqt mudom oyoqda turdilar. To'xtamay, tinchimay, rohatlanmay, o'zlari va 
ahllari uchun yashamay o'tdilar. O'rinlaridan turib yelkalariga judayam og'ir, yer yuzidagi 
ulkan omonat yukini, barcha bashariyat yukini, aqidaning barcha yukini, turli 
maydonlardagi jangu-jadal, jihod yukini yelkalariga olib, bukchaymagan, bir soniya ham 
yukni yerga qo'ymagan holda Alloh yo'liga da'vatni boshladilar. 20 yildan ortiq davom 
etgan doimiy kurash maydonlarida yashadilar. Mana shu ulug', oliy nidoni eshitganlaridan 
boshlab, shu nidodan buyuk taklifni qabul qilganlaridan boshlab, to so'nggi nafaslarigacha 
bo'lgan muddat asnosida, u zotni biron narsa bu ishlardan band qilib, undan zarracha burib 
qo'ymadi. Alloh taolo u zotni biz va barcha bashariyatdan evaz o'laroq yaxshi mukofotlar 
bilan siylasin! 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning mana shu muddat ichida bosib o'tgan 
yo'llari, chekkan zahmatlarini, mashaqqatli, og'ir va uzoq jihodlarini ta'riflashga qalam 
ojizlik qiladi. Biz taqdim qilaytgan sahifa-yu satrlar kichik bir lavha-tasvirdan o'zga narsa 
emas. 

Vahiyning turlari 

Bu buyuk jihod mavzulariga kirishdan oldin vahiyning tartib va turlari haqida ma'lumot 
berib o'tishni munosib deb bildim. Ibn Qoyyim o'sha tartiblarni tilga olar ekan, ularni 
quyidagi tartibda keltiradi. 

BIRINCHISI: Rost tushlar. Payg'ambar alayhissalomga vahiy ayni shu bilan 
boshlangan. 

IKKINCHISI: Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning o'zlari bu haqda 
aytganlaridek, farishta o'zi ko'rinmay turib vahiyni u kishining qalbi va onggiga 
yo'naltirar edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

"Ruhul Quddus (Jibril) mening ongimga shuni fudadiki, (ilhomlantirdiki), hech bir 
inson rizqini to'liq yemagunicha xargiz vafot etmaydi. Allohdan qo'rqingiz va rizqni 
chiroyli, halol uslubda talab qilingizlar! Rizqni kechikib kelishi sizlarni Allohga 
gunohkor bo'lishingizga undab qo'ymasin! Chunki Allohning huzuridagi narsa 
(savob)ga faqat unga itoat qilish bilan yetiladi", - dedilar. 

UCHINCHISI: Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga farishta inson suratida ko'rinib, 
suhbatlashar edi. Muhammad alayhissalom uning aytganlarini yodlab olar edilar. 
Vahiyning ushbu tartibida goho sahobalar ham farishtani ko'rar edilar. 

TO'RTINCHISI: Vahiyning u kishiga kelishi xuddi qo'ng'iroq jarangi kabi bo'lib, bu u 
zotga juda og'ir kelardi. Hatto sovuq kunlarida bo'lsada, u kishining badanlaridan ter 
quyilib ketardi. Agar Payg'ambar alayhissalom vahiy tushayotgan chog'da ulov minib 
ketayotgan bo'lsalar, markablari yotib, o'tirib qolar edi. Bir marta vahiy chog'ida 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning sonlari Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuga tegib 
turgan edi. Bu Zaydga juda og'ir bo'lib ketib, hatto oyog'ini ezib pachaqlab yuborishiga 
ozgina qoldi. 

BESHINCHISI: Rosululloh sallallohu alayhi va sallam goho farishtani Alloh yaratgan 
asl holida ham ko'rardilar. Farishta shu holda Alloh hohlagan narsani vahiy qilar edi. 
Bunday hodisa ikki marta sodir bo'lgan bo'lib, buni Alloh taolo Najm surasida bayon 
qilgan. 

OLTINCHISI: Meroj kechasida osmonlar ustida bo'lgan chog'larida Allohning u 
kishiga qilgan vahiysi. Bu safar namozning farz bo'lishi va boshqa narsalar vahiy bo'ldi. 



56 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

YeTTINCHISI: Alloh taoloning Payg'ambar alayhissalomga farishta vositachiligisiz 
to'g'ridan-to'g'ri aytgan so'zi, ya'ni Alloh taolo Muso ibn Imron alayhissalomga 
gapirganidek. Vahiyning ushbu tartibi Muso alayhissalomga qo'llanganligi Qur'onda ochiq 
bayon qilingan. Vahiyning bu uslubi Muhammad alayhissalomga Isro hodisasi haqidagi 
hadisda sobitdir. 

Ba'zi bir ulamolar vahiyning tartiblariga sakkizinchisini ham ziyoda qilganlar. 
SAKKIZINCHISI: Allohning payg'ambarlar bilan yuzma-yuz, beparda gaplashgani 
bo'lib, bu salafu-xalaf olimlari o'rtasida ixtilofli masaladir. Mana shu vahiy uslublarining 
sakkiz xil ko'rinishlari haqida qisqacha ma'lumot edi. 



57 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

BIRINCHI BOSQICH ALLOH YO'LIGA DA'VAT JIHODI 

Uch yillik maxfiy da'vat 

Payg'ambar alayhissalom Parvardigoridan Muddasir surasidagi buyruqlarni olgach 
odamlarni Allohga iymon keltirishga chaqira boshladilar. Payg'ambar alayhissalomning 
qavmlari dindan bexabar bir qavm bo'lib, jonsiz but-sanamlarga ibodat qilishdan o'zga 
dinni bilmas edi. Bu borada ularning, otalarini shunday holda topganliklaridan o'zga 
hujj at— dalillari yo'q edi. Ularda na bir axloq, na ta'lim-tarbiya, na muomala madaniyati 
bo'lgan bo'lib, faqat manmanlik va mutakabbirlik bor edi xolos. O'zaro muammolar 
yechimi faqat qilichlar vositasida hal qilinar edi. Shunday bo'lsada, ular Arab jazirasida 
diniy peshvolar, bosh diniy markaz mutasaddilari va dinni muhofaza qilish kafolatchilari 
hisoblanar edilar. Shunday ekan, demak bu kuchlar qarshisida ish boshlash awal boshda 
maxfiy ravishda bo'lishi hikmat taqozosidan bo'lardi. Toki Makka ahli o'zlarini hayojonga 
solib yuboruvchi ishga daf atan yuzma-yuz kelmasin. 

Birinchilar 

Tabiyki inson yaxshi narsani awalo o'ziga eng yaqin bo'lgan odamlariga ilinadi. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ham da'vatni o'z ahli va yoru-birodarlarining 
o'zlariga eng yaqin bo'lgan kishilaridan boshlab, ularni Islom diniga da'vat qildilar. 
Payg'ambar alayhissalom o'zlari yaxshi tanigan va o'zlarini yaxshi tanigan odamlar 
orasidan kimda yaxshilik, salohiyat, rostgo'ylik va haqiqatparastlik bor deb bilgan 
bo'lsalar, o'sha odamlarni Islomga da'vat qildilar. Bulardan kimki Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamning oliyjanobligi va olib kelgan xabarini haq-rost ekanligiga shubha 
qilmagan va hecham ikkilanmagan bir necha odam iymon keltirdilar. Ular Islom tarixida 
"Sobiqunal-awalun", ya'ni "birinchilar" nomini olganlar. Ularning eng boshida 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning ayollari, mo'minlarning onasi Hadicha binti 
Xuvaylid, g'ulomlari Zayd ibn Horisa ibn Shurohiyl Kalbiy, amakilari Abu Tolibning 
o'g'li Aliy va yaqin do'stlari Abu Bakr Siddiqlar turar edi. Nomlari sanab o'tilgan bu 
kishilar da'vatning birinchi kunidayoq Islomni qabul qildilar. 

Zayd ibn Horisa urushlardan birida asirga tushib, qui qilingan edi. Hadicha onamiz uni 
sotib olib Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga tuhfa qilgan edilar. Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam uni qullikdan ozod qilib, arablar odatiga muvofiq asrandi o'g'il 
qilib olgandilar. Shuning uchun ham Islom kelib o'g'il asrash odatini bekor qilguniga 
qadar Zayd ibn Muhammad deb atalar edi. Zayd ibn Horisaning otasi va amakisi uni o'z 
yurtiga, o'z oilasi va o'z qavmiga qaytarib olib ketish uchun uni istab topib kelishganida 
Muhammad alayhissalom ixtiyorni uning o'ziga berdilar. Zayd ibn Horisa otasi va amakisi 
bilan o'z yurtiga qaytib ketishdan ko'ra Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
xizmatlarida qolishni afzal bildi. Zayd ibn Horisa hijriy 8- yildagi Mo"ta jangida 
musulmonlar qo'shiniga amir bo'lgan va shu jangda shahid bo'lgan. 

Aliy ibn Abu Tolib yosh bola bo'lib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
amakilarining o'g'li edi. U kishi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning tarbiya va 
kafolatlarida bo'lganlar. 

Abu Bakr Siddiq badavlat, serulfat, ko'plab odamlarning muhabbatiga sazovar bo'lgan, 
hushxulq va saxovatli inson edi. Savdo ishlarida tajriba va bilim sohibi bo'lgani uchun 
qavmidagi odamlar undan maslahat va tavsiyalar olish uchun uning oldiga ko'p kelishardi. 
Uning da'vatining barakoti o'laroq Usmon ibn Affon Umaviy, Zubayr ibn Awom Asadiy, 
Abdurrahmon ibn Avf, Sa'd ibn Abu Vaqqos Zuhriy va Talha ibn Ubaydulloh Taymiy 
(Alloh ulardan rozi bo'lsin)lar iymonga keldilar. Nomlari tilga olingan 8 nafar kishilar Islomga 
kirishda odamlardan o'zgan Islomning birinchi namoyandalari sifatida birinchilar safidan 
joy oldilar. Bularning izidan Banu Horis ibn Fihr qabilasiga mansub bo'lgan "Amiyni 
hazihil-umma", ya'ni "bu ummatning eng ishonchlisi" nomini olgan Abu Ubayda Omir 
ibn Jarroh Fihriy, Abu Salama ibn Abdulasad Maxzumiy va uning ayoli Ummu Salama, 
Arqam ibn Abu Arqam Maxzumiy, Usmon ibn Maz'un Jumahiy va uning ikki tug'ishgani 
Qudoma bilan Abdulloh, Ubayda ibn Horis ibn Muttolib ibn Manof, Sa'id ibn Zayd 
Adaviy va uning ayoli, Umar ibn Hattobning singlisi Fotima binti Hattob Adaviyya, 
Xabbob ibn Arat Taymiy, Ja'far ibn Abu Tolib va uning ayoli Asmo binti Umays, Xolid 

58 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

ibn Sa'id ibn Os Umaviy va uning ayoli Umayna binti Xalaf, so'ngra uning ukasi Amr ibn 
Sa'id ibn Os, Xotib ibn Horis Jumahiy va uning ayoli Fotima binti Mujallil hamda ukasi 
Hattob ibn Horis va uning xotini Fukayha binti Yasor, yana bir ukasi Mu'ammar ibn Horis, 
Muttolib ibn Azhar Zuhariy va uning xotini Ramla binti Abu Avf, Na'im ibn Abdulloh ibn 
Nixom Adaviylar birin ketin Islomga kirdilar. Bularning hammalari Quraysh qabilasiga 
mansub bo'lib, ular Quraysh qabilasining turli urug', elatlari va qabilalaridan bo'lganlar. 
Qurayshdan o'zga qabilalardan bo'lib, Islomga avval kirgan sobiqlar 

Abdulloh ibn Mas'ud Huzaliy, Mas'ud ibn Robiy'a Qoriy, Abdulloh ibn Jahsh Asadiy 
va uning tug'ishgani Abu Ahmad ibn Jahsh, Bilol ibn Rabboh Habashiy, Suhayb Rumiy, 
Ammor ibn Yosir Ansiy va uning otasi Yosir, onasi Sumayya va Omir ibn Fuhayralar. 

Yuqorida nomlari tilga olinmagan, ammo Islomga awal kirgan ayollar. Abbos ibn 
Abdulmuttolibning ayoli Ummu Ayman Baraka Habashiyya, Ummul Fazl Lubobai Kubro 
binti Horis Hiloliyya va Asmo binti Abu Bakr Siddiq (ularning barchalaridan Alloh rozi bo'lsin). 

Bu odamlarning barchalari Islom tarixida "Sobiqiynal awaliyn" deya tanilganlar. 
Tadqiq va tekshiruvlardan keyin sahobalardan awalda Islomga kirib, mana shu nomni 
olganlari soni 130 erkak va ayollar bo'lgan. Lekin ularning hammalari maxfiy da' vat 
davrida iymonga kelganlarmi yoki ba'zilarining iymonga kelishi da'vatning oshkora 
bo'lgan paytida ro'y berganmi, bu haqda aniq ma'lumotlar yetarli emas. 

Namoz 

Dastlabki nozil bo'lgan hukmlardan biri namozga bo'lgan buyruq bo'ldi. Ibn Hajar 
shunday deydi: 

- Payg'ambar alayhissalom Isro hodisasidan awal mutlaq namoz o'qir edilar. Ashoblari 
ham xuddi shunday namoz o'qir edilar. Lekin namoz 5 vaqt bo'lishidan awal biron namoz 
farz bo'lganmi yoki yo'qmi? Mana shunda ixtilof bor. Ba'zilar: 

- Undan awal namoz quyosh chiqishidan oldin va botishidan keyin o'qilishi farz 
bo'lgan xolos, - deyishgan. 

Horis ibn Abu Usoma Ibn Lahiy'a tariqasidan mavsulan Zayd ibn Horisadan qilingan 
rivoyatga ko'ra: 

"Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga bo'lgan dastlabki vahiylar asnosida Jibril 
kelib, tahoratni o'rgatdi-da, tahoratdan bo'shaganidan so'ng bir hovuch suvni olib 
avratlariga sepdilar. Ibn Mojja ham ayni shu ma'nodagi hadisni rivoyat qilgan. Barro ibn 
Ozib va Ibn Abbosdan rivoyat qilingan hadis ham xuddi shunga o'xshash ma'noda kelgan. 
Bu eng awalgi farz edi. 

(Abdulloh Jundiy "Muxtasaris siyar": 88-b). 

Ibn Hishomning zikr qilishiga ko'ra: 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam va as'hoblari namoz vaqti kelgan paytda 
daralarning ichkarisiga kirib ketar va qavmlaridan berkinishib, namoz o'qir edilar. Bir 
marta Abu Tolib Payg'ambar alayhissalom bilan Aliyning namoz o'qiyotganlarini ko'rib 
qolib, ular bilan bu haqda gaplashib, ishning sababini bilgach, bu ishda sobit turishlarini 
buyurgan. 

(Ibn Hishom: 1/247, Musnadi Abu Dovud Tayolisiy: 26-b) 

Islomning dastlabki davrida mo'minlarga buyurilgan ibodat faqat mana shundan iborat 
bo'lgan edi. Namozga taalluqli bo'lgan amaldan boshqa ular uchun hech bir buyruq va 
qaytariqlar bo'lmagan. Ilohiy vahiylar mo'minlarga tavhidning turli qirralarini bay on qilib 
berar va ularning ma'naviyatlarini poklashga targ'ib qilar va ularni go'zal axloqlar bilan 
ziynatlanishga tezlar, hamda jannat va do'zahni xuddi ko'z oldilariga keltirib qo'ygandek 
ta'riflab-tavsiflab berar edi. Yana ularga qalblarni to'lqinlantirib, ruhlarni oziqlantiruvchi 
yetuk mav'izalar bilan kelardi. Sahobalarni o'sha davrdagi insoniyat jamiyati yashayotgan 
hayot muhitidan butunlay o'zgacha musaffo ufq sari yetaklardi. 

Mana shunday tarzda oradan 3 yil vaqt o'tdi. Da'vat ma'lum shaxslar orasida 
cheklangan holda davom etardi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam bu da'vatni 
ommaviy joylarda odamlarga oshkor qilmadilar. Lekin bu da'vat Qurayshliklarning 
orasida tanilib borar edi. Islomning nomi Makka ahli orasida tarqalib, odamlar bu haqda 
gaplashishar, ba'zilar buni goho inkor etar edilar. Ba'zi bir mo'minlarga birovlar 



59 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

tomonidan tayziqlar ham bo'ldi. Lekin ular bunga ko'p ahamiyat barmadilar. Chunki 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam hali ularning dinlarini ayblab, olihalari haqida 
gapirganlari yo'q edi. 



it it it 



60 



Arrohiyqul maxtum ^ju^-J/ju^,^// 

IKKINCHI BOSQICH 

OSHKORA DA'VAT 

Da'vatni oshkor etishdagi dastlabki ish 

Shunday qilib, Makkada o'zaro birodarlashish va hamkorlik asosiga qurilgan, 
mo'minlardan tashkil topgan bir jamoa paydo bo'ldi. Bu jamoa Risolatni yetkazish va 
uning maqomini tiklash yukini ko'tarishga tayyor bo'lgach, Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamga haq bilan botil yuzma-yuz to'qnashuvi uchun da'vatni oshkor qilishni taklif 
etib vahiy keldi. Bu maqsad yo'lida eng birinchi nozil bo'lgan vahiy Shu'aro surasining 
214- oyati bo'ldi. 

214. Va yaqin qarindosh-urug'laringizni (Allohning azobidan) ogohlantiring! 

Va u bilan birga shu suradagi boshqa oyatlar ham nozil bo'ldi. bu suraning awalidagi 
oyatlarida Muso alayhissalom hayotining boshlanishidan to uning Banu Isroil bilan birga 
hijrat qilishi, Fir'avn va uning qavmidan najot topishi va Fir'avn bilan uning barch 
tarafdorlarini g'arq qilinishi qissasi bayon qilinadi. Ushbu qissa Fir'avn va uning qavmini 
Allohga da'vat qilish asnosida Muso alayhissalomning bosib o'tgan barcha marhalalari 
bayonini o'z ichiga oladi. Payg'ambar alayhissalomga da'vatni oshkor qilishga bo'lgan 
buyruq bilan birga qissa tafsilotining bayon qilinishi vahiy qilinishi go'yoki, Payg'ambar 
alayhissalom va uning as'hoblari da'vatni oshkor qilgan paytlarida ularga yo'liqadigan 
bosimlar, yolg'onchi qilinishlar va turli mashaqqatlar ularning ko'z o'ngida gavdalanib 
rurishi va ishning daslabki boshlanish onlaridayoq o'z ishlari va uning tabi'atidan to'liq 
xabardor bo'lib, ongli ravishda ish boshlashlari lozimligini nazarda tutgandek tuyuladi. 

Boshqa bir jihatdan bu yerda payg'ambarlarni yolg'onchi qilganlarning kelajak 
oqibatlari ne bo'lishi bayonini ham o'z ichiga oladi. Ular Nuh, Od, Samud qavmlari, 
Ibrohim, Lut alayhissalomlarning qavmlari va daraxtzor egalari bo'lgan Shu'ayb 
alayhissalomning qavmlari qissalari bo'lib, ular Fir'avn va uning qavmi qilmishlari bayoni 
qatorida tilga olinib o'tadi. Mazkur qissalardan xulosa shuki, 

Payg'ambar alayhissalomni yolg'onchi qiluvchi kimsalar ham o'z ishlarining oqibati ne 
bo'lishini va agar ular shu hollarida davom etsalar, tez kunda Allohning azobi va g'azabiga 
yo'liqishini bilib qo'ysin. Mo'minlar esa go'zal oqibat kofirlarniki emas, balki 
mo'minlarniki bo'lishini bilib olsin va hamisha yodda tutsinlar. 

Yaqinlarni da'vat etish 
Ushbu oyatlar nozil bo'lganidan so'ng Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
qabiladoshlari bo'lmish Banu Hoshim qabilasini chaqirdilar. Ular bilan birga Banu 
Muttolib ibn Abdumannofdan bo'lgan bir necha kishilar ham keldilar. To'planganlar 45 
kishi atrofida bo'lgan edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam gapirishga endi og'iz 
juftlagan ham edilarki, Abu Lahab shoshilib uning so'zlarini bo'lib: 

- Mana bu odamlar, sening amakilaring va amakivachchalaring bo'ladi. Yosh bolalikni 
qo'yib, o'ylab gapirgin. Bilginki, sening qavmingni arablarning hammasga toqati 
yetmaydi. Men seni ushlab turish, tiyib qo'yishga haqliroqman. Senga otangni avlodlari, 
ya'ni o'z urug'laring kifoya qiladi. Agar sen o'z holatingda tek tursang, bu ular uchun 
butun Quraysh qabilasi ahli arablar hamkorligida seni tiyib qo'yishlaridan ko'ra yengilroq 
bo'ladi. Men o'z qavmiga sen olib kelgan narsadan ko'ra yomonroq narsa keltirgan biron 
kishini ko'rmaganman,- dedi. Payg'ambar alayhissalom jim turib qoldilar va ushbu 
yig'inda hech narsa gapirmadilar. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularni ikkinchi bor to'pladilarda: 

" - Alhamdu lillah, men Allohga hamdu-sano aytib, Undan yordam so 'ray man, Unga 
iymon keltiraman, Unga tavakkul qilaman (ya'ni suyanaman), va hech bir sheriksiz 
bo'lgan, yolg'iz Allohdan o'zga Iloh yo'qligiga guvohlik beraman. Albatta darakchi o'z 
ahlini aldamaydi. Undan o'zga ma'bud yo'q bo'lgan Allohga qasamki, men ommatan 
odamlarga, xossatan sizlarga Allohning elchisi bo'laman. Allohga qasamki, sizlar xuddi 

61 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

uxlaganingizdek o'lasizlar. So'ng xuddi uyg'onganingizdek qayta tirilasizlar. Va qilib 
o'tgan amallaringizga ko'ra hisob-kitob qilinasizlar. Natija esa yo abadiy jannat yoki 
abadiy do'zahdir",- dedilar. Shunda Abu Tolib: 

- Senga yordam berish biz uchun na qadar yoqimli, nasihatlaringni qabul qilish na qadar 
zavqli, gaplaringni tasdiqlash na qadar rohatbahshdir. Bu yerga yig'ilganlar sening otangni 
avlodlari (ya'ni urug'laring), men ham ularning biriman. Lekin men sen istagan narsaga 
shoshiluvchiroqman. Nimaga buyurilgan bo'lsang o'shani davom ettiraver. Allohga 
qasamki, seni yonimga olib himoya qilishga doim tayyorman. Lekin Banu Muttolib 
dinidan ajralishga ko'nglim bo'lmayapti,- dedi. Abu Lahab esa: 

- Allohga qasamki, bu juda yomon narsa. Toki, sizlardan boshqalar uning qo'lidan 
tutmasidan oldin, uni qo'lidan ushlab, tiyib qo'yinglar,- dedi. Abu Tolib unga javoban: 

- Toki tirik ekanmiz, biz uni himoya qilamiz, - dedi. 

(IbnAsiyrKomiP: 1/584-585). 

Safo tog'ida 

Payg'ambar alayhissalom Parvardigorining Risolatini yetkazishlarida Abu Tolib himoya 
qilishiga to'liq ishonch hosil qilgach, kunlarning birida Safo tog'ining eng cho'qqisidagi 
xarsang tosh ustiga chiqdilarda, baland ovozda: 

- "Yo saboho! (Odamlar, ho odamlar, eshitmadim demanglar! ma'nosida),- deya 
qichqirdilar. Arablarda bu kalima yovning hujumidan yoki biron katta ishning sodir 
bo'lishidan xabar berib, ogoh etuvchi kalima sifatida qo'llanilar edi. So'ngra Qurayshning 
urug' va qabilalarini nomma-nom aytib chaqira boshladilar. t 

A aJflj— ) t£JLc <j-L- > l_J jJf-9 <jJl- > I— > (S 2 I— »-J (a-Lutj 4_a_Lc <Sll (—La ^JUlJ I J-*-> 

- "Ho'o' Banu Fihr, ey Banu Adiy, ey Banu Fulon, ho'o' Banu Fulon, ho'o' Banu 
Abdumanof, ho'o' Banu Abdulmuttolib " 

Payg'ambar alayhissalomning nidolarini eshitganlar: 
-Chaqirayotgan kim o'zi? - deb so'rashar edi. 

-Muhammad (alayhissalom),- deb javob berishardi. Odamlar u kishining huzurlariga 
shoshilishib kela boshladilar. O'zlari borishga qodirbo'lmaganlar: 

- Borib bilgin-chi nima gap ekan? - deb odam yuborar edi. Qurayshliklar bilan birga 
Abu Lahab ham keldi. Hamma to'planib bo'lgach, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

l^lSJAj) "pJLLS'l JJ-*_i I I jl» g-iiJ-J gJ-^-J ^H* o' °f"— >J-H*' i— J °f^-*-^ I J I 
- "Menga aytinglarchi, agar men sizlarga: - mana shu tog'ning ortidagi vodiyda otliq 
qo'shin sizlarga hujum qilmoqchi bo 'lib, turibdi,- deb xabar bersam gapimni 
tasdiqlaysizlarmi?"- dedilar. Ular bir ovozdan: 

- Ha albatta, biz sizni biron marta ham yolg'on gapirganingizni bilmaganmiz. Sizdan 
faqat rost gapni eshitganmiz, - deb javob berdilar. Shundan so'ng Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam: 

J->j J-La.S' "f^LUUbj} ur}-*- 6' ^-i4-^> ^ I j-c Is**-* cHH °f^- ' -3-^^—* <^ I— s ' 

oL>l_Ui l_> •'" J } '_' J l_ 9 j} I i£ 3 I_Lj XJJ> I I— }J-J (j-Ua-J 1—9 jJLs_JI ,£ I J 

-"Men sizlarni shiddatli azob oldidan ogohlantiruvchiman. Men bilan sizlarning 
misolingiz, o'z ahli sari bostirib kelayotgan qo'shinni ko'rgan bir kishini misoliga 
o'xshaydi (u kishi baland joy ga chiqib, dushman hujum boshlab qolmasin uchun kuzatib 
turardi). Dushman o'zidan o'zib ketishidan qo'rqib: 

-"Yo Soboho" deya qichqira boshladi, -dedilar. So'ng ularni haq dinga chaqirib, 
Allohning azobidan qgohlantirdilar. Ularni ham ommatam ham xossatan da' vat etib: 

Lj Ulu Attl ^j-4 i<*<r- ,_:& j V • < \\*'*\\ jj£ ^Jj U Uj^ &\ ^4 >SjC <«J&i V Attl ly* -*■'■■'*■' IjjJ-uil jiuj2 JuAA L 
IjJJJI LJUt J-iC- ^jJj Lj jUul (3-4 AS'i nS'ii I jJAJI tyi JL ui !£■ ^jj L jQll (ja -<■■■»*) I jJAJI uxS <jJ S ji ^jJJ L Uiui 

Jj^uj KjsC- a jkift U jUJl (jj» i<v..«*i ijjljj uiILaII jjc ^jjj U jQll (j^i j<T..4*i ijjljj »JiU /^Jj L jllil ^4 - <r "**t 
^j-4 '^'" »* ^dijij Ljj '* a!)I lyA i^IjC ^j-Jci ^ '"'' ■*■ Laj ^JaIui a!)I Jjluj ^jli AjJali L Olu aIiI ^>4 i-lic- ^^Jti V aIiI 

* i^j^tu L^liLu Uaj ^il ^i Jf. llui a\iI (>» i£J tiliii V (jJLa jlisi 

-"£[y Qurayshliklar jonlaringizni Allohning azobidan saqlab qolinglar. Jonlaringizni 

do'zah azobidan qutqarib qolinglar! Chunki, men ertaga Allohning huzurida sizlarga 



62 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

na foyda va na zararga egalik qilolmayman. Men sizlardan Allohning tomonidan 
bo'lgan biror narsani daf qilolmayman. 

- Ey Banu Ka'b ibn Lu'ay, o'z jonlaringizni do'zahdan qutqaringlar. Men sizlarga na 
foyda va na zarar bera olmayman. 

- Ey Banu Murra ibn Ka'b o'z jonlaringizni do'zahdan qutqaringlar. Men sizlarga na 
foyda va na zarar bera olmayman. 

- Ey Banu Abdumanof jamo'asi, jonlaringizni do'zah azobidan qutqarib qolinglar! 
Chunki men ertaga Allohning huzurida sizlarga na foyda va na zararga egalik 
qilolmayman. Men sizlardan Allohning tomonidan bo'lgan biror narsani daf 
qilolmayman. 

- Ey Banu Abdushshams, jonlaringizni do'zah azobidan qutqarib qolinglar! Chunki 
men ertaga Allohning huzurida sizlarga na foyda va na zararga egalik qilolmayman. 
Men sizlardan Allohning tomonidan bo'lgan biror narsani daf qilolmayman. 

- Ey Banu Hoshim, jonlaringizni o'tdan qutqaringlar! 

- Ey Banu Abdulmuttolib, jonlaringizni do'zah azobidan qutqarib qolinglar! Chunki 
men ertaga Allohning huzurida sizlarga na foyda va na zararga egalik qilolmayman. 
Men sizlardan Alloh tomonidan bo'lgan biror narsani daf qilolmayman. 

- Ey Abbos ibn Abdulmuttolib, men senga Allohdan bo'lgan biror narsani 
to 'solmayman. 

- Ey Alloh Rosulining ammasi Sofiyya bind Abdulmuttolib, men senga Allohdan 
bo'lgan biror narsani to'solmayman. 

- Ey Alloh Rosuli Muhammadning qizi Fotima, mening molimdan hohlaganincha 
narsangni so'ragin. O'zjoningni o'tdan o'zing qutqargin. Chunki, men senga Allohdan 
bo'lgan biror narsani to'solmayman. Lekin sizu bizning oramizda qarindoshlik 
rishtalari bor, men buning haqqini bajo qilaman!" - deya da'vatni yetkazdilar. 

Ushbu da' vat nihoyasiga yetganidan so'ng odamlar o'z uylarga tarqala boshladilar. 
Abu Lahabdan o'zga hech bir inson raddiya bildirmadi. Ammo Abu Lahab esa, Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga yomonlik bilan yuzma-yuz kelib: 

- "Tabban lak", ya'ni halokat bo'lsin senga! - shu narsa uchun bizlarni yig'dingmi? - 
dedi. Shunda uning haqida Masad surasi nozil bo'ldi. 

(2) C^Stij *JU Xs- ^jt\ U (1) dJj <-?■$ <J>\ & *^~r> 

1. Abu Lahabning qo'llari qurigay - halok bo'lgay! (Aniqki) u quridi - halok bo'ldi! 

2. Mol-mulki va kasb qilib topgan narsalari unga asqotgani yo'q!. 

Yuqoridagi baland nido tablig' (etkazish) g'oyasi bo'lgan edi. Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam o'zining eng yaqin odamlari mana shu Risolatni tasdiqlashi, o'zi bilan 
yaqinlari o'rtasidagi aloqa rishtalarining hayot ekanligini va arablar orasida joriy bo'lgan 
yaqinlik rishtalari Parvardigorlari tomonidan keladigan mana shu ogohlantirish haroratida 
erib ketganligini ochiq-oydin bayon qildilar. 

Makkaning turii burchaklarida ushbu nido aks-sadosi, to Allohning mana bu oyati nozil 
bo'lguniga qadar yangrab turdi. 

(94) 5-S^J* ci* j^li j*P ^H °(^& 

94. Bas, siz o'zingizga buyurilgan ishni (ya'ni, Haq dinga da'vat qilishni) yuzaga 
chiqaring va mushriklardan yuz o'giring! 

(Hijr 94-oyat). 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam mushriklar to'planadigan joylarda va ularning 
majlisgohlarida Islomga oshkor da'vat qilib, ularga Qur'onni tilovat qilib berar va ularga 
awalgi payg'ambarlar o'z qavmlariga aytgan so'zlarni aytar edilar. 

.*-!aP ftjj Cj\JS- ii^fe i_5l£? (Jj lj& aJ) j* I&J U aJJ( (jAIpI »j3 U 

"Ey qavmim, Allohga ibodat qilinglar! Sizlar uchun Undan o'zga biron iloh 
yo'qdir. Albatta, men sizlarning buyuk Kun (qiyomat kunining) azobiga giriftor 
bo'lishingizdan qo'rqaman" 

(A'rof: 59-oyat). 



63 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Payg'ambar alayhissalom mushriklarning ko'z o'ngilarida Alloh taologa ibodat qila 
boshladilar. Kuppa kunduzi Ka'ba sahnida, guvohlar oldida ovozlarini chiqarib namoz 
o'qirdilar. Payg'ambar alayhissalomning da'vatlarini qabul qilish ziyodalashib borardi. 
Odamlar birin-ketin Allohning diniga kira boshladilar. Dinga kirish, mo'minlar bilan 
ularning dinga kirmagan oila a'zolari o'rtasida uzoqlashuv va bir birini yomon ko'rishni 
hosil qildi. Qurayshliklar bu ishlardan garang bo'lib, boshlari qotib qoldi. Ko'rayotgan 
narsalari ularga yomon ta'sir qilar edi. 

Hojilarni da'vat eshitishdan to'sish uchun sho'ro kengashi 
Mana shu kunlarda Qurayshliklar uchun boshqa bir ish muhim bo'lib qoldi. Da'vatni 
oshkor boshlanganiga sanoqli oyu-kunlar o'tmay turib haj mavsumi yaqinlashib qoldi. 
Hademay arablarning elchilari ular oldiga kelishini Quraysh bilib turardi. Agar elchilar 
kelsa, ularga da'vat ta'sir etmasligi uchun ularga Muhammad alayhissalom haqida biron 
yolg'on narsa aytish kerak edi. Ular bu borada fikr almashuv uchun Valid ibn 
Mug'iyraning oldiga bordilar. Valid ularga: 

- Uning haqida hammangiz faqat bir xil fikr aytinglar! Gaplaring turlicha bo'lmasin, aks 
holda bir birlaringni yolg'onchi qilib, birlaring birlaringni rad qilib qo'yasizlar,- dedi. 

- Unday bo'lsa sen o'zing bir fikr ayt va nima deyishimiz haqida bizlarga tavsiya ber! - 
deb Validga aytdilar. 

- Sizlar fikrlaringizni aytinglar, men bir eshitib ko'ray-chi, - dedi Valid. Ular: 

- U koxin, folbin deymiz,- dedilar. 

- Yo'q, u koxin emas. Koxinlarni ko'plarini ko'rdik. U koxinlar silsilasiga ham, tizimiga 
ham tushmaydi, - dedi u. 

- Majnun desak-chi!? - dedilar. 

- Yo'q, u majnun ham emas, jinnilarni ham ko'pini ko'rganmiz. Unda jinnilikni 
nishonasi ham, vasvasasi ham yo'q,- dedi. 

- Shoir deymiz, - dedilar. 

- U shoir emas. She'rni ham hammasini bilamiz. She'rning barcha turini, ruboiysini 
ham, nazmini ham, nasrini ham, g'azalini ham, muxammasiniyam ko'rdik, bilamiz. Uning 
gaplari she'r ham emas, - dedi. 

- Unda sehrgar deymiz, - dedilar. Valid ularga: 

- U sehrgar emas. Sehrgarlarni ham va ularning sehrlarini ham bilamiz. U sehr hvs 
tugunlar ham emas - dedi. Shunda ular tanglashib: 

- Unday bo'lsa, nima deylik axir, - dedilar. Valid: 

- Allohga qasamki, uning so'zlarida ajib bir halovat-tilovat bor. Ildizi totli, shohlari 
mevali. Sizlar aytayotgan narsalarning barchasi botil narsalardir. Uning haqidagi 
so'zlaringni eng munosibi, sehrgar demoqlaringdir. Uning keltirgan so'zlari er bilan 
xotinni, ota bilan bolani, aka bilan ukani, kishi bilan qabilasi o'rtasini ajratib yuboruvchi 
sehrdir,- dedi. Ular majlisda shu maslahatga kelishib tarqaldilar. 

(Ibn Hishom: 1/271) 
Ba'zi rivoyatlar ifodasiga ko'ra, Valid ularning barcha fikrlariga e'tiroz bildiravergach, 

ular: 
-Unda sen bizga o'zingning kamchiliksiz bo'lgan bir fikringni bildirgin-chi, - deyishdi. 

Shunda Valid ularga: 

- Menga muhlat beringlar. Bu haqda o'ylab, fikrlab ko'ray,- dedi. So'ng o'ylab, fikrlay 
boshladi. Keyin ularga yuqoridagi fikrini bildirdi. Valid ibn Mug'iyra haqida Alloh taolo 
Muddassir surasida 16 ta 11- oyatdan to 26- oyatgacha bo'lgan oyatlarni nozil qildi. Bu 
oyatlar orasida uning qanday fikr qilgani kayfiyati manzarasini tasvirlab bergan oyatlar 
ham bo'lib, ular 18-25- oyatlardir. 

p}\ ft (22) yAj {r* ft (21) j& ft (20) y& 'J£$'^? ft (19) jjiS i£?^ (18) y&j jl3 & 
(26) j^» 4-p»u<( (25) j-iJt J^ *i] i«i* &\ (24) pp„ y^> *j\ iJi 0} J lis (23) y&£*\$ 

18. Chunki u (qur'onni eshitgach, bu ilohiy Kitobga qanday tuhmat qilish to'g'risida) 
o'yladi, reja tuzdi. 

19. Halok qilingur, qanday reja tuzdi-ya?! 



64 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

20. Yana halok qilingur, qanday reja tuzdi-ya?! 

21. So'ngra u (o'ylagan rejalariga) qaradi. 

22. So'ngra (Qur'ondan biron ayb topa olmagach, peshonasini) tirishtirdi va (aftini) 
burishtirdi. 

23. So'ngra (Haqdan) yuz o'girdi va kibr-havo qildi. 

24-25. Bas, u: "Bu (qur'on Allohning so'zi emas, balki) faqat (avvalgilardan) naql 
qilinayotgan bir sehrdir. Bu faqat basharning so'zidir", dedi. 
26. Yaqinda Men uni Saqarga (jahannamga) kiritajakman. 

(Muddassir: 18-26). 
Kengash ahli bir to'xtamga kelishgach, buni joriy qilishga qilishga qaror qildilar. 
Haj mavsumi kelib chor atrofdan odamlar oqimi kela boshlagan paytda yo'l boshiga 
o'tirib olishib, o'tgan odamlarni Muhammad alayhissalomga va u kishi o'qib bergan 
Qur'onga quloq solishdan ogohlantirishar va u kishining ishlarini ularga uqtirishar edilar. 

Ammo janob Rosululloh sallallohu alayhi va sallam chiqib, odamlarga ergashib, 
ularning tushgan manzillariga, Ukkoz, Majinna va Zulmajoz kabi odamlar gavjum joylarga 
borib, ularni Allohga da' vat qilar edilar. Abu Lahab esa orqalaridan yurib: 

- Buning gapiga quloq solmanglar. U ota-bobosi dinini tark qilgan sabiy, kazzobdir, - 
der edi. 

(Musnadi Ahmad: 3/492, Bidoya va Nihoya: 5/75) 

Mana shu Haj mavsumida arablar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
da'vatlariga duch keldilar. Shunday qilib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
dong'i arab diyorlarining barcha burchaklariga tarqaldi. 

Da'vatga qarshi kurashning turlicha uslublari 

Qurayshliklar Haj mavsumidan bo'shagach, bu da'vatga qarshi uni yo'rgakdalik 
chog'idayoq bo'g'ib tashlash uchun turlicha kurash uslublari haqida fikr yurita boshladilar. 
Quyida shu kurash uslublari haqida alohida to'xtalib o'tamiz. 
1. Yolg'onga chiqarish, masxara qilish, haqoratlash, istehzo va ustidan kulish: 
Ular bu uslublar bilan musulmonlarni yordamsiz qo'yish va ularni ma'naviy quwatlarini 
zaiflashtirishni o'z oldilariga maqsad qilib qo'ydilar. Ular Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamga bir qancha kulgili tuhmatlar va ahmaqona haqoratlar to'qidilar. Jumladan ular 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni majnun dedilar. 

6. Ular (ya'ni, Makka kofirlari Muhammad alayhis-salomni masxara qilishib): "Ey 
(o'ziga) eslatma - Qur'on nozil qilingan (deb da'vo qilayotgan) kishi, darhaqiqat, sen, 
majnunsan. 

(Hijr: 6) 
Ular Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni sehr va yolg'onchilik bilan tavsif qilishar 
edilar. 

(4) L>\^jr\^ lii 5jj5t£it jilj 14I; J.& L&'te lA \£?*j 

4. (Makka mushriklari) ularga o'zlaridan (ya'ni bashar avlodidan) bo'lgan bir 
ogohlantirguvchi-payg'ambar kelganidan ajablandilar va u kofirlar dedilar: "Bu bir 
yolg'onchi sehrgardir. 

(Sod: 4) 
Ular Payg'ambar alayhissalomni doim ta'qib qilar, alamli, g'azabnok ko'zlari bilan 
kuzatar, yuzma-yuz kelib qolishsa, yeb qo'ygudek zaharli nigohlarini u kishiga tikar 
edilar. 

j-JUAJ JSi *$\ jk tfj (51) Oji>tJ Ail OjJ^ajj jsill \jk^> l£J lAjUajb dJj^JJ 'jj^Ji^' * - ^13 

(52) 

51. Albatta kofir bo'lgan kimsalar eslatma - qur'onni eshitgan vaqtlarida sizni 
ko'zlari bilan yiqitayozurlar va: "U (Muhammad) shak-shubhasiz majnundir", derlar. 
52. Holbuki, u (qur'on) barcha olamlar uchun faqat bir (buyuk) eslatmadir! 

(Qalam:51,52) 



65 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam g'arib miskin as'hoblari bilan o'tirgan bo'lsalar, 
ular bir-birlariga qarashib masxaraomuz ohangda: - Uning atrofidagi hamsuhbatlarini 
qaranglar, 

53. "Bizlarning oramizdan ana o'shalarga Alloh in'om qilgan emishmi?" 

- deyishib piching qilar edilar. Oyat davomida Alloh taolo ularga javoban: 

(53) oijf^H j&k ^ Cr$ 
Axir shukr qilguvchilarni Alloh yaxshiroq bilguvchi emasmi?! 

- deydi. (An'om:53) 

Ularning bu yerdagi holatlarini Alloh taolo o'z kalomida mana bunday bayon qilib 
beradi: 

(31)^40 

(33) J-Iafl^ i^l* l>L>jl Uj (32) OjIlJaJ s'ija l)I IjllS ^jlj iitj 

29. Darvoqe, jinoyatkor-kofir kimsalar iymon keltirgan zotlardan (masxara qilib) 
kulguvchi bo'ldilar. 

30. qachon (mo'minlar) ularning oldidan o'tsalar, ular bir-birlariga ko'z qisishib 
imo-ishoralar qilardilar. 

31. qachon uylariga qaytsalar, (mo'minlarni masxara qilib ozor berganlaridan) 
rohatlanib qaytardilar. 

32. qachon (mo'minlarni) ko'rsalar: "Ana, ular, shak-shubhasiz yo'ldan ozguvchi 
kimsalardir", derdilar. 

33. Holbuki, ular (mo'minlarning) ustiga qo'riqchi qilib yuborilgan emasdilar. 
(Mutoffifiyn: 29-33) 

Qurayshliklar masxaralash, musulmonlarni ustidan kulish va ularga ta'na-malomatlarni 
asta-asta kuchaytirib borar edilar. Bu narsalar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga 
yomon ta'sir qilib, ko'ngillari og'rirdi. Xuddi Alloh aytganidek: 

L J&- dJjj fc^li (98) s>»x^\^S\ S* <V5 ^3 ^*^ h-t~*^ (9V) &j^j&j Uj &\x*p $$*£>, £k\ 4-^*J ^3 

(99) yd\ &k 

97. Shak-shubhasiz, Biz ular (sizni masxara qilib) aytayotgan so'zlaridan dilingiz 
siqilishini bilurmiz. 

(Hijr: 97) 
So'ng Alloh taoloning u kishini sobit qadam bo'lishga undab, mana shu siqilishni dildan 
ketkazuvchi amallarni qilishgabuyurdi. 

98. Bas, siz Parvardigoringizga hamd aytish bilan (U zotni "sherik"lardan) poklang va 
sajda qilguvchilardan bo'ling (shunda Alloh dilingizdagi g'am-alamni ketkazur!). 

99. (Shuningdek), to sizga aniq narsa (ya'ni, o'lim soati) kelgunicha 
Parvardigoringizga ibodat qiling! 

(Hijr: 98-99) 
Alloh subhanahu va taolo mana shu suraning 95, 96- oyatlarida tez kunlarda bu masxara 
qiluvchilarga O'zi kifoya qilishini xabarini berdi: 

. byJkj Cjj^S jr\ l|J} Jilt ki 5jA*£sj ^jJJl . ^j^ilUJt i5£j£'U} 

95. Albatta, Biz O'zimiz-sizni masxara qilguvchilarni (halok etish uchun) kifoya 
qilurmiz. 

96. Ular Allohga yana boshqa "iloh"larni (sherik) qilurlar. Bas, yaqinda (qiyomat 

kunida bu qilmishlarining oqibatini) bilib olurlar. 

(10) y\\*'"\ $i tjjls' li ?%& '? ^j^" ^vtJJb (3^«i dU3 }y> J-^jJ J£j\"°«\ •AdJj 



66 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

10. (Ey Muhammad), sizdan awal o'tgan payg'ambarlarning ustidan ham kulingan. 
So'ng ularni masxara qilgan kimsalarni o'sha kulgilari o'rab, (domiga tortib) ketgan 
(ya'ni halok qilgan). (An'om:10). 

2. Uydirmalartarqatish va yolg'on tashviqotlarni ko'paytirish: 

Makka mushriklari bunaqa ishlarni juda ko'paytirib, yana yangi-yangi uydirma fitnalar 
ustida kashfiyot va ixtirolar o'ylab topa boshladilar. Hatto odamlar uchun Payg'ambar 
alayhissalomning da'vatlari haqida tadabbur-tafakkur qilish uchun ham biron o'rin 
qo'ymadilar. Ular Qur'on haqida: "Azg'osu ahlam", ya'ni, Muhammad vahiy deb da'vo 
qilayotgan so'zlar, bu "aloq-chaloq tushlardir", Muhammad uni kechasi tushida ko'radi, 
so'ng kunduzi ularni odamlarga o'qib, tilovat qilib beradi, - deyishardi. Va yana: 

jJj^t j-t>U»l IjJlSj .Ij^jj UJlk Ijs.1^" oil <->j^l aji aIAp ftteij aljiisl iilj ^J (la h\ \yj& j>&\ JlSj 

(5) %f fj ojSo Allft JJj 'jfc m& 

4. Kofir bo'lgan kimsalar: "Bu (qur'on) faqat (Muhammad) o'zi to'qib olgan bir 
yolg'ondir. Unga bu (yolg'onni to'qishda) boshqa bir qavm (ayrim ahli kitoblar) 
yordam qilgan" deb kufr keltirdilar va bo'hton qildilar. 

5. Yana ular: "(Bu) awalgilardan qolgan afsonalardir. (Muhammad), ularni 
ko'chirib olgan. Bas (bu afsonalar birovlar tomonidan) unga ertayu kech o'qib berilur", 
dedilar. 

(Furqon:4,5). 

Ba'zan ular: 

- Muhammadning bir jin yoki shaytondan sherigi bor. Xuddi folbinlarga jinlar yoki 
shaytonlar xabar olib kelgani singari, unga ham o'sha nafari xabar olib kelib turadi,- 
deyishardi. Ularning bu gaplariga raddiya qilib Alloh taolo quyidagi oyatlarni nozil qildi: 
(223) dj>h\S pj*p£\j ^iJ( dj&j . pJ\ iilfll tys Js- JyJ . ^Jel-ill Jpj °y Js- i££j| Ji 

221. (Ey Muhammad, ayting): "Men sizlarga jinlar kimlarga tushishi haqida xabar 
beraymi? 

222. Ular barcha gunohga botgan tovlamachilarga tushib, 

223. Eshitib olganlarini ularga tashlarlar. Ularning (jinlarning) ko'plari 
yolg'onchilardir". 

(Shuaro: 221-223) 
Alloh taolo bu oyatlarda o'z Rosuliga o'rgatib, shaytonu jinlar yolg'onchi, fojir, 
gunohlarga ko'milib ketgan insonlarga tushishligini ularga aytishini buyurib: 

- Sizlar mening biron marta ham yolg'on gapirganimni bilmaysizlar va mendan hech bir 
fosiqlik alomatini ham ko'rmagansizlar-ku, qanday qilib bu Qur'onni shaytonlar 
tomonidan tushirilgan narsa deysizlar?- deb aytishini buyurmoqda. 

Goho ular Payg'ambar alayhissalom haqlarida: 

- Uni biron jin chalib ketgan, hayoliga har xil gaplar keladi. Keyin o'sha gaplarni xuddi 
shoirlar she'rini qofiyaga solganidek, u ham chiroyli qofiyalarga terib-solib odamlarga 
o'qib beradi. Uning o'zi bir shoir, o'qiyotganlari esa she'rdir,- deyishar edi. Alloh 
subhanahu va taolo ularga rad javob qilib, shunday deydi: 

(226) OjA*Aj i u o^y* ^ij (225) o>i-£ aij "^s^J p£>\ ji °^\ (224) Ojjuli ffip, i\y>ll\j 

224. Shoirlarga yo'ldan ozganlar ergashur. 

225-226. Ularning (so'z vodiylaridan) har vodiyda daydishlarini (ya'ni o'zlariga yoqib 
qolgan eng tuban kimsa yo narsalarni ham ko'kka ko'tarib, yoqtirmaganlarini tuproqqa 
qorishlarini) va o'zlari qilmaydigan narsalarni aytishlarini ko'rmadingizmi?! 

(Shuaro: 224-226) 
Shoirlarda bo'ladigan mana shu uch xislatning birontasi ham Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamda topilmaydi. U kishiga ergashganlar esa, o'z yo'llarini to'g'ri topgan 
taqvoli, solih kishilar bo'lib, ularning na dinlarida, na xulqlarida, na amallarida va na 
tasarrufotlarida kamchiliklari bor. Ularning hech bir sha'nlarida zalolatdan asar ham yo'q. 
Payg'ambar alayhissalom shoirlar kabi so'z vodiylarida daydib yurmaydilar. Ya'ni 
shoirlarga o'xshab o'zlariga yoqqan, kerakli odam yoki narsalarni ko'klarga ko'tarib, 



67 



Arrohiyqul maxtum ?j3±*ll cj^jM 

yoqmagan, keraksiz odam yoki narsalarni tuproqqa qorimaydilar. Balki, yolg'iz Allohga, 
bir dinga, bir yo'lga chorlaydilar. Qilmaydigan ishini gapirmaydilar. Gapirganlariga amal 
qiladilar. She'r va shoir qayda-yu, Payg'ambar alayhissalom qaydalar?! 

Kofirlarning Payg'ambar alayhissalomga, Islomga va Qur'onga qarshi gapirgan 
gaplariga Alloh qoniqarli va keskin javob berib qo'yar edi. Ular tarqatayotgan 
uydirmalarining aksari tavhidga, Muhammad alayhissalomning risolatlariga, o'lganlarning 
qayta tirilishi va qiyomat kunida ularni jamlanishiga bo'lgan aqidaga qarshi bo'lardi. 
Qur'on ularning tavhidga nisbatan bo'lgan uydirmalarining barchasiga yetarligidan ziyoda 
qilib, bu masalalarni har tomonlama yoritib-izohlab rad javobini berib, ularning olihalari 
hech narsaga qodir emasligini bayon qilib bergan. Ehtimol, olihalariga nisbatan aytilgan 
tanqidlar g'azablarini keltirib ularni mana shu ko'yga solgandir va bu da'vatni inkor 
etishlariga sabab bo'lgandir. Ular Muhammad alayhissalomning rostgo'y, omonatdor, 
ishonchli, g'oyatda salohiyatli va parhezkor odamligini tan olaturib, u kishini Allohning 
rosuli-elchisi ekanligiga qarshi uydirmalar tarqatishlariga sabab, ularning aqidalariga 
ko'ra, payg'ambarlik va risolat juda buyuk bir ish bo'lib, u insoniyat toifasidan bo'lgan 
oddiy bir kishiga berilmaydi. Inson elchi, elchi inson bo'lmaydi. Shuning uchun ham 
janobi Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'zlari Allohning rosuli-elchisi ekanini e'lon 
qilib, ularni bunga iymon keltirishga chaqirganlarida hayron bo'lib qoldilar va: 

7-. Yana ular (masxara qilishib): "Nega bu payg'ambar (oddiy odamlardek) taom yer 
va bozorlarda yurar?! Unga (payg'ambarligini tasdiqlaydigan) biron farishta tushirilib, 
u bilan birga qo'rqitguvchi bo'lsa edi. 

(Furqon: 7) 

Yana ular: 
-Muhammad oddiy bir inson bo'lsa, 

91.(Yahudiylar): "Alloh basharga hech narsa nozil qilgan emas", degan paytlarida, 

Alloh taolo ularga javoban aytdi: 

(91) tij*k pf^- J jt4jS ft illt j£ l^ 3 kT\ % l£\ \ 3 && 

Ayting: "Odamlar uchun nur va hidoyat bo'lgan holida Muso keltirgan, sizlar 
daftar qilib olib (ayrim oyatlarni) ko'rsatib, (Muhammad payg'ambar haqidagi) ko'p 
(oyat)larini esa yashirib yuradigan va (undagi oyatlarda) na o'zlaringiz va na ota- 
bobolaringiz bilgan narsalar bayon etilgan kitobni (Tavrotni) kim nozil qilgan edi?! 
Alloh", deb javob qiling. So'ngra ularni o'zlari shung'igan noto'g'ri yo'llarida 
adashgan hollarida tark eting! 

(An'om:91) 
Darhaqiqat ular Musoni oddiy inson bo'lganini bilar va uni e'tirof etar edilar. Boshqa bir 
oyatda esa Alloh ularga har bir qavm o'z payg'ambarlarini risolatini inkor etib kelganlarini 
bayon qildi. 

(10) ^f OlkLo Uj3l3 UJtfT Juki b& &£■ Ujl^i b\ bjlij \LUj> £j *$\ Lsl\ b\ 

10. Payg'ambarlari aytdilar: "Osmonlar va Yerning yaratuvchisi bo'lmish 
Alloh(ning borligi va birligi) xususida shak-shubha bo'lishi mumkinmi?! U zot 
sizlarning gunohlaringizni mag'firat qilish va o'zlaringizni ma'lum muddatgacha 
(halok qilmay) qoldirish uchun (iymonga) da' vat qilmoqda-ku!" Ular dedilar: "Sizlar 
ham xuddi o'zimizga o'xshagan odamlarsiz, faqat bizni ota-bobolarimiz ibodat qilib 
o'tgan narsadan (sanamlarga sig'inishdan) to'smoqchisizlar, xolos. Bas, (agar chin 
payg'ambar bo'lsangizlar) bizga aniq bir hujjat-dalil keltiringlar-chi?!" 

iix y> J* «# an 5flj p&te* £jj\b^b\ l^'j l# ciifl 



68 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

11. Payg'ambarlari ularga aytdilar: "(Ha), biz ham xuddi sizlarga o'xshagan 
odamlarmiz, lekin Alloh O'zi xohlagan bandalariga (payg'ambarlik) in'om qilur 

(Ibrahim: 10, 11) 

Payg'ambaru rosullar insonlardan bo'ladi. Risolat bilan bashariyat o'rtasida hech bir 
nomuvofiqlik yo'qdir. Ular Ibrohim, Ismo'il va Muso alayhissalomlar ham payg'ambar, 
ham oddiy insonlar bo'lganlarini bilar va buni tan olar edilar. Endi ular uchun bu 
uydirmalari ustida mahkam turib olishga o'rin qolmadi. Endi ular: 

- Alloh O'z risolati mas'uliyatini yuklash uchun shu yetimbachchadan o'zga bir odamni 
topmadimi? Alloh Makka va Toif ahlining ulug'larini bir chetga qo'yib, shu miskinni 
rosul-elchi qilib olmaydi, - deya boshladilar. 

(31) pfc* jg$\ fcffij* Z>^ ^ & *$jf 4^3 

31. Yana ular: "Bu qur'on ikki qishloq(ning biri)dan bo'lgan ulug' odamga nozil 
qilinganida edi", dedilar. 

(Zuhruf: 31) 
Yo'q, aslo unday emas! Ya'ni payg'ambarlik va vahiy Allohning rahmatidir. 

&jtfi l^~* ^iiy ^ i*> jU»f iii aii ^ qjJ m ji, Jjj J± &}! y \}\3 L;f j#a* ty 

(124) OjjSUj (jilS"Uj JoXii £j\lzj Jj( JL*. jU^j \3*j*r 

... Alloh payg'ambarlik vazifasini qaerga qo'yishni yaxshiroq bilguvchidir. Yaqinda 
bunday jinoyatkorlarga qilib o'tgan hiyla-nayranglari sababli Alloh huzurida xorlik 
va qattiq azob yetajakdir. 

(An'om: 124) 

Endi ular boshqacha gaplarni tarqatishga o'tdilar. 

