(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Archives ou correspondance inédite de la maison d'Orange-Nassau"

This is a digital copy of a book that was preserved for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that' s often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book' s long journey from the 
publisher to a library and finally to y ou. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that y ou: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for 
Personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character récognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any spécifie use of 
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at jhttp : //books . qooqle . corn/ 









E INÉDIT 



DORA M 1 









r. Vt 



» 



<■ - 



- * , > j ■ 



7 ' ' 



-':î ■:.:■ 



^ **" * 



THE Ni-../. : ■■- K 

pl'bl;cl;;. .,.,:; y 

*i ."'** I - v AND 
TILul.s , L-kT.vJftf. 

R i*U/ I 



ARCHIVES 



OU 



CORRESPONDANCE INÉDITE 



DE LA MAISON 



D'OR ANGE-NASSAU 



— x — 

De plus, il désirait ardemment la publication 
des autographes du roi Guillaume III et du con- 
seiller-pensionnaire Heinsius, et ce n'était que la 
crainte qu'à son âge il ne pût se flatter d'achever 
un travail aussi étendu, qui le disposa à terminer, 
du moins provisoirement, la deuxième série des 
Archives. 

Toutefois pendant les quinze ans qui lui 
restaient à vivre, M. Groen van Prinsterer ne 
s'occupa plus de son travail, et la publication 
des Archives restait inachevée, sans que l'on sut 
quelle en était la cause. 

Peut-être les «occupations diverses, qui l'em- 
pêchaient de se vouer exclusivement à cette 
oeuvre" *), lui firent „ quitter .... les vastes 
pensées". 

Quoi qu'il en soit, les historiens ont eu à regret- 
ter que des documents aussi précieux restaient sous- 
traits à leurs recherches, de plus que précisément 
dans la période, qui s'ouvrit avec Tan 1860, la 
science historique faisait des progrès rapides et 
l'étude des documents authentiques était reprise 
avec une véritable ardeur dans presque tous les 
pays civilisés. 

Le temps parait venu de satisfaire enfin aux 
désirs de la science par la publication de ce que 
les archives de la Maison Royale ont gardé 
soigneusement, mais ce qui a été caché jusqu'à 
présent aux yeux des savants. 

Aussi, dès le moment où Sa Majesté la Reine 



l ) Vol. V. p. CXI. 



— XI — 

des Pays-Bas m'avait confié le soin des archives 
de Son auguste Maison, je conçus le dessein de 
continuer le travail de M. Groen van Prinsterer. 
Or, aussitôt que je fus entré en charge je m'aperçus 
que pendant une couple d'années, ou plus peut-être, 
les archives eux-mêmes demanderaient toutes mes 
forces, et ce ne fut en effet qu'après un laps de 
temps assez long que je pus songer à l'exécution 
de mon projet. J'en étais là, quand Sa Majesté 
la Reine vint au devant de mes désirs en me 
proposant d'entreprendre la publication des docu- 
ments postérieurs k l'an 1688, l'époque qui avait 
conclu la deuxième série de M. Groen van Prin- 
sterer: ainsi rien ne m'empêcha de me mettre h, 
l'oeuvre sans aucun retard. 

Sa Majesté daigne accepter le témoignage 
respectueux de la reconnaissance sincère avec 
laquelle j'engage la tâche enviable de la publication. 

Avant tout j'avais à considérer quel devrait 
être le principe que j'aurais à suivre en publiant 
les papiers, désignés pour la publication par feu 
M. Groen van Prinsterer. D'abord on pourrait 
juger nécessaire de les comparer scrupuleusement 
avec les originaux, dans le but de se rendre compte 
de sa méthode, c. à. d. examiner minutieusement 
pour quelle raison il avait élu quelque lettre ou 
quelque partie d'une lettre pour son recueil, et 
avait mis de côté ou supprimé quelque autre. 
De plus, on pourrait être d'opinion que le recueil 
resterait incomplet tant que l'éditeur n'avait pas 
étendu ses recherches aux archives étrangères, 



— xn — 

h, Londres, à Paris, h Vienne et ailleurs, ainsi 
qu'aux archives particulières, conservées par les 
descendants des hommes d'état, des généraux, 
des magistrats. 

Mais d'autre part il pourrait paraître préfé- 
rable de rester fidèle au système, que M. Groen 
van Prinsterer avait suivi depuis 1831 dans les 
deux séries, qu'il publia, et qu'il finit par adopter 
de même pour les suivantes. 

Je n'hésitai pas longtemps entre les deux 
principes. En effet les documents, désignés par 
M. Groen van Prinsterer pour la presse, rem- 
plissent déjà une douzaine de fascieules très 
volumineux, et l'examen des archives dans le but 
de modifier ou de suppléer ce qu'il avait inséré 
dans ces volumes prendrait des années, et pro- 
bablement, au lieu de continuer la publication 
des Archives de la Maison de Nassau, je ne 
pourrais que laisser h mon tour la tâche de la 
publication à quelque successeur, qui trouverait, 
lui aussi, un recueil qu'il aurait à examiner de 
nouveau. Pour cette raison je me résolus à me 
borner h la publication de ce que mon prédé- 
cesseur avait amassé et de ne le suppléer ou 
d'en écarter quelque partie qu'en cas qu'il parai- 
trait évidemment nécessaire, ainsi surtout là où 
les fascicules montrent des lacunes, soit que 
quelque partie s'est égarée, soit que M. Groen 
van Prinsterer avait conçu le dessein de pour- 
suivre ses recherches plus tard. 

Encore, même en restant fidèle au principe 
adopté, je n'osais espérer que je serais aussi 



». 



— ywr — 

heureux de mettre à fin une oeuvre d'une si 
grande étendue, qui exigeait un travail assidu et 
soigneux, à moi seul, surtout parceque je ne 
pourrais y consacrer qu'une partie de mon temps. 
(Test ce qui me décida à prier Sa Majesté la 
Reine de consentir à que je partageasse la tache 
de la publication avec mon ancien collègue le 
docteur Th. Bussemaker, professeur d'histoire k 
l'université de Leyde, bien connu par ses études 
sur l'histoire du dix-huitième siècle. J'eus la satis- 
faction que Sa Majesté m'accorda la permission 
d'en agir de la sorte et que M. Bussemaker 
consentit à se charger d'une partie de la publication. 
Afin que l'ouvrage garde l'uniformité néces- 
saire ou du moins désirable, la méthode de la 
publication restera h tous égards la même que 
M. Groen van Prinsterer a observée dans sa 
deuxième série. Ainsi les annotations seront aussi 
sobres que possible et ne donneront que les 
élucidations indispensables du texte et les émen- 
dations évidentes ou vraisemblables des erreurs du 
copiste. Là où le texte a été corrompu et l'original 
manque ou présente quelque difficulté insurmon- 
table, un signe d'interrogation indiquera le pas- 
sage douteux. Les omissions évidentes seront rem- 
plies entre deux crochets. Quant à l'emploi de 
majuscules et la ponctuation, l'édition suivra les 
règles , établies par la Société d'Histoire. Les 
noms propres, précédés d'un article ou d'une 
préposition, auront en majuscules les initiales 
des deux mots, l'article ou la préposition faisant 
partie du nom lui-même, p. e. La Haye. 



XIV — 



Du reste les documents seront reproduits tels 
qu'ils sont, sans changement quelconque, sauf cà 
et là où la hâte a fait négliger un signe ou tel 
autre détail orthographique: ainsi au lieu de 
,'t enemael" ou „tenemael" qu'on rencontre dans 
les lettres de Guillaume III, on a substitué 
^t'enemael" qu'on y trouve également. 

Le texte exigeant une attention continuelle 
et maintefois un soin tout particulier, il est 
probable que cà et là quelque anomalie dans 
l'orthographe s'est dérobée à l'oeil de l'éditeur; 
on voudra bien pardonner ces irrégularités invo- 
lontaires et presque inévitables. 

Partout où quelque partie d'un document a 
été omise, il sera marqué par une série de points. 

Bien que la plupart des documents, prove- 
nant des dossiers de la dernière partie du dix- 
septième siècle et de tout le dix-huitième, soient 
rédigés en Néerlandais, la publication des Archives 
sera continuée en Français: la considération qui 
décida M. Groen van Prinsterer à faire usage 
d'une langue autre que la sienne propre, vaut 
autant pour la période postérieure à 1688 que 
pour les précédentes. Or, nous aussi, „nous avons 
des droits à l'indulgence, puisque nous écrivons 
en Français non par choix, mais par nécessité". 

Le format et la lettre des volumes resteront 
entièrement égaux à ceux des deux premières 
séries, de sorte que l'ouvrage puisse composer un 
tout dans les bibliothèques. 

La continuation de la publication des Archives 
ou correspondance inédite de la Maison d'Orange- 



— XV — 



Nassau comprendra trois séries, chacune de trois 
ou quatre volumes. La première — la troisième de 
l'ouvrage entier — embrassera la période de la 
royauté du prince Guillaume III, et contiendra 
la correspondance du roi avec son fidèle serviteur 
et bon ami le conseiller-pensionnaire Antoine 
Heinsius ; la deuxième — quatrième de l'entier — 
réunira les documents de la période du Stadhouder 
Guillaume IV et de Son épouse, connue sous le 
nom de „ Gouvernail te"; la troisième se rapportera 
au temps du Stadhouder Guillaume V et par 
conséquent aussi à la période dite le n Temps des 
patriotes", s'étendant jusqu'à Tan 1795. 

L'époque du gouvernement sans stadhouder, 
depuis la mort du roi Guillaume III jusqu'au 
rétablissement du stadhoudérat en 1747, était 
représenté dans les fascicules de feu M. Groen van 
Prinsterer par une seule liasse de papiers, prove- 
nant tous de la même source et ne comprenant 
que les années 1742 à 1747. Evidemment ce 
n'était qu'une petite partie d'un dossier de docu- 
ments que M. Groen van Prinsterer avait préparé 
ou s'était proposé de préparer pour servir de 
matériaux à la période susdite. En vain j'ai 
cherché de retrouver quelque trace de ce dossier, 
et vainement encore M. Van der Hoop van 
Slochteren, qui possède les papiers privés de 
son célèbre parent, les examina soigneusement, 
spécialement dans le but de découvrir ce que je 
crois être égaré ou perdu. Bien qu'à regret je 
me résolus pour cette raison à proposer à mon 
collaborateur de supprimer ou du moins de différer 



— XVI — 

la publication des documents de la dite période. 
Si plus tard nous serions assez heureux de retrou- 
ver les fascicules, ou bien si le temps nous resta 
à en composer nous-mêmes, nous nous plairions 
sans doute à publier un recueil qui pût servir de 
supplément à l'ouvrage. Pour le moment nous 
nous bornerons aux matériaux que nous avons sous 
la main: de la sorte les séries promises pourront 
être à la disposition des historiens dans un laps 
de temps aussi court qu'il sera compatible avec 
le soin et l'exactitude indispensables. 

Il me reste et remarquer que la publication 
des séries a été confiée à M.M. A. W. Sijthoff à 
Leyde, assez connus dans le monde savant par 
leurs importantes publications scientifiques. 

La troisième série des Archives ou correspon- 
dance inédite de la Maison d'Orange-Nassau 
comprendra donc la correspondance du roi 
Guillaume m avec le conseiller-pensionnaire 
Anthonie Heinsius. Naturellement cette correspon- 
dance, contenant les lettres du roi et les minutes 
du conseiller-pensionnaire, faisait partie des archi- 
ves de celui-ci, et en effet durant plus d'un 
siècle la famille de M. Heinsius a été en possession 
de cette importante collection, mais depuis long- 
temps elle repose dans les archives de la Maison 
Royale. Dans une annotation à son „ Guillaume III 
et Louis XIV" l ) M. Syrtema van Grovestins a 
expliqué comment cela se fit: „la correspondance 

») T. ▼!. p. 151. 



— xvn — 

fat achetée en 1827 par le Roi des Pays-Bas de 
la famille Van der Heim". Le fait est exacte 
sauf une légère erreur: c'était en 1828 que Tachât 
eut lieu. 

U semble que le roi Ta fait proposer h la 
propriétaire, Madame Van der Heim, par M. Sir- 
tema van Grovestins lui-même, qui était son 
neveu, et qui à cette époque avait la direction des 
archives du roi: une lettre de la dame déclare qu'elle 

„ consent très volontiers à céder h S. M 

les trois portefeuilles contenant la correspon- 
dance du Roi Guillaume m avec le Grand-Pen- 
sionnaire Heynsius.... etc. 11 Aussitôt après les 
portefeuilles furent délivrées et la somme exigée, 
somme assez forte, fut acquittée. Avec la quittance 
a été conservée la lettre indiquée ci-dessus, et 
c'est par celle-ci que s'explique l'absence déplo- 
rable d'une partie des lettres du roi: „Les lettres 
originales de Tannée 1690 se trouvant égarées 
jusqu'à présent, je m'engage à les restituer au 
cas qu'elles se retrouvent, et à les remplacer par 
les copies que je soumets à cet effet à la dispo- 
sition de S. M. 11 Evidemment on a cherché en 
vain, car en effet Tannée 1690 n'est représentée 
que par des copies, ce qui sans doute est bien 
dommage, la collection étant du reste à peu près 
complète. Il n'est pas clair quel a été l'original, 
d'après lequel ces copies de 1690 ont été prises. 
M. S. van Grovestins (1.1.) raconte que „la seule 
copie existante de cette correspondance est celle 
qui est dans ma possession. Elle a été faite avant 
l'acquisition de la correspondance originale par 



— xvm — 

le Roi des Pays-Bas, d'après l'autorisation de feu 
M. Van der Heim, mon parent. Les papiers d'Etat 
du conseiller-pensionnaire Heinsius étaient devenus 
la propriété de la famille Van der Heim par 
succession de famille". Cette copie est bien celle 
qui est conservée aux archives du Royaume, 
portant encore la signature de M. Van der Heim, 
le propriétaire. Or, il ne se peut guère que cette 
copie ait servi de modèle à celle que Madame 
Van der Heim substitua aux lettres originales, 
l'orthographe montrant des différences, et cà et 
là, quelque mot étant remplacé par un synonyme. 
Néanmoins il n'est point douteux que les deux 
copies sont parfaitement authentiques. 

En outre on pourrait supposer que le manu- 
scrit, que Madame Van der Heim a fait transcrire, 
est une autre copie, dont son fils parle dans la 
préface de son édition des papiers de M. Heinsius. 

Quant aux lettres de Heinsius au roi, la 
collection contient un certain nombre de minutes 
autographes et de minutes ou copies de la main 
de quelque commis, signées ou marquées d'une 
date par le conseiller-pensionnaire; il semble 
que M. Heinsius prenait la précaution d'écrire 
lui-même les copies ou minutes aussi bien que 
les lettres elles-mêmes chaque fois qu'il jugeait 
nécessaire de garder le secret du sujet autant 
que possible. Beaucoup s'en faut que les lettres 
du conseiller-pensionnaire soient toutes présentes. 
Tandis que celles du roi prouvent que la corres- 
pondance était très régulière et se suivent à peu 
près sans interruption tous les trois jours, les 



— XIX — 

lettres de M. Heinsius ne font pas nne série 
continue , au contraire les dossiers montrent des 
lacunes plus ou moins grandes. Or, il se peut que 
l'auteur n'a pas eu toujours le temps de faire des 
copies ou de préparer des minutes. Quoi qu'il en 
soit, les dossiers sont loins d'être complets, mais 
encore, tels qu'ils ont été conservés ils sont très 
considérables. 

La correspondance des deux personnages 
célèbres n'est pas inconnue, mais malheureusement 
ce qui en a été publié ne présente que des frag- 
ments, dispersés cà, et là; en effet, bien que les 
éditeurs aient voulu rendre service h la science, 
la correspondance remarquable entre deux des 
plus grands hommes d'état de l'époque a été 
maltraitée d'une manière déplorable. 

En 1848 M. Paul Grimblot reçut de Mr. Robert 
Mackintosh, parmi d'autres papiers, quelques 
lettres du roi Guillaume III à Heinsius, traduites 
du Néerlandais en Français; cette traduction 
avait été faite sous la direction de Sir James 
Mackintosh. M. Grimblot rédigea ces lettres en 
Anglais d'après cette traduction Française, per- 
suadé, comme il déclara lui-même, que les extraits 
des lettres du roi, publiés un siècle auparavant 
dans les Hardwicke-papers, ne satisfaisaient 
aucunement, malgré l'opinion contraire de M. 
Hallam. C'était un acte de respect de la part de 
M. Grimblot ; qui, bien que Français, admirait 
Guillaume III de tout son coeur et le considérait 
„comme un des plus grands caractères en histoire". 



— XX — 

Mais après tout, il ne pouvait que donner une 
traduction d'une traduction, et les lettres, publiées 
par lui, n'ont rapport qu'aux dernières années 
de la vie du roi. 

Une vingtaine d'années après M. Grimblot 
était le célèbre historien Allemand Leopold 
Ranke qui s'intéressait à la correspondance, qu'il 
avait la bonne chance de pouvoir étudier h La 
Haye , ayant obtenu la permission d'examiner les 
archives de la Maison Royale, permission qu'il 
vanta hautement comme le second grand encou- 
ragement, qu'il éprouva dans son entreprise: „die 
zweite grosze Ermuthigung, die mir bei meinem 
Unternehmen zu Theil wurde". M. Ranke estima 
la correspondance de Guillaume III depuis 1688 
de la plus grande importance: „von der aller- 
grôszten Wichtigkeit" ; elle ^composerait une 
histoire du temps". Quant à celle que le roi 
entretenait avec le conseiller-pensionnaire, il 
exprima l'espoir qu'on se résoudrait h La Haye 
h une publication qui contiendrait les lettres 
tant de l'un que de l'autre: w Es vvûrde sich 
der Mflhe lohnen neben den Schreiben Wil- 

helms ni auch die des Rathpensionars 

vollstandig drûcken zu lassen, ich hoffe, man 
wird im Haag zu einer beide umfassenden 
Publication schreiten". La valeur des lettres, 

ajouta M. Ranke, monte avec les ans ; elle 

ne cesse qu'avec le dernier soupir du roi l ). 
C'est ce qui décida l'auteur de l'Histoire Anglaise 



') Ranke, Engl. Gesch. VU, 4" Abschn., p. 71, 73, (éd. 1868). 






Y1TT 

à publier une partie de cette correspondance, 
qu'il avait déjà signalée deux ans auparavant 
comme une des plus remarquables qu'il y ait 
jamais eu: „eine der merkwûrdigsten Correspon- 
denzen zwischen einem Fûrsten und einem Staats- 
mann, die jemals vorgekommen ist" *). Cepen- 
dant il se borna h pourvoir aux besoins des études : 
9 dem Bedùrfni8s der Studien zu Hûlfe zu kommen", 
et pour cela h imprimer telles lettres, qui n'étaient 
pas connues par l'oeuvre de M. Grovestins. On 
sait que celui-ci avait tiré parti des copies en sa 
possession pour la composition de son ^Guillaume 
ni et Louis XIV". 

H est un peu douteux si la permission d'exa- 
miner les archives de la Maison Royale h La Haye 
comprenait la disposition libre des documents, 
c. h. d. la liberté de les faire imprimer, mais proba- 
blement le roi ne l'avait pas défendu d'avance. De 
cette manière donc encore une partie de la corres- 
pondance de Guillaume m fut publiée, cette fois 
comme appendice à un ouvrage historique, et la 
publication de la correspondance en entier n'en 
devint que plus invraisemblable. En effet déjà 
M. Van der Heim, quand il prépara le deuxième 
volume de son édition appréciable des papiers du 
conseiller-pensionnaire Heinsius (1874), hésita de 
reproduire les lettres du roi, dont il avait trouvé 
une copie parmi les papiers de son célèbre parent. 
Cependant il s'y résolut, considérant que M. Ranke 
n'avait imprimé que ce qui lui paraissait intéressant, 



') U>id. VI, p. 194, (éd. 1866). 



— xxn — 



et cela d'une manière, „t;rès fragmentaire". Donc, 
M. Van der Heim, lui aussi, publia un certain nom- 
bre de lettres du roi, mais, comme M. Ranke, il n'en 
recueillit que des fragments, parfois très petits, et 
il se borna à celles, qui se rapportent aux sujets 
des autres correspondances diplomatiques. Déplus, 
M. Van der Heim ne pouvait publier les lettres 
ensemble, forcé par la disposition de ses matériaux 
a Les insérer cà et là parmi les autres documents, 
et, ce qui est pis encore, il ne possédait aucune 
des lettres de M. Heinsius au roi. 

Ainsi la publication de M. Van der Heim, 
quelque grand qu'en soit le mérite, restait bien 
iessous de ce que désiraient les historiens 
quant à la correspondance royale, et il ne fit 
guère mieux que M. Banke. En somme, depuis 
1828 il y avait quatre auteurs, qui s'étaient 
occupés du môme sujet. Mais pour les documents 
précieux qu'ils avaient sous la main, leur travail 
fragmentaire ne leur était que nuisible: ce travail 
restait à refaire. Dispersées comme elles sont, 
reproduites en fragments, en extraits, selon que 
le but des différents éditeurs l'exigeait, les lettres 
remarquables ont été publiées de telle façon que 
L'historien ne saura que regretter la discontinuation 
de l'oeuvre de M. Groen van Prinsterer. 

Celui-ci a exprimé la nécessité d'une édition 
de la correspondance en son entier en termes 
bien clairs: 

„ Jamais une traduction ne pourra tenir lieu 
du texte .... Qu'on les publie donc en langue 
hullandoise ces lettres d'un grand homme émi- 



— xxm — 

nemment hollandois, qu'on les publie toutes 

et sans en rien retrancher". 

Chaque ligne d'un grand homme mérite d'être 
connue. Toutefois la nécessité de se restreindre 
en publiant les volumineuses correspondances des 
temps passés est évidente. On rendrait vraiment 
mauvais service à l'histoire si l'on s'imaginait 
d'imprimer tout ce qui pourrait intéresser momen. 
tanément le lecteur pour la seule raison que l'auteur 
était un homme célèbre. C'est sans doute ce qui 
persuda M. Groen van Prinsterer à abandonner 
l'opinion qu'il faudrait publier „sans rien retran- 
cher", au contraire à supprimer dans l'édition 
de la correspondance du roi Guillaume et du 
conseiller-pensionnaire des lettres entières ou des 
parties de lettres, qui du reste ne peuvent avoir 
manqué de l'intéresser autant que les autres. 
Parfois on pourrait se demander pourquoi il a 
admis tel passage d'un intérêt purement local, 
pourquoi il en a supprimé un autre, qui parait 
plus important. Mais en somme l'examen des let- 
tres prouve clairement qu'il a payé une attention 
assidue à chaque page ou plutôt à chaque ligne 
des manuscrits, et son travail montre partout la 
méthode judicieuse de l'historien qui connaissait 
à fond ses matériaux. 

Pour cela, à quelques exceptions près, les 
lettres ont été reproduites telles que M. Groen 
van Prinsterer les avait préparées. Là où il me 
sembla contribuer à la bonne intelligence du texte 
j'ai inséré une épisode ou une lettre supprimée, 



— XXIV — 

et pour la même raison j'ai cru devoir imprimer en 
entier les lettres du conseiller-pensionnaire des mois 
d'Août et de Septembre 1697, que Mr. Groen van 
Prinsterer avait réduites à de fort petits extraits. 
Ceci me parut d'autant plus nécessaire, ou du moins 
recommandable, que les lettres de M. Heinsius n'ont 
été conservées qu'en petit nombre, et que celles de 
l'été de 1697, formant une série d'autographes assez 
complète, contiennent un rapport fidèle et détaillé 
ies négociations décisives du congrès de Bijswijk. 
Le texte des lettres a exigé un soin continuel. 
En effet M. Groen van Prinsterer avait collationné 
les copies de son commis avec les originaux, mais 
il s'en faut beaucoup que cette collation était 
exacte, de façon que maintefois une nouvelle 
collation montra des erreurs tout à fait surpre- 
nantes: au lieu de l'expression „den hartogh met 

de wapenen herstellen", on avait écrit „den 

hartogh met de wapenen .... genaecken", ce qui 
est précisément le contraire *) ; une autre fois on 
avait omis un mot qu'on jugeait illisible, mais on 
remplit ensuite la lacune par le nom „Denemar- 
ken", tandis que l'original a le mot ^evenwel". *) 
11 est vrai que l'écriture de M. Heinsius n'est pas 
toujours très facile, surtout quand le temps lui 
avait manqué d'écrire à son aise, mais avant tout 
l'éditeur de manuscrits aura toujours à se rappeler 
qu'en cas de doute il n'y a de permis que la 
conjecture, jamais l'insertion d'une leçon douteuse 
comme parfaitement certaine. 



N°. VI du 16 Avril 1689. *) N°. XIV du 13 Mai 1689. 



■1^ 



— XXV — 

Il en était de même en matière de ponctuation. 
Les copies ne s'étaient nullement souciées des 
points et virgules, qu'on jugeait probablement 
d'un intérêt postérieur, mais, ce qui est un peu 
dangereux, on les avait semé ça et là sans sys- 
tème et sans que les originaux les avaient indi- 
qués, ainsi que de ce côté encore les copies 
collationnées demandaient un soin tout particulier. 

Enfin r absence de toute annotation, sauf 
quelques notes marginales, bien rares du reste, 
indiquant une page de l'Histoire de l'Angleterre 
par Lord Macaulay, imposait le devoir d'ajouter 
des notes explicatives. 

Or, à cet égard j'ai considéré que ma tâche 
n'était pas la même que celle de mon prédécesseur. 

En 1861 l'éditeur de quelque source du dix- 
septième siècle, qui voudrait renvoyer le lecteur 
aux ouvrages des historiens de l'époque que tout 
le monde avait sous la main, ne pouvait se passer 
de citer Hallam, Mignet, Macaulay, et de suppléer 
par ses propres annotations ce qu'on chercherait 
eu vain dans leurs livres. Dès lors les circon- 
stances ont bien changé. L'histoire de Louvoie 
par Rousset, qui parut en même temps qi^e le 
cinquième volume des Archives, les ouvrages 
célèbres sur l'histoire Française et Anglaise de 
Ranke, à peu près du même temps, l'histoire de 
la succession Espagnolle de Legrelle, datant de 
1888, l'histoire de la politique Autrichienne par 
Goedeke que l'auteur publia en 1877, l'oeuvre 
magistrale surtout de Onno Klopp sur la Chute de la 
maison de Stuart, qui fut commencée en 1875, 



/ 



— XXVI — 

tons ces ouvrages sont autant de ressources pour 
quiconque désire des renseignements sur l'histoire 
politique du siècle de Louis XIV, et facilement 
on y pourrait ajouter d'autres, môme sans citer 
les nombreuses monographies, les différentes 
éditions de journaux et mémoires et tout ce 
qui appartient plus spécialement à l'historiographie 
scientifique. Donc, en lisant les correspondances 
du temps de Guillaume III, on a recours à plusieurs 
écrits d'une autorité reconnue pour éclaircir les 
affaires qui en font le sujet. C'est ce qui me 
dispense de parsemer les feuilles de chiffres, qui 
renverraient le lecteur presque sans cesse au bas 
des pages, et l'obligeraient d'interrompre sa lecture 
par la consultation de notes, qui seraient propre- 
ment superflues. La seule annotation que le texte 
exigeait, me parut celle des personnes, dont le 
nom est mentionné dans les lettres sans indication 
de leur qualité, afin que le lecteur ne soit pas 
obligé de se procurer l'explication nécessaire par 
des recherches souvent assez embarrassantes ou 
même infructueuses. Là, où il s'agit de quelque 
affaire d'un caractère absolument local, une note 
donne également le renseignement indispensable. 
Du reste, j'ai évité autant que possible de sur- 
charger les pages d'un appareil d'annotations. 

On voudra remarquer que j'ai signalé les 
lettres dont une partie ou un extrait a été 
imprimé dans les livres de M. Van der Heim ou 
Etanke; seulement là ou ces auteurs ont publié 
ces extraits en séries, j'ai cru pouvoir m'en 
passer. 



— xxvu — 

Aussi par rapport aux prolégomènes de l'édition 
des lettres échangées entre le roi et son confident 
mon devoir d'éditeur est autre que celui de M. 
Groen van Prinsterer. Quiconque connaît l'avant- 
propos de sa deuxième série sait qu'il avait étudié 
ces lettres à fond, et se rappelle les pages, 
inspirées d'une pieuse admiration, qu'il a vouées 
h „la pensée écrite" du roi Guillaume *)• En effet, 
il a caractérisé cette remarquable correspondance 
d une manière à rendre superflu tout ce que je 
serais tenté d'y ajouter. Maintenant que je me 
suis occupé journellement de la lecture, je ne 
puis faire mieux que répéter les paroles de M. 

Groen van Prinsterer: „ il faut les lire toutes, 

dans l'original et dans leur ensemble, pour se 
faire une idée de la politique et du caractère de 
Guillaume III", — rempli comme je suis moi-môme 
plus que jamais de respect et d'admiration pour ce 
grand monarque, que Grimblot a jugé si justement 
en ces termes mémorables: „I1 est le représentant 
d'un principe. François que je suis, je considère 
Guillaume III comme un des plus grands caractères 

en histoire Durant toute sa vie Guillaume 

ne songeait jamais à lui-même; s'il désirait l'élé- 
vation, c'était afin de promouvoir la cause à 
laquelle il s'était dévoué." *). 

Pour moi, je ne tâcherai pas de glorifier le 
roi: ses lettres feront mieux que mes simples 
lignes. Content d'avoir pu du moins commencer 



') Archives, T. V. p. CXXXII-CLH. 
*) Grimblot, o. c T. I. Préf. p. XIII. 



/ 



— xxvm — 

à accomplir le voeu de M. Groen van Prinsterer, 
je laisse au lecteur de rendre justice et la mémoire 
d'un des bienfaiteurs non seulement des Pays-Bas 
et de r Angleterre, mais de l'Europe entière. 

Cependant, je ne puis me résoudre à sup- 
primer le témoignage d'un contemporain du roi, 
qui, autant que je sache, n'est pas connu. C'est 
un rapport du nouvel envoyé du duc de Savoie 
à Londres en 1692, M. De la Tour 1 ). Sans expé- 
rience suffisante des affaires Anglaises il attribua 
à Guillaume III ce que l'histoire a déjà longtemps 
mis au compte de ces hommes d'état que Macaulay 
a peints dans son Histoire d'Angleterre, et il se 
trompa un peu en devinant les motifs de l'irré- 
solution apparente du roi, mais il reconnut tout 
de suite les traits saillants de son caractère et 
le décrivit à son souverain comme «l'homme 
d'honneur" que Guillaume d'Orange a voulu être 
dès sa jeunesse et qu'il est resté jusqu'à sa mort. 

n Comme V. A. R. doit avoir une grande 
liaison avec le roi d'Angleterre, il est bon, ce 
me semble, qu'elle le connaisse à fond; c'est 
pourquoi je vais lui en faire un portrait le plus 
ressemblant qu'il me sera possible. Il est âgé de 
42 ans, d'une taille médiocre, fort décharné, 
toujours oppressé d'une violente fluxion sur la 
poitrine et si foible de complexion que sa vie ne 
semble tenir qu'à un filet, mais comme il ne fait 
aucune sorte d'excès et évite tout ce qui est 



| La copie de ce rapport se trouve parmi les documents des 
Archives de la Maison Royale. 



— XXIX — 

contraire à son tempérament, il ménage si bien 
sa petite santé qu'il résiste aux fatigues de la 
guerre et de la chasse, qui sont ses deux passions 
dominantes. Il est naturellement mélancolique, 
aimant le silence et la retraite. Son génie est 
vaste et le porte à de grands desseins. Sa fer- 
meté et sa patience sont à l'épreuve des plus 
grands obstacles qui ne le rebutent jamais, mais 
sa lenteur et son irrésolution l'arrêtent dans le 
plus beau chemin. Ce défaut, qui est le seul 
qu'on puisse lui reprocher, est capable de ruiner 
ses affaires, car quoiqu'il travaille sans relâche, 
négociant et écrivant jour et nuit, il ne conclut 
rien h temps, ce qui fait murmurer ses ministres, > 
qui se plaignent qu'il faut lui parler cent fois de 
la même chose sans pouvoir obtenir de réponse 
décisive. Quand je veux approfondir les causes de 
cette irrésolution j'en trouve trois principales: la 
première sa naisance dans un pals où les esprits 
sont naturellement pesants à se résoudre; la 
seconde l'expérience qu'il a d'avoir beaucoup 
gagné par le passé à ne pas se hâter, et la 
troisième une avidité de vouloir tout faire par 
lui-même, parcequ'il se défie de la fidélité ou de 
la capacité de ses ministres. De là naissent tous 
les désordres. Les recrues ne sont pais faites, les 
troupes destinées pour les Pals-Bas ne sont pas 
transportées, la flotte n'est pas prette, et il manque 
beaucoup de choses nécessaires à la descente [à ce] 
qu'on me dit. On attribue aussi à cette lenteur une 
partie de la dissipation qui se fait dans les 
finances, parceque les choses, n'étant pas ordon- 



- XXX — 

nées à tems, coûtent le double lorsqu'il les faut 
faire avec précipitation. Le tnaniment des finances 
est encore un autre sujet de murmure. On ne 
comprend pas comment il peut être dû plus de 
12 millions d'or à la flotte et à l'armée, puisque 
le parlement a donné largement toutes les années ce 
qu'on lui a demandé pour l'entretien des forces 
de mer et de terre, sur quoi on fait encore une 
autre supposition, qui montre clairement le peu 
d'oeconomie qu'il y a ici et en Hollande de môme, 
car il est constant que ces deux puissances ont 
dépensé chaque année plus de 35 millions d'écus 
et que la France n'a pas eu un si grand fonds, 
quoiqu'elle ait entretenu autant de vaisseaux que 
les deux nations ensemble et trois fois plus de 
troupes: on prétend que la faute vient du roi, 
qui n'entend pas l'oeconomie qu'il prêche toujours. 
Quoiqu'il en soit, le roi Guillaume ne laisse pas 
à, tout prendre d'être un grand prince et son 
autorité est si bien établie qu' autant qu'on peut 
juger des choses humaines elle ne sauroit être 
ébranlée. La nation est généralement contente et 
les peuples l'aiment parcequ'il n'a ni maîtresse 
ni favori, qu'il n'épargne pas sa personne et ne 
donne rien h ses plaisirs. Il ne paroit pourtant 
pas avoir le coeur content. Le peu de succès 
qu'on a eu jusqu'à présent le dégoûte, et il est 
accablé du poids des affaires dont on le charge 
de toutes parts et dont il ne se débarrasse pas 
assez promptement. Il disoit à la fin de la cam- 
pagne passée à un de ses amis, de qui je l'ai 
appris, qu'il étoit fatigué du personnage qu'il 



r 



— XXXI — 

jouoit dans le monde et qu'il étoit souvent tenté 
de quitter la partie pour se retirer dans une de 
seB terres d'Allemagne pour y mener une vie 
privée. Cet ami, qui par son grand âge, par son 
expérience et par ses services a acquis beaucoup 
de crédit auprès de lui, le blâma hautement d'avoir 
de ces sortes de pensées indignes d'un grand 
homme et qui lui feroient perdre sa réputation 
et ses amis si elles étoient connues. 

„ Je passe au caractère particulier du roi à 
l'égard de V. A. R. qu'il vous est plus important 
de connoitre. Il vous aime et vous estime au 
delà de tous ses autres alliés, et lui, qui n'est ni 
grand parleur ni grand louangeur, ne perd aucune 
occasion de taire votre éloge. Il me disoit encore 
avant-hier qu'il y avoit une grande différence 
entre Y. A. R. et les autres princes, dont quelques 
ans sont braves et hardis sans application et sans 
fermeté, les autres appliqués et ambitieux sans 
droiture et sans bonne foi. Ainsi V. A. R. peut 
compter qu'il appuyera toujours fortement ses 
intérêts dans une négotiation de paix, car il n'y 
a point d'exemple qu'il ait jamais sacrifié ses 
amis, comme il n'y en a point aussi qu'il ait 
jamais pardonné à ceux qui l'ont sacrifié. 

„Mais je ne crois pas que V. A. R. doive 
attendre dans la suite de la guerre d'autres 
secours que le subside ordinaire, qui sera même 
payé lentement. Ce qu'on obtiendra de plus selon 
les occasions ne s'arrachera que par morceaux et 
ne pourra jamais faire un grand coup. 

„0n compte cependant que V. A. R. fera de 









•:tS 



"■m 






'■j+i 



— XXXII — 

grandes choses cette campagne, et on fonde cette 
espérance sur ce qu'elle aura une grande armée 
et le commandement absolu pour en disposer". 

Le môme ministre a voit mandé le 15 Février 
précédent touchant le payement du subside: 

„ J'espère qu'on tiendra parole et que je pourrai 
rédépêcher le courrier avec des effets plus réels 
de la bonne volonté du roi. 

„I1 semble à plusieurs que la grande prudence 
de ce prince le rend un peu trop lent et irré- 
solu, mais il est en vérité h, plaindre par la 
mauvaise conduite des alliés, qui le chargent de 
tout, et par la patience, avec laquelle il est obligé 
de ménager son parlement, qui, quoique bien 
intentionné, ne laisse pas d'embarrasser souvent 
les affaires, parcequ'il est impossible qu'il n'y 
ait pas des passions particulières dans une assem- 
blée nombreuse, dont tous les membres ne peu- 
vent pas avoir le même esprit et la même droiture". 

On lira avec satisfaction ce jugement d'un 
diplomate étranger qui rend hommage à ce roi 
de *génie vaste", qui 9 n'épargnait pas sa personne". 
Les compatriotes du roi n'ont pas toujours été 
aussi justes envers le grand défenseur de leur 
liberté. L'esprit de parti du dix-huitième siècle, 
dans le but d'exciter la haine du peuple contre 
le stadhoudérat, s'efforçait de létrir la mémoire 
de Guillaume III. C'est en cette période qu'on 
répandit le soupçon qu'il avait entretenu une 
correspondance illicite avec le roi d'Angle- 
terre en 1672, qu'il avait joué un rôle indigne 



xxxm — 



dans les jours du meurtre des frères De Witt, 
qu'il avait livré la bataille de St. Dénis en 1678 
malgré la certitude que la paix venait d'être 
signée, en déclarant ou plutôt en jurant qu'il n'en 
avait rien su, enfin qu'il était responsable du 
massacre de Glencoe. Le souvenir des grands 
résultats d'une lutte de trente ans pour la liberté 
s'était évanoui : le public ajouta foi à la médisance. 

Au dix-neuvième siècle la critique historique a 
démontré que ces incriminations manquent de 
tout fondement. Les recherches et les argumenta- 
tions de M. M. Knoop, Fruin, Muller, Groen van 
Prinsterer — pour ne citer que les morts — ont 
prouvé successivement que tout était préjugé, et 
bon gré mal gré on était contraint de laisser tomber 
les points d'accusation l'un après l'autre : M. Fruin 
imposa le silence à ceux qui soutenaient la con- 
duite criminelle du prince au sujet de sa corres- 
pondance, et déclara hautement qu'on n'avait rien 
à lui reprocher lors du meurtre des deux De Witt, 
M. Muller dissipa le dernier soupçon de perfidie 
h l'égard de la bataille de 1678, tandis que 
tout le monde sait que Macaulay a réfuté il y a 
déjà un demi-siècle l'accusation à propos de 
l'affaire de Glencoe, tout en blâmant l'indulgence 
du roi envers Sir John Dalrymple. 

On eût pu croire qu'enfin la vérité et l'im- 
partialité auraient vaincu, que les hommes instruits 
du moins auraient reconnu la fausseté des incrimi- 
nations malignes. Malheureusement le projet 
d'ériger une statue de Guillaume III a prouvé 
qu'il n'en est rien: la jalousie n'était pas éteinte, 



— XXXIV — 

les anciennes doutes ont été répétées comme si 
Ton vivait encore en plein dix-huitième siècle. 
Cette fois c'était surtout l'affaire du mois d'Août 
1672 qu'on fit valoir: après tout l'absence du 
prince au jour du meurtre des De Witt et aussi 
le jour suivant resterait suspect. 