- Payg'ambarlar dunyo podshohlaridir. Ular o'z xodimlari, soqchilari va a'yonlari 
o'rtasida hashamat bilan yuradilar. Dunyoning turli alvon ne'matlaridan foydalanadilar. 
Ular uchun hamma narsa muhayyo bo'ladi. Muhammadni nima desa bo'ladi?! O'zi 
ro'zg'or tirikchiligi uchun bozorlarda yursa va yana Allohning elchisiman deb da'vo ham 
qiladi-ya?! 

(8) \jjku> "$Jrj *$\ bjkls b\ L)jiJllaJl Jlij \£a 'j£k *&? & £>j& j? 

7-8. Yana ular (masxara qilishib): "Nega bu payg'ambar (oddiy odamlardek) taom yer 
va bozorlarda yurar?! Unga (payg'ambarligini tasdiqlaydigan) biron farishta tushirilib, 
u bilan birga qo'rqitguvchi bo'lsa edi. Yoki unga (osmondan) xazina tashlansa (va u 

bozorlarda savdo-sotiq bilan tirikchilik o'tkazmay o'sha xazinadan sarf qilib yursa) edi, 
yoxud uning uchun bir bog'u-bo'ston bo'lib, u (faqat o'sha bog' dan) yeb-ichsa edi", 
dedilar. Bu zolim kimsalar (mo'minlarga): "Sizlar faqat bir sehrlangan - aqldan 
ozgan kishiga ergashmoqdasiz", dedilar. 

(Furqon: 7-8) 
Alloh subhanahu va taolo mazkur oyati bilan ularning bu uydirmalariga javob qilib: 

- Muhammad alayhissalom Allohning rosuli bo'lib, uning vazifasi Allohning risolatini 
barcha insonlarga, kattayu-kichik, kuchligu-zaif, mansabdoru bechora, boyu kambag'al, 
ozod insonu qullarga bab-barobar yetkazishdir. Agar u podshohlarga o'xshab xodimlar, 
soqchilar va a'yonlar o'rtasida kibru havo, hashamatu dabdabalar bilan yursa, uning oldiga 
zaif, bechora va g'arib odamlar borib undan foydalana olmaydilar. Vaholanki u bachoralar 
bashariyatning katta qismini tashkil etadi. Unda risolatdan ko'zda tutilgan maslahat va 
manfaat amalga oshmasligini ma'lum qildi. 

Ammo ularning o'lgandan so'ng qayta tirilishni inkor etishlari, ular bu gapdan, ya'ni 
inson o'lgandan so'ng qayta tirilishidan hayratga tushdilar. Chunki ular buni aqllariga 
sig'dira olmadilar. Ular Alloh bizga xabar qilganidek, mana shunday derdilar: 

(17) b^j$\ ujuTji (16) 5jjj*i«J &i uiktj di}i lis]) im» \M 



69 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

16. Bizlar o'lib tuproq va suyaklarga aylanib ketgan chog'imizda rostdan ham yana 
qayta tirilguvchi ekanmizmi?! 

17. Awal o'tib ketgan ota-bobolarimiz ham-a?!" 

(Soffot: 16-17) 

va yana: 

1* y~j diJa \jlji 1^5 ^ •'M 

Bizlar o'lib, tuproq bo'lib qolgan vaqtimizda (yana hayotga qaytarilamizmi?!). Bu 
juda uzoq (aql bovar qilmaydigan) qaytishdir!" 

(Qof:3) 
Ular bu tushunchani aqllariga sig'dira olmay, ajablanib aytar edilar. 

7-8. Kofir bo'lgan kimsalar esa: "Sizlarga (qabrlaringizda chirib) titilib bo'lak-bo'lak 
bo'lib ketgan vaqtingizda shak-shubhasiz yana yangitdan yaratilursizlar, deb xabar 
beradigan bir kishini ko'rsataylikmi? U Alloh sha'niga yolg'on to'qib oldimi yoki 
jinni bo'lib qoldimi?" - dedilar. Yo'q, (Muhammad alayhis-salom yolg'on to'qib olgani 
ham, jinni bo'lib qolgani ham yo'q, balki) oxiratga ishonmaydigan kimsalarning o'zlari 
azobda va (haq yo'ldan yiroq) zalolatdadirlar. 

(Saba': 7-8) 

Dunyoda joriy bo'ladigan ishlarni ularga anglatib, aqliy tasawurlarini rad qildi. Zolim 
o'z zulmiga yarasha jazolanmay o'ladi. Mazlum chekkan zulmi uchun unga zulm qilgan 
zolimdan o'ch ol olmay o'ladi. Chiroyli amallar qiluvchi solih insonlar qilgan ezguliklarini 
gashtini surmay, samarasini ko'rmay vafot etadi. Fojir, jinoyatkor kimsa o'z jinoyatlarini 
jazosini olmay o'ladi. Agar o'lgandan so'ng qayta tirilish va oxirat hayoti bo'lmasa, 
mukofotu jazo bo'lmasa, har ikki toifa vakillari (yaxshiyu yomon) barobar bo'ladi. Balki, 
zolim va fojirlar mazlum va yaxshi insonlardan ko'ra baxt-saodatliroq bo'lib qolaveradi. 
Bu holat mutloqo ma' qui ish emas. Allohdan bunday adolatsiz nizom, ya'ni O'zi yaratgan 
maxluqlarining nizomi bo'lishi kutilmaydi, buni tasawur ham qilinmaydi. Alloh taolo 
aytganidek: 

(36) Oj^ti 'S$°f& u (35) ^j^iS'j-Ji^Ji '&*<& 

35. Axir, Biz musulmonlarni j in oyatchi- kofir kimsalarga barobar qilurmizmi?! 

36. (Ey mushriklar), sizlarga nima bo'ldi? qanday hukm chiqarmoqdasizlar? 

(Qalam:35-36) 

Vayana aytdi: 

(28) jtlJitS'jwfUil "$*£ \\ Je>°$\ Jt 5j*ui^J£"9l^JCflJl \JLs-j tjist jjJJl 'Jj& ft 

28. Balki Biz iymon keltirgan va yaxshi amallar qilgan zotlarni yerda buzg'unchilik 
qilib yurgan kimsalar kabi qilib qo'yurmizmi?! Balki Biz taqvodor zotlarni fisqu- 
fujur qilib yurgan kimsalar kabi qilib qo'yurmizmi?! (Yo'q! Aslo undoq bo'lmas!) 

(Sod:28) 

21. Balki yomonlik - gunohlar kasb etgan kimsalar, Biz ularni ham iymon keltirgan 
va yaxshi amallar qilgan zotlar kabi qilishimizni va hayotlari ham, mamotlari ham 

(ya'ni dunyolari ham, oxiratlari ham mo'minlar bilan) barobar bo'lishini 
o'ylagandirlar?! Naqadar yomon (noto'g'ri) hukm qilurlar-a? 

(Josiya:21) 
Ammo ularning aqllariga sig'dira olmasligiga javoban Alloh aytdi: 

(27) \a& *uUi fj iii> lM f& 

27. (Ey mushriklar), sizlarni yaratish qiyinroqmi yoki osmonnimi?! (Ya'ni butun yer 
kurrasining atrofini o'zga sayyoralardan biron ziyon yetmasligi uchun torn - osmon bilan 



70 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

qoplab qo'yishga qodir bo'lgan zot uchun sizlarni yaratish yoki qayta tiriltirish hech gap 
emas-ku!). (Alloh) uni bino qildi. 

(Van-noziot: 27) 

Vayana aytadi: 

(33) & 

33. Axir ular (oxiratda qayta tirilish haq ekanini inkor qilguvchi kimsalar) osmonlar va 
yerni yaratgan, ularni yaratishga ojizlik qilib qolmagan zot - Alloh o'liklarni 
tiriltirishga ham qodir ekanligini (o'ylab) ko'rmadilarmi?! Yo'q, albatta (Alloh 

o'liklarni tiriltirishga ham qodirdir). Zero, U zot barcha narsaga qodirdir. 

(Ahqof:33) 

(62) OjjH" i$3 Jjj\ Stilll j^Up JLflJj 

62. Darvoqe, sizlar dastlabki paydo bo'lishlaringiz (qanday bo'lgani)ni bildinglar-ku! 
Bas, eslatma-ibrat olmaysizlarmi?! 

(Voqe'a: 62) 

Alloh taolo odatda ham aqlan ham bir narsani awal boshda yaratishdan ko'ra, uni qayta 

yasash-yaratish osonroq ekanini bayon qilib berdi. 

* * i * * ° ° i & 

27. U awal boshda O'zi yaratib, so'ngra (qiyomat kunida) O'zi yana qayta 
yaratadigan zotdir. (qayta yaratish - tiriltirish) U zotga juda osondir. 

(Rum:27) 

(104) ,3-^lfl ttxh lilfe \JS-j fl.JL*J jfe- Jjl UUj US'i-iSQj 5^~' ( ^S'iUiJl cSjiaJ ajj 

104. U Kunda Biz osmonni ham xuddi maktub yozilgan sahifani o'ragan 
yanglig' o'rab, birinchi marta qanday yaratgan bo'lsak, (o'sha holga) 
qaytarurmiz. (Bu) Bizning zimmamizdagi va'dadir. Albatta Biz (shunday) 
qilguvchidirmiz. 

(Anbiyo: 104) 
(15) J*J£ jJ£ j* ^ ^5? (►* '& Jj^ 1 J^ ^' ? 

15. Axir Biz awalgi yaratishga (ya'ni yo'qdan bor qilishga) ojizlik qildikmi? Yo'q, 

(ojizlik qilmadik, demak tuproqqa aylangan jasadlarga qayta jon ato etishga ham ojizlik 
qilmaymiz), ular esa yangi yaralishdan (ya'ni qayta tirilishdan) shak-shubhadadirlar. 

(Qof: 15) 
Shunday qilib, Alloh subhanahu va taolo o'zining risolat da'vatiga qarshi mushriklar 
to'qigan uydirmalariga har bir aqli va ongi bor kimsani qanoatlantiradigan darajada rad 
javobini berib keldi, lekin Makka mushriklari qo'pol, ongsiz, mutakabbir kimsalar bo' lib, 
faqat yer yuzida zo'ravonlik va halqlarga o'z so'zlarini o'tkazishni istar edilar. Shuning 
uchun ham ular o'z zalolat va tug'yonlarida tobora ichkarilagan hollarida qoldilar. 
3. Odamlarni qur'onga quloq solishdan to'sish va uni avvalgilarning afsonalari 
deyish bilan e'tiroz bildirishlari 

Mushriklar shuncha uydirmalarni to'qiganlari yetmaganidek, undan tashqari odamlarni 
Qur'onga va Islom da'vatiga quloq solishdan to'sishni ham istar edilar. Bunda ular 
mumkin qadar barcha uslublarni qo'llardilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni 
da'vat uchun hozirlanayotganini ko'rishsa, jamoat joylaridagi odamlarni qo'zg'atib, 
to'polon ko'tarib, kuy-qo'shiq va o'yin-raqslarni boshlab yuborishar edi. Namoz 
o'qiyotgan yoki tilovat qilayotganlarini ko'rsalar ham xuddi shu qiliqlarini qilishar edilar. 
Alloh taolo ularning bu ishlari haqida shunday deydi: 

(26) OjIAii 1SJ*J aJ \pA\j ofjlli ligj tjAili i Ijjil'jjJLll Jlflj 

26. Kofir bo'lgan kimsalar (bir-birlariga "Muhammad tilovat qilayotgan vaqtda) sizlar 
bu qur'onga quloq solmanglar va (uni o'zgalarga ham eshittirmaslik uchun 
og'izlaringizga kelgan gapni) javrayveringlar (shunda) shoyad g'olib bo'lsangizlar", 
dedilar. 



71 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

(Fussilat: 26) 

Hatto Rosululloh sallallohu alayhi va sallam odamlar to'planadigan joylarda va ularning 
majlisgohlarida ularga Qur'on tilovat qilish va da'vat qilishga imkoniyat topa olmay 
qoldilar. Ammo payg'ambarlikning 5- yili oxirlariga kelib, tasodifan bunga muvaffaq 
bo'lib qoldilar. Bu safar ular Muhammad alayhissalomning Qur'on tilovatini boshlash 
maqsadlarini sezmay qolgandilar. 

Quraysh qabilasi shaytonlaridan biri bo'lgan Nazr ibn Horis ismli mushrik Hiyraga 
borib, u yerda forslarning podshohlari haqidagi qissalar, Rustami Doston va Isfandiyor 
dostonlarini o'rganib keldi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam bir majlisgohda o'tirib 
odamlarni Allohga da'vat qilib, ularni Allohning intiqomidan ogohlantirar edilar. U kishi 
turib ketganlaridan keyin Nazr ibn Horis odamlarga: 

- Ey Qurayshliklar, Allohga qasamki men undan ko'ra so'zamol va suhango'yroqman, - 
dedi va ularga Fors podshohlari, Isfandiyor va Rustami Dostondan so'zlay boshladi. 

(Ibn Hishom: 1/300-308) 
Ibn Abbosdan qilingan rivoyatga ko'ra: 

Nazr ibn Horis bir raqqosa kanizak sotib olib, biron kishining Islomga kirmoqchi ekanini 
xabarini eshitib qolsa, uni o'sha kanizagini oldiga olib borib, kanizagiga: 

- Mana bu odamga taom keltir, unga sharob ham quyib ber. Keyin bir kuylab, o'ynab 
ham ber,- deb aytar va haligi odamga: 

- Mana bu ishrat Muhammad seni da'vat qilayotgan narsadan ko'ra yaxshiroqdir, - der 
edi. O'sha Nazr haqida Alloh mana bu oyatni nozil qildi. 

6. Odamlar orasida shunday kimsalar ham borki, ular bilimsizlik bilan (o'zgalarni) 
Allohning yo'lidan ozdirish uchun va u (yo'lni) masxara qilish uchun behuda 
so'z(lar)ni sotib olur. Ana o'shalar uchun xor qilguvchi azob bordir. 

(Luqmon: 6) (Durrul mansur, Luqmon surasi tafsiri: 5/307) 

Bosim va tazyiqlar 

Nubuwatning 4-yili boshlarida yuzaga chiqqan va asta-sekin tarqalib borayotgan 
da'vatning nurini o'chirish uchun mushriklar yuqorida biz tilga olgan uslublarning 
barchasini birin-ketin qo'llab, ishga solib keldilar. Oradan bir necha hafta, oylar o'tdi. 
Mushriklar da'vatga qarshi o'sha uslublar bilan kifoyalanib qoldilar. Lekin ular bu 
uslublarni foyda bermagani va Islom da'vati yo'liga to'siq bo'la olmaganini ko'rishgach, 
o'zaro yana bir kengash o'tkazdilar. Ular bu kengashda musulmonlarni dinlaridan 
qaytarish uchun taziyq va azoblash yo'lini tutishga qaror qildilar. Har bir qabila boshlig'i 
o'z qabilasidagi Islom da'vatini qabul qilganlarni azoblay boshladi. Har bir hoja-quldor 
o'z qullari orasida kim iymon yo'lini tanlagan bo'lsa, unga barcha yo'llarni berkita 
boshladi. Tabiiydirki, mansabdor, kazo-kazolarni ortidan chopib yuradigan laganbardor 
yugurdaklar hojalarini rozi qilish uchun harakat qilib, musulmonlarga, xossatan zaif- 
bechoralarga qarshi fisqu-fujurlar qildilar. Ular sodir etgan jabru-zulmlarni eshitgan 
odamning badanlari seskanib, qalblari titrab ketadi. 

Abu Jahl agar biron sharafli, obro'-izzatli odamni Islomga kirganini eshitib qolsa, uni 
ogohlantirar, ogohlantirish bilan qaytmasa, sharmandasini chiqarib, uning moliga va 
obro'siga juda katta miqdorda futur yetishini aytib, po'pisa qilar edi. Agar bu kishi 
zaiflardan bo'lsa, uni urar va dinidan qaytishiga majburlardi. Usmon ibn Affonning 
amakisi uni xurmo barglaridan to'qilgan bo'yraga o'rab bog'lar va ostidan unga tutun 
yuborar edi. 

Mus'ab ibn Umayrning onasi uni Islomga kirganini sezib qolganidan keyin, uni yeyish- 
ichishdan mahrum qilib qo'ydi va uyidan haydab soldi. Mus'ab ibn Umayr badavlat 
oiladan edi. Lekin u o'z tanlagan yo'lidan qaytmadi. Uning terisi xuddi ilonning po'stiga 
o'xshab g'o'dirish bo'lib ketdi. 

(Usudul g'oba: 4/406) 
Suhayb ibn Sinon Rumiy shunday azoblanar ediki, hatto xotirasi yo'qolib, o'zini nima 
deyayotganini bilmaslik darajasiga yetardi. 

(Isoba: 4/255, Ibn Sa'd: 3/248) 



72 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Umayya ibn Xalaf Jumahiyning quli bo'lgan Bilol Habashiyni bo'yniga arqon solib, uni 
bolalar qo'liga berar edi. Bolalar uni arqonidan tortib Makkaning tog'larigacha olib borar 
edilar. Arqon uning bo'yinlarini qiyib yuborar edi. Bilol esa tinmay "Ahad, Ahad" ya'ni, 
"Alloh yolg'iz, Yakkayu-Yagona Alloh", der edi. Bu esa Umayyaning g'azabini yanada 
jo'shtirib yuborar edi. So'ng u Bilolni savalay ketardi. Unga ovqat bermay, och qo'yar, boz 
ustiga quyoshning jazirama issig'ida o'tirishga majbur qilardi. Bundanda dahshatlisi, 
Umayya uni quyosh issig'i rosa avjiga chiqqan peshin paytlarida Makkaning dashtiga 
chiqarib, chalqanchasiga yotqizar, so'ng quyoshda qizigan katta xarsang toshni oldirib 
kelib, uning ko'kragi ustiga qo'yar edi-da: 

- Allohga qasamki, to o'lguningcha mana shu holingda yotasan yoki Muhummadning 
dinidan qaytasan va Lotu Uzzoga sig'inib, ibodat qilasan, - derdi. Shunda ham Bilol: 
"Ahad, Ahad",- der va - "agar sizlarning g'azabingizni yanayam oshiradigan boshqa biron 
kalimani bilganimda, uni ham aytgan bo'lardim", - derdi. Kunlarning birida Abu Bakr 
Siddiq uning yonidan o'tib qoladi. Bu payt ular Bilolga azob berayotgan edilar. Shunda 
Abu Bakr Siddiq Bilolni bir qora tanli, yosh qulning evaziga yoki 7 yoki 5 uqiya kumush 
evaziga sotib olib, uni ozod qilib yuboradi. (Ibn Hishom: 1/317- 

18) 

Banu Maxzumliklarning quli bo'lgan Ammor ibn Yosir otasi va onasi bilan birga Islomni 
qabul qiladi. Abu Jahl boshchiligidagi mushriklar ularni quyoshning jazirama issig'ida 
sahroga olib chiqib, azoblar edilar. Kunlarning birida ular azoblanayotgan paytda 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularning oldidan o'tib qoldilar-da? 

-"Sabr qilinglar ey Yosirning oilasi, chunki sizlarga va'da qilingan narsa, jannatdir" 

- dedilar. 

Qiynoq azobi ostida Yosir vafot etdi. Undan so'ng Abu Jahl Ammorning onasi 
Sumayyaning oldiga nayzani sanchadi. U ham joyida o'ladi. Sumayya Islom tarixidagi 
shahida ayollarning eng birinchisi bo'lgan. U Abu Huzayfa ibn Mug'iyra ibn Abdulloh ibn 
Umar ibn Maxzumning cho'risi bo'lib, keksa yoshli zaifa ayol edi. 

Ammorga azobni yanada kuchaytirdilar. Goho quyoshning jazirama issig'ida 
azoblashsa, goho uning ko'kragiga qizigan xarsang toshni bostirib qo'yar edilar. Goho uni 
suvga cho'ktirib, azoblar edilar. Unga: 

- Biz seni toki Muhammadni xaqorat qilib, so'kmaguningcha azoblayveramiz, 
azoblayveramiz. Yoki bizning olihalarimiz bo'lgan Lot va Uzzolar sha'niga bir yaxshi gap 
aytmaguningcha azoblayveramiz,- deyishardi. Ammor qattiq qiynoqlar ostida, majburan 
o'sha gaplarning ikkinchisini tiliga oldi. Shunda ular qiynoqni bas qilib, uni qo'yib 
yubordilar. Ammor Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga yig'lab, uzr aytib 
keldi. Alloh subhanahu va taolo uning haqida mana bu oyatni nozil qildi: 

106. Kim Allohga iymon keltirgandan keyin (yana qaytib) kofir bo'lsa (Allohning 
g'azabiga duchor bo'lur). Lekin kim qalbi iymon bilan orom olgan holda (kufr 
kalimasini aytishga) majbur qilinsa, (uning iymoniga ziyon yetmas). Ammo kimning 
ko'ngli kufr bilan (ya'ni, dindan chiqib, kofir bo'lish bilan) yoziladigan bo'lsa, bas, 
unday kimsalarga Alloh tomonidan g'azab va ulug' azob bordir. 

(Nahl: 106) (Ibn Hishom: 1/3 19-20, Ibn Sa'd "Tabaqot": 3/248-49). 

Abu Fukayha - ismi Aflah Azd qabilasidan bo'lib, Abduddor qabilasida qui edi. 
Quyoshning jazirama issig'ida ikki oyog'ida temir kishanlar bilan sahroga chiqarishib, 
kiyimlarini yechib olar va o'zini quyosh issig'idan qizigan yerga qorni bilan yotqizib, 
qimirlamasligi uchun ustiga qizigan katta xarsang toshni bostirib qo'yar edilar. U hushidan 
ketguniga qadar shu ko'yicha qolardi. Abu Fukayha Habashistonga ikkinchi safargi hijrat 
qilganlar bilan birga hijratga ketgunicha shu tarzda azoblanishda davom etdi. Kunlarning 
birida uni oyoqlaridan arqon bilan bog'lab rosa sudrab, tortishdilar. Keyin uni qizigan 



73 



Arrohiyqul maxtum ^jlK-J/Ju^// 

yerga yotqizishib, rosa bo'g'dilar. Harakatlanmay qolgach, uni o'ldi deb o'ylib, tek 
qo'ydilar. Shu payt Abu Bakr Siddiq o'tib qolib uni sotib oldi-da, ozod qilib yubordi. 

(Usudul g'oba: 1/591 -92, Talqihul fuhum: 60-b) 

Habbob ibn Arat Ummu Anmor binti Sibo' Xuzo'iyyaning quli bo'lib, u temirchilik 
bilan shug'ullanar edi. U Islomni qabul qilganidan so'ng sohibasi uni o't bilan azoblar edi. 
U qizdirilgan temirni olib Habbobni orqasiga va boshlariga bosib, Muhammad 
alayhissalomga kofir bo'lishini talab qilardi. Bu azoblar Habbobning iymon va islomini 
yanada ziyoda qilar edi. Ummu Anmorga qo'shilishib boshqa mushriklar ham Habbobni 
azoblar edilar. Uni bo'ynidan bo'g'ib tortqilashar edi. Bir marta uni yonayotgan o'tga 
uloqtirdilar-da, uni o't ustiga tortdilar. O'tni hech kim o'chirmadi. Hatto uning 
dumbasidagi yog'lari erib oqib chiqib o'tni o'chirib qo'ydi. 

(Usudul g'oba: 1/591-92, Talqihul fuhum: 60-b) 

Zunniyra ismli rumlik bir cho'ri ayol bo'lib, u Islomni qabul qilgani uchun Allohning 
yo'lida qattiq azoblanadi. Azoblar jarayonida uning ko'zi ko'r bo'lib qoladi. Unga: 

- Ko'rdingmi, mana Lot va Uzzo sening ko'zingni ko'r qilib qo'ydi?! - deyishdi. U esa: 

- Yo'q! Allohga qasamki, meni Lotu Uzzo ko'r qilgani yo'q. Bu Allohdan bo'ldi. Agar 
hohlasa, o'zi ochib qo'yadi,- dedi. Ertasi kuni Alloh uning ko'zini ochib qo'ydi. 
Qurayshliklar esa: 

Bu Muhammadning sehrini zo'rligidan bo'ldi, - deyishdi. 

(Ibn Sa'd,"Tabaqot": 8/256, Ibn Hishom: 1/318) 

Banu Zuhra qabilasidan bo'lgan Asvad ibn Abduyag'usning cho'risi Ummu Ubays ham 

Islomni qabul qildi. Asvad Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning ashaddiy 

dushmanlaridan bo'lib, u kishini masxara qiluvchilarning biri edi. Mushriklar Ummu 

Ubaysni qattiq azoblar edilar. Xossatan hojasi Asvad uni qattiq azoblardi. 

Banu Adiyda Umar ibn Mu'ammilning cho'risi ham Islomni qabul qildi. Umar ibn 
Hattob o'sha paytda hali musulmon bo'lmagan, mushrik edi. U ham kelib, bechora cho'rini 
azoblar edi. To yiqilib qolgunicha urar, yiqilib qolgach esa unga qarab: 

- Joningdan to'yib, bezor bo'lib, diningdan qaytmaguningcha azoblayveraman, - derdi. 
Unga javoban kanizak: 

- Parvardigoring seni ham shundoq qilsin! - derdi. Islomni qabul qilgani uchun 
azoblangan cho'rilardan yana biri Abduddor qabilasidan bo'lgan bir zodagon ayolning 
cho'risi Nahdiya va uning qizi bo'lgan. 

Islomi sabab azoblangan qullardan biri Omir ibn Fuhayra bo'lib, uni hushidan ketib, 
gapirayotgan gaplariniyam bilmay qolgunicha azoblar edilar. Islomlari uchun azoblangan 
ushbu g'arib, hech kimsasi yo'q bechora qulu-cho'rilarni barchasini Abu Bakr Siddiq sotib 
olib, Alloh rizosi uchun ozod qilgan edilar. Shunda otasi Abu Qahofa unga: 

- Seni doim zaif-bechora qullarni sotib olib, ozod qilayotganingni ko'rayapman. Shuning 
o'rniga baquwat pahlavonlarni sotib olib ozod etsang-ku, ular senga himoyachilar 
bo'lardi, - dedi. Shunda Abu Bakr Siddiq: 

- Men Alloh rizosini hohlayman xolos, - dedi. Shunda Alloh Abu Bakr Siddiqni maqtab 
va o'z dushmanlarini yomonlab, mana bu Qur'on oyatlarini nozil qildi: 

Uj . Jfjsj AJU JJj <£JJ1 . J*H\ \&k4^j ■ Jpj c/&t£&\ . JlzH\ ^\ \x?&u i .Jail tjU lijjlits 

14. Bas, (ey insonlar), Men sizlarni lovullab yonib turgan olovdan - do'zaxdan 
ogohlantirdim. 

15-16. Unga faqat (Haqni) yolg'on degan va (iymon-e'tiqoddan) yuz o'girgan badbaxt 
kimsagina kirur. 

17-18. O'zi pokdomon bo'lib, mol-davlatini (yaxshilik yo'lida) sarf qiladigan 
taqvodor zot u (do'zax)dan yiroq qilinur. 



74 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

19. U (taqvodor zot) huzurida - zimmasida biron kimsaga qaytariladigan ne'mat 
yo'qdir. (Ya'ni, u biron kimsaning o'ziga o'tkazib qo'ygan yaxshiligini qaytarish uchun 
xayr-saxovat ko'rsatmaydi). 

20. U faqat eng oliy zot bo'lmish Parvardigorining yuzini - rizoligini istab (mol- 
davlatini sarf qilur). 

21. Va yaqinda (Parvardigori unga ato etadigan mukofot - jannat ne'matlaridan) rozi 
bo'lur. 

(Al-Layl: 14-21) 

14, 15, 16- oyatlarda tilga olingan badbaxtdan murod Umayya ibn Xalaf va unga 
o'xshagan kishilar nazarda tutilgan. 17- oyatdan to 21- oyatgachada sifatlangan "atqo", 
ya'ni parhezkor inson deyilganda, Abu Bakr Siddiq nazarda rutilgandir. 

Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhuning o'zi ham ozor chekkanlardandir. Navfal ibn 
Xuvaylid Adaviy Abu Bakr Siddiq bilan Talha ibn Ubaydulloh ikkisini bir arqonga bog'lab 
qo'yib, ularni namozdan va dindan man' qilardi. Ular bunga unashmas va bu ozorlardan 
ta'sirlanmas edilar. Balki arqondan bo'shashlari bilan har ikkisi namozlarini o'qishar edi. 
Bunday ishlarni ko'pincha Talhaning akasi Usmon ibn Ubaydulloh qilardi, - deyilgan. 

(Usudul g'oba: 468-b) 

Xulosa: Mushriklar qachonki bir odamni Islomni qabul qilganini eshitib qolishsa, unga 
turli bosim va taziyqlar qilishardi. Bu ishlar zaif, bechora musulmonlarga juda oson 
qo'llanilardi. Xossatan, himoyachilari va tarafdorlari bo'lmagan qul-cho'rilarga bosim 
o'tkazib, ularni azoblash oson bo'lardi. Balki xo'jayinlarining o'zlari, qabila boshliqlari 
ularni azoblar va yosh yigitlarni ularga tezlab, gij-gijlar edilar. Lekin obro'-e'tiborli, o'z 
qavmi orasida izzat-e'tiborli kishilarga bosim o'tkazish juda qiyin kechardi. Bunday 
musulmonlarga uncha-muncha odam jur'at etolmas edi. Lekin o'z qavmining sayyidlari 
o'ta ehtiyotkorlik bilan jur'atlanib ularga gapirar edi. 

Mushriklarning Rosulullohga nisbatan tutgan mavqifi 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam viqor, matonat, haybat va qat'iyat jihatidan nodir 
shaxs bo'lganlar. Bunday odamlarni do'stlari ham dushmanlari ham ehtiromini joyiga 
qo'yadilar. Sog'lom aql va hur fikrga ega bo'lgan insonlar bunday odamlar bilan faqat 
odob doirasida muomala qiladilar va har hil noloyiq gaplar va tuban-razil qiliqlar qilishga 
jur'at qilolmaydi. Faqatgina na o'zini va na o'zgani qadru-qimmatini, kimligini 
bilmaydigan gumroh, beaql insonlargina bunday yo'llarga o'tishi mumkin. Shunday 
bo'lsada, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Abu Tolibning himoyasida edilar. Abu 
Tolib Makka ahlining sanoqli kishilaridan bo'lib, o'z qabilasida va boshqa odamlar orasida 
ham ulug' maqom soxibi edi. Shuning uchun ham uning zimma (himoya)sini buzish, ya'ni 
u himoyasiga olgan odamga tajovuz qilish va obro'siga tajovuz qilish har kim uchun ham 
oson kechmas edi. 

Bunday holat Qurayshliklarni ko'p tashvishga solgan va undan chiqib ketishning yo'li va 
bu yo'lda oqibati xunuk bo'ladigan, boshi berk ko'chaga kirib qolmaslik uchun ularni 
yaxshilab o'ylash, fikrlashga majbur qilardi. Bu holat ularga katta to'siq, qalqon bo'lib 
turgan Abu Tolib bilan muzokara yo'lini tutishga yo'llardi. Lekin bu borada jiddiyat va 
hikmat bilan ish tutib, chiroyli va maxfiy tahdid uslublaridan foydalanish kerakki, Abu 
Tolib ularning gaplarini e'tiborga olib, qabul qilsin. 

Qurayshning Abu Tolibga elchilar qo'yishi 

Ibn Ishoq rivoyatiga ko'ra: Qurayshliklarning bir necha ulug'-ulug' kishilari yig'ilishib 
Abu Tolibning oldiga keldilar-da: 

- Ey Abu Tolib, sening jiyaning bizning olihalarimizni haqorat qilib, dinimizni ayblab, 
donolarimizni ahmoqqa va ota-bobolarimizni adashganga chiqarib yuribdi. Sen uni bu 
yo'ldan tiyib, qaytarib qo'ygin yoki uni bizga qo'yib ber, biz o'zimiz uni tiyib qo'yamiz. 
Axir sen o'zing ham xuddi biz singari uning yo'liga muxolifsan-ku? - dedilar. 

Abu Tolib ularni juda chiroyli uslubda, muloyim gaplar va yumshoq muomala bilan 
kuzatdi. Ular qaytib ketdilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'z yo'llarida, 
Allohning dinini yoyish va unga da'vat qilishda davom etdilar. Qurayshliklar Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam o'z yo'llarini davom ettirib, odamlarni dinga da'vat qilishdan 



75 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

tiyilmay, balki aksincha, o'z ishini yanada davom etdirayotganlariga ko'p sabr qila 
olmadilar. Abu Tolibning oldiga borib, oldingidan ko'ra qattiqroq, qo'polroq uslubda 
gaplashishga qaror qildilar. 

Qurayshning Abu Tolibga tahdid qilishi 

Quraysh qabilasining ulug' kishilari Abu Tolibning oldiga kelib, unga: 

- Ey Abu Tolib, sen bizni oramizda yoshi ulug'imiz bo'lib, o'z martabang, hurmat- 
e'tiboring bor. Biz sendan jiyaningni tiyib qo'yishingni talab qilgan edik. Sen esa uni tiyib 
qo'ymading. Biz uning olihalarimizni kamsitishi, donolarimizni ahmoqqa chiqarib, ota- 
bobolarimizni haqorat qilishiga ortiq chiday olmaymiz. Uni tiyib qo'ysang qo'yding yoki 
bo'lmasa unga qo'shib sen bilan ham hisoblashamiz, toki ikki tarafdan biri halok bo'ladi, - 
deyishdi. 

Abu Tolibga bu qo'pol tahdid va qattiq po'pisa judayam og'ir botdi. Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga odam yuborib: 

-Ey jiyanim, qavming kelib, menga shunday, shunday deyishdi. Menga ham, o'z 
joningga ham rahming kelsin! Meni toqatim yetmaydigan ishlarga majbur qilmagin,- dedi. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam amakilari Abu Tolibni himoya qilishdan ojiz bo'lib 
qoldi va endi menga yordam berishdan bosh tortayapti,- deb o'yladilar va amakilari Abu 
Tolibga: 

jl iil ej^Iaj Ji^ . ja^I) \Jk t£Jj31 (1)1 (J& cSj^ t* 5 J-*^' J cA^ t* 5 qm a ui1\ lj**iaj jJ Mj j& Lj » 

<<4jSjjU.4jfldjfci 

- " Ey amaki, agar quyoshni o'ng tomonimga qo'yib, chap tomonimga oyni qo'ysalaru, 
shu ishimni tark qilishimni talab qilsalar, to Alloh bu ishni g'olib qilgunicha yoki shu 
ish yo'lida halok bo'lgunimcha, xargiz bu ishni to'xtatib qo'ymayman! - dedilar-da, ko'z 
yoshlari oqib yig'ladilar va o'rnilaridan turdilar. Shunda Abu Tolib: 

- Bor ey jiyanim, hohlagan gapingni gapiraver, Allohga qasamki, seni hech qachon, hech 
narsa evaziga tashlab qo'ymayman! - deb, quyidagi baytni nashida qilib o'qidi. 

Allohga qasamki, xargiz yetisholmas ular senga barchasi ham. 

Tirik ekanman, men tuproqqa ko 'milib, uni yostiq qilgunimcha 

O 'z ishingni davom ettir, senga hech bir balo urmagay, 

Hushhol bo 'Igin, bu ishingga ko 'zlar behad quvongay. 

Quraysh yana bir bor Abu Tolib huzurida 

Qurayshliklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'z ishida davom etayotganini 
ko'rgach, Abu Tolib o'z jiyani Muhammad alayhissalomni yordamsiz tashlab 
qo'ymasligini va uning himoyasi uchun o'zlaridan ayrilishga, hatto dushmanlashishga ham 
tayyor ekanligini anglab yetdilar. Endi qurayshliklar Valid ibn Mug'iyra boshchiligida bir 
guruh bo'lishib, Abu Tolib huzuriga tashrif buyurishdi va unga: 

- Ey Abu Tolib, mana bu bola qurayshliklarning eng ko'rkami, go'zali va oqil yigitidir. 
Sen bu bolani olgin, uning aqli ham, yordami ham senga, uni o'zingga o'g'il qilib ol! 
Uning o'rniga esa sening va ota-bobolaring diniga qarshi bo'lgan, qavmning birligini 
buzgan va qavmning donishmandlarini ahmoq sanagan jiyaning Muhammadni bizga taslim 
qil! Biz uni o'ldiramiz. Kishi boshiga kishi-ku axir?! - dedilir. Abu Tolib ularning taklifini 
rad etib: 

- Qanday ham yomon narsani menga yetkazmoqchisizlar-a?! Siz o'g'lingizni menga 
bersangiz-u, men uni yedirib, ichirib, tarbiyalasam, men sizga o'g'limni bersam-u, siz uni 
o'ldirsangiz. Alloh nomiga qasam ichib aytamanki, xargiz unday bo'lmaydi! - deya javob 
berdi. Shunda Mut'im ibn Adiy ibn Navfal ibn Abdumanof: 

- Allohga qasamki, qavming senga nisbatan insof bilan ish tutmoqda ey Abu Tolib, ular 
seni o'zing yoqtirmagan narsadan qutqarishmoqchi, sen esa ulardan hech narsa olishni 
istamayapsan?! -dedi. 

- Allohga qasamki, sizlar menga insof qilganinglar yo'q. Sen esa meni yolg'izlab, 
qavmni menga qarshi gij-gijlamoqdasan. Bor bilganingni qil! - deya qattiq gapirdi Abu 
Tolib. 



76 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Qurayshliklar Abu Tolibni Muhammad alayhissalomni da'vatdan tiyib qo'yishiga 
unatishga muvaffaq bo'lolmaganlarini, unga qanoat berolmagani va ushbu munozara ham 
foyda bermaganini anglashgach, buning uchun boshqacha bir yo'l tutishga qaror qildilar. 

(Ibn Hishom: 1/266-67). 
Bu yo'l esa Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning shaxsiyatlariga tajovuz qilishdir. 
Ular bu yo'lni da'vatning natijasi va uning olib keladigan kelajagidan qo'rqqanlaridan va 
unday oqibatni chetlatish uchun tanladilar. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam shaxsiga bo'lgan tajovuzlar 

Islom da'vati ochiq maydonga chiqqandan boshlab, qurayshliklar qadimdan o'zlari 
ulug'lab, ehtirom qilib kelayotgan narsalarini oyoq osti qilishga jur'at qildilar. Ularning 
kibru-havo va manmanliklariga uzoq sabr qilish og'ir bo'ldi. Ular Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamga qarshi uydirmalari, shov-shuvlari, masxara qilish, sexrgar deyish kabi 
tashviqotlari ustiga Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga tajovuz qo'llarini cho'za 
boshladilar. Tabiiyki, bu maqsad boshida Adu Lahab turardi. Chunki u Banu Hoshim 
qabilalarining raislaridan biri bo'lib, boshqa raislar cho'chiydigan narsadan cho'chimas 
edi. U Islom va uning ahliga ashaddiy dushman bo'lib, Islomning eng awalgi kunidan 
boshlab Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning dushmanlari mavqifida turgan. 
Qurayshliklar hali dushmanlikni xayollariga keltirmay turib, u Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamga tajovuz qilgan edi. Banu Hoshim majlisgohida va Safo tog'ida Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga qilgan muomalasini tilga olib o'tdik. 

Abu Lahab Islom dini kelmasidan oldin ikki o'g'li Utba va Utaybalarni Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning ikki qizlari Ruqiya va Ummu Gulsumga uylantirgan edi. 
Muhammad alayhissalom payg'ambarlik sharafiga muyassar bo'lib, da'vatni 
boshlaganlaridan keyin Abu Lahab ikki o'g'liga ham Muhammad alayhissalomning 
qizlarini qo'pol suratda taloq qilishni buyurdi. Ular Payg'ambar alayhissalomning qizlarini 
taloq qildilar. 

(Ibn Hishom: 1/652). 

Payg'ambar alayhissalomning ikkinchi o'g'illari Abdulloh vafot qilganida Abu Lahab 
shodu-xurram bo'lib, oldiga suyunchilab borib: 

- Muhammad endi abtar (nasli qirqilgan) bo'lib qoldi, - dedi. 

(Ibm Kasir: 4/595) 

Biz muqaddam o'tgan sahifalarida Abu Lahabni haj mavsumida va bozorlarda 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning orqalaridan yurib, u kishini yolg'onchi deb, 
odamlarni da'vatdan to' sib yurganligi haqida to'xtalib o'tgan edik. 

Toriq ibn Abdulloh Muxoribiy rivoyatiga ko'ra: Abu Lahab Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamni yolg'onchi deyish bilangina cheklanib qolmay, balki u kishiga toshlar otib 
urar, hatto ikki oyoq (orqa tovon)larini qonatib yuborgan edi. 

(Kanzul ummol: 12/449). 

Abu Lahabning xotini Abu Sufyonning singlisi Ummu Jamil Arvo binti Xarb ibn 
Umayya Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga dushmanlikda eridan aslo qolishmas edi. 
U tikonlarni ko'tarib kelib, tunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning eshiklari 
oldiga va yuradigan yo'llariga qo'yib chiqar edi. U o'ta shallaqi ayol bo'lib, Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam haqlariga yolg'on-bo'htonlar, turli uydirmalar to'qib, tilini bir 
quloch qilgancha fitna olovini puflab alangalatar va Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamga qarshi ayovsiz, shiddatli urush qilar edi. Shuning uchun ham, uni Qur'on 
"hammaalatal hatob" (o'tin ko'taruvchi) deb sifatlagan. O'zi va eri haqida nozil bo'lgan 
oyatlarni eshitgan Ummu Jamil, Ka'ba yonidagi masjidda o'tirgan Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamning oldiga keldi. Abu Bakr Siddiq ham Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam bilan birga o'tirgan edi. Ummu Jamilning qo'lida bir hovuch mayda toshlar bor edi. 
Ummu Jamil ularning tepasiga kelganida, Alloh uning ko'zini Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamdan to' sib qo'ydi. U faqat Abu Bakr Siddiqni ko'rar va unga: 

- Do' sting qani ey Abu Bakr, eshitdimki, u meni hajv qilibdi. Allohga qasamki, agar uni 
topib olsam, mana shu mayda toshlar bilan uning og'ziga uraman. Allohga qasamki, men 
ham shoiraman dedi-da, quyidagi she'rni o'qidi. 

77 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Mazmuni: 

Muzammamga bo 'ysunmadik. 
Ishi, yo 'lini ham tutmadik. 
Diynini ham suymadik. 
So'ng tezda qaytib ketdi. Abu Bakr Siddiq: 

- U sizni ko'rmadimi, ey Rosululloh? - dedi ajablanib. Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam: 

-"U meni ko'rmadi. Chunki Alloh uning ko'zini mendan olib qo'ygan edi", - dedilar. 

(IbnHishom: 1/335-36). 
Qurayshliklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni yomon ko'rganlari va u kishiga 
hasad qilganlari sababli "muzaramam" deb nomlar edilar. Bu bilan Alloh ularning 
haqoratlarini Muhammad alayhissalomdan burib qo'yardi. 

(Tarixi Buxoriy: 1/11, Sahihi Buxoriy:7/162, 
Musnadi Ahmad: 2/244, 340, 369). 
Abu Bakr Bazzor ushbu qissani rivoyat qilgan bo'lib, unda jumladan shunday deydi: 
Ummu Jamil Abu Bakr Siddiqning tepasiga kelib: 

- Sening do' sting bizni hajv qilibdi ey Abu Bakr, - dedi. Abu Bakr Siddiq unga: 

Mana shu uyning Robbisiga qasamki, unday emas, chunki u kishi she'r to'qimaydi ham, 
uni o'qimaydi ham, - deya javob qildi. Shunda Ummu Jamil unga: 

- Sen ham uni tasdiqlaguvchisan-da! -dedida, jo'nab ketdi. Abu Lahab Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning amakilari va yon qo'shnilari bo'la turib, shu ishlarni 
qilardi. Uning uyi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning uylariga jips bo'lib, u ham 
boshqa qo'shnilari kabi Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uydalik chog'larida ozor 
berar edi. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uydalik chog'larida ozor beradigan bir necha 
qo'shnilari bo'lib, ular Abu Lahab, Hakam ibn Abul Os ibn Umayya (umaviylardan 
bo'lgan halifa Marvonning otasi), Uqba ibn Abu Mu'iyt, Adiy ibn Hamro Saqafiy va Ibn 
Asdon Huzaliylar edi. Ulardan faqat Hakam ibn Abul Osgina Islomni qabul qilgandi. 
Qolganlaridan hech birlari Islom ne'matiga sazovor bo'lmay o'lib ketganlar. 

(IbnHishom: 1/416). 

Ulardan biri qo'yning ichak-chavoqlarini olib kelib, Muhammad alayhissalom namoz 
o'qiyotgan chog'larida ustilariga tashlasa, boshqasi uni olib kelib, o'choqqa o'rnatilgan 
qozonga tashlab yuborar edi. Hatto Rosululloh sallallohu alayhi va sallam namoz 
o'qimoqchi bo'lsalar, bir katta toshni qo'yib olib, uning panasida namoz o'qir edilar. 
Qo'shnilari shunaqangi nopok narsalarni tashlaganlarida, Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam uni bir cho'pga ilib olib, ko'chaga olib chiqar va eshik oldida turib olib: 

- Ey Banu Abdumanof, bu qanday qo'shnichilik bo'ldi endi? - derdilar va uni yo'lning 
chetiga uloqtirib tashlar edilar. 

Qo'shnilaridan biri bo'lgan Uqba ibn Abu Mu'iytning badbaxtligi va xabisligi haddan 
oshib ketdi. Imom Buxoriyning Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan qilgan 
rivoyatida shunday deyilgan: 

- Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Ka'batulloh yonida namoz o'qimoqda edilar. 
Abu Jahl ham o'z ulfatlari bilan o'sha yerda o'tirgan edi. Ulardan biri : 

- Sizlardan qay biringiz Banu fulonda so'yilgan tuyaning ichak-chavoqlarini olib kelib, 
Muhammad sajdaga bosh qo'ygan vaqtda, uning ustiga tashlay oladi? - dedi. Qavmning 
eng badbaxt odami bo'lgan Uqba ibn Abu Mu'iyt o'rnidan turib, borib o'sha narsani olib 
keldi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam namoz o'qimoqda edilar. U badbaxt 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni sajdaga bosh qo'yishini kutib turdi. Sajdaga bosh 
qo'yishlari bilan haligi iflos narsani olib kelib ikki yelkalarining o'rtasigatashladi. 

- Men bu manzarani kuzatib turar edim-u, lekin hech narsa qilolmasdim. Qani edi o'sha 
paytda meni himoya qiladigan biron kishim bo'lganda edi, - deydi Ibn Mas'ud. Ular bir— 
birlarini urishib, turtishib masxaraomuz kula boshladilar. Ular kibrlanib, g'ururlanib kular 
edilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam esa sajdadan bosh ko'tarmay, sojid hollarida 
jim turib qoldilar. Qizlari Fotima kelib ustidagi iflos narsalarni olib tashladi. Shundan 
so'ng boshlarini sajdadan ko'tardilar. So'ng Allohga iltijo qilib: 

78 



Arrohiyqul maxtum ^±±HjS^±jH 

- "Ey Allohim, Qurayshni o'zingga topshirdim!" - dedilar. O'zlarini duoibad qilganlari 
ularga juda og'ir botdi. Chunki ular bu shahardagi duolarni ijobat bo'lishini juda yaxshi 
bilardilar. So'ng Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularni nomma-nom tilga olib, duo 
qildilar. 

j i ' ila (jj Aj^I j tAjjt ^jj| Jjijil j i Ajuj j (jj Ajou j i <Ujj j (jj *Lu*j iiLJc j . J^a ^jL cLic f^JJl 

- "Zsy Allohim, Abu Jahlni, JJtba ibn Robiy'ani, Shayba ibn Robiy'ani, Valid ibn 
Utbani, Umayya ibn Xalafni va Uqba ibn Abu Mu'iytni sening o'zingga topshirdim!" - 

yettinchi shaxsni nomini ham aytdilar-u, u bizni yodimizda qolmagandi,- deydi Ibn 
Mas'ud. Jonim qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, men Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
nomlarini sanagan odamlarni barchasini Badr jangida halok bo'lganini ko'rdim. 

(Sahihi Buxony: 1/543, 1/37) 

- Yettinchisi Ammor Ibn Valid bo'lgan edi. Umayya ibn Xalaf Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamni ko'rsa, haqorat qilar va masxara qilib, u kishiga ishora qilib, kular edi. 
Alloh taolo uning haqida Humaza surasini nozil qildi. 

(4) <Uk*Jl J> bj£3 *$& (3) oJlL^-1 aJU Of s~-^i (2) "^j ^t° w: i£-ti\ (1) ajj ajia *^>\ £Jjj 

1. Barcha (kishilarga dilozorlik qilib, ularning obro'larini to'kib yuradigan) bo'htonchi- 
g'iybatchiga halokat bo'lgay. 

2-3. Ki, u (topgan) mol-dunyosi o'zini mangu (o'lmaydigan) qilib qo'ygan, deb 
o'ylagan holida (faqat) mol to'plagan va o'sha (mol-dunyo)ni hisob-kitob qilib (biron 
savobli ishga sarflamasdan) yurgan kimsadir. 

4. Yo'q, (uning bu hisob-kitobi bekordir)! qasamki, albatta u chil-parchin qilguvchi 
(do'zax)ga tashlanur! ... 

(Humaza: 1-4) 
Ibn Hishom shunday deydi: 

- "Humaza" deb, odamni oshkor haqorat qilib, ko'zlari bilan unga ishora qilib, uning 
ustidan kuluvchiga aytiladi. Lumaza esa odamlarni yashirincha, orqasidan ayblaydigan va 
ularga ozor beruvchi kishiga aytiladi. 

Umayyaning ukasi Ubay ibn Xalaf ham Uqba ibn Abu Mui'yt bilan safdosh edi. 
Kunlarning birida Uqba Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga o'tirib, 
gaplariga quloq solib eshitdi. Bu xabar Ubayga yetib borgach, u Uqbani koyib, baqirib- 
chaqirib urishib berdi va undan Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning yuzlariga 
tuflashni talab qildi. Uqba uning talabini bajardi. Ubay ibn Xalafning o'zi esa chirigan 
suyakni oldida, uni maydalab, shamol esib turgan paytda Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam tomonga pufladi. 

(Ibn Hishom: 1/361-62) . 

Axnas ibn Shariyq ham Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga ozor bergan 
kimsalardan biri edi. Alloh taolo uni Qur'onda to'qqiz sifat bilan sifatladiki, bu sifatlar 
uning kimligiga dalolat qiladi. 

(13) p*Jj dliS oAj ^Jip (12) f-5? Ja*« J^Ji £& (11) p~*li t&J> jUi (10) jgQ* <*J"U- ^ji"^" % 

10-13. (Ey Muhammad), yana siz har bir tuban qasamxo'r, g'iybatchi-yu gap 
tashuvchi, yaxshilikni man' qilguvchi-baxil, tajovuzkor, gunohga botgan, qo'pol va 
bulardan tashqari benasab-haromi kimsaga itoat etmang! (Qalam: 10-13). 

Abu Jahl ham goho Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga kelib, u 
kishidan Qur'on oyatlarini eshitib, so'ng ketardi. Lekin u iymon keltirmas, itoat etmas, 
ibratlanmas va qo'rqmas ham edi. Balki Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga tili bilan 
ozor berar va Allohning yo'lidan to'sar edi. So'ng u o'z qilmishlari bilan faxrlanar va sodir 
etgan yomonliklari bilan g'ururlanar edi. O'zini go'yo katta bir ishni qilgandek tutardi. 
Alloh taolo uning haqida quyidagi oyatni nozil qildi. 

(33) Jaisj aIa! J\ cj,s p .Jpj cjj£j&j . j^> % iji> i& 

31. Na (qur'on va payg'ambarni) tasdiq etdi va na namoz o'qidi! 

79 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

32. Balki u (qur'onni) yolg'on dedi va (iymondan) yuz o'girdi! 

33. So'ngra (mana shu qilmishlaridan uyalish o'rniga) gerdayganicha o'z ahli tomon 
ketdi! 

(Qiyomat: 31-33) 

U Payg'ambar alayhissalomni birinchi bor Haramda namoz o'qiyotganlarini 

ko'rgandayoq, u kishiga namoz o'qishni man' qilgan edi. Kunlarning birida Rosululloh 

sallallohu alayhi va sallam Ibrohim alayhissalom maqomlarida namoz o'qiyotgan 

paytlarida Abu Jahl kelib qolib: 

- Ey Muhammad, men seni bu ishdan qaytarmaganmidim? - deb po'pisa qildi. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam unga qattiq-qattiq gapirib, so'kib berdilar. Shunda 
u: 

- Ey Muhammad, sen menga nimang bilan tahdid qilasan. Allohga qasamki, bu vodiyda 
sendan ko'ra mening yordamchi-tarafdorlarim ko'proq bo'lsa?! - dedi. Shunda Alloh 
mana bu oyatni nozil qildi. 

(18) <&^jh f^-*> (17) ibu ijdi 

17. Bas, u o'zining jamoasini (yordamga) chaqiraversin! 

18. Biz esa azob farishtalarini chaqirajakmiz! 

(Alaq: 17-18). 
Boshka bir rivoyatda esa Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uning yoqasidan siqib, 
silkitdilarda, ushbu oyatni o'qidilar 

(35) jjts ill Jjt ft (34) jjtfl &f jjt 
(Ey ko'rnamak inson,) Senga o'lim bo'lsin. So'ngra, yana senga o'lim bo'lsin. 

(Qiyomat: 34 , 35) 

Shunda Allohning dushmani: 

- Meni qo'rqitayapsanmi ey Muhammad? Allohga qasamki, bu ish sening ham, 
Robbingni ham qo'lidan kelmaydi. Men vodiyning ikki tog'i orasida yurgan odamlarning 
eng azizi, zo'riman,- dedi g'ururlanib. 

(Ibn Kasir:4/377, Addurrul Mansur: 6/478). 
Abu Jahl Muhammad alayhissalomdan eshitgan so'kishlaridan hech o'ziga kelolmay 
yurdi. Balki undan keyin uning badbaxtligi yanada ziyoda bo'ldi. Imomi Muslim Abu 
Hurayra roziyallohu anhudan qilgan rivoyatiga ko'ra Abu Jahl: 

- Sizlarning oldingizda Muhammadni bir sharmanda qilayinmi? - dedi. Ular: 

- Ha, -deyishdi unga. U esa: 

- Lotu Uzzoga qasamki, uning bo'yniga oyog'imni qo'yib turib, yuziga qora chaplayman, 
- deya o'z do'stlariga so'z berdi. 

Bu mal'un janobi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldiga kelganida, u kishi 
namoz o'qiyotgan edilar. Allohning dushmani Payg'ambar alayhissalomning bo'yinlariga 
oyoq qo'ymoqchi bo'lib yaqinlashgan edi, birdan qo'llari bilan o'zini himoya qilib, 
orqasiga tislandi. Shunda uning do'stlari: 

- Nima bo'ldi sanga ey Abul Hakam? - deyishdi. 

- Men bilan uning o'rtasida nogohon o'tdan bo'lgan handaq paydo bo'lib, dahshatli 
manzara va qanotlar...,- dedi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

- "Agar u menga yaqinlashganida, farishtalar uni ushlab, bo'lak-bo'lak qilib tashlar 
edilar" - dedilar. 

Biz, siz aziz o'quvchilarga tasvirlab-ifodalab bergan ushbu manzaralar o'zlarini 
Allohning ahli va Uning Harami aholisi deb hisob qilgan zolim mushriklar tomonidan 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam va musulmonlarga yetgan jabru-jafo va zulmu- 
sitamlardan kichik bir ko'rinish edi xolos. 

Bunday tanglik holatlar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga keskin bir mavqifni 
lozim tutishni taqozo etardiki, bu mavqif bilan musulmonlarni atroflaridan o'rab 
kelayotgan balolardan qutqarib, qo'llaridan kelgani qadar bosimni yengillatishlari zarur 
edi. Buning uchun Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ikkita hikmatli qadam qo'ydilar. 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Da'vatni osonlashtirish va maqsadni ro'yobga chiqarishda bu ikki qadamninig ta'siri 
yaxshi bo'ldi. Mazkur qadamlar quyidagilar edi: 

BIRINCHISI: Arqam ibn Abul Arqamning hovlisini da'vat markazi va tarbiyaviy 
qarorgoh qilib tanlanishi. 

IKKINCHISI: Musulmonlarni Habashistonga hijrat qilishga buyurish. 

Arqamning hovlisi 

Bu hovli Safo tog'ining etagida bo'lib, zolimlar ko'zidan va ularning majlisgohlaridan 
ancha yiroqda joylashgan edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam bu hovlini 
musulmonlar hufyona jamlanib turishlari va ulurga shu yerda Allohning kitobidan ta'lim 
berib, hikmatni o'rgatish uchun ixtiyor qildilar. Toki musulmonlar o'z ibodatlari va 
amallarini chiroyli suratda ado etsinlar va Alloh o'z Rosuliga nozil qilayotgan ta'limotlarni 
emin, erkin suratda qabul qilsinlar. Bu uyga Islomga kirgan odamlar kirsin va zulmkor, 
alamzada tog'utlar uni bilmay qolishsin. 

Qachon Rosululloh sallallohu alayhi va sallam musulmonlar bilan biron joyga 
yig'ilsalar, hech shubhasiz mushriklar o'zlaridagi bor kuch va imkoniyatlari bilan odamlar 
bilan Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ko'zlayotgan tarbiya, tazkiya va Kitobu 
hikmat ta'limi o'rtasiga g'ov-to'siq bo'lishga harakat qilgan bo'lar edilar. Bunday hoi esa 
ikki toifa vakillari o'rtasidagi to'qnashuvga ham olib kelishi mumkin edi. Bunday 
to'qnashuv haqiqatan ham sodir bo'lgan edi. 

Ibn Ishoqning yozishiga ko'ra: Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning as'hoblari 
daralarda jamlanishib, u yerda maxfiy ravishda namoz o'qishar va o'zaro muloqotda bo'lar 
edilar. Tasodifan qurayshlik kofirlaridan bir necha kishi ularni ko'rib qolib, so'kib, 
haqorat qiladilar. Natijada ikki guruh o'rtasida urush boshlanib, Sa'd ibn Abu Vaqqos bir 
kishini urib, qonini oqizdiradi. Bu Islom tarixida kofirlardan to'kilgan birinchi qon bo'lgan 
edi. 

Ma'lumki agar to'qnashuvlar soni ko'payib, cho'zilib boraversa, bu musulmonlarni 
halokatiga va ularni qirilishiga olib kelardi. Bunday holda berkitiqcha, maxfiy suratda ish 
yuritish maqsadga muvofiq va hikmatdan bo'ladi. Sahobalarning ommasi Islom, ibodat va 
yig'ilishlarni maxfiy qilar edilar. Ammo Rosululloh sallallohu alayhi va sallam da'vatni 
ham, ibodatni ham mushriklar orasida ochiq-oshkor qilar edilar. U kishini bundan hech 
narsa to' sib qo'ymas edi. Ammo Islom va musulmonlar manfaatini ko'zda tutib, 
musulmonlar bilan maxfiy suratda yig'ilishar edilar. 

Habashistonga birinchi hijrat 

Tajovuzlarning boshlanishi nubuwatning 4- yili o'rtalari yoki oxirlarida bo'lgan edi. 
Awal boshda bosim unchalik kuchli emas edi. Oy-kunlar o'tishi bilan bu tajovuz- 
taziyqlar kuchayib boraverdi. 5- yilning o'rtalariga kelib ular jiddiy tus oldi. Musulmonlar 
uchun Makkada kun ko'rish juda og'ir bo'lib qoldi. Ular bu alamli azoblardan qutilish 
yo'llari haqida tafakkur qila boshladilar. Musulmonlar mana shunday holatni boshlaridan 
kechirayotgan bir paytda hijrat yo'lini rutishga ishora qilib Zumar surasi nozil bo'ldi. 
Jumladan surada Allohning yeri tor emasligi e'lon qilinadi. 

(10) oL^ Jju («-*r>4 Ojjjuah l£J4 ^i **-^J *M' j^J'J *^-^" ^"1 9^* i£ \jiZ*£-\ jVJ-U ... 

... Bu dunyoda chiroyli amal qilgan zotlar uchun (oxiratda) chiroyli (oqibat-jannat) 
bordir. Allohning yeri kengdir. Hech shak-shubha yo'qki, sabr-toqat qilguvchilarga 
ajr-mukofotlari hisob-kitobsiz to'la-to'kis qilib berilur". 

(Zumar: 10). 

Habashistonga bo'lgan hijrat xaritasi 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Habashiston podshosi Asxama An-Najoshiy odil 
podsho bo'lib, uning mulkida hech kim zulmlanmasligini bilar edilar. Musulmonlarga o'z 
dinlarini fitnalardan olib qochib, Habashistonga hijrat qilishga buyurdilar. 

Beshinchi yilning Rajab oyida sahobalardan bo'lgan birinchi guruh Habashistonga hijrat 
qildilar. Ushbu guruh 12 erkak va 4 ayoldan tashkil topgan bo'lib, ularning boshlig'i 
Usmon ibn Affon edi. U bilan birga xotini Ruqiya binti Rosululloh sallallohu alayhi va 



Arrohiyqul maxtum ^jlK-J/Ju^// 

sallam ham hijrat qildi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam bu ikkilari haqida shunday 
degandilar: 

"Albatta bu ikkisi Ibrohim va Lut alayhimussalomlardan keyingi Allohning yo'lida 
hijrat qilgan birinchi oiladir". 

(Zodul maod: 1/24). 

Bularning hijratlari qurayshliklar sezib qolmasliklari uchun tun qorong'usida xufyona 
sug'irilib chiqish tarzida amalga oshdi. Ular dengiz tomon yo'l olishib, Sha'iyba portiga 
bordilar. Muhojirlarga tole kulib boqib, u yerda 2ta tijorat kemasi tayyor turgan edi. Bu 
ikki kema muhojirlarni Habashiston sohiliga eltib qo'ydi. 

Bularni sezib qolgan qurayshlik kofirlar ortlaridan quvib, dengiz sohiliga yetib keldilar. 
Lekin ular dengiz sohiliga yetib kelganida, musulmonlar allaqachon emin-erkin yo'lga 
chiqib jo'nagan edilar. Musulmonlar Habashistonda erkin nafas ola boshladilar. 

(Zodul maod: 1/24). 
•k "k "k 



Mushriklarning musulmonlar bilan birga sajda qilshlari va muhojirlarning 

qaytishlari 

Shu yilning Ramazon oyida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Haramga chiqdilar. U 
yerda qurayshliklardan juda katta jamoat yig'ilgan edi. Ular orasida sayyidlar va rahbarlar 
ham bor edi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularning orasida turgan hollarida, 
ularga Qur'ondan Najm surasini o'qib berdilar. Bu kofirlar bundan awal Allohning 
kalomini eshitmagan edilar. Chunki ular bir birlariga vasiyat qilishib, aytishgan mana bu: 
(26) 6j^Aii isUii aJ tjihj aijiii tigJ tjiUiJ i \yjti^>&\ J\Sj 

26. Kofir bo'lgan kimsalar (bir-birlariga "Muhammad tilovat qilayotgan vaqtda) sizlar 
bu qur'onga quloq solmanglar va (uni o'zgalarga ham eshittirmaslik uchun 
og'izlaringizga kelgan gapni) javrayveringlar (shunda) shoyad g'olib bo'lsangizlar", 
dedilar. 

(Fussilat: 26). 

So'zlarida davom etmoqda edilar. Shunday bir paytda to'satdan bu sura tilovat qilinib, 
ularning quloqlariga Ilohiy maftunkor so'zlar kirib, ular bunday ta'sirchan, haybatli 
so'zlarni hargiz eshitmagan edilar. Bu so'zlar ularning his-tuyg'ulariga o'z ta'sirini 
o'tkazib, hamma jim quloq sola boshladi. Ular bir birlariga qilgan vasiyatlari xayollaridan 
ko'tarildi. Hech kimning xayoliga boshqa bir narsa kelmas edi. Ular shunchalar berilib 
tinglar edilarki, hatto sura oxirlab borayotgan paytda, ularning qalblari oyatlar ta'siridan 
titray boshladi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam sura oxiridagi mana bu oyatni: 

(62) \/>&\j JlJ tjistlclS 

62. Bas, sizlar yolg'iz Allohga sajda va ibodat qilinglar! 

(Najm: 62) 
o'qib bo'lib, sajda qildilar. Oyatlarni eshitib turgan biron kishi o'z nafsiga egalik 
qilolmay, hamma sajdaga yiqildi. Darhaqiqat Haqning dahshatli nidosi, uni shu kungacha 
istehzo qilib kelayotgan mutakabbir kimsalar ko'nglidagi kibru-havoni sindirib, parchalab 
yuborgan edi. Shuning uchun ham, ular Alloh uchun sajdaga bosh qo'yishdan o'zlarini 
tutib turolmadilar. 

(SahihiBuxony: 1/146, 1/543). 
Alloh kalomining ulug'ligi ularning jilovlari tizginini burib yuborganini his qilishgach, 
qo'ltiqlaridan tarvuzlari tushib ketdi. Uni yo'q qilib, mahv etish uchun bor imkoniyatlarin 
sarflab kelayotgan narsani o'zlari sodir etdilar. 



K2 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Chor atroflardan ularga malomat toshlari yog'ila boshladi. Ushbu hodisada ishtirok 
qilmagan mushriklar sajda qilganlarni malomat qila boshladi. Shunda ular Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga nisbatan yana bo'hton va yolg'onlar to'qiy boshladi. Ular 
Muhammad sallallohu alayhi va sallam taqdir kalimasi bilan ularning sanamlariga moyillik 
bildirganini, ularning butlari haqida o'zlari doimo takrorlab yuradigan ushbu: 

- Bu oliy turnalar, shafo 'atlari shaksiz umid qilinur, - degan gapni takrorladi,- dedilar. 
Ular bu uydirmalarini Payg'ambar alayhissalom bilan birgalikda qilgan sajdalaridan 
o'zlarini oqlash uchun to'qidilar. Bunday nopok insonlardan tashkil bo'lgan qavmda 
bunday yolg'on-bo'htonlar sodir bo'lishida ajablanishga o'rin yo'q. Chunki ularga bunday 
nopok tumat-uydirmalar odat bo'lib ketgan. Bu xabar Habashistondagi muhojirlarga ham 
yetib bordi. Lekin ularga yetib borgan xabar haqiqatga butunlay zid suratda edi. U xabarda: 

- Qurayshliklarning hammalari Islomni qabul qilibdi, - deyilgan edi. Ushbu xabardan 
quvongan muhojirlar shu yilning Shawol oyida Makkaga qaytib keldilar. Ular Makkaga 
yaqinlashib qolganlarida ishning haqiqati ularga ayon bo'ldi. Ulardan ba'zilari o'sha 
ondayoq Habashistonga qaytib ketdilar. Qolganlari esa Makkaga maxfiy suratda yoki 
qurayshliklardan biron kishining himoyasi ostida kirdilar. 

(IbnHishom: 1/364, Zodul Maod: 1/24). 

Keyin Makkadagi musulmonlarga qurayshliklar tomonidan bo'lgan baloyu azoblar 
kuchayib ketdi. Mana shunday holatlarda ularning urug'-aymoqlari o'rtaga tushardilar. 

Habashistonning podshosi Najoshiyning u yerdagi musulmonlarga juda yaxshi homiylik 
qilayotgani xabari qurayshliklarga yetib kelganida, bu xabarni xazm qilishlari juda og'ir 
bo'ldi. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uchun o'z as'hoblariga Habashistonga ikkinchi 
bor hijrat qilishga maslahat berishdan o'zga choralari qolmadi. 

Habashistonga ikkinchi hijrat 

Musulmonlar ikkinchi bor hijrat qilish uchun keng ko'lamda tayyorgarlik ko'ra 
boshladilar. Lekin bu safargi hijrat awalgisiga qaraganda ancha og'irroq bo'ldi. Chunki 
qurayshliklar bundan xabar topib qolib, uni yo'q qilishga qaror qildilar. Alloh ularga 
hijratga chiqib ketishni muyassar qildi. Qurayshliklar ularning ortidan quvib chiqqanida, 
ular allaqachon Habashiston podshosi Najoshiyning huzuriga yetib kelgandilar. Bu safargi 
hijratda, agar Ammor ibn Yosir ham bo'lgan bo'lsa, 83 kishi, 18 yoki 19 nafar ayollar 
chiqdilar. Ammor ibn Yosirning hijrat qilgan yoki qilmagani haqida shakli xabar bor. 

(Zodul Maod: 1/24). 

Qurayshning Habashiston muhojirlariga qarshi qo'llagan tadbirlari 

Musulmonlar o'z jonlari va dinlari uchun omonlik joy topganlari Quraysh mushriklariga 
juda og'ir bo'ldi. Ular o'zlarini qo'ygani joy topolmay qoldilar. Ular ichlaridan ikki 
gapdon, bahodir kishini tanladilar. Ular Amr ibn Os va Abdulloh ibn Abu Robiy'alar 
bo'lib, u paytda hali musulmon bo'lmagan edilar. Qurayshliklar bu ikkisi bilan birga 
Najoshiy va uning a'yonlariga qimmatbaho sovg'a-salomlar yubordilar. Bu ikkalasi saroy 
a'yonlariga sovg'alarni yetkazib, u yerdagi musulmonlarni hay dab solish uchun yetarli 
bo'lgan hujjatlarni tayyorlab borishgach, sovg'alarni olgan saroy kengashi a'zolari ular 
bilan hammalari Najoshiyga musulmonlarni chetlatishni maslahat berishga kelishib olishdi. 
Undan so'ng bu ikki namoyanda Najoshiyning huzuriga-qabuliga kirdi. Awal unga 
sovg'alarni topshirib so'ng gap boshladilar: 

- Ey podshohim, sizning yurtingizga bir qancha o'z qavmining dinidan ajragan va na 
sizni diningizga kirmagan, sizu bizga tanish bo'lmagan, o'zlari uchun yangi bir din ixtiro 
qilib olgan aqlsiz yoshlar kelib joylashibdi. Ularning otalari, amakilari va qavmining ulug' 
kishilari bizni sizga yuborishdiki, siz bu beboshlarni o'z qavmiga qaytarib yuborsangiz. 
Ularning qavm-qarindoshlari ulardan ko'ra uzoqni ko'ruvchiroq, ularga ayb bo'ladigan 
narsani biluvchiroq va ularni bu haqda ayblaganlar. 

A'yonlar esa ularning gaplarini tasdiqlab: 

- Bu ikkisi to'g'ri aytayapti ey podshohim, ularni bu ikkisiga taslim qiling. O'z yurtiga va 
o'z qavmlariga qaytarib uni olib ketishsin,- deyishdi. Lekin Najoshiy bu masalani 



83 



Arrohiyqul maxtum ^ju^J/ju^^// 

chuqurroq tekshirish va har ikki tarafni eshitib ko'rishni lozim topdi. Musulmonlarni 
saroyga chaqirtirib keltirdi. Musulmonlar kimni oldida bo'lmasin faqat haq-rostni 
gapirishga kelishib olgan edilar. Najoshiy ularga qarab: 

- Bu qanday dinki, sizlar uni deb o'z qavmingiz dinidan voz kechdingiz. Na mening va 
na boshqa biron millatning diniga kirdingiz? - deb savol qildi. Barcha musulmonlarning 
nomidan Ja'far ibn Abu Tolib gapirdi. U shunday gap boshladi: 

- Ey podshoh, bizlar johiliyat ahlidan bo'lgan bir qavm bo'lib, sanamlarga ibodat 
qilardik, o'limtiklarni yerdik, fohisha ishlarni qilardik, qarindoshlik rishtalarini uzardik, 
qo'ni-qo'shnilik haqqini ado etmasdik, zo'ravonlarimiz zaiflarimizni yerdi. Biz mana 
shunday yomon holatdaligimizda Alloh taolo bizlarga o'zimizdan bo'lgan bir kishini 
payg'ambar qilib yubordi. Biz uning nasabini ham, rostgo'yligini ham, omonatdorligini va 
pokiza inson ekanligini ham bilar edik. U bizlarni Allohning yolg'iz O'ziga ibodat 
qilmoqqa, Allohdan o'zga o'zimiz va ota bobollarimiz sig'inib kelayotgan toshu butlarni 
tark etishga chaqirdi. U bizlarni rost so'zlashga, omonatdorlikka, qarindosh-uruqchilik 
rishtalarini tiklashga , yaxshi qo'shnichilik qilishga, harom ishlar va qon to'kishdan 
tiyilishga buyurib, bizni fohisha ishlardan, yolg'on gapirishdan, yetimning molini 
yeyishdan, pokiza ayollarga tuhmat qilishdan qaytardi. U bizlarni Allohning yolg'iz 
o'zigagina ibodat qilib, unga hech narsani sherik qilmaslikka, namoz o'qimoqqa, zakot 
bermoqqa, ro'za tutishga buyurdi deb, Islom amallaridan bir qanchasini sanab berdi. Biz 
uni tasdiq qilib, iymon keltirdik va Allohning dinidan bo'lgan, bizga olib kelgan ishlarida 
unga ergashdik. Biz Allohning yolg'iz O'ziga ibodat qilib, Unga hech kimni sherik 
qilmadik. Alloh bizga nimani harom qilgan bo'lsa, shuni harom, nimani halol qilgan 
bo'lsa, shuni halol deb bildik. Qavmimiz bizga dushmanlik qildilar. Bizlarni o'z 
dinimizdan qaytarish, Allohning yolg'iz O'ziga ibodat qilmoqdan sanamlarga ibodat 
qilishga qatarmoqqa va ilgari halol deb bilgan iflos narsalarni yana halol deb bilishimiz 
uchun bizni azoblar edilar. Bizlarga zulmu-sitam o'tkazib, bu tajovuz-taziyqlarni 
kuchaytirib, biz bilan dinimiz o'rtasini to'smoqchi bo'lganlarida sizning yurtingizga hijrat 
qilik. Bu hijrat uchun o'zgalardan ko'ra sizning yurtingizni tanladik. Sizning himoyangiz 
ostida bo'lmoqni istadik. Chunki sizning huzuringizda zulm ko'rmay yashashni umid 
qildik, ey podshohim, - deya u gapini tugatdi. Najoshiy unga: 

- Alloh tomonidan nozil bo'lgan narsadan sen bilan birga biron narsa bormi? - dedi. 
Ja'far unga: 

-Ha, - deb javob qildi. 

- Uni menga o'qib berchi! - deya buyurdi. Najoshiy. Ja'far unga Maryam surasining bosh 
qismidan o'qib berdi. 

Tilovatni eshitayotgan Najoshiy ko'z yoshlarini oqizib yig'lay boshladi. Hatto soqollari 
nam bo'lib ketdi. Uning qo'l ostidagilar ham tilovat ta'siridan yig'lay boshladilar. Hatto 
qo'llaridagi qog'ozu kitoblari ham ho'l bo'lib ketdi. Najoshiy ularga: 

- Bu bilan Iyso uni olib kelgan narsa bir manbadan chiqadi. Boring ikkingiz keting! 
Allohga qasamki, men bularni sizlarga taslim qilmayman! - dedi. Amr ibn Os ham, sherigi 
ham lom-mim demay chiqib ketdilar. Ular bir narsa deyishga jur'at qilolmadilar. Saroyda 
chiqishgach Amr ibn Os Abdullohga: 

- Allohga qasamki, ertaga kelib ular haqida shunday bir gapni aytayki, u bilan bularning 
ildizini quritaman, - dedi. Unga Ibn Robiy'a: 

- Unday qilma, garchi ular bizga muxolif bo'lsalar-da, ularning ham qarindosh urug'lari 
bor, - dedi. Lekin Amr o'z fikrida turib oldi. 

Ertasi kuni bo'lgach, AmrNajoshiyga: 

- Ey podshoh, ular Iyso ibn Maryam haqida juda yomon gapni gapiradilar, - dedi. 
Najoshiy Iyso ibn Maryam haqidagi ularning fikrlarini bilish uchun odam yuborib, ularni 
chaqirtirdi. Musulmonlar bundan sarosimaga tushib qoldilar. Lekin faqat haqni gapirishga 
kelishib olishgan edilar. Ja'far unga: 

- Biz Iyso ibn Maryam alayhissalom haqida payg'ambarimiz alayhissalom nimani olib 
kelgan bo'lsa, shuni aytamiz. U Allohning bandasi, Uning elchisi, Uning ruhi va pokiza qiz 
Maryamga tashlagan kalimasidir, - deya javob qildi. Najoshiy yerdan bir cho'pni olib: 



84 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

- Allohga qasamki, Iyso ibn Maryam sen aytgan narsadan mana shu cho'pcha ham 
o'zgacha emas, - dedi. A'yonlar bir qalqib ketishdi. 

- Allohga qasamki, o'lsalaring ham, - dedi ularga, so'ng musulmonlarga qarab: - 
Boringlar, sizlar mening yerimda ozodsizlar. Kimki sizlarni haqorat qilsa, u jinoyatchidir. 
Kimki sizlarni haqorat qilsa, u jinoyatchidir. Kimki sizlarni haqorat qilsa, u jinoyatchidir! 
Menga tillodan bo'lgan tog' berilsa ham, sizlardan bir kishiga ozor berishni istamayman! - 
dedi. Najoshiy atrofidagilarga qarab: 

- Bu ikkovining olib kelgan hadyalarini qatarib beringiz! Ularni menga keragi yo'q. 
Allohga qasamki, Alloh menga mulkimni qaytarib bergan chog'ida, mendan pora olgan 
emas. Endi men Uning yo'lida pora olsam. Odamlar menga itoat etarkan, men ham Uning 
yo'lida ularga itoat qilaman, - dedi. Ushbu qissani rivoyat qilgan Ummu Salama: 

- U ikkisi Najoshiyning huzuridan olib kelgan narsalari o'zlariga qaytarilib, juda xunuk 
bo'lib chiqib ketdilar. Shunday qilib, biz Najoshiy yurtida emin-erkin bo'lib, ozod 
yashadik, - deydi. 

(Ibn Hishom: 1/333-338). 

Azoblashning kuchayishi Rosulullohni o'ldirishga 

bo'lgan urinish 

Mushriklarning xiyla-nayranglari ish bermay, g'azablari qaynab toshdi. G'azablariga 
chidamay o'lishlariga oz qoldi. Ular bor zahru g'azablarini Makkada qolgan 
musulmonlarga socha boshladilar. Hatto Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga ham 
yomonlik qo'lini cho'zdilar. O'zlarining fikrlaricha, ularning ko'rpa-to'shaklarigacha kirib 
borgan fitnani ildizi bilan yo'q qilib tashlash uchun Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamni o'ldirishga urinishlar sodir etildi. 

Makkada qolgan musulmonlar juda ozchilik bo'lib, ular ham bo'lsa, obro' e'tiborli, yoki 
bo'lmasa biror kishining himoyasi ostida bo'lgan kishilar edilar. Shunday bo'lsada, ular 
o'z iymonlarini maxfiy tutib, imkoni boricha zolim tog'utlarni ko'ziga ko'rinmaslikka 
harakat qilardilar. O'zlarini shunchalar ehtiyot qilishlariga qaramay, ular jabru-zulm va 
turli ozorlardan butunlay xoliy emasdilar. 

Ammo Rosululloh sallallohu alayhi va sallam tog'utlarning ko'z o'ngida Allohga ibodat 
qilib, namoz o'qir va Allohga maxfiy va oshkor suratda duo qilur edilar. Hech kim u 
kishini bundan to'solmas va mone'lik qilolmas edi. Chunki bu Allohning risolatini tablig' 
qilish jumlasidan bo'lib, Alloh o'z payg'ambariga ilk bora mana shu oyati bilan buyurgan 
kundan boshlab davom etib kelayotgan edi. 

94) (3-CriiJl ji. JPjtV} j*p U^ £JJ>li 

94. Bas, siz o'zingizga buyurilgan ishni (ya'ni, Haq dinga da'vat qilishni) yuzaga 
chiqaring va mushriklardan yuz o'giring! 

(Hyr:94). 

Bu bilan mushriklarga Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga hohlagan 
noma' qui chiliklarini duchor qilish mumkin bo'lardi. Zohiran qaraganda, Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam bilan ularning hohishlari o'rtasida to'siq bo'ladigan hech bir 
narsa yo'q edi. Lekin Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning salobat, viqoru haybatlari 
va Abu Tolibning himoyasi va uning ehtiromi bunga yo'l qo'ymas edi. Ularning 
qo'rqadigan narsasi harakatlarining yomon oqibati-yu, Banu Hoshimni o'zlariga qarshi 
jamlanib qolishlari edi. Bularning barchasi ular ko'nglidagi istalgan talabning asarini ham 
bermasdi. Chunki ular Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning da'vatlari qarshisida 
o'zlarining butparastligi va diniy rahbarliklari inqirozini sezgan ilk damlaridan boshlab, 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga yashirincha yomonlikni boshlagan edilar. 

Sunnat va siyrat kitoblarida rivoyat qilingan hodisalar va ishoralar ularning shu 
davrlarda bo'lganligini bildirgan voqe'alardan biri: Kunlarning birida Utayba ibn Abu 
Lahab Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga kelib, 
Men: 

(1) t£j» iil (t^j 

1-. Botib ketayotgan yulduzga qasamki,...ga va: 

85 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

(8) j& US p 

8. So'ngra yaqinlashib, pastladi... (ya'ni Jibril)ni inkor etaman, - dedi va Payg'ambar 
alayhissalomga ozor bera boshladi. Ko'ylaklarini yirtib, yuzlariga tuflab yubordi. Lekin 
uning tupugi Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning muborak yuzlariga yetib bormadi. 
Shunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam u badbaxtni duoibad qildilar-da: 

dj ^ <> U£ <LJc JaLu ^1 

- "Ey Allohim, uni o'z itlaringdan bo'lgan bir itga qoptirgin", - dedilar. Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning ushbu duolari ijobat bo'ldi. Oradan ko'p vaqt o'tmay, 
Utayba bir necha nafar qurayshliklar bilan safarga chiqdi. Ular Shorn diyorining Zarqo 
degan joyiga kelib, tunash uchun u yerga tushdilar. Kechasi ularning atrofida bir sher 
aylana boshladi. Utayba: 

- Vayl bo'lsin, Muhammad meni duoibad qilganidek, bu sher meni yeydi. Allohga 
qasamki, men Shomda bo'lsamda, Muhammad Makkada turib, meni o'ldirdi, - deya 
boshladi titrab, qaqshab. Sheriklari uni o'rtaga olib, o'zlari uning atrofida uxlashdi. Lekin 
sher tunning yarmida kelib, ularga hujum qilib, Utaybani kallasini g'ajib tashladi. 

(Daloilin nubuwat:2/585, Muxtasaris-siyrat: 135). 

Uqba ibn Abu Mu'ayt Rosululloh sallallohu alayhi va sallam sajda qilib turgan 
paytlarida oyog'ini muborak bo'yinlariga qo'yib shunday qattiq bosdiki, Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning ko'zlari chiqib ketayozdi. 

(Muxtasaris-siyrat: 135). 

Quraysh tog'utlari Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni o'ldirishni juda ham hohlashar 
edilar. Ibn Ishoq Abdulloh ibn Amr ibn Osdan qilgan rivoyatda: 

Ular bir kuni Xaramda to'planishib Rosululloh sallallohu alayhi va sallam haqida 
gapirishib o'tirishar edi: - Bu odamning qilayotgan ishlariga biz hali ham sabr qilib 
kelayapmiz. U bizga juda qattiq musibat keltirdi,- deb turishganlarida, birdan Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam o'zlari kirib kelib qoldilar. Yurib kelib ruknni o'pdilar. So'ng 
Ka'bani tavof qila boshladilar. Tavoflari asnosida ularning yonlaridan o'tar edilar. 
Ularning yonlaridan o'tayotganlarida ba'zi bir gaplar bilan masxara qilishdi. Bu Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamga ta'sir qilib, yuzlari o'zgardi. Ularning oldidan ikkinchi bor 
o'tayotganlarida yana masxara qilishdi. Bu ham Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
yuzlarida o'z ta'sirini ko'rsatdi. Uchinchi bor o'tganlarida yana masxara qilishdi. Shunda 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam to'xtadilarda: 

-"Eshitayapsizlarmi ey Quraysh jamoasi, jonim qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, men 
sizlarga so 'yilishni olib keldim, " - dedilar. 

Bu so'z qavmga ta'sir qilib, jim bo'lib, tosh qotib qoldilar. Go'yo ularning boshlariga 
qush qo'ngan-u, agar qimirlashsa yoki gapirishsa qush uchib ketib qoladigandek edi. 
Ularning eng ashaddiy va qo'poli ham, o'zidagi bor yumshoqlikni ishga solib: 

- Boraqol ey Abul Qosim, Allohga qasamki, sen xargiz johil emassan! - dedi. 

Ertasi kuni xuddi shu yerda ular yana to'planishib, Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamning ishlari haqida gaplashib turishgan vaqtda yana Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam kelib qoldilar. Hammalari jamlangan hollarida xuddi bir kishidek, Payg'ambar 
alayhissalomga tashlandilar-da, atroflarini o'rab oldilar. Ulardan birini Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning yoqalaridan olganini ko'rdim, - deydi Abdulloh ibn Amr. 
So'ng Abu Bakr Siddiq ularni to' sib, yig'lab ularga: 

- Robbim Alloh degani uchun bir kishini o'ldirasizlarmi?! - dedi. So'ng ular tarqaldilar. 
Ushbu manzara qurayshliklarning Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga nisbatan qilgan 
muomalalarining eng qattig'i va og'iri bo'lgandi, - deydi Abdulloh ibn Amr ibn Os. 

(Ibn Hishom: 1/289-90). 
Imom Buxoriy Urva ibn Zubayrdan qilingan rivoyatda shunday deydi: 

- Men Abdulloh ibn Amr ibn Osdan: - Mushriklarning Payg'ambar alayhissalomga 
qilgan muomalalaridan eng qo'pol va qattig'i bo'lganini menga aytib berchi?! - dedim. U 
menga shunday dedi: 



86 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

- Kunlarning birida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Ka'baning bir tarafida namoz 
o'qimoqda edilar. Uqba ibn Abu Mu'ayt kelib, u kishining bo'yinlariga kiyimini solib, bor 
kuchi bilan bo'g'a boshladi. Abu Bakr Siddiq kelib, uning yelkasidan torti-da, Payg'ambar 
alayhissalomdan uni daf qildi va: 

- Robbim Alloh degan kishini o'ldirasizlarmi?!- dedi. 

(SahihiBuxony: 1/544). 
Abu Bakr Siddiqning qizi Asmo qilgan rivoyatda u shunday deydi: 
Surayx Abu Bakrning oldiga kelib: 
- Do'stingni oldiga borgin,- dedi. Abu Bakr Siddiq bizning oldimizdan chiqib ketar 
ekan, uning 4 o'rim sochi bor edi. Abu Bakr Siddiq ularning oldiga kelib: 

- Robbim Alloh degan kishini o'ldirasizlarmi? - dedi. 

Mushriklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamdan burilib, Abu Bakr Siddiqqa 
yuzlanishdi. So'ng Abu Bakr bizni oldimizga qaytib keldi. U bizni oldimizga kelganida 
sochlaridan birontasi ham qolmagan edi. 

(Shayx Abdulloh Najdiy "Muxtasarus-Siyrat: 113- b). 

Hamza ibn Abdulmuttolibning Islomni qabul qilishi 

Islom osmonini qora kulfat va adovat bulutlari qoplab turgan bir paytda, yo'lni yoritib 
yuboradigan yashin yilt etdi. Bu yiltillagan chaqmoq Quraysh bahodirlaridan biri, 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning amakilari Hamza ibn Abdulmuttolibning Islom 
olamiga qadam qo'yishidir. U nubuwatning 6-yili oxirlarida, aniqrog'i Zulhijja oyida 
Islomni qabul qildi. Uning Islomga kelish sababi quyidagicha kechdi: 

Kunlarning birida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Safoning oldida ekanliklarida 
oldilaridan Abu Jahl o'tib qoldida, Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga ozor bera 
boshladi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam sukut saqlab jim turdilar. Bundan 
achchiqlangan Abu Jahl bir toshni olib, u bilan Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni 
urib, muborak boshlarini jarohatladi. Hatto boshlaridan qon oqib chiqdi. So'ngra Abu Jahl 
Ka'baning oldidagi qurayshliklarning majlisgohiga yo'l oldi. U yerga borib odamlar bilan 
suhbatlashib o'tirdi. 

Abdulloh ibn Jud'onning bir cho'risi bo'lib, u voqe'a sodir bo'lgan paytda Safoning 
tepasidagi maskanidan turib, voqe'ani kuzatib turgan edi. Shu payt unga kamon taqib, 
ovdan qaytib kelayotgan Hamza ibn Abdulmuttolib yo'liqib qoldi. Cho'ri o'z ko'rganlarini 
unga so'zlab berdi. Voqe'ni eshitgan Hamzaning g'azabi junbushga keldi. Hamza ibn 
Abdulmuttolib qurayshliklarning eng shijoatli va g'ururli yigiti edi. Hamza vodiydan 
chiqib, hech kimga qaramay tezlik bilan Ka'ba tomon yo'l oldi. U agar Abu Jahl yo'liqib 
qolgudek bo'lsa g'ajib yuborgudek vajohat bilan Haramga kirib bordi-da, to'g'ri Abu 
Jahlning tepasiga kelib unga: 

- Ey musaffirasta (o'siroq), sen hali mening jiyanimni haqorat qilasanmi? Vaholanki, 
men uning dinida bo'lsam,- dedi-da kamoni bilan u mal'unning boshiga urib, uning xabis 
boshini yordi. 

Abu Jahlning qavmi bo'lgan Banu Maxzumlik odamlar sapchib o'rinlaridan turdilar. Bir 
tomonda Hamza ibn Abdulmuttolibning qavmi bo'lgan Banu Hoshim ham oyoqqa turdilar. 
Abu Jahl o'z qavmidan bo'lganlarni bosib: 

- Abu Ammora (Hamza)ga tegmanglar! Men darhaqiqat uning jiyanini juda xunuk 
suratda haqorat qilgan edim, - deb ularni to'xtatdi. 

(IbnHishom: 1/291-92). 

Awal boshda Hamzaning Islomi g'urur tufayli bo'lib, ya'ni o'z yaqini bo'lgan 
jiyanining haqoratlanishini ko'tara olmagani sabab bo'lgan bo'lsa, biroq sal o'tmay Alloh 
uning qalbini Islomga ochib qo'ydi-da, u "urvatul vusqo" - ishonchli, mustahkam xalqani 
tutdi. Hamza ibn Abdulmuttolibning Islomi tufayli musulmonlar aziz bo'ldilar. 

Umar ibn Hattobning Islomga kirishi 

Islom osmonini qora kulfat va adovat bulutlari qoplab turgan bir paytda, yo'lni yoritib 
yuboradigan yashin ikkinchi bor yilt etdi. Bu chaqmoqning ravshanligi awalgisidan 
kuchliroq edi. Bu kuchli chaqmoq Umar ibn Hattobning Islomga kirishi bo'lgan edi. Umar 
ibn Hattobning Islomni qabul qilishi shu 6- yilning Zulhijja oyida, Hamza ibn 

87 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

Abdulmuttolibning Islomga kirganidan uch kun o'tib sodir bo'ldi. Janobi Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam uning Islomga kirishini so'rab Allohga duo qilar edilar. Imom 
Tirmiziy Ibn Umardan, Tabaroniy esa Ibn Mas'ud va Anas roziyallohu anhulardan rivoyat 
qilgan hadislarda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

y& <G) U^j&I 51S j <jll o 

- "Ey Allohim, shu ikki kishidan - Abu Jahl yoki Umar ibn Hattobdan - qay biri 
senga suyukli bo'lsa, shunisi bilan Islomni aziz qilgin!" - deb duo qilgan edilar. So'ng: 

-Bu ikkisidan Allohga suyuklirog'i Umar ibn Hattob bo 'lib chiqdi, -dedilar. 

Umar ibn Hattobning Islomni qabul qilishi haqidagi qilingan rivoyatlarni jamlab o'rganib 
chiqilgach, uning Islomi bosqichma bosqich bo'lganligi ma'lum bo'ladi. Lekin xulosa 
yasashdan awal, Umar roziyallohu anhuning his-tuyg'u kechinmalariga bir ishora qilib 
o'tishni lozim topdik. 

Umar ibn Hattob o'tkir tabi'atli va g'ururining kuchliligi bilan tanilgan odam bo'lib, 
musulmonlar undan alvon ozorlarni tatigan edilar. Uning ichki kechinmalarida biri biriga 
zid tuyg'ular jang olib borar edi. Biri ota bobolari yo'lga qo'ygan urfu-odatlarga bo'lgan 
ehtiromu ehtiroslari bo'lsa, ikkinchisi musulmonlarning matonati va o'z aqidalari yo'lida 
turli zulmu-sitam va balolarni ko'tarib kelishlariga bo'lgan ajablanish edi. So'ng bu shak- 
shubhalar unga har qanday aqlli inson kabi tinchlik bermas edi. 

Islom unga da'vat etayotgan har bir narsa boshqa narsalardan ko'ra pokroq va ulug'roq 
bo'lib chiqardi. Shuning uchun ham, peshonasi urilmagunicha ko'zi ochilmaydi, deyishsa 
kerak. Umar roziyallohu anhuning Islomni qabul qilishi haqidagi rivoyatlar xulosasi 
quyidagicha: 

Kunlarning birida Umar tunni uyidan tashqarida o'tkazmoqchi bo'lib, Haramga keldi va 
Ka'baning pardasi ichiga berkinib turdi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam kelib, turib 
namoz o'qimoqni boshladilar. Namozlarida "Alhaaqqo" surasini o'qib boshladilar. Umar 
Qur'onga quloq solib, eshita boshladi. Uning ta'lifidan judayam ajablandi. Bu haqida 
uning o'zi shunday deydi: 

- O'zim ichimda: - Allohga qasamki, bu qurayshliklar aytganidek shoirdir, - dedim. 
Shunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam quyidagi oyatlarni o'qidilar: 

o^JUjj \j> %is j£& Jji^ ji LSj (40) n^ajjiy JjlJ 4jj (39) 0jj^s4j *i uj (38) o$j-a1j Uj i-if yi 

(41) 

38-39-40. Bas, Men sizlar ko'radigan narsalarga ham, sizlar ko'ra olmaydigan 
narsalarga ham qasam ichurmanki, u (qur'on) shak-shubhasiz ulug' payg'ambarning 

(Alloh dargohidan keltirgan) so'zidir! 

41. U biron shoirning so'zi emasdir! Sizlar (ushbu qur'on Allohning kalomi ekanligiga) 
kamdan-kam iymon keltirursizlar! 

- Keyin men ichimda: - Kohindir, - dedim. U yana o'qidi: 

(43) <>Jui( Oj & ?}ip (42) 5jjH- u Sul ^i^Jjij % 

42. Va biron kohin-folbinning so'zi ham emasdir. Sizlar kamdan-kam pand-nasihat 
olursizlar! 

43. (U) barcha olamlar Parvardigori tomonidan nozil qilingan (Kitobdir). 
"Alhaaqqo" surasini to oxirigacha tilovat qildilar. Shu yerda mening qalbimga 
Islomning ilkurug'i qadaldi. 

(Ibn Javziy: "Umar ibn Hattobning tarixi": 9-10-b, Ibn Hishom: 346-48) . 

Ushbu voqe'a sababli Umar ibn Hattobning qalbiga Islomning ilk urug'i qadaldi. Lukin 
bu urug'ning johiliy xurofot, qavmiy taqlib va ota bobolar dini bilan faxrlanish kabi qattiq 
po'stloqlari bor bo'lib, bu po'stloqlar uning qalbi undirmoqchi bo'lgan haqiqat urug'idan 
ancha kuchli edi. Uning qalbi tubidagi qattiq po'stlar orasida berkinib turgan his-tuyg'uga 
parvo qilmay, Islomga qarshi jiddiyat bilan amal qilishda davom etdi. 

Tabiatining o'tkirligi va Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga bo'lgan adovatining 
kuchliligi tufayli u bir kuni qilichini taqib, Payg'ambar alayhissalomni o'ldirish qasdi bilan 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

ko'chaga chiqdi. Yo'lda unga (Ibn Ishoq rivoyatiga ko'ra) Na'im ibn Abdulloh Nihom 
Adaviy yoki (Anas ibn Molik rivoyatiga ko'ra) Banu Zuhradan bo'lgan bir kishi yoki (Ibn 
Abbos rivoyatiga ko'ra) Banu Maxzumdan bo'lgan bir kishi yo'liqib: 

- Yo'l bo'lsin ey Umar? - dedi. Umar unga: 

- Muhammadni o'ldirmoqchiman! - deb javob qildi. 

- Agar sen uni o'ldirsang, Banu Hoshim va Banu Zuhradan qanday qilib qutilib qolasan? 
- dedi. 

- Sen ham ahmoqlik qilib, ota-bobongni dinidan voz kechgan ko'rinasan chog'i?! - dedi 
Umar ajablanib. 

- Bundanam ko'ra ajibroq gapni aytaymi, ey Umar? - dedi u. Sening singling bilan 
kuyoving ham ahmoqlik qilib, sening diningdan yuz o'girishgan. 

Umar g'azablanganicha, rangi o'chib singlisini uyi tomon yo'l oldi. Ularni oldiga 
kelganida, Habbob ibn Arat kuyovi bilan singlisiga "Toha" surasi yozilgan sahifani ta'lim 
berayotgan edi. Habbob ularning har ikkisiga navbatma navbat Qur'on o'qittirayotgan edi. 
Umarning kelayotganini sezgan Habbob uyga berkinib oldi. Umarning singlisi Fotima 
sahifani berkitib qo'ydi. Umar uyga yaqinlashib qolganida, Habbobni ularga Qur'on 
o'qittirayotganini eshitgan edi. Ularni oldiga kirgach: 

- Sizning oldingizda birovni g'udraganini eshitdim. U nima narsa edi? - dedi kuyovi va 
singlisiga. 

-O'zimizning o'zaro suhbatimizdan o'zga narsa emas edi, - deyishdi ular. 
- Ikkoving ham dinimizdan yuz o'girgansanlar chog'i? - dedi Umar. Shunda kuyovi unga: 

- Agar haq sening diningdan boshqada bo'lsa, unga nima deysan ey Umar? - dedi. Umar 
kuyoviga tashlanib, uni tagiga bosib bo'g'a boshladi. Singlisi kelib, unga tashlandi va 
Umarni erining ustidan turg'izdi. U singlisining yuziga shapaloq urib, qonatib yubordi. Ibn 
Ishoq rivoyatida, yuziga urib yorib qo'ydi, - deyilgan. Shunda singlisi g'azablanib: 

- Ey Umar, agar haq sening diningda bo'lmay,boshqasida bo'lsa-chi?! 

"Allohdan o'zga hech bir ma'budyo'q va albatta Muhammad Uning elchisi ekanligiga 
guvohlik beraman! - dedi. 

Noumid bo'lgan Umar, singlisining yuzidagi qonni ko'rib, pushaymon bo'ldi va o'z 
qilmishidan uyalib ketdi. So'ng ularga: 

- O'zlaringdagi kitobni beringlar-chi, men ham bir o'qib ko'ray, - dedi. Unga javoban 
singlisi: 

- Sen hozir nopoksan. Awal borib yuvinib kel! - dedi. Umar borib yuvinib keldi. So'ng 
sahifani qo'liga olib, o'qiy boshladi. 

- Bismillahir rohmanir rohim. Munchalar go'zal, yoqimli ismlar! - dedi. So'ng o'qishda 
davom etdi: 

(4) 'fc&\ OljliUlj 'Je°$\ Jjfe ji* *^jjli (3) i^M j-ii ajf*tf % (2) J&si bvjt&\ dH£ tOjTi U (1) &> 

°jj£6 CiVj (6) c£ji)t £*.*& U«j U4^H t-»j j^jSH ^ USj OtjUUt ^ US ii (5) i£jz^>\ ^j-*^ is^* t^P* 1 
csij i) (9) ^y tijA^- iivit iy*j (8) J~-^^ fcUiiVt *J ji *!} ill i UUl (7) ^Sj "jLAS iiij **& Jjflib 
U CfSjl LaUi Uii (10) c£J-» j^t ^Js- i^-t j\ j^li LgJU *£-jT ^Jj6 \j\S £*LJ\ J>\ \j&J>\ aAaH J\M tjU 
U( ^\ (13) ^f-y, UJ °£dL>\£ dli^l Uij () ij^e> j-liUl iljJb 1)J\ dJLli«i U^-\i dljj Ut J\ (11) t^oji 

(14) ifj~ji H1p!>\ pj>\j j)&& ui % ill *j aJji 

1 To, Ha. 

2. (Ey Muhammad), Biz sizga bu qur'onni qiynalib jafo chekishingiz uchun emas; 

3. Balki (Allohdan) qo'rqadigan kishilarga pand-nasihat bo'lsin uchun nozil qildik. 

4. (U) yerni va yuksak osmonlarni yaratgan zot tomonidan nozil qilingandir. 

5. (U zot) arshga istavo' bo'lgan Rahmondir. 

6. Osmonlardagi, yerdagi va ularning orasidagi hamda tuproq ostidagi bor narsa 
Unikidir. 

89 



Arrohiyqul maxtum ^ju^-J/ju^,^// 

7. Agar siz oshkora gapirsangiz ham (va yoki xufyona gapirsangiz ham U zotga 
barobardir). Zero, U sirni ham, eng maxfiy narsalarni ham bilur. 

8. Allohdan o'zga (hech qanday) Tangri yo'q. Faqat Uning O'zi bordir. Uning uchun 
eng go'zal ismlar bordir. 

9. (Ey Muhammad), sizga Muso haqida xabar keldimi? 

10. Eslang u (uzoqdan) bir olovni ko'rib ahli oilasiga: "(Shu yerda) turinglar, men bir 
olov ko'rib qoldim, shoyadki sizlarga undan biron cho'g' olib kelsam yoki shu o't 
oldidan biron yo'l (ko'rsatuvchi) topsam", dedi. 

11. Bas, qachonki u (olovning yaqiniga) kelgach: "Ey Muso", degan nido eshitildi. 

12. "(Ey Muso), Men sening Parvardigoringdirman. Endi kavushlaringni yechgin. 
Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. 

13. Men seni (payg'ambarlikka) tanladim. Bas (o'zingga) yuboriladigan vahiyga quloq 
tut! 

14. Darhaqiqat, Men Allohdirman. (Hech qanday) iloh yo'q, faqat Men bordirman. 
Bas, sen Mengagina ibodat qil va Meni zikr qilish uchun namozni to'kis ado qil! 

(Toho: 1-14). 
Surani shu yerigacha o'qib kelgach: 

- Naqadar go'zal, naqadar ulug' so'zlar bu! Meni Muhammadning oldiga olib boringlar!- 
dedi. Umarning bu gapini eshitgan Habbob: 

- Hushxabar bo'lsin ey Umar! Men Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning payshanba 
oqshomida sening haqingda qilgan duolari ijobat bo'ldi deb umid qilaman. Payg'ambar 
alayhissalom: 

' . il l~--- II jjj J^*-i jl tjgf- ^Ij <2jjjJ ^jj . J Ui-^ '". .' p^jjiVI jc-i rj O 

"Ey Allohim, shu ikki kishidan - Abu Jahl yoki Umar ibn Hattobdan - qay biri senga 
suyukli bo'lsa, shunisi bilan Islomni aziz qilgin!" - deb duo qilgan edilar, - dedi. 

Umar qilichini olib taqdida, yo'lga tushdi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Safo 
tog'i etagidagi hovlida edilar. Umar Arqamning hovlisiga kelib, eshikni taqillatdi. Bir kishi 
kelib, eshik tirqishidan mo'ralab, qilich taqqan Umarni ko'rdi. Darhol xabarni 
ichkaridagilarga yetkazdi. U yerdagi odamlar sarosimaga tushib qolishdi. Shunda Hamza 
ibn Abdulmuttolib: 

- Sizlarga nima bo'ldi? - dedi. 

- Umar! - deyishdi ular sarosimada. Hamza: 

- Unga eshikni ochinglar! Agar yaxshilik bilan kelgan bo'lsa, uni yaxshilikdan 
bahramand qilamiz. Agar yomonlik istab kelgan bo'lsa, uni o'z qilichi bilan o'ldiramiz, - 
dedi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ichkarida bo'lib, u kishiga vahiy nozil 
bo'layotgan edi. Umarga peshvoz chiqdilar-da, u bilan hujra eshigi oldida duch keldilar va 
qilich taqadigan kamarbandi va kiyimidan ushlab, so'ng qattiq siltab o'zlariga tortdilar-da: 

?ojji-a]l (jj JJJjlL {Jyt La (jl£j]lj (_£_^ijl j-a tih Alii UJ^ "^ J*C- Lj LjfrlLa '**«"l Lai 
<_)LlxaJI (jj Jaxl aiLuiYI jc.1 A^lll' ' ■ 'I La II (jj^ac. Ii& r $'" 6 

-" Ey Umar, Alloh sening haqingda ham Valid ibn Mug'iyra haqida nozil qilgan azobu 
rasvolikni nozil qilmagunicha qaytmaysanmi? Ey Allohim, bu Umar ibn Hattobdir! Ey 
Allohim, Umar ibn Hattob bilan Islomni aziz qilgin!" - dedilar. Shunda Umar: 

M J^jij 66<2l3l •>& *'* j i M V] ^jV jl s j '*' 

- 'Allohdan o'zga hech bir ma'bud yo'q va albatta siz Uning elchisi ekanligingizga 
guvohlik beraman! - dedi-da musulmon bo'ldi. Hovlidagilarning barchasi: 

- Allohu Akbar! Allohu Akbar! Allohu Akbar! - deya takbir aytdilar. Ular takbirni 
shunchalik qattiq aytdilarki, hatto masjiddagilar ham buni eshitdilar. 

(Ibn Hishom: 1/343-46, "Tanxi Umar ibn Hattob": 7-1 1). 

Umar ibn Hattob mislsiz vazn sohibi edi. Shuning uchun ham uning Islomni qabul 
qilgani mushriklar orasida katta shov-shuv ko'tarilishiga sabab bo'lib, mushriklarga 
horligu-zillat, musulmonlarga izzatu-sharaf libosini kiydirdi. 

Ibn Ishoqning Umar ibn Hattobdan qilgan rivoyatda u: 



90 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Islomni qabul qilganimdan so'ng Makka ahlining orasida Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamga eng ko'p ozor bergan va dushmanlik qilgan odamning kimligi haqida o'yladim 
va u Abu Jahl ekanini topdim. Uning uyiga borib, darvozasini qoqdim. 

- Hush kelibsan! Xo'sh xizmat?! - dedi u chiqib. 

- Men senga o'zimni Alloh va Uning Rosuliga iymon keltirganimni va u kishi olib kelgan 
narsalarning barchasini tasdiqlaganimni bildirib qo'yish uchun keldim, - dedim. U mening 
yuzimga eshikni qarsillattib yopdi-da: 

- O'zing ham, olib kelgan narsang ham qurib ketsin! - deb, uyiga kirib ketdi. Ibn Javziy 
o'zining "Umar ibn Hattob tarixi" nomli kitobida uning quyidagi so'zlarini keltirgan: 

- Biron kishi Islomni qabul qilsa, odamlar uni o'rtaga olib har tarafdan turtkilab urar, u 
ham ular bilan urishardi. Men musulmon bo'lganimdan keyin tog'am Os ibn Hishomning 
oldiga kelib, unga ham musulmon bo'lganimni bildirdim. U indamay uyiga kirib ketdi. 
Undan keyin qurayshliklarning ulug' kishilaridan biri -u Abu Jahl bo'lsa kerak- uning 
oldiga borib, unga ham musulmon bo'lganimni bildirdim. U ham uyiga indamay kirib 
ketdi. 

Ibn Ishoq Nofe'dan, u Ibn Umardan qilgan rivoyatda Ibn Umar shunday deydi: 

- Umar ibn Hattob musulmon bo'lgan, lekin qurayshliklar hali bundan xabar topganlari 
yo'q edi. Umar ibn Hattob: 

- Makka ahlining eng ko'p gap qiladigani kim? - deb so'radi. 

- Jamil ibn Mu'ammar Jumahiy, - deb javob qilishdi. U chiqib Jamilni oldiga bordi. Men 
ham u bilan birga bordim. U paytda men ko'rgan va eshitganlarimni idrok etadigan yoshda 
edim. U Jamilni uyidan chaqirib: 

- Ey Jamil, men musulmon bo'ldim, - dedim. Jamil unga bir og'iz so'z ham aytmay, 
Masjid tomonga yo'l oldi. Biz ham uning ortidan Masjidga bordik. Jamil baland ovoz 
bilan: 

- Ey qurayshliklar, Umar ibn Hattob o'zining va ota-bobolarining dinidan yuz o'giribdi, - 
dedi. Umar ibn Hattob uning orqasida turgan ko'yi: 

- Yolg'on aytayapti. Lekin men musulmon bo'ldim, ya'ni Alloh va Uning Rosuliga 
iymon keltirib, Muhammad alayhissalomni tasdiq qildim. Odamlar unga tashlanib ura 
boshladilar. U ham odamlarni urardi. Ikki o'rtada mushtlashuv boshlanib, to quyosh 
tikkaga kelgunigacha davom etdi. Umar charchab o'tirib qoldi. Odamlar uning atrofini 
o'rab turishar edi. Umar ibn Hattobning esa: 

- Hohlaganlaringni qilinglar! Alloh nomiga qasamki, agar bizning sonimiz 300taga 
yetganda edi, biz bu shaharni sizlargi qoldirib ketgan bo'lardik yoki aksincha, sizlar uni 
bizga qoldirib chiqib ketgan bo'lardinglar, - der edi. 

(Ibn Hibbon/'Ehson": 9/16, Ibn Hishom: 1/348-49). 
Undan keyin mushriklar o'ldirish maqsadida uning uyiga bostirib kelishdi. Buxoriyning 
Abdulloh ibn Umardan qilgan rivoyatida u shunday deydi: 

- Umar ibn Hattob uyida qo'rqib turgan bir paytda, uning oldiga Amr ibn Osning otasi 
Os ibn Voil Sahmiy kelib qoldi. U Sahm qabilasidan bo'lib, bizning ittifoqchilarimizdan 
bo'lgan edi. U: 

- Senga nima bo'ldi, ey Umar? - dedi. Umar roziyallohu anhu: 

- Qavmingni qo'rmaysanmi, musulmon bo'lganim uchun meni o'ldirishmoqchi 
bo'lishayapti, - dedi. Os ibn Voil 

- Bunga men yo'l qo'ymayman! - dedi va Umar ibn Hattobga omonlik berib, o'z 
himoyasiga oldi. U tashqariga chiqib, vodiy to'la odamlarga duch keldi-da: 

- Sizlarga yo'l bo'lsin? - deb so'radi. 

- Ota-bobollarimiz dinidan yuz o'girgan Umar ibn Hattobnikiga, - deyishdi ular. 

- Bunga yo'l yo'q! ! ! - dedi Os. Shundan so'ng odamlar ortlariga qaytib ketdilar. 

(SahihiBuxony: 1/545). 
Ibn Ishoq rivoyatiga ko'ra: 

- Go'yoki odamlar Umar roziyallohu anhudan yulqib olingan kiyim singari bo'lib 
qolishdi, - degan lafz bilan kelgan. 

(Ibn Hishom: 1/349). 



91 



Arrohiyqul maxtum ej&^jdfe^Jl 

Bu mushriklarga nisbatandir, chunki Umar ibn Hattob Islomni qabul qilganidan keyin 
egasi qoldirib ketgan kiyim singari bo'lib qolishdi. Ammo musulmonlarga nisbatan esa, 
Mujohidning Ibn Abbosdan qilgan rivoyatda u shunday deydi: 

Men Umar ibn Hattobdan: 

- Foruq deb nomlanishingga nima sabab bo'lgan? - deb so'radim. Shunda u: 

- Men musulmon bo'lishimdan 3 kun oldin Hamza ibn Abdulmuttolib musulmon 
bo'lgan edi, - deya u o'zining musulmon bo'lishi qissasini qilib berdi va qissasi oxirida, - 
men musulmon bo'lganimdan keyin: 

- Ey Rosulalloh, biz o'lsak ham, tirik qolsak ham haq ustida emasmizmi? - dedim. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

" Ha, jonim qo 'lida bo 'Igan Zotga qasamki, sizlar o 'Isangiz ham, tirik bo 'Isangiz ham 
haqdasizlar!" - dedilar. 

- Unday bo'lsa yashirinib o'tirishimizga ne hojat? Sizni haq bilan yuborgan Zotga 
qasamki, biz ko'chaga chiqamiz, - dedim. Biz Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni 
o'rtaga olib, ikki saf bo'lib ko'chaga chiqdik. Bir safning boshida Hamza, ikkinchi safning 
boshida men turardik. Biz Masjid tomon yo'l oldik. Musulmonlar safi xuddi un tegirmoni 
ovozidek ovoz chiqarib borardi. Bir safda Hamza va yana bir safda meni ko'rgan 
qurayshliklarni shunchalik g'am-musibat bosdiki, ular bundan oldin hech qachon 
bunchalik g'amga botmagan edilar. Shu kuni Rosululloh sallallohu alayhi va sallam menga 
"Foruq" nomini berdilar. 

(Ibn Javziy," Umar ibn Hattob tarixi": 6-7 b). 

Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhu: 

- Umar ibn Hattob musulmon bo'lganiga qadar biz Ka'ba yonida namoz o'qiy olmas 
edik, - deydi. 

(Shay x Abdulloh Najdiy "muxtasris-siyrat": 103). 
Suhayb ibn Sinondan qilingan rivoyatga ko'ra u: 

- Umar musulmon bo'lgan kundan boshlab Islom zohir bo'lib, unga ochiq da'vat qilina 
boshlandi. Bizlar Baytulloh atrofida halqa bo'lib o'tiradigan, Baytullohni tavof qiladigan 
bo'ldik. Bizga qo'pollik qiladiganlar kamaydi. Bizga qo'pollik qiladiganlarga rad javobini 
qila oladigan bo'ldik. 

(Muxtasaris siyrat:103-b). 