Mais on n'avait pas cause gagnée. Ce nouvel 
attaque a donné lieu à de nouvelles défenses, et 
tout récemment un historien de la vieille garde *) 
a entrepris la réfutation des inculpations par 
un examen détaillé, qui en effet a produit un 
résultat décisif: comme le dernier mot a été dit 
il y a plus de vingt-cinq ans au sujet de la corres- 
pondance entre Guillaume III et Charles II et 
de la bataille de St. Dénis, dorénavant l'histoire 
Ti 1 aura plus à se soucier des imputations à propos 
des jours d'Août. 

L'oeuvre de Guillaume III était la réalisation 
d'un principe politique qui regardait l'intérêt de 
toute l'Europe. Il la commença à vingt-deux ans, 
peut-être déjà, conçut-il son grand dessein dans 
la solitude de son enfance. Durant trente ans il 
combattit; il vainquit dans sa tombe. 

L'histoire du combat décisif ce sont ses lettres. 

La Haye, Novembre 1906. 



') Le général Den Béer Poortugael dans le périodique „De 

Tydspïegel". 



CONTENU. 



TOME I. 



169». 

LETTM. Page 

l Guillaume III à Heinsius. Nomination provi- 
soire de Heinsius à la charge de grand- 
pensionnaire. Projet d'alliance. 1. 

n. Heinsius à Guillaume m. Môme sujet. 2. 

m. Guillaume M à Heinsius. Môme sujet. 8. 

iy. Heinsius à Guillaume Iïï. Intention de refuser 

la nomination définitive. 4. 

v. Guillaume M à Heinsius. Môme sujet. 7. 

vl Heinsius à Guillaume El. Affaires de Holstein. 7. 

vn. Guillaume III à Heinsius. Affaires de Cologne 

et de Holstein. 8. 

vm. Heinsius à Guillaume III. L'alliance. Albe- 

ville. Affaire de Holstein. 9. 

rx. Heinsius à Guillaume IH. La pétition aux 

Etats-Généraux. Affaire de Holstein. 10. 

x. Heinsius à Guillaume HE. Môme sujet. 12. 

xl Guillaume LU à Heinsius. Nomination défi- 
nitive du grand-pensionnaire. Conduite de 
la province de Frise. 13. 

xn. Heinsius à Guillaume ni. L'alliance. Affaire 

de Holstein. 14. 



— xxxvni — 



LETTRE. 

un. 



XIV. 



XV. 

XVI. 

XVEL 

XVIIL 

XEL 

XX. 

XXI. 

xxn. 
xm. 

XXIV. 

xxv. 

XXVI. 

XX VIL 

XXVIII. 

XXIX. 

XXX. 
XXXI. 

xxxn. 

XXXIIL 

XXXIV. 

XXXV. 

XXXVL 



Guillaume III à Heinsius. Conduite de la 
Frise. Affaire de Holstein. 15. 

Heinsius à Guillaume m. Condition de la 
France. Affaire de Holstein. 16. 

Guillaume IH à Heinsius. Même sujet. 19. 

Heinsius à Guillaume III. Môme sujet. 20. 

Guillaume in à Heinsius. Rencontre navale. 20. 

Heinsius à Guillaume HI. Affaire de Cologne. 21. 

Heinsius à Guillaume IH. L'alliance. Affaire 
de Holstein. 21. 

Guillaume IH à Heinsius. L'alliance. Affaire 
de Holstein. 22. 

Heinsius à Guillaume HI. Difficultés du 
Prince de Waldeck. 24. 

Guillaume HI à Heinsius. Equipement. Affaire 
de Holstein. 25. 

Guillaume III à Heinsius. Affaire de Holstein. 
Prétention du Danemarc. 27. 

Guillaume IH à Heinsius. L'alliance. Accord 
entre le Danemarc et le duc de Holstein. 
Conduite de la Zélande 28. 

Guillaume IH à Heinsius. L'alliance. 30. 

Guillaume HI à Heinsius. Conduite de la 
Zélande. L'alliance. 31. 

Guillaume HI à Heinsius. Conduite d'Am- 
sterdam et de la Frise. 32. 

Guillaume IH à Heinsius. Projet d'un 
congrès. 33. 

Guillaume IH à Heinsius. Traité avec le 
Danemarc. Conduite de l'armée du Brande- 
bourg. Conduite de la Frise. 38. 

Guillaume HI à Heinsius. La campagne. 
L'alliance. 34. 

Guillaume m à Heinsius. Capitulation de 
Mentz. Le baron de Gôrtz. 35. 

Guillaume IH à Heinsius. L'alliance. Le 
Piémont. Gènes et la Savoie. 36. 

Guillaume IH à Heinsius. Le congrès. La 
guerre. 37. 

Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 37. 

Guillaume HI à Heinsius. L'alliance. 38. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 38. 






XXXIX — 



xxx vn. 

xxxvm. 

xxxix. 

XI*. 
XLI. 

xuu. 



XLIV. 

XLV. 

XLVI. 

XLTO. 

xlviil 
xux. 

L. 
LL 
LIL 

Lia 

LIT. 

LV. 

LTL 

LVEL 

LVm. 

LIL 

LX. 
LXI. 

lxil 



Guillaume ni à Heinsius. Incidents alarmants 

Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 

Guillaume m à Heinsius. Conduite de la 
Frise et d'Amsterdam. Bentheim. 

Guillaume LU à Heinsius. L'alliance. La 
campagne. 

Heinsius à Guillaume III. Affaire de Holstein. 

Guillaume m à Heinsius. Affaire d'Am- 
sterdam. 

Guillaume LU à Heinsius. La Suède. Le 
Danemarc. 



Page. 

39. 
40. 

41. 

41. 
42. 

45. 

46. 



T.TTTT 
LXIV. 



Guillaume HI à Heinsius. Mômes sujets. 
Guillaume HI à Heinsius. Envoi d'argent. 
Heinsius à Guillaume IH. Mômes sujets. 
Heinsius à Guillaume HI. Le congrès. La 

Suède. 
Guillaume HI à Heinsius. Affaire d'Am- 
sterdam. 
Heinsius à Guillaume IH. Mômes sujets. Le 

Piémont. 
Guillaume HI à Heinsius. La guerre. 
Guillaume HI à Heinsius. Négociations. 
Heinsius à Guillaume ni. Les Piémontois. 
Heinsius à Guillaume in. Mômes sujets. 
Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 
Heinsius à Guillaume LU. Questions d'alliance. 
Guillaume HI à Heinsius. La Suède. 
Guillaume Œ à Heinsius. Le congrès. La 

campagne. Les Piémontois. 
Guillaume IH à Heinsius. Le commerce avec 

la France. La campagne. 
Guillaume LU à Heinsius. Mômes sujets. 
Guillaume HI à Heinsius. La campagne. 
Guillaume HI à Heinsius. Le commerce. La 

mort du duc de Lorraine. 
Guillaume IQ à Heinsius. Le commerce. La 

Suède. 
Guillaume IH à Heinsius. Mômes sujets. Les 

forces maritimes. 



47. 
48. 
48. 

49. 

50. 

50. 
51. 
52. 
53. 
53. 
55. 
55. 
55. 
56. 

57. 

58. 
59. 
61. 



63. 



64. 



— XL — 



LETTRE. 

LXV. 

LXVL 

LXVIL 

Lxvni. 

LXX. 

u. 
lxxo. 

lAiin. 

lxxiv. 

LXXV. 
LXX VI. 

LXXVDL 

lxx vin. 

LXXCL 
LXXX. 

LXXXI. 

LOXIL 
LXXXin. 
LXXXIV. 

LXXXV. 

LXXXVL 

LXXXVIL 
LXXXVIIL 



Guillaume m à Heinsius. La campagne 

prochaine. 66. 

Guillaume ni à Heinsius. La Suède. Le 

commerce. 67. 

Guillaume III à Heinsius. Départ pour 

l'Irlande. 68. 

Guillaume LTI à Heinsius. Arrivée en Irlande. 

Commencement de la campagne. 68. 

Guillaume LTI à Heinsius. Bataille de Fleurus. 69. 
Heinsius à Guillaume III. Défaite sur mer. 

La campagne aux Pays-Bas Espagnols. 70. 
Guillaume in à Heinsius. Mêmes sujets. 73. 

Heinsius à Guillaume HI. La victoire en 

Irlande. Les Piémontois. La campagne. 74. 

Heinsius à Guillaume HI. La conduite du 

Brandebourg. La Savoie. 78. 

Guillaume LU à Heinsius. La campagne en 

Mande. 80. 

Guillaume HI à Heinsius. La guerre. 82. 

Heinsius à Guillaume HI. La Savoie. Les 

alliés. 82. 

Guillaume LU à Heinsius. Retour en Angle- 
terre. 86. 
Guillaume IH à Heinsius. Affaires de l'alli- 
ance. Affaires intérieures. 89. 
Guillaume LU à Heinsius. L'équipage. 92. 
Heinsius à Guillaume ni. Les négociations 

avec le Danemarc et la Suède. 93. 

Guillaume HI à Heinsius. L'émeute à Rot- 
terdam. 95. 
Heinsius à Guillaume m. L'équipage de la 

flotte. Les négociations. Le congrès. 96. 

Heinsius à Guillaume IH. Le commerce. Le 

Danemarc. La Savoie. Les subsides. 99. 

Guillaume HI à Heinsius Ouverture du 

parlement. 102. 

Heinsius à Guillaume HI. La Suède. Offerte 

de médiation. 103. 

Guillaume LU à Heinsius. Traité avec la 

Savoie. La Suède. La campagne. 106. 

Heinsius à Guillaume IH. Mêmes sujets. 109. 
Guillaume IH à Heinsius. Perte de navires. 112. 



J 



— MI — 



"*?.] 



LETTRE. 
LXXXIX. 
X0. 
XOL 

XGEL 

xghl 

XOIV. 

xov. 

XCVL 

xgvil 
xovm. 

XOEL 

a 

OL 

on. 
cm. 

av. 
ov. 

OYL 

ovn. 
cvm. 



OX 



OXL 

oxn. 
axm. 

OXIY. 

cxv. 

OXVL 



Pige. 

Heinsius à Guillaume m. L'alliance. 118. 

Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. 115. 
Heinsius à Guillaume HI. Mômes sujets. 

La conduite de l'Espagne. La Suède. 116. 

Heinsius à Guillaume HI. Jour natal du roi. 1 19. 
Heinsius à Guillaume HI. Même sujet. 

Les princes Allemands. 122. 
Heinsius à Guillaume HI. L'alliance avec 

le Danemarc. La guerre avec les Turcs. 125. 
Guillaume HI à Heinsius. Mêmes sujets. 

L'élection d'un bourguemaistre de Leyde. 126. 

Heinsius à Guillaume HI. La campagne. 127. 
Guillaume HI à Heinsius. Le Danemarc. 

La campagne. Questions municipales. 127. 

Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. 180. 

Guillaume HI à Heinsius. Mêmes sujets. 182. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 183. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 135. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 136. 
Guillaume HI à Heinsius. La campagne 

prochaine. 189. 
Heinsius à Guillaume IH. Mêmes sujets. 189. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 140. 
Heinsius à Guillaume M. Même sujet. Vais- 
seaux capturés. Le Danemarc. La Suède. 142. 
Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 144. 
Heinsius à Guillaume m. Différends avec 
la province de Frise. Le Danemarc. L'armée 
Ëspagnolle. 145. 
Guillaume HI à Heinsius. Mêmes sujets. 148. 
Guillaume HI à Heinsius. La conduite des 
alliés. 149. 

1691. 

Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. 150. 

Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. 152. 
Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. Le 

Danemarc. 153. 

Guillaume IH à Heinsius. Mêmes sujets. 157. 
Heinsius à Guillaume HI. Les amirautés. 

Le Danemarc. La Suède. 158. 

Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. 159. 



— XLH 



LETTRE. 

OXVBL 



«\vra. 



oxix. 
oxx. 



OXXL 

OXXII. 

cxxin. 

OXXIV. 

oxxv. 

OIXVL 

cxxvn. 
cxxtiil 

tîXXIX. 

oxxx. 

OÎIXL 

\xn. 

03EÔUL 

exxxiv. 

CXXXV. 
CXXIVL 

cxxxvii. 
cxxxvm. 

CXXXIX. 

oxl. 

CXLI. 



Heinsius à Guillaume IQ. Mêmes sujets. 
Mouvements de l'armée Française. 161. 

Heinsius à Guillaume III. La Suède. Le 
Danemarc. 163. 

Heinsius à Guillaume IH. Mêmes sujets. 165. 

Heinsius à Guillaume IH. L'électeur de 
Bavière: son intention de visiter S. M. 
à La Haye. 166. 

Guillaume HI à Heinsius. Siège de Mons. 167. 

Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 
L'évêque de Munster. 168. 

Guillaume HI à Heinsius. Mêmes sujets. 169. 

Guillaume IH à Heinsius. Capitulation de 
Mons. 170. 

Guillaume HI à Heinsius. Arrivée à Ken- 
sington. 171. 

Heinsius à Guillaume HI. Affaires de 
l'alliance. 171. 

Heinsius à Guillaume HI. L'évêque de 
Munster. 173. 

Heinsius à Guillaume HI. Situation de l'armée. 
Le Danemarc. 175. 

Heinsius à Guillaume HI. Mêmes sujets. 176. 

Guillaume HI à Heinsius. Bruit d'une con- 
spiration. 177. 

Guillaume IH à Heinsius. La Suède. 177. 

Guillaume III à Heinsius. Perte de Halle. 179. 

Guillaume HI à Heinsius. Retour auprès 
de l'armée en Brabant 179. 

Guillaume HI à Heinsius. La Suède. Le Dane- 
marc. L'armée. 180. 

Heinsius à Guillaume HI. Les différends 
au sujet du commerce. 181. 

Guillaume HI à Heinsius. Le Danemarc. 184. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 
L'empereur et les Turcs. Le Brandebourg. 185. 

Guillaume IH à Heinsius. Convention avec 
le Danemarc. 186. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 186. 

Guillaume in à Heinsius. La flotte Française. 187. 

Guillaume III à Heinsius. Fin de la cam- 
pagne en Irlande. 188. 



— nm — 



LITTBX. 

OXLU. 



fftT.TTT. 



oxijy. 



Bige. 



CXLV. 
OXLVL 



OXLYII. 



GXLVm. 

HTT.TT. 

OL. 

OU. 

OLIL 

CUII. 

OLIV. 

OLV. 

OLVL 

OLYXL 

GLVIIL 

aux. 

OLX. 
OLXL 

oLxn. 

flT f TTIT 

OLXIY. 
OLXY. 



Guillaume III à Heinsius. Destruction des 

buses (des pêcheurs de hareng). 
Guillaume m à Heinsius. La médiation de 

la Suède. 
Guillaume III à Heinsius. Le port de Dun- 

querque. 
Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. 
Guillaume TU à Heinsius. Môme sujet. Le 

Danemarc. 
Heinsius à Guillaume III. Ouverture de la 

part de l'empereur au sujet de révoque 

de Munster. 
Guillaume ni à Heinsius. Dessein contre 

l'évoque de Munster. 
Heinsius à Guillaume HI. La situation. 
Guillaume IH à Heinsius. Môme sujet. Le 

parlement. 
Heinsius à Guillaume HI. Le Danemarc et 

le Brandebourg. 
Guillaume HI à Heinsius. Différends à propos 

des quartiers d'hiver. 
Guillaume III à Heinsius. Peu d'apparence 

de la paix avec les Turcs. 
Guillaume III à Heinsius. Disposition du 

parlement. 
Heinsius à Guillaume HI. La situation 

générale. 
Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc et 

le Brandebourg. 
Heinsius à Guillaume HI. La situation 

générale. 
Guillaume IH à Heinsius. Même sujet. 
Heinsius à Guillaume IH. Nouvelles. Le duc 

de Hannovre et l'évêque de Munster. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 
Heinsius à Guillaume HI. Difficultés. 
Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 
Heinsius à Guillaume III. Projet de neutralité 
de la mer du Nord. La situation générale. 
Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 
Heinsius à Guillaume III. Conférence sur 
les affaires de l'alliance. 



188. 

189. 

189. 
190. 

190. 



191. 

194. 
195. 

198. 

198. 

200. 

201. 

202. 

202. 

205. 

206. 
208. 

209. 
210. 
211. 
212. 

218. 
216. 

217. 



— XUV — 



lettre. 

OLXVI 



Heinsius à Guillaume III. Nouvelles. Les 
affaires du commerce. 
clïvîi. Guillaume III à Heinsius. L'accord avec la 

Suède. 
lîLwiii. Heinsius à Guillaume III. La neutralité de 
la mer du Nord et de la Baltique. 
clxix. Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 
clxs, Heinsius à Guillaume III. La campagne 

prochaine. Conférences diplomatiques. 
clxxi. Heinsius à Guillaume III. Nouvelles confé- 
rences. 
clxx.il Guillaume III à Heinsius. La campagne 

prochaine. 
clxxiil Heinsius à Guillaume LU. Même sujet. 
olxxiv. Guillaume III à Heinsius. Nouvelles de 
l'Espagne. Conduite de la Zélande. 



P*6. 

218. 

219. 

220. 
220. 

221. 

224. 

225. 



228. 



1699. 

. ■ l v; v, Heinsius à Guillaume III. Projets des alliés. 
Le gouvernement des Pays-Bas Espagnols. 
Le Brandebourg et la Saxe. 229. 

clxxyî. Guillaume III à Heinsius. La guerre au 

Piémont. 232. 

ciaxvii. Heinsius à Guillaume III. La situation 

politique. 282. 

ûlxxviil Heinsius à Guillaume ni. On a abandonné 
le projet de la neutralité des mers du 
Nord. 234. 

clxxjx. Guillaume III à Heinsius. La médiation du 

Pape. Le plan de campagne. 235. 

olxxx. Heinsius à Guillaume III. L'Espagne et le 

Brandebourg. 236. 

olxxxi. Heinsius à Guillaume III. Mômes sujets. 236. 
CLxxxiL Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 238. 
i lx\ ni. Heinsius à Guillaume III. La situation poli- 
tique. Le maréchal Schoning. 238. 
cfcXJLirr. Guillaume III à Heinsius Le Piémont. 243. 
glxxxy. Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 243. 
clxxxvl Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 245. 
olxxxvii. Heinsius à Guillaume III. Le Brandebourg. 

La Saxe. 246. 



— XLV — 



LBTTBB. 
OLXXXVHL 

OLXXXIX. 

OXO. 
OXOL 

cxon. 
oxGm. 

CXOIY. 
OXOT. 

0X0V1. 

oxovn. 

oxovm. 
gxchx. 

oo. 

oa. 
oan. 
oghl 

corv. 

oov. 

ccvi. 

corn. 

oovm. 

OODL 

OCX. 

OOXI. 
OOXIL 

ooxm. 

OOXIY. 
OCXV. 



Page. 

Guillaume III à Heinsius. La situation 

politique. 248. 

Heinsius à Guillaume III. Les contributions 

des provinces. 248. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 249. 
Heinsius à Guillaume III. Mômes sujets. 250. 
Guillaume III à Heinsius. Départ prochain 

pour le continent. 252. 

Heinsius à Guillaume III. La Saxe. 253. 

Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 254. 

Heinsius à Guillaume III. La guerre au 

Piémont. Les Turcs. La Saxe. 255. 

Guillaume III à Heinsius. Réponse. 258. 

Heinsius à Guillaume III. Le Hanovre. 

L'empereur. 258. 

Heinsius à Guillaume III. Mômes sujets. 261. 
Heinsius à Guillaume III. L'équipage. Le 

pape. Les princes Allemands. 263. 

Guillaume III à Heinsius. L'empereur et 

les princes Allemands. 265. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 266. 
Heinsius à Guillaume III. L'empereur. 268. 

Guillaume III à Heinsius. Les Pays-Bas 

Espagnols. 
Heinsius à Guillaume III. Le Hanovre. 

La Saxe. 
Guillaume III à Heinsius. La Saxe. 
Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 
Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 
Guillaume III à Heinsius. Desseins de la 



France. La Saxe et le Hanovre. 
Guillaume III à Heinsius. Danger d'une 

descente en Angleterre. 
Guillaume III à Heinsius. La Saxe. 
Guillaume III à Heinsius. Victoire de La 

Hogue. Namur. 
Guillaume III à Heinsius. Les chances 

d'une descente. 
Guillaume III à Heinsius. Position de 

l'armée. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 



269. 
270. 
271. 
272. 
278. 

274. 

276. 
276. 

277. 

278. 

278. 
279. 



— XLVI — 



LETTRE. Page. 

ccxvi. Guillaume III à Heinsius. La campagne. 279. 
ogxvil Guillaume III à Heinsius. La Saxe. La 

campagne. 280. 

Guillaume III à Heinsius. La campagne. 

Le Hanovre. 281. 

Guillaume III à Heinsius. La campagne. 

Voyage de M. Heeckeren. 282. 

Guillaume III à Heinsius. L'évoque de 

Munster. 283. 

Guillaume III à Heinsius. La flotte. La Saxe. 223. 
Guillaume III à Heinsius. Bataille de 

Steenkerke. 284. 

Guillaume III à Heinsius. Pas d'apparence 

de paix. L'équipage. 285. 

Heinsius à Guillaume III. Conduite de la 

Suède. Diplomatie Française. 286. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 290. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 291. 
Guillaume III à Heinsius. La campagne 

au Piémont. 292. 

Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angle- 
terre. 298. 
Guillaume III à Heinsius. Le Hanovre. 

Situation dubieuse. 294. 

Guillaume III à Heinsius. La Saxe. Affaire 

de l'Oost-Frise. 294. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 295. 
Guillaume III à Heinsius. L'électeur de 

Bavière. Le parlement. 295. 

Heinsius à Guillaume III. L'empereur. 

L'Espagne. Le Danemarc et la Suède. 296. 
Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 298. 
Guillaume III à Heinsius. Affaire du Bent- 

heim. La campagne prochaine. 299. 

Guillaume III à Heinsius. Mort du prince 

de Waldeck. 300. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. La 

situation. Le Danemarc. 301. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 302. 
Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. 

Réflexions sur la possibilité de paix. 308. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 304. 



CGXVIiL 
CLXIX. 

ccxx 

OCX XI. 

ccxxu. 
ccxxhl 
coxxiv- 

ooxxv. 

COXXYI. 
OGXXVH. 

oaxxvm. 

OCXXEL 

coxxx. 

CCXXXI, 
OCXXXIL 

coxxxin. 

ooxxxrv. 

ocxxxv. 

COXXXVI. 

OOXXXVIL 
OOXXXVIII. 

coxxxix, 

OOXL. 




— XLVII — 



LBTTBE. Page. 

ocxli. Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. 305. 
ocxui. Guillaume III à Heinsius. La guerre aux 

bords du Rhin. Le Hanovre. 305. 

coxLm. Guillaume III à Heinsius. La campagne. 307. 

1693. 

cgxltv. Guillaume III à Heinsius. Perte de Fumes. 807. 
ooxlv. Guillaume III à Heinsius. Pertes sur mer. 

Chances de paix. 308. 

gcxltl Guillaume III à Heinsius. Situation dange- 
reuse. 310. 
ocxlvu. Guillaume III à Heinsius. Questions de 

marine. 310. 

ooxLvnL Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 311. 
ogxltx. Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 313. 
ool. Guillaume III a Heinsius. Même sujet. Le 

Danemarc et la Suède. 313. 

ocll Guillaume III à Heinsius. Négociation de 

M.M. Hop et Van Heeckeren. 314. 

oolii. Heinsius à Guillaume III. Les Pays-Bas 

Espagnols. La Saxe. 315. 

ooliii. Guillaume III à Heinsius. La situation. 

Le parlement. 317. 

ooliv. Guillaume III à Heinsius. Malheur sur mer. 317. 
ooly. Heinsius à Guillaume III. Correspondance 

coupable avec l'ennemi. 318. 

oclvl Guillaume III à Heinsius. Chute de Hei- 

delberg. 321. 

ooLvn. Guillaume III à Heinsius. Manoeuvres de 

l'armée Française. 822. 

ooLvm. Guillaume III à Heinsius. Propositions 

de paix. 323. 

ooLix. Guillaume III à Heinsius. Désastre sur 

mer. Perte de Huy. 324. 

oglx. Guillaume III à Heinsius. Bataille de 

Neerwinden. 325. 

oolxl Guillaume III à Heinsius. Nouveaux des- 
seins. 325. 
ooLxn. Guillaume III à Heinsius. La flotte. 326. 
oolxhi. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 326. 
ccLxrv. Heinsius à Guillaume III. Conditions de 

paix, proposées par M. d'Avaux. 327. 



XLVIIT — 



LETTBI. 

OCÎ,IV. 
OOLXVÎ, 

CCLXVIL 

OGLXVHL 
OCLXEL 

OOLXX* 

OOLXXL 
0<7LXXIL 

OCLXXIÎI. 

OOLXXIV. 

CGLXXV. 

COLXXVL 

CX3LXXVTL 



GCLXXV1IL 
OCLXXIX, 



CCLXXX. 



_ 



OCLXXXL 



ooLxxxn. 



C€LXXXXIL 
CCLXXXIV. 



OCLXXXV. 
CCLXXXYI, 

cclxxxvii. 
oclxxxvhl 



Guillaume III à Heinsius. Le Dan e marc. 328. 
Guillaume III à Heinsius. La situation est 

changée. Espoir pour l'avenir. 329. 

Guillaume III à Heinsius. Le duc de Hol- 

stein-Ploen. La campagne. 329. 

Guillaume HI à Heinsius. Le Danemarc. 330. 
Heinsius à Guillaume III. Discours sur la 

paix. 330. 

Guillaume HI à Heinsius. Situation en 

Angleterre. 332. 

Guillaume in à Heinsius. Môme sujet. 333. 
Heinsius à Guillaume III. Réponse à la 

lettre du roi du 10/20 Novembre. 333. 

Heinsius à Guillaume III. Propositions 

secrètes de paix. 334. 

Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 337. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 338. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 339. 

Heinsius à Guillaume III. La Suède et le 

Danemarc. 340. 

1694. 

Guillaume III à Heinsius. Projets de paix. 341. 
Guillaume ni à Heinsius. Même sujet. La 

Suède. 342. 

Guillaume UI à Heinsius. Mort de l'évêque 

de Liège. 343. 

Guillaume III à Heinsius. L'équipage des 

vaisseaux. 344. 

Guillaume HI à Heinsius. Négotiation entre 

le Danemarc et la France. 345. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 346. 

Guillaume III à Heinsius. Assurance d'une 

confiance parfaite. Intrigues du prince 

de Nassau. La Frise. 347. 

Guillaume III à Heinsius. Négociations 

secrètes de M. Molo avec la France. 350. 
Guillaume III à Heinsius. La situation. 

Jean Bart. 351. 

Guillaume III à Heinsius. Mission de Molo. 

La campagne prochaine. Le Brandebourg. 352. 
Guillaume UI à Heinsius. Désastre sur mer. 353 






— XLIX — 



LBTTBB. Pag*. 

oglxxxix. Guillaume III à Heinsius. Arrivée prochaine 
à La Haye. Négociation avec le duc de 
Brunswick— Wolf en bûttel. Mission de 
Molo. 354. 

ooxc. Guillaume m à Heinsius. Les intrigues du 
prince de Nassau. Conduite de la Suède 
et de Munster. L'élection de l'évoque 
de Liège. 355. 

ccxci. Guillaume III à Heinsius. L'élection à Liège. 356. 
gcxch. Guillaume HE à Heinsius. Défaite des 

Espagnols. 357. 

coxcm. Guillaume in à Heinsius. La négociation 
avec le Danemarc. Conduite de la ville 
d'Amsterdam. 857. 

<ccxcrv. Guillaume HI à Heinsius. La conduite 
d'Amsterdam. Le roi est content que 
M. Heinsius est nommé de nouveau à 
sa charge. 858. 

ccxcv. Guillaume HI à Heinsius. La Suède. Le 

Brandebourg. 858. 

coxcvi. Guillaume HI à Heinsius. Rencontre de 
l'esquadre de T. J. de Vries avec Jean 
Bart. 359. 

ooxovh. Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 360. 

-ccxovin. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. La 

flotte. 361. 

ogxotx. Guillaume III à Heinsius. Conduite du 

prince de Nassau. 362. 

ooc. Guillaume III à Heinsius. Conduite de Molo. 362. 
cogl Guillaume III à Heinsius. La guerre sur mer. 863. 
cccn. Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. Con- 
flit à propos d'un convoi Danois. 364. 
ocom. Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 365. 
ccoiv. Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angle- 
terre. 365. 
ooov. Guillaume HI à Heinsius. Le parlement. 

Aversion de la paix. 366. 

coovi. Guillaume IH à Heinsius. Négociation de 

Molo. 367. 

cccvn. Guillaume IH à Heinsius. Les négociations. 368. 

GGGVin. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 368. 

oooix. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 372. 



LETTRE. pagr 

cccx Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 372. 

ccoxi. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 878. 

oooxil Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 874. 

cocxra. Guillaume ni à Heinsius. Même sujet. 375. 
cccxiv. Guillaume III à Heinsius. Maladie de la 

reine. 377. 

1695. 



cocxv. 

DCCXVI. 
COCXVII. 

cocxvm. 

OCCXTX. 

cccxx. 

OCCXXI. 

cccxxn. 
îoxmi. 

ccoxxiv. 

cccxxv. 

CCCXXVL 

occxxvn. 
cccxxvm. 

CCCTXIX. 

cocxxx. 

OCOXXXI. 
CÇCXXXIL 

cccxxxm. 

COCXXX1V. 

cccxxxv. 



Guillaume III à Heinsius. Décès de la reine. 377. 
Guillaume m à Heinsius. La négociation 

sur la paix. 378. 

Guillaume HE à Heinsius. La situation 

politique. 379. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 

Désir de la paix. 380. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation. 880. 
Guillaume m à Heinsius. Même sujet. 382. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Bruit 

d'une invasion en Irlande. 383. 

Guillaume III à Heinsius. La paix. 385. 

Guillaume IH à Heinsius. La négociation 

avec Tévêque de Munster. La Pologne. 387. 
Guillaume IH à Heinsius. Conclusion du 

traité avec Tévêque de Munster. 387. 

Guillaume HI à Heinsius. La négociation. 388. 
Guillaume ni à Heinsius. La conduite de 

l'amirauté d'Amsterdam. 390. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation. 

La conduite reprochable de Molo. 391. 

Guillaume IH à Heinsius. La session du 

parlement. 392. 

Guillaume HI à Heinsius. La négociation 

avec le Danemarc. 393. 

Guillaume IH à Heinsius. La négociation 

secrète à Utrecht, proposée par le roi. 394. 
Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 395. 
Guillaume HI à Heinsius. Dessein d'une 

attaque sur Namur. 396. 

Guillaume ni à Heinsius. Même sujet. 896. 
Guillaume ni à Heinsius. Même sujet. 397. 
Guillaume m à Heinsius. Prise de Namur. 397. 






u — 






coomvL 

ooomyn. 
oooxxxvm. 

OOGXXZXX. 
OOOXL. 
OOOZLL 

oooxm. 

OCGXLIUL 

ocorav. 

OOOXLV. 
OOOXLVX. 

oooxlvil 

OOGXLYm. 

OOaXLDL 

OOCL. 
OOCLL 

OOOLIL 

ocoLm. 

OOOUV. 
OOOLT. 
OOQLVX. 



Page. 

Guillaume III à Heinsius. Considérations 
sur la continuation des négociations 
secrètes. 398. 

Heinsius à Guillaume III. La diplomatie 
Suédoise. 398. 

Heinsius à Guillaume UI. La Suède. 400. 

Heinsius à Guillaume III. Môme sujet. Le 
Danemarc. 401. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation 
secrète de Molo. 405. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. Le 
Danemarc. 406. 

Heinsius à Guillaume III. Prise du château 
de Namur. Le Danemarc. 407. 

Heinsius à Guillaume III Môme sujet. 408. 

Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. 
L'équipage de la flotte. 409. 

Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angle- 
terre. Convocation du parlement. Projet 
d'un voyage à travers le pays. 410. 

Guillaume IH à Heinsius. Perte de navires. 411. 

Guillaume HI à Heinsius. La négociation 
avec les agents Français. 411. 

Guillaume III à Heinsius. Retour du voyage 
à travers le pays. 412. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation 
secrète. La cour de Vienne. 412. 

Guillaume in à Heinsius. Le parlement. 413. 

Guillaume HI à Heinsius. Désir de la 
paix. ( 413. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 
Mauvais succès de l'emprunt en Hollande. 414. 

Guillaume III à Heinsius. L'opinion politique 
à Vienne. Desseins de la flotte Française. 415. 

Guillaume .II à Heinsius. La négociation 
secrète. Désir d'une résolution finale à 
Vienne. 416. 

Guillaume HI à Heinsius. Nouvelles diffi- 
cultés avec la Suède. Calomnies contre 
le conseiller-pensionnaire. 418. 

Guillaume HI à Heinsius. Condition de la 
flotte. 419. 



Ln 



LETTRE. 

OCOLVIL 

ocut-vni. 

OO0LCL 

ooclxl 

OCOLÏU, 
OCClàXUl. 

OOOLXIV, 
GCCLXV. 

OOCLXYL 
COCLXTIL 

coGkxvni. 

CCOLXDU 

OQOhXJL 

GCCLXli, 

CCGLXXII, 

COCLkXXlLL 

ÛOOLXXIV. 

OOCLXXV, 

COCLXXYl. 

ocolxxvïi, 



à Heinsius. Préparations à 



1696. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation 

secrète. Desseins de l'ennemi. 
Guillaume III à Heinsius. Nouveaux diffé- 
rends au Holstein. La Saxe. 
Guillaume III à Heinsius. Rappel de l'ad- 
mirai Rooke. 
Guillaume III a Heinsius. Propositions 

acceptables de la France. 
Guillaume III à Heinsius. Le négociation 

secrète. 
Guillaume III 

Dunkerque. 
Guillaume III à Heinsius. Le roi affirme 

de nouveau son désir de la paix. 
Guillaume III à Heinsius. Attaque de navires 

par Jean Bart. 

uillaume III à Heinsius. Préparations de 

l'ennemi. 

uillaume III à Heinsius. Alarme en 

Angleterre. 
Guillaume IH à Heinsius. Départ de la 

flotte. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. La 

négociation secrète. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Nouvelles de l'armée. 
Guillaume IH à Heinsius. La négociation 

secrète. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Affaire 

de Holstein. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 
Guillaume III à Heinsius. La Suède. 

L'émeute à Amsterdam. 
Heinsius à Guillaume III. La négociation 

secrète. 
Guillaume III : Heinsius. Opération de la 

flotte. Manque d'argent. 
Heinsius à Guillaume HI. Les négociations. 

Nouvelles de l'année. Jean Bart. 



Page. 

419. 

421. 

422. 

422. 

424. 

425. 

426. 

427. 

428. 

429. 

429. 
430. 

431. 

432. 

434. 

434. 
436. 

436. 

436. 

438. 

438. 



1 



— LUI — 



LKTTBK. 
OOCLXXVm. 



OOCLXXDL 



OOCLXXX. 
OOOLXXXL 



OOGLXXXIL 



CCOLXZXHL 



OOOIiXXXlV. 
COOLXXXV. 



OOOLXXXVL 

ooolxxx vn. 

CCOLXXXVm.' 
OCOLXXXIX. 

000X0. 
COOXOL 
OOCXOH. 

oooxoin. 

OCOXCTV. 

oooxov. 

OCOXCVL 

OOCXCVII. 
0O0X0YIII. 



000X0IX. 
0000. 



OOOOL 



Pag*. 

Guillaume III à Heinsius. Départ prochain. 
Prorogation du parlement. 440. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation 
secrète. Propositions de la Suède. 441. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 445. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation 
secrète. Mission des cercles de Souabe 
et de Franconie. 445. 

Heinsius à Guillaume II f. Perte de navires. 
Discours diplomatiques à Stockholm. 
Continuation de la négociation secrète. 450. 

Guillaume ni à Heinsius. Conduite des 
cours de Vienne et de Turin. 452. 

Guillaume IH à Heinsius. Mêmes sujets. 458. 

Heinsius à Guillaume III. Communication 
de la négociation secrète à l'envoyé du 
duc de Savoie. 454. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation 
secrète. 457. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 459. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 460. 

Heinsius à Guillaume III. La Savoie et la 
négociation secrète. 461. 

Guillaume in à Heinsius. Mêmes sujets. 466. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 468. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 469. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 470. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation. 
La flotte. 471. 

Heinsius à Guillaume III. Les chances de 
la paix. 471. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation 
secrète. 475. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 478. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Con- 
duite de la France. La ville de Luxem- 
bourg. 479. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 481. 

Guillaume III à Heinsius. Délais de la 
cour de Vienne. 482. 

Guillaume ni à Heinsius. La ville de Luxem- 
bourg. 482. 



— LIV — 



I.KTTRK. 

CCOCIL 

ccccni. 
oocciv, 

OOOOV, 

CCCCVL 
COOCVIL 

ocoovnL 



COOCDL 
OOOCX. 

cccoxi, 
ccocxil 

0€€CXm. 

CCOCXIV, 
CGOCXV. 

CGOOXVI. 

GGCOÏTIL 

coccxvni. 
oaoexix. 



CCCCXXI. 



Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angle- 
terre. Incertitude au sujet du parlement. 
Guillaume III à Heinsius. La négociation 

de la paix. La Lorraine, 
laume III à Heinsius. Menaces de la 

France. Faiblesse de l'Espagne. 
Guillaume III à Heinsius. La France et la 

négociation. Le Brandebourg. 
Guillaume III à Heinsius. Même sujet, 
au me III à Heinsius. Même sujet. 
'ui il laume III à Heinsius. Môme sujet. Il 

faut que la négociation secrète soit con- 
tinuée jusqu'à l'accord sur les points 

essentiels. 
Heinsius à Guillaume III. Conduite de la 

France à l'égard de la reconnaissance 

de Guillaume III comme roi d'Angleterre. 

Conférences diplomatiques. 
Guillaume III à Heinsius. Considérations 

mr les chances de la paix. 
Guillaume UI à Heinsius. Même sujet. 

Défiance envers le duc de Savoie. 
Guillaume III à Heinsius. Désir de la paix. 

Projets d'une descente en Irlande, 
iisius à Guillaume III. Les négociations 

avec M. de Callières. 
Heinsius à Guilaume HI. Même sujet. 
Guillaume III à Heinsius. Défiance à l'égard 

des propositions Françaises. 
Heinsius à Guillaume III. La conduite des 

diplomates impériaux. 
Guillaume III à Heinsius. Le roi est content 

des préliminaires de la paix. 
Guillaume III à Heinsius. Appréhension 

générale d'une invasion en Angleterre 

ou en Ii lande. 
Guillaume III à Heinsius. Nécessité absolue 

d'une paix aussi prompte que possible. 
Guillaume III à Heinsius. La négociation. 

Difficultés de la part de l'empereur et 

de la France. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 



Pag*. 

483. 

483. 

485. 

485. 
488. 
488. 

490. 

491. 

496. 

497. 

498. 

499. 
502. 

505. 

508. 

509. 

511. 
511. 



512. 
513. 









— LV 



1697. 

LETTBE. Page. 

ooocxxn. Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. La 

Lorraine. 515. 

ooocxxm. Guillaume III à Heinsius. La Lorraine. 

Manque d'argent. 516. 

oocoxxrv. Guillaume III à Heinsius. Difficultés. Pro- 
position d'un armistice. 517. 
ooocxxv. Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. 

Bruits de la mort du roi d'Espagne. 518. 

oocoxxvl Guillaume IH à Heinsius. Mêmes sujets. 518. 

coocxxvn. Heinsius à Guillaume III. Réponses de 
monsieur Callières et de la cour de 
Vienne. 520. 

ooooxxviiL Heinsius à Guillaume III. Projet dune 
négociation définitive. Discours diploma- 
tiques. 523. 

coooxxix. Guillaume m à Heinsius. Réponse. 525. 

ooocxxx. Guillaume III à Heinsius. Satisfaction du 
roi à propos de la terminaison des pré- 
liminaires. 526. 
cccoxxxl Guillaume IH à Heinsius. Lenteurs de la 

médiation. 527. 

ooooxxxii. Guillaume III à Heinsius. Môme sujet. 