Qurayshliklarning Rosululloh sallallohu alayhi va sallam xuzurlariga tashrifi 

Ikki bahodir - Hamza ibn Abdulmuttolib va Umar ibn Hattob musulmon bo'lganlaridan 
keyin, Islom olami osmonidagi qora bulutlar tarqala boshladi. Kofirlar musulmonlarga 
ozor berish mastligi va karaxtligidan seskanib, bir oz o'zlariga keldilar va Payg'ambar 
alayhissalomga va musulmonlarga qilinadigan muomala uslubini o'zgartirdilar. Ular 
buning uchun murosayu-mudora uslubini va har hil istak va hohishlarni taklif qilishni 
ixtiyor qildilar. Bu befahm bechoralar quyosh nuri yetadigan joylardagi barcha narsalar 
Allohning dini va unga bo'lgan da'vat oldida bir pashshaning qanotiga ham barobar 
emasligini bilmas edilar. Ular bu tadbirlari bilan hech narsaga erisha olmadilar. Ibn Ishoq 
Yazid ibn Zayddan u Muhammad ibn Ka'b Quraziydan qilgan rivoyatda u shunday deydi: 

- Kunlarning birida o'z qavmining sayyidi bo'lgan Utba ibn Robiy'a qurayshliklar 
majlisgohida o'tirib, majlis ahliga shunday dedi: 

- Ey Quraysh jamo'asi, Muhammadning oldiga borib, u bilan gaplashsam-da, unga bir 
necha narsalarni taklif qilsam, shoyadki u bu narsalardan birontasiga ko'nsa. Biz unga 
istagan narsasini beramiz. U bizlardan tiyilsa, sizlar bunga nima deysiz? 

Bu paytda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam masjidda yolg'iz o'zlari o'tirgan edilar. 
Ushbu hodisa Hamza ibn Abdulmuttolib Islomni qabul qilgach, Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallamning as'hoblari tobora kuchayib borayotgan bir paytda ro'y berdi. Ular 
Utbaga: 

- Ey Abul Valid, tur borib gaplash, biz rozimiz, - deyishdi. Utba o'rnidan turib, 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga bordi-da, yonlariga o'tirib: 



92 



Arrohiyqul maxtum ^jlH^J/Ju^^// 

- Ey jiyanim, o'zingga ma'lumki, sen bizning oramizda ham, qabila orasida ham nasl- 
nasabda oliy martabaga egasan. Sen o'z qavming boshiga jadayam katta bir ishni olib 
kelding. Bu bilan sen ularning birligini buzding, donolarini ahmoqqa chiqarding, olihalari 
va dinlarini ayblading. O'tgan ota-bobolarini kofirga chiqarding. Gaplarimga diqqat bilan 
quloq sol! Men senga bir necha ishlarni tavsiya qilaman. Ular haqida bir tafakkur qilib 
ko'r. Ehtimol, ulardan birontasi senga ma' qui bo'lib uni qabul qilsang, - dedi. Shunda 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

i *-&jJ Jjljll y b js 

"Ayt ey Abul Valid, qulog'im senda!" - dedilar. 

- Ey jiyanim, - deya gap boshladi Utba. - Agar sen o'zing bilan uni olib kelgan ishdan 
mol-dunyo orttirishni maqsad qilgan bo'lsang, biz senga mol-dunyo yig'ib beramiz, told 
bizning ichimizda eng boy-badavlat odam sen bo'lasan. Agar sen u bilan sayyidlikni 
ko'zlagan bo'lsang, biz seni o'zimizga sayyid qilib olamizda, biron ishni sensiz hal 
qilmaymiz. Agar sen bu bilan podshoh bo'lmoqlikni istasang, biz seni o'zimizga podshoh 
qilib saylab olamiz. Agar senga kelib ko'rinayotgan narsa jin bo'lib, uni daf qilishda ojizlik 
qilayotgan bo'lsang, biz seni har qancha mol-dunyo ketsa ham, uni sarflab davolatamiz. 
Goho bir odamga jin ilashib, to davolanmaguncha unga tinchlik bermaydi, - deb gapini 
tamomladi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Utba gapini tamomlagunicha uning 
gapini bo'lmay, quloq solib turdilar. Utba gapdan to'xtagach, Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallam: 

?jjjii y b cist ja j5 \ 

- "Gaping tugadimi Ey Abul Valid?" - dedilar. 

- Ha, - dedi Utba. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam unga: 

-Endi mendan eshit!- dedilar va Qur'on tilovat qila boshladilar. 

j?'j& ijjlij ijs^H (3) hjJJju <yiJ Cjff uTji iiuT cJIaj L)\J£(2) p~rj-i' j^j-ii j-» &P (1) *-»- 

iy&& ^^^r ^Ki ^ dry j*3 ty'^ J*3 *$\ ^j**^ ^ "4^ ls? ^-J^ !y^i (4) &j**^~t ^ *-P »*r^ 

(5) o^Jui* ilii 

Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman). 
1 Ha, Mini. 

2. (Ushbu qur'on) mehribon va rahmli (Alloh) tomonidan nozil qilingandir. 

3-4. U biladigan qavm uchun (mo'minlarga) xush-xabar berguvchi va (kofirlarni 
azobdan) ogohlantirguvchi - arabiy qur'on holida (nozil qilinib), oyatlari mufassal 
bayon qilingan Kitobdir. Bas, (kofirlarning) ko'plari (uning oyatlari haqida tafakkur 
qilishdan) yuz o'girdilar, demak ular "eshitmaslar". 

5. Ular dedilar: "Dillarimiz sen bizlarni da'vat qilayotgan narsadan pardalangan, 
quloqlarimizda esa og'irlik-karlik bordir va sen bilan bizlarning o'rtamizda bir to'siq 
bordir. Bas, sen ham o'z amalingni qilaver, bizlar ham albatta o'z amallarimizni 
qilguvchidirmiz". 

(Fussilat:l-5). 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam surani o'qishda davom etdilar. Qur'on oyatlarini 

eshitgan Utba ikki qo'lini orqasiga qilib tayanib oldi-da, jim quloq solib turdi. Rosululloh 

sallallohu alayhi va sallam (38-) sajda oyatigacha o'qib bordilarda, sajda qildilar. Sajdadan 

bosh ko'targach: 

sill j j tlijli aJjII bl Lj i"it<mii j5 

"Mana eshitding ey Abul Valid. Bas sen va o'sha"- dedilar. Utba o'rnidan turib, 
sheriklari oldiga keldi. Ulardan ba'zilari: 

- Nima gap, ey Abul Valid? - deb so'radi. 

- Gap shuki, men shunday bir so'zlarni eshitdimki, unaqasini hech eshitmagan edim. 
Allohga qasamki u na she'r, na sehr, na folbinlarni so'zi emas. Ey qurayshliklar, mening 
gapimga quloq solinglar. Uni menga qo'yib beringlar! Uning yo'liga to'sqinlik qilmay, o'z 
holiga tashlab qo'yinglar! Men undan eshitgan gaplarda kelajak uchun buyuk bashorat bor. 

93 



Arrohiyqul maxtum ?j3±*ll dy*-jH 

Agar arablar unga g'olib bo'lsa, sizlar undan o'zgalar qo'li bilan undan qutulasiz. Agar 
arablardan u g'olib bo'lsa, uning mulki sizning mulkingiz, uning izzati sizning izzatingiz 
bo'lib, siz odamlarning baxtlisi bo'lasiz! - dedi. 

- Allohga qasamki, u seni tili bilan sehrlab qo'yibdi, - dedilar. Utba ularga: 

- Bu mening fikrim xolos, sizlar o'z bilganingizni qilinglar! - dedi. 

(IbnHishom: 1/293-94, Tabaroniy "Mu'jamis sag'ir" 1/265) 

Boshqa bir rivoyatlarda esa: 

Utba Rosululloh sallallohu alayhi va sallam tilovat qilayotganlarida ikki qo'lini orqasiga 
qilib tayanib, quloq solib turdi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam to 13-oyatigacha 
o'qidilar. 

(13) ij^jj al* y&\le JL XazMe (iiojJbi jli S^e'jSA OLJ 

13. Bas, agar ular (ya'ni Makka mushriklari mana shu tafsilotdan keyin ham yolg'iz 
Allohga iymon keltirishdan) yuz o'girsalar, u holda ayting: "Men sizlarni xuddi Od va 
Samud (qabilalarini urgan) chaqmoqqa o'xshagan bir chaqmoq-halokatdan 
ogohlantirdim". 

(Fussilat: 13). 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam shu joyga yetganlarida Utba: 

- Bas, bas yetadi! - deya u kishining og'izlariga qo'lini qo'ydi. Bu uning 
ogohlantirlayotgan balo kelib qolishidan qo'rqqanligiga dalolat edi. So'ng o'rnidan turib 
qavmining oldiga bordi va yuqoridagi gaplarni aytdi. 

(Ibn Kasir:4/95-96). 

Qurayshning rahbarlari Rosululloh bilan muzokara olib boradilar 

Go'yoki Payg'ambar alayhissalomning Utba savollariga bergan javoblari bilan 
qurayshliklarning umidlari uzilmagandek edi. Chunki Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallam unga qabul yoki rad javobini aniq aytmay, Qur'on oyatlarini o'qib bergandilar. 
Lekin Utba javobni to'liq tushunmay qaytib ketgandi. Quraysh rahbarlari jamlanib, 
mas'alani har tomonlama fikrlashib, mavqifni chuqur o'rganib bo'lishgach, bir kuni 
quyosh botganidan keyin Ka'baning orqasiga to'planishdi. Payg'ambar alayhissalomga 
odam yuborib chaqirtirdilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam yaxshilik umidida tez 
yetib keldilar. Kelib ularning oldiga o'tirdilar. O'tirganlaridan so'ng ular ayni Utbaning 
gap va takliflarini aytdilar. Ular, bu takliflarni Utba aytganda Muhammad ularning jiddiy 
ekanligiga ishonmagan, endi bu takliflarni ko'pchilik bo'lib aytsak, u ishonadi va qabul 
qiladi, - deb o'ylashgandi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularga shunday javob 
qildilar: 

~^*'J.' J ^,'J.' *&t ."^J ^"^ Jill _>-aV J}' »-il ^JC Ij^JJ (jjj .Sji-Vj LiJ^il i— 13 aSJaa j^i Aj a^JJa La 

- "Menda sizlar aytayotgan narsa yo'q. Men uni olib kelgan narsam bilan sizlarning 
mol-dunyolaringizni so 'ramayman, sizlarning orangizdagi obro '-sharaf ham, sizlarning 
ustingizga podshohlik ham menga kerak emas. Lekin Alloh meni sizlarga elchi qilib 
yuborib, menga kitob nozil qildi. Meni sizlar uchun hushxabar beruvchi va 
ogohlantiruvchi bo'lishimni buyurdi. Men sizlarga Robbimning Risolatini yetkazdim va 
sizlarga nasihat qildim. Agar sizlar men uni olib kelgan narsamni qabul qilsangiz, 
o'zingizni dunyo va oxiratdagi baxtingiz. Agar uni menga rad etsangiz, Alloh ishi 
uchun, to Alloh men bilan sizning orangizda hukm qilgunigacha sabr qilaman" 

Endi qurayshliklar boshqa yo'lga o'tdilar. Ular Payg'ambar alayhissalomdan 
Robbilariga duo qilib, tog'larni o'zlaridan nariga jildirishini, diyorlarini tekislik qilib 
berishini va ulardan anhorlarni oqizib qo'yishini so'rashni talab qildilar. O'liklarni 
xossatan Qusay ibn Kilobni tiriltirib berishini so'radilar. Agar o'liklar tirilib Muhammad 
alayhissalomni tasdiq qilishsa, iymon keltirishlarini aytishdi. Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallam ularning bu talablariga ham xuddi yuqoridagi kabi javob qildilar. 



94 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Endi ular uchinchi yo'lga o'tdilar. Payg'ambar alayhissalomdan Robbilariga duo qilib, 
o'zlarini tasdiqlash uchun bir farishtani yuborishini so'rashlarini talab qildilar. Shunda ular 
bu farishtaga Payg'ambar alayhissalom haqida murojaat qiladilar. Yana Robbilari u kishiga 
bog'u-rog'lar, oltin-kumush xazinalar va qasrlar barpo qilib bersin. Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam bu talabga ham ayni shunday javob qildilar. Bu ham bo'lmagach, ular 
to'rtinchi yo'lga o'tdilar-da, Payg'ambar alayhissalomdan azobni talab qilishdi. O'zlari 
ularga va'iyd (po'pisa) qilayotgani kabi osmonni ularning ustiga bo'lak-bo'lak qilib 
qulatmog'ini talab qildilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularga: 

- "Bu Allohning o'ziga havola, agar hohlasa qulatadi", - deb javob qildilar. Keyin 
ular Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga: 

- Sening Robbing bizlarni sen bilan birga majlis qilishimizni, sendan bu narsalarni talab 
qilishimizni ham bilarmidi? Biz murojaat qiladigan narsalarni senga bildirib qo'ysa, agar 
biz seni aytganingni qabul qilmasak, u bizni nima qilishini bildirib qo'ysa bo'lmasmidi? - 
dedilar. Ular oxiri kelib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga juda qattiq tahdid 
qilishib: 

- Ammo bilib qo'yki, bizga nima qilsang ham, biz seni o'z holingga tashlab 
qo'ymaymiz. Toki biz seni halok qilib yoki sen bizni halok qilmaguningcha seni tinch 
qo'ymaymiz. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'rinlaridan turib, juda ham hafa 
bo'lgan va umid qilgan narsalari bo'lmaganiga afsus qilgan hollarida uylariga qaytib 
ketdilar. 

Abu Jahlning Rosulullohni o'ldirishga qasd qilishi 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam majlisgohdan ketganlaridan keyin, Abu Jahl 
ularga xitob qilib mutakabbirona ohangda: 

- Ey Quraysh jamo'asi, ko'rib turganingizdek, Muhammad gaplarimizga ko'nmadi. 
Balki dinimizni ayblab, ota-bobollarimizni haqorat qildi. O'zimizni ahmoqqa chiqarib, 
olihalarimizni so'kdi. Men Allohga ahd berib aytamanki, o'zim ko'tara oladigan bir katta 
toshni olib, poylab turaman, namoz o'qib, sajdaga bosh qo'ygan chog'ida shu tosh bilan 
uning boshini pachaqlayman. Undan keyin meni hohlasanglar himoya qilinglar, 
hohlasanglar Banu Abdumanofga taslim qilinglar! Ular menga nisbatan bilganlarini qilsin! 
- dedi. - Biz seni hech qachon, hech narsa evaziga taslim qilmaymiz. Bor, hohlaganingni 
qil! -deb javob qildilar. 

Ertasi kuni erta tongda Abu Jahl o'zi aytganidek toshni olib, Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamni kutib turdi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam odatlariga ko'ra erta tongda 
Masjidga keldilar va namoz o'qiy boshladilar. Qurayshliklar ham erta tongda 
majlisgohlariga kelib, Abu Jahl nima qilarkin, deya kutib o'tirishar edi. Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam sajdaga bosh qo'ygan paytda, Abu Jahl toshni ko'tarib 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam tomonga yo'l oldi. Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamga yaqinlashib qolganida birdan rangi o'chib, qo'rquvdan titrab, ortiga chekindi. 
Uning qo'llari toshni ushlagan holda, qurib qoldi. Hatto u qo'lidagi toshni tashladi. 
Qurayshliklar uning oldiga kelib: 

- Senga nima bo'ldi, ey Abul Hakam? - dedilar. 

- Sizlarga kechagi aytgan gapimni qilmoqchi bo'lib, unga tomon yurgandim. Unga 
yaqinlashgan chog'imda uning oldida menga bir erkak tuya yo'liqdi. Allohga qasamki, u 
tuyaning kallasiga o'xshagan kallani, uning jasadiga o'xshash gavdani va tishlariga 
o'xshash tishlarni hech ko'rgan emasdim. U meni yeyishga chog'landi, - dedi Abu Jahl 
ularga. 

Ibn Ishoq: 

- Menga Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning mana bu: 

b'ikH Uj jl £LA\ AJt Jjjja. SI) j 

"U Jibril alayhissalom edi. Agar u menga yaqinlashganida, uniyeb, g'ajib tashlagan 
bo'lar edi," - degan gaplarini eslatishdi, - deydi. 

(Ibn Hishom: 1/298-299). 



95 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

Kelishuv va raddiyalar 

Qurayshliklar o'zlarining kuch ishlatish, tahdid qilish, qo'rqitish va rag'batlantirish 
kabilarga asoslangan muzokaralaridan va Abu Jahlning qilib qo'ygan yengiltakligi-yu, 
su'iqasdidan natija chiqmaganini ko'rgach, ularda bu mushkulotdan qutqaradigan oqiloni 
bir yechimga erishish istagi uyg'onib qoldi. Ular Rosululloh sallallohu alayhi va sallamni 
aniq botilda deb jazman ayta olmas edilar, balki Alloh taoloning aytganidek: 

.t_o-« <ll« dJLi> j-flJ 

... ham undan (o'z kitoblaridan) shak-shubhadadirlar. 

(Sho'ro: 14-oyatidan). 

Ularning bu istaklari: Payg'ambar alayhissalom bilan din ishlarida kelishuv-muzokarasi 
bo'lib, u bilan yo'lning yarmida uchrashdilarda, o'zlarining ba'zi bir aqidalaridan voz 
kechadilar Payg'ambar alayhissalomdan ham ba'zi bir narsalarni tark qilishni talab 
qiladilar. Ular shu yo'l bilan agar Muhammad sallallohu alayhi va sallam ularni da' vat 
qilayotgan narsa haq bo'lsa haqqa ham erishmoqchi bo'ldilar. 

Ibn Ishoq o'z sanadi bilan qilgan rivoyatda u shunday deydi: 

- Payg'ambar alayhissalom Ka'bani tavof qilaytgan chog'larida Asvad ibn Muttolib ibn 
Asad ibn Abduluzzo, Valid ibn Mug'iyra, Umayya ibn Xalaf va Os ibn Voil Sahmiylar 
yo'liqdilar. Bularning barchalari o'z qavmining sayyidlari edilar. Ular Payg'ambar 
alayhissalomga: 

- Ey Muhammad, kel biz ham sen ibodat qiladigan narsaga ibodat qilaylik, sen ham 
bizning olihalarimizga ibodat qil. Sen bilan biz qiladigan ishlarimizni sheriklik bilan 
qilaylik. Agar sen ibodat qiladigan narsa, biz ibodat qiladigan narsadan haq bo'lsa, biz ham 
undan o'z ulushimizni olgan bo'lamiz. Agar bizni ibodatlarimiz senikidan ko'ra haqroq 
bo'lsa, sen ham haqdan o'z ulushingni olgan bo'lasan, - dedilar. Alloh subhanahu va taolo 
ularning bu gaplariga javob qilib, Kafirun surasini nozil qildi. 

iait % (4) *!!£ ^ 1>£ ui ij (3) l£i ls 5jl>£ *»;! % (2) 5jj4*5 \j> l&'i i (1) b$\£}\ i$ii u ji 

(6) &s Jj fas ft (5) A£l u 5jli* 

1 . (Ey Muhammad), ayting: "Ey kofirlar! 

2. Men sizlar ibodat qilayotgan narsalarga ibodat qilmasman. 

3. Va sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qilguvchi emasdirsizlar. 

4. Men sizlar ibodat qilgan narsaga ibodat qilguvchi emasman. 

5. Va sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qilguvchi emasdirsizlar. 

6. Sizlarning diningiz o'zlaringiz uchun, mening dinim o'zim uchundir!" 
Abd ibn Humayd va boshqa roviylar Ibn Abbosdan qilgan rivoyatda: 
Qurayshliklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga: 

- Agar sen bizning olihalarimizni o'psang, biz sening Ilohingga ibodat qilamiz, - 
deyishdi. Shunda Alloh taolo "Kafirun" surasini nozil qildi. - deyiladi. 
Ibn Jarir va boshqa roviylar keltirgan rivoyatlarda aytilishicha: 
Qurayshliklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga: 

- Agar sen bizning olihalarimizga bir yil ibodat qilsang, biz ham sening Ilohingga bir yil 
ibodat qilamiz, - deyishdi. 

Shunda Alloh taolo mana bu oyatni nozil qildi: 

(64) Ojial^il \$ iSt Jjyfc ^ *-$ $ 

64. (Ey Muhammad, u mushriklarga) ayting: "Hali sizlar meni Allohdan o'zgaga 
ibodat qilishga buyururmisizlar, ey nodonlar!" 

(Zumar:64) 

(Durrul mansur: 6/692, Tafsiri Tabariy: "Kafirun" surasi tafsiri). 

Ushbu kulguli munozarani Alloh keskin va qat'iy javoblar bilan to' sib qo'ysa-da, 

qurayshliklar batamom noumid bo'lib qolmadilar. Balki yana boshqa narsalarni ziyoda 



96 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

qilish bilan davom etdilar. Faqat bir shart bilanki, Payg'ambar alayhissalom o'zlari olib 
kelgan ta'limotga bir oz o'zgartirishlar kiritadilar. Ular shunday deyishdi: 

aJoj j! IJLA J£ bVjb CJI 

15... "Bu qur'ondan boshqa bir qur'on keltirgin yoki buni o'zgartirgin", dedilar. 

Alloh subhanahu va taolo mushriklarga, Payg'ambar alayhissalom ularga javob 
berishlari uchun mana bu oyatni tushirib, bu yo'lni ham to'sib qo'ydi: 

(15) j*-lap & Q^ Jj t^e* b\ >-^i J\ t)\ LS^Ji u % ^ °ty isr^ *^ bi *^' ^' <J ^J% ^ tP 
Ayting: "Men uchun uni o'z tomonimdan o'zgartirish durust emasdir. Men faqat 
o'zimga vahiy qilingan oyatlargagina ergashurman. Chunki men agar 
Parvardigorimga isyon qilsam, ulug' Kunning (qiyomatning) azobidan qo'rqurman". 

(Yunus: 15). 
Alloh subhanahu va taolo o'z Payg'ambarini bunday ishning xatarli oqibatidan quyidagi 
oyatlar bilan ogoh qildi. 

(75) (j-^aj \jJs- kill 1*3 i p> ouJt Lik&j 5u?Ji J>k& Ostein \l\ (74) *k& && i^lj '-pj> 

73. (Ey Muhammad, mushriklar) sizni Bizning sha'nimizga, (vahiydan) o'zga 
narsalarni to'qib chiqarishingiz uchun - Biz sizga vahiy qilgan oyatlardan aldab- 
burib yuborishlariga oz qoldi. U holda (ya'ni, ularning yo'riqlariga yursangiz), sizni 
do'st qilib olgan bo'lur edilar. 

74. Agar Biz sizni (haq yo'lda) sobitqadam qilmaganimizda, siz ularga bir qadar 
moyil bo'lishingizga oz qoldi. 

75. U holda albatta Biz sizga dunyo (azobini) ham, oxirat (azobini) ham ikki hissa 
qilib tottirgan bo'lur edik, so'ngra o'zingiz uchun Bizga qarshi biron madadkor topa 
olmagan bo'lur edingiz. 

(Isro:73-75). 

Qurayshning hayron qolishi, ularning jiddiy fikrlashuvi va yahudiylar bilan 

aloqa tiklashlari 

Mushriklar barcha muzokara, kelishuv va ularga bo'lgan rad javoblaridan so'ng endi nima 
qilish kerakligini bilolmay hayron qoldilar. Ularning shaytonlaridan biri bo'lgan Nazr ibn 
Horis ularga nasihat qilib, shunday dedi: 

- Ey Quraysh ahli, boshingizga kelgan kulfatni haligacha ilojini topa olmadingiz. 
Muhammad sizning orangizda yoshligidan katta bo'ldi. Yosh bolaligidan beri u 
odamlarning eng yaxshisi, rostgo'yi va omonatdori bo'lib keldi. Endi uning chakka 
sochlari oqargan paytda, sizlarga shu ishlarni olib keldi. Sizlar esa uni sehrgar dedinglar. 
Allohga qasamki, u sehrgar emas. Biz sehrgarlarni ham, ularning sehru jodularini ham 
ko'rdik. Uni folbin dedinglar. Allohga qasamki, u folbin emas. Biz folbinlarni ham, 
ularning fol, karomat va bashoratlarini ham ko'rdik. Uni shoir dedinglar. Allohga qasamki, 
u shoir emas. Biz shoirlarning she'rlarini barchasini, nazm, nasr, g'azal, ruboiylaridan to 
dostonlarigacha ko'rdik. Uni jinni dedinglar. Allohga qasamki, u majnun emas. Jinnilarni 
ham ko'rdik. Muhammadda jinnilikning asari ham yo'q. Unda vasvasayu aljirashlardan 
birontasi ham yo'q. Ey Quraysh ahli, o'z ahvollaringizga bir boqinglar. Allohga qasamki, 
boshingizga juda katta kulfat tushgan. 

Ular Payg'ambar alayhissalomning shuncha qarshiliklar ro'parasida matonat bilan 
turishlari va har qanday taklif-tavsiyalar va rag'batlantirishlarni rad etishlari va har bir 
marhaladagi qat'iyat, matonat bilan turishlarini ko'rib, yana u kishidagi rostgo'ylik, poklik 
va go'zal xulqlarni ko'rsalarda, Muhammad alayhissalomning haq Payg'ambar 
ekanliklariga bo'lgan shubhalari ko'payib borar edi. Endi ular yahudiylar bilan 
bog'lanishib, uning ishlari haqida puxta, mukammal ma'lumot olishga qaror qildilar. Nazr 
ibn Horis ularga yuqoridagi nasihatlarini qilgach, u bilan birga yana bir yo ikki kishini 
Madinadagi yahudiylarning oldiga borib kelish vazifasini yukladilar. Ular yahudiylarning 
oldilariga borganlarida ularning olimlari: 



97 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Muhammaddan 3ta narsa haqida so'rab ko'ringlar! Agar to'g'ri javob bersa, demak u 
haqiqiy payg'ambar bo'ladi. Agar to'g'ri javob berolmasa, u uydirmachi, yolg'onchi 
bo'ladi. 1 - Qadimgi zamonda dunyoni tark etib ketgan yigitlar haqida so'ranglar. Ularning 
ishlari nima bo'lgan edi? Ularning ajib qissalari bor. 2 - Dunyo kezib, mag'ribdan 
mashriqqacha yetib borgan kishi haqida so'ranglar. Uning xabari nima bo'lgan edi? 3 - 
Undan ruh (jon) haqida so'ranglar. Ruh nima o'zi? - deya yo'1-yo'riq ko'rsatdilar. 

Ular Makkaga qaytib kelib, qurayshliklarga: 

- Biz sizlarga Muhammad bilan o'rtalaringizdagi mas'alani hal qilib beradigan narsani 
olib keldik, - dedilarda, yahudiylarning aytgan gaplarini so'zlab berishdi. Qurayshliklar 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamdan uchchala narsa haqida so'radilar. Oradan bir 
necha kun o'tib, "Kahf" surasi nozil bo'ldi. Bu surada ular so'ragan yigitlar va 
jahongashta inson Zulqarnayn qissasi bor edi. Ruh haqidagi uchinchi savolga "Isro" 
surasida javob nozil bo'ldi. Shu bilan qurayshliklarga Muhammad alayhissalomning haq 
Payg'ambar ekanligi va uning yo'li haqqi-rost ekanligi ayon bo'ldi. Lekin zolim kimsalar 
bu haqni qabul qilishdan bo'yin tovlab, kofir hollaricha qoldilar. 

(IbnHishom: 1/299-301). 

Biz taqdim etgan bu satrlar mushriklarning Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
da'vatlariga qilgan qarshiliklaridan bir shingil manzara edi, xolos. Bu borada ular 
imkoniyatida bo'lgan barcha mahoratlarini birin-ketin, bir bosqichdan ikkinchi bosqichga, 
bir davrdan boshqa bir davrga o'tgan sayin qattiqlikdan muloyimlikka, janjaldan murosaga, 
muzokaradan janjalga, tahdiddan targ'ibga, targ'ibdan po'pisaga o'tib qo'llab keldilar. Ular 
goho ko'tarilishib, goho baqirishib, goho janjallashishsa, goho go'zal muomala qilishar, 
goho hamla qilishsa, so'ng pasayishib qolar, goho tahdid qilib, so'ng rag'batlantirishga 
o'tar edilar. Go'yo ular bir oldinga intilishsa, bir ortga chekinar edilar. Ularning biron 
barqarorligi bo'lmay, qochish, chekinish ularni ajablantirmas edi. Lekin ular bor 
imkoniyatlari bilan kurashib, bor tadbirlarini qo'llamasin, baribir mag'lub bo'lar edilar. 
Endi ularning oldilarida qilichni ishga solishdan o'zga chora qolmagandi. Qilich esa 
bo'linishni yanada kuchaytirib yuboradi. Qilichning natijasi esa faqatgina ildizni qurituvchi 
nafrat-adovat bo'ladi xolos. Yuqorida qo'llanilgan uslublardan Islom da'vatini yo'q qilib, 
kufr kuchlarini birlashtirish ko'zda tutilgan edi. Shuning uchun ham ular nima qilish 
kerakligini tushunolmay garang bo' lib qoldilar. 

Abu Tolib va uning qabiladoshlari mavqifi 
Abu Tolib qurayshliklarning Muhammad alayhissalomni o'ldirish uchun ularga taslim 
qilish talabi bilan chiqqani va ularning harakatlaridan, o'zining zimma (himoya)sini buzib, 
jiyanini o'ldirmoqchi bo'layotganini anglagach, Banu Hoshim va Banu Muttolib qavmiga 
mansub bo'lgan arablarni yig'di va ularni Payg'ambar alayhissalomni himoya qilishga 
da' vat etdi. Ushbu da'vatni ularning kofiru musulmonlari hammalari arablarga xos himoya 
hamiyyati tufayli qa'bul qildilar. Ushbu ikki qavmga mansub bo'lganlarning Abu 
Lahabdan o'zga hammasi Ka'baning oldida Abu Tolibga ahd- paymon berdilar. Abu 
Lahab o'zining ukasi bo' la turib, bu ahdnomaga qo'shilmadi. Balki bulardan ajralib, 
qurayshliklarga qo'shildi. 

(Ibn Hishom: 1/269). 
Ommaviy uzilish Zulmu adovat shartnomasi 

Hiyla-tadbirlar foyda bermagach va Banu Hoshim va Banu Muttolib qavmiga mansub 
kishilarning Muhammad alayhissalom himoyasi uchun kim bo'lishidan qat'iy nazar jiddiy 
va samimiy bel bog'laganini ko'rgandan so'ng qurayshliklarning hayrati yanada oshdi. 
Ular Muhassab vodiysidagi Banu Kinona do'ngligida yig'ilishib, Banu Hoshim va Banu 
Muttolib qavmlariga qarshi ittifoq kengashi tuzishdi. Ushbu kengashda quyidagi qarorlarni 
qabul qildilar. 

1. Ushbu ikki qavmga oldi-berdi nikoh aloqalari to'xtatiladi. 

2. Ular bilan oldi-sotdi savdo aloqalari uziladi. 

3. Ular bilan bir majlisda o'tirilmaydi. 

4. Ulardan barcha aloqalar uzilib, uylariga kirilmaydi va hech kim ular bilan 
gaplashmaydi. 



98 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

5. Banu Hoshim toki Muhammadni o'ldirish uchun taslim qilmas ekan, ular bilan sulh 
tuzilmaydi va ularga rahm-shafqat ham qilinmaydi. Ittifoqchilar ushbu qarorlarni bir 
sahifaga bandma-band yozib chiqishdi. Ibn Qayyumning yozishiga ko'ra: 

Ushbu sahifani Mansur ibn Ikrima ibn Omir ibn Hoshim yozdi. Ba'zilar buni Nazr ibn 
Horis yozgan deyishadi. Sahihrog'i bu sahifani Bag'iyz ibn Omir ibn Hoshim yozgan 
bo'lib, uni Payg'ambar alayhissalom duoibad qildilar. Keyin uning qo'li shol bo'lib 
qolgan. 

(Sahihi Buxony: 3/529, Zodul Maod:2/46). 

Qarorlar qabul qilinib, yozib bo'lingach, sahifani Baytullohning ichiga osib qo'ydilar. 

Banu Hoshim va Banu Muttolib qavmining Abu Lahabdan boshqa kofiru musulmonlari, 
erkagu ayollari hammalarini yig'ildi va ularni Abu Tolib darasiga hibs qilindi. Bu hodisa 
nubuwatning 7 - yili Muharram oyining boshlarida sodir bo'ldi. 

Abu Tolib darasida uch yil 

Muxosara kuchayib, oziq-ovqat va mevalar kesilib qoldi. Mushriklar Makkaga kirib 
kelgan oziq-ovqat va boshqa mollarni darhol o'zlari sotib olib qo'yishga shoshilardi. 
Muxosaradagilarga ochlik kuchayib ketdi. Ular daraxtlarning barg va ildizlarini yeyishga 
majbur bo'ldilar. Hatto dara ortidan ayollar va bolalarninig ochlikdan ingragan tovushlari 
eshitilib turar edi. Ularga ba'zi bir narsalar o'ta maxfiy suratda yetkazib berilar edi. Ular 
bir narsa sotib olish yoki boshqa hojatlari uchun daradan faqatgina Xarom oylaridagina 
chiqardilar. Shunda ham ular kerakli narsalarni Makkaga xorijdan kelgan karvonlardan 
sotib olishar edilar. Lekin Makka ahli ularga narsa sotishmas, maboda olmoqchi bo'lsalar 
ham juda baland narx aytishar ediki, ularning buni sotib olishga qurbi yetmas edi. Hakim 
ibn Xizom ba'zida ammasi Hadicha roziyallohu anhoga bug'doy ko'tarib kelardi. 
Kunlarning birida u daraga bug'doy olib kelayotganida Abu Jahlga duch kelib qoladi. Abu 
Jahl uni qaytarish uchun unga osiladi. Ikki o'rtada tort-tort boshlanadi. Oraga Abul 
Baxtariy tushib, Hakim ibn Xizomga bug'doyni ammasiga olib borib berishga imkon 
beradi. 
Abu Tolib Payg'ambar alayhissalomga biron narsa bo'lib qolishidan juda qo'rqar edi. 
Odamlar uyquga ketgan paytlarida Payg'ambar alayhissalomga o'zining o'rniga yotishni 
buyurar edi va buni hiyonat qilmoqchi bo'lgan kimsalarga tayin bildirib qo'yar edi. 
Odamlar uxlab bo'lgach, ukalaridan yoki o'g'illaridan biriga Rosululloh sallallohu alayhi 
va sallamning o'rinlariga yotishni buyurar edi. Payg'ambar alayhissalom va musulmonlar 
Haj mavsumi kunlarida Makkaga chiqishib, odamlar bilan uchrashib, ularni Islomga da' vat 
qilishar edilar. Bunday paytlarda Abu Lahab nimalar qilishini biz gapirib o'tganmiz. 

Shartnoma sahifasining yirtilishi 

Oradan uch yil o'tib Nubuwatning 10- yili Muxarram oyida sahifa yirtilib, muxosara 
bekor qilindi. Buning sababi ushbu shartnomaga ba'zi qurayshliklar rozi bo'lsa, ba'zilari 
norozi bo'lgan edi. Norozi bo'lgan kishilar sahifani yirtilishiga harakat qildilar va bunga 
muvaffaq ham bo'ldilar. 

Ushbu harakatga Omir ibn Lu'ay qavmga mansub bo'lgan Hoshim ibn Amr boshchilik 
qildi. U muxosara chog'ida Banu Hoshim qavmiga kechalari maxfiy suratda oziq-ovqat 
yetkazib berar edi. Kunlarning birida Hoshim ibn Amr Zuhayr ibn Abu Umayya 
Maxzumiyning oldiga keldi. Otika binti Abdulmuttolib uning onasi edi. Hoshim ibn Amr 
unga: 

- Ey Zuhayr, tog'alaringni ahvoli unday bo'lsa, sen bemalol yeb-ichib o'tiraverasanmi? 
- dedi. Zuhar esa: 

- Qurib ketkur, axir men bir o'zim, yolg'iz odam bo'lsam, nima ham qila olardim?! 
Ammo menga yana biror sherik bo'lganida, o'sha sahifani yirtib tashlashga harakat qilgan 
bo'lardim, - dedi. Shunda Hoshim: 

- Unda o'zingga sherik topding! - dedi. 
-Qani o'sha odam? - dedi Zuhayr. Hoshim: 

- Mana men, o'sha odam! - dedi. 

- Unday bo'lsa uchinchi odamni ham top! - dedi Zuhayr. 



99 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Hoshim Mut'im ibn Adiyning oldiga bordi-da, unga Abdumanofning ikki o'g'li Banu 
Hoshim va Banu Abdulmuttolib qavmidagi qarindosh urug'larini eslatdi va uni 
qurayshliklarning bu zulmlariga qo'shilib o'tirgani uchun malomat qildi. Shunda Mut'im: 

- Qurib ketkur, axir men bir o'zim, yolg'iz odam bo'lsam, nima ham qila olardim?! - 
dedi. 

- O'zimga sherik topdim deyaver! - dedi. 

- Qani o'sha sherik degan odam? - dedi Mut'im ibn Adiy. Hoshim: 
-Mana men, o'sha odam! - dedi. 

- Unday bo'lsa uchinchi odamni ham top! - dedi Mut'im. 
-Uni ham topib qo'yganman! - dedi Hoshim. 

- Kim ekan u? - dedi. 

-Zuhayr ibn Abu Umayya, - dedi Hoshim. 

-Unday bo'lsa to'rtinchi odamni ham top! - dedi Mut'im. 

Hoshim Abu Buxtariy bin Hishomning oldiga borib, unga ham Mut'imga aytgan gapini 
aytdi. Mut'im: 

-Bu borada menga yordam beradigan odam bormi? - dedi. Hoshim bunday odamning 
borligini aytdi. 

-Kim ekan u odam? - deb so'radi. 

-Zuhayr ibn Abu Umayya, Mut'im ibn Adiy va sen bilan men, - dedi Hoshim. 

-Unday bo'lsa beshinchi odamni ham top! - dedi u. 

-Hoshim Zum'a ibn Asvad ibn Muttolib ibn Asadning oldiga borib, u bilan gaplashdi va 
unga ham qarindosh urug'lari va ularning holatlarini eslatdi. 

-Meni da' vat etayotgan ishingga menga yordam beradigan odam bormi? -dedi Zum'a. 
Hoshim: 

- Ha, dedi-da, yuqoridagi nomlarni sanab berdi. Ular Xajunni oldiga yig'ilishib, 
sahifani yirtishni tashkil qilishga ahdlashib oldilar. 

- Eng awal men gapiraman va men boshlab beraman, - dedi Zuhayr. 

Ertasi kuni ertalab ular qurayshliklarning majlisgohiga keldilar. Ertalab Zuhayr Xupla 
(bayramlarda kiyiladigan kiyim) kiyib keldi-da, Baytullohni 7 marta aylanib tavof qildi. 

So'ng odamlarga yuzlanib: 

-Ey Makka ahli, Banu Hoshim oldi-sotdidan to'silib halok bo'layotgan bo'lsa-yu, biz 
yeb-ichib yuraveramizmi?! Allohga qasamki, toki mana bu zolim qoti'a sahifa 
yirtilmaguncha, men o'tirmayman! - dedi. 

Masjidning bir chetida turgan Abu Jahl: 

- Yolg'on aytayapsan, Allohga qasamki, bu sahifa yirtilmaydi, - dedi. 

-Allohga qasamki, sen undan ko'ra yolg'onchiroqsan. Sen bu sahifani yozayotgan 
chog'ingda, biz rozi bo'lgan emas edik, - dedi bir tarafdan Zum'a. 

- Zum'a to'g'ri aytdi. Undagi yozuvlarga biz rozi bo'lmaymiz va unga iqror ham 
emasmiz, - dedi Buxtariy. 

- Darhaqiqat, to'g'ri gapni aytdinglar. Kim bundan o'zga gapni aytsa, bekor aytibdi. Biz 
bu sahifa va undagi yozilgan narsalardan Allohga o'zimizni poklaymiz, - dedi Mut'im ibn 
Adiy. Hoshim ibn Amr ham shunga o'xshash gaplarni aytdi. 

Shunda Abu Jahl: 

- Bu ishning maslahati bu joyda emas, boshqa joyda qilingan,- dedi. 

Shu kuni Masjidi Xaramga Abu Tolib ham kelgan edi. Chunki Alloh bu sahifaning 
xabarini, ya'ni bir hashoratni yuborgani va u hashorat jabru-zulmga to'la bo'lgan bu 
satrlarni yeb bitirganligi-yu, bu sahifada faqat Allohning ismigina qolganini o'z Rosuliga 
bildirgan edi. Payg'ambar alayhissalom bu xabarni amakisi Abu Tolib aytgan, Abu Tolib 
esa qurayshliklarga o'z jiyani shunday xabarni aytgani va agar u yolg'onchi bo'lib, bu 
xabar tasdiqlanmasa, - biz unda sizlar bilan uning o'rtasini to'smaymiz. Agar u rost aytgan 
bo'lsa, siz o'zlaringiz qabul qilgan zulmingizdan qaytingizlar! - deb aytgan va 
qurayshliklar ham o'z navbatlarida unga: 
-Insofli gapni aytding, - deyishgan edilar. 



100 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Qavm bilan Abu Jahl o'rtasida bo'lib o'tgan gaplar tugagandan keyin Mut'im sahifani 
yirtib tashlash uchun o'rnidan turdi-da, sahifani oldiga bordi. Qarasa haqiqatan ham 
hashorat sahifani yeb tugatgan, undan faqatgina: 

- "Seni isming bilan ey Allohim!" - degan yozuvgina qolgan ekan xolos. Hashorat 
sahifa satrlari orasida qaerda Alloh lafzi yozilgan bo'lsa, o'sha yerni yemay, boshqa 
joylarni yeb bitirgan edi. So'ng sahifa yirtilib, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam va u 
kishi bilan bo'lgan barcha odamlar daradan Makkaga qaytdilar. 

Mana bu yerda mushriklar Payg'ambar alayhissalomning haqliklariga dalolat qiladigan 
juda buyuk bir mo"jizaning guvohi bo'ldilar. Lekin Alloh ular haqida bildirgan mana bu 
xabardagidek: 

Agar ular (quraysh kofirlari Muhammad alayhis-salomning haq Payg'ambar 
ekanliklariga dalolat qiladigan) biron oyat-mo"jiza ko'rsalar (ham u Payg'ambarga 
iymon keltirish o'rniga) yuz o'girurlar va "(Bu) har doimgi sehr-ku!" derlar. 

(Qamar:2). 
Bu oyat, ya'ni mo"jizadan yuz o'girdilar va ularning kufrlari ustiga kufrlari yanada 

ziyodabo'ldi. 

(Sahihi Buxony: 1/216, lg'548, Zodul Maod: 2/46, 
IbnHishom: 1/350-51,374-77) 

Abu Tolibga Quraysh elchilarining so'nggi tashrifi 

Payg'ambar alayhissalom daradan qaytib keldilar-da, awalgidek ishlarini davom 
ettirdilar. Qurayshliklar ham garchi muxosarani bas qilishgan bo'lsada, Allohning yo'lidan 
to'sish va musulmonlarga bosim o'tkazishni awalgidek davom ettirar edilar. Abu Tolib 
Payg'ambar alayhissalomni himoya qilishda davom etdi. Lekin u 80 yoshga yetib qolgan 
edi. Turli mashaqqatlar, bir necha yildan beri davom etib kelayotgan hodisalar, xossatan 
oxirgi dara muxosarasi uning tinkasini quritib, holdan toydirib qo'ygan edi. Muxosaradan 
chiqqach, bir necha oy o'tib u bir kasallikka yo'liqdi. Kasallik unga qattiq yopishib, 
to'shakka yotqizib qo'ydi. 

Shunda mushriklar Abu Tolib vafot etib qolsa, undan keyin uning himoyasi buzilgudek 
bo'lsa, arablar orasida har hil gap-so'zlar tarqalib ketishidan cho'chishib, yana bir bor Abu 
Tolib xuzurida Muhammad alayhissalom bilan muzokara o'tkazib, u kishiga oldin 
berishga rozi bo'lishmagan ba'zi narsalarni ham berishlarini aytmoqchi bo'ldilar. Buning 
uchun Abu Tolibning xuzuriga tashrif buyuruvchi elchilar guruhini tashkil qildilar. 

Ibn Ishoq va boshqalarning aytishiga ko'ra: 

Abu Tolib kasal bo'lib yotib qolgach, uning og'irlashib qolgani xabari qurayshliklarga 
yetdi. Shundan so'ng ularning ba'zilari ba'zilariga: 

- Hamza bilan Umar ham Islomni qabul qildi. Muhammadning ishi barcha qabilalar 
orasida yoyilib ketdi. Yuringlar, Abu Tolibning oldiga borib, unga aytaylikki, u jiyanini 
tiyib qo'ysin. Bizning nomimizdan unga biron narsa bersin. Allohga qasamki, u bizdan 
g'olib kelib, ishni bizdan tortib oladi. Boshqa bir lafzda aytilishicha: 

- Agar chol vafot etib, undan keyin ish boshqarish uning jiyaniga qolsa, arablar bizni 
ayblab: - Amakisi o'lguncha qo'yib qo'ydilar, undan keyin esa, uni ushladilar, - deb 
malomat qilishlaridan qo'rqamiz, - deyishdi. 

Abu Tolibning oldiga kelib, u bilan gaplashganlarning barchasi o'z qavmining sayyidlari 
edilar. Ular - Utba ibn Robiy'a, Shayba ibn Robiy'a, Abu Jahl ibn Hishom, Umayya ibn 
Xalaf, Abu Sufyon ibn Xarb va boshqa sayyid kishilar bo'lib, ular taqriban 25 kishi edilar. 
Ular Abu Tolibga: 

- Ey Abu Tolib, bizning oramizdagi martabang o'zingga ma'lum, ahvoling esa, o'zing 
ko'rib rurganingdek. Senga biron narsa bo'lib qolishidan qo'rqib turibmiz. Jiyaning bilan 
o'rtamizdagi munosabat ham o'zingga ma'lum. Undan bizlarga so'z olib ber. U bizni o'z 
holimizga qo'ysin, biz ham uni o'z holiga qo'yamiz. Biz bilan ham, dinimiz bilan ham ishi 
bo'lmasin. Biz ham uning dinini ham, o'zini ham o'z holiga qo'yib qo'yamiz, - deyishdi. 
Abu Tolib odam yuborib, Payg'ambar alayhissalomni ayttirib keldi. U kishi kelgach: 



101 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

- Ey jiyanim, mana bular o'z qavmingni sayyidlari, yig'ilishib sening oldingga biron 
narsa olish evaziga senga biron narsa berish uchun kelishibdi, - dedi-da, ularning gaplarini 
aytib berdi. Ya'ni ularning ba'zilari ba'zilariga qarshilik qilmaslik taklifini aytdi. Shunda 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularga: 

- "Agar men sizlarga bir kalima so'zni bersam, uni sizlar aytsangiz, u so'z bilan 
barcha arablarga podsho bo'lasiz va ajamlar sizga bo'ysunadi. Bunga nima deysizlar?" 

- dedilar. Boshqa bir rivoyatda aytilishicha, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam 
amakilari Abu Tolibga: 

- "Men ularni bir kalima so'zga jamlashni hohlayman, uni aytsalar bas, uning 
sababidan ularga barcha arablar bo'ysunadi va ajamlar jify a (soliq) to'laydi," - dedilar. 

Yana bir lafzda: 

a£J jsL jA La J] aAjCjl i(il tic. (_gl 

- "Ey amaki, men ularni bundan ko'ra yaxshiroq narsaga chorlayinmi?" -dedilar. 
AbuTolib: 

- Ularni inmaga chaqirasan? - deb so'radi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

- "Men ularni bir kalima so'zga chaqiraman, uni aytsalar bas, uning sababidan 
ularga barcha arablar bo'ysunadi va ajamlarga podsho bo'ladilar" - dedilar. Ibn Ishoq 
rivoyatida esa: 

- "Men sizlarni bir kalima so'zga chaqirman, uni aytsalaring bas, uning sababidan 
sizlar barcha arablarga podsho bo'lasizlar va sizga ajamlar bo'ysunadi", - dedilar. 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning bu so'zlarini eshitganlaridan so'ng, bu qadar 
foydalik bir kalima so'zni qanday rad etishlarini bilolmay, hayron bo'lib to'xtab qoldilar. 
So'ng Abu Jahl: 

- Nima ekan u kalima? Otangni haqqi-hurmati bunga o'xshash kalimadan kerak bo'lsa 
10 tasini aytamiz, - dedi. Payg'ambar alayhissalom ularga: 

- Allohdan o'zga hech bir ma'bud-iloh yo'ql - deysizlar va Undan o'zga o'zlaring 
ibodat qilayotgan narsalarni tark etasizlar! - dedilar. 

Ular qo'l siltashib: 

- Ey Muhammad, sen barcha olihalarni bitta iloh qilmoqchimisan hali, seni ishing juda 
ajib?! - deyishdi. Ulardan ba'zisi: 

- Bu sizlarni gaplaringni oladigan odam emas, boringlar to Alloh siz bilan uning o'rtasida 
hukm qilgunicha o'z ota-bobollaringizni dinida yuraveringlar! - dedi. So'ng ular tarqalib 
ketdilar. 

Alloh ular haqida mana bu oyatlarni nozil qildi: 

fa* cj% \ji\jj oji fa> pjLl fa> l3lU! °p£(2) J^j "& J> \3j&fati\ ip. (1) jSjJ' <s) tjTLflJij jfi 

l{JiA lia b\ \J*\j t|i) Igi*^ J*?-! (4) Li\Xi*f^ iia 6jjfll&l Jlflj °A1* jJLU L*i\3» b\ ^£?*j (3) jP& 

4_LJ( ,-J (J_§J Lju_^> Li (6) i(j4 *(|r^ '**-* ^1 (►"$' LT^ 'jj«**'i lA"*' 9' 1*6'? ^-*^ jM^j (5) *l)L?i* 

(7) <jHa£l *ll lla 6) oj^l 

1. Sod. Sha'nu-sharaf sohibi bo'lgan qur'onga qasam (albatta qur'on ilohiy 
mo"jizadir va albatta siz, ey Muhammad, Allohning haq payg'ambaridirsiz). 

2. Balki kofir bo'lgan kimsalar (bu haqiqatni qabul qilishdan) kibru havoda va (Alloh 
vapayg'ambarga) muxoliflikda sobitdirlar. 

3. Biz ulardan ilgari ham qancha asr avlodni (iymonsizliklari sababli) halok 
qilganimizda ular (boshlariga azob tushganida yordam so'rab) nido-iltijo qilganlar, 
(ammo bu vaqt azobdan) qochib qutulish vaqti emas edi. 



102 



Arrohiyqul maxtum ^^LJ/jua,^// 

4. (Makka mushriklari) ularga o'zlaridan (ya'ni bashar avlodidan) bo'lgan bir 
ogohlantirguvchi-payg'ambar kelganidan ajablandilar va u kofirlar dedilar: "Bu bir 
yolg'onchi sehrgardir. 

5. (Shuncha) xudolarni bitta xudo qilib olibdimi?! Haqiqatan bu juda qiziq narsa!" 

6. Ulardan kattalari (bir-birlariga shunday deya tarqalib) ketdilar: "Yuringlar va o'z 
xudolaringizga (sig'inishda) qanoat qilinglar (ya'ni ustivor bo'linglar)! Albatta bu 
(ya'ni "La ilaha illaloh" deyish bizlardan) istaladigan (talab qilinadigan juda katta) 
narsadir. 

7. Bizlar bu haqda (ya'ni Allohning yakkayu yagonaligi haqida) so'nggi millat - 
dinda(gi odamlardan ham, ya'ni Islomdan awalgi so'nggi din bo'lmish nasroniy dinidagi 
odamlardan ham) eshitgan emasmiz. Bu faqat bir uydirmadir, xolos. 

(Sod: 1-7). 

•k "k "k 



103 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

G'AMGINLIKYILI 

Abu Tolibning vafoti 

Kasallik Abu Tolibga qattiq yopishdi. Shu kasallik bilan u vafot etdi. Uning vafoti 
nubuwatning 10- yili, Rajab oyida, daradan chiqilgandan 6 oy o'tib ro'y berdi. Ba'zilar 
buni Ramazon oyida, Hadicha binti Xuvaylidning vafotidan uch kun awal ro'y bergan 
deyishadi. 

(Muxtasaris siyrat: 1 1 1-b). 
Sahihi Buxoriyda Musayyabdan qilingan rivoyatga ko'ra: 
Abu Tolibning vafoti yaqinlashib, jon berish holati ro'y berayotgan paytda, Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam uning oldiga kirdi. Uning yonida Abu Jahl o'tirar edi. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Abu Tolibga: 

. M Jtic l$j tdl £U.I A^K iJh\ V] *J] V $ <£e (j\ 

- "Ey amakijon, - "LA ILAHA ILLALLOH" - deng, men uni siz uchun Alloh 
huzurida hujjat qilaman!" - dedilar. 

Abu Jahl bilan Abdulloh ibn Abu Umayya ikkisi: 

- Abdulmuttolib millati (dini)dan yuz o'girasanmi? - deyishdi. Ular Abu Tolibga 
gapiraverdilar, gapiraverdilar, hatto ularga oxirgi aytgan gapi: 

- Abdulmuttolib dinidaman! - degan so'zi bo'ldi. Payg'ambar alayhissalom: 

Ait '4l\ A La (ill jjqJMiiiV 

- "Toki qaytarilmas ekanman, siz uchun istig'for aytaveraman, aytaveraman!" - 

dedilar. Shundan so'ng Alloh taolo mana bu oyatni nozil qildi: 

ff^iSfj\ <L)\£tlp\ Lfaj) A-gJ vi-> U Jju °y> iAjS (Jjt IjJlS j)j ■^ZjJJJ} (jJikiLj jl \&J>\ V.-U'3 l£>™. <-)^^ 

113. Na payg'ambar va na bu mo'minlar - agar mushriklar qarindoshlari bo'lsa 
ham - ularning do'zax egalari ekanliklari aniq ma'lum bo'lganidan keyin, u 
mushriklar uchun mag'firat so'rashlari joiz emasdir. (Tavba:113). 

Va yana Alloh bu haqda mana bu oyatni nozil qildi: 

.^iJ^i\j, lip? JAJ £lij ^ i£X& aJJ( j&j C^JA °y> i£±!£ i dlij 

56. (Ey Muhammad), aniqki, siz o'zingiz suygan kishilarni hidoyat qila olmassiz, 
lekin Alloh O'zi xohlagan kishilarni hidoyat qilur. U hidoyat topguvchi zotlarni 
yaxshiroq bilguvchidir. (Qasos:56). 

Bu o'rinda Abu Tolibning hifzi-himoya borasida tutgan mavqifi haqida bayon qilishga 
hojat yo'q bo'lsa kerak. U Islom da'vatining mutakabbir va johillar hamlalaridan 
saqlaguvchi qo'rg'oni bo'lgan edi. Lekin shunday bo'lsada, hidoyat ummonidan suv 
icholmay, balki ota-bobolari dinida qoldi. Sahihi Buxoriyda Abbos ibn Abdulmuttolibdan 
qilingan rivoyatga ko'ra: 

Sahobalarning ba'zilari Payg'ambar alayhissalomga: -Amakingizga hech foyda 
berolmadingizmi, axir u sizni himoya qilar va siz uchun g'azablanar edi-ku?! - deyishdi. 
Shunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

- "U do 'zahning sayoz joyida bo 'ladi. Agar men bo 'Imaganimda do 'zahning eng 
tubida bo'lar edi," - dedilar. 

(Sahihi Buxony: 1/548). 
Abu Sa'id Xudriydan qilingan rivoyatga ko'ra u, Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamni o'zining oldida amakilarini eslab, gapirganligini eshitdi. Jumladan Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam shunday dedilar: 

- "Shoyadki, qiyomat kunida unga mening shafo'tim foyda bersa, bas uni do 'zahning 
chuqurligi to'pig'igacha keladigan, eng sayoz joy iga qo'yiladi". 

Hadicha Allohning rahmatiga 

Abu Tolib vafot etgandan uch kun o'tib, (ba'zilarning gaplariga ko'ra 2 oy o'tib), 
Ummul mu'miniyn Hadicha binti Xuvaylid roziyallohu anho vafot etdi. Hadichaning 



104 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

vafoti Nubuwatning 10- yili, Ramazon oyida ro'y berdi. O'shanda uning umri 65 yoshda, 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning umrlari 50 yoshda edi. 

(Ibn Javziy, "Talqih": 7-b). 

Hadicha onamiz Allohning Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga bergan buyuk 
ne'matlaridan biri bo'lgan edi. Hadicha Rosululloh sallallohu alayhi va sallam bilan birga 
chorak asr birga yashab, og'ir mashaqqatli kunlarda Risolatni yetkazishda u zotga yordam 
berdi. Og'ir, alamli jihod yuklarini ko'tarishda sherik bo'ldi. U Payg'ambar 
alayhissalomga o'z molu-joni bilan hamdardlik, hamkorlik qildi. Uning haqida Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallam shunday deydilar: 

- " Odamlar menga kofir bo 'lib, iymon keltirmay turgan paytda u (Hadicha) menga 
iymon keltirdi, odamlar meni yolg'onchi qilib turgan paytda u meni tasdiqladi. Odamlar 
meni mahrum qilib turgan chog'da u meni o'z molu dunyosiga sherik qildi. Alloh meni 
undan farzandlar ko'rishimni rizq-nasib qildi va undan boshqalarning bolalaridan 
mahrum qildi." 

(Musnadi Ahmad: 6/1 18) . 
Sahihi Buxoriyda Abu Hurayradan qilingan rivoyatga ko'ra u shunday deydi: 
- Payg'ambar alayhissalomning huzurlariga Jibril alayhissalom kelib: 

- "Ey Rosulalloh, ana Hadicha keldi. Uning qo'lida bir idish bo'lib, unda taom yo 
sharbat yoki xamirmi bor. Agar u sizning oldingizga kirsa, Robbisidan unga salom 
ayting va jannatdagi oltindan bo'lgan bir uyning hushxabarini yetkazing. U uyda na 
shovqin va na toliqish-charchash bo'lmaydi!" - dedilar. 

(Sahihi Buxony: 1/539). 

Xafaliklarning ko'payishi 

Ushbu ikki katta alamli hodisaning bir necha kunlar ichida ketma-ket ro'y berishi 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning muborak qalblarini xafalik va qayg'uga 
to'ldirdi. Undan keyin qavm tarafidan turli musibat va aziyatlar birin-ketin kela boshladi. 
Quraysh mushriklari Abu Tolib vafotidan keyin ochiqdan-ochiq dushmanlik qilish va ozor 
berish yo'llariga o'tdilar. Bu narsalar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning g'am- 
g'ussalarini yanada ziyoda qildi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam o'z qavmidan biron 
yaxshilik ko'rishdan umid uzdilar. So'ng da'vatlarini qabul qilib qolishlaridan umid qilib, 
Toifga chiqdilar. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularning da'vatlarini qabul qilib, 
boshpana berishlari va o'z qavmiga qarshi yordam berishlaridan umid qildilar. Toifda na 
biron boshpana beruvchi, na yordam beruvchi kishiga yo'liqdilar. Balki toifliklardan o'z 
qavmidan ko'rmagan qattiq ozor va yomon muomalaga duch keldilar. Makka ahlining 
tajovuz va taziyqlari Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga nisbatan kuchaygani kabi u 
kishining sahobalariga ham kuchaydi. Hatto Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
yaqin do'stlari Abu Bakr Siddiq ham Makkani tark etib, hijrat qilish uchun Habashistonni 
ko'zlab yo'lga chiqdi. Barki G'imod nomli joyga yetganida Ibn Dug'unna ismli bir kishi 
uni o'zining himoyasi ostiga olib, Makkaga qaytarib keldi. 

(Sahihi Buxony: 1/552, Ibn Hishom: 1/372-74). 

Ibn Ishoqning aytishicha: 

Abu Tolib vafotidan keyin qurayshliklar Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga uning 
hayotlik paytida qilishni o'ylamagan noma' qui chiliklarni qila boshladilar. Hatto Quraysh 
qabilasi nodonlaridan biri Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga ro'para kelib, 
boshlariga tuproq sochib yubordi. Rosululloh sallallohu alayhi va sallam uylariga 
kelganlarida boshlari ruproqqa belangan edi. Qizlaridan biri darhol turib, yig' lagan ko'yi 
boshlaridan tuproqni qoqa boshladi. Shunda Rosululloh sallallohu alayhi va sallam unga: 

- "Yig'lamagin ey qizalog'im, albatta Alloh otangni himoya qilguvchidir", - dedilar. 
Shundan so'ng yana: 

- "Abu Tolib vafot etgunga qadar qurayshliklar menga bunchalik yomonlikka jur'at 
qilolgan emas edi," - dedilar. 

105 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

(IbnHishom: 1/416). 
Mana shu yil ichida bunga o'xshash alamli zulmu-sitamlar ko'p bo'lgani sabab, bu yil 
Islom tarixida "Omul huzn", ya'ni "xafalik yili" deb nomlandi va siyratda shu nom bilan 
tanilib qoldi. 

Sabru matonat omillari 

Tabiiyki har bir aqlli inson ongida quyidagi savollar pay do bo'ladi. Musulmonlarni 
sabru-matonat borasida aql bovar qilmaydigan darajaga olib chiqqan sababu-omillar 
nimalardan iborat? Eshitish bilan badanlar seskanib, qalblar titrab ketadigan darajadagi bu 
tajovuz-taziyqlarga ular qanday qilib sabr qilganlar? 

Bu tajovuz-taziyqlarga nazar qilib chiqqach, ushbu sabru matonatning sabab va 
omillariga ishora qilib o'tishni lozim topdik. 

1-IYMON. Hech shak-shubhasiz bu sababu omillarning eng birinchisi, balki asosiysi 
Allohga bo'lgan iymon va Uni haqiqiy tanishlik bilan tanishdir. Sog'lom iymon 
sharbatidan inson qalbi ozgina sug'orilib qolgudek bo'lsa, u tog'larni ko'tara oladigan 
darajada bo'ladi-yu, lekin yengiltak bo'lmaydi. Ushbu mustahkam iymon va aniq yaqiyn 
sohibi, dunyo mashaqqatlari har qancha ko'p bo'lmasin, ularni o'z iymoni qarshisida, 
to'g'onu to'siqlarni ag'daraman, deb kelayotgan sel oqimidagi suv betida bo'ladigan has- 
hashaklar kabi ko'radi. U o'zi tortayotgan iymon lazzati, uning halovati va iymon 
quvonchi oldida bu dunyo mashaqqatlariga parvo qilmaydi. 

... Endi u ko'pik-chiqindi o'z-o'zidan yo'q bo'lib ketur. Odamlarga foydali bo'lgan 
narsa esa Yer yuzida qolur... 

(Ra'd: 17). 

Mana shu asosiy birlamchi sabab bo'lgan iymondan bir necha shohchalar taralib chiqadi. 
U shohchalar esa mana shu sabru matonatni quwatlantiradi. 

2-QALBLAR UNGA ROZI BO'LGAN RAHBAR. Bu Islom ummatiga, balki 
bashariyatning hammasiga Payg'ambar alayhissalomning o'zlari oliy bosh qo'mondon 
bo'lgan edilar. Ushbu yetakchi shaxs, bosh qo'mondon go'zal xulqlar, nafs kamolati (har 
tomonlama yetuk shaxs), oqilona dunyoqarash kabi ulug' xislatlardan yetarlicha rizqlangan 
edilarki, u kishidan o'zga insonlarga bu nasib bo'lgan emas edi. U zotning shaxsiyatlariga 
qalblar intilar, talpinar va unga qarshisida dosh berib turolmas edi. Payg'ambar 
alayhissalom sharaf, aql-idrok, yaxshi fazilatlarning oliy cho'qqisini egallagan edilar. 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam poklik, iffat, omonatdorlik, rostgo'ylik va barcha 
yaxshilik yo'nalishlarini kasb etib, o'zlarida jamlagan edilarki, bunga u kishining yaxshi 
ko'rgan safdosh do'stlari va ergashgan insonlardan tashqari dushmanlari ham shak-shubha 
qilmagan edilar. Payg'ambar alayhissalomdan sodir bo'lgan biron kalima so'z bo'lsa, uni 
rostligiga ishonar edilar. Kunlarning birida qurayshliklardan uch kishi bir joyga to'planib 
qolishdi. Ularning har biri maxfiy suratda Qur'on tilovatiga quloq solib, eshitishgan edilar. 
Shu yerda ularning sirlari fosh bo'lib qoldi. Ulardan biri Abu Jahl edi. Ulardan biri Abu 
Jahlga: 

- Muhammaddan eshitgan narsalaring haqida qanday fikring bor? - deb so'radi. 

- Eshitganlarim-mi? - deya gap boshladi u, - bir marta biz Banu Abdumanof qavmi 
bilan sharaf borasida tortishib-nizolashib qoldik. Ular taom berdilar, biz ham taom berdik. 
Ular ko'tardilar, biz ham ko'tardik. Ular berdilar, biz ham berdik. Hatto karvonlar oldida 
yuzma-yuz rurib qoldik. Bu ishlarda bab-barobar edik. Ular, bizning osmondan unga vahiy 
keladigan payg'ambarimiz bor, - deyishdi. Biz, bunday holatga qachon yetamiz-u?! Biz 
unga ishonmaymiz ham, tasdiqlamaymiz ham, - dedik. 

Abu Jahl bir marta Payg'ambar alayhissalomning o'zlariga: 

- Ey Muhammad, biz seni yolg'onchi demaymiz. Lekin seni olib kelgan narsangni 
yolg'on deymiz, - dedi. Shunda Alloh ular haqida mana bu oyatlarni nozil qildi: 

.33 . Ojl^tJ jti\ OUb j-JliaJl j&j 



106 



Arrohiyqul maxtum qj^^Jjj^j^ 

33. (Ey Muhammad), ularning gaplari shak-shubhasiz sizni mahzun qilishini 
bilurmiz. Zotan, ular sizni yolg'onchi qilmaydilar, balki bu zolimlar Allohning 
oyatlarini inkor qiladilar. (An'om:33). (Termiziy: 5/243, 3064-h). 

Kunlarning birida kofirlar Payg'ambar alayhissalomni uch marta masxara qildilar. 
Uchinchi martasida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam: 

. jtJjJLj - < " 1 '^ 'o%j^ y^*- * W 

- "Ey Quraysh jamo'asi, men sizlarga zabh, ya'ni so'yilishni olib keldim!" - dedilar. 
Bu ikki kalima so'z ularni tosh qotirib qo'ydi. Hatto ularning eng qo'pol, adovati qattiklari 
ham muloyimlashib qoldi. 

Payg'ambar alayhissalom sajdaga bosh qo'yib turgan chog'larida, ustilariga tuyaning 
ichak-chavoqlarini olib kelib tashladilar. Shundan so'ng Payg'ambar alayhissalom ularni 
duoibad qildilar. Ularning yuzlaridagi kulgilari o'chib, g'am-g'ussa va xavotir qamrab 
qoldi. Chunki ular o'z halokatlariga aniq ishondilar. 

Payg'ambar alayhissalom Utba ibn Abu Lahabni duoibad qildilar. U shu kundan boshlab 
o'zining halokatga yo'liqishiga aniq ishonib yashay boshladi. Hatto u sherni ko'rgan 
chog'ida: 

-Allohga qasamki, Muhammad Makkada turib, meni o'ldirdi, - degan edi. 
Umayya ibn Xalaf Payg'ambar alayhissalomga: - Seni o'ldiraman,- deya po'pisa qilgan 
edi. Payg'ambar alayhissalom unga: 

. oil! i\A (ijl «4£jSi Ui Jj 

- "Balki men seni o'ldiraman, in shaa Alloh!" - dedilar. Uhud jangida Payg'ambar 
alayhissalom Ubayning bo'yniga nayza sanchganlarida uning bo'ynida uncha katta 
bo'lmagan jarohat hosil bo'ldi. Shunda Umayya: 

-Muhammad hali Makkadaligidayoq, - "men seni o'ldiraman!" - degan edi. 

(Ibn Hishom:2/84). 
Sa'd ibn Mu'oz roziyallohu anhu Makkadalik paytida Umayya ibn Xalafga: 
-Men Muhammad alayhissalomdan musulmonlar seni o'ldirishlarini xabarini 
berganlarini eshitdim, - dedi. Shunda Umayya juda qo'rqib ketdi va Makkadan tashqariga 
chiqmaslikka ahd qildi. Badr jangiga uni Abu Jahl majbur qilganda, u o'zi uchun juda tez 
yuguradigan bir tuya sotib oldi. Umayya bu bilan qochib qolishga ulgurishni nazarda 
tutgan edi. Badrga tayyorgarlik ko'rayotganida xotini unga: 

- Yasribiy birodarlaring aytgan gapni unutdingmi? - dedi. 

- Yo'q! Allohga qasamki, unutganim yo'q. Lekin men ularni oldiga o'tib ketmay, 
orqaroqda yuraman! - degan edi Umayya o'shanda. 

Insha Alloh buning qissasi hali keladi. 

(SahihiBuxony: 2/563). 

Payg'ambar alayhissalomning shzlariga dushmanlari shunchalik ishonar edilar. Ammo u 
kishining sahobalari-yu do'stlari esa, Payg'ambar alayhissalomni o'z jonlaridan aziz ko'rar 
edilar. Payg'ambar alayhissalom go'yoki, ularning ko'zlari va qalblari edi. 
Musulmonlarning Payg'ambar alayhissalomga bo'lgan chin muhabbatlari, pastlikka tomon 
suv qanday oqsa, Payg'ambar alayhissalom tomonga shunday talpinar edilar. Odamlarning 
ko'ngillari Payg'ambar alayhissalomga xuddi temir parchalari magnitga intilgani kabi 
intilar edi. Ya'ni go'yo Payg'ambar alayhissalom magnitu, musulmonlarning qalblari temir 
parchalari kabi edi. Sahobalarning ushbu musaffo muhabbatlari mevasi shu ediki, ular o'z 
bo'yinlari sinib, halok bo' lib ketsa-yu, lekin Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning 
muborak badanlarini bir tirnoq ham tirnamasa, biron tikon ham kirmasa, ular shunga rozi 
bo'lar edilar. 

Kunlarning birida mushriklar Abu Bakr Siddiqqa tashlanib, uni qattiq kaltakladilar. Utba 
ibn Robiy'a kelib, ikki poy kavushi bilan yuz-ko'zi demay ura boshladi. U la'in yiqilib 
qolgan Abu Bakr Siddiqni qorniga sakradi. Abu Bakr Siddiqni shuncha kaltakladilarki, 
hatto burni bilan yuzini ajratib bo'lmay qoldi. Abu Bakr Siddiq o'zidan ketib, yiqilib qoldi. 
Banu Taymlik bir necha kishi uni bir choyshabga solishib, ko'tarib uyiga kiritib qo'ydi. 
Ular uning o'limiga shubha qilmagan edilar. Kechki paytga borib Abu Bakr Siddiq o'ziga 
kelib, gapirdi. Uning eng birinchi gapi: 



107 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

-Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga nima bo'ldi? - degan savol bo'ldi. Uning nima 
bo'lishini kutib turgan odamlar uning bu savolidan ajablanishib, savoliga javob ham 
bermay, asta tarqalishib ketishar ekan, uning onasi Ummul xoyrga: 

-Buningga qara, suvmi, taommi ber! - dedilar. Ona bola yolg'iz qolishgach, Ummul 
xoyr uni gapirtirishga urindi. Abu Bakr Siddiq yana: 

-Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga nima bo'ldi? - deb so' ray boshladi. 

-Xudo haqqi, do'stingga nima bo'lganidan xabarim yo'q, - dedi onasi. Abu Bakr: 

-Unday bo'lsa, Umar ibn Hattobning singlisi Ummu Jamilning oldiga borib, undan 
Rosululloh sallallohu alayhi va sallam haqida so'rab keling! - dedi. Ona uydan chiqib, 
Ummu Jamilning oldiga bordi-da: 

-Abu Bakr sendan Muhammad ibn Abdullohning xabarini so'rab kelishimni iltimos qildi, 
- dedi. Ummu Jamil o'zini bilmaslikka olib: 

- Abu Bakrni ham, Muhammad ibn Abdullohni ham tanimayman. Hohlasang sen bilan 
birga o'g'lingni oldiga borishim mumkin, - dedi. 

- Ha, yur! - dedi Ummul xoyr. Ular birgalikda Abu Bakr Siddiqning oldiga borishdi. 
Uning jarohatlangan, og'ir ahvolda ko'rgan Ummu Jamil unga yaqinlashib yig'lab yubordi 
va: 

- Seni shu ko'yga solganlar fisq va kufr ahlidir. Allohdan sen uchun ulardan intiqom 
olishini so'rayman! - dedi. Abu Bakr Siddiq undan: 

- Rosululloh sallallohu alayhi va sallamga nima bo'ldi? -deb so'radi. 

- Onang eshitib qolsa-chi?! - dedi Ummu Jamil xavotirlanib. 

- Buni hech bir zarari yo'q! - dedi Abu Bakr Siddiq. 

- Yaxshi, sog'-salomatlar, - dedi Ummu Jamil. 
-Hozir qaerdalar? - dedi. 

- Ibn Arqamning hovlisidalar, - dedi Ummu Jamil. 

-Allohga qasamki, men to u kishini ko'rmagunimcha na taom yeyman va na suv 
ichaman! - dedi Abu Bakr Siddiq 

Ular qorong'u rushib, oyoq tovushlari tinginga qadar kutib turdilar. Odamlarning yurishi 
to'xtagach, Abu Bakr Siddiq ikki ayolga suyangan holida yo'lga chiqdi. Ikki ayol uni 
qo'ltig'idan suyashib Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning oldilariga olib kelishdi. 

Ushbu muhabbatning nodir qirralarini kitobimizning turli joylarida insha Alloh keltirib 
o'tamiz. Xossatan Uhud kunidagi Hadid va u kabi kishilardan sodir bo'lgan voqe'alarda bu 
muhabbat o'z aksini topgan. 

3-MAS'ULIYaTNI HIS QILISH. Sahobai kiromlar bashariyat zimmasiga yuklangan 
buyuk mas'uliyatni ongli ravishda, chuqur his qilganlar. Hamda bu mas'uliyatdan har 
qanday holda ham burilish mumkin emasligini, bu mas'uliyatni ko'tarishdan qochishni 
yomon oqibatlarga olib kelishini, ularga yo'liqadigan xasrat-nadomat, bashariyatning 
hammasiga yo'liqishini va bu mas'uliyat yukini ko'tarishdan qochishdan keyingi keladigan 
kulfatni bu mas'uliyat yukini ko'tarishdan keladigan kulfatga qiyoslab bo'lmasligini 
bilishar va anglab yetar edilar. 

4 - OXIRATGA BO'LGAN IYMON. Ushbu mas'uliyatni his qilishni kuchaytiradigan 
narsa bu - oxiratga bo'lgan iymon edi. Sahobai kiromlar butun olamlar Parvardigorining 
huzurida turishlariga jazman ishonchda bo'lgandilar. Ular Parvardigorlarining huzurida 
turib, amallarning barcha katta-yu kichigi uchun hisob berib, mangu bardavom ne'matga 
yoki jahannam qa'ridagi mangu bardavom azobga giriftor bo'lishlariga aniq ishonar edilar. 
Ular o'z hayotlarini qo'rquv bilan umidda o'tkazar edilar. Parvardigorlarining rahmatidan 
umidvor bo' lib, azobidan esa qo'rqib yashar edilar. Ular: 

(60) tjji^ij ^gjj j\ ^-£si iky p&j&j \p\ u Ojjjj ^,ji\j 

60. (Kambag'al-bechoralarga) bergan sadaqalarini (qiyomat kunida hisob-kitob uchun) 
Parvardigorga qaytguvchi ekanliklaridan dillari qo'rqib turgan holda beradigan 
kishilar,... bo'lgan edilar. (Mu'mimm: 60) . 

Ular dunyoning azobu rohatlari, oxirat oldida pashshaning qanotiga teng bo'lmasligini 
yaxshi bilar edilar. 



108 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Mana shu ma'rifat, ularga dunyoninig achchiq qiyinchiliklari va holdan toydiruvchi 
mashaqqatlarini yengil qilib berar edi. Hatto ular dunyoga berilmas va unga ko'ngil 
bog'lamas edilar. 

5 - QUR'ON. Mana shunday og'ir, mashaqqatli, qattiq, dahshatli, g'addor qora 
kunlarda sura va oyatlar Islom asoslarining haq-rost ekanligiga hujjat, dalillar bilan nozil 
bo'lib turar edi. Musulmonlarni olamdagi mavjud bashariy jamiyatlardan yuksakroq, 
barkamolroq jamiyat ya'ni, Islomiy jamiyat barpo qilish yo'lida Allohning qadariy 
sunnatiga bo'ysunishga yo'l ko'rsatar va ularning his-tuyg'ularini sabru matonatga undab, 
bu borada zarbul-masal keltirar, hamda ularga misollar zamiridagi hikmatlarni bayon qilib 
berar edi. 

214. Yoki (ey mo'minlar), sizlardan ilgari o'tgan zotlar ibrati sizlarga kelmay turib 
jannatga kirishni o'yladingizmi? Ularga balo va musibatlar (ustma-ust) kelib, 
shunday larzaga tushgan edilarki, hatto payg'ambar va iymonli kis hilar: "Axir 
qachon Allohning yordami keladi?" deyishgan edi. (Shunda) ularga bunday javob 
bo'lgan edi: "Ogoh bo'lingizkim, Allohning yordami yaqindir". 
(Baqara:214). 

2. Odamlar "Iymon keltirdik", deyishlari bilangina, imtihon qilinmagan hollarida 
qo'yib qo'yilishlarini o'yladilarmi?! 

3 Holbuki, Biz ulardan awalgi (iymon keltirgan barcha) kishilarni imtihon qilgan 
edik-ku! Bas (shu imtihon vositasida) albatta Alloh ("Iymon keltirdik", deb) rost 
so'zlagan kishilarni ham, yolg'onchi kimsalarni ham aniq bilur. 
(Ankabut: 2-3). 

Ushbu nozil bo'layotgan oyatlar gardankash, mutakabbir kofirlar tomonidan to' qilgan 
uydirmalariga rad javoblar berib, ularning xiylayu nayranglariga o'rin qoldirmagani kabi, 
ularni - agar kufru rug'yonlarida qattiq turib olgudek bo'lsalar, ularga keladigan yomon 
oqibatlardan ba'zan ochiq-oydin ogohlantirib qo'yar edi. Albatta bu o'rinda tarixda bo'lib 
o'tgan Allohning yuborgan balolarini, Allohning o'z avliyolari va dushmanlari borasidagi 
Ilohiy sunnat-qonunini eslatib, dalillab qo'yar, Ba'zan esa, ularni o'z zalolatlaridan 
qaytarish uchun rushintirish, yo'l ko'rsatish va yo'llab qo'yish haqqini ado etish uchun 
muloyim eslatmalar bilan kifoyalanar edi. 

Shuningdek, Qur'on musulmonlarni butunlay boshqa olamga yetaklab, ularga koinot 
manzaralarini, Rububiyat jamolini, Uluhiyat kamolini, mehr-rahmat namunalarini va 
rizvon (Allohning roziligi) uchqunlarini ko'rsatib qo'yardiki, musulmonlar o'sha uchqunlar 
sari shunday bir shavq bilan intilar edilarki, hech bir dovon unga to'siq bo' la olmas edi. 
Mana shu oyatlarda musulmonlarga xitoblar bo'lib, unda: 

(21) £-f» j»-*J l&i ^ ^&r$ y&p **? J**"Ji ^4-6 (i-*r^ 
21 Parvardigorlari ularga O'z tarafidan rahmat va rizolik hamda ular uchun 
bo'ladigan jannatlar xushxabarini berurki, u jannatlarda doimiy ne'matlar bordir. 

. (Tavba: 21). 

O'zlari hokim va boshliq bo'lib, Allohning dushmanlari bo'lgan tajovuzkor kofirlarning 
suratlarini tasvirlab beradi-da, so'ngra: 

(48) y& j~» tj5ji p-g-aj^j ^ jut ,J (Dj^tlJ fa 

48. Ular yuztuban hollarida do'zaxga sudraladigan Kunda (ularga): "Do'zax azobini 
totib ko'ringlar!" (deyilur). 

(Qamar:48). 



109 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

6- ZAFAR HAQIDAGI HUSHXABARLAR. Shunday bo'lsada, musulmonlar 
bosimlar, tajovuz-taziyqlar va qarshiliklargi ro'para kelgan ilk kunlaridan boshlab, balki 
Islomni qabul qilgan kunlaridan boshlab, - Islomni qabul qilish degani faqat mashaqqatlar 
chekib, musibatlar tortib o'tish degani emas, balki Islom da'vati o'zinnig dastlabki 
kunlaridan boshlab, johillarning jaholatiga va ularning zolim nizomlariga yakun yasab, 
yer yuziga Allohning shari'atini o'rnatish, butun insoniyatni, bashariy jamiyatlarni Alloh 
rizoligiga yetaklash uchun va ularni insonlarga bo'lgan qullikdan Allohning ibodatiga olib 
chiqish uchun olamdagi siysiy mavqifni egallashni o'z oldiga maqsad qilib qo'yganligini 
tushunib yetishardilar. 

Qur'on mana shu bashoratlarni goho ochiq-ravshan, goho kinoyalar bilan olib kelardi. 
Musulmonlarga dunyo tor bo'lib, ularni har tarafdan bo'g'ib, bosimlar kuchayib turgan bir 
paytda Qur'on oyatlari payg'ambarlar bilan ularni yolg'onchi qilgan qavmlari o'rtalarida 
bo'lib o'tgan qissalarni hikoya qilib tushar edi. Ushbu oyatlar Makka ahli musulmonlari va 
kofirlarining holatlariga mutlaqo mos keladigan zikrlarni o'z ichiga olardi. So'ng o'sha 
holatdan kelib chiqqan natijalar, ya'ni zolim va kofirlarni halokatga yuz tutganligini, 
hamda Allohning solih bandalari yer yuziga g'olib bo'lib, unga egalik qilganlarini eslatar 
edi. 

Mazkur qissalarda Makka ahlining kelajakda mag'lub bo'lishilari va musulmonlarni 
Islom da'vati bilan birga zafar quchishlariga aniq-ravshan ishoralar bo'lar edi. Mana 
shunday og'ir damlarda mo'minlar g'alabasining bashoratini ochiq-oydin bay on qilib, 
oyatlar nozil bo'ldi. Alloh taolo "Soffat" surasining 171-177- oyatlarida shunday deydi: 
SUP VI (73) ^ijlUil &£ btf Li£ jei>& (72) j^iii ^-? liLjt JLflJj (71) ^JjVi *j&\ 0^ £P* j%j 

li Sijji \ii*?J .*-k*h oji^l jj> iiaij flli^tlj (75) bjLpp&S **Jii fjJ UlSU iilj (74) (^j^ai^Ut 4-i)t 

(77) jid( 

171-172-173. Aniqki, Bizning payg'ambar bo'lgan bandalarimiz haqida: "Shak- 
shubhasiz ular qo'llab-quwatlantirguvchilardir va shak-shubhasiz Bizning 
qo'shinimiz (ya'ni payg'ambarlar va ularga iymon keltirgan kishilar) g'olib 
bo'lguvchidirlar", degan So'zimiz o'tgan - sobit bo'lgandir. 

174. Bas (ey Muhammad), sizlar ulardan (ya'ni Makka kofirlaridan ma'lum) bir 
vaqtgacha yuz o'giring! 

175. Va ularni (yaqinda mag'lub bo'lganlarida) ko'ring! Bas, yaqinda ular 
(kufrlarining oqibatini) ko'rajaklar! 

176. Hali ular Bizning azobimizni shoshtirmoqdamilar?! 

177. Bas, qachon (Bizning azobimiz) ularning hovlilariga (ya'ni ustlariga) tushganida 
o'sha ogohlantirilgan kimsalarning kunlari juda yomon bo'lur. 

"Qamar" surasining 45- oyatida esa: 

(45) 'J>m\ OjJ^jj £»^i fj^*-* 1 

45. Yaqinda o'sha jamoat yengilib, ortlariga qarab qochib qolurlar! 

Habashistonga hijrat qilishgan musulmonlar haqida Alloh mana bu oyatlarni nozil qildi: 

IjJlS'jJ f j$\ oj^l j?% '"&**- till I J p#3j$ IjXLk U >&> '& 4lJl J Ij#!-Ia jjJJIj 

(41) bj&u 

41. Zulmu qiynoqlarga duchor bo'lganlaridan so'ng, Alloh yo'lida hijrat qilgan 
zotlarni albatta bu dunyoda ham go'zal (go'shalarga) joylashtirurmiz. Endi oxirat ajri 
- mukofoti yanada kattaroq ekanini (odamlar) bilsalar edi! 

(Nahl:41) . 
Payg'ambar alayhissalomdan Yusuf alayhissalom haqida so'radilar. Alloh uning 
haqidagi oyatlarni nozil qildi: 

(7) jJiiiJlJ ouT £y>-u *1a^jj J* 5iS"ji) 

7. Darhaqiqat, Yusuf va uning og'a-inilari (haqidagi qissa)da so'raguvchilar uchun 
oyat-ibratlar bordir. 

110 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

(Yusuf:7). 
Ya'ni so'rovchi bo'lgan Makka ahllari Yusufning akalari kabi mag'lub bo'lib, taslim 
bo'lurlar. Alloh Payg'ambarlarni zikr qilib, shunday dedi: 

(14) Jl£j <-9^j ^lii *3^ jii dlii *-»4*J Jr? j^J^ i^^-^i 

13-14. Kufr yo'lini tutgan kimsalar o'zlarining payg'ambarlariga: "Albatta, biz 
sizlarni yerimizdan haydab chiqarurmiz yoki sizlar bizning dinimizga qaytursizlar", 
dedilar. Shunda Parvardigorlari ularga (ya'ni payg'ambarlarga): "Albatta, Biz bu 
zolimlarni halok qilurmiz va ulardan so'ng shu yerni sizlar uchun maskan qilurmiz. 
Bu (va'da) Mening huzurimda (so'roq-savol berib) turishdan qo'rquvchi va Mening 
(kofirlarni do'zaxga giriftor qilish xususidagi) va'damdan xavf qilguvchi kishilar 
uchundir", - deb vahiy yubordi. 

(Ibrohim: 13-14). 

Forslar bilan rumliklar o'rtasida urush olovi yonib, kofirlar mushrik bo'lgani sabab, 
forslarning g'alabasini hohlab, musulmonlar rumliklar Allohga, Uning payg'ambarlariga, 
vahiyga, kitob va oxiratga bo'lgan iymonlari sababli ularning g'alabasini hohlab, forslar 
esa g'olib bo'lib, oldinga yurib turgan bir paytda, Alloh taolo bir necha yillar ichida 
Rumning g'olib bo'lish bashoratini berib, "Rum" surasini nozil qildi. 

j^y.3 ^ °<yt3 'S$ °& j*" 1 Q cjvri &*i ls? • ^j$^ pf& •&>■ cyt fa j^j^ ( tj'^ J* -fjj^ 94^ 

2-3-4-5. Juda yaqin joyda Rum mag'lub bo'ldi. (Lekin) ular (ya'ni rumliklar) bu 
mag'lubiyatlaridan so'ng bir necha yil ichida albatta g'alaba qilajaklar. Awalu oxir 
barcha ish Allohning (izmida)dir. O'sha kunda mo'minlar Alloh (rumliklarni) g'olib 
qilgani sababli shodlanurlar. (Alloh) O'zi xohlagan kishini g'olib qilur. U qudrat va 
rahm-shafqat egasidir. (Rum:2-5). 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning o'zlari ham ba'zida shu kabi xabarlarni berib 
turar edilar. Haj mavsumi kelib, odamlar ko'paygan paytlarda Ukkoz, Mijanna, Zul Majoz 
kabi odamlar to'planadigan joylarda odamlar orasida turib Risolatni tablig' qilar edilar. 
Payg'ambar alayhissalom odamlarga jannat hushxabarini beribgina qolmay, balki ularga 
ochiq-oydin qilib: (Sahihi Buxoriy: 1/543, 1/510). 

. p**l\ l$j pSl (jj Jj j k-ij*JI L$j ojii«J j tl jaJii Aill V) <UjV : IjljS v<_h llil L$j L 

.AjaJl ^3 l£jia fuS. ?1a I Jli 

"Ey odamlar, "La Iloha illalloh" - denglar, bas, najot topasizlar va uning sababidan 
sizlar barcha arablarga podsho bo'lasizlar va sizga ajamlar bo'ysunadi. Agar 
o'lsalaring, jannatda podshoh bo'lasizlar!" - dedilar. 

(IbnSa'd: 1/216). 

Payg'ambar alayhissalomni Utba ibn Robiy'a kelishuvga chorlab, dunyoviy rag'batlar 
taklif etgan chog'idagi unga bergan javoblarini va Utba Payg'ambar alayhissalomning 
ishlari g'olib bo'lishini tushunib yetganligini yuqorida tilga olib o'tdik. Shuningdek, Abu 
Tolibning xuzuriga kelgan oxirgi elchilarga bergan javoblarini va Payg'ambar 
alayhissalom ulardan birgina kalimani talab qilganlarini, o'sha kalimani aytsalar, ham arab, 
ham ajam dunyosiga podsho bo'lishlarini aytganlarini ham yuqorida tilga olib o'tdik. 

Kunlarning birida Habbob ibn Aratt o'z burdalariga yonboshlab turgan Rosululloh 
sallallohu alayhi va sallamning oldilariga kelib: 

- Ey Rosulalloh, Allohga duo qilmaysizmi? - dedi. Chunki mushriklar tomonidan 
bo'layotgan azob-uqubatlar kuchayib ketgan edi. Rosululloh sallallohu alayhi va 
sallamning yuzlari g'azabdan qizarib, o'rinlaridan qo'zg'alib o'tirib oldilarda: 

i jn^g j saI £ja 'Uliafr <jjJ JjJ^Jl JaLutaj Jalit /u J aiLa (y> i^S jli 
. Aill V) cilij La CijajuH. j\\ ylxiua £u uiSljil jiuu Jj*. yH\ Id* Aill cpuJi J 



111 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

— "Sizlardan avvalgilarni suyagisiz, go'shtu paylarini temir taroqlar bilan tirnashardi. 
Lekin bu azob ularni o'z dinlaridan burib qo'ymas edi. Albatta Alloh bu ishni 
mukammal qiladi. Hatto bir yo 'lovchi San 'odan yo 'Iga chiqib, Hazoralmavtgacha yurib 
keladi. U faqat Allohdan va qo'ylariga (hujum qilish ehtimoli bo'lgan) bo'ridan boshqa 
hech narsadan qo'rqmaydi. Lekin sizlar shoshqaloqlik qilasizlar", - dedilar. 

Mana shu bashoratlar maxfiy, sirli suratda bo'lmay, balki oshkora ochiq-oydin bo'lgan 
edi. Ularni musulmonlar bilgani kabi kofirlar ham bilishardi. Hatto Asvad ibn Muttolib va 
uning hamsuhbatlari Rosululloh sallallohu alayhi va sallamning as'hoblarini ko'rganlarida, 
bir-birlariga ko'z qisishib, ishora qilib: 

-Ana Kisro va Qaysar mulkini tortib oladigan, yer yuzi podshohlari kelayapti, - deya 
qiyqirishib, hushtak va chapaklar chalib masxara qilishar edi. (Siyar Halabiya: 1/511-12). 

Dunyoda yaqin kelajakda yuz berishi kutilayotgan mana shu umidli, yorqin bashoratlar 
oldida sahobalar o'zlariga har tarafdan yopirilib kelayotgan zulmi-sitam va tajovuz- 
taziyqlarni xuddi yoz osmonidagi tez tarqab ketadigan bulut parchasi o'rnida qabul 
qilardilar. 

Shuningdek, Rosululloh sallallohu alayhi va sallam ularning ruhlarini doimiy suratda 
iymoniy rag'bat chashmalaridan sug'orib, ularni Qur'on va hikmat ta'limotlari bilan 
poklab, ularni chuqur va daqiq tarbiya bilan tarbiyalab, ularning ruhlarini oliy ruh 
manziliga, qalbiy shaffoflik, xulqiy poklikka chorlab turar edilar. Rosululloh sallallohu 
alayhi va sallam o'z as'hoblarini moddiyat saltanati va hoyu-havas botqog'idan sug'urilib, 
yeru osmonlar Robbisi rizosi sari intilishga undab turar edilar. Rosululloh sallalohu alayhi 
va sallam ularni zulmatdan nurga yetaklab, ozorlarga sabr qilish, nafsni yengish va 
kechirimli bo'lishga o'rgatar edilar. Sahobalar esa dinni chuqur anglab, hoyu-havaslardan 
yiroq bo'lib, Alloh rizosi uchun fidoiy bo'lib, jannat sari intiluvchi, ilmga haris, dinda 
faqih, nafsni jilovlay oladigan, nafs hoyu-havaslaridan g'olib, qahru g'azabga molik va 
sabru viqorli, barkamol insonlarga aylandilar. 

•k k k 



112 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

UCHINCHI MARHALA MAKKA TASHQARISIDA ISLOM DA'VATI. 

Rosululloh Toifda 

Nubuwatning 10- yili, Shawol oyi, 619- milodiy yilning may oyi oxiri va iyun oyi 
boshlarida Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Toifga safarga chiqdilar. Toif Makkadan 
60 mil uzoqlikda joylashgan bir shahar bo' lib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam u 
yerga piyoda yurib, borib keldilar. U kishiga xizmatkorlari Zayd ibn Horisa hamroh bo'ldi. 
Ular yo'l uzra qay bir qabiladan o'tmasinlar, u qabilalarni Islomga da'vat etardilar. Lekin 
biron qabiladan ham ijobiy javob olmadilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Toifga 
yetib borib, Saqif raislaridan bo'lgan uch aka-uka - Amr ibn Umayr Saqifiyning o'g'illari 
Abduyolil, Mas'ud va Habiblar bilan uchrashib, ularni Allohga iymon keltirib, Islomga 
yordam qilishga chaqirdilar. Ulardan biri: 

- Agar Alloh seni payg'ambar qilib yuborgan bo'lsa, Ka'baning pardasini yirtadi, - dedi. 
Ikkinchisi esa: 

- Alloh sendan o'zga odamni topmadimi-a?! -dedi. Uchinchisi: 

- Men sen bilan xargiz gaplashmayman. Agar sen haqiqatdan ham payg'ambar bo'lsang- 
u men senga gap qaytarib qo'ysam, bu juda katta xatardir. Agar Alloh sha'niga yolg'on 
aytayotgan bo'lsang, sen bilan gaplashish aslo joiz emas, - dedi. Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam ularning huzurlaridan ketar ekanlar: 

"Sizlar qilar ishingizni qilib bo'ldingiz, endi bu gaplar o'rtamizda qolsin," - dedilar. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Toifda 10 kun turdilar. Ularning ulug'laridan 
kimni chaqirgan bo'lsalar, ular kelib gaplashdilar. So'ngra ular: 



113 



Arrohiyqul maxtum 



aa 3a ■a II (JjjjA jJi 



2^1 J\ ^ ^ Jj-J &J* %1. 



J t « 




ar^^g^ 




3 V 



■a 



« 1 






^ 



1 / 



3 



s 



Toifga borganda 

bosib o'tgan yo'llari xaritasi 

- Bizning yurtimizdan tezda chiqib ket! - deyishdi va nodon johillarini Payg'ambar 
alayhissalomga qarshi gij-gijladilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Toifdan 
chiqayotganlarida, u kishining orqalaridan Toifning ahmoq-nodonlari va qullari ergashib 
chiqib, har-hil gaplar bilan haqorat qilib, qichqirishar edi. Hatto odamlar jamlanishib, ikki 
saf bo'ldilar-da, Payg'ambar alayhissalomga tosh ota boshladilar. Ahmoqona gaplar bilan 
ortlaridan toshbo'ron qildilar. Hatto kavushlari qonga bo'yaldi. Zayd ibn Horisa u kishini 
to' sib himoya qilar, toshlar unga kelib tegardi. Shunda Zaydning boshi yorildi. Bu nodon 
ahmoqlar Payg'ambar alayhissalomni Toifdan 3 mil uzoqlikdagi uzumzor devori oldigacha 
quvib bordilar. Uzumzor Robiy'aning ikki o'g'li Utba va Shiybalarga tegishli edi. Shu 
yerga yetganlarida Toifliklar ortga qaytdilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bir 
uzum daraxti soyasiga kelib, devorga suyanib o'tirdilar. O'tirib o'rnashgach, o'zlari 
yo'liqqan qiyinchilik tufayli qalblari g'am-g'ussaga to'lib, biron kishi ham iymonga 
kelmaganidan afsuslanib, mashhur duolarini qildilar: 

- "Ey Allohim, men quwatimning zaifligi, tadbirimning ozligi va odamlarga 
horligimdan o'zingga shikoyat qilaman. Ey Rahmlilar Rahmlisi, sen zaif bechoralarning va 
mening Robbimsan. Meni kimlarga topshirib qo'yyapsan? Tokaygacha menga hujum 
qiladilar? Yoki mening ishimni qocha-qochga moil qilib qo'ydingmi? Menga g'azab 



114 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

qilmasang bas, aslo parvo qilmasman! Ey Allohim, zulmatlarni yoritgan va dunyo-yu 
oxirat ishlarini isloh qilgan yuz-nuring haqqi, menga g'azabing kelishidan yoki menga 
g'azab qilishingdan O'zingdan panoh so'rayman! Toki mendan rozi bo'lguninggacha 
rizoligingni istayveraman. Kuch qudrat faqat O'zingdadir!" 

Robiy'aning ikki o'g'li Payg'ambar alayhissalomni ko'rib, rahmlari keldi va o'zlarining 
Addos ismli nasroniy qullarini chaqirib, unga: 

- Mana bu uzumdan bir boshini uzib, ho'-o' anavi kishiga olib borib ber!- deyishdi. 
Addos uzumni Payg'ambar alayhissalomning oldilariga olib kelib qo'ygach, unga qo'l 
uzatayotib Payg'ambar alayhissalom: 

" Bismillah, ya'ni Allohning nomi bilan!" - deb yeya boshladilar. 
Shunda Addos Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 

- Bu so'zni bu yerlik odamlar ishlatishmaydi-ku?! - dedi. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam undan: 

.?dlj laj \Cn\ J5U1 1$) <> 

"Sen qay yurtdansan va dining nima?" - deb suradilar. Addos: 

-Men Niynavo ahlidan, nasroniyman! - deya javob qildi. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam: 

"Solih inson Yunus ibn Matto yurtidan ekansan-da", - dedilar. 

- Yunus ibn Mattoni siz qaerdan bilasiz? - deb so'radi. Payg'ambar alayhissalom: 

"U mening birodarim, payg'ambar bo'lgan. Men ham payg'ambarman,"- dedilar. 
Addos engashib, Payg'ambar alayhissalomni boshu, qo'l va oyoqlaridan o'pa boshladi. 
Robiy'aning o'g'illari bir birlariga: 

- Xizmatkoringni sengabuzib berdi shekilli? ! - dedi. Addos qaytib kelgach, 

- Qurib ketkur, bu nima qilganing? - dedilar. 

- Ey hojam, yer yuzida mana shu kishidan yaxshiroq kimsa yo'q. U menga shunday bir 
xabarni berdiki, uni faqatgina payg'ambarlargina biladi xolos, - deya javob qildi Addos. 
Ular: 

- Qurib ketkur, ey Addos. Bu seni o'z diningdan burib qo'ymasin. Chunki sening dining 
uning dinidan afzaldir, - deyishdi. 

(Ibn Hishom: 1/419-21). 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam uzumzordan chiqib, g'amgin-xafahol, dilshikasta 
bir holda Makkaga yo'l oldilar. Payg'ambar alayhissalom "Qarn Almanozil"ga 
yetganlarida, Alloh taolo Jibril alayhissalomni tog'lar farishtasi bilan birga O'z habibining 
oldiga yubordi-da, agar Payg'ambar alayhissalom istasalar Makka ahlini ustiga ikki tog'ni 
bostirib yuborishini buyurdi. 

Imom Buxoriy o'z sanadida Urva ibn Zubayrdan qissa tafsilotini to'la-to'kis rivoyat 
qilgan. Unda aytilishicha: 

Oisha roziyallohu anho Payg'ambar alayhissalomdan bir kuni: 

- Sizga Uhud kunidan-da og'irroq kun ham kelganmi? - deb so'radi. Shunda Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam: 

"Men qavmingdan yo'liqqan narsa, men ulardan Aqaba kunida ko'rgandan-da 
qattiqroq bo 'Idi. Men Abdiyolil ibn Abdukulolga yo 'liqdim. U men istagan narsaga rozi 
bo'lmadi. Men g'amgin bo 'lib, yuzim sarg'ayib, yo'lga tushdim. O'zimga kelib qarasam, 
bir payt "Qarnis saolib"da turibman (Qarnil manozil ham ayni shu yer). Boshimni 
ko'tarib osmonga qarasam, tepamda bir bulut soya qilib turibdi. Sinchiklab karasam, 
bulut orasida Jibril alayhissalom turibdi. U menga nido qilib: 

- Alloh taolo qavmingizning sizga bo 'Igan gaplarini va sizga bergin rod javobini 
eshitib, sizning ixtiyoringizga tog' farishtasini yubordi. Unga qavmingiz haqida nimani 
istasangiz shuni buyuring! -dedi. Shunda tog' farishtasi menga salom berib: 

- Ey Muhammad, nimani buyurasiz? Agar istasangiz ularning ustilariga ikki 
Ahshabni bostirib qo'yaman! - dedi. 



115 



Arrohiyqul maxtum ?j3±*ll cj^jM 

Ikki Ahshabdan murod Makkaning ikki tog'i. Biri Abu Qubays, ikkinchisi uning 
ro'parasidagi "Qu'ayqi'on" tog'idir. Payg'ambar alayhissalom unga javoban: 

"Balki men, Alloh azza vajalla bularning pushti kamaridan Allohning yolg'iz O'ziga 
ibodat qilib, Unga hech bir narsani sherik qilmaydigan zurriyotlar chiqarishini umid 
qilaman!" - dedilar. 

(Sahihi Buxony:3231-7389-h, Sahihi Muslim: 2/109). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam qilgan mana bu javobda u kishining mislsiz 
bo'lgan shaxsiyatlari va miqdorini o'lchash imkoni bo'lmagan, buyuk xulqlari namoyon 
bo'ladi. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam o'zlariga kelgach, Parvardigorlarining yetti qat 
osmon tepasidan qilgan g'oybiy nusratidan ko'ngillari hotirjam bo'lib, Makka sari yo'l 
oldilar. Nahla vodiysiga yetib kelib, u yerda bir necha kun rurdilar. Nahla vodiysida dam 
olish uchun qulay bo'lgan ikki joy bo'lib, ulardan biri "Assaylil kabir", ikkinchisi 
"Zayma" edi. Bu ikki joy da suv va maysazorlar bor edi. Bu ikki joy dan aynan qay birida 
vaqtincha to'xtab turganlari haqida to'xtalib o'tmaymiz. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Nahla vodiysida ekanliklarida Alloh taolo u 
kishining huzurlariga jinlardan bo'lgan bir nafarlarni yubordi. Buni Alloh Qur'onda ikki 
joyda zikr qilgan. Birinchisi Ahqof surasining 29-3 1- oyatlarida: 

aIj UiJ IfljUa » ic**J* ^*^ J-* JjiJ' UjUS'Uju.^i UJ UUjJS U (jJli (29) Si)^ (»-ii}^ lJ\ $3 Cs^ ^*-^ tjx^aJl 

& ftj^3 fty** est ft °J*t 9, 1&!j ^ (gfo iji^t UijS u (30) p&~* &}> Jji jpJ* J\ i£+U &A 

(31) £-11 yil* 

29. (Ey Muhammad) eslang, Biz sizning oldingizda bir guruh jinlarni qur'on 
tinglasinlar, deb yuborgan edik. Bas, qachonki ular (qur'on tilovatiga) hozir 
bo'lishgach, (bir-birlariga): "Jim turinglar", dedilar. Endi, qachonki (tilovat) 
tugatilgach, ular o'z qavmlari oldiga ogohlantirguvchi bo'lgan hollarida qaytib 
ketdilar. 

30. Ular dedilar: "Ey qavmimiz, darhaqiqat bizlar Musodan keyin nozil qilingan, 
o'zidan oldingi (ilohiy kitob)larni tasdiq qilguvchi bo'lgan, Haq (din)ga va To'g'ri 
yo'lga hidoyat qiladigan bir Kitobni - qur'onni tingladik. 

31. Ey qavmimiz, Allohga da'vat qilguvchi (Muhammad alayhis-salomning da'vati)ni 
qabul qilinglar va unga iymon keltiringlar, (shunda Alloh) sizlarning gunohlaringizni 
mag'firat qilur va sizlarga alamli azobdan panoh berur. 

Ikkinchisi: 

Uuj^ iijJJ jJj 4j ilits Jilijh ^J iS^i (1) ^h^ liT^S £u^> UJ (jJlii j^Jl jj> jij %*kli\ djf Q\ ^/\ °Js 

h\ Uuk Ufj (4) llakii Jilt ^Js- 14^ Jj-^i ttii'iilj (3) (l!j % <b>rU> 1*H\ U liy Jo* ^J\j6 4J?j (2) \Jo»\ 

(6) utaj ^ijSiji ^Ji fa Jl^ 6j^*i ^4j\ ^; jLfy oufljfj (5) Qii'illl J& j^Jij >.Wi Jjli jJ 
ufj (8) ^-ij ijjj_i \Jxj~ o^U liuj^-ji s.i*iJi il^J utj (7) ij^-S <lUi ^Jtlj >J ji (i-^-it Us (jBs (i^iij 
Sijf if j£jVt ^5* 5-*-* "H)' j-^ <-£j*^ ' "!$ (9) I^|3 ^^~f ^ ^54 ^' t**-4 ilr*^ *-«iJlJ .ItliLS Ig-U AAfli US' 

j^j^i jb UJi j^*i y if utife ufj (11) i3i| jiiji? ils'dUS 6jS il»j 6jiJCaJi iL uij (10) ii&j ^3 ^ 
(13) iA*3 Vj ***^4 *-^^4 *y& &j>. fajl °,y& 9. uiT <^j4i( u*w uU uij (12) ^ *J?*j d^i 

1-2. (Ey Muhammad), ayting: "Menga vahiy qilindiki, jinlardan bir guruhi (mening 
qur'on tilovat qilganimni) eshitishib, (o'z qavmlariga qaytib borishgach), dedilar: 
"Darhaqiqat, bizlar Haq yo'lga hidoyat qiladigan bir ajib qur'onni eshitdik va darhol 
unga iymon keltirdik. Bizlar (endi) Parvardigorimizga hargiz biron kimsani sherik 
qilmasmiz". 

Endi quyidagi oyatlarda Alloh taolo mo'min jinlar tilidan hikoya qilishda davom etadi. 

116 



Arrohiyqul maxtum ^jIlJI Jj^jII 

3. "Albatta buyukligi yuksak bo'lgan Parvardigorimiz biron juft va yo farzand 
tutgan emasdir. 

4. Albatta bizlarning ichimizdagi ahmoq (Iblis) Alloh sha'niga ("U zotning xotini va 
bolasi bor", deb) nohaq so'z aytar edi. 

5. Albatta bizlar ins ham, jin ham Alloh sha'niga hargiz yolg'on so'zlamas, deb 
o'ylar edik". 

6. "Albatta insdan bo'lgan (ayrim) kishilar jindan bo'lgan kimsalardan panoh 
tilashib, ularga yanada haddan oshishni - muttahamlikni ziyoda qilur edilar". 

quyidagi oyatlarda yana jinlar tilidan hikoya qilinadi. Dastlabki oyatda mo'min jinlar 
kofirlariga xitob qilib, dedilar: 

7. "Albatta ular (ya'ni insonlarning kofirlari) ham xuddi sizlar gumon qilganingizdek, 
Alloh hargiz biron kimsani qayta tiriltirmas, deb gumon qildilar. (Ya'ni, sizlarning 
gumonlaringiz ham, ularning gumonlari ham noto'g'ridir. Chunki qur'onda qayta tirilish 
va hisob-kitob bo'lishi haq ekani to'g'risida aytildi va bizlar bunga iymon keltirdik). 

8. Albatta bizlar (farishtalarning so'zlarini o'g'rincha eshitib olish uchun) osmonga 
taqilgan edik, uning kuchli qo'riqchi (farishta)lar va (o'g'ri jinlarga otilguvchi uchar) 
yulduzlar bilan to'la ekanligini ko'rdik. 

9. Albatta bizlar (ilgari osmondan ayrim) joylarga (farishtalarning so'zlarini o'g'rincha) 
eshitib olish uchun o'tirib olar edik. Endi, hozir (ya'ni Muhammad alayhis-salom 
payg'ambar qilib yuborilganlaridan keyin) esa kim (ya'ni, qaysi jin o'g'rincha) eshitar 
bo'lsa, o'zini kuzatib turgan bir (uchar) yulduzni ko'rar. 

10. Albatta bizlar yerdagi kishilarga (Alloh tomonidan) yomonlik iroda qilinganmi 
yoki Parvardigorlari ularga to'g'rilik-yaxshilikni iroda qilganmi, bilmasmiz". 

quyidagi oyatlarda jinlar tilidan hikoya qilish davom etadi. 

11. "Albatta bizlarning oramizda yaxshilar ham bordir va (shuningdek) oramizda 
undoq emaslar (ya'ni yomonlar) ham bordir. Bizlar (qur'onni eshitishdan ilgari) bo'lak- 
bo'lak yo'llarda edik. 

12. Albatta bizlar (qur'onni eshitganimizdan so'ng) bildikki, yer yuzida hargiz Allohni 
ojiz qila olmasmiz (ya'ni faqat Alloh iroda qilgan ishgina bo'lur) va U zotdan (ya'ni, 
Uning jazosidan) qochib ham qutula olmasmiz. 

13. Albatta bizlar qachonki Hidoyatni - qur'onni eshitdik, unga iymon keltirdik. 
Bas, kimki Parvardigoriga iymon keltirsa demak u (yaxshiliklarining) kamayib 
qolishidan ham, (yomonliklarining) haddan ortib ketishidan ham qo'rqmas (ya'ni 
Parvardigori unga hargiz zulm qilmas, balki qilgan har bir amali uchun munosib jazo- 
mukofot ato etur). 

15) 0*?- aI^J (jil^S 5jk*il!)( \j>\j (14) (l^j tjj» dJUljls lilii ^3 5jk-iUl)( \1aj OjiLUJl il« uij 

14. Albatta bizlarning oramizda musulmonlar ham bordir va (shuningdek) oramizda 
(yo'ldan) ozganlar ham bordir. Bas, kimki musulmon bo'lsa, demak ana o'shalar 
to'g'ri yo'lni maqsad qilib olibdilar. 

15. Endi (yo'ldan) ozganlarga kelsak, bas, ular jahannam uchun o'tin bo'lgan 
kimsalardir". 

(Jin: 1-15). 

Ushbu oyatlardan va ularning tafsirlaridan ma'lum bo'ladiki, Rosululloh sallalohu alayhi 
va sallam jinlardan bo'lgan guruhlarning hozir bo'lib, Qur'on tilovatini eshitganlarini 
bilmaganlar. Alloh taolo mazkur oyatlarni nozil qilib, O'z payg'ambarini xabardor 
qilganidan keyingina bilganlar. Jinlarning bu yerdagi tashrifi birinchi bor qilgan tashrifi 
edi. Rivoyatlardan ma'lum bo'ladiki, ular bundan keyin ham bir necha bor tashrif 
buyurganlar. 

(Sahihi Buxony: 1/195). 

Darhaqiqat bu hodisa Alloh taoloning g'ayb xazinalaridan bo'lgan, O'zidan o'zga hech 
kim bilmaydigan, maxfiy askarlari bilan quwatlagan yana bir nusrati bo'ldi. Keyinchalik 
mana shu hodisa haqida nozil bo'lgan mazkur oyatlar zamirida Payg'ambar 
alayhissalomning da'vatlarining g'olib bo'lishi va koinotdagi hech bir quwat uning g'olib 
bo'lishiga to'sqinlik qila olmasligi haqida bashoratlar mavjud. 

117 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

(32) jsjj $fo j diijt '*dji ajjS ^ ai jJj ^Vi j j^iij >& jilt ^pis s**i ^ j*j 

32. Kim Allohga da'vat qilguvchi (da'vatini) qabul qilmasa, bas, u yer yuzida (biron 
joyga) qochib qutulguvchi emasdir va uning uchun (Allohdan) o'zga (Uning azobidan 
qutqaruvchi) "do'stlar" ham yo'qdir. Ana o'shalar ochiq zalolatdadirlar". 

(Ahqof:32). 

12. ^j* '*&*■' °c)'3 j^j^' u? *^' J 5 ?* ^ ^ ^* ^13 
12. Albatta bizlar (qur'onni eshitganimizdan so'ng) bildikki, yer yuzida hargiz Allohni 

ojiz qila olmasmiz (ya'ni faqat Alloh iroda qilgan ishgina bo'lur) va U zotdan (ya'ni, 
Uning jazosidan) qochib ham qutula olmasmiz. 