Mauvais état des armées. 528. 

occcxxxm. Guillaume ni à Heinsius. Mômes sujets. 530. 

ooooxxxrv. Guillaume III à Heinsius. On sera obligé 

de faire la paix sans l'empereur. 530. 

ocooxxxv. Guillaume ni à Heinsius. Conduite déplo- 
rable de la cour de Vienne. 532. 

ococxxxvl Guillaume HI à Heinsius. Difficultés de la 

part de l'Espagne. 534. 

ococxxxvn. Guillaume HI à Heinsius. Nécessité d'un 

armistice. 586. 

ooocxxxvni. Guillaume III à Heinsius. Désir général de 

la paix. 537. 

ooooxxxix. Guillaume in à Heinsius. Même sujet. 

Nécessité d'une négociation particulière. 538. 
coocxl. Heinsius à Guillaume III. Réponse. Entre- 
tien de M. Dykveld avec les négociateurs 
Français. Attaque sur la ville d'Ath. 539. 
coooxli. Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. 541. 



/ 



— LVI — 



LETTRE. Pag*. 

jxLn. Heinsius à Guillaume III. Apparence de la 

paix. 542. 

Uiin. Heinsius à Guillaume III. Discours sur la 

nécessité d'un armistice. 643. 

cgocxliv. Guillaume III à Heinsius. Réponse. 544. 

oogoxlv. Heinsius à Guillaume III. Nouvelles con- 
versations sur la paix. 545. 
ccooxlvl Guillaume III à Heinsius. Questions diplo- 
matiques. Le roi Jacques. Le Strasbourg. 549. 
i'o cxLvn. Heinsius à Guillaume III. Rapport d'une 
conversation sur les conditions de la 
paix. 550. 
occaxLvm. Guillaume IH à Heinsius. Nouvelles tergi- 
versations des Français. Réponse à la 
lettre du 25 Mai. 556. 
coooxijx. Guillaume III à Heinsius. Suite de la lettre 

du 25 Mai. 559. 

goool. Guillaume III à Heinsius. Aversion de la 
paix de la part des Français. Impossi- 
bilité de secourir la ville d'Ath. Situation 
dangereuse d'Oudenaerde. 563. 

ooll Guillaume III à Heinsius. Mômes sujets. 565. 
uocglii. Guillaume III à Heinsius. Diminution des 

chances de la paix. 567. 

cûooliil Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 568. 

ccgoliv. Guillaume III à Heinsius. Lenteur de la 
négociation. Difficultés au sujet de Hol- 
stein. 570. 

oûcolv. Guillaume UI à Heinsius. Même sujet. 

Siège de Barcelone. 571. 

cccolvx Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 572. 

GGGOLvn. Guillaume HI à Heinsius. Même sujet. 573. 

ccûolviil Guillaume UI à Heinsius. Apparence de 

la paix. Le roi Jacques. 574. 

cggolix. Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 574. 

oolx. Guillaume IU à Heinsius. Les Français ont 
fixé une date pour la terminaison des 
négociations. 575. 

ooGOLxi. Guillaume III à Heinsius. Le projet du 

traité de paix présenté par les Français. 576. 
t nGOLxn. Guillaume III à Heinsius. Conduite singu- 
lière des Espagnols. 577. 



r 



— lvd — 



LETTRE. 

OOOOLXIH. 

OOOGLXIV. 

OCOOLXV. 

OOOCLXVI. 
OOOOLXVII. 

OGOOLXVHI. 
OOCOLXIX. 
CCCCLXX. 

oooolxxi. 

cocolxxil 
oooclxxiii. 
oooglxxiv. 

oocclxxv. 
cooclxxvl 

oocolxxvh. 
ooocLxxvm. 

CGCOLXXrX. 

ocoolxxx 
oocolxxxi. 
oocolxxxh. 

coooLxxxm. 



Page. 

Guillaume III à Heinsius. Meilleures chances 

de la paix. 678. 

Guillaume III à Heinsius. Nouvelles chi- 
canes. 578. 

Heinsius à Guillaume III. Conférence avec 

les diplomates Français. 579. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 583. 

Guillaume III à Heinsius. Appréhensions 

de la conduite des Français. 585. 

Heinsius à Guillaume III. Les conférences. 586. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 590. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 592. 

Heinsius à Guillaume III. Les conférences. 594. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 597. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 601. 

Heinsius à Guillaume III. Conduite des 

diplomates Français et Espagnols. 603. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 606. 

Heinsius à Guillaume III. Nouvelles confé- 
rences. 609. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 612. 

Heinsius à Guillaume III. Les conférences. 615. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 617. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 619. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 620. 

Heinsius à Guillaume III. Conclusion de 

la paix. 622. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 623. 



SUPPLÉMENT. 

i. Le stadhouder de la Frise 

n. Heinsius au stadhouder de 

m. Heinsius au stadhouder de 

iv. Le stadhouder de la Frise 

t. Heinsius au stadhouder de 

vi. Le stadhouder de la Frise 

vu. Heinsius au stadhouder de 

vni. Heinsius au stadhouder de 



à Heinsius. 


625. 


la Frise. 


626. 


la Frise. 


627 


à Heinsius. 


628 


la Frise. 


629 


à Heinsius. 


630 


la Frise. 


632 


la Frise. 


632 



— Lvra — 

LETTRE Pt(e. 

n. Le stadhouder de la Frise à Heinsius. 683. 

S. Heinsius au stadhouder de la Frise. 634. 

xi + Le stadhouder de la Frise à Heinsius. 635. 

xit- Heinsius au stadhouder de la Frise. 636. 

xm. Heinsius au stadhouder de la Frise. 637. 

xiv, Le stadhouder de la Frise à Heinsius. 638. 

xv. Heinsius au stadhouder de la Frise. 639. 

wi Heinsius au stadhouder de la Frise. 640. 

: ■- ii. Heinsius au stadhouder de la Frise. 642. 



1 — [1689. Mars— Avril. 



LETTRE I. 

Guillaume III à Heinsim. Nomination provisoire de Eeinsius 
à la charge de grand-pensionnaire. Projet d'alliance. 



Hamtoncourt, den s—i — «- 1689. 
8 Apnl 

Tis mij ten hooghste aengenaem geweest te 
verslaen dat de H n staten van Hollandt aeD UEd. 
hebben gedéféreert het provisionele bedininge van 
het raetpensionaris-ampt, en dat UEd. het heeft 
aengenomen. Ick wil hoopen dat UEd. sigh sal laeten 
bewegen om het ampt selfs te willen aenvaerden, 
sijnde volkomentlijck gepersuadeert datter niemandi 
en is die bequa*mer is om de provincie en de ganschen 
staet dienst te doen als UEd. in dat voorsz. ampt .... 

Ick had mijne sentimenten geschreven aen den 
gewesenen H r raetp(ensionaris) Ten Hove l ) wegens de 
nieuwe aen te gaene alliantie met den keyser .... Het 
sal mij evenveel srjn of ick in de alliantie werde gecom- 
prehendeert ofte daernaer in werde geadmitteert, 
sijnde tôt beyts genegen, hetzelve laetende hoe het 
best met den keyser sal kunnen werden geadjusteert 
Wegens d'oorloghs-operatie heb ik mijn gevoelec 
aen den vorst van Waldec geschreven .... 

') Le grand-pensionnaire ad intérim après la mort de 
C. Fagel. 




m% Mari— Avril.] — 2 — 

Ick recommandeere UEd. . . . particulierlijck den 
vorst van Waldeck te willen assisteeren [in] 'tgeen ten 
dieuste van den staet werd gerequireert. UEd. is 
bekent wat moeylijck employ hij tegenwoordigh heeft 
ende wat ossistentie hij van noden heeft .... 

WILLIAM R. 



LETTRE II. 

Bsmaius à Guillaume III. Même sujet. 

Doorlagtigste Grootmagtigste Koningh! 

Mrj sijn Da het aennemen van het provisioneel 

employ (van raedtpensionaris) wel ter handen gesteld 
de brieven van den H r extraordinaris-envoyé Hop *), 
meldende van het aengaen van een off- en défensive 
ligue met sijn keiserlijke maj 1 . . . . Ende de H r prince 
van Waldeck heeft mij verseeckert wel en volkoment- 
lijck bewtist te sijn dat Uwe Hoogh. het aengaen van 
die alliantie, volgens en in conformité van de 
missive van den H r Hop aen Uwe Maj. overgesonden, 
sonder eeaig het minste bedencken aengenaem sal 
sijn; hoo sal ick niet manqueren die sake voort te 
setteo 500 verre als maer doenlijck wesen sal ... . 
Op betgeene mij verder uyt de missive van de 
H 11 H.H»M. extr. ambassadeurs aen den H re griffier, 
geschreven uyt London den 15 de Maert U., is gebleecken 
aengaende Uwer Maj. intentie omtrent het maken 
vaa een alliantie tôt het voeren van den oorlog 
jegens Vranckrijk, hebbe ick aenstonts mijne gedagte 
laten gaeu in wat wege die sake ten beste sonde 

') Jacob Hop, envoyé-extraordinaire des Provinces Unies 
auprès de l'empereur depuis 1688. 



1 



"%W$ 



— 3 — 



[1689. Avril. 



kunnen werden gedirigeerd, en hebbe besorgt dat 
merge ochtent daerop eene conferentie ter generaliteit 
aengestelt sal werden .... 

Uwer Maj u onderdanigsten en 
getrouwen dienaer. 

'sHage, 1 April 1689. 



LETTRE III. 

Guillaume III à Eeinsim. Même sujet *). 



Haratoncourt, den 2/12 April 1689. 

Ick heb gisteren wel ontvangen UEd. dépêches 
van den 5 N. S., ende ick approbeere 't enemael 
het concept-tractaet met den keyser, UEd. recom- 
mandeeren[de] soo ras doenlrjck datt het magh tôt con- 
clusie gebraght werden. Ick ben gereet om daerin 
mede te treeden als de keyser het sal begeeren. Ick 
sal met aile vleyt voortsetten de tracttaten alhier 
met den staet .... ende ick sal mede van trjt tôt trjt 
UEd. mijne sentimenten laete weeten ten dienste 
yan den staet. Ick ben geinformeert datter wert 
gesproocken ofte gedelibereert wegens het sende van 
gedeputeerdens te velde met den vorst van Waldec. 
Ick versoeck dat UEd. het wil daertoe dirigeeren 
datter met voorsightigheid magh werden geprocedeert, 
ende dat die H n niet te veel autoritijts magh werden 
gegeven, want anders sal het ailes in confusie gaen 
ende streckke ten uyterste tôt ondienst van den 
staet: daer dien[t] oock sorgh gedragen [te] werden 
datter personen werden gekoosen, die reckeljjck sijn 

') Publiée partiellement par M. Van der Heim. 






1089- ArriL] _ 4 — 

en met den vorst van Waldec kunnen overeenkomen. 
Ick soude oordeelen dat het best soude sijn indien 
UEd. het daertoe kost dirigeeren, dat het maer gede- 
puteerde waeren uit den raet van staeten en gecommit- 
teerde raeden, als het in mijn tijd was, als ick het leeger 
commandeerde ; want indien het gedeputeerden uyt de 
stuteii-generael sgn, vrees ick dat die te veel autoritgt 
s ii Ht* ii willen hebben, dat niet als confusie kanbaeren, 
tôt groot nadeel van 't landt. UEd. gelieft over die 
saeck selfs met den vorst van Waldeck te concer- 
teeren william r. 

LETTRE IF. 

Heinsius à Guillaume III. Intention de refuser la nomination 

définitive. 

Doorluchtig enz. 

Uwe Majesteits missiven van den 8 e11 ende 12 en deser 
lopende maent met een seer diep ende ootmoedigh 
respect hebbende ontfangen, vinde ick mrj vooraf 
ten alderuytersten verpligt Uwe Majesteit uyt grondt 
van mijn herte mijne schuldige danckbaerheit tebewijsen 
voor soo veel onverdiende blgcken ende teeckenen 
van Uwe Majesteits affectie ende genegentheid t'mij- 
waerts, als Uwe Majesteit my daerby soo exuberan- 
telijk he^ft gelieve te geven; ick kan Uwe Majesteit 
verseeckeren, dat ick soo langh ick levé sal trachte 
mrj die genade niet onwaerdigh te maecken, ende 
wensche dat Godt de Heer mij en de capaciteit en de 
gelegentheid sal geven om van ttjt tôt trjt volkomen 
preuven van een danckbaer herte aen Uwe Majesteit 
te konnen opofferen. Wat aenlangt de vacante raet- 
penaionaris-plaetse , schoon dat noch myne genegent- 
heid nochte gelegentheid mij soude toelaten deselve 






_ 5 ft«W. Avril. 

aen te vaerden, maer strrjdigh sijn jegens beyde alsmede 
jegens mijn génie ende tempérament, soo soud echter 
geern ailes overstappen ende aile particulière insigten 
ende gedagten aen een sgde stellen om te voldoen 
aen de genegentheid [voor] Uwe Majesteit, ingevallen 
ick mij voorsien vondt met die requisiten, die Uwe 
Majesteit uyt een sonderlinge toegenegentheit in mij 
praesupponeert ende vaststelt, en mijne lichamelijke 
dispositie soo geconstitueert, dat hetselve die last 
met vrugt kon dragen, maer dewijl ick innerlijck bij 
mrjselve anders bewust ben, soo bidde ick Uwe 
Majesteit pardon dat ick van deselve moge discrepeeren 
in een sake van die importance voor Uwe Majesteit 
selfs, ende dat ick Uwe Majesteit moge tegemoet 
voeren, dat ick waerlijck in mrjn selve in genendeelen 
kan vindèn die qualiteiten ende requisiten, die tôt 
so wigtigen ende importanten ampt werde vereyst, 
ende dat de positie van mrjn lichaem niet soodanigh 
is geconstitueert, dat hetselve de last, die aen dat 
ampt inseparabelijck vast is, lange soude konnen 
dragen, dewijl boven de swackheden, die albereits 
onderheevig ben, door experientie ondervonden hebbe 
ende noch dagelijcs ondervinde, dat een sedentair 
leven sonder exercitie bequaem is mij in seer korte 
tijt texponeeren tôt seer veel ongemacken, waervoor 
ick in mrjn particulier sooveel behoevenis niet 
hebbe als wel voor tgemeen, dewijl ick daerdoor 
seeckerlijck meer ende meer soude worden verhindert 
ende belet die sware functie, soo als den dienst van 
'tlandt vorderen soude, te bedienen. Ick vinde my 
dan gemoetshalve genootsaeckt Uwe Majesteit daer- 
van te verwittigen, ende deselve gansch ootmoede- 
lijck te bidden daerop de behoorlijke reflectien te 
willen maken, ende sijne gedagten te laten gaen op 
wat wijse die plaetse door een bequamer subject ende 



MM. Ami,] — 6 — 

tôt raeerder dienste van het lant in 't generael en 
Uwe Majesteit in *t particulier soude konnen werden 
çervult Ick bekenne dat Uwe Majesteit hoogst ver- 
mogent appui, waervan deselve mij soo genegentlijck 
verseekert, alleen, ende niets in de werelt anders, 
bequaem is die bedieninge te faciliteren, maer ick 
kan ni et afsijn Uwe Majesteit daerbrj onderdaniglijck 
te gemoet te voeren, dat 'tzedert het overlijden van 
den Heer raetpensionaris Fagel zaliger ick bevonden 
hebbe dat d'absentie van Uwe Majesteit, die Godt de 
Heer nochtans soo genadiglijck t' onser eygen beste 
heeft gelieven te zegenen, daeromtrent soo considé- 
rable obstacul heeft bijgebragt, dat ick naulijcx kan 
sieu dat ymant, wie het soude moge wese,dat employ 
met eenigh de rainste satisfactie en contentement sal 
konnen bedienen, maer continueel sal moeten worstlen 
ende strijden jegens de passien ende driften van aller- 
hande soovt van menschen, waertoe ick mijselve 
soo on bequaem vinde als een mensch soude konnen 
wesen. Ick bidde dan nochmal dat Uwe Majesteit 
aen mijn voorstaend verzoek goedertierentlijcken 
gelieve te denken ende mij te vergeven dat ick ten 
dienste van 'tgemeen ende Uwe Majesteit in 'tparticu- 
lier mijzelfa soo vrijelijck omtrent Uwe Majesteit 
comen te uyten, ende voorts gepersuadeert te zgn, 
dat ick echter niet sal nalaten om met aile mijn 
uyterste vermogen bij aile occasien ende gelegentheden 
te bewijsen, dat ick waerlijck ben ende altoos onver- 
anderlyk sal blrjven, 

Doorluchtige enz. 
Hage, 19 April 1689. 






- 7 



[1689. Avril. 



LETTRE T. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 



Hamtoncourt, den 16/26 April 1689. 



M. 



.... Met leetwesen heb ick gesien de difficultijten 
die UEd. maeckt tôt het aenvaerden van het raet- 
peosionaris-ampt. Ick moet nogmaels UEd. seer 
ernstigh daertoe versoecken, geensints kunnende 
defereeren aen de reeden, die UEd. daertegens alle- 
geert, en ick moet met waerheyt seggen dat UEd. 
daertoe in conscience is geobligeert, want, aUes 
considereerende, soo isser seeckerlijck niemandt, die 
in dat ampt tegenwoordigh de republique meer dienst 
kan doen als UEd., ende dienvolgende meen ick dat 
een goet régent, jae selfs een particulière ingeseten, 
sigh niet magh ontrecken dien dienst te doen, die in 
sîjn maght is, aen den staet, insonderheit in sulcken 
conjuncture als desen is. Ick hoop dat UEd., dit ailes 
wel considereerende, sigh eyntelijck sallaeten bewegen 
om het voorsz. ampt aen te nemen .... 

WILLEM R. 



LETTRE VI. 

Heinsius à Guillaume III. Affaires de Holstevn. 



Doorl. enz. 

De H r van Diest x ) heeft mij op huyden 
kennisse gegeven van sijne Churf. Doorl. bekommer- 

') Friedrich Wilhelm von Diest, conseiller du gouver- 
nement de Clèves, envoyé-extraordinaire du prince-électeur 
de Brandebourg à La Haye depuis 1687. 



i*m Avril] _ 8 — 

nisse omtrent de restitutie van Holstein, dewijl de 
koning van Sweden soude voorgeven niet aUeen den 
hartogh van Holstein met de wapens te suUen her- 
stellen, rriaer denselven oock te sullen doen vergoeden 
srjne schade en onkosten, ende gevolglijck daeruyt 
wel een rupture soude konnen ontstaen, 't geene 
nochtans verhoopte dat Uwe Maj. ende deze staet, 
om 't gemeene intrest, dat in de rust in 't noorden 
hebben, soude trachten voor te komen. De H r Smet- 
tauw *) soude gelast sijn Uwe Maj. op dat subject 
mede te onderhouden; het is een teere materie, 
dewîjl I h n< marck genegligeert en Sweden nu opgelet 
dient te worden, ende in allen gevalle de oorlogh 
daer gepraecaveert ende besorgt dat Vranckrijck daer 
geen vat krrjge .... 

Hage, 16 April 1689. 



LETTRE TH. 

Guillaume III à Heinsius. Affaires de Cologne et de Holstein. 

Hamptoncourt, den 19 Apr. 1689. 

Hetghene UEd. in srjne eerste van den 8 e11 ver- 

meldt aengaende de apparentie daer zijnde omme, bij 
middel van onderhandelinghe, de stadt Rhijnberck 
te doen vallen in handen van den prince Clemens *), 
is buyten twijffel een saecke van seer groote impor- 
tance, eude omtrent dewelcke niets en behoort te 
werden versuymt, oock geen geldt, omme die uyt te 
voeren bij de jegenwoordighe toestandt van saecken 

j i Louvoyé du même prince à Londres. 
*) Joseph Clément de Bavière, qui disputait Févêché de 
Cologne au coadjuteur Fûrstenberg. 



-«wpt7>;w 



' ' V*"*- 'i?v 



:-«3î 



— 9 — [1689. Avril. 

gespaert .... Het senden van den H r Heemskerck l ) 
naer Hamburgk oordeele mede dienstigh te sullen 
zgn, ende wat belanght de instructie hem mede te 
geven, kan niet sien hem brj deselve sonderlingh 
iets kan werden gelast aïs de bevorderinghe van het 
accommodement der Holsteynsche differenten, mits 
dat sulx geschiede met soodanighe precautie, dat 
aen de croon Sweden niet te veel jalousie werde 
veroorsaeckt. 



LETTRE Vin. 

Reinsius à Guillaume III. L'aUiance. Aîbeville. Affaire de HoMein. 

v Doorlugtigste Groot & c . 

Voorleden Saterdagh Uwe Maj ta missive van den 
8^ en 12 de deser lopende maent ontfangende .... 
hebbe ick . . . . daervan kennisse gegeven aan den 
H r . Hop, ten eynde denselven daerdoor soo veel te 
meer bewogen soude werden om sijne devoiren aen 
te wenden dat die negotiatie aldaer sonder uytstel bij 
de handt genomen ende de alliantie op 't spoedigste 
gesloten mochte werden, dewijl ick waerlijck vrese, 
dat, soo denselven overcomt sonder alvorens te sluyten, 
dat de Jesuiten, die geoordeelt werden 't werck van 
de vrede terugge geset te hebben, oock daer de handt 
sullen krîjgen .... 

Huyden is weder aen de ambassadeurs geschreven 
om Uwe Maj to gedagten in te nemen omtrent de 
persoon van den marquis d'Àlbiville 2 ), dewîjl gemeynt 

') Le marquis d 'Aîbeville avait été l'envoyé du roi 
Jacques II auprès du prince et de la princesse d'Orange. 

s ) Coenraad van Heemskerk, qui avait déjà beaucoup 
d'expérience diplomatique, se rendrait à Hambourg (Altona) 
pour prendre part aux délibérations sur l'affaire de Holstein. 



168fc A?riL| — 10 — 

wort dat schadelijke correspondentie hout; in gevalle 
Uwe Majesteit vermeynt daeroratrent iets behoorde 
gedaen te werden buyten Uwe Maj., soo gelieft Uwe 
Ma j. ni ij buIcx te schrjjven ; sal 't selve dan wel doen 
in "t werck stellen .... 

Na J t seggen van de H r van Lente l ) soude de 
coning van Denemarck genegen wesen, soo het accord 
over Holstein konde worden getroffen, sigh 'tenemael 
met de keyser en geallieerden te voegen, behoudens 
meo hem guarandere jegens die hem ter dier sake 
eenige ijandschap souden willen aandoen. Waermede 
blijve met ootmoedigh respect.... 

'sHage, 19 April 1689. 



LETTRE IX. 

Bfdnsiux à Guillaume III. La pétition aux Etats- Généraux. 
\! faire de Holstein. 



Doorlugtigste, grootmaghtigste koning! 

. ... De petitie tôt de twee compagnien guides 
is ter generaliteit geconcludeert, alhoewel Vrieslandt 
verklaert heeft ongelast te sîjn. Het schijnt, dat die 
provintie absoluyt van meijninge is niets ter werelt 
te doen, maer als met gewelt d'andere provintien af 
te persen 't geene meynt van haer convenientie te 
sijti, en de alhoewel van dagh tôt dagh d'uyterste 
instanti en gedaen worden die doenlijck sijn, soo aen 
die als andere provintien , . . . . soo geven d'andere 

'! Christian von Lente, envoyé-extraordinaire du roi de 
Danemarck à La Haye depuis 1688. 






— 11 — [1689. Avril. 

noch goede hope, maer Vrieslandt, die int begin wel 
van gelijken dede, schijnt nu het bit op de tanàen 

geaomen te hebben 

De H r extr. envoyé Lente heeft mij gisteren 
gesegt, dat ordre hadde van den koningh sijn meester 
om te betuygen dat wel genegen was het Holsteinsche 
différent in der minne bij te leggen en Holstein te 
restitueren, maer dat bevreest was dat de koning van 
Sweden daertoe geen de minste inclinatie hadde, ende 
sulcx bekommert dat die wel iets feytelijcs mochte 
attenteren; dat Haer Hoog Mog. wisten wat quade 
gevolgen daeruyt souden konnen ontstaen ende hoe 
de partij jegens Vranckrijck daerdoor soude werden 
verswackt; dat versogte dat men sulcx wilde voor- 
komen; dat de koningh, sijn meester, voorts genegen 
was sigh met Uwe Maj. ende desen staet indissolute- 
lijck te verbinden. Ick hebbe hem daerop geantwoort, 
dat ail 't geene mij daer soo generalijck seyde seer 
wel was, maer dat, als ick reflexie nam op de parti- 
cnlariteiten van de vorengemelde restitutie, daervan 
ick door anderen beright was, dat mrj daght dat daer- 
door aile de fundamenten van sijn gebouw quamente 
vervallen, dewijl daer bij, soo omtrent de souveraine- 
teit als anders, immers soo veel of te meer preten- 
deerde als voor de saisie gedaen hadde; verders 
aenwijsende in 't brede hoe op soodanighe wijse 
onmogelijck een afkomste van die sake gemaeckt 
konde werden : mrj daght dat daermede al een weynigh 
verlegen was, dogh scheen daarin wat versterckt, dat 
niet twijfelde of Uwe Maj. soude die aenbiedinge van 
de voorsz. verbintenisse aengenaem sijn, te meer 
dewijl, soo hij seyde, daervan albereits aen Uwe Maj. 
in Engelant ouverture gedaen was. Hij versoeckt 
100.000 S kruyt te mogen uytvoeren: ick hebbe 't 
selve (alhoewel geen groote quantiteit is), vermits ick 



1689. ÀmL] _ 12 — 

vrese dat ombrage aen Sweden sal geven, tôt noch 
toe getragt te equiveren, doch versoeck daarop Uwer 
* goetvinden te verstaen, dewrjl daerbîj persisteert. 

- 26 April 1689. 



LETTRE X. 

Hein8iu8 à Guillaume 1IL Même sujet. 

Doorlugtigste 4 e . 

- ♦ „ , Van de differenten tusschen sgne Eon. Maj. 
van Denemarken en den hertog van Holstein .... 
heeft de H r Lente mg bij aile wegen ende middelen 
trachten te doen geloven, dat het heele werck accro- 
cheert aen den koning van Sweden; waerjegens ick 
hem hebbe aengewesen dat de voorslaegen en accom- 
modement, die sijn koning nu doet, in genen deele 
overeenkomen met de protestation, die mrj vôôr desen 
gedaen heeft, maer ter contrarie dat men daeruyt 
soude moeten oordeelen, dat het deselvegeenernstis; 
hij tragt mg vooral daermede te voldoen, datUweMaj. 
d'intentie van sijn heer en meester volkomen bekent 
is, en dat de heer prince van Denemarcken in die 
affaires wert geemploieert. Ick hebbe hem gerepliceert 
dat mrj aengenaem sijn sal sulex van Uwe M* te 
verstaen, maer dat mrj ondertussen niet qualrjckmoet 
afnemeo dat ick hem moet waerschouwen, dat, soo 
sijn heer en meester reculeerdt van 't gène vôôr desen 
heeft aengenomen, ende sulex oorsacke mochte geven 
tôt rupture, dat wij nootsakelijck sullen moeten reflexie 
ne men op den koning van Sweden, als sgnde onse 
geallieerde, ende dat ick daerom hem wel wilde 



_ 13 — [1689. Avril. 

gebeden hebben, dat hrj met srjn credyt de saken 
daer henen wilde helpen dirigeren ten eynde srjn 
Kon. Maj. van Sweden door de conduite van srjne 
Eon. Maj 1 van Denemarken niet mochte geanimeert 
werden om eenige feytelîjcke middelen bij de hand 
te nemen om den hartoghe van Holstein te herstellen ; 
waerop hrj eyndelijck heeft gesegd, dat, nae de laetste 
presentatie , noch een courier na srjn koning is gesonden , 
en dat men moet afwagten wat die nader sal mede- 
brengen. Ick versoeck op dit poinct Uwe Maj. 8 goet- 
vinden en orders, dewrjl ick sonder Uwer Maj te nader 
esclaircissement daeromtrent groote bedencken hebben, 
te meer dewijl wel weete dat de H r Lente de grootste 
correspondentie heeft met die ons qualrjck willen .... 

29 April 1689. 



LETTRE XI. 

Guillaume III à Heinsius. Nomination définitive du grand-pension- 
naire. Conduite de la province de Frise. 

Hamtoncourt, den 3/13 May 1689. 

Ick heb ontfangen UEd. brieven van 

den 27 8te Ap., 3 de en 6 de May , UEd. ten hooghste 

bedanckende wegens sijne genomene resolutie om het 
raedpensionaris-ampt aen te nemen aïs hetselve sal 
werden geoffreert: 't is een seer grooten dienst, die 
UEd. aen de Republicq doet, ende ick neem het aïs 
een particulière obligatie van UEd., 't welck in aile 
voorvallende occasie sal traghten 't erkennen . . . . 
Ick hebbe aen UEd. geschreven mijne sentimenten 
wegens de conduite van Vrieslandt, ende ick sal 
gaerne de sgne daerop afwaghten; 't is schandelrjck 



1689, Mai.) — 14 _ 

het consent , dat sij in de equippage hebbengedragen, 
raeeneode so af te persen van de andre provintien 
't welck sij nu met geen reedenen kunnen préten- 
de eren, Ick verwaght alleen den prins van Nassau x ); 
wat hij dienaengaende segt, sal ick UEd. laeten 
weeten. . . . 

UEd. goeden Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE XII. 

Hrinsius à Guillaume III. L'alliance. Affaire de Holstein. 

Doorlugtigste grootmagtigste koning! 

Na de H r Hop mrj schrrjft sal d'alliantie 

met sîjn Eeiserlîjcke Maj. in 't korte srjn voortgang 
gewinnen, ende soodanigh niet als wel vôôr desen 
gedaght hadde accrocheren, waermede dan aile de 
bedenckelijckheden van die sake over te brengen komen 
te vervallen. 

De differenten tusschen den koning van Dene- 
markea en Holstein schijnen nog wat meerder swaric- 
heden te maken; de H r Lente toont sigh uyterlijck 
even of srjn koningh wel wat verder komen soude, 
maer protesteert echter dat door Sweden niet sal 
willen gedwongen worden; continueert noch al voor 
te geven dat de saken in Engeland met syn koning 
wel staen, ende dat deselve énde met ons énde met 
Engelant sôôdanige mesures wil nemen, als men van 

'i Le prince Henri Casimir U, stadhouder de la province 
de Frise. 



— 15 — [1689. Mai. 

hem soude konnen desireren; 't geen de H r van 
Heeckeren *) aen den H r Griffier geschreven heeft .... 

Hage, 3 May 1689. 

LETTRE XIII. 

Guillaume III à Heinsim. Conduite de la Frise. Affaire de Holstein. 

Hamptoncourt, den ^ » .. 1689. 

UEd. missive van den 26 heb ick wel ontfangen 
korts naer het vertreck van voorleden post; 't is 
onbegrijpelîjck dat de provintie van Vrieslandt soo 
blijft tergiverseeren in aile saecken; men sal noot- 
saekelijck daertegens mesures moeten nemen en 
middelen van nadruck gebruyken, waerover ik ver- 
soeck dat UEd. sijn gedaghten wil laeten gaen .... 
Het werck tusschen Sweeden ende Denemarck bekom- 
mert mij seer, vresende dat die twee croonen aen den 
andren sullen koon^en, dat door aile middelen ende 
weegen in desen conjuncture behoorde te werden 
belett, ende den laetsten gepermoveert om Bolsteyn 
en Sleeswgck t' enemael, sonder conditien ofte restrictie, 
te restitueren: den staet dien[t] daertoe van haeren 
kanten aUes te doen dat mogelîjck is; ick sal het oock 
van mrjn sîjde doen. Ick meen dat het geeyste 
pulver aen Dennemarck in desen tijt niet behoorde 
te werden toegestaen; men heeft prétexte genoegh 
om t' excuseeren. Ick blîjve altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

l ) Walraven van Heeckeren, envoyé-extraordinaire des 
Provinces-Unies auprès des ducs de Brunswick à Hannovre, 
Celle et Wolffenbûttel, ainsi qu'à la cour de Hessen-Cassel, 
depuis 1689. 







im ÀTrîi-Miii.] _ 16 — 

LETTRE XIV. 

Beimius û Guillaume III. Condition de la France. Affaire de 

Hotatdn. 

Doorlugtigste & c . 

De H r extraordinaris envoyé Lelierot *) is 

hier gisteren gearriveerd ende vertreckt voorts na 
Sweden, sullende onderwegen met de vorsten van 
Lunenburgh aboucheren. Sgn Ed. berigt mij dat de 
kouingh van Vranckrgck omtrent 200.000 man in 
dienst heeft, behalven la milice, die bij de burgers 
en huysluyden onderhouden worden ; die bestaen noch 
in een getal van 36.000 man, maer worden van geen 
waerde gehouden. Des conings finantien vermeynt dat, 
door het vertreck van de gereformeerde ende het 
decours van de commercie, wel 25 millioenen 'sjaars 
srjn vermindert, schoon Mons r Pelletier *), om srjn 
reputaties willen, die noch al voor hoogh hout. Den 
adel geeft weynigh gelt ende de rest verarmt dagelijcs. 
Monsieur de Louvoy ende Crolssy s ) zijn noch sterck 
tegens malcander aengeset. De coningh was in een 
seer goede gesontheyt, maer avers jegens den oorlogh. 
Meynt dat meest défensive sullen ageren, dogh 
dat wij ons daer niet te veel op verlaten moeten 
dewîjl evenwel niet sullen nalaten, de kans schoon 
ziende, toe te tasten, waarvan de marquis de 
Castenaga mede verwittigt hadde, die na sgn gedagten 
de Frange wat te kleyn achte; dat de geallieerden 

') Nicolaas baron von Lilienroth, secrétaire de la chan- 
cellerie suédoise; en 1692 il succéda au comte d'Oxenstierna 
comme envoyé- extraordinaire à La Haye. 

*) Claude Lepelletier, le successeur de Colbert comme 
contrôleur des finances. 

'| Le ministre Croissy-Colbert, frère du célèbre Jean- 
Baptiste; il fut longtemps secrétaire des affaires étrangères. 



— 17 — [1689. Mai. 

seer geunieert raosten sijn, dewîjl niet één hof in de 
werelt was daer niet opentlijck ofte bedecktelijk 
machineerde om die in haer partij te krijgen, en, 
dewîjl dat point haer fort was, dat men daervoor 
principalijck moste toesien, ende, sôô geunieert sijnde r 
meynde dat men haer in 't korte soude verdrijven; 
men hadde hem in Vranckrijck op alderhande manière 
gesogt aen te trecken ende aile bedenckelijke debvoiren 
aengewent dat dogh niet soude vertrecken. Ick hebbe 
hem gerecommodeert het helpen assopieeren van de 
Holsteinsche différente^ waertoe genegen scheen; 
was met mij ééns dat de rupture in 't Noorden een 
groote disturbe onder de geallieerden soude geven; 
op 't geen ick hem seyde dat van gevoelen ware dat 
sijnen koning meer voor buyt ') hadde de rupture ah 
de restitutie van Holstein , protesteerde seer ende ver- 
asseureerde mij ernstelijck het contrarie, seggende dat 
men daervan welhaest een preuve soude konnen 
nemen, in gevalle men Denemarck met een weynigh 
nadruck tôt die restitutie wilde persuaderen, seggende 
dat Denemarck, selfs van die gedagten was, dewîjl 
anders al lange soude hebben gecedeert, maer dat 
Denemarck, bewust sijnde dat Sweden daer soo heel 
ligt niet sal toe komen, ofte verhopende dat de geal- 
lieerden, sulcx niet geern sullende sien, Sweden soude 
beletten, op die gronden alleen de heele saeck ver 
schuyft. Ick wenschte, dewîjl wij altijt seer intime 
vrienden sijn geweest, dewîjl niemand hier is, dat 
noch eenige tijt mochte verblijven, vertrouwe lichte- 
lijck alreis goets soude konnen geven, in aile gevalle 
d'ombrages die men in Sweden mochte opvatten, 
beletten, maer segt mij sulcx niet te konnen doen 
De H r Lente heeft mij [te vore] weder groote prote- 
statie wegens sijnen koning gedaen, dat bij aile mid 

l ) Le n but". 

2 



( 



1686, Mai] — 18 — 

delen wil trachten van zijn zijde de differenten ter 
neder te leggen, en heeft mij uyt spéciale ordre van 
stjn koning gesegt dat, alboewel gemeynt hadde met 
de laeste voorslag soude behoren te volstaen en dat 
die soo verkeert is opgenomen, deselve, omme sijn 
sinceertheyt en vredelieventheyt te betonen, selfe 
soo verre will komen dat bereyt is oock omtrent de 
souveraineteit tempérament te bouden en te admit- 
ter en, 't welck dan 't werck weder een pasje nadert. — 
De H r Van Diest heeft al wederom geinsteert op 
'l subject van de nieuwe verbintenisse tusschen Uwe 
Maj., sijne Doorl* ende desen staet. Men sal daer- 
omtrent, na mijne geringe gedagten, gelijck oock 
ooitrent aile te maken alliantien, verdagt moeten 
wesen op 't gène met de keyser gebandelt wort, om 
't selve werck soo veel doenlîjck te confirmeeren, in 
aile gevalle in geene deele te contrarieren ofte 
enerveren. Wijders heeft denselven oock gerepeteert 
de gedagten van den H r churfûrst om door den keyser, 
Uwe Maj., sijne Doorl., en H.H. Mog. de sake van 
Holstein te doen afhan delen; daerbij komt dat de 
l\ Smettau met dese post nader ordre krijgt om met 
Uwe Maj. daerover te spreecken, en in bedencken te 
geveo of men tôt Hamburg niet soude laten declareren 
dat men, bij ontstaende rupture, een esquadre van 
12 à 15 schepen van oorlog na de Oostzee soude 
setiden om Sweden te assisteren 

13 Mei 1689. 



_ 19 — [1689. Mai. 

LETTRE XV. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet 1 ). 

Hamtoncourt, den 17/7 May 1689. 

Gisteren is mij wel ter handt gekomen UEd. 

dépêches van den ÎO* dezer s. n Ick beb in 

mijne laeste UEd. mijn sentiment geschreven wegens 
de differenten tusschen Sweeden en Dennemarck, daer 
ick gaerne ailes will contribueren om deselve uyt de 
weegb te leggen en te vereffenen, ten eynde geen 
oorlogb daerdeur magb ontstaen tusschen die croonen, 
't welck tegenwoordigh aen 't gemeene weesen soo 
seer prejudiciabel soude sijn, ende ben gereet aile 
engagementen tôt dien eynde aen te gaen. Het beste 
ende seeckerste middel tôt een accommodement soude 
sijn, dat den staet een esquadre van seven ofte aght 
scheepen naer de Noortzee soude senden. Indien UEd. 
oordeelt het te kunnen uitwercken, soo versouk ick 
sijn best daertoe te wiilen doen, ende met den 
secret ans de Wilde 2 ) daerover te corespondeereo 
Ick moet noghmaelen UEd. seer ernstigh recomman- 
deeren sijn uytersten best te wiilen aenwenden, dat 
de scheepen van oorlogh met aile spoet in zee mogen 
geraeken ende naer het gedestineerde rendé-vous van 
't eylandt Wight mogen werden gesonden sonder tijt- 
verlies. Ued. kan niet geloven van wat consequentie 
die saek voor mij ende 't landt is, want seeckerlijck 
de zeemaght van de Fransen wert seer considérable, 
sô6 dat ik niet sonder bekommering ben voor mijn 
esquadre onder d'Admirael Herbert. Ick blrjve altoos 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM R. 
â ) Publiée en partie par M. van der Heim. 
*) Le secrétaire de l'amirauté d'Amsterdam. 



1689. Uni.) — 20 — 

LETTRE XVI. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Doorlugtigste & c . 

De H r Lelierot heeft mij noch al gereitereerd 

de vooiyaende protestation van sijn koning, die ick 
Uwe Maj. hebbe overgeschreven, en is op huyden 
vertrocken, aengenomen hebbende ailes wat in hem 

is te contribueren tôt de gemeene ruste in 't Noorden 

Hij heeft nog iets gevougt bij sijne voorgaende con- 
versatie : , . . dat de Fransen groote moeyte deden bij 
de ambassadeurs van Venetien om die republyck van 
de keyser te doen separeren, onder belofte van 
deselve bij de Turck seer favorable conditien te sullen 
doen erlangen .... 

17 May 1689. 

LETTRE XVII. 

Guillaume III à Heinsius. Rencontre navale '). 

Hamtoncourt, den 18/3 May 1689. 

Ilot sal onnodigh sijn dat ick UEd. een verhael 

doen van de rencontre van de Franse ende mijn 

esquadre scheepen op de kust van Irland, alsoo 

hetselve UEd. door verscheyde andre sal werden 

toegesonden; waeruyt UEd. sal kunnen oordeelen de 

aootsaackelijkheyt, dat in deze conjoncture de gereede 

scheepen van den staet met aile spoet mogen werden 

uytgepreat naar het rendé-vous van Wight .... Blijve 

alto os 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM R. 

*) Publiée en partie par M. van d&r Heim. 



_ 21 — [1689. Mai. 

LETTRE XVIII. 

Heinsius à Guillaume III. Affaire de Cologne. 

.... De H r van Slangenburgh *) heef t mij ge- 
schreven dat bet werck van Reynberck nu gedaen 
is, ende dat den 16 de dezer de gouverneur, officiers 
en soldaten den eedt aen prins Clemens gedaen 
hadden, en dat denselve dagh daerin waren gemarchei i 
300 man van den staet sonder d'officieren, 300 van 
Brandenburg, en dat Munster oock versogt was 300 man 
daerin te scbicken; 't garnisoen bestaet in 16 à 
1700 man; soude devoiren doen om meer volck van 
den staet daerin te mogen brengen, soo sulcx geraden 
gevonden moghte werden, waerover ick aen den 
fûrst van Waldeck geschreven hebbe. Soude nu 
Keyserswaert aentasten .... 

Hage, 20 May 1689. 



LETTRE XIX. 

Heinsius à Guillaume III. L'alliance. Affaire de Holstein. 

Doorluchtighste Grootmachtighste Eoningbt 

.... Ick moet bekennen dat de redenen die sijne 
Eeiserl. Maj. allegeert al eenigbsints bedenckelijck 
sijn, maer aen d'ander sijde vrees ick dat men hier 
sal meenen dat de keiser, aen geen precys getal 
gebonden sijn de, wellicht ons met de beele last van 
den oorlogh sal laten sitten ende sijne wapenen jegens 
den Turck employeren, ende dat wg al te voordeelige 
condition toestaen om daeromtrent niet wat meerder 
verseeckertheijt te hebben. Ick sal ailes trachten te 

') Officier de l'armée des Provinces-Unies. 



i<m mm] — 22 — 

coutribueren, gelijck oock albereyts omirent diegeene, 
<lm het fcractaet nae heure provincie hebben gesonden, 
gedaen hebben, ten einde dat poinct geen accrochement 
vie de, dewijl ick meene dat bij deze tijtsgelegentheyt 
te veel aen de conclusie van die saecke gelegen 
is r , , , De H r Lente heeft raij weder seer hart aen 
boort geweest om te bewijzen d'inclinatie , die sijn 
coninck hadde om met Uwe Maj. ende desen staet 
sich te engageren, doch hoe verre 't selve met de 
innprlijcke intentie overeen korat, is niet te weten, 
macr wel te suspecteren. Hrj seyde, ingevalle Uwe 
Maj. en den staet yets favorabels voorsloegen om 
met fateoen uyt die differenten te raecken, ende dat 
raen omtrent de veertigh schepen ende twintigh 
duysent man van nooden hadde, Denemarken niet 
avers soude sijn om deselve daermede dienst te doen; 
dat men in allen gevalle soo een coninck, die dat 
doen konde, soo verre niet moeste van de hant 
wijsen; scheen daerheenen te wiUen dat sijn coninck 
wel genegen soude sijn daerover te handelen. Nae mij 
de Heer van Diest geseght heeft, soude de churfûrst 
van Brandenburg mede van opinie sijn dat, indien 
daer gelegentheyt toe was, de saecken zich wel 
souden schicken .... 

Hage, den 24 May 1689. 



LETTRE XX. 

Guillaume III à Heinsius. Vaillance. Affaire de Holstein ! ). 

Hamptoncourt, den „ -, — 1689. 

Ick ben van opinie dat het tractaet, met 

den keyser aengegaen, behoorde te werden geratifi- 

') Publiée en partie par M r . van der Heim. 






— 23 — U689. Mai-Juin. 

ceert soo bet leyt; ick soude evenwel meenen dat 
den H r Hop behoorde te werdeD gelast dat bet aen- 
tal van de keyserlijcke trouppen om 't ageeren tegens 
Vranckrijk wierde gestipuleert op 30,000 man, ende 
aile devoiren daertoe aen te wenden, naerdien het 
seer redelijck is, evenwel bet uytwisselen van de 
ratificatie daeraen niet te binden. Ick ben gereet om 
in die alliantie te treden als ick daertoe van wegena 
den staet sal werden gerequireert ; wegens de forme 
ben ick wat verlegen, bebbende nogh geen erkente- 
nisse van den keyser gecregen; andersints sal ick 
geen swarigbeyt maecken om een plein pouvoir aen 
den H r Hop te senden. Ick sie geen swarigheyt dat 
den staet bem permissie geeft om te repatrieeren 
als de uytwisseling van de ratification sal sijn ge- 
schiet .... Ick soude oordeelen nodigh te sijn dat 
ymant wegens den staet wierde gesonden in 's keysers 
léger onder den hartog van Lotteringen, om d'operatie 
te concerteeren ende de correspondentie te houde 
met die van den staet, ende daertoe meen ick seer 

bequaem te sijn den H r van Amcrongen *) Nopende 

de saaken in 't Noorden wil ich gaerne intreeden in 
de verbintenisse met den keyser, den staet ende 
Brandenburg, 't welck Diest in den Hagh ende Smettau 
alhier proponeert. UEd. wil maer bet daertoe derigeren 
dat 't selve werdt geprojecteert ende soo ver doenlijc k 
tôt conclusie gebragbt .... Den prins van Nassau 
vertreckt morgen weder naer Hollandt, heeft mij be- 
looft sijn best te doen dat Vrieslandt baer int toe- 
komende gemackelijker magb aenstellen, ende insonder 
heyt in 't consent van de equippage alsmede in de 
ratificatie van 't tractaet met den keyser. Ick beb op 
sijn versoeck aen Haer Hoog M. geschreven en ge- 

! ) Godard Adriaan van Reede, seigneur d'Amerongei 
pendant plusieurs années envoyé des Provinces-Unies à Berlin. 



J689. Mai— JniM.] _ 24 — 

recoin mandeert om deselve aen te stellen tôt velt- 

maerschalck en om den grave van Nassau *) aen 

te stellen tôt veltmaerschalck, behoudende sijn 
tractement als generael van de cavallerie ende rang 

hebbende vôôr den prins van Nassau 'T is mij 

ten hooghste aengenaem geweest te verstaen dat 
H, Ed. Gr. Mog UEd. tôt raetpensionaris hebben 

geêligeert deselve aile geluck, heyl ende voor- 

spoet daermede toewenschende. Ick ben t' enemael 
van opiaie dat UEd. bet grootzegelbewaerderscbap 
daerbij behuorde te hebben, ende sal deselve daertoe 
elîgeeren, de nominatie daervan hebbende ontfangen, 
't welck UEd. ten eerste gelieft te besorgen. Ick 
blrjve altoos UEd. goeden vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE M. 

Heins'tus à Guillaume III. Difficultés du Prince de Wcddeck. 

Doorlugtigste & c . 

.... Omtrent bet werck te lande ben ick inede 
dageiijcs besigh ten eynde de fûrst van Waldeck in 
aile neri ssitoiten moge worden voorsien; die H r heeft 
bet ongeluck met den raad van staten niet ééns te 
sijn, waertoe, na mijn oordeel, geen de minste reden 
heeft, en "t geen evenwel veel beletsel geeft aen het 
gemeoe welvaren. Ick late niet na om ailes te con- 
tribuereu volgens Uwe Maj. ordre, 't gène tôt facilitatie 
van e. f. D*** functie kan dienen, maer Uwe Maj. 

J ) Le comte de Nassau — Saarbrûck, général de Cavalerie, 
fut en effet nommé aux conditions susdites au moins de 
Juin 1689. 



— 26 — U689- J^n- 

soude nawlijcs konnen geloven wat oppositien sigh 
daeromtrent opdoen, die ick, bij de corte experientie 
die ick albereids gehad hebbe, wel oordeele dat ten 
deele haer oorsprong hebbe uyt een ongenegentheyt 
tôt desselfs persoon, dogb alleen bij sommige, maer 
die wel insonderheyt spruyten uyt de disgunst tôt het 
gouvernement en een visie, die verder gaet als de 
persoon van sijne F. D., waer vervolgens bij aile ge- 
legentheyt [op] sal dienen gelet te worden en sijne 
F. D. daerjegens gemainteneert .... 3 Juni 1689. 



LETTRE XXII >) 

Guillaume III à Heinsius. Equipement. Affaire de Eolstein 1 ). 

Hamptoncourt, den 7/17 Juni 1689. 

.... Ick bedancke UEd. voor sijne onophoude- 
lijcke voorzorgbe tôt het uytpressen van 's lands 
oorloghscheepen. Ick kan UEd. niet précis seggen 
hoeveel op de randé-vous sijn aengekoomen, maer 
den admiraal Herbert is gisteren naer Porchmouth 
vertrocken, ende hoop ick dat morgen zeyl sal konnen 
setten met 40 van mijne scheepen, soo groot als 
kleyn, ende ick maeck staat van 12 ofte 14 van 
*t landt, UEd. recommandeerende om de rest met 
aile spoet uyt te pressen. Ick verlang naer de naeste 
post uyt Hollandt, hoopende dan te vernemen dat 
het accommodement in 't Noorden sal sijn gevonden, 
alhoewel ick daervoor nogh al seer bekommert ben, 

') Pendant le reste de l'an 1689 M. Heinsius ne gardait 
pins les minutes de ses lettres au roi ; il se bornait à noter 
les points essentiels qu'il traitait. 

') Publiée partiellement par M r . van der Heim. 






lrt*9, Juin,] _ 26 — 

niettegenstaende de verseeckering die de H r Fuchs l ) 
daervan geeft, maer dat moet ick seggen: indien 
Sweden ende Lunenborgh niet tevreden sijn met de 
conditien, die Denemarken offreert, dat srj seeckerlîjck 
den oorlog soeken, 't welck wij door aile wegen ende 
middelen moeten traghten te prevenieren, ende niet 
asâkteeren die in 't ongelijck is. Indien 't accommode- 
ment gevonden is, sal bet nodigh sijn dat UEd. be- 
sorght dat de Cellse trouppen aenstons weder terugh 
marcheeren en in dienst van den staet werden aen- 
geoomen, en middelerweyl de negociatie met Wolfen- 
buttel traghte ten eynde te brengen, selfs met betaen- 
nemen van 't nieuw régiment paerden dat hij offreert. . . . 
Het is seecker dat Vranckrijk aile artificien sal ge- 
bruieken om de provintien ende leeden van dien 
onder den andren te broullieren, ende insonderheyt 
om die tegens mijn op te set ten, daertegens ick niet 
en twijfele of UEd. sal sooveel voorzorghe draegen 
als eenighsins doenlijck sal sîjn, ende dat aile goede 
patriotten het haere sullen contribueren om sulcken 
grooten gevaer voor te komen. Den gevangenen bij 
den raed van staten dient wel geêxamineert te 
werden, en, niets willende bekennen, tôt de torture 
gebraght, want seeckerlîjck ick geloof dat men saeke 
van importance uyt hem selven sal kunnen ontdecken *). 
De persooo van Bremont 8 ) is mij wel bekent en heb hem 

M Al. Paul Fuchs était à Altona de la part de l'électeur 
de Brand en bourg. 

*) Jan Hol et Maria Monsau furent arrêtés en 1689, 
étants accusés de trahison. Leur sentence fut prononcée le 
31 Décembre. 

3 ) Le nom de Bremont ne se trouve ni dans la sentence 
des coupables ni dans les minutes de Heinsius. Cependant 
il est probable qu'il était l'espion qui entretenait la corres- 
pondance entre les accusés et l'ennemi. 



— 27 — [1689. Juin 

altijd aengezien als een spion van Vrankrijk, alhoewel dat 
den raatpensionaris Fagel hem altemets heeftgebruyckt ; 
daer dient op sijn actie exactelrjck te werden gepast 
ende verders van sijne brieven geintercipieert. Ick ben 
volkoomen van UEd. gedachten in 't regard van 't 
Lunenburgse tract aet, bij den H r Heeckeren overge 
sonden, dat dat Huys mede dient te werden begrepen 
in 9 t geen den staet en ick met den keyser sullen 
sluyten, en dat het voorsz. tractaet met Lunenburg 
daernaer sal dienen te werden gereguleert. Ick heb 
UEd. in mijne laetste gescbreven dat ick meende dat 
de H r van Amerongen naer het keysers léger diende 
te werden gesonden , maer indien den vorst van 
Waldec van andre gedaghten is, zal ick mij gaerne 
daernaer gedragen. Ick blijve onveranderlijck 

UEd. goeden Vriend, 
WILLIAM a. 



LETTRE XXIII. 

Guillaume III à Heinsius. Affaire de Holstein Prétention du 
Danemarc. 

Hamptoncourt, den ^"t — '' 1®®' 

.... Ick ben blijde van de ratificatie van 't keysers 
tractaet, ende hope dat in 't Noorden het accom- 
modement sal werden gevonden, maer te preten 
deeren dat den staet ofte ick tôt dien eynde aen 
prins George van Denemarken soude betalen ofte goet 
doen de 300 m. Rx. op de bewuste drie ampten gehipo 
tiqueert, moet men niet op dencken. Ick ben besigh 
om met Denemarken wegens overnemen van trouppen 
te tracteeren, maer hoe het de Suedse, die te veel 
hebben, sal gaen, is mijn bekommernis. De tergiver- 



tiïK». Juin Juillet] _ 28 — 

satie van Zeelandt in aile saecken is onverdragelijck; 
ïck doen mijn best om het te remedieren .... Ick 
blijve al tous 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE XXI V. 

Omllaumc III à Btinsius. L'alliance. Accord entre le Danemarc 
et le duc de Holstein. Conduite de la Zélande 

Hamptoncourt, de 16/6 Juli 1689. 

fmmt Ick ben seer verblijd te verneymen het ratifi- 
ceerea van 't keysers tractaet, ende ick ben gereet 
daermede in te treeden; ick en kan geen swarigheyt 
sien dat de secrète articulen aen Brandenburg werden 
gecommuniceert; alleen soude men daermede kunnen 
waghten tôt dat de ratification tôt Weenen su 11 en sijn 
uytgewisselt. Ick ben niet minder verheught wegens 
het accordt, tusschen Denemarken en Holsteyn ge- 
slooten, ende hoewel ick bij mijne laatste aen UEd. 
heb geschreeven, dat ick onreedelijck oordeelde dat 
den staet ende ick soude contribueren tôt voldoeninge 
Tan de schult aen den prins Jurrien van Denemarken, 
soo ben ick evenwel genegen het mijne daartoe te 
contribueren, hoopende dat den staet vans gelijcke sal 
doen, w ;i rit de saeck is van te groote importance om het 
voor soo weynigh in onseckerheyt te brengen. Ick can 
quai ijck geloven dat Hanover difficultijt soude maecken 
om neffens Cell ende Wolfenbuttel met den staet 
eude mij in alliantie te treeden, want den H r Heeckeren 
en schrijft daer niet van, ende den H r Schutte l ) ver* 
seeckert mij alhier van 't contrarie. De retourmarsch 
van Celle en Wolfenbuttels trouppes verheught mij 

') L'euvoyé du duc de Brunswick à Londres. 



— 29 — U&89. Juin— Juillet. 

seer, sullende van een groot secours sijn aan den 
vorst van Waldec .... Het werck van den bekende 
gevangen begint mrj meer en meer suspect te vallen, 
ende dient met aile ernst ende vleyt ondersoght te 
werden. De conduite van Zeeland is onverdragelijck 
ende men heeft groote reeden van suspitie datter 
correspondentie moet sijn met sommige regenten van 
Amsterdam, 't welck ick versoeck dat UEd. sooveel 
mogelijck wil traghten 't ondersoucken. Ick beklaegh 
van al mijn hart den goeden vorst van Waldec, die 
soo veel moeyte neemt ende soo qualijck wert beloont 
met qualijck spreecken ende insonderbeyt met in ailes 
opositie te vinden. UEd. is d'eenigste die hem soekt 
't assisteeren, waervoor ick deselve ten hooghste be- 
dancken, ende versoeck daerin te willen continuer en. 
Ick blijve altoos UEd. goeden Vrîendt, 

WILLIAM R. 

Ick hoop dat UEd. in dese vergadering de 
H m van Amsterdam ende andre leeden, die soude 
mogen difficiel sijn, sal kunnen persuadeeren tôt bet 
verbieden van de consumtie van de franse waeren, 
andersints is het verbodt inutil en geen afbreuk aen 
Vrankrîjk, ende het soude mij alhier in d'uyterste ver- 

gelegentheyt brengen De penningen, die den staet 

mijn hadt mede gegeven, heb ick soo gemenageert, 
dat daer bondert duysent guldens overschiet, ende 
weetende dat in het léger gebrek van gelt is, soo 
sende ick die somme aen den H r Van der Cloese '), 
om aldaer ten dienste van den lande te werden 
geemploieert. 

') M. J. Schimmelpenninck van der Oye tôt de Cloese, 
membre du conseil d'état depuis 1680. 



1680, Juillet ] — 30 — 

LETTRE JLXV. 

Guillaume III à Heirutius. L'alliance. 

Hamptoncourt, den 12/22 Juli 1689. 

.... Ick sal nu aen den H r Hop kunnen toe- 

senden mijn pouvoirs om in het tractaet met den 

keyser te werden geïncludeert, alsoo de brieven van 

erkentenisse met dese post seekerlijck sullen sijn aen- 

gekoomen, soodat de requisitie hoe eer hoe lie ver 

dient te werden gedaen. Ick weet nogh niemant voor 

te slaen om aen 't keysers bof te werden gesonden; 

Heemskerck, vrees ick, soude daer niet reuceeren. 

Ick heb aen hem met de laetste post overgesonden 

acteus van consent en overgiffte van prins George 

vau Denemarck sijn prêtent ie, soodat ick nu niet en 

i -a ijl'ele ofte die saeck sal nu sijn volkome perfectie 

hebben. Ick kan UEd. mede in secretesse seggen dat 

ick gesonden heb om met Denemarken te tracteeren 

wegens het overnemen van 7000 man; de grootste 

awaricheyt, die ick daerin sie, is de jaloesie van 

Sweden, die de ministers alhier vooraf beginnen te 

tooneti; UEd. dient mede te arbrjden om dat te 

prevenieren, daer reeden genoegh voor sijn. Daer dient 

geeu verder deliberatien wegens de Gelse trouppen; 

een kleyne verandering is niet de peine waert. Als 

UEd. yets secreets aen mgn heeft te schrrjven, soo 

versoeck dat het met een biljet à part magh geschieden. 

Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



L 



31 — [1689. Juillet-Août, 

LETTRE XXVI. 

Guillaume III à Heimius. Conduite de la Zélande. L'alliance. 

Hamptoncourt, den Q . y 1689. 

.... De conduite van Zeelandt is onverdragelijck, 
ende ick en sie geen remédie voor en aleer den 
H r van Odijck 1 ) aldaer ofte in den Hagh sal sijn, 
werwaerts ick meen hij haest sal kunnen vertrecken, 
want het tractaet met mijn is op sluyten, ende dan 
kan ick niet sien dat d'extr. ambassade alhier van 
eenigh utilitijt kan sijn, maer tôt groote last van den 
staet. Als het tractaet tusschen den staet en mij sa) 
sijn geslooten, soo sal ick alhier doen tracteeren op 
denselve voet met den H r Smetteau, die daertoe 
geautoriseert is, voor zooveel het applicabel can sijn 
op Brandenbourg. De guarantie, met Sweden aen te 
gaen wegens het Holsteynse tractaet, approbeere ick 
seer. Ick hoop dat heeden, volgens sijn engagement, 
het gestipuleert secours aen den staet sal sende, 
maer ick vrees dat hij niet maghtigh genoegh is om 
het op sijn eigen beurs 't onderhouden als het op 
den bodem van den staet sal sijn, alwaer ick meen 
dat het moet werden gebraght om het léger sooveel 
te meer te verstercken .... Het sal mijn indiffèrent 
sijn hier met Ronquillio ') ofte door M 1 Paget 8 ) aen 
't keysers hof het tractaet met deselve te doen sluyten, 
maer ick meen dat het alhier met Ronquillio spoediger 

sal kunnen geschieden Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

') Le représentant du roi comme premier noble en Zélande. 
*) L'envoyé du roi d'Espagne à Londres. 
3 ) Lord William Paget; il fut nommé ambassadeur à 
Vienne au mois de Septembre 1689. 



\*m t Aoùtt — 32 — 

LETTRE JLXVII. 

Ouitlaume III à Heinsim. Conduite d'Amsterdam et de la Frise. 

Hamptoncourt, den 13/23 Aug. 1689. 

UEd. dépêches van den 16 den deser sijn mij eer- 
gisteren wel geworden. Ick ben blijde dat het werck 
van de deputatie te velde soo lang traineert, en als het 
in mij m handen sal komen, soo sal den tijt soor ver 
verlopeu sijn dat het van selve sal vervallen; maer 
ick ben bekommert voor toekomende jaer, ende nog 
meer vvegens de conduite van Amsterdam, die ick 
vrees dat het daerbij niet en sal laeten, maer weder 
op den ouden voet gaen ende ailes contrecareren. . . . 
De conduite van Vrieslandt in 't afweeren van de 
Suedse conip. is onverdragelijck en van de aider 
uytersfce consequentie, 't welk door aile wegen ende 
niiddelen moet werden voorsien, andersins is ailes in 
confusie ende yder provintie sal 't selve exempel 
naervolgen Ick blijve altoos UEd goeden Vriendt, 

WILLIAM B. 

Naerdat ick dese hadt geschreven, soo ontfange 
ick UEd. brief van den l^ 611 deser; *t is ten uyterste 
bedroeft ende nogh schadelijcker de onseekerheyt van de 
Brandeuburgsche résolution, ende de laetste, die deselve 
heeft genomen, om nu Bon effectivelijck te belegeren, 
is de quaetste parti] van aile die hrj, naer mijn oor- 
deel, k"Ste nemen, ende 't welk d'operatiën van de 
andre armeen 't enemael sal deconcerteeren ; ende, 
waer het nogh mogelijck, soo diende den ceurvorst 
van dat dessijn te werden gedetourneert. De conduite 
van Amsterdam begint mij meer en meer te bekom- 
nieren, claerlrjck kunnende sien watsij voor hebben. . . . 






— 33 — [1689. Août. 

LETTRE XXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Prqjet d'un congrès. 

Hamptoncourt, den 20/30 Âug. 1689. 

De continuele deconcerten tusschen de ge 

allieerdens is een bedroefde ende pernitieuse saeck 

ende oui het selve soo veel doenlijck te prevenieren 

voor het toekomende, soude het dienstigh sijn dat 

tegens Oct. of Nov. een congres in den Hagh wierde 

gehouden van ministers van aile de geallieerden ; 

waerover ick met den graef van Mansfelt 1 ), hier 

sijnde, heb gesproocken, die daertoe genegentheyt 

toonde ende niet en twijfelde ofte de keyser soude 

het goetvinden ende verder aile duytse vorsten. Don 

Pedro Ronquillio is van 't selve sentiment, alsmed 

de graaf van Oxenstern *), soo dat tîjdelijck dient te 

werden gearbeyd dat de ministers in den Hagh wet 

geinstrueert ende in 't laetste van Oct. mogen koomen. 

Ick blijve altoos 

UEd. goedea Vriend, 

WILLIAM R. 

LETTRE XXIX. 

Guillaume III à Heinsius. Traité avec le Danemarc. Conduite 
de l'armée du Brandebourg. Conduite de la Frise. 

Hamptoncourt, den 3/13 Sept. 1689. 
.... Ick meen niet dienstigh te sgn dat Heems- 
kerck naer Denemarken ging, naerdien het aen Sweden 

') Le comte de Mansfeldt venait d'arriver de Vienne; il 
fit le voyage dans la suite de la future reine d'Espagne. 

*) Le comte Gabriel Oxenstierna arriva à La Haye le 
6 Novembre, venant de Vienne. Parti quelques jours après 
pour Londres, il y fit un court séjour et revint à La Haye 
en Décembre, où il présenta ses lettres de créance. 

8 



1689. Sept] — 34 — 

jalousie sou geven. Mijn tractaet met Denemarken 

wegena overnemen van 7000 roan is geslooten, ende 

ick zende van dagh de ratificatie en 't gelt daertoe 

nodigh; het sijn swaere conditien, die ick heb moeten 

ingaen alleen om het gemeene best. De conduite van 

Braodenburg is inexcusable ende te beklagen ; men moet 

sien hem een ander generaal te beschaffen, daertoe 

ick arbîjde. Ick ben ten uyterste bekommert wegens 

â'onverdragelijcke conduite van Vrieslandt; indien dat 

het effect is van den stadthouder veltmaerschalck te 

hebhen gemaackt, soo kan men light van 9 t vervolgh 

oordeelen; hoe het te remedieren, beken ick, en weet 

ck niet, maer het moet op d'en manier ofte d'andere 

geschieden, of den staet is verloren.... Ick blîjve 

onveranderlîjck 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Indien de H r van Heeckeren met het gansche 
Luoeuborgs huys niet en kan sluyten, soo magh hij 
het alteen met Cell ende Wolfenbuttel doen ; het waer 
mogelijck niet ondienstigh, om te sien wat hg met 
liane ver koste doen, dat hg een keer naar 'skeysers 
léger ging doen, ende bij d^e occasie met de landt- 
graef van Gassel oock handelen 



LETTRE XXX. 

Guillaume III à Heinsiw. La campagne. L'alliance. 

Hamptoncourt, den 9 „ A - ' 1689. 

De geluckige rancontre van den vorst van 

Waldec heeft mg seer verheught, ende hope onder 



36 — [1689. Sept. 

Godes segen van meerder succès .... Mijn intentie is 
geensins om yets te veranderen in het tractaet tusschen 
den keyser ende den staet gemaeckt, maer men is 
alleen besigh om een acte van inclusie te formeeren .... 

UEd. goeden Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE XXXI. 

Guillaume III à Reinsim. Capitulation de Mente. Le baron 
de Gtfrte. 

Hamptoncourt, den 13/23 Sept. 1689. 

.... De tijding van 't overgaen van Mentz heeft 
mij ten uyterste verheught, ende is van grooter con- 
sequentie als men sich kan inbeelden. Ick hoop dat 
Bon haest sal volgen, hoopende dat den ceurvorst 
van Brandenburg wel ailes sal hebben geëxamineert 
eer dat hij d'attaque sal hebben aengevangen. Ick 
ben van opinie dat den staet aen hem de contribution 
van Luxembourg hoorde te cederen, mite dat hij sijn 
winterquartier neemt tusschen de Maes en de Mozel, 
ende andersins niet, 't welck een exempel moet weesen. 
Den baron Gôrits l ) is van dagh van hier vertrocken, 
die volkoomen is geinstrueert van mijne sentimenteo 
ende gedaghten omtrent het duytsch weesen, waervan 
kg UEd sal informeeren; 't is een seer verstandigh 
ende eerlijck man, daer UEd. confident magh mede 
spreecken ende van tijt tôt tijt mede correspondeeren ; 

l ) Le baron de Gftrtz, ministre de Hesse, agent secret 
de Guillaume III (cf. Van der Heim, Archief van den raad» 
pens. Heinsius I blz. 94— -96). 



1689, Sept] — 36 — 

tek geloof datter weynigh bequamer ministère in gansch 
Duyalandt sijn ende wel geintentionneert tôt het ge- 
meene best .... 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM B. 



LETTRE XXXII. 

Guillaume III à Heinsius. L'aUiance. Le Piémont. Gênes et la 
Savoie. 



Hamp ton court, den 20/30 Sept. 1689. 

. ■ k en geloof niet dat Ronquillio nogh pouvoir 

heeft outvangen, maer ick sal geen swarigheyt maecken 
met hem te doen tract eeren, soekende alleen dekorste 
wegh om mij in te laeten in het tractaet tusschen den 
keyser en de staet gemaeckt; het waer seer goet dat 
Sweden daer mede geincludeert wierde ende ooek 
Denemank, indien deselve het begeerde, maer wat 
d'andre vorsten aengaet, heeft den H van Dijkvelt *) 
aen UEd. mijne sentimenten gescreven. Ick ben wel 
genegen d* arme Piemontse 't assis teeren, maar de 
manier sal wat difficiel sijn. Ick sal mij informeeren 
ofte nogh eenigh geld van de collecte hier te vinde 
soude £îjn. Om Genua tegens Savoyen te doen 
breecken heeft wat sijn bedencken, want Spagnie 
deselve qualijck sal willen ofte kunnen assisteeren, 
behalve dat sij hoop hebben den hartog van Savoye in 
de partij te brengen, indien men koste souteneren, 
want hij is seekerlijck niet goed Frans, maer durft 

*> M. Everard van Weede van Dîjkveld, un des confi- 
dents du roi. 



> 






_ 37 — [i«w s«pt 

het nogh niet toonen. Ick sal mîjn best doen dese 
winter de franse op de kuste soo veel doenlijck 
't alarmeeren. Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

LETTRE XXXIII 

Guillaume III à Eevnsius. Le congrès. La guêtre. 

Hamptoncourt, den sj-q — r 1689. 

.... Van het congres tôt Ausbourg te houden 

vinde ick seer ondienstigh om de distantie van de 

plaets als andersins, maer gansch niet uyt een point 

d'honeur, als of ick difficulteyt soude maecken aen 

't keyserlîjck hof te senden .... Ick soude het esquad 

naer de Middelandsche Zee al lang hebben gedel 

cheert, indien de Franse vloot binnen Brest had ge- 

weest, maer en durf het niet wagen tôt dat ick 

daervan seecker tijding sal hebben, als wanneer ick 

niet een moment sal versuymen om het ten eerste 

te doen, weetende van wat importance het is ende 

hoe veel d'arme coopluyden koomen te leyden .... 

Ik blijve altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

LETTRE XXXIV. 

Guillaume III à Reinsius. Même sujet. 

Hamptoncourt, den ââ-â — j 1689. 

.... Ick heb brieven gehadt van den gr. v. Mans 
felt, die mij scrijft dat den keyser heeft geapprobeert 



1689. Sept.— Oct.] — 38 — 

de hijeenkomste van de geallieerdens in den Hagh, 
sondât ick hoop dat dat werck haest sijn accomplisse- 
ment sal hebben, den tijt sijnde al seer ver inge- 
schotea .... Wegens het concept-tractaet met Denne- 
marck, daerin kan soo veel verandering gemaekt 
werden als UEd. nodigh sal oordeelen, ende ick meen 
dat Dennemarck den staet behoorde te nodigen om 
daerin te treden, ofte indien geoordeelt wert dat het 
best was dat ick het dede, sal ick geen swarigheyt 

daerin maecken .... 

UEd. goeden Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE XXX?. 

Guillaume III à Heinsius. L'alliance, 

Hamptoncourt, den =~c| — 7 10819. 

Ick heb gisteren wel ontvangen UEd. brief van 
den 4 deser, ende sal alleen daerop tôt antwoord 
seggen dat d'intentie niet en is om met Dennemark 
in alliantie alléén te treden, maer oock tegelijck 
met Sweden, sopdat geen swarigheyt en kan sijn om 
aen deselve communicatie te geven van die intentie 
ende van 't project 

WILLIAM R. 

LETTRE XXXVI. 

Guillaume III à Heimius. Même sujet. 

Newmarkett, den 8/18 Oct. 1689. 

In 't reguart van *t congres in den Hagh 

soude mijn aengenaem sijn dat den H r Ronquillio 



— 89 — U«89. Oct. 

daertoe door Spagne wierde gebruyckt, maer ick 
vrees datter al veel difficulteyt sal srjn omdat hij brj 
den marquis de Gastagnaga x ) niet al te wel staet. Het 
doet mijn leet dat het huys Lunenbourg soo weynigh 
genegentheyt toont om met den staet in alliantie te 
treeden; als het niet sigh extendeert, soo wel voor 
den tegenwoordige oorlogh als voor het toekomende, 
soo en sien ick geen groot adventage voor den 
staet daerin .... 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM R. 



UBTTBE XXXVII. 

Guillaume III à Heinsitu. Incidents alarmants. 

Hamptoncourt, den 11/21 Oct. 1689. 

. . . . Ik ben becommert dat de doot van den 
hartog van Saxen-Lauwenbourg confusie sal veroor- 
saecken, 9 t welck aient te werden geprevenieert, maer 
hoe sal seer beswaerlrjck sijn. De pretensiën, die de 
ceurvorst van Brandenburg maeckt wegens subsidie 
van den staet ofte mij, bekommert mijn mede, want 
raijne saecken srjn in geen staet om het tegenwoor- 
digh te kunnen doen, ende den staet nogh veel 
minder; daerom dient daertoe aile hoop te werden 
benomen, ende hoe hij dan sijne troupes sal kunnen 

onderhouden is bekommerlijck 

UEd. goeden Vriend, 
WILLIAM B. 

! ) Don Francisco Antonio Agurto, vicomte de Gastafiaga, 
le successeur du marquis de Grana comme gouverneur des 
Pays-Bas Espagnols. 



168». Oet— Not.] _ 40 — 

LETTRE IXlfOI. 

Guillaume III à Heinmu. Mime sujet. 

Hollandhouse, den „ ~ . ' 1689. 
' 25 Oct. 

.... De continuele klaghten van den gr. van 
Oxenstern dat men Swede niet genoegh aensoekt en 
considereert, bekommeren mij, want naerdien hijgeen 
reeden heeft sulckx te seggen, soo moeten dat preludiên 
sijn om pretext te hebben van andere mesures te 
nemen, insonderheyt oock soo tragh sijnde in 'tsenden 
van de beloofde secoursen; hiertegens dient soo veel 
gevigileert als mogelijck en gepresseert om tôt een 
alliantie te koomen, alsmede in *t reguardt van 't 
werck van Lauw en bourg, waerin ick gaerne mij wil 
bemoeyen: het beste expédient tôt accommodement, 
dat mij voor alsnogh occupeert, is dat het hertogdom 
wierde gesequestreert, niet in hande van den keyser, 
maer van eenigh neutrael vorst ofte heer, waerop 
dient gearbijd te werden van wegens den staet, aïs 
ick oock van mijn kant sal doen. Ick vrees dat UEd. 
veel moeyte sal hebben tôt het draegen van de ver- 
eyste consenten, en sonder hetwelck ailes moet ver- 
looren gaen. De saeken alhier in 't parlement dien- 
aengaende scheynen beter te sullen gaen als ick hadde 
verwaght, 't welck van groote importantie sal sijn 
cot het geheele weesen. Ick blijve altoos 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM R. 






41 U*89. Novemb. 

LETTRE XXXIX. 

OuiUaume III à Heineius. Conduite de la Frise et ff Amsterdam. 
Bmtheim. 

Hollandhouse, den 15/25 Novemb. 1689. 

De conduite van Vrieslandt in het weygeren van 

le continueren in betaling aen de Swedse compagniên 
is onverdragelijck en dat deselve het geproponeerde 
expédient niet willen admitteeren, want seeckerlijck 
daer en is geen ander, ende sonder ailes te willen ver- 
looren laeten gaen en kan men dit jaer den staet van 
oorlogh voor het aenstaende niet verminderen, ende 
indien die provintie ende Amsterdam daerop insisteren, 
sal het weder het oude werck sijn, ende seeckerlijck 

sullen de Franse intrigues daeronder speelen De 

Benthemse saecken *) bekommeren mij in desen con- 
juncture van tijt, want aen d'eene kant en kan men 
de kinderen niet abandonneeren, en aen de andre 
kant sal men deselve met gewelt moeten mainteneeren 
alfl men yets van effect sal willen doen. . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE XL,. 

Guillaume III à Heinsius. L' alliance. La campagne. 

Hollandhouse, den 13/23 Decemb. 1689. 

— Ick en oordeel niet dienstig dat den staet 
een project van een offensive alliantie aen Denne- 
raark overgeeft, maer dat het van haer moet coomen. 

l ) Le comte de Bentheim, devenu catholique en 1668, 
avait déshérité ses enfants, qui s'étaient réfugiés avec leur 
mère sous la protection des Etats-Généraux, qui firent de 
leur mieux pour les reconcilier avec leur père, mais en vain. 



1GS9, Deeemb.] — 42 — 

Om trouppes van den staet in Aken te leggen met 
consent van Brandenburg, oordeel ick oock, neffens 
den vorst van Waldec, dienstig .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B 

LETTRE XLI. 

Heinsius à Guillaume III. Affaire de Holsteiri 1 ). 

Doorlugtigste & ., 

Het werck van 't Noorden occupeert nu wel 

de meeste gedagten; op de memorie van den grave 
van Oxenstern is geantwoort dat men aile devoiren 
tôt de restitutie van Holstein sal aenwenden; met 
verfcrouwen dat de koning van Sweden van sijne sijde 
oock 't sijne sal contribueeren tôt de ruste aldaer, 
ende ook de sake buyten verwijdering te houden; aen 
de H r Heemskerck sijn oock nader ordres afgegaen 
om op die restitutie te insisteren. 

Huyden morgen heeft de H r Lente bij mîj ge- 
weest ende uyt den naem van sijn koning nochmael 
gesegt dat, ingevalle men op de drie overige pointe n 
ko nde eens worden, de koningh sigh seer facyl op de 
souverainiteit soude laten vinden. Ik hebbe hem daerop 
aangewesen dat die voorslagen niet anders konden 
worden aengesien [dan] als dilatoire, dewijl men de drie 
poincten soo lange in dispuyt aanhoudt als men 
begeert, en dat de sake op die wijse niet langer sal 
konnen werden gehandelt; dat, ingevalle geen rupture 

l ) Cette lettre de Heinsius, sans date, porte le numéro 
40 (41), de sorte qu'elle fût destinée à être imprimée après 
celle du roi, datée du 13/23 Décembre. Cependant le contenu 
prouve qu'elle est de beaucoup antérieure. Or, l'original, 
ou plutôt la minute, s'étant malheureusement égarée, il est 
m possible de fixer la date et de cette manière aussi la 
place convenable de la lettre entre les autres. 



— 43 — [1689. 

te vresen was ofte de nabuyrige potentaten geen intrest 
in die sake hadden, sij hare differenten soodanigh souden 
konnen afhandelen als sij souden goet vinden, maer 
dewijl dezelve niet in die staet sijn, dat ! ), soo die niet ras 
afgehandelt worden, deselve welligt tôt rupture soude 
konnen uytbarsten, men diegene, die daeringeintresseert 
waren, niet qualijck konde afnemen dat srj sulcx tragten 
te beletten, ende dat ick daerom niet konde afsijnsijn 
Ed. te seggen dat, dewijl de koning van Denemarken 
sigh hadde gefacheert van het hartogdom van Holstein 
op eenige pretentie die hij meyne te hebben, enalsoo 
sigh selve regter ende exécuteur gestelt in sijn eyge 
sake, dat niet redelijker was dan dat Sijn Maj* die 
sake weder stelde in sgn geheel sonder s ) van 

yders regt, ende sulcx dat hij den hartogh van Hol- 
stein stelde in die possessie soo als hij voor date van 
die saisie was geweest, en, daerop eenige pretensien, 
willende maken, dat men overleyde hoedanig deselve, 
't srj door de mediatie, arbitrage ofte andersints, ter 
neêrgelegt soude konnen werden, dat men dan wel 
sorgh soude dragen dat niemant verkort wierde, maer 
dat in aile gevalle door de restitutie de rupture moeste 
werden voorgekomen, en dat oock geen ander remédie 
in de werelt anders overig was, dewijl de koning van 
Denemarck de force in de saisie gebruyckt hebbende, 
de koning van Sweden soude pretenteren 't selve regt 
te hebben om ') het procureren van restitutie. Sijn Ed. 
meynde dat men Denemarcken niet behoorde te negli- 
geeren, dat d'alliantie, die sij hadde met Vranckrijck, 
quam te expireren, dat sij genegen ware met Uwe 
Maj. en de staet sulcke estroitte engagementen aen te 
gaen als men soude konnen desireren, dat sij noch al 

l ) Lisez: en. 

') La copie a ici une lacune d'un mot. 

3 ) Lisez: op ou tôt. 