(Jin: 12). 
Mana bu nusrat va bashoratlarning oldida, Toifdan quvilib chiqqanlaridan beri 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni qamrab olgan hafalik, g'am-g'ussa bulutlari 
parchalanib, tarqab ketdi. Hatto Makkaga qaytib kelib, awalga da'vatlarini yangitdan 
boshlashga, odamlarga Islomni qabul qilishlarini va Allohning abadiy Risolatini yangi 
nashot, shavq-zavq, jiddiyat va qat'iyat bilan boshlashga azmu qaror qildilar. Shunda Zayd 
ibn Horisa: 

- Qurayshliklar huzuriga qanday qilib kirasiz, axir ular sizni haydab chiqarishgan 
bo'lsalar?! - dedi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

.4jjj jg-Ixa j <1jJ jj-sU AJil (j) j v Li. jLa j La. j£ j jj La! Jfr 1a aU) (j! • JJ j Ij 

"£y Zayd, albatta Alloh sen ko'rib turgan holatdan chiqish yo'lini qilib bergusidir. 
Albatta Alloh O'z diniga yordam berib, O'z payg'ambarini g'olib qilguvsidir!" - dedilar. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Makka sari yo'l oldilar. Unga yaqinlashib 
qolganlarida Hiro g'origa kirib turdilar. Xuzo'adan bo'lgan bir kishini Axnas ibn 
Shariyqning oldiga yuborib, undan o'zlarini himoyasi ostiga olishini so'ratdilar. Axnas: 

- Men uning ittifoqchisiman, ittifoqchi esa himoyasiga olmaydi, - deb javob berdi. 
Undan so'ng Suhayl ibn Amrga odam yubordilar. Suhayl esa: 

- Banu Omirliklar Banu Ka'bga qarshi himoyaga olmaydilar, - deb javob berdi. 
Shundan so'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Mut'im ibn Adiyga odam yubordilar. 
Mut'im: 

- Ha, himoyamga olaman! - deb javob berdi. So'ng qurol aslahalarini taqib, o'z bolalari 
va qavmini chaqirib, ularga: 

- Qurol aslahalaringni taqib, Baytulloh rukni oldida shay bo'lib turinglar. Men 
Muhammadni o'z himoyamga oldim! - dedi va Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga 
odam yuborib, Makkaga kiraverishlarini aytdi. Payg'ambar alayhissalom Zayd ibn Horisa 
bilan birga Makkaga kirib, Masjidul Haramga yetib keldilar. Mut'im ibn Adiy ulovini 
ustida turib, baland ovoz bilan: 

- Ey Quraysh ahli, Men Muhammadni o'z himoyamga oldim! Sizlardan hech biringiz 
uni bezo'ovta qilmasin! - deya nido qildi. Payg'ambar alayhissalom Masjidga kirib borib, 
ruknni o'pdilar-da Baytullohni tavof qildilar. So'ng ikki rakaat namoz o'qidilar-da, o'z 
uylariga ketdilar. Mut'im ibn Adiy o'z farzandlari bilan qurollangan hollarida Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam to uylariga kirib ketgunlaricha kuzatib bordi. Abu Jahl 
Mut'imdan: 

- Sen himoyaga oluvchimisan yoki unga tobe' bo'lganlardanmisan? - deb so'radi. 

- Yo'q, men faqat himoyaga oluvchiman xolos, - deb javob berdi Mut'im. 

(Ibn Hishom: 1/381, Zodul Maod: 2/46-47). 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Mut'imni bu yaxshiligini bir umrga yodlarida 
saqlab qoldilar. Badr jangida asirga tushganlar haqida shunday degandilar: 

"Agar hozir Mut'im ibn Adiy hayot bo'lib, mana bu sassiqlar haqida men bilan 
gaplashganida, men ullarni uning uchun qo'yib yuborgan bo'lardim" . 

(Sahihi Buxony:2/573). 
'k'k'k'k'k 



118 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 



Islomning shaxslar va qabilalarga ro'para qilinishi 

Nubuwatning 10- yili Zulqa'da oyi, milodiy 619- yilning iyuni oxiri va iyuli boshlarida 
Payg'ambar alayhissalom shaxslar va qabilalarga Islomni yana qaytadan ro'para qilish 
uchun Makkaga qaytib keldilar. Haj mavsumi yaqinlashib qolgani sabab odamlar haj 
ibodatini ado qilish va o'zlariga bo'lgan manfaatlarni shohidi bo'lish, hamda ma'lum 
kunlarda Allohning nomini yod etish uchun yayov hollarida, yiroq yo'llardan keladigan 
oriq, holdan toygan tuyalar ustida Makkaga har taraflardan quyilib kela boshlagan edilar. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam nubuwatning 4-yilidan boshlab, Islomni ro'para 
qilib kelayotganlari kabi, ushbu fursatni g'animat bilib, qabilama-qabila yurib, ularni 
Islomga da' vat qilishda davom etdilar. Mana shu 10- yildan boshlab, Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam ularni Islomga da' vat etish bilan birga, ulardan o'zlariga boshpana berish 
va to zimmalariga yuklangan Risolat tamomiga yetgunigacha himoya qilishlarini talab qila 
boshladilar. 

Islom ro'para qilingan qabilalar 
Zuhriyning aytganlariga ko'ra: 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam quyida nomlari zikr etiladigan qabilalarga borib, 
ulardan o'zlarini himoyalariga olib boshpana berishlarini so'radilar. Ular: 

BANU OMIR IBN SA'SO'A , MUXORIB IBN XOSAFA, FUZORA, G'ASSON, MURRA, 
HANIFA, SULAYM, ABS, BANU NASR, BANU BAKRA, KINDA, HORIS IBN KA'B 
UZRA VA XAZORIMA qabilalari bo'lib, ulardan birontasi ham da'vatni qabul qilmadi. 

(IbnSa'd: 1/216). 

Zuhriy nomlarini sanab o'tgan mazkur qabilalarning hammasiga bir mavsumning o'zida 
Islom ro'para qilingan emasdi. Balki ularni Nubuwatning 4- yilidan boshlab, to hijratdan 
oldingi eng oxirgi mavsumgacha Islomga da'vat etilgan. Qaysi qabilaning ayni qaysi yilda 
da'vat etilganini aniq aytish imkonimiz yo'q. Lekin ularning aksarlari 10- yilda Islomga 
da'vat etilgan. 

Ushbu qabilalarni qay yo'sinda Islomga da'vat etilgani va ular qay yo'sinda rad etganlari 
haqidagi ma'lumotlarni Ibn Ishoq tilga olgan. Quyida ularga qisqacha to'xtalib o'tamiz. 

1 - BANU KALB 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bu qabilaning Banu Abdulloh nomli bir urug'i 
huzuriga borib, ularni Islomga da'vat etdilar va o'zlarini himolariyaga olishlarini 
so'radilar. O'zlarining da'vatlari asnosida quyidagi jumlani qo'shib qo'ydilar. 

. f£jj| jfcuil j-uAl Si *j)| £] "Ull JJC fj-U Ij 

"Ey Banu Abdulloh, darhaqiqat Alloh otangizning ismini go 'zal qilib qo yibdi". 

Lekin ular Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning takliflarini qabul qilishmadi. 

2 - BANU HANIFA 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bularning manzillariga borib, ularni Islomga 
da'vat etdilar. Ulardan o'zlariga boshpana berib, himoyalariga olishlarini so'radilar. 
Arablardan hech biri Payg'ambar alayhissalomni bularchalik xunuk suratda rad etmagan 
edilar. 

3 - BANU OMIR IBN SA'SO'A 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bularga ham kelib, ularni Islomga da'vat etdilar va 
ulardan o'zlariga boshpana berib, himoyalariga olishlarini so'radilar. Ulardan Bayxara ibn 
Firos ismli bir kishi: 

- Allohga qasamki, agar men bu yigitni qurayshliklardan olsam, u bilan arablarni 
yerdim, - dedi. So'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 

- Qani aytchi, agar biz sening ishing bo'yicha senga ahd bersak, so'ng seni Allohning 
dushmanlaridan g'olib qilib qo'ysak, sendan keyin ish bizga qoladimi? - dedi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam: 

"Ish Allohga havola, uni O'zi istagan joyiga qo'yadi", - deb javob berdilar. Bayxara 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 



119 



Arrohiyqul maxtum ^^LJ/jua,^// 

- Bizlarning bo'g'izlarimizni oldinga qo'yib, arablarga nishon qilasanu, agar Alloh seni 
g'olib qilib qo'ysa, ishni bizdan boshqalar ilib ketadimi? Sening ishingni bizga hojati yo'q! 
-dedi-da, taklifdan bosh tortdi. Banu Omirliklar hajni tamom qilib, o'z yurtlariga qaytgach, 
yoshi keksaligi sabab hajga kelolmagan bir oqsoqolga voqe'ani so'zlab berdilar. Unga: 

-Bizning manzilimizga Quraysh qabilasining Banu Abdulmuttolibidan bir yigit kelib, 
o'zini Payg'ambarman deb tanishtirdi va bizlardan o'zini himoyamizga olishlarimizni 
so'radi, - deyishdi. Oqsoqol qo'llarini boshiga qo'yib: 

- Eh Banu Omir, bundan-da ortiqroq talofat bormi? Qanday baxt qushini qo'ldan 
uchiribsizlar-a?! Falonchini joni qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, uni hargiz Ismoil o'zi 
to'qib chiqqan emas, beshak u haq! Aqlu hushlaring qaerda edi axir?! - dedi. 

(IbnHishom: 1/424-25). 

Makkalik bo'lmagan musulmonlar 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam qabilalar va elchilarni da'vat qilganlari kabi ba'zi 
bir shaxslarni ham Islomga da'vat qildilar. Ularning ba'zilaridan chiroyli suratda rad 
javoblari oldilar. Mana shu haj mavsumidan ko'p o'tmay, bir necha kishilar u kishiga 
iymon keltirdilar. Quyida ulardan namunalar keltiramiz. 
1 -SUVAYDIBNSOMIT: 

U Yasrib ahlidan bo'lgan dono shoir bo' lib, qavmi uni jasurligi, sezgirligi, sharafli va 
nasl-nasabli bo'lgani uchun "Komil" deb nomlar edi. U bir marta Makkaga haj yoki umra 
uchun kelgan edi. Payg'ambar alayhissalom uni Islomga da'vat qildilar. Shunda u: 

- Shoyadki sendagi narsa ham mendagi narsa (ilhom)ga o'xshasa?! - dedi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam undan: 

"Sendagi narsa nima?" - deb so'radilar. 

- Luqmoni Hakimning hikmati, - deb javob berdi u. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam unga: 

"Qani menga aytib berchi!" - dedilar. U Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga bir 
necha hikmatli so'zlarni aytib berdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam unga: 

i ZJc- ^ibu Aill <UjJI £jljfl ilifc &a JJafll ^a g ill! j i £yj*. £)£l life £) 

"Bu juda go 'zal so 'zlar ekan, lekin mendagi narsa bundan afzalroqdir. Uni menga 
Alloh taoloning O'zi nozil qilgan Qur'ondir. U hidoyat va nurdir!" - dedilar va unga 
Qur'on tilovat qilib berdilar-da, Islomga da'vat etdilar. U musulmon bo'ldi va: 

- Bu judayam go'zal so'zlar ekan! - dedi. 

Madinaga qaytib kelgach, oradan ko'p o'tmay, Avs va Xazraj qabilalari o'rtasida Bi'os 
kunidan oldin bo'lgan to'qnashuvda o'ldirildi. Aksar ma'lumotlarga ko'ra u Nubuwatning 
11- yili boshlarida musulmon bo'lgan edi. 

(Ibn Hishom: 1/425-27, Istiy'ob: 2/677, Usudul g'oba: 2/337). 
2-IYYoSIBN MU'OZ: 

U Yasrib ahlidan bo'lgan o'spirin yigit edi. Avs qabilasi elchilari ichida Makkaga 
qurayshliklardan Xazrajdan bo'lgan qavmlariga qarshi ittifoqchilik istab kelgan edilar. Bu 
hodisa Bi'os jangidan ozgina oldin, nubuwatning 11- yili boshlarida bo'lgan edi. O'shanda 
Yasrib (Madina)da ikki qabila o'rtasida abovat o'tlari alanglanib borayotgan bir payt edi. 
Avs Xazrajdan adad jihatidan ozchilik edi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bularning 
kelganini bilganlaridan so'ng oldilariga kelib, o'tirdilar-da ularga: 

. <U .xiiAl \jxa jJA ^2 f£l JA 

-"Cizlar istab kelgan narsadan ko'ra yaxshiroq narsaga rag'batingiz bormi?" - 

dedilar. Ular: 

- O'sha narsa nima ekan o'zi? - deyishdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

-"Men Allohning bandalariga yuborgan elchisiman. Men ularni Allohgagina ibodat 
qilib, Unga hech narsani sherik qilmaslikka chaqiraman. Alloh menga kitob nozil 
qilgan",- dedilar, so'ng ularga Islomni tanishtirib, Qur'on tilovati qilib berdilar. Iyyos ibn 
Mu'oz sheriklariga: 



120 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Ey qavmim, Xudo haqqi bu narsa biz istab kelgan narsadan ko'ra afzalroq ekan, - 
dedi. Elchilardan biri Abul Xiysar Anas ibn Rofe' vodiy tuprog'idan bir siqim olib, Iyyos 
ibn Mu'ozning yuziga sepib yubordi-da: 

- Bizni tinch qo'y, umrimga qasamki, biz bundan boshqa narsa uchun kelganmiz - dedi. 
Iyyos jim bo'lib qoldi. Ular Madinaga istab kelgan narsalari, ya'ni qurayshliklar bilan 
ittifoqchilik tuzishga erisholmay qaytib ketdilar. Ular Madinaga qaytib kelganlaridan 
so'ng, oradan ko'p o'tmay Iyyos vafot etdi. U vafot etayotgan chog'ida tahlil, takbir, hamd 
va tasbeh aytib jon berdi. Uning musulmonlardan bo'lib o'lganligida shak-shubha 
qilmaydilar. 

(Ibn Hishom: 1/427-28, Musnadi Ahmad: 5/427). 
3-ABUZARRG'IFORIY: 

U ham Yasrib ahlidan bo'lib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam haqidagi xabar 
Suvayd ibn Somit va Iyyos ibn Mu'ozlar orqali Yasribga yetib borgach, Abu Zarr 
G'iforiyning qulog'iga ham chalindi. Mana shu xabarning yetib borgani uning Islomni 
qabul qilishiga sabab bo'ldi. Imom Buxoriyning Ibn Abbosdan qilgan rivoyatida Abu Zarr 
G'iforiy shunday deydi: 

- Men G'ifor qabilasidan bo'lgan bir kishi edim. Bizga - Makkada bir odam chiqib, 
o'zini payg'ambar ekanligini aytayapti - degan xabar yetib keldi. Men ukamga: - Makkaga 
borib, o'sha odam bilan gaplashib, uning haqidagi xabarni aniqlab kel! -dedim. Ukam 
borib, u kishi bilan uchrashib qaytib keldi. Men unga: -Qanday xabar olib kelding? - 
dedim. U: - Xudo haqqi, men yaxshilikka buyurib, yomonlikdan qaytaradigan bir odam 
bilan ko'rishdim,- deb javob berdi. Men unga: 

- Olib kelgan xabaring bilan meni qanoatlantirmading! - dedim-da, qo'limga to'rva- 
halta bilan asoni olib, Makka tomon yo'l oldim. Men Makkaga yetib keldim. Men u 
odamni tanimas edim. Boshqa birovdan so'rashni istamadim. Zam-zam suvidan ichib, 
Masjidda o'tirar edim. Bir payt meni yonimdan Aliy o'tib qolib, mana bu kishi musofirga 
o'xshaydimi?! - dedi. Men: - Ha, musofirman - dedim. U mendan hech narsa so'ramay, 
uyiga boshlab ketdi. Men ham undan hech narsa so'ramadim va hech narsa aytmadim ham. 
Tong otgach, undan so'ramay Masjidga keldim. Menga u odam haqidagi xabarni beradigan 
hech kimni uchratmadim. Kechki payt yana Aliy kelib: - Mehmon kechagi manzilga 
borishni bilmadi-mi? -dedi. Men: - Yo'q, - dedim. U: - Men bilan yur! - dedi. So'ng: - 
Nima hojating bor, seni bu shaharga olib kelgan narsa nima o'zi? - deb so'radi. Men unga: 
- Agar hech kimga aytmay, sir saqlasang aytaman, - dedim. U: - Hech kimga aytmay sir 
saqlayman, - dedi. Men: - Bizga shu yerdan bir odam chiqibdi. U o'zini Allohning 
payg'ambariman deyayotgani haqidagi xabar yetib bordi. Men ukamni xabarni bilib kelish 
uchun jo'natgan edim. U kelib o'sha odam bilan gaplashib, qaytib bordi. Lekin uning 
xabaridan men qoniqish hosil qilmadim. O'sha odam bilan o'zim uchrashmoqchi bo'lib 
keldim, - dedim. - Ammo juda to'g'ri ish qilibsan! - dedi u, mening yo'lim hozir o'sha 
tomonga. Mening ortimdan yur. Men qaerga kirsam, sen ham kir. Agar men biron xatarni 
sezsam, xuddi kavushimni to'g'rilayotgan odam bo'lib, devor chetida to'xtayman. Sen 
o'tib ketaverasan, - deb yurib ketdi. Men ham uning ortidan ketaverdim. U bir uyga kirdi. 
Men ham uning ortidan Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning huzurlariga kirdim va u 
kishiga: -Menga Islomni taniting! - dedim. Menga Islomni tanishtirdilar. Men o'sha 
yerning o'zidayoq Islomni qabul qilib, musulmon bo'ldim. So'ng u kishi menga: 

- "Ey Abu Zarr, bu ishni sir tutib, o'z yurtingga qayt. Agar bizning g'olib bo'lganimiz 
xabari senga yetib borsa, keyin kelgin!" - dedilar. 

Men: - Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men buni ularning orasida turib, oshkor 
aytaman! - dedim. Masjidga kelsam, u yerda qurayshliklar jamlanib turgan ekan. Men: - 
Ey Quraysh jamo'asi, men Allohdan o'zga hech bir ma'bud yo'q va albatta 
Muhammad Uning elchisi ekanligiga guvohlik beraman! - dedim. Ular: 
- Turinglar mana bu o'z dinidan voz kechgan murtadni uringlar! - deyishdi. Ular menga 
tashlanib, o'lar holga kelgunimga qadar urdilar. Shunda mening oldimga Abbos kelib, 
menga engashdi-da: - Qurib ketkurlar, G'ifordan bo'lgan odamni o'ldirasizlarmi? 



121 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Savdo karvonlaring G'ifordan o'tadi-ku?! - dedi. Ular meni qo'yib, tarqaldilar. Tong 
ottirib, yana Masjidga keldim-da, ayni kechagi gapimni aytdim. Ular: - Turinglar mana 
bu o'z dinidan voz kechgan murtadni uringlar! - deyishdi. Ular menga tashlanib, o'lar 
holga kelgunimga qadar kaltaklashdi. Yana Abbos kelib, menga engashdi-da, kechagi 
gapini aytdi. Ular meni qo'yib, tarqaldilar. 

(Sahihi Buxony: 1/499-500, 1/544-45). 
4 - TUFAYL IBN AMR DAVSIY: 

Tufayl dono shoir, sharafli inson vaDavs qabilasining raisi edi. 
Yamannning ba'zi nohiyalarida uning qabilasiga tegishli bo'lgan imorat, ya'ni amirlik 
yoki shunga o'xshash hukmronlik bor edi. Nubuwatning 11- yili u Makkaga keldi. Hali 
Makkaga kirmay turib, u makkaliklar bilan uchrashdi. Ular Tufaylni izzat-ikrom bilan 
kutib oldilar va unga: 

- Ey Tufayl, shahrimizga hush kelibsan! Bizning oramizdagi bu odam bizni boshi berk 
ko'chaga olib kirib ko'ydi. Birligimizni buzib, ishlarimizni pachag'ini chiqardi. Uning 
gaplari xuddi sehrga o'xshaydi. Otani boladan, akani ukadan va er-xotinni bir biridan judo 
qiladi. Biz sening va qavmingni boshiga bizning boshimizgan tushgan savdo tushishidan 
qo'rqamiz. Yaxshisi sen u bilan gaplashma va uning gaplaridan birontasini ham 
qulog'ingga olma! - deyishdi. Tufaylning o'zi shunday deydi: 

- Ular menga shu gaplarni tayinlashaverdi, hatto men u bilan uchrashmaslik va 
gaplashmaslikka qaror qildim. Uning gaplari qulog'imga kirmasin uchun Masjidga kirgan 
chog'larimda qulog'imga paxta tiqib olardim. Ertalab Masjidga kirsam, u Baytullohning 
oldida tik turib namoz o'qimoqda ekan. Men uning yaqinrog'iga turdim. Alloh uning 
gaplaridan ba'zilarini qulog'imga kirishini istadi. Ajoyib gaplar qulog'imga kirdi. Shunda 
ichimda : 

- O'lib ketayina, xudo haqqi, men bir dono shoir bo'lsam, yaxshini yomondan, oqni 
qoradan ajrata olsam. Men bu odamning nimalar deyayotganiga bir quloq tutsam kim meni 
to'sardi? Agar uning gaplari yaxshi bo'lsa, qabul qilaman, yomon bo'lsa, tashlab 
yuboraman, - dedim va to u uyiga ketgunicha kutib turdim. Uyiga ketayotganida men ham 
uning ketidan ergashdim. Uyiga kirib ketgach, men ham ortidan kirdim. Men unga 
Makkaga kelganim, odamlar meni qo'rqitgani, qulog'imga paxta tiqib olganim va uning 
gaplaridan ba'zilarini eshitib qolganimni hikoya qilib berdim va: 

- Menga o'z ishing haqida so'zlab ber-chi, - dedim. U (Muhammad alayhissalom) 
menga Islomni tushuntirib, Qur'on tilovat qilib berdilar. Allohga qasamki, men bu 
so'zlardan ko'ra go'zalroq so'zni, bu ishdan ko'ra odilroq ishni aslo ko'rmagan va 
eshitmagan edim. Men Islomni qabul qildim-da, haq shahodat kalimasini keltirdim. So'ng 
unga: 

- Men o'z qavmimning sayyidiman, ular menga quloq solishadi. Men qaytib borib, 
ularni Islomga da'vat qilaman. Mening haqqimga Allohga duo qiling, U men uchun bir 
mo"jiza qilsin,- dedim. U kishi duo qildilar. 

Allohning unga qilgan mo"jizasi shunday bo'ldiki, u qavmiga yaqinlashib qolganida, 
Alloh uning yuziga xuddi chiroqning nuridek nur qilib qo'ydi. Shunda u: 

- Ey Allohim, nurni yuzimdan boshqa joyga qilginki, men ularning "Bu musladir"- 
deyishlaridan qo'rqaman, - deya duo qildi. Alloh nurni uning qamchisiga qilib qo'ydi. U 
kelib, o'z otasi va xotinini Islomga da'vat etdi. Ular musulmon bo'ldilar. Uning qavmi 
Islomga sustlik qildi. Lekin u o'z qavmini erinmay da'vat qilishda davom etdi. Handaq 
voqe'alaridan keyin, Tufayl Madinaga hijrat qilib kelganida, u bilan birga qavmidan 
bo'lgan 70 yoki 80 xonadon kelishdi. Tufayl Islomda go'zal imtihonlar bilan sinaldi. Va 
nihoyat u Yamoma jangida shahid bo'ldi. 

(IbnHishom: 1/382-85). 
5-ZIMODAZDIY: 

U Yamandan bo'lib, Shanu'aning Azd qabilasidan edi. Zimod dardga chalingan 
odamlarga dam solib, ularni davolar edi. 
Makkaga kelib, Makka ahlidan bo'lgan ahmoq odamlardan: 



122 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Muhammad majnundir, - deyayotganlarini eshitdi. -Agar men shu odamning oldiga 
borsam, shoyadki Alloh unga mening qo'limda shifo bersa - deb, Muhammad 
alayhissalomning oldilariga keldi-da: 

- Ey Muhammad, men bu dardga chalinganlarga dam solaman. Sening ham hojating 
bormi? - dedi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam shunday deya so'z boshladilar. 

. <U j^JU ili Ji^aJ £y*J '^ tJ^» ^ aM *^j <j-» • A "'J*"" "*' J *'""*■*' Ail Aa^il <j ] 
: j*j Ul .^lyjtj j lip li4^_4 ^i j^ij j . <U iiLj-i V »j^j aJiI VI *Ul V &1 -^"1 

- "Albatta hamd Allohga xosdir. Biz Uni maqtaymiz va Undan yordam so'raymiz. 
Kimniki, Alloh to'g'ri yo'lga yo'llab qo'ysa, uni hech kim adashtira olmas. Kimniki 
Alloh adashtirib qo'ysa, uni hech kim yo'lga sola olmas. - Hech hir sheriksiz bo'lgan, 
Allohdan o'zga hech bir ma'bud yo'q va albatta Muhammad JJning elchisi ekanligiga 
guvohlik beraman! Ammo ba'd:" 

- Mana shu so'zlaringizni yana qaytaring! - dedi Zimod. - Men folbinlarni ham, 
sehrgarlarni ham so'zlarini eshitganman-u, ammo sizning so'zlaringizga o'xshaganini hech 
eshitmaganman. Bular fasohat dengizini eng tubiga yetgan so'zlardir. Keling qo'lingizni 
bering men sizga Islomga muvofiq bay'at beraman! - dedi va bay'at berdi. 

(Muslim, "Jum'a kitobi": 46- va 868-h). 

Yasrib ahlidan bo'lgan olti mayin shabboda 

Nubuwatning 1 1 - yili, Haj mavsumida, milodiy 620- yilning iyul oyida, Islomiy da' vat 
salohiyatli, sara urug' topib, uni ekdi. Bu urug'lar tez orada hosil beruvchi ulkan 
daraxtlarga aylandi. Musulmonlar ushbu daraxtlar soyasida zulmu adovatning olovli 
jaziramasidan salqinlab jon saqladilar. Hodisalar oqimi o'zgarib, tarixda muhim burilish 
yasaldi. Makka ahlining yolg'onchi qilish, Allohning yo'lidan to'sish kabi bosimlari 
kuchayib turgan bir paytda, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam hikmatli bir uslubni 
qo'lladilar. Bu uslub - o'z da'vatlariga Makka ahli mushriklaridan biron kishi to'sqinlik 
qilmasligi uchun, qabilalarga ularni da'vat qilish uchun tun qorong'usida chiqa boshladilar. 
Tunlarning birida Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga Abu Bakr Siddiq va Aliy ibn 
Abu Tolib hamroh bo'lib chiqdilar. Ular Zuhl va Shiybon ibn Sa'laba qabilalarning 
qo'nalg'alariga borib, ular bilan Islom borasida gaplashdilar. Abu Bakr Siddiq bilan Zuhl 
qabilasidan bo'lgan bir kishining o'rtasida qiziqarli savol-javob va bahslar bo'lib o'tdi. 
Banu Shiybon bilan bo'lib o'tgan bahs va munozaralardan umidli javoblar olindi. Lekin 
ular Islomni qabul qilishga ikkilanib qolishdi. ( AbdullohNajdiy, "Muxtasaris siyrat": 150- 

52). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Mino tog'i etagiga ketayotib, bahslashib o'tirgan 
odamlarning ovozlarini eshitib qoldilar-da, o'sha tomonga yurdilar. Ularning oldilariga 
kelib suhbatlariga qo'shildilar. Ular 6 nafar bo'lib, hammalari Yasribdagi Xazraj 
qabilasidan bo'lgan yosh yigitlar edi. Ular: 

1 - Asad ibn Zurora (Banu Najjordan). 

2 - Avf ibn Horis ibn Rufo'a ibn Afro (Banu Najjordan). 

3 - Rofe' ibn Molik ibn Ajlon. (Banu Zulayqdan). 

4 - Qutba ibn Omir ibn Hadida. (Banu Salamadan). 

5 - Uqba ibn Omir ibn Nobiy. (B.Xirom ibn Ka'b). 

6 - Jobir ibn Abdulloh ibn Ri'om. (B.Ubayd ibn G'anam). 

Yasrib ahlining baxti shunda ediki, ular o'z ittifoqchilari bo'lgan Madina yahudiylaridan 
o'rtalarida biron tortishuv bo'lib qolganida: 

- Mana shu zamonda payg'ambarlardan bir payg'ambar chiqadi. Biz unga qo'shilib, hali 
sizlarni xuddi Od va Iram qavmidek qiramiz, -deganlarini eshitib turar edilar. 

(Zodul Maod: 2/50, Ibn Hishom: 1/429). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ularning davrasiga borib qo'shilgach: 

- "Sizlar kimsizlar?" - deb so'radilar. Ular: 

- Xazrajlik yigitlarmiz! - deyishdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

- "Yahudiylarning ittifoqchilaridanmil - deb so'radilar. Ular: 

- Ha - deb javob berdilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

- "O'tirasizlarmi? Sizlarga bir oz suhbat qilib bersam" - dedilar. 



123 



Arrohiyqul maxtum ^ju^-J/jua,^// 

- Ha, mayli - deyishdi ular. Payg'ambar alayhissalom ular bilan birga o'tirib, ularga 
Islom haqiqatini va uning da'vatini izohlab berdilar-da, ularni Alloh azza va jallaga da' vat 
qilib, Qur'on tilovat qilib berdilar. Ular bir birlariga: 

- Xudo haqqi, bilyapsizlarmi ey qavm. Bu sizlarga yahudiylar u bilan po'pisa qiladigan 
Payg'ambarning o'zi-ku?! Bunga ular sizlardan o'zib ketmasin! Uning da'vatini qabul 
qilishga shoshilingiz va musulmon bo'lingiz! - deyishdi. 

Ular Yasrib ahlining oqil, dono yigitlari bo'lib, ularni ichkiy urushlar bezdirib qo'ygan 
edi. Xossatan yaqinda bo'lib o'tgan urush, hali uni olovi o'chgani yo'q edi. Ular 
Payg'ambar alayhissalomning da'vatlari, shoyad urushlarning to'xtashiga sabab bo'lsa deb 
umid qilishdi. Ular Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 

- Biz o'z qavmimizni shunday bir holatda qoldirib keldikki, yahudiylar bilan ular 
o'rtasida adovat va yomonliklar hali qaror topmagan edi. Ajab emaski, sizning 
sababingizdan Alloh ularning o'rtalarini birlashtirib qo'ysa, biz borib ularni ham sizning 
ishingizga da'vat etamiz, ularga o'zimiz qabul qilgan, mana bu dinni taklif etamiz. Agar 
Alloh ularni sizga jamlab bersa, sizdan ko'ra azizroq odam bo'lmaydi, - dedilr. 

(IbnHishom: 1/428 -30). 



'k'k'k'k'k 



124 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 

Rosulullohning Oisha onamizga uylanishlari 

Nubuwatning 11- yil Shawol oyida Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Oishai 
Siddiyqa roziyallohu anhoga uylandilar. Bu paytda u olti yoshli qizcha edi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam unga Madinada hijratning 1- yilida qo'shildilar. Unda Oisha 
roziyallohu anho to'qqiz yoshda edi. (Sahihi Buxoriy: 1/551). 

Isro va me'roj 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam mana shu marhalani o'tab borayotgan, Islomiy 

da'vat zafar bilan bosimlar o'rtasida o'ziga yo'l topayotgan va uzoq ufqlarda umid 

yulduzlari yiltiray boshlagan bir paytda Isro va Me'roj hodisasi bo'lib o'tdi. Ushbu 

hodisaning bo'lib o'tgan paytini aniqlash borasida bir necha hil gaplar mavjud. Ular: 

Isro va Me'roj hodisasi Muhammad alayhissalom payg'ambarlikka muyassar qilingan 
yilda bo'lib o'tdi. Tabariy ushbu qavlni ixtiyor qilgan. 

Nubuwatning 5-yilida bo'lib o'tdi. Bu gapni Navaviy va Qurtubiylar quwatlaganlar. 

Nubuwatning 10- yili Rajab oyining 27- kechasida bo'lib o'tdi. 

Hijratdan 16 oy oldin, ya'ni Nubuwatning 12 - yili Ramazon oyida bo'lib o'tdi. 

Hijratdan 1 yilu 2 oy oldin, ya'ni Nubuwatning 13- yili Muharram oyida bo'lib o'tdi. 

Hijratdan 1 yil oldin, ya'ni Nubuwatning 13- yili Robiy'ul awal oyida bo'lib o'tdi. 

Bulardan awalgi 3 tasi rad qilingan. Chunki Hadicha roziyallohu anho Nubuwatning 
10- yili Ramazon oyida vafot etgandi. Uning vafoti 5 vaqt namoz farz qilinishidan oldin 
bo'lgan edi. Besh vaqt namozning Isro kechasi farz qilinganida hech ziddiyat yo'q. Ammo 
qolgan uchtasi esa, ulardan qay birini ko'proq quwatlashga asos topa olmadim. Lekin 
"Isro" surasining taqozosiga qaraganda, bu hodisaning kechroq bo'lib o'tganiga ishora 
qilinadi. Muhaddis olimlar bu voqe'ani mufassal rivoyat qilganlar. Quyida bularga 
to'xtalib o'tamiz. 
IBN QOYYIM AYTADI: 

Sahih qavlga ko'ra: Rosululloh sallalohu alayhi va sallam jasadlari bilan birga Masjidi 
Haramdan Baytul Muqaddasga buroqqa mingan hollarida sayr ettirildilar. U kishiga Jibril 
alayhissalom hamroh bo'ldilar. Baytul Muqaddasga tushirildilar. U yerda barcha 
payg'ambarlarga imom bo'lib, namoz o'qidilar. Buroqni darvozaning halqasiga bog' lab 
qo'ydilar. 

Shundan so'ng shu kechaning o'zida Baytul Muqaddasdan dunyo osmoniga 
ko'tarildilar. Jibril alayhissalom osmonni ochilishini so'radi. Osmon ochildi. U yerda 
barcha bashariyatning otasi bo'lgan Odam alayhissalomni ko'rdilar. Odam alayhissalomga 
salom berdilar. Odam alayhissalom salomlariga alik olib, kutib oldilar-da, 
payg'ambarliklariga iqror bo'ldilar. Alloh taolo Payg'ambar alayhissalomga odamning 
o'ng tomonida baxtli zurriyyotlari ruhlarini, chap tomonida uning badbaxt zurriyyotlarini 
ko'rsatdi. 

So'ng ikkinchi osmonga ko'tarildilar. U kishiga osmon eshiklari ochildi. U yerda Yahyo 
ibn Zakariyo va Iyso ibn Maryam alayhissalomlarni ko'rdilar. Ularga yo'liqib, salom 
berdilar. Ular ikkisi salomlariga alik olib, kutib oldilar-da, payg'ambarliklariga iqror 
bo'ldilar. So'ng uchinchi osmonga ko'tarildilar. U yerda Yusuf alayhissalomni ko'rdilar- 
da, salom berdilar. Yusuf alayhissalom salomlariga alik olib, kutib oldilar-da, 
payg'ambarliklariga iqror bo'ldilar. So'ngra 4- osmonga ko'tarildilar. U yerda Idris 
alayhissalomni ko'rdilar-da, salom berdilar. U kishi salomlariga alik olib, kutib oldilar-da, 
payg'ambarliklariga iqror bo'ldilar. So'ngra 5- osmonga ko'tarildilar. U yerda Xorun ibn 
Imron alayhissalomni ko'rdilar-da, salom berdilar. U kishi salomlariga alik olib, kutib 
oldilar-da, payg'ambarliklariga iqror bo'ldilar. So'ngra 6- osmonga ko'tarildilar. U yerda 
Muso ibn Imron alayhissalomni ko'rdilar-da, salom berdilar. U kishi ham salomlariga alik 
olib, kutib oldilar-da, payg'ambarliklariga iqror bo'ldilar. Muso alayhissalomning 
oldilaridan o'tib ketishgach, u yig'lay boshladi. Undan: - Seni yig'latgan narsa nima? - 
deya so'raldi. Muso alayhissalom: 

- Mendan keyin yuborilgan bolaning ummatlaridan jannatga kirganlari, mening 
ummatimdan jannatga kirganlaridan ko'ra ko'proq bo'ladi, - deb javob berdi. 



125 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

So'ngra 7- osmonga ko'tarildilar. U yerda Ibrohim alayhissalomga yo'liqdilar. Unga 
salom berdilar. U kishi salomlariga alik olib, kutib oldilar-da, payg'ambarliklariga iqror 
bo'ldilar. So'ng u yerdan "SIDRATUL MUNTAHCTga ko'tarildilar. U Nilufar daraxti 
bo'lib, uning mevasi Xajar ko'zalariga, barglari filning quloqlariga o'xshar. So'ng unga 
oltindan bo'lgan choyshab o'ralganida, turli-ruman ranglar va nur qoplanib, o'zgacha rus 
oldi. Alloh yaratgan maxluqotlar orasida uning go'zalligi tarovatini ta'riflab, sifatlab 
berishga qodir bo'ladigan biron kimsa yo'q. Uning ta'rif - tavsifidan qalamlar ojizdir. 
So'ng u kishiga "Bayrul Ma'mur" hozir qilindi. U yerga har kuni 70000 farishta kiradi va 
ular bu yerga boshqa qaytib kelmaydilar. 

So'ngra jannatga kiritildilar. Unda la'li-marjon tizilgan iplar bo'lib, tuproqlari mushku 
anbar edi. U yerdan yana tepaga ko'tarildilar. Bu yerda bir kenglik bo'lib, u yerda 
qalamlarning yozayotgan tovushlari eshitilib turar edi. So'ng Payg'ambar alayhissalomni 
Jabbor jalla Jaloluhu huzuriga ko'tarildi. U kishini Robbil Izzaga shunchalar 
yaqinlashtirildiki, hatto "Qoba Qovsayn" kamonning ikki cheticha masofa qoldi. Alloh 
azza va jalla O'z bandasiga O'zi istagan narsalarini buyurdi. Payg'ambar alayhissalomga 
50 vaqt namoz farz qilindi. Payg'ambar alayhissalom u yerdan qaytib tushib, Muso 
alayhissalomning oldiga keldilar. Muso: 

- Robbingiz sizga nimalarni buyurdi? - deb so'radi. Payg'ambar alayhissalom: 
"Ellik vaqt namozni", - dedilar. Muso: 

- Ummatingiz buni ado etishga toqatlari yetmaydi. Qaytib borib Robbingizdan 
ummatingizga yengillik so'rang! - dedi. Payg'ambar alayhissalom, xuddi maslahat 
so'ragan kishi kabi, Jibril alayhissalomga yuzlandilar. Jibril alayhissalom: 

- Ha mayli, agar istasangiz,- dedi. Jibril alayhissalom u kishini Jabbor tabaroka va 
taoloning huzurlariga olib chiqdi. (Vaholanki Payg'ambar alayhissalom o'z joylarida 
edilar. Bu Buxoriyning lafzi). Namozdan 10 vaqti olinib, yengillatildi. So'ng yana Muso 
alayhissalomning oldiga keldilar. Muso alayhissalom: 

- Qaytib borib, Robbingizdan ummatlaringizga yana yengillik so'rang! - dedi. 
Payg'ambar alayhissalom Alloh azza va jalla huzuriga borib-qaytishda davom etdilar. 
Hatto namoz 5 vaqtga tushirildi. Muso alayhissalom yana borib yengillik so'rashlarini 
buyurdilar. Shunda Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

- "Men Robbimdan hayo qildim. Lekin men rozi bo'lib bo'ysunaman" - dedilar. 
Payg'ambar alayhissalom uzoqlashgach, bir nido keldi: 

- "Farzlarimni buyurdim va bandalarimga yengillik berdim!" 

(Zodul Maod:2/47-48). 
Ko'rganlariga xilof o'laroq jumlani zikr qilib, so'ng Ibn Taymiyaning bu boradagi 
gaplarini keltiradi. Bahs - munozaralardan kelib chiqqan xulosa shuki, Payg'ambar 
alayhissalomning Robb taoloni ko'z bilan ko'rganliklari aniq sobit bo'lmagan. Chunki bu 
gapni sahobalarning birotasi ham aytgan emas. Ibn Abbosdan naql qilingan ko'rishlik esa 
mutlaq bo'lib, u qalb qo'zi bilan ko'rishdir. Birinchi so'z ikkinchisini inkor etmaydi. So'ng 
Ibn Qoyyim: 

- Ammo "Van-Najm" surasidagi : 

(8) J& fo p 

8. So'ngra yaqinlashib, pastladi. 

- Bu Isro qissasidan boshqa joydagi yaqinlashuvdir. Chunki "Van-Najm" surasidagi zikr 
qilingan yaqinlashuv, Jibril alayhissalomning yaqinlashuvdir. Oisha roziyallohu anho va 
Ibn Mas'ud aytganlari kabi, Isro hodisasidagi yaqinlashuv, hech shak-shubhasiz Robb 
taboraka va taoloning yaqinlashuvidir. Bunga "Van-Najm" surasida e'tiroz yo'q. Balki 
unda Payg'ambar alayhissalomning ikkinchi marta Jibril alayhissalomni ko'rishlari 
"SIDRATUL MUNTAHO" oldida bo'lgani bayon qilinadi. Muhammad alayhissalom 
Jibrilni ikki marta o'z suratida ko'rganlar. Bir marta yerda, ikkinchi marta esa, 
"SIDRATUL MUNTAHO" oldida. Vallohu a'lam, (Alloh bilguvchiroqdir). Intiho. 

(Zodul-Maod:2/47-48, Sahihi-Buxony: 1/150, 455-56, 470). 



126 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 

Ba'zi bir rivoyatlarda kelishicha, mana shu safarda Payg'ambar alayhissalomning 
ko'kraklari ikkinchi bor yorilgandir. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam mana shu 
safarda bir necha ishlarga shohid bo'lganlar. Ular: 

* Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga sut bilan sharob-araq ro'para qilindi. U kishi 
sutni tanladilar. Shunda u kishiga: - "Fitratga yo'llandingiz" yoki "Fitratni to'g'ri 
topdingiz! Agar siz sharobni olganingizda ummatingiz gumroh bo'lgan bo'lar edi",- 
deyildi. 

* "SIDRATUL MUNTAHO" oldida oqib chiqayotgan 4 daryoni ko'rdilar. Ikki daryo 
zohir va ikkitasi botin edi. Botin bo'lgan ikkisi bu jannatdagi daryolar bo'lib, zohir 
bo'lgan ikkisi Nil bilan Furot daryolarini ko'rishlari - bu bilan Islomni shu ikki o'lkada 
o'rnashib, shu yerdan dunyoga tarqalishiga ishora bo'lgan bo'lsa ajab emas. VAllohu 
a'lam. 

* Do'zah posboni bo'lgan farishtani ko'rdilar. U xo'mraygan bo'lib, aslo kulmas, uning 
yuzida ham, etida ham ochiq chehralik yo'q edi. Shuningdek jannat va do'zahni ham 
ko'rdilar. 

* Do'zahda yetimlar molini zulm bilan yeydiganlar ko'rsatildi. Ularning og'izlari xuddi 
tuyaning og'zi kabi bo'lib, og'izlariga o'tdan bo'lgan tezak kabi narsa tashlanar, uni 
yutgach, orqalaridan chiqib ketardi. 

* Sudxo'rlarni ko'rsatildi. Ularning qorinlari shunchalik katta ediki, uning kattaligidan 
o'rinlaridan qo'zg'alib turolmas edilar. ularning oldilaridan Fir'avn ahllari o'tib qolsa, 
ularni bosib, oyq-osti qilib o'tishar edi. 

* Zinokorlarni ko'rsatildi. Ularning oldilarida semiz mazzali go'sht turar, uning oldida 
esa sasigan, oriq, qattiq go'sht bo'lib, ular semiz yumshoq go'shtni yemay, sasigan oriq, 
qattiq go'shtni chaynar edilar. 

* Makka ahliga tegishli bo'lgan, qaytayotgan karvonni ko'rdilar. Ularni qochib ketgan 
tuyalariga dalolat qilindi. Tuya ular uxlab yotgan paytlarida, og'zi berk bo'lgan 
idishlaridagi suvlarini ichib, idishlarni usti berk holatida qoldirib ketgan. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamgi ko'rsatilgan ushbu hodisa, Isro tongida ko'rganligini da'vo 
qilayotganlarini haq-rost ekanligiga dalil bo'lgan. 

(Yuqoridagi manba'lar va Ibn Hishom: 1/397-406). 

Ibn Qoyyim shunday deydi: 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tong otgach, qavmlari oldiga chiqdilar va tunda 
Alloh u kishiga ko'rsatgan mo"jizalari haqida gapirib berdilar. Buni eshitgan qavmning 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni yolg'onchi qilishlari va ozor berishlari kuchayib 
ketdi. Ular Payg'ambar alayhissalomdan Baytul Quddusni ta'riflab berishlarini so'radilar. 
Alloh taolo Baytul Quddusni Payg'ambar alayhissalomning ko'z oldilariga keltirib qo'ydi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ularga Baytul Quddusning alomatlarini birma-bir 
gapirib bera boshladilar. Ular bu ta'riflarni rad qila olmas edilar. Makkaliklarga 
o'zlarining karvonlari, uning ketishi va qaytishini, hamda Makkaga kirib kelish vaqtini va 
undan oldin kelayotgan karvon xabarini berdilar. Ishlarning barchasi Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallamning xabar berganlaridek bo'ldi. Lekin bu ularning nafratlarini yanada 

ziyoda qildi xolos. Faqat zolimlarning kufriga kufr qo'shildi. 

(Zodul Maod: 1/48, Sahihi Buxony: 2/684, Sahihi Muslim: 1/96, 

Ibn Hishom: 1/402-03). 
Odamlar bu voqe'ani yolg'onchi qilib turgan bir paytda, Abu Bakr Siddiq uni tasdiqladi. 
Shu munosabat bilan u Siddiq nomini oldi. Ushbu muborak safarning sababi haqidagi eng 
qisqa va buyuk ma'lumot Alloh taoloning mana bu oyatidir. 

jA <U} &UT ^> ktji tijp- USjtf (jji\ j^jiflSVi Js>il»d\ ^J\ ?VJ*^\ O^tlwiJl ^y» }G a*C*J tSp"? <S^\ &\£slLi 

1. (Alloh) bir kecha, O'z bandasi (Muhammad)ni - unga oyat-mo"jizalarimizdan 
ko'rsatish uchun (Makkadagi) Masjid-al-Haromdan (quddusdagi) Biz atrofini 
barakotli qilib qo'ygan Masjid-alAqsoga sayr qildirgan (barcha aybu nuqsondan) pok 
zotdir. Darhaqiqat, U eshituvchi, ko'rguvchi zotdir. 

(Isro: 1). 

127 



Arrohiyqul maxtum ^ju^lJ/Ju^^// 



75. Shunday qilib Ibrohimga (o'zi uchun hujjat qilib olishi) va aniq ishonuvchilardan 
bo'lib qolishi uchun osmonlar va yer mamlakatlarini ko'rsaturmiz. (An'om:75). 

Va Muso alayhissalomga: 

(23) i£'J&\ &tft fc &jjl 

23. Biz senga buyuk mo"jizalarimizni ko'rsatish uchun (shunday qildik). 

(Toho:23). 

Alloh taolo ushbu ko'rsatishlardan bo'lgan maqsadni esa O'zining mana bu oyatida bay on 
qilgan: 

(75) js^iil & 6j&j4 ... 

... va aniq ishonuvchilardan bo'lib qolishi uchun osmonlar va yer mamlakatlarini 
ko'rsaturmiz. 

Payg'ambarlarning ilmlari mana shunday mo"jizalar ko'rsatilishi bilan 
quwatlantirilgach, shu ko'zlari bilan ko'rishdan ular uchun miqdorini o'lchab 
bo'lmaydigan narsalarga aniq ishonch hosil bo'ladi. Natijada ular Allohning yo'lida 
boshqa insonlar toqati yetmaydigan yuklarni ko'taradilar. Ularning nazarida butun 
dunyodagi kuch-qudratlar pashshaning qanotidek bo'lib qoladi. Ular bu yo'lda mehnatu 
mashaqqatlarga ro'para kelsalar ham charchamaydilar. 
Ushbu muborak safar juz'iyyotlarining zamirida berkingan siru hikmatlar, ularning bahs 
o'rni "Shari'at sirlari" kitobida ifodalangan. Lekin bu yerda soddagina hikmatlar borki, 
ular mana shu muborak safarning buloqlaridan otilib chiqib, Payg'ambar alayhissalom 
siyratlari gulzorlariga quyiladi. Shuning uchun ham o'sha hikmatlardan ba'zilari haqida 
to'xtalib o'tishni lozim topdim. 

Muhtaram o'quvchimiz Alloh taoloning mana shu Isro qissasini Isro surasining faqat 
birgina oyatida zikr qilganini ko'radi. So'ng yahudiylarning rasvoligi-yu, ularning 
jinoyatlari haqida so'z yuritib, ularga bu Qur'on eng to'g'ri yo'lga yo'llashini xabarini 
beradi. O'quvchi daf atan "bu ikki oyatning bir-biriga aloqasi yo'q" -deb o'ylaydi. Aslida 
unday emas. Chunki Alloh taolo mana shunday uslublar bilan Isro (ya'ni sayr ettirish)ning 
Baytul Quddusgacha bo'lganiga ishora qiladi. Chunki yahudiylar tez kunda insoniyat 
millati rahbarligi mansabidan chetlatiladi. Bunga sabab esa, ularning sodir etgan jinoyatlari 
ularni bu mansabda qolishiga o'rin qo'ymaganligidir. 

Alloh subhanahu va taolo bu mansabni endi O'zining elchisi bo'lgan Muhammad 
alayhissalomga olib berib, Ibrohimiyya da'vatining har ikki markazini ham u kishiga 
jamlab beradi. Ruhoniy rahbarlikni bir ummatdan ikkinchi bir ummatga o'tish muddati 
alaqachon yetib kelgandi. Awalgi ummat o'z tarixi sahifalarini makru-hiyonat, gunohu 
adovatlar bilan to'ldirib bo'lgan. Ikkinchi ummat yaxshilik, ezgulik bilan to'lib, unnig 
payg'ambari eng to'g'ri yo'lga yo'llovchi Qur'on vahiysidan bahramand bo'lib turibdi. 
Lekin bu rahbarlik bir ummatdan ikkinchi bir ummatga qanday qilib o'tadi? Payg'ambar 
odamlar orasidan quvilib, Makka tog'larida yurgan bo'lsa?! Mana bu savol boshqa bir 
haqiqatning pardasini ochadi. 

Islomiy da'vatning bir bosqichi tugab nihoyasiga yetay deb qoldi. Endi boshqa ikkinchi 
bosqich boshlanib, u birinchisidan o'z yo'nalishida butunlay farq qiladi. Shuning uchun 
ham, bu suradagi ba'zi oyatlarni safar qiluvchining ogohlantirishlarini va mushriklarga 
nisbatan qattiq tahdidlarni o'z ichiga olganini ko'ramiz. 

(17) 'j~>a< 'j~~" ?^w* t-Ja3JL» dJjjj /e^j ry *^ L ! 

16. Biz qachon biron shaharni halok qilishni istasak, uning boyonlarini (O'zimiz 
yuborgan payg'ambarlarga itoat etishga) buyurib, ular itoatsizlik qilishgach, u shahar 
(aholisi) ustiga So'z (azob tushishi) vojib-muqarrar bo'lur. Bas, Biz uni vayronaga 
aylantirurmiz. 



128 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

17. Nuh (qavmidan) keyin ham qancha asrlarni (avlodlarni) halok qildik. (Ey 
Muhammad), Parvardigoringizning O'zi bandalarining gunohlaridan yetarli 
xabardor, ogohdir. 

(Isro: 16-17). 

Sura davomida yana shunday oyatlar borki, ular musulmonlarga taraqqiyot asoslari va 
uning qoida-yu bandlarini bay on qilib beradi. Mana shu asos, qoida va bandlar ustiga 
ularning Islomiy jamiyatlari barpo bo'ladi. Go'yo musulmonlar boshqa bir joyda panoh 
topib, u yerda o'z ishlarining barcha qirralarini egallab bo'lishgan, hamda jamiyat 
tegirmoni uning atrofida aylanadigan mustahkam birlik paydo qilganlar. Unda Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamning tez orada boshpana va omonlik topib, u yerda o'z ishini 
barqarorlashtirishi va o'sha yer bu da'vatlarini butun olam burchaklariga yoyish uchun 
markaz bo'lib qolishiga ishora bor. Bu mana shu muborak safarning sirlaridan bo'lgan 
birgina sirdir. 

Mana shu va shu kabi hikmatlar sababli Isro hodisasi birinchi aqaba bay'atidan ozgina 
oldinroq yoki ikki aqaba bay'ati o'rtasida ro'y bergan bo'lsa kerak deb bilamiz. VAllohu 
a'lam. 

Birinchi Aqaba bay'ati 

Nubuwatning 11- yili Haj mavsimida Yasrib ahlining 6 nafari Islomni qabul qilgani va 
Payg'ambar alayhissalomga u kishining Risolatlarini o'z qavmlariga yetkazishga va'da 
berganlarini tilga olib o'tgan edik. Ayni mana shu voqe'a tufayli kelasi yilgi Haj, ya'ni 
nubuwatning 12- yili miylodiy 621- yil iyulida, ular 12 kishi bo'lib kelishdi. Ular orasida 
o'tgan yili Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga hamsuhbat bo'lganlardan 5 nafari, 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga hamsuhbat bo'lmagan oltinchi kishi Jobir ibn 
Abdulloh ibn Ri'ob va ulardan tashqari 7 nafar bo'lib, ular Avs va Xazraj qabilalarining 
turli urug'laridan edilar. 

Xazraj qabilasidan: 

1 - Mu'oz ibn Horis ibn Afroa (Banu Najjor). 

2 - Zakvon ibn Abulqays (Banu Zurayq). 

3 - Ubboda ibn Somit (Banu G'anam). 

4 - Yazid ibn Sa'laba (Banu G'anam ittifoqchilaridan) 

5 - Abbos ibn Ubboda ibn Nazla (Banu Solim) 

Avs qabilasidan: 

6 - Abul Xaysam ibn Tayhon (Banu Abdul Ashhal) 

7 - Uvaym ibn So'ida (Banu Amr ibn Avf). 

Bularning oxirgi ikki nafari Avs qabilasidan bo'lib, qolganlarining barchasi Xazraj 
qabilasiga mansub kishilar edi. 

(Ibn Hishom: 1/43 1-33). 

Bu kishilar Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan Minodagi Aqabada uchrashib, 
Hudaybiya voqe'asidan keyingi ayollar bay'ati haqida nozil bo'lgan bandlarga muvofiq u 
kishiga bay'at berdilar. Arab tilidagi "bay'at" o'zbek tilida "ahdnoma" ma'nosini 
anglatadi. Biz bu iborani o'z holicha, ya'ni "bay'at" shaklida qo'llaymiz. 

Imom Buxoriyning Ubboda ibn Somitdan qilingan rivoyatiga ko'ra: 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam shunday deydilar: 

i <Jjj** <^a (_jJj^a*J V j i f£i>ji J fSjJjl Cm 4JJ>& CP&4 I J^b Vj s 

. 'ijliS <U j^S LJill i± Aj <_&£ Ulw uillj £y* uLuai <j^» j mil ,J& ej^li *£i« <Jj £y»& 

. Ajjilc f Li jl . Aii\ ,J) »jAk . Aii\ jluifl Ulw ^LllJ £)•» uU^I jj»j 

a ^jp Up ^Lui ^j|j 

"Kelinglar, (quyidagilarga binoan) menga ahdberib, bay'at beringlar!: 

Allohga biron narsani sherik qilmasliklaringngga, 

O 'g 'irlik qilmasliklaringga, 

Zino qilmasliklaringga, 

O'z bolalaringizni o'ldirmasliklaringga, 

Qo'l-oyoqlari o'rtasida to'qib oladigan bo'htonni qilmasliklaringga 



129 



Arrohiyqul maxtum ^ju^J/jL^^// 

Biron yaxshi ishda menga itoatsizlik qilmasliklaringga 

Sizlardan kim mazkur ishlarga vafo qilsa. Uning ajr-mukofoti Allohning 
zimmasidadir. Sizlardan kim mazkur ishlardan birontasini buzsa-yu, shu dunyoda 
jazosini oka, bu unga kafforatdir. Kim ulardan birontasini buzsa-yu, Alloh uning 
aybini berkitsa, uning ishi Allohga havoladir. O'zi hohlasa uni jazolaydi, hohlasa 
kechirib yuboradi. " 

- Biz mazkur ishlarga binoan Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga bay'at berdik, - 
deydi Ubboda ibn Somit. 

(Buxoriy "Iymon alomati" bobi: 1/7, 
"Ansorlarning elchilari" bobi:l/550-51). 

Islom elchisi Madinada 

Bay'at tamom bo'lib, Haj mavsimi nihoyasiga yetgach, Payg'ambar alayhissalom bu 
"bay'atchilar" bilan birga, ularga Islom shari'ati qonun-qoidalarini o'rgatish, ularni din 
ilmidan xabardor qilish va Madinada mushrik hollarida yashab kelgan odamlar orasida 
Islom da'vatini yoyish uchun eng birinchi elchilarini Madinaga yubordilar. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bu elchilik uchun Islom yoshlaridan, awalgi 
sobiqlardan bo'lgan yosh yigit Mus'ab ibn Umayr Abdariy roziyallohu anhuni tanladilar. 

Quvonchli zafar 

Mus'ab ibn Umayr As'ad ibn Zuroraning uyiga tushdi. U ikkalasi Yasrib ahli orasida 
Islomni astoydil, jiddu-jahd bilan yoya boshladi. Mus'ab ibn Umayr u yerda "Muqri"' 
o'qituvchi, ustoz deya tanildi. Kunlarning birida As'ad, Mus'ab ibn Umayrni Abdul 
Ashhal va Banu Zafar diyorlarini ko'zlab ko'chaga olib chiqdi. Yo'lda ular Banu Zafarga 
tegishli bo'lgan bir qo'rg'onga kirib, Maraq nomli quduq oldiga o'tirdilar. 

Ularning oldilariga musulmonlardan bo'lgan odamlar yig'ila boshladilar. 

Banu Abdul Ashhaldan o'z qavmlarining sayyidlari bo'lgan Sa'd ibn Mu'oz va Usayd ibn 
Xuzayr (u paytda ular mushrik edilar) bu ikki da'vatchi haqida eshitgach, Sa'd Usaydga: 

- Zaiflarimizni chalg'itayotgan anavi ikkisiga borib, bir do'q- po'pisa qilib, biz 
tomonlarga kelmaydigan qilib qo'ygin. As'ad ibn Zurora mening xolamni o'g'li bo'ladi, 
bo'lmasa men o'zim ularni tiyib qo'ygan bo'lardim, -dedi. Usayd nayzasini qo'liga olib, 
ular tomon yo'l oldi. Uning kelayotganini ko'rgan As'ad Mus'abga: 

- Sening oldingga kelayotgan kishi Banu Abdul Ashxalning sayyidi bo'ladi. Agar u 
dingga kirsa unga qo'shilib qolganlar ham Islomga kirib ketishi mumkin, - dedi. Usayd 
kela solib: 

- Sen ikkalang bu yerga nega keldinglar, senlarga jon kerak bo'lsa, bu yerdan 
tuyoqlaringni shiqqillatib qollaring! - dedi. Mus'ab unga: 

- Awal o'tirib bir eshitmaysanmi? Agar ish senga ma'qul bo'lsa, qabul qilasan. Agar 
yoqmasa, undan o'zingni tortasan, - dedi. Usayd: 

- Insofli gapni aytding, - dedi-da, nayzasini yerga sanchib qo'yib, gapga quloq sola 
boshladi. Mus'ab ibn Umayr unga Islomdan gapirib, Qur'on tilovat qilib berdi. U hali 
gapirmay turib, uning yuzida Islomni seza boshladilar. Eshitgani sayin uning chehrasi 
ochilib, yuzlari yorishib borardi. 

- Naqadar ajib, na qadar chiroyli so'zlar bu?! Agar bu dinga kiradigan bo'lsangiz 
qandoq qilasizlar? - deb so'radi u. Ikkisi unga: 

-Awal g'usl qilib, kiyimlaringni poklaysan-da, shahodat kalimasini aytib, guvohlik 
berasan va ikki rakaat namoz o'qiysan, - deyishdi. Usayd o'rnidan turib, borib yuvindi-da, 
shahodat kalimasini aytib, ikki rakaat namoz o'qidi. So'ng ikkisiga: 

- Mening yurtimda bir odam bor, agar u sizlarga ergashsa, uning qavmidan hech kim 
undan orqada qolmaydi. Men uni hoziroq oldingizga boshlab kelaman! U Sa'd ibn 
Mu'ozdir, - dedi. Keyin nayzasini qo'liga olib, Sa'd ibn Mu'oz tomon yo'l oldi. Sa'd ibn 
Mu'oz o'z qavmi bilan majlisgohida o'tirar edi. U kelayotgan Usaydni ko'rib, 
qavmdoshlariga: 

- Allohning nomiga qasam ichib aytamanki, u butunlay o'zgarib, boshqacha odam 
bo'lib, sizlarni oldingizga kelayapti, - dedi. 



130 



Arrohiyqul maxtum ^juj^J/jL^^// 

Majlisgohga kelgan Usaydga Muoz: 

- Nima qilding? ! - dedi. Usayd unga: 

- Ikkalasi bilan ham gaplashdim. Allohga qasamki, ularda biron yomonlikni ko'rmadim. 
Ularni qaytardim. Ular: - Mayli seni istaganingni qilamiz dedilar, lekin As'ad ibn Zurora 
sening xolangni o'g'li ekanini bila turib, atayin sening himoyangni buzish uchun Banu 
Horisa qavmi uni o'ldirish uchun yo'lga chiqdilar. 

Bu gapdan g'azablangan Sa'd o'rnidan sakrab turib, nayzasini qo'liga oldi-yu, ikki 
da'vatchi tomon yo'l oldi. Ularning har ikkisini xotirjam o'tirganini ko'rgan Sa'd, 
Usaydning ular gaplariga u ham quloq solishini istaganini anglab yetdi. So'kinib 
g'udragan ko'yi ikkisini tepasiga kelib rurdi-da, As'ad ibn Zuroraga: 

- Xudo haqqi, agar sen bilan bizning o'rtamizdagi qarindoshchilik bo'lmaganida edi, 
buni mendan talab qilmagan bo' larding. Bizning yurtimizga sen biz hohlamagan narsani 
olib kelasanmi? - dedi. Sa'd kelayotganini ko'rgan paytda As'ad ibn Zurora Mus'abga: 

- Xudo haqqi, Usaydning ortidagi o'z qavmining sayyidi sen tomon kelayapti - deb 
shipshib qo'ygan edi. Mus'ab Sa'dga: 

- Awal o'tirib bir eshitmaysanmi? Agar ish senga ma' qui bo'lsa, qabul qilasan. Agar 
yoqmasa, undan o'zingni tortasan, - dedi. Shunda Sa'd: 

- Insofli gapni aytding, - dedi-da, nayzasini yerga sanchib qo'yib, gapga quloq sola 
boshladi. Mus'ab ibn Umayr unga Islomdan gapirib, Qur'on tilovat qilib berdi. U hali 
gapirmay turib, uning ham yuzida Islomni seza boshladilar. Eshitgani sayin uning ham 
chehrasi ochilib, yuzlari yorishib borardi. Eshitib bo'lgach: 

- Agar bu dinga kiradigan bo'lsangiz nima qilasizlar? - deb so'radi u. Ikkisi unga: 
-Awal g'usl qilib, kiyimlaringni poklaysan-da, shahodat kalimasini aytib, guvohlik 

berasan va ikki rakaat namoz o'qiysan, - deyishdi. Usayd o'rnidan turib, borib yuvindi-da, 
shahodat kalimasini aytib, ikki rakaat namoz o'qidi. So'ng o'z nayzasini olib, qavmining 
majlisgohigayo'l oldi. Uning kelayotganini qo'rgan qavm: 

- Allohga qasamki, u ketayotgan paytidagidan butunlay o'zgarib, boshqacha odam 
bo'lib, sizlarni oldingizga kelayapti, - deyishdi. Sa'd qavmning oldiga kelib: 

- Ey Banu Abdul Ashhal, meni o'z orangizda kim deb bilasizlar? - deb ulardan so'radi. 

- Biz seni o'z sayyidimiz, fikrlashda bizning eng afzalimiz va eng ishonchli 
namoyandamiz deb bilamiz, - deya javob berdi qavm. Sa'd ibn Mu'oz: 

- Menga sizlarning erkagu ayollaringiz bilan gaplashish haromdir, toki Alloh va Uning 
Rosuliga iymon keltirmaguningizgacha! - deya masalani ko'ndalang qo'ydi. Shu kuni 
kechki paytga borib, birgina Usayrim degan kishidan boshqa musulmon bo'lmagan biron 
erkak ham, ayol ham qolmadi. Usayrimning Islomga kirishi Uhud jangi kuniga to'g'ri 
keldi. U shu kuni iymon keltirib jang qildi va shu jangda shahid bo'ldi. U biron marta ham 
Allohga sajda qilmagandi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam uning haqida: 

" Ozgina amal qilib, ko 'pgina ajr oldi!" - degan edilar. 

Mu'ab ibn Umayr As'ad ibn Zuoraning uyida yashab turib odamlarni Islomga da'vat 
etardi. 

Ansorlardan biro bir hovli qolmadiki, unda bir musulmon erkak yo ayol bo'lmasa. 
Faqatgina Banu Umayya ibn Zayd, Xotma va Voillardan bo'lgan hovlilar qoldi. Uarning 
orasida Qays ibn Asalt nomli bir shoir bo'lib, ularning hammalari shu shoirga bo'ysunar 
edilar. Qays ularni to hijratning 5- yili ro'y bergan Handaq voqe'alari bo'lguniga qadar 
Islomdan to' sib keldi. 

Keyingi, ya'ni Nubuwatning 13- yili Haj mavsumi kelishidan oldin Mus'ab ibn Umayr 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga zafar haqidagi hushxabarlarini ko'targan holda 
Makkaga qaytib keldi. U Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga Yasrib qabilalarida 
bo'lib o'tgan voqe'alar va u yerdagi yaxshilik shabbodalarini, hamda uning kuch-qudrati- 

yu himoyalari haqida so'zlab berdi. 

(Ibn Hishom: 1/435-38 va 2/90, Zodul Maod:2/51). 



131 



Arrohiyqul maxtum ^ju^J/jL^^// 

Ikkinchi Aqaba bay'ati 

Nubuwatning 13- yili, melodiy 622- yil iyun oyi Haj mavsumida Haj ibodatini ado qilish 
uchun Yasrib ahlining musulmonlaridan 70 dan ortiq kishi mushriklar bo'lgan o'z qavmi 
hojilari bilan birga Makkaga keldilar. Yasrib ahlining musulmonlari o'z yurtlarida bir 
birlaridan: 

- Tokaygacha Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni haydalib, Makka tog'larida xavfu 
xatarda yurishlariga qo'yib qo'yamiz? - deb so'rashar edilar. Hatto yo'lda kelayotib ham 
shu savolni takrorlab keldilar. 

Ular Makkaga yetib kelib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan xufyona 
bog'lanishlar uyushtirishdi. Ushbu muloqotlarda har ikki tomon tashriq kunlari - qurbon 
hayitining 1-2-3- kunlari- o'rtasida Aqaba (dovon) yonidagi darada, Minoda birinchi Jamra 
(shaytonga tosh otish) boshlangan paytda jamlanishga kelishib olishdi. Ushba jamlanish 
run qorong'usida, o'ta maxfiy suratda o'tkazildi. 

Islom bilan butparastlik o'rtasida qizg'in kurash ketayotgan bir paytda bo'lib o'tgan 
ushbu tarixiy ijtimo' voqe'asini bizga tariflab berish uchun ansorlarning yetakchilaridan 
biriga so'z beraylik. U Ka'b ibn Molik bo'lib, shunday hikoya qiladi: 

- Biz Haj ibodatini ado qilish uchun borib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan 
tashriq kunlari o'rtasida Aqabada uchrashishga va'dalashdik. Haj amallaridan 
bo'shaganimizdan so'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan uchrashishga 
va'dalashgan kecha bo'ldi. Biz o'zimiz bilan birga bizning eng sharafli kishilarimizdan va 
sayyidlarimizdan bo'lgan Jobirning otasi Abdulloh ibn Amr ibn Haramni ham o'zimiz 
bilan birga olib oldik. Qavmimiz mushriklaridan ishimizni berkitar edik. Uni chetga tortib: 

- Ey Abu Jobir, sen bizning eng sharafli kishilarimizdan bo'lgan bir insonsan. Biz seni 
o'zing turgan holatdan chiqarib, ertangi olov uchun o'tin bo'lishingdan qutqarmoqchimiz, 
- dedik. So'ng uni Islomga da'vat etish bilan birga, unga Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallamning biz bilan Aqabada uchrashishga va'dalashganlarini aytdik. U Islomni qabul 
qilib, biz bilan birga Aqaba yig'ilishida ishtirok etdi. Va bizning namoyandamiz bo'ldi. Biz 
shu kechasi o'z qo'nalg'amizda uxladik. Tunning uchdan biri o'tgach, asta-asta 
qo'nalg'adan sug'irilib chiqib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan uchrashishga 
va'dalashilgan joyga yo'l oldik. Hatto birma-bir Aqabadagi daraga jamlandik. Bizlar 73 
nafar bo'lib, bizlar bilan 2 nafar ayol ham bor edi. Ular - Mozin ibn Najjor urug'idan 
bo'lgan Nusayba binti Ka'b Ummu Umora va Banu Salamadan Asmo binti Amr Ummu 
Mani'lar edi. Biz shu darada j ami anib Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni kelishlarini 
kutib turdik. U kishi bilan birga amakilari Abbos ibn Abdulmuttolib ham keldi. Lekin u o'z 
jiyanining ishini ko'rmoqchi va ishonch hosil qilmoqchi bo'lib kelgan edi. Eng birinchi 
bo'lib so'z so'zlagan ham uninng o'zi bo'ldi. 

(Ibn Hishom: 1/440). 

So'zlashuvning boshlanishi va Abbosning mas'uliyat jiddiyligiga bergan 

sharhi 

Majlis ahli mukammal to'planib bo'lgach, diniy hamda askariy (xarbiy) ittifoqchilik 
tuzish uchun suhbatlar boshlandi. Eng birinchi bo'lib Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallamnng amakilari Abbos ibn Abdulmuttolib so'z boshlab, ushbu ittifoq shartnomasi 
tufayli ularning yelkalariga yuklanadigan mas'uliyatning o'ta jiddiy va ulkan ekanligini 
sharhi ab, jumladan shunday dedi: 

-Ey Xazraj ahli (arablar ansorlarning Avs va Xazrajini har ikkisidan bo'lganlarini 
Xazraj deb atashar edilar), Muhammad alayhissalomni bizni oramizda qanchalik martabasi 
borligi sizlarga ma'lum. Biz o'z qavmimizdan uning haqida hamfikr bo'lgan kishilarimiz 
bilan birga uni himoya qilib keldik. U o'z qavmi orasida, o'z yurtida izzat va himoyadadir. 
Uning o'zi sizlarga qo'shilib, sizlar bilan birga bo'lmoqni istadi. Agar sizlar uni da'vat 
etayotgan narsangizga vafo qilishga va uni dushmanlardan himoya qilishga ko'zingiz 
yetsa, bu ishni zimmangizga oling! Agar u bu yerdan chiqib, sizlarga borgach, uni 
yordamsiz qo'yib, dushmanlariga topshirib qo'yadigan bo'lsangiz, hozirdan boshlab uni 
tek qo'yinglar. Chunki u o'z yurtida o'z qavmidan himoyadadir. 



132 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Biz unga: - Sen aytgan gaplaringni eshitdik, endi siz gapiring ey Rosulalloh! O'zingiz va 
Robbingiz uchun nimani istasangiz oling! Deb aytdik, deydi Ka'b. 

(IbnHishom: 1/441-42). 

Ushbu javob - bu buyuk masuliyat va uning xatarli oqibatlarini o'z zimmalariga olishdagi 
ularda bo'lgan samimiy azmi qaror, ishonchli shijoat va muammal ixlosga dalolat qilardi. 
Undan so'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallam o'z bayonlarini qildilar. Shundan so'ng 
bay 'at intihosiga yetdi. 

Bay'at bandlari 

Imom Ahmadning Jobir roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda u: 

- Ey Rosulalloh, biz sizga nimaga binoan bay'at beramiz? dedik- deydi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam dedilar: 

Cfi &&l\j <-ijj*Aj ja^\ Js- j t^uuil j jual\ u& AiliJl ^ j i J«iSil j JaLiijJl <_,£ As. UaJl j ^tuA\ ^Js. 

- "Hohlagan va hohlamagan chog'laringda ham quloq solib, itoat qilmoqlaring, 
yengillik va qiyinchilik paytda ham infoq qilishga, yaxshililkka buyurib, yomonlikdan 
qaytarishga, Allohning yo'lida qoim turmoqlaring va Allohning yo'lida malomatchining 
malomati sizlarni to'xtatib qo'ymasligiga, men sizlarning huzuringizga borganimdan 
so'ng, menga yordam qilmoqliklaringga va meni o'z jonlarigizni, juftlaringizni va 
farzandlaringizni nimadan, qanday himoya qilsalaring meni ham shunday himoya 
qilmoqlaringga ko'ra bay'at qilasizlar. Va sizlarga jannat bo'ladi," - dedilar. 

(Ibn Ahmad: 3/322, Bayhaqiy"Sunan": 9/9). 
Ibn Ishoq rivoyatida: 

-"Ishnio'z ahllaridan talashmasligimizga",- jumlasi ziyoda qilib keltirilgan. 

(Ibn Ishoq: 1/454). 
Ibn Ishoqning Ka'b roziyallohu anhudan qilgan rivoyatida mazkur bandlardan faqat 
oxirgisi keltirilgan. UndaKa'b: 

- Rosululloh sallalohu alayhi va sallam so'z olib, Qur'on tilovat qildilar, Allohga da' vat 
etib, Islomga rag'batlantirdilar-da, so'ng: 

- "Men sizlardan: meni o'z ayollaringiz va farzandlaringizni nimadan, qanday 
himoya qilsalaring meni ham shunday himoya qilmoqlaringga ko'ra bay'at olaman! - 

dedilar. Barro ibn Ma'rur qo'llaridan ushlab: 

- Ha, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, biz sizni o'z nomuslarimizni himoya 
qilgan narsadan himoya qilamiz! Ey Rosulalloh, sizga bay'at berdik. Xudo haqqi, biz urush 
farzandlari bo'lgan bir jangari xalqmiz. Biz buni ota-bobollarimizdan meros olganmiz - 
dedi. Barro Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan so'zlashib turgan paytda, Abu 
Xaysam ibn Tayhon gap suqib: 

- Ey Rosulalloh, biz bilan ba'zi kishilar ya'ni yahudiylarning o'rtasida aloqalarimiz 
mavjud. Biz ularni uzamiz. Bordi-yu Alloh sizga g'olib bo'lishni nasib qilsa, bizlarni tark 
etib, o'z qavmingizga qaytasizmi? - dedi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tabassum 
qildilar-da: 

- "Balki qonga qon, jonga jon. Men sizlardan bo 'lib, sizlar mendan bo'lasiz. 
Urushgan kishilaring bilan urushaman, kelishgan kishilaring bilan kelishaman!" - 

dedilar. 

(IbnHishom: 1/442). 

Bay'atning jiddiy ekanligini ta'kidlash 

Bay'at shartlari haqidagi suhbat tugab, ahdlashuv boshlashga kelishilgach, nubuwatning 
11-12- yillari Haj mavsumida musulmon bo'lgan awalgi guruhdan 2 kishi turib, birin- 
ketin mas'uliyatning jiddiyligini ta'kidlab, mas'uliyatni anglagan holda, bay'at 
bermoqliklarini qavmga tushuntirdi va qavmning qurbonlik uchun qanchalik tayyor 
ekanliklarini bilish, hamda bunga ishonch hosil qilish uchun nutq so'zladi. Ibn Ishoq 
rivoyatiga ko'ra: 

133 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Hammalari bir qarorga kelishgach, Abbos ibn Ubboda ibn Nazla: 

- Bu kishiga nima uchun bay'at qilayotganlaringizni bilasizlarmi? - deya savol tashladi. 
Ular tengdaniga: 

-Ha, - deb javob berishdi. Abbos: 
- Sizlar bu kishiga qizilu qora tanli odamlar bilan jang qilish uchun bay'at berayapsizlar! 
Agar molu jonlaringizga talofat yetib, ulug'laringiz qatl etilgudek bo'lsa va bu kishini 
himoya qilolmaslikka ko'zingiz yetsa, hozirdanoq tek qo'yinglar. Agar shunday qilsangiz 
Xudo haqqi, bu - dunyo va oxirat rasvoligidir. Agar bu kishini o'z yurtlaringizga 
chaqirgach, molu jonlaringizga talofat yetib, ulug'laringiz qatl etilgudek bo'lsa ham, 
ahdlaringizga vafo qilishga ko'zingiz yetsa, bay'at qilinglar. Xudo haqqi, bu - dunyo va 
oxirat yaxshiligidir, - dedi. Ular: 

- Biz Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni molu jonlarimiz va ulug'larimiz talofatini 
anglagan holda olib ketayapmiz. Agar biz bularning barchasiga vafo qilsak, buning evaziga 
bizga nima bo'ladi ey Rosulalloh? - deb so'rashdi. Payg'ambar alayhissalom: 

- " Jannat!" - deb javob berdilar. Ular: 

- Qo'lingizni uzating! - deyishdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam qo'llarini 
uzatdilar. Odamlar bay'at qila boshladilar. (Ibn 

Hishom: 1/446). 

Jobirdan qilingan rivoyatda u shunday deydi: 

- Biz bay'at qila boshladik. Bay'atchilarning eng kichigi bo'lgan As'ad ibn Zurora 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning qo'llarini ushlab: - Shoshilmang ey Yasrib ahli, 
biz bunga tuyalarning jigarlarini sarf etmadik. Lekin biz uning Allohning elchisi ekanini, 
uni chiqarib yuborish arablarning hammasi uchun yo'qotish ekanini bilamiz. Sizning 
yaxshilaringizni qatl etilishi va sizlarga qilichlar tegishi, bularning barchalariga sabr qila 
olsangiz uni olib ketinglar. Ajr-mukofotlaringiz Allohning zimmasidadir. Ammo siz o'z 
jonlaringizdan qo'rqsangiz, u kishini tek qo'yinglar, bu sizlar uchun Allohning huzurida 

uzrliroq bo'ladi, - dedi. 

(Imom Ahmad:3/322, Bayhaqiy "Sunani kubro": 9/9). 

Bay'atning berilishi 

ay'atning bandlariga iqror bo'linib, ta'kidlash va ta'kidlanishlar tugagach, qo'l berib 
bay'at qilish boshlandi. Jobir roziyallohu anhu As'adning gapini hikoya qilib bo'lgach: 

- Ular: - Ey As'ad ibn Zurora, bizlardan qo'lingni tort! Allohga qasamki, biz bu 
bay'atni qo'ymaymiz ham, kechiktirmaymiz ham,- deyishdi, - dedi. Shunda As'ad bu 
odamlarning bu yo'lda qurbonlik uchun qanchalar tayyor ekanliklarini tushunib, ishonch 
hosil qildi. As'ad ibn Zurora va Mus'ab ibn Umayrlar shu bay'atning bosh asoschilari 
edilar. As'ad ibn Zurora mana shu bay'atga awal intilganlardan edi. Ibn Ishoqning 
aytishicha: 

Banu Najjorliklardan eng birinchi bo'lib Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga qo'l 
bergan As'ad ibn Zurora bo'lgan. Undan keyin ommaviy bay'at berish boshlanib ketgan. 
Jobir roziyallohu anhu: 

- Biz birma bir turib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga bay'at berdik. U kishi 
bizga buning evaziga jannat va'da qilar edilar, - dedi. 

(Musnadi Ahmad: 3/322). 
Ammo ikki ayol kishining bay'atlari og'zaki bo'lgan bo'lib, Rosululloh sallalohu alayhi 
va sallam begona ayolga aslo qo'l bergan emaslar, - dedi. 

(Sahihi Muslim: 2/131). 

O'n ikki namoyanda 

Bay'atlashuv marosimi tugagach, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ulardan 12 
kishini rahbar qilib tanlashlarini talab qildilar. Ularning har biri o'z qavmining 
namoyandasi ham bo'ladi va shu bilan birga mazkur bay'at bandlarini joriy qilishda o'z 
qavmlari nomidan mas'uliyatga kafil bo'ladi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ularga: 

- "Qavmdagi ishlarda ularga bosh bo'lish uchun o'z orangizdan 12 kishini menga 
tanlab chiqazinglar!" - dedilar. Ular darhol 12 kishini tanlashib sayladilar. Ularning 



134 



Arrohiyqul maxtum ^ju^-J/ju^,^// 

to'qqiztasi Xazrajdan va uch nafari Avs qabilasidan tayinlandilar. Quyida mazkur qavm 
namoyandalari ismlarini keltiramiz. 

XAZRAJ NAMOYaNDALARI: 

1- As' ad ibn Zurora ibn Adis. 

2- Sa'd ibn Robiy' ibn Amr. 

3- Abdulloh ibn Ravoha ibn Sa'laba. 

4- Rofu' ibn Molik ibn Ajlon. 

5- Barro ibn Ma'rur ibn Sohr. 

6- Abdulloh ibn Amr ibn Xarom. 

7- Ubboda ibn Somit ibn Qays. 

8- Sa'd ibn Ubboda ibn Dulaym. 

9- Munzir ibn Amr ibn Xunays. 

AVS NAMOYaNDALARI: 

10- Usayd ibn Huzayr ibn Simok. 

11- Sa'd ibn Xaysama ibn Horis. 

12- Rufo'a ibn Abdulmunzir. 

Boshqa rivoyatlarda Abdulmunzir ibn Zubayr ham aytilgan. Ba'zilar Rufo'aning o'rniga 
Abul Xaysam ibn Tayhonni aytishgan. Ushbu namoyandalar ajralib chiqishgach, 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ulardan mas'ul raislar sifatida boshqa ahdnoma 
oldilar. Ularga Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

-"Sizlar o'z qavmingizdagi ishlarga kafildursiz, xuddi Havoriylarning Iyso ibn 
Maryamga bo'lgan kafilligi kabi. Men esa o'z qavmimga kafilman!" - dedilar, ya'ni 
musulmonlarni nazarda tutdilar. 

- Xo'p bo'ladi! - deyishdi ular. 

Shayton ahdlashuvni fosh qiladi 
Ahdlashuv tugab, qavm tarqalishga shoshilib turgan bir paytda shaytonlardan biri 
bularni fosh qildi. Bu fosh qilish oxirgi lahzalarda ro'y bergandi. Quraysh rahbarlariga bu 
xabarning sirli suratda yetib borishi, darada yig'ilganlarga to'satdan ular daradalik paytda 
bostirib kelish mumkin bo'lmaydigan ishdir. O'sha shayton tepalik joyga chiqib, hech 
eshitilmagan baland ovozda: 

- Ho'-o' Jabojib ahllari (ya'ni qo'nalg'adagilar) Muzammam va uning dindan qaytgan 
subotlaridan xabarlaring bormi? Ular sizlarga qarshi jang qilish uchun jamlanib bo'lishdi, - 
deya baqirdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

. SI IfijiH asiI jJC L aiiIj Ul i 4jS*J| cjJI I JA 

- "Bu - Aqabani fosh qiluvchisidir. Allohga qasamki, sen uchun bir vaqt ajrataman ey 
Allohning dushmani!" - dedilar. So'ng har kim o'z joyiga tez tarqalishini buyurdilar. 
Ansorlarning Qurayshbilan jang qilishga tayyorligi 

Bu shaytonning ovozi eshitilgach, Abbos ibn Ubboda ibn Nazla: 

- Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, siz hohlasangiz bizlar ertaga Mino ahli ustiga 
qilichlarimiz bilan hamla qilamiz! - dedi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

- "Biz bunga buyurilmaganmiz. Lekin sizlar o'z qo'nalg'alaringga qaytinglar!" - 

dedilar. Ular o'z joylariga qaytishib, tong otguncha uxlab dam oldilar. 

(Ibn Hishom: 1/448). 

Qurayshning Yasrib raislariga dalil taqdim etishi 

Ushbu xabar qurayshliklar quloqlariga yetib borgach, oralarida shov-shuv boshlanib, 
ularni g'am-tashvish va bezovtalik qamrab oldi. Chunki ular bunday bay'atning oqibati va 
o'zlarining molu jonlariga nisbatan bo'ladigan natijasini bilar edilar. Tong otishi bilan 
Makka rahbarlari va ularning buzg'unchilaridan bo'lgan katta bir guruhi ushbu 
ahdlashuvga qarshi o'z dalil-hujjatlarini taqdim etish uchun Yasribliklar huzuriga tashrif 
buyurdilar. Yasribliklar huzuriga borgan elchilar: 



135 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

-Ey Xazraj ahli, bizga xabar yetib keldiki, sizlar bizning sohibimizni oramizdan 
chiqarib, olib ketmoqchi bo'lib, hatto bizga qarshi jang qilish uchun u bilan ahdlashib 
ham olibsizlar. Xudo haqqi, arablardan biron bir qavm uchun siz bilan bizning o'rtamizda 
urush chiqishidan yomonroq narsaning o'zi yo'q, - dedilar. (Ibn 

Hishom: 1/448). 

Xazraj mushriklari bu bay'atdan mutlaqo bexabar edilar. Chunki bu hodisa o'ta maxfiy 
suratda bo'lib o'tgandi. Shuning uchun ham bu mushriklar ont ichib: 

- Hech qanday bunaqa bay'at bo'lgani yo'q, biz bundan mutlaqo bexabarmiz,- deyishdi. 
Qurayshliklar Abdulloh ibn Ubay ibn Salulning oldiga keldilar. U: 

- Bekor gap, bunday narsa bo'lmagan. Mening qavmim mensiz bunday ishni qilmaydi. 
Agar men Yasribda bo'lganimda ham, qavmim mendan bemaslahat bu ishni qilmagan 
bo'lar edi, - dedi. Ammo musulmonlar bir-birlariga qarab olishib, biron kishi ham na 
inkor, na isbot qilmay, sukutni afzal bildilar. 

- Quraysh raislari mushriklarni tasdiq qilib, noumid bo'lib qaytib ketdilar. 
Qurayshliklar orasida xabarning ta'kidlanishi va bay'atchilarni ta'qib qilinishi 

Quraysh qabilasi rahbarlari bu xabarning yolg'on ekanligiga ishonganday bo'lib qaytib 
ketdilar. Lekin ular bu xabarni chuqur o'rganishda davom etdilar. Hatto xabarning 
darhaqiqat rost ekanligini va bay'at bo'lib o'tgani haq ekani aniqlandi. Bu paytda hojilar 
allaqachon o'z vatanlari sari yo'l olgandilar. Quraysh otliqlari Yasriblik hojilar karvoni 
ortidan ot choptirdilar. Lekin vaqt kech bo'lgan edi. Ammo ular Yasribliklardan Sa'd ibn 
Ubboda va Munzir ibn Amrni ko'rishga muvaffaq bo'lib, ularni ketidan ot qo'ydilar. 
Munzir ularni dog'da qo'yib, qochib qutildi. Lekin ular Sa'd ibn Ubbodaga yetib olib, 
uning qo'l oyoqlarini o'z ulovining arqonlari bilan bog' lab ura boshladilar. Uni sochlaridan 
tortib, sudrashib, Makkaga qaytarib olib keldilar. Ular Sa'd ibn Ubbodani 
kaltaklashayotgan paytda Mut'im ibn Adiy bilan Horis ibn Xarb ibn Umayya kelib, 
ularning qo'llaridan Sa'dni qutqarib oldilar. Chunki Sa'd ularni Madinadan o'tadigan 
tijorat karvonlarini o'z himoyasiga olar edi. Sa'd ibn Ubbodani yo'qolib qolganini bilgan 
ansor musulmonlar uning uchun ortga qaytib kelishga maslahat qildilar. Ularning maslahati 
pishib, bir qarorga kelishib turgan paytlarida, birdan Sa'dning o'zi kelib qoldi. Qavmning 
hammalari sog' salomat Madinaga yetib keldilar. (Ibn Hishom: 1/448-50). 

Bu ikkinchi "AQABA BAY' ATI" bo'lgan edi. Bu bay'at Islom tarixida "Katta Aqaba 
bay'ati" deb nom olgan. Ushbu bay'at do'stlik, muhabbat, turli qavm vakillari bo'lgan 
tarqoq mo'minlar o'rtasidagi hamkorlik, o'zaro ishonch, shijoat va bu yo'ldagi fidoiylik 
his-tuyg'ulariga to'la bo'lgan ko'tarinkilik ruhida bo'lib o'tdi. Yasrib ahlidan bo'lgan 
mo'min kishi Makkkadagi bechora, zaif birodariga rahmi kelib, unga zulm qilgan zolimdan 
nafratlanib, Allohning yo'lidagi birodariga qalbining tub-tubidan to'lqinlanar edi. 

Bu shu'ur, bu to'lqinlanish kunlar o'tishi bilan zavol topib ketadigan o'tkinchi his— 
tuyg'ular emas, balki uning asl manba'i, sarchashmasi Allohga, Uning Rosuliga va Uning 
kitobiga bo'lgan iymon edi. Bu iymon zulmu adovat kuchlaridan bo'lgan har qanday 
qudrat oldida zavol topib ketmaydigan iymon bo'lib, uning shabbodasi esganida aqida va 
amalda uning ajoyib asarlari zohir bo'ladigan iymon bo'lib, uning sababidan musulmonlar 
olam tarixi zar varaqlariga bir qancha amallarni bitib, o'tmishu hozirda ham uning asarlari 
zohir bo'lib turibdi. Ular kelajakda ham mislsiz bo'lib qoladi. 

Hijratning ilk namoyandalari 
Ikkinchi "Aqaba bay'ati" o'z nihoyasiga yetgach, Islom kufru jaholat mavj urib turgan 
paytda sahro o'rtasida o'ziga vatan qurishga muvaffaq bo'ldi. Bu Islom da'vati 
boshlangandan beri erishilgan muhim yutuq edi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 
musulmonlarni mana shu vatanga hijrat qilishga buyurdilar. 

Hijrat deganda - manfaatlardan voz kechish, mol-dunyoni qurbon qilish, faqatgina jonni 
o'zini qutqarish, o'zni har hil bosqin, talovlarga nishonligini anglash, yo'lning boshida 
yoki yetib borgan chog'da ham halok bo'lish mumkinligini, o'zining noaniq kelajak sari 
borayotganini anglash va chekkan mashaqqatlari, g'am-tashvishlaridan nima natija 
chiqishini bilmay turib, vatandan chiqish, degan ma'no anglaniladi. 



136 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Musulmonlar mazkur narsalarni bila turib, ongli ravishda hijrat qila boshladilar. 
Mushriklar ularni chiqarmaslikka bor imkoniyatlarini ishga sola boshladilar. Chunki ular 
bundan keladigan xavfu xatarni his qilishar edilar. Quyida mana shu urinishlardan 
ba'zilarini keltirib o'tamiz. 

1. ABU SALAMA dastlabki muhojirlardan bo'lib, u katta "Aqaba bay'ati"dan 1 yil 
oldin xotini va o'g'li bilan birga hijrat qilishga tayyorlandi. Chiqib ketmoqchi bo'lib turgan 
paytda, unga xotinining urug'lari: 

- Sen o'zing bizdan g'olib bo'lib, chiqib ketmoqchimisan, lekin mana bu bizning 
singlimiz haqida nima deysan? Nima uchun endi biz, sening u bilan birga shaharlarda 
kezib, daydib yurishingga yo'l qo'yamiz ekan?! -deb, undan xotinini tortib oldilar. Abu 
Salamaning qavmi o'z kishilari uchun hamiyati qo'zg'ab g'azablanishdi va: 

- Biz o'z farzandimiz(odamimizning o'g'li)ni u ayol bilan birga qoldirmaymiz. Siz bizning 
birodarimizdan uning xotinini tortib oldingiz, endi biz bolani sizdan tortib olamiz,- 
deyishib, go'dakni ayolning qo'lidan tortib olib ketishdi. Abu Salama yolg'iz o'zi 
Madinaga ravona bo'ldi. 

Eri ketib, ham o'g'lidan ajralib qolgan Ummu Salama har kuni ertalab sayxonlikka 
chiqib, to kechgacha yig'lab o'tiradigan bo'lib qoldi. Shu alfozda bir yilcha vaqt o'tdi. 
Qarindoshlaridan birining unga rahmi kelib: 

- Bu bechorani qo'yib yubormaysizlarmi? Uni o'z eri va bolasidan ayirganlaring 
yetmaydimi? - dedi. Shunda ular: 

- Hohlasang eringni oldiga ketaver! - deyishdi. Ummu Salama erining urug'laridan 
bolasini qaytarib berishlarini so'radi. Ular bolani qaytarib berishdi. Ummu Salama tog' 
cho'qqilari-yu, halokat vodiylaridan o'tib boriladigan 500 km.lik safar ortidagi Madinani 
ko'zlab yo'lga chiqdi. Bu safarda unga hamroh bo'ladigan biron Allohning bandasi yo'q 
edi. Ummu Salama tuyasiga minib, "Tan'im" nomli joyga yetib borganida, unga Usmon 
ibn Talha ibn Abu Talha yo'liqib qoldi. Ummu Salamani tanib, uning ahvolini tushungan 
Usmon, uni to Madinagacha kuzatib qo'ydi. Madinaga yetib borgach, Qubo tarafga qarab 
ishora qildi-da: 

- Ering mana shu qishloqda, Allohning barakoti bilan uning oldiga kirib bor! - dedi-da, 
o'zi Makkaga qaytib ketdi. 

(IbnHishom: 1/468-70). 

2. SUHAYB IBN SINON RUMIY - Rosululloh sallalohu alayhi va sallamdan keyin 
hijrat qilgan. U hijrat qilib, chiqishga hozirlanib turgan paytda kofirlar unga: 

- Bizning yurtimizga haqir, qashshoq holingda kelgan eding. Bu yerda moling ko'payib, 
shu darajaga yetding. Endi ham molu, ham joningni olib ketmoqchimisan? Allohga 
qasamki, bunday bo'lmaydi! - deyishdi. Shunda Suhayb ularga: 

- Menga aytinglarchi, agar molu dunyolarimni sizlarga qoldirsam, mening yo'limni 
to'smaysizlarmi? - dedi. Suhayb molu dunyolarini ularga qoldirib, yo'lida davom etdi. Bu 
xabar Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga yetib borgach, U kishi: 

- "Suhayb yutdi, Suhayb foy da qildi" - dedilar. 

(IbnHishom: 1/477). 

3. UMAR IBN HATTOB, AYYOSH IBN ROBIY'A VA HISHOM IBN OS IBN 
VOILLAR - Hijrat qilmoqchi bo'lib, Tanozub nomli joydagi bir tealik ustida uchrashib, 
so'ng o'sha yerda tong ottirib, erta tongda Madinaga yo'l olishga va'dalashdilar. Umar 
bilan Ayyosh ikkisi va'dalashilgan joyga keldi. Hishom yetib kelolmay tutilib qoldi. Umar 
bilan Ayyosh ikkisi Madinaga yetib borib, Quboga tushishgach, ularning ortidan 
Ayyoshning ikki tug'ishgan birodari Abu Jahl bilan Horis yetib keldilar. Ularning 
uchchalasini ham onasi bir bo'lib, u Asmo binti Muxarriba edi. Ular Ayyoshga: 

- Onang seni ko'rmagunicha boshiga taroq tekkizmaslik va quyosh nuridan 
salqinlamaslikka ont ichib o'tiribdi, - deyishdi. Ayyosh onasiga rahmi kelib, ko'ngli 
yumshadi. Umar ibn Hattob unga: 

- Ey Ayyosh, qavming seni diningda fitnalamoqchi, ulardan ehtiyot bo'l! Allohga 
qasamki, agar onangga bitlar ozor bersa, ilojsiz sochini taraydi. Makkaning oftobi qizdirib 



137 



Arrohiyqul maxtum ej^Jjdfe^Jl 

yuborsa, salqinga chiqishga majbur bo'ladi, - dedi. Ayyosh unamay, ular bilan birga borib 
onasini qasamini oqlab kelmoqchi bo'ldi. Umarunga: 

-Agar o'z bilganingni qilmoqchi bo'lsang, mening mana bu tuyamni minib ol. Chunki u 
juda itoatkor hamda chopqir tuyadir. Uni minib olsang, qavmingdan biror yomonlikni 
sezgudek bo'lsang, bu tuyada qochib qutulishing oson bo'ladi, - dedi. 

Ayyosh o'sha tuyaga minib, ular bilan birga Makkaga qaytib ketdi. Bir muncha yo'l 
yurishgach, Abu Jahl: 

- Ey ukajon, tuyam meni juda toliqtirib yubordi. Meni o'z tuyangga mingashtirib 
olmaysanmi? - dedi. Ayyosh: 

- Mayli tuyamga mingashtirib olaman, - dedi va tuyasini cho'ktirdi. Ular ham tuyalarini 
cho'ktirishdi. Tuyalarini cho'ktirganlaridan so'ng Abu Jahl bilan Horis Ayyoshga 
tashlanib, uni arqonlar bilan bog' lab, bog'langan holicha kuppa kunduzi uni Makkaga olib 
kirdilar-da: 

- Ey Makka ahli, sizlar ham o'z nodon-ahmoqlaringizga biz mana bu nodon- 
ahmog'imizga qilganimiz kabi muomala qilingiz!- deya jar solishdi. Hishom bilan Ayyosh 
Makka kofirlari qo'lida asir, bandi bo'lib qolishdi. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Madinaga hijrat qilib borishgach, bir kuni: 

- "Kim borib menga Iyyosh bilan Hishomni olib kelib beradi?" - dedilar. Shunda 
Valid ibn Valid: 

- U ikkisini sizga men olib kelib beraman, ey Rosulalloh! - dedi. Valid maxfiy suratda 
Makkaga kelib, u ikkisiga taom olib boradigan bir ayol bilan uchrashdi. U o'sha ayolning 
ortidan borib, ularning joylarini aniqlab keldi. U ikkisi tomi yopilmagan bir uyda mahbus 
holida saqlanayotgan edi. Kechqurun bo'lgach, Valid devordan oshib, ularning oldiga 
tushdi-da, kishanlarini yechib, o'zlarini ko'tarib olib chiqdi. Ularni tuyasiga mingashtirib, 
Madinaga olib keldi. 

(Ibn Hishom: 1/474-76). 
Hijrat qilishga uringan musulmonlarga Makka mushriklarining qilgan muomalalaridan 
uch lavhani sizga havola qildik. Lekin shunday bo'lishiga qaramay, musulmonlar birin- 
ketin hijratga chiqa boshladilar. Katta 'Aqaba bay'ati"dan ikki oydan ko'proq vaqt o'tib, 
Makkada deyarli musulmonlar qolmadi. Faqatgina Rosululloh sallalohu alayhi va sallam, 
Abu Bakr Siddiq va Aliylar qoldilar. Aliy bilan Abu Bakr Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallamning buyruqlariga binoan hijratdan to'xtab turdilar. Ulardan tashqari mushriklar 
majburan ushlab turgan bir necha musulmon kishilar ham hijratdan to'silib qoldilar. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam hijrat jihozlarini tayyor qilib, chiqish uchun 
buyurilishlarini kutib turardilar. Abu Bakr Siddiq ham jihozlarini tayyor qilib qo'ydi. 

(Zodul Maod:2/52). 

Imom Buxoriyning Oisha roziyallohu anhodan qilingan rivoyatida Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam musulmonlarga: 

. £jjjV cjJJ JaJ CiU i fSjj^A j|J CjjjI fjl\ 

-"Sizlarning hijrat diyoringiz menga ko'rsatildi. U ikki dasht oralig'idagi xurmozor 
yer ekan", - dedilar. Shundan so'ng hijratni istagan musulmonlar Madina tomon yo'l 
oldilar. Habashistonga hijrat qilganlarning hammalari Madinaga qaytib keldilar. Abu Bakr 
Siddiq ham Madina tomonga chiqish uchun hozirlik ko'rib turgan bir paytda, Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam unga: 

-"Bir oz kutib turing, men ham o'zimga izn berilishini umid qilib turibman", - dedilar. 
Shunda Abu Bakr Siddiq Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 

- Ota-onam sizga fido bo'lsin! Siz ham izn bo'lishini kutib turibsizmi? - dedi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

-"Ha,"- deb javob berdilar. Abu Bakr Siddiq Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga 
hamroh bo'lish uchun hijrat qilishdan to'xtab, o'zidagi ikki ulovni pichan bilan boqib, 

yemlab to'ri oy kutib qoldi. 

(Sahihi Buxony "Hijrat bobi": 1/553). 



138 



Arrohiyqul maxtum ^jlLJl ' (j^.jil 

"QURAYSH PARLAMENTI" bo'lmish Majlislar uyida 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam as'hoblarining hozirlik ko'rib, molu dunyolari va 
bola-chaqalarini olib, Xazraj va Avs qabilalariga chiqib ketib bo'lganlarini ko'rgan Makka 
mushriklarini qattiq qayg'u-alam, afsus-nadomat va tushkinlik qamrab oldiki, bunaqangisi 
tarixda hali ko'rilmagan edi. Endi ularning qarshisida ulkan xavf paydo bo'lib, ularning 
ham iqtisodiy, ham diniy (butparastlik) jihatlariga tahdid sola boshladi. 

Bu mushriklar Muhammad alayhissalomning shaxsiyatlaridagi rahbarlik va yetakchilik 
iqtidorlari bilan birga, ta'sir quwatining barkamolligini, as'hoblaridagi mavjud sabru 
matonat va g'oya yo'lidagi fidoiyliklarini, Avs va Xazraj qabilalaridagi mudofaa va har 
ikki qabilaning donishmandlaridagi salohiyat, hamda omonlikka bo'lgan intilish 
tuyg'ulirini, eski gina kuduratlarni tark etishga bo'lgan bir birlarini chaqiriqlarini, xossatan 
bir necha yillar davomida tatib kelayotgan ichki urushlarning achchiq mevasini tark etishga 
bo'lgan da'vatlarini yaxshi bilishar edi. 

Yana ular Shorn bilan Yamanni bir biriga bog'lovchi Qizil dengiz sohilidagi tarixiy 
yo'lga nisbatan muhim strategik mavze' ekanligini ham bilar edilar. Makka ahli 
savdogarlari Yaman bilan o'rtacha chorak million dinor oltin miqdorida yillik mol tovar 
aylantirishar edilar. Bundan tashqari Toif ahlining ham anchagina savdo doirasi mavjud 
edi. Ma'lumki bu tijoratning davomli bo'lishi mana shu yo'ldagi tinchlik barqarorlikka 
bevosita bog'liq edi. 

Islom da'vatining Yasribda markazlashuvi va uning ahlini Makka mushriklariga qarshi 
qo'zg'atuvi, qurayshliklar uchun qanchalik xatarli ekanligi hech kimga sir emas edi. 
O'zlarining borliqlariga tahdid solayotgan xatarning kuchayib ketayotganini sezgan 
mushriklar bu xatarni daf qilish uchun eng natijali vasilalarni qidirib qoldilar. Ushbu 
xatarning yagona manba'i Islomiy da' vat bayroqdori Muhammad alayhissalom edilar. 

Nubuwatning 14- yili Safar oyining 26- payshanba, ya'ni milodiy 622-yilning sentyabr 
oyi 12- kuni, katta "Aqaba bay'ati"dan taqriban ikki yarim oy o'tgach, ertalabda Makka 
parlamenti (majlislar uyi) ish boshladi. Bu Makka tarixidagi eng katta yig'ilish bo'lib, unga 
Quraysh qabilasi urug'larinnig barchasidan namoyandalar vakil sifatida ishtirok etdilar. 
Ushbu yig'ilishda qo'ndalang qo'yilgan bosh masala - bu Islomiy da'vat bayrog'ining 
bayroqdorini yo'q qilish va uning taratayotgan nurini borliqdan butunlay o'chirib 
tashlashni kafolatlaydigan keskin rejani ishlab chiqib, uni puxta o'rganish edi. Quraysh 
qabilalari vakilliridan tashkil topgan bu katta yig'ilishda ko'zga ko'ringan bir necha 
sharafli, obro'-e'tiborli kishilar bo'lib, ular: 

1- Abu Jahl ibn Hishom - Banu Maxzum qabilasidan. 

2- Jobir ibn Mut'im - Banu Navfal ibn Abdumanof. 

3- Tu'aymaibn Adiy 

4- Horis ibn Omir - 

5- ShiybaibnRobiy'a - Banu Abdushshams ibn Abdumanof. 

6- Utba ibn Robiy'a 

7- Abu Sufyon ibn Xarb - 

8- Nazr ibn Horis Banu Abduddor qabilasidan. 

9- Abul Buxtariy ibn Hishom - Banu Asad ibn Abduluzzodan. 
10- Zam'a ibn Asvad 

1 1- Hakim ibn Xizoom 

12-NubayhibnHajjoj - Banu Sahmdan. 

13- Munabbih ibnHajjoj - 

14- Umayya ibn Xalaf - Banu Jumayhdan. 

Ular va'dalashilgan paytda majlisgohga kelishganida, ularni qalin kiyim kiygan nuroniy 
bir qariya sifatidagi Iblis darvoza oldida kutib turardi. Ular: 

- Bu qariya kim bo'ldi? - deb so'radilar. 

-Najd ahlidan bo'lgan oqsoqol, sizlarning va'dalashilgan majlislaringizni eshitib, "nima 
der ekansizlar"-deb, eshitmoq uchun kelgan. Shoyadki, sizlarga biron fikr-maslahat bilan 
foydasi tegib qolsa, - dedi. Ular: 
- Ha mayli, kira qol! - deyishdi. U odamlar bilan birga ichkariga kirdi. 



139 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

•k "k "k 



"PARLAMENT" bahsi va Payg'ar alayhis salomni qatl etishga bo'lgan 
mudhish qarorning qabul qilinishi 

Majlis qatnashchilari jo-bajo bo'lib, o'z o'rinlarini egallashgach, taklif va tavsiyalar 
taqdim etila boshladi. Bahs-munozaralar uzoq davom etdi. Jumladan Abul Asvad shunday 
dedi: 

- Uni o'z oramizdan chiqarib, shahrimizdan badarg'a qilamiz. Hohlagan tarafiga ketsin. 
Hohlagan joyiga borib joylashsin. Bizni ishimiz bo'lmaydi. Undan so'ng biz o'z 
ishlarimizni dastlabki maromiga solib olamiz, - dedi. ShundaNajdlik oqsoqol: 

- Yo'q, yo'q. Allohga qasamki, bu to'g'ri fikr emas. Sizlar uni shirin so'z, usta notiq, 
insonlar qalbini tezda zabt etuvchi inson ekanligini bilmaysizlarmi? Agar siz shunday 
qilsangiz, uning arab qabilalarning biriga tushib, ularni o'ziga ergashtirgach, o'z yurtiga 
qaytib, ustingizga bostirib kelishidan va sizlarga hohlagan muomalasini qilishidan qutula 
olmay sizlar. Bu haqda boshqa bir fikrni tadbir qilinglar! - dedi. Abul Buxtariy esa: 

- Uni ushlab, zanjirband qilib, kishanlab, ustidan eshikni qulflab qo'yinglar-da, keyin 
unga nima bo'lishini kutib turinglar. Xuddi undan awal o'tgan Nobig'a va Zuhayr kabi 
shoirlar topgan o'limni u ham topsin! - dedi. 

Parlament ushbu ikkinchi taklifni ham rad qilgach, majlis qatnashchilarining barchasiga 
maqbul mudhish taklif taqdim etildi. Mazkur mudhish taklifni Makkaning eng katta 
jinoyatchilaridan biri Abu Jahl Ibn Hishom kiritdi. 

- Bu borada menda bir fikr bor. Aytsam, uni qabul qilarmikinsizlar? ! - dedi. Majlis 
qatnashchilari shunda: 

- Aytchi, qanday fikr ekan u ey Abul Hakam?! - deyishdi. Abu Jahl: 

-Biz har bir qabiladan navqiron-pahlavon, naslu nasabli, oramizda bizga vositachi 
bo'ladigan bir yigitni tanlaymiz, bu yigitlarning har biriga bittadan o'tkir qilich beramiz. 
Yigitlar Muhammadning ustiga bostirib kirib, hammalari bir varakayiga unga zarba 
uradilar-da, uni o'ldiradilar. Shunda undan qutulamiz. Uning qoni barcha qabilalarga bab- 
barovar bo'linib ketadi. Banu Abdumanof qavmlarning barchasiga qarshi jang qilishga 
jur'at qilolmay, uning diyyasini olishga rozi bo'ladilar. Biz esa ularga diyya to'lab qo'ya 
qolamiz,- deb gapini tamomladi. Uning gaplaridan ruhlanib ketgan qariya: 

- Mana ba kishining fikri juda to'g'ri, o'zga fikrga o'rin yo'q! - dedi. 
(Ibn Hishom: 1/480). 

Payg'ar alayhis salomning hijrratlari - Qurayshning tadbiri va Allohning 

tadbiri o'rtasida 

Odatda bunday o'ta maxfiy suratdagi yig'ilishlarda kundalik odatlarga zid bo'ladigan va 
doimiy odatlardan ajrab turadigan biron bir harakat yuzaga chiqarilmaydi. Toki qabul 
qilingan bu qarorning hidini biron kishi sezib qolmasin va bu yerda yomonlikdan darak 
beruvchi mavhumlik borligi hech kimning hayoliga ham kelmasin. Bu qurayshliklar 
tomonidan qo'llanilgan tadbir edi. Lekin ular bu tadbirni Alloh subhanahu va taologa 
qo'llashdilar. Alloh esa ular o'ylamagan tomonidan, ularning orzularini puchga chiqarib, 
rejalarini barbod qildi. Jibril alayhissalom Payg'ambar alayhissalomga Robbilari 
tomonidan vahiy olib kelib, u kishiga qurayshliklarning tuzgan rejalarini bildirib, hijrat 
qilishlariga izn berilganligini va hijrat vaqti belgilanganligini bildirib, qurayshliklarga 
raddiya rejasini bay on qilib: 

-Bu kecha har kuni yotadigan o'rningizda yotmang! -dedi. 

(Ibn Hishom: 1/482, Zodul Maod:2/52). 

Payg'ambar alayhissalom kunning qoq o'rtasida, odamlar o'z uylarida dam olayotgan 
bir paytda, hijrat qilish rejasini gaplashib olish uchun Abu Bakr Siddiqning oldiga keldilar. 
Oisha roziyallohu anho buni hikoya qilib, shunday deydi: 

- Biz Abu Bakr Siddiq bilan birga o'tirgan edik. Qoq peshin paytida bir kishi kelib, Abu 
Bakrga: - Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ranglari o'zgargan holatda, hech 
kelmaydigan paytlarida bizning oldimizga keldilar, - dedi. Abu Bakr Siddiq: - U kishiga 



140 



Arrohiyqul maxtum ej&^jdfe^Jl 

ota-onam fido bo'lsin! Bunday paytda albatta bir zarur ish bilan kelganlar, - dedi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam kelib izn so'radilar. Izn berilgach, hovliga kirdilar- 
da: 

-"Oldingizdagi odamlarni chiqarib turing!"- dedilar. Abu Bakr: 

- Bular o'z ahllaringizdir. Ota-onam sizga fido bo'lsin, ey Rosulalloh! - dedi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam: 

- "Menga hijrat qilishga izn berildi",- dedilar. Abu Bakr Siddiq: Hamroh bo'lishimni 
istaydilarmi?. Ota-onam sizga fido bo'lsin, ey Rosulalloh! -dedi. - "Ha", -deb javob 
qildilar. Shundan so'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Abu Bakr Siddiq bilan hijrat 
qilish rejasini kelishib oldilar-da, uylariga qaytib keldilar va kech bo'lishini kutib turdilar. 
Hijrat qilishga hozirlik ko'rayotganlarini biron kishi sezib qolmasin va Quraysh qarorini 
olgan ishlardan saqlanish uchun odatdagi kundalik amallarini qilish bilan mashg'ul 
bo'ldilar. 

Payg'ambar alayhissalom uylarining o'rab olinishi 
Qurayshning eng katta jinoyatchilari kunlarini "Dorun-nadva" (majlislar uyi)da 
ertalabda qabul qilingan bu qarorni amalga tadbiq qilish uchun tayyorlanish bilan 
o'tkazdilar. Bu ishni amalga tadbiq qilish uchun ushbu jinoyatchilardan 11 kishi tanlanib, 
rais etib saylandi. Ular: 

1- Abu Jahl ibn Hishom 

2- Hakam ibn Abul Os 

3 - Uqba ibn Abu Mu' ayt 

4- Nazr ibn Horis 

5- Umayya ibn Xalaf 

6- Zum'a ibn Asvad 

7- Tu'ayma ibn Adiy 

8- Abu Lahab 

9- Ubay ibn Xalaf 

1 0- Nubayh ibn Hajj oj 

1 1 - Munabbih ibn Hajj oj . 

(Zodul Maod:2/52). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning odatlari - tunning birinchi qismida, xufton 
namozidan so'ng bir oz mizg'ib olardilar-da, tunning yarmidan keyin Masjidi Haramga 
chiqib, "qiyomul - layl" qilib, namoz o'qir edilar. Bu kechasi Aliy roziyallohu anhuga o'z 
o'rinlariga kirib, yashil Xazramiy ridolarini yopinib yotishini buyurdilar va unga hech bir 
musibat yetmasligini aytdilar. 

Borliqni tun qorong'usi qoplab, sukunat hukm sura boshlagan va odamlar ommatan 
uyquga ketgan bir paytda, yuqorida nomlari tilga olingan kimsalar maxfiy suratda 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning uylariga kelishib, darvoza oldida, u kishining 
chiqishlarini poylab, kutib turdilar. Ular Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni ichkarida 
uxlayapti deb o'ylashib, o'z odatlariga ko'ra, Masjidga chiqsa, hammalari uning haqida 
chiqarilgan hukmni ijro qilish uchun hamla qilishga tayyor turar edilar. 

Ular ushbu mudxish qarorni ijro etilishiga to'la ishonch bilan, hech ikkilanmay turishar 
edi. Hatto Abu Jahl mutakabbirona qo'rsayib, uyni o'rab turgan, hukmni ijrosidan sarxush 
bo'lib turgan sheriklariga istehzoomuz: 

Muhummad - agar siz unga ergashsangiz, arabu-ajamlarga podsho bo'lishingizni, so'ng 
o'lganlaringizdan so'ng qayta tirilib, sizlar uchun Iordan bog'lari kabi jannatlar berilishini, 
agar unday qilmasangiz, so'yilish bo'lishi va o'lganlaringizdan so'ng qayta tirilib, sizlar 

unda kuydiriladigan jahannam olovi bo'lishini xayol qilib yuribdi-ya! - dedi. 

(Ibn Hishom: 1/482-83). 

"Parlamenf'da qabul qilingan qaror ijrosi tunning yarmida amalga oshirilishi belgilangan 

edi. Ular uyni atrofini o'rab olib, tun yarim bo'lishini kutib turardilar. Lekin Alloh o'z 

ishiga g'olib Zot bo'lib, osmonlaru yerning mulki Uning qo'lidadir. Alloh hohlaganini 



141 



Arrohiyqul maxtum ^ja^J/ju^^// 

qiladi. Uning o'zi himoya qiladi. U hech kimning himoyasiga muhtoj emas. Alloh 
keyinchalik xitob qilib aytgan ishni amalga tatbiq qildi. 