16S9J — 44 — 

een goede manschap ende een goede vloot hadde, die 
de geallieerden te stae soude konnen komen. Ick ant- 
woorde sijn Ed. dat ons niet aengenamer soude wesen 
als beyde de Noortse croonen tôt vriend te hebben, 
maer dat hij selfs moeste bekennen dat, soo dese saeck 
maer à l'amiable wierde afgedaen, dat aile sijne 
offers ons onnut soude sijn, en dat vervolgens dat 
accommodement voor aile andere sake moste voor- 
gaen, ende versogte hem eyntlijck 't sijne daertoe te 
willen contribueren, dewijl, wetende wat ons daeraen 
gelegen was, hij wel konde dencken dat wrj niet stille 
soude konnen staen, maer dat wij onse mesures daerna 
souden moeten nemen. Sijn Ed. quam weder op 't 
poinct dat Sweden de oorlogh sogt; ick seyde dat ick 
sulcx niet geloofde, dat daervan de preuve met het 
doen van een goede offre konde nemen, en dat sgn Ed. 
wel konde dencken dat, dewrjl de geallieerden de 
rupture bij aile middelen soecken voor te komen, dat 
de koning van Denemarken daermede groote satisfactie 
soude konnen gedaen, ende dat in sulcke gevalle wij 
op deselve gronden als nu die genegentheyt tôt oorlogh 
souden moeten soecken te diverteeren. 

Dit schrij vende krijg ick brieven van den H r van 
Heeckeren, die onder anderen op dat point segt: 
dat de fûrst van Lunenburg wilde instaen dat, de 
restitutie gedaen werdende, Sweden geen oorlogh 
begeert, ende dat besigh si) daervan een schriftelijk 
declaratoir om *) de cron Sweden te trecken en te 
produceren. Met deselve post krijge ick brieven van 
de H r Heemskerck, die vermeynt datter geen accoordt 
te maken sal sgn, sonder dat partije daertoe werden 
geobligeert, en dat de geallieerden haer de condition 
voorschrijven. Hij soude met de H r Fuchs *) een con- 

l ) Lisez: van. 

s ) Le représentant du prince-électeur à Altona. 



_ 46 — U68» 

cept opstellen ende 't selve aen dese staet van Uwe 
Majesteit oversenden; daer was men heel in gedagten 
dat Denemarck haer alliantie met Vranckrijck ver- 
nieuwt hadde, meynende seer dienstigh tesijndatmen 
niet duysterlîjck soude te kennen geven dat Uwe Maj. 
en den staet, in cas van verder verwijdering, een 
esquadre in de Oostzee soude genootsaeckt wesen te 
senden. Sijne churf. Doorl. van Brandenburg vermeynt 
dat, in cas men de sake buyten verwrjderinge niet 
soude konnen houden, dat men in aile gevalle devoirén 
soude moeten aenwenden ten eynde den oorlogh niet 
op den duytsen bodem gevoert werde tussen weder- 
sjjtse landen aldaer gelegen; maer, soo de saeke soo 
verre komt, wete ick niet of men daeromtrent wel 
altrjt die limite sal kunnen stellen. De H r van Diest 
heeft mrj mede gevraeght of ick van Uwe Maj. noch 
geen antwoort hadde op de voorslagh om de voorsz. 
différenten door de keyzer, Uwe Maj., den churfurst 
en ons af te doen; gelijck denselven dan weder ge- 
sproocken heeft om de concepte estroite alliantie; 
het project is opgestelt door de H r Meynderts *) , 
die ick hoor daerdoor sigh weder wat meer geaccre- 
diteert heeft. 



LETTRE XI.II. 

Guillaume III à Heinsius. Affaire d'Amsterdam. 

Kensington, den -^-^ — - 1689/90 a ). 
o Jan. 

Ik ben zoo gealameert van de conduite van 

Amsterdam, ziende van wat voor eene consequentie 

dezelve zoude kunnen zîjn, niet alleen voor mg, maar 

voor het welwezen van gansch Europa, dat ik heb 

') Le ministre du prince-électeur. 
i ) Les dates sont parfois inexactes. 



lW-W.Dec-^Janv.] —-46 — 

goedgevonden den graaf van Portland ') naar den Haag 
te zenden, die UEd. dezen zal overleveren en UEd. 
informeeren hetgeen ik hem in mandatie hebgegeven, 
zrjnde volkomen geinformeert van mrjne sentimenten 
op aile zaken, waaraan ik UEdl. referere, met ver- 
zoek dezelve in ailes te willen assisteeren en behulp- 
zaanie hand bieden, en met dezelve in aile confident ie 
spreeken. Ik blgf altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM B. 

LETTRE XL.DI. 

Guillaume III à Heinsius. La Suède. Le Danemarc. 

Kensington, ^ j^ 1689/90. 

Sedert mijnen laatsten heb ik verleden Zaterdag 
ontvangen UEdl. brieven van den 30 Dec. en 3 January , 
en oaardien de graaf van Portland morgen staat te 
vertrekken naar den Haag, die volkomen van aile 
mrjne sentimenten is geinformeert, zoo zal ick maar 
in *î korte zeggen, dat men moet trachten Swede te 
persuadeeren haar scheepen niet te convoyeeren, want 
dat zoude de staat en ik niet kunnen lijden, inzon- 
derheid naar Vranckrijck, als ik geinformeert ben dat 
haar intentie zoude zijn. Ik heb mijn envoie tôt 
Stockholm belast aile devoiren daartegen te doen, en 
heb den minister alhier daarover doen aanspreken; 
hetzelve dient bij H. M. ook gedaan. 

De secrète articulen van 't Âlfondelse 3 ) tractaat 
dient zijn voortgang te hebben. Ik zal met den heer Hop 

L ) L'ami durai J. Bentinck, nominé comte, pins tard duc 
de Portland. 

*| Lisez: Altona'sche. 



_ 47 — [1689— 90. Dec— Janv. 

doen Gonserteeren het tractaat van commercie met 
Denemarken aan te gaan. Waarmede UEdl. toewensche 
aile heil en zegen in *t aanvang van dit nieuwe jaar, 
verblijve altoos 

UEd. goeden Vriend, 

WILLIAM B. 

Ik heb de electie van de magistraat van Delft ge- 
daan volgens het toegezonden billet; het waar dienstig 
dat ik dat van Haarlem mede konde doen, want die 
langer te delayeeren dient in deze tijd niet. 



LETTRE XL.IT. 

Guillaume III à Eeinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 7/17 January 1690. 

Mij zijn voorleden Zaturdag wel geworden UEdl. 
dépêches van den 6 dezer. Ik heb daarover nader 
geinstrueert den graaf van Portland, die UEdl. dezelve 
zal communiceeren en waaraan ik mij refereere, om 
niet tweemaal hetzelfde te schrijven ; maar, in cas dat 
de graaf van Portland door eenig ongeluk niet was aan- 
gekomen voor deze expresse, zoo verzoek ik UEdl. 
de brieven te willen openen, waaruit UEdl. mijne 
intentie zal zien, die ik verzoek dat UEdl. met kracht 
en ijver wil secundeeren, en verzekert te zijn dat ik 
in aile occasie zal zoeken t'erkennen den dienst, die 
UEdl. mij daarin zal hebben gedaan, en onverander- 
lijk blrjven 

UEd. goeden Vriend t, 

WILLIAM R. 



1690. Janvier.] — 48 — 

LETTRE XL¥. 

Guillaume III à Heimius. Envoi d'argent. 

Withal, den 17 January 1690. 
Ik heb nodig gevonden UEdl. nog bij deze te 
zeggen dat ik wensche de 25,000 ponden sterling, 
waarvan de wisselbrief met de post is overgaande, 
mogen worden geseponeert ter tijd toe dat ik met de 
eerste gelegenheid nader zal kunnen bekent maken 
waartoe zal dienstig oordeelen dat die werden ge- 
inployeert, waartoe dan verzoeke dat UEdl. de zake 
gelieve te dirigeeren. 

WILLIAM B. 



LETTRE XLTI. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorl. 

Op huyden hebbe ick ontvangen Uwe Majesteits 
hoogstgeeerde missive van den 9** n deser lopende 
maent .... Tôt noch toe hebben wij geen verder narigt 
ontfangen wegens d'intentie van den koningh van 
Sweden over 't gène laest in de conferentie met den 
H r grave van Oxenstern ter saek van de gedesîreerde 
secoursen te water en te lande is voorgevallen. Ick 
hebbe daeromtrent al vrij wat nadenken te maecfcen, 
dewijl d'advysen uyt Paris schijnen vast te stellen 
dat, na aile apparentie, iets gesloten is, ofte staet te 
werden, rakende de neutraliteit, ende sulcx waer 
sijnde of daertoe genegentheit leggende, sal bg ons 
't selve swaerlijck werden geremedieert, ende sal men 
pretext genough vinden om het secours te dilaieren 
en buyten effect te stellen, te meer als wij het met de 
geallieerden niet eens sijn, schgnende de ministersvan 



— 49 — t 1 ^ - Janvier. 

den keyser, volgens schrijven van den H r Valkenier *), 
geporteert de keyser te persuaderen dat het secours 
van Sweden alleen aen den keyser behoorde te werden 
gesonden .... 

17 January 1690. 



LETTRE XL.TII. 

Eeinsms à Guillaume 1IL Le congrès. La Suède. 

Doorl. 

.... De heer van Citters *) herwaerts overgesonden 

hebbende een voorslagh om handelinge met Dene- 

marcken, heeft men geresolveert daerop weder te ver- 

soecken Uwe Majesteits consideratien, en meynden 

hier in die conf erentie dat men Sweden daer mede in 

behoorde te krijgen. Ingevalle 't selve hier ingressie 

soude konnen vinden, soude men bedagtmoeten wesen 

op penningen, die hier beswaerlijck te vinden soude sijn. 

Over de plaets van de handelinge viel eenige specu- 

latie, ende dewijl met Uwe Majesteit de concert moet 

werden gegaen, soude men hier ligt wel met het 

meeste gemack konnen handelen, als leggende in 't 

midden; maer als men een besendinge na die twee 

croonen soude doen, soude te bedencken sijn of die 

H m ,die daertoe souden werden geemployeert, nietwel 

met die commissie soude behooren te werden voor- 

sien. De graef van Oxenstern insteert seer dat men 

aen de zeeofficieren ordre soude geven hoe haer 

omtrent de Sweedse convoyers sullen hebben te ge- 

') M. Petnis Valckenier était envoyé extraordinaire des 
états-généraux auprès de la diète de Regensbourg. 

2 ) L'ambassadeur en Angleterre; peu de temps après il 
remplit la même charge à Madrid. 



\ 



1690* Janvier.] — 60 — 

draegen, en dat men hem daervan kennisse soude 
willen geven, ende schrjnt tselve al groeten ernst te 
sqn t waermede .... enz. 

28 Jaouary 1690. 

LETTRE XL ¥111. 

Guillaume III à Heinsius. Affaire d'Amsterdam. 

Kensington, den 21/31 January 1690. 

UEdl. brief van den 25 dezer is mij eergisteren 
wel ter hand gekomen; ik kan UEdl. niet genoeg 
bedanken voor aile de moeite en zorg die UEdl. 
oeemt in questien, die ik en de gr. van Portland met 
die van Amsterdam hebben, UEdl. verzoekende in dien 
goeden ijver te willen continueren. Ik ben in groote 
impatientie om de uitslag van die zaken te vernemen, 
't welk ik in kort verwacht, de wind goed zijnde om 
brieven uit Holland over te brengen. 

Ik heb in mijn laatste UEdl. mijne gedachten 
geschreeven in 't regard van Sweden, waarover ik 
nog zeer bekommerd ben, en meen het beste expé- 
dient te zijn om die kroon niet te verliezen, dat men 
aan de ministère wat spendeert, waartoe ik genegen 
ben als ik zal weten aan wie en de manier om hetzelve 
te doen. Ik blrjf onveranderlijk 

UEdl. goede Vriend, 
wiluam R. 

LETTRE XL.IX. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. Le Piémont. 

Doorl. 

.... De H r grave van Portlandt heeft mij gecom- 
municeert Uwe Maj. missive aen deselve geadresseert, 



51 — [1690. Février. 

ende onder anderen het project 't geen wegens Dene- 
marken aen Uwe Maj. is overgegeven .... De difficul- 
teit van 't gelt sal aen d'een en andere zijde groot 
sijn, en niet apparent wesen dat d'andere geallieerden 
daertoe iets soude contribueren. Het sal eenmael niet 
quaet sijn dat in 't congres daerover gesproocken 
werdt, wegens 't gène Uwe Majesteit in deselve missive 
vermelt ten reguarde van de teruggekomste van de 
H r grave van Portland. Dewijl den 2 e Febr. nu is 
gepasseert , vinde ick mij verpligt Uwe Majesteit onder- 
danigst te gemoet te voeren dat, na mijn gedagten, 
desselfs verblijf noch wel voor een kleyne tijt nodigh 
sal sgn, dewijl wij seeckerlijck dienen te weten op 
wat wijse Amsterdam sigh sal gedragen op haer 
Ed. Or. Mog. resolutie en verder saken, waervan 
toekomende Dingsdach eerst recht bescheyt van sullen 
kunnen hebben, en dewijl deselve bij aile d'andere 
leden heel wel staat en sgn presentie ende aenspraeck 
hier aen deselve al wat moet doen inspireren, sal 
noodigh wesen dat men sigh daer noch van bediene .... 
Omtrent het werck van de Piémontois heeft men 
geresolveert aen den hartogh van Savoyen te schrij ven , 
en te versoecken die in de valeyen sijn daer te laten 
en d'andere vrije passage, en te sien of men het 
groote werck van diversie niet wel soude konnen 
afdoen op 't generael congres .... 
H âge, 3 Febr. 1690. 

LETTRE L. 

Guillaume 111 à Heinsius. La guerre. 

Kensington, den „ ^ ' 1690. 

Ik heb tegenwoordig te beantwoorden drie van 
UEdl. brie ven, van den 27 en 31 Jan. en van den 






1090, Férrier.] — 52 — 

3 Febr., waartoe mij de tijd ontbreekt, zoodat ik 
geobligeert ben mij te refereeren aan 't geen ik aan 
den graaf van Portland schrîjve, UEdl. ten hoogste 
bedaokeade voor aile de moeite, die dezelve in deze 
fâcheuse zaken neemt, dewelke onder anderen groot (?) 
kwaade oorzaak zullen zrjn dat d'équipage niet naar 
beboren voortgaat, en waaraan zoo veel gelegen is, 
dat de gecombineerde vlooten tijdelrjk in zee mogen 
raken, alsmeede de preparatie te lande tôt de cam- 
pagne, want, naar aile advisen, groote préparation bij 
den vijand werden gemaakt om vroeg in 't veld te 
zi.ii i en om eenige importante plaats te attaqueeren; 
zoodat ik UEdl. zeer ernstig recommandeere deze twee 
importante zaken te bevorderen naar zijn uiterste 
ver mogen, en blrjve altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



LETTRE 1.1. 

Guillaume III à Heinsius. Négociations. 

Kensington, den 14/24 Febr. 1690. 

Ik heb eergisteren ontvangen UEdl. brieven van 
dén 14 en 17 dezer, en heb alleen tijd te zeggen dat 
ik approbeere de bezending wegens den staat: aan 
Swede den H r Haren, en aan Denemark den H r van 
Amerongen; ik heb daar alreeds twee ministère, die 
ik op nieuw kan instrueeren, zonder andre te zenden, 
alzoo het hier niet gebruikelîjk is. Ik oordeel ook 
zeer dienstig dat Heemskerk naar het hof van den 
keizer gaat. Hop had ik gaarne met mij naar Irlande *), 

'} M. Hop, de retour de Vienne après la conclusion de 
L'alliance, partit pour Londres et accompagna en effet le roi 
en Irlande. 



53 t 1690 * Mars - 

als ik UEd. voor deze heb geschreeven, en verzoek 

het daartoe te willen dirigeeren. 

Ik blijf altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

LETTRE LU. 

Eeinsius à QuiXlaume III. Les Piémontois. 

Doorl. 

De H r Valckenier *) die schrijft dat de gouver- 
neur van Milaen door de H r Cox en andere soude 
werden versogt om passage te verleenen voor 2500 
man, ende die te willen escorteeren met 3000 man, 
en dan noch 500 bij de vorige te voegen om de 
passages beset te konnen houden tôt dat men daer 
verder en meerder troupes soude mogen goetvinden 
te senden, en daermede een diversie te tenteeren. 
De H r Colonna*) heeft aengenomen dat versouck bij 
missive te appuieren en seconderen .... 

.... 7 Maert '90. 



LETTRE LUI. 

Heinsius à Guillaume IIL Mêmes sujets. 

Doorl. 
.... De grave van Berka 8 ) heeft mrj gecommuni- 
ceert dat de keyser meynde ten uyterste nodig te 
wesen dat men 't hof van Sweden in 't goede spoor 

l ) M. Valckenier était à Lindau pour discussier l'affaire 
des Piémontois avec les ambassadeurs de l'empereur et du 
roi d'Angleterre. Ce dernier était M. Goxe. 

') Lisez: Coloma, l'envoyé de l'Espagne. 

*) Antoine de Berka comte Havora représentait provi- 
soirement l'empereur au congrès de La Haye. 



1690. Mare.] — 54 — 

hielt, en voor de ministère, en daeronder de grave 
Oxenstern, die bçjna d'eenigste is die volkomen wel is, 
dat sijn Keys. Maj* aldaer wel eenige penningen wilde 
spenderen, als Uwe Maj., Spagne en dese staat 
daertoe oock wilde verstaen; en dewijl Uwe Maj. 
daertoe voor desen sijn inclinatie al betoont heeft, 
soude men moeten sien hoe men d£t hier vont uyt de 
secrète diensten, waerop dan wel Uwe Maj. sentiment 
soude versoecken te weten, hoeveel Uwe Maj fc daertoe 
soude gelieven te contribueren .... Sijn Ed. (de gr. 
v. Oxenstern) toont noch al groot misnoegen wegens 
't verbot van de comraercie, seggende sijnen coningh 
daeraen merkelijk schade te lijden aen sijn convoyen 
en d'ingesetenen aen de commercie: als ick sijn Ed. 
pressere om in den oorlogh te komen, merck ick wel 
dat daertoe geen inclinatie is, veel min als men met 
Denemarcken tegelijck soude willen handelen, seggende 
dat Sweden en Denemarken niet ligt gesamentlijck sulke 
mesures sullen nemen, en dat daer geen exempelen 
van sijn, tonende evenwel niet avers te sijn dat men 
met Denemarken handelt. Men seyt dat tussen Sweden 
en Denemarken d'alliantie gesloten soude wesen, en 
dat de guarantie van commercie daeronder soude 
wesen begrepen, alhoewel de H r Lente mij op huyden 
gesegt heeft dat wel gelooft dat de alliantie is ge- 
slooten, maer dat het deselve is die laest nae 't expi- 
reren van den oorlogh is gemaeckt. De résident 
Ziegel 1 ) heeft mij in confidentie gesegt dat het Huys 
Lunenburg wel magh lijden dat men persisteert bij 't 
verbot van de commercie, als overtuygt wesende dat 
niets meer voor de goede sake kan dienen. 

.... 17 Maert 1690. 

') M. Valentin Siegeln, conseiller et résident des ducs 
de Brunswick depuis 1686. 



— . 55 — [1690. Mars 

LETTRE LIV. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorl. 

Gistern hebben wij in Holland de besogne 

gehouden over de memorie van den H r Dorsley l ), aen 
H. H. Mog. gepresenteert, om met Vranckrijck tedoen 
cesseren aile correspondentie, soo met brieven als 
anders. Ick meyne dat het een' gehele goede sake 
soude sijn; 't advys is oock soodanig uytgebragt, maer 
hebbe wel gemerkt dat veel moeyte nu sal hebben, 
met weynig apparentie van succès. 

.... 24 Maert 1690. 

LETTRE L¥. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 18/28 Maert 1690. 

De brieven van den 21 en 24 dezer zijn zôô aan 
gekomen, maar zijnde zeer laat is het mij onmogelijk 
UEdl. met deze post te antwoorden. Het staat mij 
gansch niet aan aile de difficulteiten , die wegens Suéde 
werden gemaakt in 't sende van haar secoursen. Ik 
kan geen ander expédient voorslaan nocb bedenken 
in 't regard van 't cermoniel met haar scheepen. 

Ik blijf altoos UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

LETTRE LTI. 

Heinsius à Guillaume III. Questions d'alliance. 

Doorl. 
.... Het exempel, 't gène de H r de Wilde allé- 
geait van de conjunctie van de Franse met d'Engelse, 
') Lord Dorsley représentait le roi d'Angleterre à La Haye. 



1690. Mars] — 56 — 

soo men daerop staet kon maken, soude van groote 
ingressie moeten sijn. Ick wenste, was 't mogelijck, 
dat men desaengaende een blijck uyt de Engelse 
archives konde krijgen .... Lente insteert noch al 
onder de handt op de bewuste alliantie, maer ick ben 
bekommert voor het vinden van de subsidiên, anders 
soude het een goede sake schijnen te wesen. Ick 
wenste te weten of deselve devoiren daer in Englant 
noch werden gedaen, en of Uwe Majesteit meynt dat 
men op die voet iets soude beginnen; soo het van 
onse kant te veel gepresseert wert, sal men van onse 
pretensien mede willen voldaen sijn, en daerenboven 
het commercie-tractaet mede geerne na sijn sin willen 
hebben, 't geen ail 't samen niet tegelijck sal konnen 
gaen .... 

H âge, 28 Maert 1690. 



LETTRE LVII. 

OmUaume III à Heinsius. La Suède. 

Kensington, den 21/31 Maert 1690. 

Sedert mijn laatste van Dingsdag zijn geen Hol- 
landsche brieven ingekomen, alhoewel de wind heel 
goed is. Ik heb UEdl. toenmaals in 't korte géant- 
woord op zrjne brieven van den 21 en 24, waarbij ik 
weinig heb te voegen, behalve dat ik zeer geoccupeerd 
ben in 't begin van de cessi van 't Parlement. 

De conduite van Oxenstern doet mij geloven dat 
Zweeden geene interesse heeft om de secoursen te 
zenden, inzonderheid te water, want indien die expé- 
dienten, die ik heb doen proponeren, niet werden 
geadmitteert, en weet ik geen andere, en het is 
onmogelijk dat Suéde niet en zoude weten, al waar 



57 — U 690 - MarB - 

ik schoon genegen om verder te komen, ik het niet 

zoude kunnen om deze natie halve. Om meer land- 

secoursen te zenden inplaats van scheepen zoude te 

veel ombrage geven, inzonderheid bij Brandenburg. 

De questie, die Oxenstern vraagt weegen de 6000 

man, vallen mij ook zeer suspect. Het ware eene 

gewenschte zaak dat er spoedig een middel van acco- 

modement werd gevonden met Sweden en Denemarken 

wegens het werk van commercie, want wij kunnen 

het niet laten sacken, en aile verwrjdering dient ver- 

mijd, is het mogelgk. 

Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE LVIII. 

Guillaume III à Heimius. Le congrès. La campagne. Les 
Piémontois 1 ). 

Kensington, den ^ M ^ fc 1690. 

Sedert mrjn laatste heb ik ontvangen UEdl. 
brieven van den 28 en 31 dezer, en den graaf van 
Portland is mede alhier gearriveerd voorleden Zater- 
dag, die zich ten hoogste beloofd van [de] goede con- 
duite bij UEdl. gehouden en van d'assistencie, die 
hij van dezelve heeft gehad, waarover ik UEdl. nog- 
maals ten uiterste moet bedanken en verzoeken in 
zijn goede gver te willen continueren. 

Het bekomert mij zeer de difficulteiten die zich 
in 't congres opdoen wegens de partage van troupes, 
den tijd van 't jaar zoo ver zijnde verlopen dat men 
daarover niet langer mag nog kan disputeren; het 

l ) Les UtUtB de Heinsius au roi manquent jusqu'au mois 
de Juillet. 



ïfiîK). Mara— Avril.] — 58 — 

waar, naar mgn oordeel, veel beter dat het Huis 
Lunenburg, en particulierlijk Hanover, meer troupen 
naar het léger van den Rijn zouden zenden, hebbende 
leeds genoeg in de Spaansche Nederlanden ; aile de 
oDDodige difficulteiten, die den graaf van Oxensternin 
den Haag maakt, vallen mij zeer suspect. IkhebUEdl. 
in mgn laatste laatste geschreeven dat ik niet meende 
dat men het secours te water van Suéde voor meer land- 
militie behoorde te verwisselen. Voor het tegenwoordige 
hier niets verder hebbende brj te doen, verblijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

Ik heb met deze post doen overmaken 5™ S voor 
de Piemontesers aan M r Dursly. 

L.ETTHE 1AK. 

illaume III à Heinsius. Le commerce avec la France. La 
campagne. 

Kensington, den 4/14 April 1690. 
Op het afgaan van mîjnen laaste heb ik ontvangen 
QEdl. brief van den 4 den , en gisteren dien van den 
7 dezer. Ik wil hopen dat daar eenig temparement 
mag worden gevonden om het werk van de commercie 
met Vrankrrjck van Swede en Denemarken te kunnen 

ijusteren, want het voor ons onmogelgk zal zgn te 
kunnen aanzien, dat die twee rijken, of die haar 
vlaggen zullen gebruiken, met Frankrijk negotieren 
terwgl wg in oorlog zgn en onze onderdanen van die 
avantage .... ^ en daardoor zulk een merkelrjk voordeel 
aan onze vganden toegebragt, 't welk naderhand, tôt 
een vreede komende, ook zeer prejudiciabel zou 
kuanen zgn aan de ingezetenen van Engeland, als- 

ti de van den staat. 

f ) Lacune de deux ou trois mots ; peut-être : zijn verstoken. 



— 59 — U«X>. Avril. 

Ik zal aanstaande week de scheepen van Hamburg 
confisqueeren en van die stad aile de scheepen doen 
ophâlen, die in zee zullen worden gevonden. 'T is 
onverdragelrjk dat Vrankrijk zooveel toevoer krijgt uit 
Holland en van hier, op pretens van naar Spanje of 
Portugal te varen; men dient daartegen met aile magt 
te vigileren in Holland, als ik mede hier zal doen. 

Ik ben bekommert wegens de langzame delibera- 
tien van de gealieerde wegens de marsch van haar 
troupes, het saisoen zijnde al zoo ver geavanceert. 
'T is wonderlijk dat 't Huis Lunenbourg al hare troupen 
in Vlaanderen willen zenden, daar zij niet van noode 
zijn, en niet naar den Rhijn, daar zij meest dienst 
zoude kunnen doen; men dient te continueren van 
haar daartoe te tragten te persuaderen, waartoe ik 
mede arbeide. De artillerie en wat daarvan depen" 
deert tôt eene belegering voor d'armée van den hertog 
van Lotheringen bekommert mij mede waar die te 
vinden, zijnde van die necessiteit, want Spanje heeft 
ze niet, noch mede de andere geallierden, zoodat 
men daarop dient bedagt te zijn. 

Ik blrjf altoos UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Het zal mij niet mogelijk zijn de 3000 man te 
voet en 600 paarden van Brandenburg in mijne soldie 
over te nemen, zoodat men op eenig expédient zal 
moeten bedagt zijn. 

LETTRE LX 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 8/18 April 1690. 

Sedert rnijn laatste heb ik ontvangen UEdl. brief 
van den 11 dezer. Het is onbegrijplijk dat de duitsche 



n*m Avril.] — 60 — 

vorsten zoo weinig reflectie op haar eigen behoudenis 
en i terest maken. Indien C[eur-] Saxen zijne troep niet 
doet marcheeren naar den opper-Rhijn en het Huis 
Lunenbourg de hare aan den onder-Rrjn, zoo zullen 
die twee légers zeer zwak zijn, en niet bestand om 
den vijand te wederstaan, veel min iets considerabels 
te ondernemen. Dit moet principaallijk door den keizer 
worden geremediert ; voor mij, ik weet daarin niet te 
doen als goede officien bij Cell, die ik vrees van 
weinig vrucht zullen zijn. 

Het werk van commercie op Frankrijk door Suéde 
en Denemarken bekommert mij zeer, want het schijnt 
of die twee kroonen besloten hebben malkanderen 
daarin te mainteneren en het met geweld te voeren. 
Ik rrees dat bezwaarlijk expedienten zullen kunnen 

en gevonden om haar te contenteren, en aan 
d'andre kant kunnen wij het niet lijden, zoo dat die 
zaak groote verwijdering zoude kunnen veroorzaken, 
daar Frankrgk niet weinig onder speelt. Ik heb voor 
bel tegenwoordige hier niets verder bg te doen als 
UEdl. te verzekeren, dat ik altoos zal zijn en blijven 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Het zal mij zeer aangenaam zgn dat UEdl. een 
ander tôt fiscaal nomineert in absentie van den tegen- 
Viordigen, maar en weet niet of hij commissie of 
acte van Haar H. M. of van mij moet hebben. UEdl. 
za] het kunnen doen naarzien hoe de tegenwoordige 
u'esubstitueerde [die] heeft. 



— 61 — [1690 Avril. 

LETTRE LXL 

Guillaume III à Heinsius. La campagne. 

Kensington, den 15/25 Àpril 1690 1 ). 

Ik heb UEdl. met de voorleden post niet ge- 
schreven, daartoe weinig materie hebbende, alsmede 
tegenwoordig, alhoewel ik twee brieven van UEdl. 
heb ontvangen sedert mrjn laatste van den 14 en 18 
dezer. De graaf van Portland zal UEdl. geschreeven 
hebben dat ik den comm d van Dussen *) niet zal 
employeren te zee, gedurende hij in Gecomm* raaden 
zal zitten. 

Ik doe aile devoiren aanwenden brj Brandenburg 
dat hij in persoon brj het léger niet mag komen, en 
dat hrj zijne troepen bij d'armée van den hartog van 
Lotaringen wil voegen, maar en weet niet van wat 
effect het zal zijn. Ik doe vans gelijke brj Lunenbourg 
om hare troepen in 't zelve léger te zenden. Het is 
bedroeft dat de tijd van 't jaar zoo ver is geadvan- 
ceert, en dat die zaken nog niet zijn gereguleert. 

Wegens het esquadre Suedse scheepen zal de 

secretaris de Wilde UEdl. mijnesentimentenschrîjven, 

en wat resolutie ik in de Hamburger zaak heb ge- 

nomen door den lord Durcley gecommuniceert werden, 

alsmede de ordres die mrjn minister in Suéde heeft 

wegens het werk van commercie met Frankrjjk. 

Ik blrjf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Het zal zeer nodig zijn dat iemand wegens den 
staat in het keizers léger word gezonden, en ik meen 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

*) Gérard van der Dussen, de Schiedam, capitaine de 
navire, fut élu membre des „Gecommitteerde raden" en 1690. 



1690. Avril.] — 62 — 

dat de heer van Heeckeren daartoe de bekwaamste 
>ude zijn, verzoekende UEdl. het daarhenen te diri- 
gerez Naardat ik deze had geschreven, ontvang ik 
UEdl. brief van den 21 dezer, die mij geen materie 
6û fourneert om hier iets meerder bij te doen als 
fat het concept om graaf Earel van Schonberg naar 
de Piemontesers te zenden mij niet kwalijk gevalt. 



LETTRE LXII. 

iillaume III à Eeirmus. Le commerce. La mort du duc 
de Lorraine. 



Kensington, den 2/12 Mei 1690. 

Ik heb in twee posten aan UEdl. niet geschreeven , 
faute van materie en inzonderheid van tijd. Sedert 
heb ik ontvangen van den 2 en 5 dezer. 

De conduite van de ministers van de geallieerden 
in den Haag (wegens het subject van de resolutie, die 
ik heb genomen gehad wegens het werk van Ham- 
burg), heeft mij zeer ontetigt. Ik ben te ver geen- 
[gajgeert om daarin te veranderen, ten wareHamburg 
zich submiteerde, waaraan ik zeer twijfele, want ik 
geinformeert ben dat zrj bij het keizershof hebben op 
nieuw weten te verkrijgen prolongatie van tijd. 

De subite dood van den hartog van Lotteringen 
heeft mij ten hoogste bedroeft. T* is onbegrijpelijk , 
naar mijne opinie, wat het gemeen daardoor zal leiden ; 
en wie het léger zal kommanderen, dat voor hem ge- 
destineerd was, kan ik niet uitvinden, en ailes zal 
'.ijn gedesconcerteert aan 't keizers hof, vanwaar 
men de resolutien op dat subject zal moeten verwag- 



63 [1690. Mai. 

ten; want ik niet kan zien dat hetzelve in 't congres 
in den Haag zal kunnen gedetermineert, eer dat men 
daarvan tijding heeft. Ik blijve onveranderlijk 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

Het is te beklagen dat wij al zoover in Mei zijn 
en nog geen scheepen van oorlog uit Holland ver- 
nemen, en aile dag de vijands vloot hebben te ver- 
wachten. Ik recommandeer het spoedige van de zaak 
zoo veel doenlijk. Het beste expédient, naar mijn 
oordeel, om het gedestineerde leeger van den over- 
ledenen hertog van Lotteringen te suppleeren, zoude 
zrjn dat het werd gecommandeert, onder den keur- 
vorst van Brandenburg, door den prins Louis van 
Baden &?. 



LETTRE L.XIII. 

Guillaume III à Heinsius. Le commerce. La Suède. 

Kensington, den 6/16 Mei 1690 '). 

Sedert mîjne laatste heb ik wel ontvangen UEdl. 
brief van den 9 dezer. Ik ben volkomen van UEdl. 
sentiment dat het Suedse esquadre scheepen, in deeze 
zee komende, nergens toe zal dienen als om haar 
commercie met Frankrîjk te protegeren, naardien zij 
weigeren aile expédition tôt de conjunctie. En om 
hetzelve appart met de vloot of een esquader scheepen 
van den staat te doen ageeren, is onmogelijk, want 
mijne scheepen, met die van den staat geconjungeerd 
zijnde, zullen niet égaleren in quantiteit met die van 

') Publiée en partie par M. Van der Heim, 



1690. Mai.] — 64 — 

den vijand, indien hare vloot zoo sterk is als van 
aile kanten werd geadviseert. Indien d'advisen ook 
waar zîjn, dat in Zweeden een vrije commercie met 
Frankrîjk gepubliceert is, zoo is onze aprehensie 
onwedersprekelijk, en dan diende de H r Haren te 
werden geinstrueerd dat brj in zulke gevallen diende 
t'arbeiden om het voorz. esquadre in hare havens te 
doen houden en haar uitlopen te beletten, indien 
doenlijk. Het zal dan ook te dificiler zîjn om eenig 
expédient uit te vinden om t' acommoderen dat werk 
van de commercie met Frankrîjk, waartoe ik voor- 
alsnog geen andere expedienten kan uitdenken aïs 
diegene UEdl. voorslaat, dewelke tôt d'instructie van 
den H r Haren zoude kunnen dienen. Ik geloof niet 
dat het mogelîjk zal zîjn dat hîj Suéde zal kunnen 
persuaderen tôt het breeken met Frankrîjk, maar daar 
en is niets verloren om t' zelve te tenteren. Ik ben 
gereed om mijne quote te contribueren tôt het betalen 
van pensioenen aan dat hof, te weten 6000 61. 

Ik heb met de voorleden post UEdl. geschreeven 
mijne sentimenten wegens het commando van 't léger, 
gedestineert geweest zijnde voor den hertog van Lotte- 
ringen, waaraan ik mij referere, en blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



LETTRE LJUY. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. Les forces maritimes. 

Eensington, den 20/30 Mei 1690. 

Heden heb ik wel ontvangen UEdl. brieven van 
den 23 en 26 dezer. De conduite van den graaf van 
Oxenstern in den Haag bekommert mij hoe langer hoe 
meer; ik ben wel tevreede aile redelrjke tempare- 



— 65 — U690. Mai. 

meuten die kunnen worden voorgeslagen, aan te 
nemen, om Suéde contentement te geven, gelijk 
UEdL breeder zal vernemen uit d'ordres, die ik aan 
mijn minister in den Haag en tôt Stokholm heb ge- 
zonden. Die zaak zal noodzakelijk in den Haag moeten 
worden getracteert, alsmede met Denemark, en des 
te meer omdat ik naar Irland in *t kort zullende gaan, 
het onmogelijk is voor dien tijd dat werk kan worden 
afgedaan; voor mij, ik zal in ailes concureeren dat 
âldaar zal worden goedgekeurd, niet twijfelende of 
het point van reputatie als dat van interest om den 
vijand afbreuk te doen, wel zal worden geconsidereert. 
De bekommering, die men in Holland schijnt te 
hebben van de groote zeemagt van den vijand, is 
niet f eene maal zonder fondament, naar mijn oordeel; 
hoewel ik gepersuadeert ben, als onze gecombineerde 
vloot aile te zamen zal zîjn, dat men de komst kan 
wachten. De quantiteit fregatten, die men zegt dat 
de vijand in zee zoude brengen, geven reden van 
achterdenken of hij iets op de Hollandsche of Engelsche 
kusten zou willen ondernemen', waartegen men dient 
te vigileren. Mijne scheepen zîjn gereed om zee te 
kunnen kiezen aïs de wind eenige dagen uit het westen 
sal hebben gewaaid, [soo] dat zij uit de rivier naar Duins 
zullen kunnen zakken. Van de Hollandsche scheepen 
manqueren tegenwoordig maar zes, te weten: twee 
van Zeeland, twee van 't Noorderquartier, en twee 
van Amsterdam, behalve de zes van Vriesland en 
Stad en Lande, daar geen staat op kan worden ge- 
maakt, 't welk onverdragelijk is. Mijne grootste 
bekommernis is voor de terugkomst van den vice- 
admiraal Almonde. Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



1690. Mai— Juin.] — 66 — 

LETTRE LXV. 

OuiUaume III à Heinsius. La campagne prochaine. 

Kensington, den -^-= — : 1690. 

Na veele stribling en moeite ben ik nu zoo ver 
gekomen, dat ik staat maak zonder faut morgen acht 
dagen van hier te vertrekken naar Irland» 'T geen' 
mij het meest chagrineert is, dat men mij heeft doen 
verliesen ten minste eene maand van de tijd van de 
campagne , dat een iriparabel verlies is. Als ik in 
Ierland zal zijn, zoo zal ik zoo ver geeloigneert zijn, 
dat men van mçj niet kan verwachten eenige ditatie l ) 
op zaken die geen uitstel kunnen lijden, alhoewel ik 
vlçjtig zal corresponderen. Alhoewel ik vrees dat aile 
d'armées van de gealieerden nog ter tijd niet in 't velt 
zijn, zoo meen ik dat men van nu ai aan niet alleen 
zîjne gedachten moet laten gaan waar dat dezelve 
hare winterkwartieren zullen nemen en hoe dezelve 
aldaar te doen subsisteeren, maar dat men een aan- 
vang moet maken om hetzelve te conserteeren , 't welk 
ik meen dat best op het congres in den Haag zoude 
kunpen worden genegocieert als tôt Weenen. Ik 
verzoek dat UEdl. de hand daaraan wil houden dat 
men dat werk hoe eerder hoe liever entameert, want 
de tijd zal nog kort genoeg vallen om zoo een moeîje- 
lijk en dificiel werk V adjusteeren, waaraan ik evenwel 
oordeel dat het geheele welwezen of distructie van 
de partij aanhanght. Sedert voorleden Vrijdag zijn 
geene brieven uit Holland aangekomen, apparent door 
de contrairie-wint, zoodat wij nu twee posten ten 
achteren zgn. Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriend., 
WILLEM B. 

l ) Lisez: dilatie. 



— 67 — Û*90. Mai-Juin. 

LETTRE L.XVI. 

Guillaume III à Heinsius. La Suède. Le commerce. 

Kensington, den r^-j — 1690. 