J£> liij (30) <3ijfuii j£ illij aJJi jiUjj OjjiUjj ^jkj^4 j'i &j^h ji 4^ Is^l^ 1 dL j&j itj 

(31) j-ij 5 !?! j-^^i ^] '1* OJtia JL dl) sLiJ jJ &«^> i3 tj)\S liiUt iZi* 

30. (Ey Muhammad), kofirlar sizni hibs qilish yo o'ldirish, yoki (Makkadan) chiqarib 
yuborish uchun sizga makr qilgan paytlarini eslang! Ular makr qilurlar, Alloh ham 
"makr" qilur. Alloh "makkor" roqdir. 

(Anfol:30). 

Rosululloh uylaridan chiqib ketadilar 

Qurayshliklar qancha ogohlik va hushyorlik bilan turmasinlar, baribir juda xunuk tarzda 
omadsizlikka uchradilar. Chunki Rosululloh sallalohu alayhi va sallam o'z uylaridan 
chiqib, ularni yorib o'tib ketgan edilar. Yerdan bir siqim tuproq olib, qamal qilib 
turganlarning boshlaridan sepib yubordilar. Alloh taolo ularning ko'zlarini Muhammad 
alayhissalomni ko'rishdan ko'r qilib qo'ydi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 
xotirjamgina quyidagi oyatlarini tilovat qilib, o'tib ketdilar. 

9. Va Biz ularning oldilaridan bir to'siq-parda qilib, ularni o'rab qo'ydik. Bas, ular 
ko'ra olmaslar. 

(Yosm:9). 

Ulardan boshiga tuproq qo'nmagan biron kishi ham qolmagan edi. Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam to'ppa-to'g'ri Abu Bakr Siddiqning uyiga keldilar. Ular ikkisi Abu Bakr 
Siddiqning hovlisidagi darchadan chiqishib, Yaman yo'lidagi Savr g'origa berkindilar. 

Uyni o'rab turgan nafarlar tun yarim bo'lishini kutganlari ko'yi qolaverdilar. Tun yarim 
bo'lishiga ozgina vaqt qolganida ular fursatni boy berganlarini tushunib yetdilar. Ular bilan 
birga bo'lmagan bir kishi kelib, o'z eshigi oldida turgan nafarlarni ko'rib: 

- Nimani kutib turibsizlar? - dedi. Ular: 

- Muhammadni! - deb javob berdilar. 

- Noumid bo'libsizlar, quruq qolibsizlar. U sizlarning oldingizdan o'tib ketdi va 
hammangizni boshingizga tuproq sepib ketdi. Xudo haqqi, u o'z ishiga ketdi,- dedi. Ular 
boshlaridagi tuproqlarni qoqishib, hayronbo'lganlaricha: 

- Allohga qasamki, biz uni ko'rmadik,- deyishdi. Lekin ular darvoza yorig'idan 
mo'ralab, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning joylarida yotgan Aliy roziyallohu 
anhuni ko'rdilar-da: 

- Allohga qasamki, Muhammad uxlab yotibdi. Uning ustida ridosi yopig'lik,-deyishdi. 
Ular to tong otguniga qadar, joylaridan jilmay poylab turdilar. Tong otib subh bo'lgach, 
Aliy o'rnidan rurib, ularning qo'liga tushdi. Ular Payg'ambar alayhissalomni qaerda 
ekanliklarini so'radilar. Aliy roziyallohu anhu: 

- Qaerdaliklaridan xabarim yo'q! - deb javob berdi. 

(IbnHishom: 1/483, Zodul Maod: 2/52). 

Hovlidan g'orga 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam nubuwatning 14- yili, Safar oyining 27- kechasi, 
milodiy 622-yilning sentyabr oyi 12-dan 13- ga o'tar kechasi uylaridan chiqib, 
odamlarning eng ishonchlisi va ham eng yaqin do'stlari bo'lgan Abu Bakr Siddiqning 
hovlisiga bordilar. So'ngra eng oxirgi manzillarini ham tong otgunga qadar Makka 
shahridan chiqib olishga ulgurish uchun orqa tomonidagi eshigidan chiqib, uni tark etdilar. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tez orada qurayshliklar ularni istab qolishlarini va 
eng birinchi bo'lib, Makkaning shimolidagi Madinaga eltuvchi katta yo'l qidirlishini 
bilganlari uchun yo'lni butunlay aksincha bo'lgan, Makkaning janubidagi Yaman 
yo'nalishidagi yo'lga burdilar. Ushbu yo'ldan 5 milcha yurib, "Savr tog'i" deya tanilgan 
toqqa yetib bordilar. U tog' baland bo'lib, yo'li notekis, ko'tarilishi qiyin, toshlari ko'p edi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning ikki oyoqlari og'rib qoldi. Chunki Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam izlari bilinib qolmasligi uchun oyoqlarini chetini bosib yurib 
kelgan edilar. Toqqa yetib kelganlarida, Abu Bakr Siddiq Rosululloh sallalohu alayhi va 

142 



Arrohiyqul maxtum ej&^jdfe^Jl 

sallamni qo'llaridan tortib, qo'ltiqlaridan ko'tarib, to tog' cho'qqisidagi g'orga yetib 
chiqqunlarigacha undab, qistab bordi. Bu g'or Islom tarixida "Savr g'ori" nomi bilan 
tanilgan. 

Ikkisining g'ordalik paytlari 
Ular g'orning oldiga yetib borishgach, Abu Bakr Siddiq: 

- Siz kirmay turing. Awal men kirib ko'ray, agar g'orning ichida biron narsa bo'lsa, 
sizga emas, menga tegsin- dedi-da, g'orning ichkarisiga kirib, uni tozaladi. G'orning bir 
burchagida uchta teshikni ko'rdi. Izoridan bir parcha yirtib, teshiklardan biriga tiqib, uni 
berkitib qo'ydi. Qolgan ikkitasini oyoqlari tovoni bilan berkitib, keyin Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallamga: 

- Kiring! - dedi. Payg'ambar alayhissalom kirdilar-da, Abu Bakr Siddiqninig bag'riga 
boshlarini qo'yib uxladilar. Haligi teshiklarning biridan bir narsa kelib, Abu Bakrning 
oyog'ini chaqib oldi. U kishi esa, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni uyg'otib 
yuborishdan cho'chib, tishini tishiga bosib qimirlamay jim turdi. Og'riqning zo'rligidan 
uning ko'zlaridan yosh oqib, Payg'ambar alayhissalomning yuzlariga tomdi. Shunda 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

.?j% LI L SI U 

- "Sizga nima bo'ldi ey Abu Bakr?" - dedilar. 

- Ota-onam sizga fido bo'lsin! Oyog'imni bir narsa chaqib oldi,- dedi Abu Bakr Siddiq. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam chaqilgan joyga tuflagandilar, shu bilan og'riq 

yo'qoldi. (Lekin uning jasadida qolgan zahar umrining oxirida o'z ta'sirini ko'rsatdi va vafotiga sabab 
bo'ldi). 

(Mushkot al-Masobih:2/556). 
Ular g'orning ichida uch kun - juma, shanba va yakshanba oqshomlari berkinib yotdilar. 
Bu orada Abu Bakr Siddiqning o'g'li Abdulloh ularning oldilariga kelib-ketib turardi. 
Oisha roziyallohu anho shunday deydi: 

- Abdulloh zukko, aqlli yigit edi. Tun qorong'usida otalari yoniga borib, u yerdan tong 
otmasidan Makkaga kelib, hech narsa ko'rmagandek, qurayshliklar bilan birga tong ottirar 
edi. Odamlar orasida ularga tegishli biron gap eshitsa, tun qorong'usi tushishi bilanoq, 
xabarni ularga yetkazar edi. Abu Bakr Siddiqning xizmatkori Omir ibn Fuhayra qo'y boqar 
edi. U bir gala sutdor sovliq qo'ylarni ularga yaqinroq yerga haydab kelar va kechaning 
biron soati o'tgach, qo'ylarni Payg'ambar alayhissalomlarning oldilariga olib kelib, dam 
oldirar edi. Omir ularga qo'ylarni sog'ib berar va tong qorong'usida qo'ylarni haydab 
ketardi. Omir uch kunning ichida bu ishlarni takrorladi. Abu Bakr Siddiqning o'g'li 
Abdulloh kelib Makkaga qaytib kegach, uning izidan qo'ylarni haydab ketardi. 

(Ibn Hishom: 1/486, Sahihi Buxony: 1/553-54). 
Ammo qurayshliklar qabul qilingan qaror ijrosiga kelishilgan vaqt - tun o'tib, tong 
otgach va Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ularning qo'lidan chiqib ketganlarini 
bilgach, tepa sochlari tikka bo' lib, lol qoldilar. Ularning birinchi qilgan ishlari Aliy 
roziyallohu anhuni urish bo'ldi. Uni sudrab, Ka'ba oldiga olib kelib, undan ma'lumot olish 
uchun qamab qo'ydilar. Qilingan so'roqlar foyda bermagach, Abu Bakr Siddiqning uyiga 
kelib, darvozasini qoqdilar. Ularning oldiga Abu Bakr Siddiqning qizi Asmo chiqdi. Ular: 

- Otang qaerda? - deb so'radilar. Asmo: 

- Xudo haqqi, otamni qaerdaligini bilmayman! - dedi. 

Shunda o'ta shallaqi va iflos bo'lgan Abu Jahl Asmoga qo'l ko'tarib, uning yuziga 
shapaloq tortdi. Zarbaning zo'ridan Asmoning qulog'idan baldog'i chiqib ketdi. 

(Ibn Hishom: 1/487). 

Qurayshliklar favqulodda, shoshilinch majlis chaqirib, Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam va Abu Bakr Siddiqni qo'lga tushirish uchun imkoniyatlaridagi barcha vosita va 
vasilalarni ishga solishga farmon qildilar. Makkadan chiqadigan barcha yo'nalishlardagi 
yo'llar qattiq qurollangan nafarlar nazorati ostiga olindi. Bu ikki kishini hoh tirik, hoh o'lik 
holida Makkaga qaytarib olib kelgan kishiga har biri uchun lOOtadan tuya miqdoridagi 
mukofot tayin qilindi. Va bunda olib kelgan odamning kim bo'lishini e'tibori yo'q edi. 
(Sahihi Buxony: 1/554). 



143 



Arrohiyqul maxtum ^ju-a-J/ju^y/ 

Shundan so'ng otlig'u piyodalar va izquvarlar katta mukofot ilinjida har tarafga izg'ib, 
ularni istab qoldilar. Odamlar ikkisini istab, vodiylarga, daralaru cho'qqilarga tarqalib 
ketdilar. Lekin har qancha istashmasin foyda bermadi va biron natijaga erisha olmadilar. 
Qidiruvchilar g'orning og'zigacha borishdi. Lekin Alloh o'z ishiga g'olib zotdir. Imom 
Buxoriyning Anas roziyallohu anhudan, u Abu Bakr Siddiqdan qilgan rivoyatga ko'ra Abu 
Bakr Siddiq shunday deydi: 

- Men Rosululloh sallalohu alayhi va sallam bilan g'orning ichida birga edim. Boshimni 
ko'tarib qarasam, bir payt odamlarning oyoqlari boshim uzra turibdi. Men qo'rqib ketib: 

- Ey Allohning rosuli, agar ular engashib qarashsa, bizni ko'rib qoladilar, - dedim. 
Shunda Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

;JaiI ^J j . L&gjJtii *uil . jUiil . j£j Li L '"<<■■■) 
~ U^ ajiI C>& L j% LI L <£&a U 

- "Tinchlaning ey Abu Bakr, ikki kishining uchinchisi Allohdir!" - yoki boshqa bir 
lafzda - "Uchinchisi Alloh bo'lgan ikki kishi haqida fikringiz qanday ey Abu Bakr?" - 
dedilar. 

(Sahihi Buxony:l/516, 557). 
Abu Bakr Siddiq juda qo'rqib ketdi. Lekin uning bu qo'rqishi o'z joni uchun bo'lmay, 
balki Rosululloh sallalohu alayhi va sallam uchun bo'lgan bo'lib, juda hafa bo'lib, 
Payg'ambar alayhissalomga: 

- Agar meni o'ldirishsa, men oddiy bir odamman. Xudo ko'rsatmasin, agar siz 
o'ldrilsangiz butun ummat halok bo'ladi,- dedi. Shunda Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam unga: 

8 «•>□*&♦♦* A/^^ -r^O) *<£♦•*♦□*> •♦ 

"/aiaei dueia, 0odudneg, Ae'e'iu dec dee'di dedadaed", - dedilar. 

Bu yerda Alloh o'z payg'ambarini u bilan ikrom qilgan mo"jiza sodir bo'lgan edi. 
Ta'qibchilar ularga bir necha qadamlar qolganda ortga qaytib ketdilar. 

Madina yo'li uzra 
Uch kun to'xtovsiz davom etgan qidiruv doirasidagi amallar to'xtab, ta'qib alangasi 
so' nib, Quraysh chopqirlarining oyoq tovushlari tingach, Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam bilan do'stlari Madina tarafga yo'lga chiqishga tayyorlandilar. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam va Abu Bakr Siddiq Quraysh kofirlari dinida 
bo'lgan Abdulloh ibn Urayqit Laysiy ismli bir kishini yo'l ko'rsatuvchilikka yollagan 
edilar. Abdulloh yo'lni yaxshi biladigan mohir yo'l ko'rsatuvchi edi. U garchi kofir 
bo'lsada, unga ishonishib, safarga minib ketadigan tuyalarini unga topshirgandilar va uch 
kundan so'ng Savr tog'i oldida uchrashishga va uchinchi kuni Abdulloh ibn Urayqit ikki 
tuya bilan ularni kutib olishiga va'dalashishgan edilar. 

Hijriy 1- yil Robiy'ul awal oyining 1-si dushanba kuni, milodiy 622- yili 16- sentyabr 
oqshomida Abdulloh tuyalarni olib keldi. Abu Bakr uyida maslahatlashgan chog'ida 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: 

- Ota-onam sizga fido bo'lsin, ey Rosulalloh! Mana bu ikki tuyadan birini oling,- deb 
ulardan afzalini Payg'ambar alayhissalomga ro'para qildi. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam: - "Narhi evaziga" - dedilar. 

Abu Bakr Siddiqning qizi Asmo ikkovlarini safar xaltalarini olib keldi. Unga bog'ich ip 
qilishni unutgan edi. 



144 



Arrohiyqul maxtum 



aa 3a ■a II (JjjjA jJi 



If TV 



Rosulullohning hijratlari xaritasi 

^S J j~>^ v*->* &O* 







i ■ — 



Ular ketishayotgan chog'larida, sufra (safar xalta)ni bog'lab qo'yish uchun borgan Asmo 
uning bog'ichi yo'qligini ko'rdi. Shunda u tasmani ikkiga bo'lib, biri bilan sufrani osib, 
ikkinchisi bilan uni bog'lab qo'ydi. Shuning uchun ham u "Zotin nitoqayn", ya'ni "ikki 
bog'ich sohibasi" deya nomlandi. 

(SahihiBuxony: 1/553-55, IbnHishom: 1/486). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam va Abu Bakr Siddiq Madinagayo'l oldilar. Ularga 
Abu Bakrning cho'poni Fuhayra ham hamroh bo'ldi. Abdulloh ibn Urayqit yo'l ko'rsatib 
boruvchi edi. Ibn Urayqit ularni sohil bo'ylab boshlab ketdi. Ular g'ordan chiqishgach, 
dastlab janub yo'nalishiga Yaman tomon ichkarilab yura boshladilar. So'ng g'arbga 
burilib, odamlar yurishga odatlanmagan yo'l bilan sohil tomonga yurdilar. So'ng shimolga 
burilib, Qizil dengiz sohili tomonga odam kam yuradigan yo'l bilan yurdilar. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam mana shu safarlarida bosib o'tgan yo'llarini Ibn Ishoq o'z 
rivoyatida quyidagicha ifodalagan: 

Yo'l ko'rsatib boruvchi ularni Makkaning pastidan olib o'tib, Usfondan pastroqdagi 
yo'ldan kesib o'tib, sohil tomonga chiqdilar. So'ng ularni Amajning pastrog'idagi yo'ldan 
boshlab, yo'lni kesib Qudayddan o'tib ketishdi. Yo'l ko'rsatuvchi ularni o'sha yerdan 
Xarror tomon boshlab ketdi. So'ng Almorra yo'lidan boshlab, Liqf yo'liga tushdilar. So'ng 
ularni Liqfning chiqish yo'lidan olib o'tib, Mijoj chiqaverishida bir joyga berkitdi. U 



145 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

yerdan esa Marjahi Mijoh yo'liga boshladi. So'ng Zul G'azvayndan bo'lgan Marjihga, u 
yerdan Ziy Kashr ichkarisiga, so'ng Jadodidga, undan Ajradga, so'ng Madlaja -Ti'xin 
urug'ining dushmanlaridan bo'lgan Zu Salamga, u yerdan Al'ayobidga olib bordi. So'ng 
Alfojadan olib o'tib, Al'arjga olib tushdi. So'ng Rakubaning o'ng tomonidan Oir tog'lariga 
olib borib, u yerdan Ri'm urug'iga olib tushdi. Ularni u yerdan Quboga olib kelib qo'ydi. 

(IbnHishom: 1/491-492). 



Yo'l davomida sodir bo'lgan ba'zi-bir hodisalar 

Imom Buxoriyning Abu Bakr Siddiqdan qilgan rivoyatida u shunday deydi: 

- Yo'lga chiqib, kechasi bilan yo'l yurdik. Ertasi kuni ham quyosh tikkaga kelib, yo'l 
yo'lovchilardan bo'shab qolgunicha yurdik. Yo'lda hech kim yo'q edi. Bizga uzoqdan 
baland bo'yli qoya tosh ko'rindi. Uning soyasi bo'lib, quyosh nuridan to' sib turar edi. 
O'sha toshni oldiga borib to'xtadik. Men Rosululloh sallalohu alayhi va sallam dam 
olishlari uchun yerni qo'lim bilan tekislab, joy hozirladim-da, u yerga ridoni to'shab: - 
Uxlab dam oling ey Rosulalloh, men atrofni kuzatib turaman! - dedim. U kishi yotib 
uxladilar. Men atrofni kuzatib turdim. Bir payt tosh tomonga qo'ylarni haydab kelayotgan 
bir cho'ponni ko'rib qoldim. U ham tosh soyasini mo'ljallab kelayotgan edi. Men unga: - 
Kimning cho'ponisan ey bola? - dedim. U Madina yoki Makka ahlidan bo'lgan bir 
odamning nomini aytdi. Men undan: - Qo'ylaringni suti bormi? - deb so'radim. U: - Ha, 
bor - deb javob berdi. Men: - Bizga sog'ib bermaysanmi? - dedim. U: - Mayli sog'ib 
beraman - deb, bir sovliqni ushladi. Men unga: - Yelinini turpoq, jun va ahlatlardan toza 
qil! - dedim. U bir chelakka quyuq sutdan sog'ib berdi. Menda suv ichish va tahorat olish 
uchun mo'ljallab olib olgan bir idish bor edi. Sutni shu idishga quyib, Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallamning oldilariga olib bordim. U kishi uxlab yotgan edilar, uyg'otgim 
kelmay, uyg'onishlarini kutib turdim. Uyg'onganlarida haligi sutli idishni ustidan, sovutish 
uchun suv quydim. So'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: - Sutdan iching ey 
Rosulalloh! - dedim. U kishi sutdan ichdilar-da: - "Jo'nash vaqti bo'lmadimi?" - deb 
so'radilar. Men: - Ha, vaqt bo'ldi - dedim. So'ng yo'lga otlandik. (Sahihi Buxoriy: 1/510). 

2- Abu Bakr Siddiqning odati - u doimo Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning 
ortlaridan yurar edi. Abu Bakr Siddiq oqsoqol ko'rinishda bilinib, Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam esa yosh ko'rinib, oqsoqol deb bilinmas edilar. Yo'lda duch kelgan bir 
kishi Abu Bakr Siddiqga: - Sening oldingda kutayotgan bu odam kim? - deb so'radi. Abu 
Bakr Siddiq unga: - Bu odam mening yo'lboshchim,- deb javob berdi. Eshitgan odam 
ketayotgan yo'llarini tushunsa, Abu Bakr Siddiq hidoyat, yaxshilik yo'lini nazarda tutib 
aytdilar. (Sahihi Buxoriy: 1/556). 

3- Safarning 2- yoki 3- kuni ular Ummu Ma'bad Xuzoiyya ismli ayolning chodiri yoniga 
yetib bordilar. Ularning rurgan joylari Qudayd nohiyasidagi Mushallal degan joy bo'lib, 
Makkadan 130 km. uzoqlikda edi. Ummu Ma'bad qat'iyatli, shijoatli bir ayol bo'lib, 
chodiri oldida o'ranib o'tirar va o'tgan ketganlarga suv va taom berar edi. Ular Ummu 
Ma'baddan: 

- Senda biror narsang bormi? - deb so'radilar. Ummu Ma'bad: 

- Agar bizda biror narsa bo'lganida, sizlarni muztar qilib qo'ymas edim. Qishloqlar ham 
qo'ylar ham bo'm-bo'sh,-dedi. Shu yil qurg'oqchilik yili bo'lgan edi. Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam chodir chetidagi qo'yga ishora qilib, 

,?Jjx4 1) b SlwJl » JA La 

- "Mana bu qanaqangi qo'y ey Ummu Ma'bad?" - dedilar. 

- Holsizligi sababli podadan ajratib qoldirilgan qo'y, - dedi u. 

- 3b£ <> t-te <J* - 

- "Uning sut-puti bormi?" - dedilar. Ummu Ma'bad: 
-Unda sut qaerdan bo'lsin, o'zi zo'rg'a turibdi-ku?! - dedi. 

-"Menga ruhsat berasanmi, uni sog'sam?" - dedilar. Ummu Ma'bad: 



146 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

- Ha, ota- onam sizga fido bo'lsin! Agar unda sut bor deb bilsangiz sog'a qoling! - dedi. 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam qo'yning yelinini qo'llari bilan silab, Allohning 
ismini tilga olib, duo qildilar. Qo'yning yelini to'lib, sutlari oqa boshladi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam undan kattaroq idish olib kelishini so'radilar. O'sha idishga sut 
sog'a boshladilar, idish to'lib, sutning ko'piklari idishdan toshib ketdi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam uni menga berdilar. Men sut ichib to'ydim. So'ng hamrohlarning 
hammalari sut ichib to'ydilar. So'ng o'zlari ham ichdilar. So'ng ikkinchi marta sog'ib, 
idishni to'ldirdilar. So'ng u sutni Ummu Ma'badning odida qoldirib, yo'lga tushdik. 
Oradan hech qancha vaqt o'tmay, etlari suyagiga yopishib ketgan, zo'rg'a yurib kelaytgan 
oriq qo'y-echkilarni haydab, Ummu Ma'badning eri kelib qoldi. Idishdagi sutlarni ko'rib, 
lolu hayron qolgan er ajablanib: 

- Uyda sog'in sigiring bo'lmasa, qo'yning suti bo'lmasa, bu sutni qaerdan olding? - 
dedi. Ummu Ma'bad: 

- Yo'q, Xudo haqqi, chodirimiz yonidan bir muborak kishi o'tib qoldi. Uning gaplariga 
ko'ra, shunday-shunday, holatlari shunday-shunday, - deya ta'riflay ketdi Ummu Ma'bad. 
Eri esa: 

- Hoy-nahoy bu odam, qurayshliklar istab yurgan odam bo'lsa kerak? Ey Ummu 
Ma'bad, uning sifatlarini menga birma bir aytib ber-chi! - dedi. Ummu Ma'bad kitobimiz 
oxirida bayon qilingan, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning sifatlari haqida qanday 
aytilgan bo'lsa, u kishini shunday ta'riflab berdi. Ta'rifni eshitgan Abu Ma'bad: 

- Xudo haqqi, bu o'sha qurayshliklar ta'qib qilib yurgan o'sha odamning xuddi o'zi. 
Qurayshliklar uning haqida xuddi shunday gaplarni aytishgan edilar. U bilan hamsuhbat 
bo'lishni ko'nglimga tugib qo'ygan edim. Agar u odamga yo'l topsam, albatta hamsuhbat 
bo'laman, - dedi. 

Makkada erta tongda, baland ovozda kuyidagi misralarni o'qigan ovoz yangradi. Lekin 
ovoz egasini hech kim ko'rmadi. 

JJjLi j j JI^J V JUi Qa Aj .<*<-- £b\ jjj La u^aHl b£ 

•i^ajAi (jjla jaII U JaJLa j -^" 1 " a <jLS-4 S^ cr" Ofc^ 

1$ ujj SUilljJLuij (j) ,»ljli LjJUl j 1 ftjl *■ tjp •■<"*■) Ijlui 

Ummu Ma 'bad xaymasiga mehmon bo 'Igan ikki do 'stga 
Arsh Robbisi bo Igan Alloh mukofotlar ato etsin. 
Ular yaxshilik bilan kelib, yaxshilik bilan ketdilar. 
Muhammadga do 'st bo 'Igan kishi, begumon najot topur. 
Ey Banu Qusay, Alloh sizlardan bemisl ulug 'ligu, 
Fazilatlar kabi ishlarni xargiz, darig ' tutmadi. 
Banu Ka 'b o 'z qizlarining martabasin qutlasinlar. 
Uning topgan martabasi mo 'minlar uchun ibratlidir. 
Singlingizning qo 'ylari-yu idishidan so 'ranglar. 
Agar qo 'ydan so 'rasangiz, uning o 'zi ham guvohlik berur. 
Abu Bakr Siddiqning qizi Asmo shunday deydi: 

- Biz Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning qaysi tomonga karab ketganlarini 
bilmas edik. Banogoh jinlardan bo'lgan bir kishi Makkaning quyi tomonidan kelib, 
yuqoridagi she'r misralarini baland ovoz bilan o'qidi. Odamlar ovozning ortidan ergashib, 
quloq solar edilar. Lekin hech kim ovoz egasini ko'rmadi. U Makkaning yuqori tarafidan 
chiqib ketdi. Biz bundan Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning qaerga ketganlarini va 
u kishining Madina tomonga yo'l olganlarini bilib oldik. 

(Zodul Maod:2/53-54, Hokim Mustadraki: 3/9-10, 
Bag'oviy Sharhis sunna: 13/264). 
4- Yo'lda ularning izlaridan Suroqa ibn Molik tushdi. Suroqaning o'zi bu voqe'ani 
shunday eslaydi: 

- O'z qavmim bo'lmish, Banu Mudlash majlislaridan birida o'tirgan edim. Bir kishi 
tepamizga kelib: - Ey Suroqa, men hozir sohilda bir necha odamlarning qorasini ko'rdim. 



147 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Ular Muhammad va uning sheriklari bo'lsa kerak, - dedi. Bildimki, ular aniq o'shalar. 
Lekin men sirni boy bermay unga: - Sen aytayotgan odamlar ular emas. Sen falonchi, 
falonchi va falonchilarni ko'rgansan. Ular hozirgina ko'z oldimizdan o'tib ketdilar, - 
dedim. Bir soatlar chamasi majlisda o'tirib, so'ng uyga kirdim. Kira solib, cho'ri qizga otni 
olib chiqishni va uni adrning ortiga olib borib, o'sha yerda meni kutib turishini buyurdim. 
Nayzamni qo'limga oldim-da, uni orqa qismi bilan ushlab, uyning orqa eshigidan chiqdim- 
da, nayzaning uchi bilan yerni chizib yura boshladim. Otimning oldiga shu ko'yi bordim- 
da, uni minib, tezlash uchun niqtadim. Otni uchirib, haligi aytgan odamlarga yaqinlashdim. 
Otim rurtinib, meni yiqitib yubordi. O'rnimdan turib, qo'limni kinona (o'qdon)ga cho'zdim 
va undan azlom (fol ochadigan cho'plar)ni chiqardim. Ularga zarar yetkazishim yoki 
yetkazmasligim haqida azlom bilan fol ochdim. Folimda men istagan narsa chiqmadi. 
Ochgan folimga amal qilmay, yana otimga minib, uni o'sha odamlar tomonga undadim. 
Ularga yaqinlashdim. Hatto Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning qiroatlarini 
eshitdim. U kishi hech yoqqa qaramay Qur'on tilovati qilib borar, Abu Bakr Siddiq esa har 
tarafga alanglab borar edilar. Ularga yaqinlashganimda otimning oldi oyoqlari 
tizzasigacha yerga botib ketdi. Men ot ustidan yerga yiqildim. So'ng o'rnimdan turdim va 
otimga zajr qilib, uning oyoqlarini zo'rg'a chiqarib oldim. Otning oyoqlar yerdan 
sug'urilib, tik bo'lgan ham ediki, ot tuyoqlari izidan chang chiqib, xuddi tutun kabi 
osmonga tomon taraldi. Men yana azlom bilan fol ochdim. Yana men istamagan narsa, 
ya'ni zarar bermaslik chiqdi. Men ularga omonlikni anglatuv ovozida nido qildim. Ular 
to'xtadilar. Otimga minib, ularning oldiga bordim. Men ularni ushlamoqchi bo'lib borgan 
chog'imda duch kelgan hodisalarni boshdan kechirganimda hayolimga - Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamning ishlari tez orada zafar qozonadi, degan o'y keldi. Men 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamga: - Qavmingiz sizning boshingizga diyya belgiladi 
- dedim-da, bor gaplarni ularga so'zlab berdim. So'ng men ularga ozuqa va yo'l uchun 
ba'zi narsalarni taklif etdim. Ular mening taklifimni qabul qilishmadi va mendan hech 
narsa so'rashmadi ham. Faqatgina Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

- "Ko'zimizdan yiroq bo'l!" — dedilar. Men u kishidan o'zim uchun omonlik xati yozib 
berishlarini so'radim. Payg'ambar alayhissalom Omir ibn Fuhayraga buyurdilar. U menga 
bir parcha teriga omonlik xati bitib berdi. So'ng Rosululloh sallalohu alayhi va sallam o'z 
yo'llarida davom etdilar. 

(Sahihi Buxony: 1/554, Zodul Maod:253). 
Abu Bakr Siddiqdan qilingan rivoyatga ko'ra, u shunday deydi: 

- Biz yo'lga chiqdik. Qavm bizni ta'qib qilib kelardi. Bizga ulardan Suroqa ibn Molik 
ibn Ju'shumdan boshqa hech kim yetib ololgani yo'q. Suroqa o'z otida bizga yaqinlashib 
qoldi. 

- Bu bizni ta'qib qilib keluvchilardan, bizga yaqinlashib qoldi, ey Rosulalloh! - dedim. 

-"/aiaei dueia, 0oduaneg, Aeeiu deg deedi dedadaed" - dedilar. 

(SahihiBuxony:l/516). 

Suroqa ortiga qaytdi. Yo'lda ta'qib qilib kelayotgan odamlarga duch kelib, ularga: 

- Bu tomonlardan xabar olib kelayapman, bu yoqlarga borishlaringga hojat yo'q!-dedi. 
Suroqa kunning birinchi yarmida ikkalasini ta'qib qilib, ushlamoqchi bo'lib kelib, ikkinchi 
qismida esa ularga himoyachi- qo'riqchiga aylandi qoldi. 

(Zodul Maod: 2/53). 
5- Rosululloh sallalohu alayhi va sallam yo'lda Burayda ibn Xusayb Aslamiy bilan 
uchrashib muloqot qildilar. U bilan birga 80ga yaqin xonadon bor edi. Ularning barchalari 
Islomni qabul qilib, musulmon bo'ldilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam u yerda 
oxirgi xufton namozini o'qidilar. Qavm ham u kishining orqalarida namoz o'qidi. Burayda 
o'z yurtida qavmi bilan birga qoldi. Uhud jangidan keyingina Rosululloh sallalohu alayhi 
va sallamning huzurlariga keldi. Abdulloh ibn Buraydadan qilingan rivoyatda u: 

- Rosululloh sallalohu alayhi va sallam yaxshi niyat-umid qilgan edilar. Kunlarning 
birida Burayda ibn Xusayb o'z yaqinlaridan bo'lgan 80 nafar otliqlar bilan birgalikda 



148 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

yo'lga chiqdi. Ularning hammalari Banu Sahm urug'idan edilar. Otliqlar yo'lda Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamga ro'para bo'ldilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 
Buraydadan - "Sen kimdansan?" - deb so'radilar. Burayda: -Men Aslam 
qabilasidanman,- deb javob berdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Abu Bakrga: 

-"Salomat-omon qoldik !"-dedi\ar. So'ng Buraydaga: - "Kimning urug'idansan?"- 
dedilar. U: - Banu Sahmdan-deb javob berdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: - 
"Foling to'g'ri chiqdi" - dedilar. 

6- Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Arj yeridagi Juhfa bilan Harsha o'rtasida 
bo'lgan Qahdavotdagi Abu Avs ibn Hajar yoki Abu Tamim Avs ibn Hajar Aslamiyning 
yonidan o'tdilar. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Abu Bakr Siddiq bilan bir tuyaga 
mingashib olgan edilar. Hamrohlaridan ba'zilari orqada qolishgan edi. Avs Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamni bir katta tuyaga mindirib, ularga o'zining Mas'ud ismli 
xizmatkorini ham qo'shib berdi. Avs ularni kuzatayotib, o'z g'ulomiga: 

- Ularni o'zing bilgan xilvat yo'llar bilan boshlab borgin, ulardan xargiz ajralmagin! - 
deya tayinladi. Mas'ud ularni boshlab, Madinaga olib bordi. So'ng Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallam Mas'udni tuyasi bilan birga o'z hojasiga qaytarib yubordilar. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam Mas'udga, Avsga borib tuyasining bo'yniga otning nishonasini 
belgi qilib qo'yishini,- aytishini buyurdilar. U belgi ikkita xalqa bo'lib, ularni o'rtasini bir 
biriga bog'lab qo'yadi. Bu belgi ularning nishonalari bo'ladi. 

Mushriklar Uhud kunida kelayotgan chog'larida, Avs o'z g'ulomi Mas'ud ibn 
Xunaydani mushriklar xabarini yetkazish uchun Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning 
oldilariga piyoda jo'natdi. Ibn Mokulo Imom Tabariydan qilgan rivoyatiga ko'ra: 

U Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Madinaga kelganlaridan keyin iymon keltirib 
musulmon bo'lgan va Arjda yashab turgan edi. 

(Usudi G'oba: 1/173, Ibn Hishom: 1/491). 

7- Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Ri'm qabilasiga yetganlarida, yo'lda Zubayrga 
duch keldilar. Zubayr musulmonlardan tashkil topgan karvonda bo'lib, ular Shomdan 
kelishayotgan savdogarlar edilar. Zubayr shu yerda Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 
bilan Abu Bakr Siddiqqa yangi oq kiyim kiydirdi. (Sahihi 
Buxoriy: 1/554). 

Quboga tushishlari 

Nubuwatning 14- yili, hijratning 1- yili Robiy'ul-awal oyining 8- dushanba kuni, 
milodiy 622- yil, 23- sentyabr Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Quboga kelib 
tushdilar. (Rohmatan-lil'olamiyn: 1/102). 

Xuddi shu kuni Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning yoshlari roppa-rosa 53 ga 
to'ldi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni Fil voqe'asining 41- yili, Robiy'ul-awal 
oyining 9- kuni payg'ambarlik sharafiga muyassar bo'lganlar deb hisob qiluvchilar 
hisobiga ko'ra payg'ambarliklariga roppa-rosa 13 yil to'ldi. Ammo Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallamni Fil voqe'asining 41- yili Ramazon oyida payg'ambarlik sharafiga 
muyassar bo'lganlar deyuvchilar hisobiga ko'ra, payg'ambarliklariga 12 yil 5 oyu 18 yoki 
22 kun to'ldi. 

URVA IBN ZUBAYR shunday deydi: 

-Madinadagi musulmonlar Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning Makkadan 
chiqqanlarini eshitib, har kuni ertalab, kutib olish uchun Xarraga borib, ularning 
kelishlarini kutib turar edilar. Peshin bo'lib, havo isib ketgach, uylariga qaytib kelardilar. 
Kunlarning birida ular kuta-kuta, oxiri kutishlari cho'zilib ketgach, uylariga qaytib 
ketdilar. Kutuvchilar uy-uylariga kirib ketishgach, yahudiylardan bir kishi o'zining zarurati 
tufayli qal'alardan birining tepasiga chiqib, atrofga qaradi. Banogoh uzoqdan kelayotgan 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallam va uning as'hoblarini ko'rib qoldi. Ular uzoqdan 
oqarishib, ko'rinib-ko'rinmay kelar edilar. Yahudiy o'zini tutib turolmay, baland ovoz 
bilan: 

- Ho'-o' arablar, eshitmadim demanglar! Sizlar intizor bo'lib kutayotgan bobolaringiz 
kelayapti-i-i! - deya baqirdi. Musulmonlar qurol-aslahalari tomon chopishdi. Ular 
qurollarini taqishib, bir birlaridan o'zishib, Allohning rosuli iqboliga shoshildilar. Shunday 



149 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

qilib, ular Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni Xarra tashqarisida kutib oldilar. 
(SahihiBuxony: 1/555). 
IBNUL QOYYIM shunday deydi: 
Banu Amr ibn Avf yerlarida shovqin-suronu, takbir sadolari yangradi. Musulmonlar 
Payg'ambar alayhissalomning kelishlaridan shodlanib, takbir aytar edilar. Ular Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallamni kutib olish uchun chiqqan edilar. Rosululloh sallalohu alayhi 
va sallamni olqishu takbirlar bilan kutib oldilar. Odamlar Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallamning atroflarida parvona bo' lib, o'rab olgan edilar. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallamni sakinat-xotirjamlik egallab olgan bo'lib, ayni shu paytda u kishiga vahiy nozil 
bo'layotgan edi. 

(4) *j~$> dJlii i*i *&fc}\j j~«}4Jt tJU^J {}ij?rj &ip }a *JJ( b& .... 

...shak-shubhasiz Allohning O'zi ham, Jabroil ham, ahli solih mo'minlar ham 
uning madadkoridirlar. Yana, bulardan keyin farishtalar ham (payg'ambarga) 
yordamchidir. 

(Taxnm:4-dan), (Zodul Maod:2/54). 
URVA IBN ZUBAYR shunday deydi: 

Madina ahli Rosululloh sallalohu alayhi va sallamni kutib olishdi va ularni o'ng 

tomonga boshlab, Banu Amr ibn Avf qavmiga rushirdilar. Bu kun Robi'ul-awal oyining 

dushanba kuni edi. Abu Bakr Siddiq tik rurib, odamlar bilan so'roq-javob qildi. Rosululloh 

sallalohu alayhi va sallam esa sukut saqlab o'tirdilar. Hali Rosululloh sallalohu alayhi va 

sallamni ko'rmagan ansorlar kelib, Abu Bakr Siddiq bilan salom-alik qilar edilar. 

Payg'ambar alayhissalomga quyosh nuri tegib, oftobda qoldilar. Abu Bakr Siddiq kelib, u 

kishiga ridosi bilan soya qilib turdi. Shundagina odamlar Rosululloh sallalohu alayhi va 

sallamni tanidilar. (SahihiBuxoriy: 1/555). 

Madina ahlining hammasi kutib olish uchun Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning 

istiqbollariga chiqqan edilar. Madina tarixida banday shodiyona kun bo'lgan emas edi. 

Yahudiylar Xabquq payg'ambarining bashorati tasdig'ini o'z ko'zlari bilan ko'rib turar 

edilar. Bashoratda shunday deyilgandi: 

-. O'j" <J^ 6"* LHJ^I J ' L)'- 4 ^ 6"* *^ *^ Ci\ - 

"Shak-shubhasiz Alloh Tiymondan. Jibril esa Foron tog'laridan keldi". 

(Habquq sahifasi:3/3). 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Quboda Kalsum ibn Hadmnikiga rushdilar. 
Ba'zilar: - Sa'd ibn Xaysamanikiga tushganlar, - deyishdi. Awalgisi sobitroqdir. 

Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhu Rosululloh sallalohu alayhi va sallam chiqib 
ketganlaridan keyin Makkada uch kun rurib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning 
odamlardan bo'lgan omonatlarini o'z ega-egalariga topshirdi. Shundan so'ng piyoda 
hijratga chiqib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Quboga kelganlarida, orqalaridan 
yetib keldilar. U ham Kalsum ibn Hadmnikiga tushdi. 

(Ibn Hishom: 1/493, Zodul Maod: 2/54). 

Ibn Ishoq rivoyatiga ko'ra: Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Quboda 4 kun turdilar 
- dushanba, seshanba, chorshanba va payshanba kunlari. Rosululloh sallalohu alayhi va 
sallam bu kunlar asnosida Masjidi Quboga asos soldilar va unda namoz o'qidilar. 

(Ibn Hishom: 1/494). 

Sahihi Buxoriyda Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning Masjidi Quboda 24 kun 
turganlari (SahihiBuxoriy: 1/560) keltirilgan. Ibnul Qoyyim ham shuni ixtiyor qilgan. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning o'zlari Masjidi Quboga tushishlari dushanba 
kuni bo'lib, u yerdan chiqishlari juma kuni bo'lganini aniq aytganlar. (Zodul Maod: 2/54). 
Masjidi Qubo -payg'ambarlik boshlanganidan buy on taqvoga asosan qurilgan eng birinchi 
masj id bo'lib qoldi. 

Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tog'alari bo'lmish Banu Najjor qavmiga odam 
yuborgandilar, ular qilichlarini taqqan hollarida kelib, atroflarida u kishini qurshab 
bordilar. Payshanba yoki juma kuni bo'lgach, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam Abu 
Bakr Siddiqni orqalariga mindirib olib, yo'lga rushdilar. Jum'a namozi vaqtiga Banu Solim 



150 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

ibn Avf qavmiga yetib keldilar. Vodiy ichkarisidagi masjidda ular bilan birgalikda Jum'a 
namozini o'qidilar. Shunda Jum'a namozini o'qiganlar 100 kishi bo'lgan edi. 

Madinaga kirishlari 
Jum'a namozini o'qib bo'lgach, Rosululloh sallalohu alayhi va sallam yo'llarini davom 
ettirdilar-da, Madinaga kirib bordilar. Xuddi shu kundan boshlab, Yasrib shahri "Madinai 
Rosul" deb nomlana boshladi. Uni qisqacha qilib, Madina deb yuritila boshlandi. Bu kun 
eng ulug', shodiyona kun bo'ldi. Ko'chalaru uylar hamdu-sano va tasbeh ovozlaridan 
larzaga kelib ketdi. Ansorlarning qiz va juvonlari juda katta hursandchilik bilan qo'shiqlar 
aytishdi: 

fjj Ail ICJ la LLJfr jSlill cjaj 

6ty chiqdi bizga, Saniyyatul Vado 'dan. 

Vojib bo 'Idi shukr qilish bizlarga, 

Alloh uchun bir da'vatchi chaqirig 'idan. 

Ey bizlarga yuborilgan Payg 'ambar, 

Siz itoatli ishni olib keldingiz. 

Ansorlar garchi o'ta badavlat bo'lmasalar-da, ularning har birlari Rosululloh sallalohu 

alayhi va sallamni o'z uyiga tushishlarini istardi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 

ansorlarning qay birini uyi oldidan o'tsalar, u tuyalarini jilovidan ushlab: 

- Keling biznikiga tushing, himoya, qurol-aslaha, hammasi tayyor. Shavkatlarga 
keling!-deya yolborishardi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam ularga: 

-. £jj>ala IgJli . 1 fl Lu i " IjIa - 

- "Yo'lini to'smanglar, chunki u buyurilgandir," - der edilar. 

Tuya asta-asta odimlab borar edi. U to hozirgi kundagi "Masjidi Nabaviy"ning o'rnigacha 
yurib bordi-da, yerga cho'kdi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tuya ustidan tushmay 
o'tirdilar. U o'rnidan turib ozgina yurdi. So'ng burilib, yana awalgi joyiga qaytib kelib 
cho'kdi. Bu joy tog'alari bo'lmish, Banu Najjor qavmiga tegishli edi. Ular uchun bu 
Allohning tavfiqi bo'ldi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam tog'alarining joylariga 
tushib, ularni mukarram qilmoqni judayam hohlagan edilar. Odamlar Rosululloh sallalohu 
alayhi va sallamni o'z uylariga taklif qila boshladilar. Abu Ayyub Ansoriy shoshilib borib 
Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning yuklarini o'z uyiga olib kirdi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam: 

-. 4Kj &* *j*fi - 

- "Kishi o'z yuklari bilan birga bo'ladi", - der edilar. As' ad ibn Zurora kelib, 
yonlarida turgan tuyalarini jilovidan ushladi. (Ibn Hishom: 1/494-96, Zodul 
maod:2/55). 

Anas roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda Rosululloh sallalohu alayhi va sallam: 

_. sljjSl Uki djii "<j\ - 

- "Uylarning qay biri yaqinroq, o'sha uyga tushamiz!" - dedilar. Shunda Abu Ayyub 
Ansoriy: 

- Men, ey Rosululloh, mana bu mening hovlim, bu esa eshigim, - dedi. Rosululloh 
sallalohu alayhi va sallam: 

- "Unda borib, bizga dam olish uchun joy hozirla!" - dedilar. 
Abu Ayyub: 

- Allohning barakoti bilan ikkingiz ham yuringlar! - dedi. (Sahihi Buxoriy: 1/556). 
Oradan bir necha kun o'tib, Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning ayollari Savda 
roziyallohu anho, ikki qizlari Ummu Gulsum, Usoma ibn Zayd, Ummu Ayman ular bilan 
birga Abu Bakr Siddiqning o'g'li Abdulloh uning ahlu ayollarini olib chiqdi. Ularning 
orasida Oisha roziyallohu anho ham bor edi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning 
qizlari Zaynab Abul Osning uyida qoldi. Unga chiqib ketish imkoniyati topilmadi. Zaynab 
Badr voqe'asidan so'ng hijrat qildi. 



151 



Arrohiyqul maxtum qj^^Jjj^j^ 

(Zodul maod:2/55). 
Oisha roziyallohu anho shunday deydi: 

- Madinaga kelgan chog'imizda, yer yuzining eng vabosi ko'p joyi Madina edi. 
Ariqlarda ko'lmak (sasigan) suvlar oqar edi. Rosululloh sallalohu alayhi va sallam 
Madinaga kelganlarida Abu Bakr Siddiq bilan Bilol kasal bo' lib qoldilar. Men ularning 
oldigakirib: 

- O'zingizni qanday his qilayapsiz, ey otajon? Sizchi ey Bilol, o'zingizni qanday his 
qilayapsiz? - deb so'radim. Abu Bakr istimasi kuchayganda she'r o'qirdi: 

O'z uyida tong ottirgan har kishi, o'lim unga 
Foyabzalin ipidan-da yaqinroqligin bilsin. 

Agar Bilolni tobi qochib yotib qolsa, ovozini baland qilib, shunday der edi: 

Julia j *LiLui fA £x3^i£ J* J ' 4 . " 4 W^ ^Ji U J j' J* J 

Koshki bilsam edi, tunni men vodiyda, 
Daraxtzoru Izhirlar orasida o 'tkazarmidim. 
Endi bir kun Mijanna suvlariga tusharmikinman. 
Tofil va Shomma tog 'larin ko 'rish nasib qilarmikin. 
Men Rosululloh sallalohu alayhi va sallamning oldilariga kelib, ularning xabarlarini 
yetkazdim. U kishi duo qildilar: 

- "Ey Allohim, Shiqba ibn Robiy'ani, Utba ibn Robiy'ani va Umayya ibn Xalafni, 
bizni o'z yerimiz (vatanimiz)dan vaboli yerlarga chiqrib yuborganlari kabi, ularni 
la'natlagin!" - dedilar. So'ng: 

, ifl->.£.^ j Uuj jj asa Lu^s 4jj.u]i uji 44^- f$^' - 

- . 4ia^J Li \4\1y li UU& JlJI j . Ula j Lj&La ^ Sju j 

-"Ey Allohim, Madinani bizlarga xuddi Makka kabi yoki undanda qattiqroq suyuklik 
qilgin. Madina muhitini sog'lom muhit qilib, uning hosili-yu yerlariga baraka ato qilgin. 
Uning vabosini ko'chirib, uni Juhfaga eltib tashlagin!" - deya duo qildilar. 

(SahihiBuxony:4/119) 

Alloh taolo u kishining duolarini ijobat qildi. Payg'ambar alayhissalom tushlarida sochlari 

to'zigan bir qora xotinni Madinadan chiqib ketib, "Mahya'a" (Juhfa)ga borib tushganini 

ko'rdilar. Bu vaboni Madinadan Juhfaga ko'chirilganiga ishora bo'lgan edi. Shuday qilib 

muhojirlar Madina vabosining uqubatlaridan qutildilar. 



Shuning bilan Payg'ambar alayhissalomning payg'ambarlik hayotlari haqidagi 
qissamizning birinchi qismi o'z nihoyasiga yetdi. Bu qism Makka bosqichi-davri 
voqe'alarini o'z ichiga olgan edi. Kelgusi sahifalarda biz sizga insha-Alloh Madina 
bosqichi voqe'alarini qissa qiluvchi qismini taqdim etamiz. 
Ushbu kitobni nashrga tayyorlashda ko'rsatgan hamkorliklari uchun "Badr-attavhid" 
nashriyoti xodimlariga minnatdrchilik izhor qilib, Alloh taollodan ularning jihodiy-ijodiy 
faoliyatlariga barakotlar tilab, Robb taoloning rizosiga erishishdek ulkan baxtga muyassar 
qilinishlarini so'rab duolar qilamiz. Amiyn, Amiyn. 

(jJ-allaJl L_lj Jh l^aJI (jl liljcJ j^.\ j 

Va bizning so'nggi da'voimiz: 
"Uaiao naiT aoooi TeaieaS oiaeane aueieo AeeTu 6-NMaeS". 

Tarjimadagi kamchilik va nuqsonlar o'z nafsimiz va shaytondandir. 

Tavfiq esa yagona Allohdandir. 

Uning O'zidan mag'firat so'raymiz. 



152 



Arrohiyqul maxtum ^ju^LJ/jua,^// 

Arab tilidan Abu Mansur Ahmad tarjimasi. 

/ 27. 08.2006 -Yakshanba. 113- Sha'bon, 1427 - h.q./ 

***** 
www.sodiqlar.com 



153 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Mundarija 

Tarjima muqaddimasi 3 

Muqaddima 6 

Arab qabilalari va ularning jug'rofiy o'rni 8 

Arablar mavqe'si 8 

Arab qabilalari 9 

Arablarda boshqaruv va hukm 17 

Yamandagi podshohlik 18 

H iyradagi m ulk 2 1 

Shorn d a g i m ulk 23 

H ijozdagi m ulk 24 

B oshqa a r a b I a r d a g i boshqaruv 31 

S iyosiy ahvol 32 

Arablarda din I a r 33 

D iniy ahvol 46 

Joh iliy Arab jam iyatining m anzarasi 47 

Ijtim oiy ahvol 47 

Iqtisodiy ahvol 54 

Axloq 55 

NASAB. TUG 'ILISH. ULG 'AYISH 59 

Payg'ambar alayhissalomning nasablari va xonadonlari 

Payg'ambar alayhissalomning xonadonlari 60 

Zamzam qudug'ini kavlash va Fil voqe'asi 61 

Tavllud va nubuvvatdan oldingi qirq yil 69 

Banu Sa'dda 70 

Ko'ksini yorish hodisasi 73 

Mehribon ona bag'riga 74 

G'amxo'r bobo huzurida 74 

Mushfiq amaki huzurida 75 

Fijor urushi 77 

Fozillar kengashi 78 

Mehnat faoliyatlari 79 

Hadicha binti Xuvaylidga uylanishlari 80 

Ka'bani qayta qurish va hakam ta'yinlash muammosi..82 
Payg'ambarlikdan oldingi hayotlari haqida 

qisqacha ma'lumot 84 

NUBUVVAT VA DA'VAT. MAKKA DAVRI 87 

Risolat va Nubuvvat soyasi ostida. Hiro g'orida 88 

Jibrilning vahiyni olib kelishi 89 

Vahiyning uzilib qolishi 92 

Jibril ikkinchi bor vahiy olib keladi 93 

Vahiyning turlari 97 

BIRINCHI BOSQICH. ALLOH YO'LIGA DA'VAT JIHODI 

Uch yillik maxfiy da'vat 100 

Birinchilar 100 

Qurayshdan o'zga qabilalardan bo'lgan va Islomga 

avval kirgan sobiqlar 102 

Namoz 103 

IKKINCHI BOSQICH. OSHKORA DA'VAT 

Da'vatni oshkor etishdagi dastlabki ish 105 

Yaqinlarni da'vat qilish 106 

Safotog'ida 107 



154 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

Hojilarni da'vatga quloq solishdan to'sish 

uchun sho'ro kengashi 112 

Da'vatga qarshi kurashning turlicha uslublari 115 

Bosim va tazyiqlar 130 

Mushriklarning Rosulullohga nisbatan 

tutgan mavqiflari 137 

Qurayshning Abu Tolibga elchilar qo'yishi 137 

Quraysh Abu Tolibga tahdid qiladi 138 

Quraysh yana bir bor Abu Tolib huzurida 139 

Rosululloh sallallohu alayhi va sallam shaxsiga 

bo'lgan tajovuzlar 140 

Arqamning hovlisi 149 

Habashistonga birinchi hijrat 150 

Mushriklarning musulmonlar bilan birga sajda qilishlari va muhojirlarning 

qaytishlari 152 

Habashistonga ikkinchi bor hijrat 154 

Qurayshning Habashiston muhojirlariga qarshi 

qo'llagan tadbiri 155 

Azoblashning kuchayishi. Rosulullohni o'ldirishga 

bo'lgan urinish 158 

Hamza ibn Abdulmuttolibning Islomni qabul 

Qilishi 163 

Umar ibn Hattobning Islomga kirishi 164 

Qurayshliklarning Rosululloh sallallohu alayhi 

va sallam xuzurlariga tashrifi 173 

Quraysh raqbarlari Rosululloh bilan muzokara 

olib boradilar 178 

Abu Jahlning Rosulullohni o'ldirishga qasd qilishi. .180 

Kelishuv va raddiyalar 181 

Qurayshning haron qolishi, ularning jiddiy 
fikrlashuvi va yahudiylar bilan aloqa tiklashlari ...185 

Abu Tolib va uning qabiladoshlari mavqifi 186 

Ommaviy uzilish. Zulmu adovat shartnomasi 188 

Abu Tolib darasida uch yil 189 

Shartnoma sahifasining yirtilishi 190 

Abu Tolibga Quraysh elchilarining so'nggi tashrifi 194 

G'AMGINLIK YILI. Abu Tolibning vafoti 198 

Hadicha Allohning rahmatiga 200 

Xafaliklarning ko'payishi 201 

Sabru matonat omillari 202 

UCHINCHI MARHALA. 
MAKKATASHQARISIDA ISLOM DA'VATI. 

Rosululloh Toifda 217 

Islomning shaxslar va qabilalarga ro'para qilinishi..227 

Islom ro'para qilingan qabilalar 228 

Makkalik bo'lmagan musulmonlar 230 

Yasrib ahlidan bo'lgan olti mayin shabboda 236 

Rosulullohning Oisha onamizga uylanishlari 239 

Isro va me'roj 239 

Birinchi Aqaba bay'ati 248 

Islom elchisi Madinada 250 

Quvonchli zafar 250 

Ikkinchi Aqaba bay'ati 254 

So'zlashuvnining boshlanishi va Abbosning 



155 



Arrohiyqul maxtum qj^^jJ^JI 

mas'uliyat .jiddiyligiga bergan sharhi 255 

Bay'at bandlari 256 

Bay'atning jiddiy ekanligini ta'kidlash 258 

Bay'atning berilishi 259 

O'n ikki namoyanda 260 

Shayton ahlashuvni fosh qiladi 261 

Ansorlar Quraysh bilan jang qilishga tayyor 262 

Quraysh Yasrib raislariga dalil taqdim etadi 262 

Qurayshliklar orasida xabarning ta'kidlanishi va bay'atchilarning ta'qib qilinishlari 

263 

Hijratning ilk namoyandalari 264 

"QURAYSH PARLAMENTI" bo'lmish Majlislar uyida...269 
"PARLAMENT" bahsi va Rosulullohni qatl etishga 
bo'lgan mudhish qarorning qabul qilinishi 271 

Payg'ambar hijrati - Qurayshning tadbiri bilan Allohning tadbiri o'rtasida 

273 

Payg'ambar alayhissalom uylarini o'rab olinishi 274 

Rosululloh uylaridan chiqib ketadilar 276 

Hovlidan g'orga 277 

Ikkisining g'ordalik raytlari 278 

Madina yo'li uzra 279 

Yo'l davomida sodir bo'lgan ba'zi-bir hodisalar 283 

Quboga tushishlari 290 

Madinaga kirishlari 293 

Mundarija 298 



156 



Arrohiyqul maxtum ^y±^jjj^Jj_ 







** * ,- fi ** 



ycUJul Ailxiaa L_Ll]lj 

L ** ** •* 

JLSSri f >« 

^^l^Jl ^y\j djULl]| j dbj^ill 



157