UEdl. kan ligt begrijpen dat zîjnde zoo nabij mijn 
vertrek, dat ik zeer geobrueert ben van affaires, zôô 
dat ik maar in 't korte kan antwoorden op zijne brieven 
van den dQP** n Mei en 2* en Juny, die ik eergisteren 
wel heb ontvangen. Âangaande het Suedsche esquadre 
zullen den heer Hop en De Wilde UEdl. van mijne sen- 
timenten informeeren. Ik geloof dat de necessiteit ons 
zal verobligeren om met Suéde en Denemarken te 
convenieren. Bakende de commercie met Frankrijk, 
daar zijn maar twee expedienten, als UEdl. wel remar- 
quées, ôf een zeker getal scheepen te peraciteeren '), 
mite geene waren van contreband voerende, en dan 
zal het op de visitatie aankomen, ôf hare waren over 
te nemen, 't welk ik zeer difficiel oordeele, want wij 
kwalijk op de quantiteit eens zouden worden, en zij 
zoude de somma zoo groot maken, dat ik niet zie hoe 
het bij den staat en hier zoude kunnen worden gefour- 
neert of gesuporteert zulken zwaren last. Deze zaak 
zal in den Haag moeten worden genegocieert, inzon- 
derheid om mijne absentie halve. De lord Dursley heeft 
last om zich naar den staat te reguleren, zoodatUEdl. 
dat werk zal moeten menageren naar zijne gewoonlijke 
voorzichtigheid. Ik meen dat Denemarken tractabelder 
zal zijn als Suéde n, zoodat men met de facielste moet 
beginnen, en dan moet de andere wel volgen. 

Ik blijf onveranderlgk UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Ik ontvang zoo aanstonds UEdl. brief van den 
6 Juni, daarop ik alleen kan zeggen dat raij smert te 
') Lisez: permit (t)eeren. 



UYMh Mai— Juin.] — 68 — 

/Jeu de tijd van de campagne zoo ver geavancecrt, 
en dat men nog disputeert wegens conjunctie en 
marsch van de troepen. 

Het ongeluk aan 't schip Tolen doet mij zeer 
leed ; het zal best zijn dat de vice-admiraal E verse zoo 
l;mg wacht totdat hij met een van de twee scheepen 
kan ko m en. 

Ik zende UEdl. hiernevens de electie van Âlkmaar 
met open naam, die ik verzoek dat UEdl. wil vullen, 
daarover hebbende ingenomen het advis en berigt van 
burgemeester Schagen, vôôr deze pensionnaris van 
die stad. 

LETTRE LXVII. 

Guillaume III à Heinsius. Départ pour l'Irlande. 

Kensington, den 3/13 Juni 1690. 

Zullende morgen met den dag vertrekken, kan 
UEdl. ligt denken hoe ik met affaires ben geobrueert. 
De contrari-wind is oorzaak dat ik, sedert voorleden 
Vrijdag geen brieven aangekomen zijnde, geen tijd 
noch materie hebbende *) zal ik eindigen met verzeke- 
ring dat ik onveranderlijk zal blijven 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

De gecombineerde vloot ligt zrjlvaardig in Dnins. 

LETTRE liXTIII. 

Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Irlande. Commencement 
de la campagne. 

Bellfast, den 16/26 Juni 1690. 
Ik zal UEdl. alleen in 't korte zeggen dat, God 
zij gedankt, ik alhier voorleden Zaterdag in goede 
] ) Lisez: heb ende. 



— 69 — DL690. Juin 

gezondheid ben aangekomeD ; dat ik de zaken in beter 
staat bevinde als ik had gemeent, en hoop in staat 
te zijn aanstaande Donderdag mijn marsch te beginnen, 
en zal dan in drie of vier dagen kunnen oordeelen of 
de vijand tôt eene bataille of gevecht zal willen 
komen. Ik blijf onveranderlijk 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM B. 



LETTRE LXIX. 

Guillaume III à Hmnsius. Bataille de Fleurua. 

In 't léger brj Bellharoy, den 4/14 July 1690. 

Het is onmogelijk tegenwoordig UEdl. zoo exact 
te schrîjven en t* antwoorden op zijne brie v en, als 
ik wel wenschte. Die van den 4 den , die ik heden heb 
ontvangen, heeft mrj niet weinig ontstelt van het 
ongelukkig rescontre bg Flenrus voorgevallen, 't geen 
mij 'teenmaal wegneemt de satisfactie van de goede 
successen, die ik alhier heb. Ik verzoek dat UEdl. 
ailes wil contribueren dat in zijn vermogen is, om te 
repareren de geledene schade. Ik heb ook aan den 
vorst van Waldec geschreeven om hem zoo veel doen- 
lijk aan te moedigen, 't welk wegens den staat ook 
dient te geschieden. Ik wil hopen dat de geallieerden 
nu zoodanig zullen ageeren, dat de vijand door deze 
bevochtene victorie geen grooter avantage moge 
scheppen. Ik heb den H r Hop geinformeert wegens 
mgne sentimenten in 't regard van Savoy en, waaraan 
ik mij referere, en blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



1690. Juillet] _ 70 — 

LETTRE LXX. 

Hemsvus à Guillaume III. Défaite sur mer. La campagne aux 
Pays-Bas. Espagnols. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koningh ! 
Wij hebben alhier gistern avont laet ontfaiigen 
de bedroefde tijdinge van de desastres, die onse vloot 
overgekomen is, soo door brieven van den L t Adm. 
Evertsz., aïs van mylord Nottingam aen mylord 
Dorsley .... Dese nouvelle bragt onder de gemeente 
vrij wat consternatie. H. H. Mog. vergaderden aen- 
stonts; men deet versoucken mylord Dorsley selfs, 
die verseeckerde dat de coninginne aile bedenkelijke 
voorsorge draegt tôt het repareren van de gedevali- 
seerde schepen, ende deselve met een nieuwe équipage 
te vermeerderen ; maer de meeste ongerustheyt was 
dat men uyt die brieven noch niet konde sien wat 
de finale uytslagh was geweest .... Men vont dan 
goet dat de admiraliteit souden werden gelast om een 
project-équipage uyt de schepen, die onder de collé- 
gien noch berusteden, te fourneren, ende dat deselve 
middelerwîjle aile bedenkelijke ordres tôt het werven 
van bootsvolck souden stellen, alsmede om behouften 
na de gedeualiseerde schepen af te senden. De fregatten, 
die voor Duynkerken kruysen, gaven eenige bekom- 
mering, alsoo men meynde dat die haest in handen 
van den Fransen souden konnenWervallen, en wiert 
vervolgens goet gevonden dat die aenstonts na Goeree 
soude komen om H. H. Mog. nader ordres af te 
wagten .... Desen morgen heeft men goet gevonden 
aen den H r churfûrst van Brandenburgh door de 
H r van Heeckeren kennisse te geven van dit voorval, 
mitsgaders van de constante ende cordate genegent- 
heyt, die H. H. Mog. hadde om te continueren de 
gemene sake bij te springen, en vervolgens om haer 



— 71 — [1690. Juillet. 

weder in staet te stellen aJs te vorens sijn geweest, 
en sijne churf. Doorl. te versoecken om in sîjn goeden 
ijver van gelgcken te continueren ende vooral om in 
dese coDJuncture van trjden den H r prince van Waldecq 
te assisteren en met desselfs concert gesamentlijck te 
ageren, 't gène te meer van node was dewrjl de 
H r prince van Waldec daerover seer bekommert was, 
ende mij schrijft dat, soo wanneer de H r churfûrst de 
Maze niet passeert, hij bekommert is voor onge- 
luck, ende dat wel mochte geobligeert werden te 
wijcken na de frontieren van den staet, dewrjl de 
maréchal de Luxemburgh dagelijcs stercker wiert. Den 
heere grave van Berka bekommert wesende over de 
quade officien, die eenige niet wel geintentioneerde 
aen 't hof van de keyser soude mogen aenwenden, 
heeft versoght dat de H r van Heemskerck mede van 
de sake mochte werden geinstrueert, ende vooral van 
de cordaetheyt van H. H. Mog. in het redresseren 
van dit desastre, 't geen is geschiet Sîjn Ed. klaegt 
dat de H r Cramprigt l ) seer quade officien doet aen 
de gemene sake, ende aen het hof van de keyser 
ailes verkeerdelijck doet voortbrengen : hij is al lange 
voor een quaet instrument bekent geweest, ende 
mitsdien heeft men geen difficulteit gemaekt daerover 
wegens H. H. Mog. te klagen aen het keyserlijke 
hof.... De H n gecomm. raden, bekommert wesende 
dat de Fransen H. H. Mog. esquadre, soo verre als 
het schrijven van den L fc Âdm. Evertsz. medebrengt, 
gedevaliseert hebbende, ende, dewijl men den uytslagh 
noch niet wist, aen 't selve noch meerder afbreuck 
konnende doen, haer welligt soude konnen vertonen 
in de Noortzee en eenige entreprise met hare ligte 
schepen ende galeyen doen op Hellevoetsluys ofte 
elders, ende daerdoor d'uyterste consternatie ende 
') L'ambassadeur ordinaire de l'empereur à La Haye. 



1690. Jufflet.] _ 72 — 

confusie soude konnen ontstaen, vermits hieromtrent 
geen militie is, hebben uyt eenige Hollandse plaetsen 
't garnisoen van Helvoetsluys en den Briell geresol- 
veert te verstercken .... Ick wil verhoopen dat de 
saken soo quaden uytslagh niet sullen nemen, dewijl 
't selve groote ongemacken souden causeren. De H r van 
Amerongen continueert te schrijven op deselve voet 
als voor desen ten reguarde van de alliantie aen te 
gaen met Denemarken, ende segt dat, onaengesien 
de laeste desastre, die den staet omtrent Flury hadde 
geemporteert, d'inclinatie daer noch bleef om te han- 
delen. De meeste swaricheyt resideert in de subsidien 
van 700,000 Rdl., behalve de onseeckerheyt van de 
regte genegent heyt , mitsgaders hoe sigh Sweeden 
daeromtrent sal gedragen. Ick vertrouwe haest van 
Uwe Majesteyt antwoort te sullen bekomen op d'over- 
gesonden mis$iven op dat subject, dewijl de H r van 
Amerongen seer urgent ende positivelijck segt, dat 
men aldaer meent dat men die croon maer soeckt te 
amuseren tôt het verloop van de tijt, en daerdoor 
te beletten andere mesures te nemen. De furet van 
Waldecq schrijft mij dat, of wel gemeynt hadde dat 
bij d'armée soude hebben moeten blijven, dat nu 
evenwel gereeolveert heeft de churfûrst tôt Aken te 
gaen sien, om hem te bewegen de Maze te passeren, 
ofte in aile gevalle convenable mesures te nemen; 
maer men spreeckt soo wonderlijck van dat hof , dat 
ydereen immers soo veel vrees heeft als goede ver- 
wachtinge ; maer de prins van Waldecq was verlegen 
wegens 't commando, dewijl de stadthouder van Vries- 
landt aen den andern niet wilde cederen .... 

Uwe Maj te onderdanigste getrouwe dienaer, 
A. HEINSIUS. 

Hage, 18 July 1690. 



73 t 1690 * Juillet. 

LETTRE UEXI. 

QuiUaume III à Heinsius. Mêmes sujets '). 

In 't léger bij Timolin, den 14/24 July 1690. 

Het is onuitsprekelijk hoe sensible my heeft 
geraakt de twee groote desastres, aan de staats- 
wapenen zoo kort op den anderen wedervaren; dat 
van de vloot raakt mrj zoo veel te sensibelder, want 
naar d'informatie zoo hebben mijne scheepen die van 
den staat niet behoorlijk gesecondeert, maar in de 
steek gelaten. Ik beb ordre gegeven naauwkeurig 
onderzoek te do en, als de koningin mede gedaan 
heeft, en zal de schuldige met vigeur doen straffen, 
zonder aanzien van persoonen. Hoe deze schade te 
repareren zal zeer bezwaarlijk zijn. Ik zie uit UEdl. 
brief van den 6 den de goede ordre, die alreeds is 
gestelt aangaande het léger, waarvan ik verwacht een 
omstandig berigt op UEdl. wederkomst. Ik hoop dat 
wegens de vloot men ook met vigeur aan zal arbeiden 
oui zoo veel doenlijk te herstellen, en dat men de 
moed niet zal verloren laten gaan, niettegenstaande 
deze kwade successen, die ik niet twijfel of de goede 
God weder met zijne zegening zal vergelden, waartoe 
de goede succès, die ik hier heb, niet weinig tôt redres 
kan contribuerez Ik hoop dat ik in 't kort weder 
naar Engeland zal kunnen gaan, en naar een weinig 
tijdverblijf verder naar den staat, waar ik weet dat 
mijne presentie in deze conjuncture wel zal zijn ver- 
eischt, en waarnaar ik meer verlang als ik kan 
uitdrukken. 

Ik blijf altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

') Publiée par M. De Jonge, Gesch. van het Nederl. zee- 
wezen, IV, I, p. 224 (éd. 1889). 



1600. Juillet.] — 74 — 

Ik heb aan H. H. M. den zoon van den heer 
secretaris Slingeland *) gerecommandeert. Ik hoop dat 
UEdl. zal bezorgen dat de vrienden mij deswegens 
obligatie 2 ) zullen, want het zekerlgk geen gering ambt 
is, die vêle met redenen had kunnen met meerderregt 
pretenderen. De zoon van Isack 8 ), die commis is, 
dient wat te worden geconsidereert, dat de nieuwe 
secretaris wat van 't zgne behoorde toe te leggen. 



LETTRE LOTI. 

Eeinsius à Guillaume III. La victoire en Irlande. Le» Piémon- 
toi». La campagne. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

De successen, die Godt Almaghtigh aen Uwe 
Maj te wapenen heeft verleent, hebben hier allomme 
een uytstekende vreugde veroorsackt, ende een son* 
linge consolatie gegeven in onse desastres soo te 
water als te lande. Ick wensche Uwe Mafalle heyl 
ende zegen met die victorie, ende verhope dat Godt 
de Heer Uwe Maj* met verder overwinningh sal bege- 
nadigen, ende deselye doen sijn een instrument om 
ons aile uyt de handen van onse vganden te verlossen, 
ende een goede ende secuyre vreede voor geheel 

') M. Go vert van Slingelandt, le secrétaire du conseil 
d'état, qui vint de mourir. 

') Lisez: obligeeren. 

*) Un des serviteurs du roi, mentionné souvent dans 
les mémoires de C. Huygens (le fils). La leçon du texte de 
cette phrase, ainsi que de la précédente, telle que les copies 
l'ont reproduite, est un peu douteuse. 



— 75 — [1690. Juillet. 

Enropa te procureren. — Uwe Maj te consideratien, 
vervat in desselfs hoogst geagte missive van den 
4 den July op het subject van Savoy en, sijn seer 
gefundeert, ende ben ik dagelijcs omtrent de ministère 
van de keyser ende Spagnen besigh om deselve 
suiez te persuaderen. Ick hebbe sorge gedragen dat 
Mons r Fabrice 1 ) van U. M 8 sentiment is geinformeert 
geworden om sich daerna te konnen gedragen, maer 
het zal ten hoogste noodig wesen dat het restant van 
de twintigh duysent pièces, die Uwe M t aen de Piemon- 
toisen aengenomen heeft te betalen, ten spoedigste 
werden voldaen, dewijl de meeste penningen al srjn 
getrocken ende, bij gebreck van betalinge, het werck 
sekerlijck ongemack sal lijden. Het schijnt dat bij 
Uwe Maj te absentie bij de thesaurie aldaer de grooste 
sorge daervoor niet gedragen wort. Derecommandatie, 
in Uwe Maj to missive van den 14 d6n July vervat tôt 
het redres van het léger van den staet, hebbe ick, 
sooveel mogelijck is geweest, achtervolgt. De prins 
van Waldeck is weder in staet om te konnen mar- 
cheren; het abouchement van deselve met de chur- 
fûrst van Brandenburgh heeft een seer goet effect 
gedaen: sullen met denanderenconjungeren 9 hebbende 
de fûrst van Waldeck onder hem 25,000 man en de 
churf. van Brandenburg 20,000 man. De H r van Odjjck, 
uyt Zeelant gereveneert sijnde, heeft ter vergaderinge 
van H. H. Mog. gerepresenteert, dat de inkomende 
tijdingen medebragten dat de Franse vloot eenige troupes 
voor Duynkercken soude innemen, en van meyninge 
was een descente te doen, dat nergens ligter was dan 
in Zeelant. Men heeft daerop goet gevonden aen den 

') Le théologien Fabricius, professeur à Heidelberg, qui 
s'intéressait beaucoup à la cause des Piémontois. En ce 
temps il se trouvait en Suisse pour leur prêter son secours 
auprès des cantons. 



1690. Juillet.] — 76 — 

prins van Waldeck te schrijven om de provintie van 
Zeelant met eenige militie, namentlîjck met duysent 
man te voet ende 200 paerden, te voorzien; maerdie 
tijdinge meerder werdende geconfirmeert, heeft de 
H r van Odîjck noch nader instantien gedaen, ende 
heeft men daerop gisteren goetgevonden om hem, 
heere van Odîjck , selfs na den prince van Waldeck 
af te senden, om met deselve op dat subject te con- 
fereren ende eenige troupes te versoecken. Die delibe- 
ratie heeft weder een inquiétude gegeven in de leeden 
van H. Ed. Gr. Mog. vergaderinge, nademael huyden 
door verscheyde brieven wiert geconfirmeert dat eenige 
galeyen tôt voor Duynkercken waren aengekomen, 
en datter een dessein was om te landen, en vermeent 
wiert, nademael de victorie van Uwe Maj t de gemoe- 
deren in Engeland seer soude doen verbeeteren, en 
om die reden geen groote apparentie was van een 
opstand aldaer, dat daerom haer dessein wel mochten 
veranderen; 't gène te meer is geapprehendeert 
geworden, dewijl uyt Engelant gèschreeven wiert dat 
Haer Maj 1 eenige vrese voor Zeelant hadde; 't welck 
de reden is geweest dat, op de instantie van eenige 
leeden, dat point in de vergaderinge heeft moeten 
werden gebragt, alwaer men geresolveert heeft de 
heer van Noortwijck ter generaliteit te doen commit- 
teren om, nevens de heere van Odîjck, met de fQrst 
van Waldeck te overleggen wat tôt securiteit van de 
staat sal konnen dienen, en is voorts van wegens 
Haer Ed. Gr. Mog. versoght mede te confereeren over 
de securiteit van de provintie van Hollandt ende 
alhier eenige meerder militie te procureren. Wîjders 
heeft men gecommitteerden gesonden na de Briele en 
Helvoetsluys om op ailes ordre te stellen ende te 
besorgen dat de burgerie moge werden gewapent, 
ende noch eenige na de zeedorpen om daermede 



— 77 — [1690. Juillet. 

deselve ordres te stellen, seyne te doen maken en 
van tijd tôt tijd advertentie te doen geven; ende sîjn 
eyntelijck burgemeesters van de steeden naest aen 
de zee gelegen mede versoght wat sorge voor haer 
burgerie te dragen, om die des noots te doen ageren; 
ende sîjn gecomm. raden versoght de nodige ammunitie 
te besorgen. Dese délibération geven veel bekomme- 
ringh ende sullen, vrese ick, wat opschudding causeren ; 
evenwel heeft men sulcx niet konnen eviteeren, of 
men soude meer inconvenienten subject geweest sîjn. 
Men heeft in de vergaderinge gedelibereert op de 
recrues , ende is aldaer een petitie van 300,000 gl. 
geconsenteert .... Men heeft aen Haer Maj. doen 
versoecken ten eynde uyt Engelant vier van de 
beseylste vaertuygen mochte werden afgesonden om 
de schepen alomme te waerschouwen, die 't canael 
soude willen passeeren, dat de Fransen haer daer 
onthouden. Het sal seer nodigh wesen dat ter weder- 
zijde ten uyterste gepresseert worde om weder een 
vloote in zee brengen; tôt Amsterdam wert omirent 
de ses schepen aldaer seer gehaest, ende sal bij de 
Maze mede niet getardeert werden .... De churfûrst 
van Saxen sal met de churfûrst van Beijeren tôt 
Heydelbergh aboucheren, ende wierden de Saxise 
troupes aldaer aile uyre verwagt. Na ick hoore soo 
is van ail het opgeven van de Duytse troupes soo 
heel veel niet te verwagten, en heeft Beyeren aen 
Brandenburgh doen bekent maken dat de Dauphin 
stont af te sacke na beneden, de mine makende even 
of het Mentz soude gelden, maer dat 't selve sîjn 
reflexie hadde op 't léger van den churfûrst van 
Brandenburg; waermede, 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koning, bidde ick 
God Almachtigh dat hij Uwe Maj 18 geheyligde persoon 
in langdurige gesontheit ende prosperiteit ten dienste 



1690. Juillet] — 78 — 

van de gemeene saeke ende protestanteche religie 
beware, ende blîjve met seer diep respect, 

Uwe Maj<» 
onderdanigste getrouwe dienaer 
Hage, 25 July 1690. a. heinsius. 



LETTRE LXXIII. 

Heinsius à Guillaume III. La conduite du Brandebourg. La Savoie. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koningh! 

. . . . Ik hebbe op resolutie van Haer Ed. Groot 
Mog. ter vergadering van H. H. M. voorgeslagen of 
men niet soude konnen dienstigh vinden dat den 
H r van Noortwijck, althans in f t léger sijnde, nevens 
de H re van Odijck wierde geauthoriseert met de 
prince van Waldeck te confereren over de securiteit 
van den staet jegens de desseinen van de Franse 
vloote omtrent de kusten . ♦ . . Gistern is in Holland 
geconcludeert de petitie van 369.900 Gl. over de 
nieuwe équipage. Item de petitie van een millioen 
over den aenbouw van achtien schepen van oorlogh; 
item de petitie van 300 m GL over de inkoop van 
canon .... De baron du Fay l ) alhier gekomen wesende, 
heeft aen H. H. M. gedeputeerden openinge gedaen vab 
de conventie, tussen de churfûrst van Brandenburgh 
ende de marquis de Gastenaga aengegaen, mitsgaders de 
belofte van 40 m Rîjcxdl. ter maent soo lange de chur- 
fûrst in die quartieren is; dat de marquis de Gastenaga, 
wetende dat de churfûrst seeckerlijk anders niet soude 
hebben gemarcheert, of wel hem onmogetijck soude 

l ) Le vicomte Du Fay de Sebourg, général de l'armée 
Espagnolle et gouverneur de Bruxelles, arriva à La Haye 
au mois de Juillet 1690 de la part du marquis de Gastafiaga. 



79 — [1690. Juillet 

wesen de voorsz. somme te betalen, echter om dege- 
mene sake wille ende in verwachtinge dat H. H. M. en 
de andere geallieerden hem de meeste gedeelte van 
die somme souden afhouwen, daerin hadde geconsen- 
teert, met assortie dat, in gevalle H. H. M. de hant 
daeraen niet souden houden, hij genootsaeckt soude 
wesen de saken op 't hazard te laten drijven; men is 
eerst seer gesurpreneert geweest dat de churfûrst, die 
het lage gelt laet slaen ende daermede profiteert, dat 
poinct tôt laste van den marquis de Gastenaga wil 
brengen, ende heeft men deze sake mede al geagt 
van groote consequentie, want soowel als dese 
40™ 61. sîjn geeyst om *) alvorens te marche ren, 
soo kan 't selve noch verder gaen alvorens de opera- 
tien te beginnen, ende ingevalle men den anderensôô 
de wet sal stellen, soo sullen aile de lasten op dese 
provintien komen, behalven dat sekerlijck andere 
duytse vorsten op dat exempel mede niet tërugge 
sullen blijven. De heer Hulst') heeft daerover in 
significante termen geschreven .... ende dewrjl even- 
wel in het declineren van die sake groote swaricheyt 
te bedugten is, sal men aen de marquis de Gastenaga, 
met kennisse van den raedt, trachten te geven uyt 
de contributien bij provisie een vierde part, ende 
geven 't selve de naem van een leeninge, om buyten 
consequentie te blijven, 't gène den raet om de groote 
benoodigtheyt van penningen seer ongeerne sal doen. 
Het is seer te beduchten dat van de Brandenburgse zijde 
noch al meer obstaculen sullen voorkomen. De heere 
Dorsley heeft mrj vertoont een missive van de H r graef 
van Nottingam wegens de Deense alliantie .... Het 
werck van Savoyen aient met ernst aen de handt 

l ) Le mot „om" est superflu : l'auteur oublia de le rayer 
en rayant deux autres. 

*) Le réaident à Bruxelles. 



1690. Juillet] — 80 — 

gehouden ; Fabrice eu vaii der Meer l ) doen seer wel 
haer devoir, maer het soude van groote nut sgn inge- 
valle Uwe Maj fc konde goetvinden een gequalificeert 
persoon derwaerts te seuden; het gelt is daer oock 
seer nodigh, ende komt noch niets uyt Engeland. De 
betaliuge van de provintien alhier gaet oock seer 
traegh, de provintie van Utrecht evertueert sigh wel 
best ende boveu d'andere. Men heeft na Savoyen 
geschreeven dat men hier ten voile geporteert is voor 
d'alliantie, en dat op approbatie handelen .... Het 
sal ten uyterste nodigh wesen dat men sigh in Enge- 
lant ende hier evertueert in de voortsettinge van de 
équipage 9 want daerin aile hoop moet wesen gefun- 
deert. Ick kan niet anders sien als hier gaet ailes 
wel, soo maer in Engelandt wel acht genomen wert 
op de spoedige reparatie .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 28 July 1690. a. heinsius. 



LETTRE L.XXIV. 

Guillaume III à Heinsius. La campagne en Irlande. 

Bij Dublin, den ?* 3 ^ 7 1690. 
J 10 Aug. 

Ik was hier aangekomen met intentie om naar 

Engeland over te gaan, op de bekommernis die daar 

was wegens eene considérable desente van de Fran- 

schen, maar die vrees eenigsints over zrjnde, alhoewel 

de vijandsvloot in Torbay ligt, zoo ben ik geresolveert 

om morgen weder naar d'armée te gaan, die naar 

Lemmerick marcheert, alwaar mijne presentie zeer 

nodig is. Inmiddels heb ik hier doen embarqueeren 

>) Commissaire des états-généraux à Genève et Tarin. 



— 81 — • &•*>. Juillet— Août. 

naar Engeland een considerabel aantal cavallerie, 
dragons en voetvolk, en ik maak staat, onder Gods 
hulp, in persoon in 14 dagen te kunnen volgen, mijn 
intentie zijnde in d'armé niet langer te btijven, tôt 
dat wij ons meester zullen hebben gemaakt van eene 
passage op de rivier de Shanon, alwaar de vijand 
achter staat; en wegens de voltrekking van de belege- 
ring van Lemmerick, zal ik aan den graaf van Solms 
aanbevolen laten 1 ). 

Ik heb aile UEel. dépêches wel ontvangen; de 
laatste is ,van den 28 July. Het heeft mrj ten uiterste 
verheugd te zien de cordaatheid, die der in staat is 
om de desastres te repareren. God zal zekerlijk zgnen 
segen daartoe geven, en eene goede uitkomst in dezen 
zwaren oorlog. De provintien van Vriesland en Stad 
en Lande zîjn alleen die haar onverdragelijk gouver- 
neeren, want zij obstrueeren ailes en contribueeren 
weinig tôt de gemeene lasten. Men zal eenig middel 
moeten vinden om haar tôt reden te brengen of 
d'Unie is uit. Ik hoop dat ik UEdl. mondeling daar- 
over zal onderhouden in de maand van October, vaste 
staat makende, met Gods hulp, alsdan in den Hagh 
te zijn, waarnaar ik meer verlange als het betaamt 
te zeggen. Ik bljjf altoos UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Ik geloof dat de meeste bekommernis nu voor 
eene dessente in Holland en Zeeland al over zal zijn, 
en diensvolgens zal het goed zîjn d' opgezetene ten 
platten lande en burgeren van steden naar hare 
huizen te laten gaan, zonder verder te worden geem- 
ployeert of togt ofte wacht te doen, wetende wat 
opschudding dat maakt en hoe kostbaar het is. 

') Le comte retourna peu de temps après; c'était le 
général Van Reede — Ginckel qui acheva la campagne. 



1690. Août.] — 82 — 

LETTRE LXXf. 

Guillaume III à Heinsius. La guerre. 

In 't léger bij Lemmerick, den 14/20 Aug. 1690. 

Ik ben tegenwoordig alhier zoo geoccupeert, dat 

ik maar in 't kort kan zeggen dat ik hier in 't léger 

langer zal moeten blijven als ik had gemeent, door 

een ongelukkig toeval, die UEdl. van andre zal horen. 

UEdl. laatste brief van den 8 dezer heb ik gisteren 

wel ontvangen; de vigilantie, die daar word gebruikt 

om de vloot uit te zetten, is mij zeer aangenaam te 

vernemen. UEdl. kan uit mrjnen naam aan de heeren 

van Amsterdam verzekeren, dat aanstaand jaar een 

Hollander de vloot van den staat zal commandeeren, 

maar tegenwoordig is het onmogelijk Everse te remo- 

veeren. De traagheid van de operatien van de Duyt- 

schers is onverdragelijk, en men kan daarvan deze 

campagne niets van verwachten. 

Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM B. 



LETTRE LMVI. 

Heinsius à Guillaume III. La Savoie. Les alliés. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh. 

De président De la Tour '), gisteren hier aen- 
gekomen wesende, heeft mij denselven avont komen 
sien, ende mij vooreerst met seer stercke expressien 
verseeckert van des hartogs constante genegentheyt 
om sigh aen de geallieerden onveranderlijck te atta- 
chèrent versoeckende dat men vervolgens aen die 
') L'envoie du duc de Savoie. 



— 83 



[1690. Août 



rijde daerop volkomen staet wil maken ende de sake 
daerhenen dirigeren, dat bereyt is aen te wijsen hoe- 
danigh Vranckrijck aldaer de meeste afbreuck kan 
werden gedaen, ende recommanderende dat de gealli- 
eerden 't selve nu mede met ernst wilde voortsetten. 
Hij verhaelde wijders, dat waer was dat de paus 
devoiren aenwende tôt een générale vrede, ofte in 
allen gevalle in Italie; maer, gelijck desselfs humeur 
niet seer pressant was, dat sulcx met geen vigueur 
gedaen wierde; dat men in allen gevalle hier wel 
vereekert mochte wesen dat dergelrjcke mouvementen 
den hartogh niet soude veranderen; dat hij plain 
pouvoir hadde om alhier te negotieren endehandelen, 
ende ailes soude doen 'tgene men soude mogen 
dienstigh agten. Het soude bij deze occasie niet 
ondienstigh wesen dat mylord Dorsley mede was 
geauthoriseert om met deselve te handelen, om ailes 
de concert te doen. Voorts gingen de saken, na sijn 
relaes, in Savoyen noch al heel na wensch, ende 
waren d'uytstrooysels van de Vaudoisen, die in Vranck- 
rijck gedebiteert ende alomme gedivulgeert wierden, 
jegens de waerheyt. De commissaris van der Meer l ) 
schrrjft ons genougsaem tselve. De 60.000 8 sterling, 
die mylord Dorsley uyt Engelant voor reeckening van 
de Vaudoisen heeft ontvangen, hebben monsieur 
Clignet 1 ) en de coopman, die de gelden overmaeckt, 
wat geholpen uyt de verlegentheyt, waerin waren door 
't avanceren van die penningen, sullende nodigh 
wesen dat de verdere negen duysent, die noch reste- 
ren, mede gefurneert werden. 

De grave van Oxenstern heeft mij geseght, dat 
spéciale ordre hadde van de koningh om alhier 

M Le commissaire des Provinces-Unies à Genève et Turin. 
*) Le maître de poste à Leyde, qui avançait l'argent, 
destiné aux Piémontois. 



r 



1690. Août] — 84 — 

omtrent de leeden van staet te betuygen het sensibel 
déplaisir, 't gène srjne maf van Sweeden hadde opgevat 
over de laeste desastres; dat hij verhoopte dat Godt 
den staet in toekomende meerder soude zegenen, en 
dat men wilde versekert wesen dat hij ailes wat 
mogelgck was tôt haer welsijn soude contribuerez 
Ick hebbe dat met een gelrjck compliment beantwoort , 
maer de tgdingen uyt Sweeden luyden heel anders; 
selfs schrrjft mrj de H r Haeren dat veele uytheemsche 
ministère daer van gevoelen sîjn, dat 'tzedert de 
overkomste van de aldaer geweest sijnde overste 
Bidal 1 ) de conduite van dat hof soude wesen ver- 
andert; dat de goede g ver, die men voorheen scheen 
te hebben voor de geallieerden, gehelrjck soude wesen 
verflaut; dat de reys van den coningh te landewaerts 
niet soude wesen buyten concert met Vranckrijck; 
dat Sijne Maj* een notabel aental militie soodanigh 
aen eenige zeeplaetsen hadde geposteert, dat die in 
der haest op den Duytsen bodem souden konnen 
werden getransporteert, om des noots een importante 
diversie te maken; dat andere van gevoelen waeren 
dat de koning geen partrj soude kiezen, dat meneyen- 
wel ongeerne soude sien een al te groote overmagt 
van 't huys van Oostenrijck, uyt apprehentie dat de 
provintien in Duytslant, die door de Westphaelse 
vrede aen die kroon srjn toegekomen, daerdoor in 
gevaer soude mogen werden gestelt. Srjn Ed. ver- 
soeckt mij srjn naem te mesnageren, om door soodanigh 
rapport niet onbequaem gemaeckt te worden. De 
H r Lente hout ondertussen sterck aan tôt het sluyten 
1 van de alliantie, 't srj off- en defensyf, ofte defensyf 

1 ) Le lieutenant-colonel Bidal était Français. Il avait 
été au service de la Suède, et arriva inopinément à 
Stockholm, où l'on crut qu'il fomentait la jalousie entre 
les alliés. Voyez v. d. Heim, o. c. p. 179. 



— 85 — [1690. Août. 

alleen, ende insteren beyde die ministère sterck op de 
ontslaginge van hare schepen. 

Den grave van Berka heeft mij gesegt dat de 
keyser wel soude inclineren tôt een alliantie met 
Denemarken, en oock om aen desalve de toi op de 
Elve te cederen, waeromtrent Sweden sigh noch al 
schijnt gevoeligh te willen tonen. 

De advijsen van aile kanten brengen mede dat 
de Turcken noch wel een groot effort mogten doen; 
evenwel heeft gemelte grave Berka mrj in secretesse 
gesegt, dat prins Louis van Baden was vertrocken, 
dat men niet twijfelde of soude iets van importance, 
met apparent succès, ondernemen, en de vijandkonnen 
slaen; en dat voorts ordre hadde, soo wanneer, als 
men verhoopte, eenige victorie soude verkrijgen, dat 
dan aanstonts daarna de vrede soude presenteren, 
ende dat in sulken gevalle niet getwijffelt wierde of 
't selve soude van een seer goed effect wesen ; daerbîj 
voegende dat 't selve de concert met de koningh van 
Polen soude geschiederl. Gisteren heeft de résident 
Norf x ) in het congres kennisse gegeven dat een missive 
van de bisschop van Munster hadde ontvangen, met 
ordre om aen 't congres te notificeren dat de keyser 
het versoght hadde sijne troupes bij Chur-Beyeren te 
vougen soo ras als aen de Moezel soude wesen aen- 
gekomen, ende dat niet twijfelde of voor de Maze 
soude goede sorge gedragen werden. Ick twijffelde 
aenstonts of sulcx wel met concert van de prins van 
Waldecq was geschiet, ende sloegh vervolgens voor 
of men niet soude dienstig achten de résident Norf 
te versoecken om te schrijven aen den H r bischop 
ende generaal Swaertz, die marsch niet te laten voort- 
gaen dan na voorgaende communicatie ende preal- 
label concert van de churfurst van Brandenburg en de 

l ) Le résident de l'évêque de Munster Norff. 



1690. Août.] — 86 — 

prince van Waldecq, 't geen dan oock soo geschiede, 
werdende daerbenevens aenstonts daervan kennisse 
gegeven aen den prince van Waldecq. 

De churfûrst van Brandenburg heeft de generaal 
Spaen derwaerts gesonden met vier bataillons ende 
noch drie regimenten van den staet, maer ick ben 
seer bedugt dat men niet genoegh de concert gaet. 
Ick hebbe daerom aen den grave van Berka en de 
Beyerschen minister nochmael versoght aen de chur- 
fûrst te willen schrijven, ten eynde niets gedaen 
werde dan met volkomen concert met de prince van 
Waldecq, 't geen te meer hebbe moeten doen, dewîjl 
de prince van Waldecq bij zijn schrgvens daeraen 
twîjfelde . . . 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HBIN8IU8. 

'sHage, 25 Aug. 1690. 



LETTRE IiXXWlI. 

Guillaume III à Heinsius. Retour en Angleterre. 

Kensington, den 12/22 Sept. 1690. 

Zijnde eerst eergisteren avond alhier gereverteert, 
kan UEdl. ligt begrijpen hoe ik met affaires ben 
geobrueert, zoodat het mrj onmogelijk is in 't brede 
te schrijven, als ik wel wenschte, en ben dienvolgens 
verobligeert UEdl. te refereren aan 't nevensgaande 
extract, waaruit UEdl. zal kunnen zien de waarheid 
hoe de zaken in Irland zijn gelaten. UEdl. zal het 
kunnen communiceeren waar dezelve het van dienst 
zal oordeelen. Wij manqueeren alhier drie posten uit 
Holland, en de twee laatste brieven van UEdl. zijn 



— 87 — t 1690 - Sept. 

gezonden naar Irland, die ik tôt nog toe niet weder 
terug heb gekregen, zoodat ik daarop niet kan ant- 
woorden. 'T geen ik oordeel dat tegenwoordig meest 
presseert, is dat ik ten spoedigste mag worden gein- 
formeert of er gedachten in den staat vallen om een 
esquadre te zenden naar de Middelandsche zee, en 
van hoeveel scheepen, en welke van den staat, en 
wanneer zij de resteerende weder terug zouden willen 
hebben gezonden. UEdl. dient daarover met den 
secretaris De Wilde te confère ren, en ik weet niet of 
het niet dienstig is dat hij eene keer herwaarts dede 
om daarover te concerteeren, alsmede wegens d'équi- 
page voor het toekomende jaar, daar men van nu af 
aan préparation dient te maken. 
Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



EXTRAIT d'une lettre de Sa Majesté au Prince 
de Waldec, écrite de Kensington, le 22 sept. 1690. 

Situation en Irlande. 

J'arrivai avant-hier en bonne santé d'Irlande, 
étant parti de l'armée auprès de Limmerick il y aura 
demain quinze jours, dont je résolus de faire lever le 
siège, à cause que la saison de l'année étant fort 
avancée en ce pays-là, et les pluies venant à continuer, 
il aurait été impossible d'emporter la place et de se 
retirer, si l'on y aurait été obligé, surtout la grosse 
artillerie; de plus ayant manqué de se loger dans les 
dehors que l'on avait emportés, par trop de chaleur de 
nos troupes, qui même auraient emporté d'assaut la 
ville, si l'on avait fait sa disposition pour cela, car 
la brèche se trouva meilleure que l'on avoit cru, et 
les ennemis se retira[ie]nt par là quand nos gens les 



1690. Sept] — 88 — 

chassèrent du chemin couvert et d'une demie-lune, ce 
qui fut cause qu'ils les suivirent et n'observèrent 
point l'ordre qui leur était donné de nettoyer le 
chemin couvert et de s'y loger et de n'aller pas plus 
loin. Et comme ils se trouvèrent sur la brèche, ils 
ne poussèrent pas plus avant, trouvant quelque 
méchant retranchement que les assiégés avaient fait, 
quoiqu'il ait eu divers qui le passèrent et même de 
nos officiers et soldats pris prisonniers dans la ville. 
Tout ceci, comme vous pouvez juger, causa beaucoup 
de confusion et empêcha que le logement ne se fit, 
et fit tuer et blesser bien de gens mal à propos. Cet 
accident devait nécessairement retarder le siège, et 
aussi manquant de diverses choses dont nous avions 
besoin, je cru que le plus seur était de ne point con- 
tinuer, puisque l'issue dépendait du beau ou du mauvais 
tems. La raison qui m'avait obligé d'attaquer cette 
place (quoiqu'il y eût une si forte garnison, y ayant 
la plus part de toute l'infanterie ennemie, qui, selon 
le dire de tous les déserteurs de la ville, passait 
douze mille hommes) était, qu'emportant cette place, 
je mettais fin à toute la conquête d'Irlande, et les 
autres places tombaient d'elles-mêmes; si au contraire 
en prenant les autres, comme Corck et Eingsale, ce 
que j'aurais facilement pu faire, les ennemis pouvaient 
toujours se maintenir l'hyver [en] la province de Con- 
naugh, dans les places de Limmerick;, Athlone, Galoway 
et Slego; ainsi ils pouront faire de même à présent, et 
le plus grand mal est le chagrin de n'avoir pu venir 
à bout de ce que l'on avait entrepris, ce qui aurait 
infailliblement réussi sans les petits accidents qui 
ne se peuvent écrire. Mais le bon Dieu ne l'a pas 
voulu, ainsi il faut avoir patience, et l'on a assez de 
sujet de Lui rendre grâce des grands succès qu'il m'a 
donné, plus que l'on n'aurait pu attendre, quoique je 



— 89 — [***> Sept. 

n'aie pu mettre fin à une affaire qui m'aurait mis en 
état d'assister mes amis avec plus de force en delà 
la mer, ce qui a été la principale raison pour- 
quoi j'ai plus hasardé que je n'aurais fait autrement. 
J'espère pourtant que cet hyver je pourrai mettre les 
affaires d'Irlande en tel état que la campagne prochaine 
ma présence n'y sera point requise, et que j'aurai 
assez de moyen d'assister les alliés avec plus de force 
que je n'ai pu faire jusqu'à présent, et de passer la 
mer moi-même sur quoi j'espère de vous entretenir 
de bouche au mois de novembre, en quel tems je 
fais état d'être en Hollande, étant impossible que j'y 
vienne plutôt, à cause que le parlement ne peut com- 
mencer sa session qu'au commencement d'octobre. 



LETTRE LXXVIII. 

Guiliaume III à Heinsius 1 ). Affaires de V alliance. Affaires 
intérieures. 



Eensington, den 19/29 Sept. 1690. 

Ik heb tegenwoordig zoo veel brieven van UEdl. 
te beantwoorden, dat ik bijkans daarin verdool. De 
drie paketten, die naar Irland waren gezonden van 
den 1, 5, 8, zrjn weder terug gekomen, en ik heb 
eergisteren te gelijk ontvangen die van den 12, 15, 
19 en 22 dezer a ). Ik vind geene groote zwarigheid van 
eene défensive alliantie te sluiten met Denemarken, 
maar die zal tegenwoordig van weinig vrucht zrjn, en 
eene offensive waar zekerlijk beter, maar zonder subsidie 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

') Toutes les lettres de Heinsius du mois de Septembre 
manquemt dans le dossier. 



1690. Sept] — 90 — 

kan het met geschieden, en [met] die te geven zullen 
aile de vorsten van Duitschland hetzelve begeeren en 
van partij veranderen, indien men het haar niet geeft. 
Ik zal met den ambassadeur van Spanje en den heer Hop 
daar[over] nader confereren, die UEdl. daarvan zal infor- 
meren; maar wat er ook van valt, moet de staat en 
ik op dezelve voet sluiten, behalve in 't regard van 
de commercie, dat ik vrees dat Denemark beswaer- 
lrjk gepersuadeert zal worden om het preluminair 
tractaat te continueren wegens de toi op d'Elve, en 
zal ik mij niet oposeren, maar ik vrees dat de opositie 
van Sueden en 't Huis Lunenburg zoo groot zal zijn 
dat, zonder defensie te verliezen, de keizer het niet zal 
kunnen accordeeren, zoodat het expédient, daarUEdl. 
van schrijft, het beste was. De constituée van zaken 
in Suéde bekommeren mîj zeer, gelovende dat wij 
die kroon zullen verliezen, en ik ben niet weinig 
geembarasseert hoe het met de aangehaalde schepen 
te maken, waarop ik UEdl. sentiment en dat van den 
staat met verlangen te gemoet zie. 

Ik ben gereed met Savoyen te sluiten, als de 
staat zal doen, en meen noodzakelijk dat de Vaudoise 
werden geincludeert ; aan de forme zal ik mîj niet 
binden: d'eenigste zwarigheid die ik in dit werk zie, 
is de subsidien, om de consequentie halve, want de 
andere prinsen geallieerden zullen den staat en mij 
niet met vreede laten, zullende mogelijk met regt 
pretenderen subsidien alsoo zeer van noden te hebben 
als Savoyen. 

De grootste bekommering die ik tegenwoordig 
heb is, hoe het mogelijk zal zijn de troepen van de 
geallieerden dezen winter te doen subsisteren, en 
inzonderheid die van Brandenburg en Lunenburg, 
want indien de meeste van dezelve dezen winter niet 
blijven in de Spaansche Nederlanden, zoo kan dat 



■ *rm&FPT* 



91 — [1690. Sept. 

land niet worden gedefendeert, en ik twijfel zeer of 
het in de magt van den marquis de Gastagnaga zal 
zijn om het tractaat, met de troepen van Hannover 
aangegaan, te kunnen continueren, veel min aan Bran- 
denburg te furneeren de beloofde 40 m Rd. En hoe het 
van den staat en mij te vergen is, weet ik niet, Dog ook 
twijfel ik of wij in staat zullen zijn om het te kunnen 
voldoen, al waer wij daartoe genegen. Als ik denk 
op het werk van de winterkwartieren , dat tegen- 
woordig het meest presseert, en waar de succès van 
de naaste compagnie aan geheel dependeert, zoo 
schrik ik, voorziende zoo veele difficulteiten, en van 
hier niet in staat zijnde dezelve te helpen ligten, ja 
zelfé niet om daar raad in te kunnen geven, 9 t welk 
in Den Haag en tôt Weenen moet geschieden, en 
waaromtrent UEdl. met niemand beter dan met den 
vorst van Waldec kan concerteeren, die het zekerlijk 
het best verstaet; maar hoe aile de groote zwarigheyt, 
die zdch daaromtrent opdoen, te surmonteren, weet 
ik niet; het is evenwel tegenwoordig het grootste en 
importantste werk dat men te doen heeft, en waar- 
omtrent men met vlijt en ernst moet arbeiden, 
zonder verdriet, en de uitkomst aan Onzen Lieven 
Heer bevolen laten. 

Ik ben blîjde te vernemen dat men intentie heeft 
bij provisie d'amodiatie te continueeren , maar indien 
Amsterdam alleen voor eene maand consenteert, dat 
is zoo veel als niemendal. UEdl. zal dienen zijn best 
te doen van het verder te krijgen. Wegens de verdere 
zeezaken referere ik mij aan den heer Hop. 

Ik ben wat geengageert voor de heemraadsplaats 
van Delfland, zoodat UEdl. den heer Dedel daarvan dient 
te diverteren, en hoop te geven voor het toekomende. 
Wegens het schoutschap van Leyden, zal ik voor 
eenige tijd nog niet disponeren, ten ware UEdl. andere 




1890. Sept] — 92 — 

asideratie had; en wat het ruardschap van Putte 

angaat, is het nog te prematuur om zich daaromtrent 

te verklaren. 

Ik blijf altoos 

' UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM B. 

Ik ben genegen om het mîjne te contribueren 
tôt een présent aan den graaf van Oxenstern. Ik hoop 
ilat de resolutie wegens de recrues satisfactie zal 
geven; andersints dient de termîjn verlengt of meer 
geld gegeven, want werden de regimenten niet her- 
telt, zoo werd ailes gehasardeert. 

P. S, 
Naardat deze geschreven was ontvang ik UEdl. 
brief van den 26, waarop ik niet verder heb te zeggen 
Js dat ik meen, dat het tegenwoordig de regte tgd 
.ou zijn om het concept van de 9000 matrosen tôt zijn 
effect te brengen, en veel beter zal zijn als de voorslag 
van den secretaris De Wilde van marine-regimenten 
aan te stellen. Daar zijn geene gedachten hier meer 
van f overwinteren van de Hollandsche groote scheepen. 
Ik heb de concept-artikels van de Vaudoise nog niet 
gezien, zoodat ik daarop voor het tegenwoordige niets 
kan zeggen als dat de zaak tôt een einde dient worden 
gebragt. 

LETTRE LXXIX. 

Guillaume III à Heirmus. L'équipage. 

Kensington, den 1ft ^w 1690. 

Sedert mijn laatste heb ik eergisteren ontvangen 
UEdl. brieven van den 29 Sept, en 3 October. UEdl. 
zal hebben vernomen uit het schrgven van den heer 



— 93 — [1690. Sept— Oet. 

Hop, dat het geprojecteerde équipage in Holland te 
groot zal zijn naar proportie dat wrj alhier kunnen 
doen, en ik meen ook dat het suffisant zal zqn als 
het maar bijderzijds werd geeffectueerd en bijtijds, 
want daar hangt het heel aan. Ik vrees dat men 
alhier geen kanon zal vinden, maar zal mij nader 
op informeren. Het zal nodigh sijn dat de raet van 
staete hoe eer hoe beter den staat van oorlog 
formeert, die ik oordeel ten naaste bij behoorde 
dezelfde te zijn als van voorleden jaar, alsmede de 
andere petitie. Ik had wel gewenscht daar présent te 
zijn geweest, maar het zal mij onmogelgk zgn hier van- 
daan te gaan als naar de cessie van 't parlement, 
die morgen begint en naar aile apparentie wel tôt 
het einde van November zal duren, God geve dat 
dezelve een goed einde mag nemen, want daar 
dependeert veel aan. 



Ik blijf altoos 



UEdl. goede Vriend, 
WILIJAM R. 



LETTRE LXM. 

Remtius à Guillaume III. Les négociations avec le Danemarc 
et la Suède. 



Doorlugtigste, grootmaghtigste koning! 

Eergisteren hebbe ik 't geluck gehadt te ont- 
fangen Uwe Maj to hoogstgeeerde missive van den 
6 e11 dezer lopende maant; de valise van den 3 den daar 
bevorens door d'attacque van een Frange caper over 
boort geset synde, hebben wij de brieven van dien 
dato moeten missen .... De H r Hop heeft mij op 



i6K>. Oct.] — 94 — 

Uwe Maj te goetvinden berigt van 't gène aldaar in 
een conferentie met Uwe Maj te commissarissen over 
het aangaan van een alliantie met Denemarken was 
gepasseert, waarop ik sijn Edl. op huyden hebbe 
geantwoort. Het tractaet van mutuele assistentie sal 
door de ordres, aen de respective ministers aldaer 
gegeven, syn perfectie konnen erlangen; alleen soude 
daaraan konnen defitieren het adjusteren van de tem- 
peramenten omtrent het drijven van commercie met 
Vranckrijck, 't gène alhier met de H r Lente soude 
moeten werden afgehandelt, ende alleen tôt nog toe 
daauaan is geaccrocheert gebleven dat men 't selve 
ook geerne met Sweden sagh geadjusteert, welckers 
minuter, de grave van Oxenstern, daarjegens soo 
nu en dan al eenige obstaculen heeft gemoveert; de 
subsidie tôt het aangaan van een offensive alliantie 
met Denemarken soude, behalven de gevolgen alhier, 
al veel difficulteyt hebbe gerencontreert; maar het 
overnemen van troupes vrese ik geen minder subject 
te su lien sijn, want of wel met reden soude konnen 
werden aangewesen dat het een en 't ander op één 
«onde uytkomen, soo sal alteyts meer impressie geven 
dat Denemarken, effective in den oorlogh komende, 
11 [et alleen met deselve troupes hier te lande sal 
docn ageren, maar ook sigh te water sal moeten 
armeren, ende dat daarmede het geheele différent 
over de commercie met Vranckrijk soude wesen weg- 
geEumen, als dat alleen de voorsz. troupes bij Dene- 
marken werden overgegeven, dewijl den staat, met 
soo considérable militie belast wesende als bekent is, 
fnde daarover bij de provintien albereits werdende 
geklaagt, die nieuwe belastinge uyt dien selvenhoofde 
te minder ingressie soude vinden. Ik zal niet te min 
tragten [te] sonderen hoe verre die saken soude 
konnen werden gebracht. 



— 95 — [1690. Oct. 

De prince van Waldecq toont seer veel becom- 
mering ingevalle de Brandenburgsche ofte Hanoverse 

troupes soude mogen verstrecken De grave van 

Oxenstern begint nu klaar uyt te seggen, dat men 
niet sal konnen overeenkomen wegens de commercie 
met Vranckrîjck, ten sij men alvorens satisfactie geve 
over de genomene schepen 

Hage, 13 October 1690. 



LETTRE LXXXI. 

Guillaume III à Heinsius. L'émeute à Rotterdam. 

Kensington, den 7/17 Oct. 1689. 

Sedert mijn laatste heb ik ontvangen UEdl. brief 
van den 10 dezer, en met verwondering vernomen 
de proceduren van 't hof in 't regard van den heer 
Nievelt 1 ). De partialiteit is te groot en onverdrage- 
lijk, alsmede van den magistraat, die nu al een ander 
in zrjne plaats zullen hebben aangestelt, waarover sij 
mij eenen zotten brief hebben gesschreeven ; en de 
verzekering, die zrj aan UEdl. hebben gedaan van 
constant in mijn interest te willen volharden, voldoet 
mij niet, want ik niet en kan aansien dat ymant 
dusdanig werd gepersecuteert omdat hij ivrig van mijn 
vrienden is geweest; vuiligheid heb ik nooit, nogzalik 
immer pratocineeren ; heeft hij die gecommeert '), 't is 
tôt sijn perikel; maar ik kan niet verdraegen dat, onder 
pretext van justitie, men zijne vuile passie en haat 
beoogt. Ik beken dat ik zeer geembarasseert ben hoe 

') On trouve le récit détaillé de l'affaire de M. Van 
Zuylen van Nijevelt dans l'ouvrage bien connu de Wagenaar, 
vol. XVI, p. 121 sqq. 

') Lisez: gecommetteerd. 



1690. Oct] _ 96 — 

roij in deze zaak te gouverneren; was ik in Holland, 
het soude mij sooseer niet bekommeren, maar wat te 
doen van hier weet ik niet. Ik versoeck dat UEdl. mij 
sîjne sentimenten hieromtrent ten spoedigte wil laten 
weten; de mijne sal UEdl. kunnen sien uit mijn laaste 
brief en hetgeene ik hier boven heb geschreeven. 
Het waare niet ondienstig dat UEdl. met den heer 
1 lalewijn l ) en den heer Nievelt zelfs confereerde wat 
ik best voor hen zoude kunnen doen. Wegens de 
publique saecken referere ik mij aan den heer Hop, 
en blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

Ik sie niet dat er occasie is om graaf Fred. van 
Schonberg in dienst van den staat 't employeren, 
zoodat het beleefdelgk kan worden van de hand ge- 
wezen. Ik heb aan 't hof geschreven om de proce- 
duren tegen den heer Nievelt in deze tijd te willen 
taecken, latende aan UEdl. oordeel om den brief o ver 
te leveren of niet, & c . 



LETTRE LXXXII. 

Eeinsius à Guillaume III. L'équipage de la flotte. Les négocia- 
tions. Le congrès. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

. . . . Ik hebbe op 't subject van de équipage voor 
het toekomende jaar nader gesproken met de H r De 
Wild, die op huyden hier aangekomen is. De heeren 
van Amsterdam, waarmede syn Edl. daarover heeft 

l ) Corn. Teresteyn van Halewyn, membre de la cour de 
Hollande. Elu magistrat de sa ville natale on lui disputait 
le droit de remplir cet emploi. 



mrnvf 



— 97 — [1690. Oct. 

geconfereert, sijn seer geset op een sware équipage, 
alhoewel ik vrese dat daaraan al heel veel zal ont- 
breken, ende vooral ben ik becommert voor 't krijgen 
van sooveel volck, want de particulière intreste voor 
de commercie, die tôt dien eynde dickmaals een weynigh 
terugge dienen te werden gestelt, praevaleren ordinaris 
voor 't gemeen, sooals men voorleden jaar gesien 
heeft, dat eenige Noort-Hollandse steeden het verbot 
van de Groenlandse vaart ende commissievaarders 
hebben opgehouden. Soo ras de leeden van den rade 
van state, die meest buyten den Hage in commissie 
sijn vertrocken, sullen wesen gereverteert, zal ik 
deselve tôt het formeeren van den staet van oorlogh, 
volgens Uwe Maj te gedagten, aanmanen. Het soude 
van seer grooten dienst sijn geweest ingevalle Uwe 
Maf overcomste soo tijdigh hadde konnen syn, dat 
deselve daarbij ende présent hadde mogen wesen, 
maar dewrjl Uwe Maj* 8 aanwesentheyt in 't parlement 
aldaar sal werden gerequireert, aan welcke uytslag 
het welsijn niet alleen van Uwe Maj te rijcke, maar 
van de gemene sake is dependerende, soo wil ik 
hoopen dat Godt de Heere de gemoederen soodanig 
sal dirigeren dat srj 't ware intrest van haar eygen 
vaderlandt, 't geen niet kan wesen gesepareert van 
dat van aile de geallieerden, en particuliercn *) de con- 
servatie van de oeffeninge van de christelîjke gerefor- 
meerde religie ter harten nemende, sôôdanigh sullet 
besluyten als met de hoope ende verwagtinge van 
Uwe Maj* sal overeenkomen. 

Nadat wij alhier kennisse gekregen hadden dat 
de marquis de Gastenaga, soo voor sigh selve als uyt 
de name van Uwe Maj. ende Haar Hoog Mog., op 
approbatie van de keyzer een project-accord hadden 

l ) lisez: particulierlijck. La lettre est de la main 
d'un commis. 

7 



1690. Oct] — 98 — 

gemaakt met sijne churf. D. van Brandenburg, hebbe 
ik daarover eenigh berigt versogt van de heere prince 
van Waldeck, met betuyginge van surprise dat het 
voorsz. project albereits bij de keyser was geappro- 
beert, sonder dat men hier daarvan kennisse hadde, 
daar nogtans Uwe Maj* en H. H. Mog. daarbrj soo 
iiotabelijk waren geintresseert ; deselve heeft daerover 
^esproken met sijne churf. D\ die daarop ordre gegeven 
heeft aan den H r Danquelman *) om mij eene copie toe 
te zenden, met recommandât ie van d'expeditie van 
die sake ende versoek daarvan geen gewagh te willen 
maken, dewijl de marquis de Gastenaga aangenomen 
liadde 't selve aan Uwe Maj fc ende den staat smake- 

lijck te maken Voorleden Sondagh quam hier de 

tijdinge, dat de Fransen met 13 à 14,000 man de 
Brugse-vaart attaqueerden, *t gène hier al wat op- 
schudding gaf, die nu eerder als wel voorheenen door 
het laatste voorval tôt Rotterdam wert geoccasion- 
neert, maer des anderen daags een expresse aan- 
komende dat de Fransen, met agterlatinge van 7 à 800 
man, soo dooden als gequesten, waren geretireert, 
wiert die swarighheid haest weggenomen .... Dewijl 
jegenwoordigh de gedagten moeten ingespannen worden 
voor de naast aanstaande campagne om de vijand soo 
veel doenlijk afbreuck te doen, hebbe ick de provin- 
tien sterck aangemaant om van nu af aan een begin 
te maken ende vooral penningen te furneeren voor 
den aanbouw van schepen ende andere gedrage con- 
senten ; ende dewijl de vijandt niet alleen kan werden 
verswackt door de wapenen, maar ook door het af- 
trecken van de commercie, heeft men op huyden het 
nader ende stricter verbot van commercie met Vranck- 
rijk ter generaliteit gearresteert, ende geresolveerd 
aile de geallieerden van 't congres te versoeken van 
x ) Le ministre de l'électeur. 









_ 99 — M*>. Oot. 

gelijcken te doen, 9 t geen van een sonderling effect 
soude wesen als wanneer *t selve allomme strickt 
wierde geobserveert, maar het sal in aile gevalle 
dienstigh wesen dat hetselve werde geremoveert *), 
omdat men klaarlijck begon te bespeuren dat daar- 
omtrent seer licentieuselijck wierde gehandelt; wilde 
het werck van 't verbodt van de correspondentie met 
brieven ingressie vinden, het soude wel het grootste 
effect doen; hier in Hollandt sal 't selve niet wel 
reusseren, maar ingevalle Spagne sulx goet vont, was 
't een gedane sake, dewijl 't aan haar alleen depen- 
deert, ende door dat middel soude de commercie van 
de Hanze-steden , mitsgaders van de Noorder-croonen 
met Vrankrijk, genoegsaem moeten vervallen, want 
daar geen correspondentie met brieven is, kan geen 
cours van wissel ende vervolgens geen commercie 

veel stant houden 

Hage, 17 Oct. 1690. 

LETTRE L.XXXIII. 

Hànsiua à Guillaume III. Le commerce. Le Danemarc. La 
Savoie. Les subsides. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

Voorleden saturdag hebbe de heeren gedeputeerden 
ter generaliteit in conferentie geweest met den heer 
Lente op 't subject van de commercie met Vranck- 
rrjck; sgn Ed. toonde sigh uyt den name van sijn 
meester volkomen genegen om 't selve te adjusteren, en 
seyde vooraf dat vertrouwde met den anderen seer 
weynig difficulteit soude vinden, maar dat te gelijck 
mede soude moeten werden afgedaan de questie over 
de aangehaalde schepen, want dat niet redelijck 
wesen soude dat srjn koningh omtrent dat point voor 

l ) Lisez: gerenoveert. 



IA90. Oct.] — 100 — 

het toekomende voor de gemeenesake soude toegeven, 
ende sijne onderdanen voor het gepasseerde soo veel 
lijden; wy versochten dat dienonvermindert mede 
wilde toetreden tôt de temperamenten, 't welck sonder 

lejuditie van 't voorsz. gesustineerde aannam te 

« loen Den H r van Amerongen heeft aan H. H. M. 

v ergesonden het tractaet van mutuele assistentie brj 

hem [met] Denemarken aengegaen, hebbe geen 

fjecasie gehadt om daarop mijne particulière reflexien 
te maken, maar ik vreese, dewrjl geremarqueert hebbe 
ilat daarbij bedongen is dat het tractaat van commercîe 
hinnen de tijt van drie maanden, gepraefigeert tôt het 
uytwisselen van de ratificatie, soude moeten werden 
< adjusteert, sulx in Hollant al vrij veel difficulteyt 
sal vinden, alsoo men dààr van opinie is dat het prae- 
liminair tractaet behoorde te werden gecontinueert. 
Ik hebbe op huyden aan den H r van Amerongen 
kennisse gegeven van Uwe Maj ts sentimenten omtrent 
de offensive alliantie met Denemarken te gaan, mits- 
gaders over het contracteren om eenige troupes over- 
te nemen .... Ick hebbe gisteren mede d'occasie waar- 
genomen om den envoyé De Colomma sterck te pres- 
seren ten eynde den marquis de Gastenaga tôt die 
gedagte wilde brengen, 't geen aangenomen heeft. — 
Wat de Sweedse saken aanlangt, is nu albereits aan 
de H r Haren geschreeven om d'intentie aldaar wegens 
het veranderen van 't zeesecours in een landtsecours 
te vernemen. — Wij hebben seer veel difficultei ten geren- 
contreert brj den baron de la Tour over het opstellen 
vaa het secreet artikul rakende de herstellinge van 
de Vaudoisen, ende als men al met den anderen 
scheen accort te wesen, wierde van die zgde telkens 
weder nieuwe swarigheden gemoveert, soo ik gisse 

lige harde papisten daar tussen beyde comende. — 
Op het point van subsidien sijn wij in 't begin mede 



_ 101 — [1690. Oct. 

veel nader geweest aïs wel daarna; merkende evenwel 
uyt Uwe Maj te schrijvens d'aangelegentheid om een 
afkomste van de sake te maken, ende voorsiende dat 
bij ontstentenis van die sigh wel na Engelant mochte 
begeven, vanwaar met goede hoope door d'een ofte 
suider scheen te werden gefoveert, hebbe ik geprocu- 
reert dat weder een besogne is gelegt geworden, 
alwaar dan malkander finalîjk hebben verstaan, sîjnde 
de lecture desen dagh gedaan ende bij sîjn Ed. voor 
goet gekeurt, soodat nu niet rest als ailes in 't net te 
doen schrijven, de pouvoirs te insereren ende te doen 
teeckenen. Ick hebbe het soo verre gebracht dat de 
helft van de subsidie 't eenemaal sullen sîjn ter dispositie 
van den hertogh, tôt afwering vandengemenenvijant, 
ende de wederhelft soo tôt onderhouding van sijne 
trouppes als van de Vaudoisen en gerefugeerden, die 
wij in de wapenen gebragt hebben, y t geen hier nogh 
al eenigh contentement sal geven. Het sal seernodigh 
sîjn dat de 5000 S sterl., die voor haar subsistentie 
nogh rester en, met de[n] eersten betaalt werden, want 
dat het eenigste is waarvan jegenswoordigh moeten 
subsisteren, al de resterende penningen alwesendege- 
consumeert. Men sal hier ook sorge dragen dat de 
helft van de beloofde assistentie promptelijck werden 
voldaan. Het project van de wintervloot ende mede 
van het esquadre na de Middelantse Zee, is op 
huyden bij H. H. M. geapprobeert, ende geresolveert 
't selve te sécréter en, waarvan aan de heer Hop de 
resolutie sal werden toegesonden. — Den H re van Haren 
schrijft mij in het particulier dat de constitutie van 
't hof aldaar niet verergerde; dat de koningh hem 
tusschen vier oogen met nadruckelijke woorden hadde 
verklaart geen engagement in desen oorlogh met 
Vranckrijk soude aangaan, edogh dat verwagte dat 
eenige sortable expedienten op "t subject van de corn- 



1690. Oct] _ 102 — 

mercie souden werden uytgedagt; dat wijders uyt de 
discoursen van den eersten minister aldaar wel hadde 
konnen bemerken, dat men daar wel soude willen 
convenieren over *t vergrooten van de secoursen ende 
isonderheyt over *t converteren van de assistentie 
te water in een considérable secours van land-militie, 
des dat de koning sijn reeckening daarbij konde 
vinden, 't geen, soo hij meynt, reflecteerde op subsi- 
dien. — De Hanoverse troupes sullen naalle apparentie 
uyt Vlaanderen terugge trecken, gevende de Spaanse 
. oor, dat de prince van Hanover selfs geen inclinatie 
heeft die te laten , ende aan (?) de meeste swarigheyt is 
over de penningen. Waarmede, &°. 
21 Oct. 1690. 



LETTRE LXXJCIV. 

Guillaume 111 à Heinsius. Ouverture du parlement 

Kensington, den 14/24 Oct. 1690. 

De sterke westelijke winden sgn aparent oorzaak 
dat wij alhier weder drie posten uit Holland man- 
iueren, en heb dienvolgende weinig materie UEdl. 
te schrijven. 

De saecken in 't parlement hebben een seer goed 
begin genomen, waarvan UEdl. van andere de parti- 
aliariteiten zal vernemen. Ood geve dat sg een goed 
en spoedig einde mogen hebben, dat ik haast naar 
Holland mag gaan, waarnaar ik zoo zeer verlang, en 
blijf onveranderlgk 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM B. 



r^* 



— 103 — H690. Oct. 

LETTRE LXXXÎ. 

Heinaius à Guillaume III. La Suède. Offerte de médiation. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoning! 

De H r grave van Oxenstern iterativelijck insterende 
om te hebben een conferentie, ende die hem jegens 
gisteren morgen wesende geaccordeert, heeft eerst brj 
monde voorgedragen dat Sijn Maj. van Sweden, sijne 
gedagten hebbende laten gaan op den jegenwoordigen 
oorlogh, ende geconsidereert hebbende d'ongevalle, 
die de geallieerden dit jaar waren overgecomen ende 
die deselve nog overkomen souden konnen, goetge- 
vonden hadde sîjne gedagten desaangaande te commu- 
niceren aan de geallieerden, namentlijk: dat Sijne Maj., 
oordeelende dat in tijt van oorlog eens moste werden 
gedagt op vreede, ende dat, als men daaromtrent al 
een begin maakte, men gewoonlîjck sagh dat, alvorens 
tôt het oogmerck te komen, een considérable tijt 
wierde gespendeert, dat daarom uyt Christelijcken 
ijver hadde overlegt of niet, tôt voorkominge van 
sooveel christelijk bloedt, dien torrent van oorlog 
soude konnen werden gestuyt; dat geoordeelt hadde, 
dewijl de campagne nu geeyndigt was, dat de winter- 
tijt daartoe seer goede occasie soude geven om den 
een en den anderen te sonderen; dat daartoe al seer 
veel gekomen was om de consideratie, die hadde voor 
H. H. M., dewijl deselve alomme remarqueerde, dat 
de saken soo geluckigh niet gingen als wel wenste, 
en dat daarop nu nog quam die slagh voor de keyser 
van Belgrado; dat vervolgens geresolveert was om 
't sijne tôt het bereyken van een vreede te contri- 
bueren, met vaststellinge dat die vrede soude wesen 
vast en seecker, niet als de voorgaande, maar beter; 
dat tôt dien eynde dieselve propositie soude laten 



1690. Oct] — 104 — 

doen aan den keyser, Uwe Maj fc ende Spagne, als- 
meede aan 't hof van Frankrijk; 't welck alsoo ver- 
haalt hebbende, gaf daarbenevens over een memorie 
in scriptis, ende versogt ten spoedigste antwoort. 
De H n H. H. M. gedeputeerden met den anderen gespro- 
ken hebbende seyden sijn Ed. dat daarvan aan H. H. M. 
rapport soude doen, ende voegden daarbij dat voor 
haar particulier van gedagten waren, dat de vreede 
beter door wapenen dan door woorden ende persuasie 
soude te maken sijn; dat vertrouwden dat, ingevalle 
Sijne Maj. met ernst de vrede wilde procureren, sulx 
best soude doen met het breecken met Vranckrijck, 
sooals Haar H. Mog. Srjne Maj. versogt hadden, ofte 
andersints met het vermeerderen van de secourssen, 
soo als de tractaten medebragten; dat de desastres, 
die den grave van Oxenstern geliefde te allegeren, 
geen apparent motif soude wesen voor Vranckrijk om 
van srjne vaste desseinen af te staan, maar eer om 
daarbij te persisteren; dat daarom wel apparent was, 
dat die devoiren van Sijne Maj* het beste effect niet 
soude voortbrengen. Men seyde dat sulcx wierde 
geallegeert om wat meer esclaircissement van sijn Ed. 
te ontfangen, ende dat men daarom sijn Ed. nogh 
mochte versoeken om eenige reden te geven van de 
apparentie, die hij hadde, dat op die wijse de vreede 
soude werden geobtineert; dat men ook wel wenste 
te weten wat securiteyt Sijne Maj 1 soude konnen 
procureren voor de geallieerden , ende op wat wijse 
die pretendeerde dat die gemaakt soude worden; dat 
Sijne Maj* wiste wat tractaten wij tôt het bekomen 
van een goede versekerde vrede hadden gemaakt, 
dewijl wij deselve versogt hadden daar mede in te 
treden; dat wij wel wensten te weten of ons soo een 
vrede soude doen verkrijgen, — op aile 't welcke ronde- 
ment seyde niet te konnen ant woorden, dewijl daarop 



— 105 — f 1690 - 0ct - 

niet was geinstrueert. Daar viel onder den anderen 
soo nu en dan al een scherp woort. Gescheyden 
wesende, ende aan H. H. M. rapport gedaan srjnde, 
wiert geresolveert dat, nademaal de tractât en, met de 
geallieerde aangegaan, prescrîberen in wat vougen de 
vrede soude moeten werden gemaakt, 't welck reflec- 
teertopde terminus pacis, namentlijk : de Pirineese 
tractaten, ende dat deselve niet sonder de geallieerden 
aangegaan magh werden, maer dat deselve gehouden 
sijn malkanderen coramunicatie te geven, dienvolgende, 
alvorens te resolveren op de voorsz. memorie, daarvan 
kennisse soude worden gegeven aan de ministère van de 
geallieerden, mitsgaders ook aan het congres alhier in 
Den Hage, ende is dien onvermindert deselve gestelt in 
handen van Uwe Map om desselfs considérât ien en advys. 

Monsieur de Colomma, envoyé van Spagne, heeft 
mij verhaalt dat gemelte grave van Oxenstern hem mede 
was comen sien, ende vermits den koningh van Spagne 
geen minister aan 't Sweedse hof hadde, nog den 
koning van Sweden een minister aan 't Spaanse hof, 
dat hij daarom gelast was aan Monsieur de Coloma 
dieselve propositie te doen , die hem daarop antwoorde, 
dat, als hij vertrocken soude wesen, hij sulx soude 
hebben vergeten, en geen andere ordre te hebben 
dat aan te hooren. — Het tractaet, met Savoye aan- 
gegaan, in de vergaderinge van Hollantgebragtsijnde, 
manqueeren daaraan maar alleen twee à drie leeden tôt 
de ratificatie .... Wij hebben op huyden een confèrent ie 
gehad over de versogte negotiatie van een millioen ofte 
vrjftien tonnen voor de marquis de Gastenage, maar 
men begint hier becommert te werden dat die stercke 
negotiatie het gelt wel schaarser mochten maken, ende 
ons selven mettertijt in verlegentheyt doen stellen 

31 October 1690. 



ifi«o. Oct.] _ 106 — 



LETTRE L.XXXFI. 

fitiitlaume III à Heinsius 1 ). Traité avec la Savoye. La Suède. 
La campagne. 

Kensington, den 21/31 Oct. 1690. 

Daar zijn eergisteren tegelijk hier aangekomen 
vïer paquetten uit Holland, met dewelke ik aile 

ii ven van UEdl. heb ontvangen; de laatste is van 
iltm 24 dezer. 

Ik ben blijde dat het tractaat met Savoyen is 
getekent: ik zal trachten de penningen daertoe nodig 
zoo ras doenlijk te doen betalen, alsmede de 5 m 8, die 
ik Dog schuldig ben voor de Vaudoisen. Het schijnt dat 
de graaf van Oxenstern eene andere taal spreekt in 
Den Hagh als de H r Leelienbergh alhier doet, wegens 
de aangehaalde Suedse scheepen, want hij neemt satis- 
factie met het overnemen of kopen van waren van 
ccmtreband, en dat ik aan eenige scheepen naar Frank- 
rijk paspoort geef, waaraan de paspoorten van den 

uit aileen zullen manqueren om dat werk te perfec- 
tionneren en dien steen des aanstoots uit den weg 
te leggen, en dat men dan tôt eene conventie mag 
komen wegens het drijven van hare commercie met 
Frankrijk, welke zaak ik nu meer dificulteit zie om 
in te schikken als te voren, naar de démarches die 
8uede doet. Van *t geene Oxenstern aan UEdl. heeft 
gezegd wegens eene negociatie van vreede, en dat 
Lelienberg mij gisteren eene formeele memorie heeft 
gepresenteert, waarbij hij mij, uit last van zijn en 
koning, niet aileen de mediatie tôt eene vreede presen- 
t* j ert, maar zeer presseert om dezelve te willen aan- 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



^ >rv^S 



_ 107 — [1690. Oct 

nemen en mrjne geallieerden smakelijk maken, ik 
beken dat dit een pas is die zeer vreemd is voor een, 
die pretendeert een geallieerde te zijn; dat veelkwaad 
kan veroorzaken, en zekerlrjk in deze tijd niets con- 
tribueren tôt eene générale vreede, maar wel tôt een 
sépara te, dat de ruin' van ailes moet zijn. Men zal al 
met voorzichtigheid hier moeten procederen, en wel 
considereren wat t'antwoorden met deze démarche 
van Suéde, en zie ik niet hoe de graaf van Oxenstern 
langer kan werden geadmitteert in het congres in Den 
Haag; want pretenderende médiateur te zijn, en kan 
anders niet als neutral worden geconsidereert. Dit doet 
mij zooveel te meer wenschen dat men met Denemark 
wegens de bewuste troepen mag convenieren, en als 
de staat zal zien de noodzakelijkheid, hoop ik dat de 
zwarigheid van te contribueren tôt onderhoud van 
zelve zal kunnen werden gesurmonteert, alhoewel ik 
beken dat de lasten, die de republiek draagt, terrible 
zijn. Ik ben zeer te onvreede dat de marquis de 
Gastagnaga de Hanoversche troepen heeft laten gaan, 
vreezende dat de Spaansche Nederlanden zonder dezelve 
niet wel zullen zijn te defendeeren, inzonderheid in 
't voorjaar, en dat die hartog daardoor mede zou 
kunnen werden bewogen andre mesures te nemen; 
daarom, kon het nog worden geremedieert, ik meen 
dat aile devoiren dienaangaande behoorde te worden 
aangewend wegens de negociatie van penningen, en 
in 't welke (?) de Spaansche verzoeken te werden geas- 
sisteert op de regten van 't fort St. Marie; kan het 
geschieden, 't is zekerlrjk zeer nodig, zonder 't welk 
ik niet kan zien hoe het aan den marquis de Gastagnaga 
mogelijk zal zijn van zijne militie en die van den 
keurvorst van Brandenburg dezen winter t' onder- 
houd en, veel min magazijnen voor het voorjaar te 
maken, zonder 't welk niet en kan werden geageert, 



1690. Oct] — 108 — 

«laar men van nu af aan bedagt diende te zgn, inzou- 
lerheid mede voor de troepen van den staat. 

Naardat ik deze tôt dus ver had geschreeven, 

- tvang ik UEdl. brief van den 27 dezer; het zal niet 

udienstig zîjn dat devoiren aan 't keizers hof werden 

daan van de Zweedsche troepen in 't rijk tehouden, 

tartoe nu meer aparentie mogelrjk zal zgn om de 

ii oevige toestand van zaken in Ongeren l ), 't welk voor 

ons van een gevolg zal zîjn. Ik schrik als ik daaraan 

<Ienk. Indien de staat ook met Suéde kan handelen 

van de zee-secoursen in land-militie te veranderen, 

het waar dienstig, indien zij niet te veel subsidie 

pretendeeren. 

Ik ben blîjde te vernemen dat het stille van 
<l'oproer te Haarlem *) zoo wel is afgelopen, maar 
daarin moet met aile vigueur worden geprocedeert, en 
mzonderheid in 't werk van Rotterdam. Ik heb nog geen 
tijd gehad de papieren door te leezen, die UEdl. mij 
ienaangaande heeft toegezonden, maar het is mijleed 
dat Amsterdam flaauwhartig schgnt te zgn in dit werk, 
dat niet kan worden geredresseert, noch de kwade 
gevolgen geprevenieert, als metgroot vigueur, waartoe 
ik verzoek dat UEdl. zîjn best wil doen, en dat het 
inag geschieden voor mgne komst in Holland, om veel 
redenen, die UEdl. ligt kan begrijpen. 
Ik blijve altoos 

UEdl. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Ick meen dat de capers wel soude kunnen werden 
verboden de neutrale schepen aen te haelen. 

l ) La Hongrie. 

') Wagenaar, o. c. XVI, p. 130. L'émeute fut causée 
par la défense de fumer dans les rues. 



— 109 — [!**>• Novemb. 

LETTRE LXXXVII. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koning! 

Gisteren avont hadde ik de eere te ontfangen 
Uwe Maj to hoogstgeagte missive van den 24 deser 

lopende maant Het is mij sonderlinge aangenaam 

geweest te verstaan dat het parlement sigh soo wel 
schikt na Uwe Maj te sentiment, ende dat de middelen 
soo prompt hebben bewilligt, ende vooral dat sulcx 
met soo grooten eenparigheit is geschiet. Godt geve, 
als Uwe Maj* gelieft te seggen, dat ailes op die wijse 
mede mogen continueren ende eyndigen, dewîjl de 
gehele Christenheit daaraan sooveel gelegen legt; het 
sal ook een seer goet effect doen om Uwe Maj te reyse 
te verhaasten, waarna alhier mede seer verlangt 
wert. — Gisteren is aan het congres openinge gedaen 
▼an de memorie, gepresenteert door den H r grave van 
Oxenstern tôt de mediatie; aile de ministers waren 
H. H. M. seer geobligeert voor de resolute verclaringe, 
bij derselver resolutie op de voorsz. memorie gedaan, 
ende dat deselve in dat geval soo stijd (stipt ?) de trac- 
taten op volgden, en betuygden daarbij beyliglijck l ) te 
willen blijven; daar vielen soo hier en daar al scherpe 
woorden, ende betuygde een ygelijck genougsaam dat 
die conduite van Sweden niet seer behaagelijk was; 
onder anderen wierde daarop seer geraisonneert dat, 
dewîjl Sweden mede onder de geallieerden was, men 
soude moeten hebben verwagten dat die sake eerst 
bij deselve geallieerden in overlegh hadde gebragt 
geworden, maar dewîjl men nu verstondt dat de 
coningh van Sweden die ouverture soowel dede aan 
onse vijanden als ons selfs, dat men niet wiste wat 
daarvan te dencken, want, wiert gesegt, de koningh 

*) Lisez: heyliglijck. La lettre est de la main d'un commis. 



1690. Novemb.] _ HO — 

heeft het aan d'een ofte ander vooraf gecommuniceert 
ofte niet; soo ja, kan het niet sijn geweest als aan 
onse vijanden, dewrjl wrj daarvan geen praeallable 
ketmlsse hebben gehadt; soo niet, is het niet te be- 
grrjpen op wat fondament sulx geschiet of wat appa- 
rence Sijn Maj #t kan hebben van een goet succès; 
daarhij wiert gevoegt, dat Sijn Maj #t van Sweden door 
Je keyser, Uwe Maf, ende H. H. M. versogt wesende 
ora in te treden in de laatste alliantie, die deselve met 
den anderen gemaakt hadde, Sgn Maf wel bewnst 
was hoedanige terminus pacis daarbij was gère- 
quirecrt; dat men nu wel van een voorslagh van 
mcdiatie hoorde, maar niet van eenige middelen, die 
ons jodanige vreede, als de tractaten medebrengen, 
soutien konnen procuren. Den minister van Branden- 
burgh seyde, dat den koning van Sweden nog onlangs 
aan de diète van Regensburgh hadde doen versoeken 
dat geen vrede mogte werden gemaakt, tensij daerin 
mogte wesen begrepen de restitutie van Tweebrugge, 
ende vraagde vervolgens of deselve daartoe nu appa- 
rentie sagh, tensij hij Vranckrijck te vriend mogte 
hebben, Bij andere wierde gevraagtof de grave van Oxen- 
Stferfl te gemoet sagh dat, ingevalle men nu een vrede 
muakte, deselve beter soude onderhouden werden als de 
voorgaande, ende of den koningh van Sweeden wel die 
kragtige middelen in hande hadde om de vrede, die ge- 
maakt soude werden, te guaranderen. Ik hebbe geant- 
woort *), bij H. H. M. praeliminair gegeven, in Holl* ge- 
bragt, welk aldaar, soo het legt, is geapprobeert geworden. 

Het is wel bedenkelijk, dat dese sake met een 
groot concert ende overlegh met Vranckrijk sal sijn 
geschiet, te meer dewrjl uyt Vranckrijk wert geadvi- 
seért dat de paus ende Venetien bij den keyser ende 
andere catholyque vorsten van gelijcken sal beginnen 

L ) Lisez: het antwoort. 



■'& 



— 111 — [1690. Nov*mb. 

[te] doen; ik ben evenwel van gevoelen datd'unanimiteit 
van y t parlement van Engelant, soo dat sôô conti- 
nu eert, ailes sal konnen doen verdwijnen. 

De H* Schutz l ) is mij hier konien sien, ende sal 
Uwe Maj fc goede versekeringe wegens sijn meester 
geven. De H r van Diest heeft mij seer hooglijk ge- 
protesteert, dat men hier volkomen seeckerheyt mach 
maken op den hartogh van Cell en Wolfenbuttel, 
ende dat men wel magh gerust wesen dat die in dese 
saken niet participeren met Sweden, ende de goede 
parti) niet sullen verlaten; dat alleen wenste, dat 
Hanover omtrent sijne troupes eenige contentement 
mogte werden gegeven, ende keyser daarop wat reflexie 
make; dat in dat geval sigh verseeckert hout dat het 
gehele Huys sal intreden in d'alliantie, met de keyser 
aangegaan, versoekende dat men 't selve wat wilde 
mesnageren. Men sal sooveel doenlijck is tragten de 
Hanoverse troupes bij de keyser eenige douceurs te 
doen geven, maar 't gène ik desen dagh uyt een brief 
van Ham 2 ) hebbe gesien, sal die mesures weer heel 
veel breken, te weten dat de churfurst van Branden- 
burg met de keyser soude hebben geaccordeert om 
eenige van sijne troupes over te geven, 't welck veel 
beter met Hanover gedaan geweest was. De churfurst 
soude weder 8000 man op nieuws werven, waardoor 
de recreues van de Brandenburgse troupes in den 
dienst van den staat mede te difficielder sullen vallen. 
De churfurst doet nu sterck aanhoude om de ratificatie 
ofte approbatie van hetgeconvenieerdemetGastenaga, 
onder allegatie dat andersints niet sal konnen gestant 
doen 't gène met Munster ende Hessen gehandelt heeft ; 
het schijnt dat men aan dat hof veel saken tegelijk 
voorneemt ende groote idées formeert. — Haar Ed. Gr. 

l ) Ex-résident du duc de Cella à La Haye. 
*) Le résident à Berlin. 



r 



1690. Novemb.] — \\2 

Mog. hebben dese weeck geratificeert het tractaat, met 
de hartog van Savoyen aaDgegaan, ende speciaal 
d'inclusie van deselve in het tractaat met de keyser, 
na date van het overleveren van de memorie van 
Sweden, 't geene verre verscheelt van het oogwit van 
de voorsz. memorie, dewijl daarbij aan d'eene zgde 
tôt de terminus pacis gestelt wert de Pyreneese 
tractaten, ende aan de andere zgde aan denhertog belooft 
wert ailes aan te wenden tôt de restitutie vanPignerol, 
't gène ook bij verscheyde leeden wel speciaal wiert 
geremarqueert .... 
3 November 1690. 

LETTRE L.XXXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Perte de navires. 

Kensington, den ~ t^ — — 1690. 

Sedert mijn laatste van Vrijdag, zoo is de wind 
goed geweest uit Holland te komen, en dienvolgende 
had ik de dingsdagsche brieven heden verwacht, die 
wij nu niet eerder als morgen zullen ontvangen, en 
daarom tegeowoordig geen materie [hebbe] om te 
schrijven, hebbende met de laatste post UEdl. op aile 
zrjne brieven geantwoord. Ik kan UEdl. niet genoegzaam 
zeggen hoe het mij chagrineert het droevig verlies 
van de scheepen Cortine en Zeelandia, en ik vrees 
mede voor het schip van kapitein Paradis, daar wij 
tôt nog toe geene trjding van hebben; of er eenige 
negligencie of schuld van den kap n is, weet ik niet, 
maar daar is nimmer gehoord van zulke verongelukken 
van scheepen. God wil ons voor het toekomende be- 
waren van meer zulke ongevallen! 

Ik blijf onveranderlijk UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM B. 



— 113 — 11690. Noremb. 

LETTRE LXXXIX. 

Heinsius à Guillaume III. L'alliance. 

DoorlugtigBte Grootmagtigste Koning! 

.... Het tractaet met Savoyen gesloten ende bij 
Holland geratificeert wesende, is aanstonts ordre ge- 
stelt om de helfft van de beloofde assistentie te be- 
talen .... Volgens d'advysen van die quartieren maken 
het de Spaanse soo slegt omtrent den hartog van 
Savoyen, dat deselve bijna desperaat werdt, .... La 
Tour.... sgnde van dat gevoelen dat de Spaansche, 
volgens haar aloude costuymen, in het Milanees niet 
als defensyf sullen tragten te ageren. Na den commis- 
saris van der Meer schrijft, hebben deselve de beste 
occasie al versuymt. Ten opsigte van de temperamenten, 
uyt te vinden omtrent de commercie met Vranckrîjck, 
is aan den grave van Oxenstern ende de H r Lente 
een project overgegeven, geformeert uyt hetgeene 
door mylord Dorsley voor desen hier overgegeven 
is.... De substantie bestaat hierin: 1° dat de be- 
palinge van een seker getal schepen soude strîjdigh 
wesen jegens de souveraineteyt van Sîjn Maj*, en dat 
men daarom best soude doen sigh teenemaal desaan- 
gaande aan Sijne Maj fc te refereren, die niet sal toe- 
laten dat iets jegens 't gemene beste geschieden; 
2° dat Sijne Maj* niet sal toelaten dat, onder de naam 
van Sweden, andere op Vranckrgk vaeren en daar- 
omtrent aldehande precautie adhiberen, des dat, de 
schyppers onderweeg komende te manqueren, vremde in 
de plaats gestelt werden ; 3° dat niet wel te accepteren 
soude wesen dat de schepen, uyt Sweden gaande,pas- 
sen souden nemen van de minister van Uwe Maj 1 ende 
den staat, ende dat exacte notitie gehouden soude 
werden van haar vertreck en wedercompste etc., maar 



1690. Noyemb.] — H4 — 

dat desaangaande bij de tractaten genoegh is voorsien ; 
4° dat het verbot van 'tgene tôt equipagie van 
schepen dient, soude strijden jegens de tractaten, ende 
dat in sulcken gevalle Uwe Maj* ende den staat soude 
moeten dencken op middelen van dedomagement ; 
5° dat omtrent de visite men niet verder soude 
konnen gaan als de tractaten mede brengen. Het sal 
aodig wesen dat men ten eersten daarover een con- 
ferentie hebbe om te [beproeven] of men eenigh nader 
esclaircissement kan ontfangen, want die antwoort 
seer generaal is ende nogh weynig aanleyding geefl 
bot een accom ode ment, dewrjl meer is een débat als 
een offre. Aangaande 't werck van de mediatie is 
men hier al van deselve gedagten als Uwe Maj* 
en heeft men geoordeelt dat tselve met voorsigtigheyt 
tnoste worden gehandelt, ende heeft men daarom 
een provisioneel antwoort gegeven, dat de geallieer- 
den niet als aangenaam konde sijn, sooals de 
ministers in 't congres ook hebben betuygt, ende 
H. H. M. bedanckt voor hare cordate expressien ende 
vertrouwelijcke communicatie. — Ick mercke uyt Uwe 
Maj to missive dat den envoyé Le[l]yenbergh Uwe 
Maj* seer presseert om de mediatie te willen aan- 
nemen, ende desselfs geallieerden die smakelîjck te 
maken: soo verre gaat den grave van Oxenstern hier 
niet, maar ter contrarie heeft nogh voorleden Donder- 
dagh in 't congres gesegt, dat Sijn Maj* van Sweden 
de geallieerden eygentlijck maar sondeerde, alhoewel 
ik vertrouwe dat die explicatie eensdeels daaruyt 
ontstaat, dat van aile kanten, ende door H. H. M. 
gedeputeerden ende al de ministers, hem genougsaamis 
gedaen blrjken, dat die méthode de regte mesures niet 
sijn om tôt een générale, vaste, goede vrede te geraken, 
ende dat men hem ook heeft aange wesen, dat Sijn Maj* 
met sijne geallieerden die sake hadde moeten over- 



— 115 — U**>- Novemb. 

leggen praeallablement, ende deselve alsoo sonderen, 
ende niet met Vranckrijk te gelijke stellen; daarbij 
dan nog comt, dat de goede tîjdingen wegens Uwe 
Maj* 8 parlement hem sijne taie, na aile apparentie, 
wat sagter gemaakt hebben, dewrjl wij daaromtrent 
dagelijxs het onderscheyt bemerken .... Omtrent de 
negotiatie voor de marquis de Gastanaga sal ik Uwe 
Maj te intentie tragten te effectuerez Men begint hier 
wat bekommert te werden dat die fréquente negotiatie 
wel een quaat effect mogten causeren omtrent het 
credyt ende de p[enningen] in dese landen. Men 
recommandeert dagelrjcxs ailes aan de Spaanse, maar 
met weynigh effect. Den raat van staten alhier heeft 
al eenige ordres tôt de magazijnen gestelt. — Het 
verongelucken van soo veel schepen geeft hier veel 
ontsteltenisse .... 

Hage, 7 Nov. 1690. 



LETTRE XC. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den OQ ~ ' 1690. 

Daags naar het afgaan van voorleden post heb ik 
UEdl. brief van den 31 Oct. wel ontvangen. Ik aprobere 
zeer 't geene H. H. Mog. gedeputeerden aan den 
G. van Oxenstern hebben voorgehouden op d' offre 
die dezelve van wegen zîjn konings mediatie heeft 
gedaan, en ik zal alhier dezelfde taal voeren. Deze 
pas, die Sweden heeft gedaan, moet door coruptie van 
Vrankrijk geschieden, of zij is onbegrijpelijk, en niet 
alleen zeer prejudiciabel aan de geallieerden, maar 
een zeker middel om tegenwoordig geene vreede 
t' erlangen. Ik meen, dat het in deze tijd eene absolute 



y 



1690. Oct-Novemb.) — \\Q — 

necessiteit is dat ik ratificeere 't geen tusschen den 
C. van Brandenburg en de M. van Gastagnaga is 
geconvenieert ; verhope dat dezelve noodzakelijkheid 
den staat daar mede toe zal permoveeren, waartoe de 
penningen van de contribution zouden kunnen worden 
geemployeert zonder merkelijk bezwaar. 

Het is mij leed te vernemen het overlîjden van 
den heer van Beverningh *), 'tgeen moyelijkheid in 
d'electie tôt Gouda zal veroorzaken, maar waarinniete 
en kan worden getermineert tôt der tgd van mgne 
overkomst in Holland, 't welk ik hoop eerder zal 
zijn als ik had gemeent, naardien de zaken in 't 
parlement schijnen een spoedigere afkomst te zullen 
hebben als ik had kunnen verwachten. 

Ik zag de heer raatsheer Halewijn zeer gaarne op de 
nominatie van het vacerende curateurschap van Leyden, 
waaromtrent ik verzoek dat UEdl. het zijne wil contri- 
buer en, en verzekert te zijn dat ik altoos zal zijn 
en blîjven 

UEdl. goeden Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE L.XCI. 

Hein8iu8 à Guillaume III. Mêmes sujet». La conduite de 
l'Etpagne. La Suède. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

.... De duytsche brieven op huyden aangebragt 
melden niet van het o vernemen van Hanoverse troupes, 
soo dat niet wete hoe die sake sal opnemen. Den 
Presid* Humelen s ) mij op dat subject sprekende, 
merckte ik dat den hertog van Hanover niet alleen 

l ) M. Hieronymus van Beverningk mourat le 30 Octobre. 

*) Lisez: Huneken, le résident du duc de Hanovre et des 
villes Hanséatiques. 



— 117 — [1690. Oct— Noremb. 

niet satisfait was omtrent de Spaanse, maar dat sijne 
gedagten wel wat verder liepen; waarop hem begin- 
nende te seggen, dat H. H. M. seer veel devoiren 
hadde aangewent om die troupes te doen houden, 
ende dat Uwe Maj* over het renvoyeren van dien 
mede te onvrede was, stont deselve daarover wat 
verset, soodat ik meer en meer begon te bespeuren 
dat men aan dat hof de beste inpressien niet hadde 
opgevat.... Het schrjnt, dat de handelinge tusschen 
de churfûrst ende Gastanaga wat misterieus is gema- 
nieert, ende daarom te meer ombrage hier en dââr 
veroorsaakt. Ik vertrouwe dat 't selve hier nogh al 
sal konnen werden gerat ificeert , maar ik vrese dat 
het een groot obstacul sal geven aan H gène men 
verder sal van noden hebben .... Brj deze sende 
Uwe Maj* een brief van den commissaris van der Meer, 
die seer klaagt over de quade conduiten van de 
Spaansche in *t Milan e es, ende speciaal van den marquis 
de Fuensalida. Men heeft daarover wegens den staat 
geschreven aan 't hoff van Spagne, ende Uwe Maj fc 
versogt van gelijke te doen; men heeft ook daarover 
geschreven aan den H r van Heemskerck, ten eynde 
om den keyser daartoe mede te persuaderen, want 
waarlîjck, soo ik de conduite van de Spaanse in die 
qnartieren aansie, soo is het om den hartogh desperaat 
te maken, dewçjl ick merke dat [niet] alleen denselven 
niet assisteren sooals konnen en behoren, maar ook aan 
denselven die deferencie niet geven, die sijne Hoogh* 
toekomt .... Op huyden heeft men den grave van 
Oxenstern versogt tôt een conferentie op sijn over- 
geleverde antwoort om temperamenten uyt te vinden 
wegens de commercie op Vranckrijk, maar heeft ver- 
sogt geôxcuseert te mogen wesen, vermits sijne occu- 
pation, soo dat niet schrjnt 't selve hem seer ernst te 
wesen. Ik hebbe met hem daarover in 't particulier 



1690. Oct— Noremb.] - H8 — 

gesproken ende aengewesen, dat op diè wijse, als 
antwoort, genougsaam declineert tôt het komen tôt 
een accommodement. Hij heeft mij daarop gesegt, dat 
aan d' eene zijde des konings souveraineteyt door het 
limiteren van schepen niet behoorde te werden geraakt, 
ende aan d' andere zijde des konings onderdanen door 
het beletten van de eenigste coopmanschappen, die srj 
hebben na Vranckrijk te brengen, geruineert; dat, soo 
men sigh aan des conings discretie wilde gedragen 
in het een, ende sijne onderdanen dedosmageren 
omtrent het ander, dat alsdan wel wat goets te doen 
souden sijn, maar ick merckte wel dat met hetraison- 
neren daar tegenwoordigh niet te doen soude sijn. 
Op 't subject van de mediatie verandert soo nu en 
dan van contenance, selfs (soo voor desen mede 
aangeroert hebbe) na d'inkomende goede ofte quade 
tijdingen, ende dewijl ik meyne dat van het intérieur 
van dat hof bewust is, soo is daar niets goets uyt te 
conjecteren. Dat Polen sig mede met de mediatie 
begint te flatteren, schîjnt een vreemde sake te wesen. 
Den H r Smettau heeft mij gesegt, dat aan 't hof 
van Brandenburgh men van opinie was dat men 
nergens a!s in 't congres behoorde te antwoorden, en 
dat men dàâr de sake behoorde te renvoyeren ende 
sigh selfs nader met den anderen te verbinden om 
daardoor te meer d' unanimiteyt te betonen. Ik soude 
daar wel soo avers niet van sijn, maar in dat cas 
soude het vooral vannooden wesen, dat de ministère 
van hare respective meesters met cordate last wierde 
voorsien om alhier een goet spoor te geven, want 
andersints soude, ten reguarde van desen staet, daarin 
al eenige bedencken resideren, want ingevalle aan 
die last iets soude mogen haperen, ofte dat d* een 
ofte andere vorst eenige particulière speculatie soude 
mogen hebben om bij die occasie iets te willen bedingen 



_ 119 — [1690. Oct— Noremb. 

ofte stipuler en, soo soude 't selve hier in loco som- 
tijds onder de regeringe een verkeert effectgeven ... 
Den B r Haren schrijft mij nog met dese post, op 
huyden aangecomen, dat den grave van Oxenstern 
hem weder hadde aangesproken om te weten of men 
genegen soude wesen het secours ter zee in een 
secours te landt te veranderen. Ik sal mij daaromtrent 
nu na Uwe Maj te sentiment konnen gedragen, vallende 
alleen die speculatie of bij eenige vorsten geen ombrage 
soude konnen werden gevat, dat bij dese constituée 
van *t hof van Sweden [door] die croon sooveel 
troupes wierden getransporteert .... 
H âge, den 10 e Novemb. 1690. 



LETTRE XC1I. 

Hemsiu8 à Guillaume III. Jour natal du roi. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

Gisteren wederom aan de H r grave van Oxenstern 
een conferentie aangeboden hebbende jegens huyden, 
is denselven te gestelde tijde aldaar verschenen. Wij 
hebben sijn Ed. voorgehouden dat, dewrjl bij aile 
gelegentheden wegens den koning, srjn meester, ge- 
offereert hadde om een tempérament op 't subject 
van de commercie met Vranckrijk te willen helpen 
uytvinden, wg tôt dien eynde daartoe nu eenige malen 
aanleydinge hadde gegeven ende selfs een project 
beraamt, maar dat wij, nu d'antwoort gesien hadde, be- 
kommert waren of al die devoiren wel eenigh effect 
souden sorteren, want het vaststellen van een seker 
getal schepen genougsaam gerejecteert sijnde, aile 
andere voorslage niet soude konnen voldoen aan 
't oogmerk van den staat om te beletten dat buyten 



1690. Noremb.] — 120 — 

de necessiteyten, die d'onderdanen van Sijne Maj 1 
vannoden hadden, de Fransen niet en profiteerden 
van een commercie, die niet door ofte ten behouve 
van Sijne Maj* 8 subjecten, maar van anderen soude 
werden geexerceert; dat, ingevalle tôt het bereycken 
▼an dat oogmerck eenige andere expedienten bij den 
grave van Oxenstern konden werden uytgedagt, wij 
seer geerne daarvan openingh souden ontfangen. 
Sijn Ed. heeft op aile 't selve niet anders gesegt, aïs 
dat men de souveraineteyt van srjn koning niet konde 
bepalen; dat die niet anders doen soude als waar tôt 
regt hadde, of volgens de gemaakte tractaten hem ge- 
permitteert ende toegelaten was; tragtende niet anders 
als te disputeren over 't gène geoorlooft was ofte 
niet, sonder sigh in eenigh voorslagh van accommo- 
dement in te laten, soodat men claarlijck konde be- 
mercken dat geen genegentheyt tôt accord hadde, 
sooals vertrouwe dat ook nooyt gehadt hebben. 
Eomende op 9 t point van conventie particulier te 
spreken, maakte srjn werck geheel om te betonen 
d' ongefondeertheid van dien, ende, klagende over 
d* aangehaalde schepen, seyde dat aan de koning 
hadde geschreven dat hier niets te doen was op sijne 
klagten; dat de koningh sijn onderdanen moste in 
srjn rîjck houden en dààr haar laten ruineren, ofte 
anders doen 't geene tôt voorkomingh van 't selve 
konde strecken. Men seyde daarop dat na proportie 
van dat sterck schrîjven de resolutie van den koning 
wel souden konnen wesen gereguleert, ende dat men 
daarom sigh te minder te verwonderen hadde, dat de 
voorslagen van accommodement geen meerder ingressie 
vonden, dogh tragten dat seggen naderhant weder te 
versagten met protestation, dat de koning was nog 
vau deselve sentimenten voor de goede sake als voor- 
henen, ende dat daartoe nogh ailes wildecontribueren, 



— 121 — [!««>. Noremb. 

maar dat de klagten over de Zeeuse kapers soo groot 
waren ende het redres soo weynigh apparent, dat 
men met regt 't selve voor desperaat moste houden. 
Na verscheyde debatten over ende weder over sijn 
wij geraakt op het subject van hetzee-secours,'tgeene 
alsnogh presenteerde, maar met bîjvoeginge dat geen 
apparentie sagh over de conjunctie met Uwe Maj te 
vloote te konnen convenieren. Ik dagte dat daarop 
de offres doen soude, die de ministère in Sweden 
gedaan hebben, om 't selve in een landt-secours te 
veranderen; maar dewijl daaraf niet sprack, hebben 
wij 't selve niet aangeroert, aïs beter oordelende dat 
snlx in Sweden door de heer Haren nader werde 
gematareert, dewijl alhier met den grave van Oxen- 
stern al wederom een langen trjt souden vannoden 
hebbe, sonder ligt iets uyt te rigten .... Soude vooral 
nodigh wesen dat men volkomen meester ter zee was, 
ingevalle men de geprojecteerde équipage, die in 
Hollant albereyt geconsenteert is, volkomen konde 
uytwerken, ende Uwe Maj te équipage na die proportie 
ware gereguleert, soo soude daartoe seer goede appa- 
rentie wesen; aan onse sijde soude het groote point 
wesen om Vrieslant te konnen permoveren tôt hare 
quote, ende ik meyne waarlijk dat men daarop serieuse- 
Igk sijne gedagten behoort te laten gaan, want de 
Fransen aile bedenckelijke efforten sullen doen om 
haar ter zee redoutabel te maken .... Ick bidde dat 
Uwe Maj 1 mij gelieve te permitteren dat ik op desen 
dagh, die Uwe Maj te geboortendag is, deselve daar- 
mede felicitere, Godt almagtigh dankende dat hg 
Uwe Map tôt dese trjt toe voor sooveel imminente 
periculen genadelijck heeft bewaart, ende na het uyt- 
staan van sooveel gevaren soo victorieuselrjck behouden 
in Engelant heeft laten reverteren, verhoopende dat 
Godt de Heer die genade aan sijn volck lange sal 



1690. Noyemb.] J22 

ontimieren, om desen dag een reecs van jaar na den 
anderen plegtelijk te komen vieren, deselve biddende 
Uwe Maj fc te willen zegenen met victorie ende over- 
winningen, ende dat die mogen strecken tôt verdel- 
ginge van onse vijanden, voortplantinge van de ware 
gereformeerde religie ende verkrijginge van een vaste 
versekerde ruste in Europa; Uwe Maj* wijders toe- 
wenschende aile bedenkelijke voorspoet in desselfs 
loffelijke regeringe ende aile heyl ende zegen omtrent 
deszelfs hoogstdierbare persoon voor veele naarvol- 
gende jaren, blijve ick met seer diep respect & c . 
Hage, den 14 den Nov. 1690. 



LETTRE XCIII. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. Les princes Allemands. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

Gisteren hebbe ick ontvangen Uwe Maj to hoogst- 
geagte missive van den 7 den dezer loopende maent .... 
De H r Lente heeft mrj gesegt dat de ambassadeur 
van Vranckrgk aan sijn koningh kennisse gegeven 
badde, dat Sweeden de mediatie soude aanbieden, met 

ersouck sigh daarinne mede te laten emploieren, 
dogh dat de koningh daarna niet hadde willen luys- 
teren; dat Vranckrijk nogh al continueerde devoiren 
aan te wenden om Denemarken aan sijn zijde te krggen ; 
dat Sgne Maj* ter contrarie nog bleef in deselve 
dispositie om met Haar Ho. Mo. in te gaan een vaste 
alliantie, maar dat men [met] reede moste twijffelen 
of sulx alhier ende in Engelant wel ernst was, dewijl 

oo weynigh progressen, vooral tôt d' offensive allian- 
tie, gedaan wierde; dat bovendien men hier bleef 
persisteren op de continuatie van het praeliminair 



— 123 — U«K>. Noremb. 

tractaat, inplaats van de differenten door een commercie- 
tractaat ter neder te leggen ; dat men ook niet genegen 
scheen om de wederzîjts pretentien te liquideren. Ik 
hebbe sijn Edl. geantwoort, dat te wenschen ware 
dat men met den anderen tragte [te] adjusteren het een 
vôér ende het andere na, ende die beyde niet aan 
malcanderen doen accrocheren; dat men vervolgens 
eerst konde sluyten het tractaat ofte alliantie defen- 
syf ; dat men van gelijke soude konnen adjusteren de 
differenten over de commercie met Vranckrîjk, het 
tractaat praeliminair voor een tîjd continuèrent en 
middlerwijl het tol-tractaat adjusteren ; dat men soude 
konnen spreken wegens het overnemen van troupes, 
ende dat men soo doende de sake van selfs souden 
doen achemineren na een offensive alliantie. Sijn Edl. 
heeft mîj daarop geantwoort, dat wel genegen was 
om over de voorsz. sake in conferentie te komen, 
ende dat d* een vôôr ende d' ander na wierde geprae- 
pareert; dat hij, eygentlijk gelast sijnde op het différent 
over de commercie met Vranckrijck , 't selve wel wilde 
adjusteren, maar dat 't selve adjustement geen effect 
soude hebben, tensîj Sîjne Maj* ook contentement 
hadde omtrent de genomene schepen; dat men de 
voorsz. andere saken geprepareert hebbende, deselve 
in Denemarken mede konde werden geadjusteert, d' een 
voor en de ander na, en tegelijk evenwel geconclu- 
deert .... Den grave van Berka heeft mrj desen 
namiddag kennisse gegeven, dat ordre ontfangen hadde 
▼an Sijne Eeys. Maj fc om ajhier, daer het van vrugt konde 
sgn, ende ook aan Uwe Maj te minister, te communi- 
ceren dat Hoogstgedachte Eeys. Maj fc aile devoiren 
die bedenkelijk waren hebbende aangewent om den 
churfûrst van Saxen te houden buyten verwîjderinge 
met het Huys Brunswijck — Lunenburg, jegenwoordig 
bedugt was dat, ingevalle de intercessie van andere 



s 



1690. Novemb.] — 124 — 

potentaten bij deselve niet konden opereren, die sake 
wel geen goede uytslagh mogten hebben, want dat 
sijn cf. D. sigh over Srjne Eeys. Maj fc was beklagende 
ende deselve genougsaam voor partiaal washoudende, 
ende daarom gedeclareert hadde dat met srjne troupes 
moste vertrecken, ende, als Srjne Eeys. Maf hem geen 
regt doen wilde, dat dan soude moeten sien of voor 
sigh selfs geen regt konde procureren. Ende nademaal 
Srjne Eeys. Maj* niet te gemoet sagh dat door het 
aanwenden van eenige verdere devoiren iets soude 
konnen effectueren, dat wel wensten dat Uwe Maj l en 
Haar Hoog Mog. bij den churfûrst van Saxen, mits- 
gaders de fursten van Lunenburgh, door hare inter- 
ceasie die sake daarhenen wilden dirigeren ten eynde 
die differenten tôt geen feytelîjckheden mogen uyt- 
bersten. Dese sake sal weder een seer groot contre- 
temps geven .... Allé dese saken geven soo vrij wat 
nadenken; maar ik moet tôt esclaircissement alhier 
bijvougen, dat den résident Ziegel mrj onder groote 
protestatie heeft verklaert dat het serenissime Huys 
nog voJkomen was voor de goede sake, ende dat de 
conduite van Sweden niet approbeerden ; dat wel 
waar was dat een alliantie met Sweden hadden aan- 
gegaan, maar dat hetzelve was alleen een défensive 
alliantie, die haar niet beletten souden te doen 't gène 
tôt voordeel van de gemene sake nodigh wesen 
soude, schoon Sweden niet wel wilde; dat, soo ras 
Uwe Maf hier soude wesen, den hertogh van Cell 
sonder twijffel mede soude overeenkomen, ende dat 
de saken met Uwe Maj* wel op een vaste voet souden 
werden gereguleert. Ik wil hoope dat ailes wel 

gemeent wert 

17 Novemb. 1690. 



— 126 — [*•*>. Noremb. 

LETTRE XCIT. 

Remsius à Guillaume III. L'alliance avec le Danemarc. La 
guerre avec te Turcs. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koninghl 
. . . . Ik hebbe op huyden met de H r burgemeester 
Witze l ) in discours geweest op 't subject van het over- 
nemen van Deense troupes, ende sijn Ed. geerinnerd 
dat de H m van Amsterdam mij vôôr desen wel incli- 
natie hadden getoont tôt het aangaan van een offen- 
sive alliantie met die croon, maar dat ik hem moste 
in bedencken geven of het voorsz. overnemen niet 
van beter effect soude wesen, vooral voorhaarintrest, 
dewijl, Denemarken jegens Vranckrijk brekende, 
Sweden ook welligt in den oorlog jegens Denemarken 
soude kunnen werden gebragt, ende daardoor de 
geheele Oosterse commercie, die nog al redelrjk sîjn 
cours heeft, verspart; dat bovendien Denemarken buyten 
den oorlog blgven[de], wrj desselfs troupes 't eene- 
maal tôt onsen dienst souden hebben, daar die ander- 
sints niet wel soude konnen missen. Sîjn Ed. smaakte 
dat raisonnement wel, maar seyde evenwel dat sulx 
wat beswaarlijk ingressie soude vinden, dewgl den 
staat albereyts met soo sware militie was belast. Ik 
hebbe sijn Ed. versogt 'tselve ten besten te praepa- 
reren, alhoewel in Denemarken daartoe nogh weinigh 
inclinatie schijnt. — Âan de zrjde van de keyser is 
het nog een troostelijke sake in desselfs ongevallen, 
dat de belegering van Esseck door de Turcken is 
opgebroken. Eenige brieven van Weenen, brj wegen 
van postcriptum, melden, dat deç Tekely mede soude 
geslagen sîjn door prins Louis van Baden, waarop 
evenwel geen vaste staat te maken is. 
24 Nov. 1690. 
') M. Nie. Witsen, bourguemaistre d'Amsterdam. 



1690. Novemb.] — 126 

LETTRE XCV. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. L'élection d'un bour- 
guemaistre de Leyde. 

Kensington, den 14/24 Nov. 1690. 

Ik heb met de voorleden post aan UEdl. niet 
geschreven brj gebrek van materie, alhoewel ik UEdl. 
brief van den 14 de had ontvangen; sedert zijn geene 
brieven uit Holland aangekomen. De continuatie van 
de conduite van den graaf van Oxenstern doet zien 
wat men van Suéde heeft te verwachten. 'T is goed 
dat men de negociatie van zee-secoursen in land- 
secoursen te veranderen aan den heer Haren heeft 
aanbevolen, want met de graaf van Oxenstern in 
Den Haag is niets goeds te doen, zîjnde van zulk een 
difficiel humeur en willende zijn verstand doen zien 
met ailes te critiseren, 't welk mrj ook doet geloven 
dat er wel wat kwaadaardigheid onder speelt. Ik doe 
hier ailes wat ik kan om de préparation te water 
voor het aanstaande jaar te verhaasten; ik hoop dat 
het vans gelijke in Holland zal geschieden. De lang- 
zame procédure en deliberatien in 't parlement maken 
mij dol, dat zîj mrjne reis naar Holland zoo lang 
retarderen, waarnaar ik zoo zeer verlang, oordeelende 
mrjne presensie dà&r zoozeer nodig tôt het gemeene best. 

Ik blijf altoos 

UEdl. goede Vriend, 
WILLEM E. 

Ik verneem met leedwezen de gedane electie van 
burgem. te Leyden, en dat de heer Van der Maes is 
gepreterieert, waardoor ik mrj zeer geembarrasseert 
vinde in de electie van 't schoutampt, en van de 
vaceerende scheepensplaats, niet gaarne ziende dat de 
directie van zaken in die stad in andere handen zoude 



fr^PT^. 



— 127 — [1W0. Novemb. 

vallen 1 ). Ik verzoek dat UEdl. met den H r Van der 
Maes wil overleggen hoe men deae zaak zal manieren 
en het in het goede spoor houden. 



LETTRE XCTI. 

Heinsius à Guillaume III. La campagne. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

.... De tîjdingen continueren dagelijx dat in de 
Franse conqnesten groote aanstel wert gemaakt om 

iets te entreprenneren De Spaanse aan hare 

zgde dragen, ter contrarie, geen voorsorge ter werelt, 
sulx aan die kant wel ongemack te dugten soude 
mogen wesen. De prins van Waldecq klaagt seer 
sterck over de Spaanse, ende voornamentlijk dat, doe 
men de sake ten beste heeft willen schicken, voor 
hem geen gehoor heeft gehadt, ende nu de onge- 
macken te wagten srjn; dat men nu aldaar soo vremde 
imaginaire concepten heeft, dat daarop geen délibéra- 
tien konnen vallen. Wij hebben gedagte prins van 
Waldeck versogt herwaarts te komen om de délibé- 
ration jegens de toekomende campagne bij tewoonen, 
maar deselve is seer onpasselijk, soodat niet gelove 
dat nog heel ras overkomen sal . . . . 

Hage, 28 Novemb. 1690. 

LETTRE ICVII. 

Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. La campagne. 
Questions municipales. 

Eensington, den 21/31 Nov. 1690. 

Ik heb gisteren alweder te gelijk ontvangen UEdl. 
brieven van den 17, 24 en 29 dezer. Ik ben blijde 

') En 1685 les élections à Leyde avaient donné lieu à 
d'assez graves difficultés. 



169a Novemb.] 128 — 

dat de negociatie met Dennemarcken wegens de 
commercie met Vrankrijck schijnt op een voet te staan 
om tôt eene conclusie te geraken. Den H r van Odijck 
schrijft mg dat hij naar Zeeland gaat, en zijn beat zal 
doen om de questie wegens de Deensche scheepen, 
die de kapers hebben aangehaalt, t' adjusteren ; maar 
d' ezpedienten daartoe zullen dificiel zijn te vinden. 
Het ware eene gewenschte zaak dat die conventie 
met Dennemarcken spoedig kon worden gesloten, 
want zekerlîjk zou Suéde moeten volgen, indien niet 
t' eenemaal in de Fransche partij wilde overgaan. Ik heb 
nog geene tijd gehad om het defensif tracttaat met 
Dennemarcken tôt Eoppenhagen te kunnen nazien. 
Ik vrees dat de difficulteiten zeer groot zullen zgn 
om het tracttaat van commercie met den staat te 
adjusteren, en weinig apparentie van het prelieminair 
te continueren. Ik wenschte dat de negociatie met 
Dennemarcken, om zijne troepen over te nemen, zgn 
voortgang mag hebben, want men dagelijks meer en 
meer ziet hoezeer wij die aanstaande campagne van 
noden zullen hebben. De weinige voorzorg, die daar 
genomen is om dezen winter gerust te zijn van de 
onderneming der Franschen, zoo aan de kant van den 
Rijn als Vlaanderen en Braband, bekommeren mg 
meer dan ik UEdl. kan schrijven, niet ziende hoe het 
tegenwoordig is te redresseren of te remedieren. Ik 
presseer de Spaansche ministère alhier zoo veel ik 
kan, maar tôt weinig effect, en zal ook geen zwarig- 
heid maken om iemand exprès naar Brussel te zenden. 
Waar het nog mogelijk eenige van de Hanoversche 
troepen terug te doen komen, het waar het eenigste 
expédient die ik kan bedenken om aan die kant zich 
te bevrijden deze winter, daar zekerlîjk zoo veel is 
t' aprehenderen. Aan de Rijnkant moeten de Duitsche 
vorsten op hare eigene securiteit denken, want ailes 



<vm 



— 129 — [1690. Novemb. 

van den staat en mij niet kan worden verwacht. Ik 
vrees mede, dat de differenten tusschen Saxen en 
Lunenburg tôt extremiteiten zullen uitbarsten, waarin 
ik niet treden kan, doen (?) hebbende weinig of geene 
ingressie bij dien keurvorst. 

Ik ben blrjde dat men eenige van de handdaders 
van de seditie te Rotterdam heeft uitgevonden. Ik 
hoop dat men middelen zal uitvinden om die te straffen 
naar behoren, en dat voor mijne komst in Holland, 
om reden die UEdl. ligt kan begrijpen, en verzoek dat 
UËdL de hand daaraan wil houden zoo veel mogelijk. 

Ik kan voor ditmaal den zoon van den heer van 
Duyvenvoorde ') niet helpen in zijne pretensie tôt het 
drostampt van Muyden, zrjnde geêngageert voor den 
fiscaal Hooft 2 ) of zîjn zoon, waarover UEdl. aan den 
heer van Duyvenvoorde mijne excuses wil maken, en 
dat ik in 't toekomende wat anders voor zîjn zoon 
zal doen. Ik ben genegen om den heer Fabritius 8 ) tôt het 
rentmeester-plaats van Eenmerland te helpen, waartoe 
ik verzoek dat UEdl. het zijne wil contribueren ; en 
ik zal supercederen met d' electie van het curateur- 
schap tôt mijne komst in Holland, ten ware UEdl. 
oordeelde dat, in 't regard van den H r Bleyswijck 4 ), 
ik beter deed om te disponeren eer mijne komst, 
waarop ik UEdl. antwoord zal verwachten en altoos 
zîjn en blîjven 

UEd. goeden Vriendt, 
WILLIAM R. 

*) Le baron A. Van Wassenaar, seigneur de Duiven- 
voorde etc., occupant plusieurs hautes charges en Hollande. 

^ M. Hendrik Hooft, fiscal de l'amirauté à Amsterdam. 

3 ) M. Willem Fabricius, né à Harlem, appelé à plusieurs 
emplois importants après la révolution de 1672. 

*) M. Hendrik van Bleiswijck, de Delft, magistrat 
distingué de sa ville natale. 

9 



r 



Ift90. ttovemb.) _ 1,% — 

Ik meen nog dat het zeer dienstig was, dat ten 
behoeve van Spanje de bewuste negociatie op 't 
inkomen van 't fort St. Maria zijn voortgang mogt 
erlangen, en men zou kunnen bedingen dat uit die 
penningen drie maanden soldrj werden betaalt aan de 
troepen van Hanover, 't welk een goed middel zou 
zgn om die troupes in de Spaansche-Nederlanden 
weder te krrjgen, en dat de rest van de somme werd 
geemployeert ten gemeene best, zonder aan particu- 
lière zaken te worden verspild. Indien daar geen 
middel kan worden gevonden van deze winter meer 
troupes in de Spaansche-Nederlanden te krrjgen, zal 
zekerlijk eenig plaats van inportantie werden wegge- 
nomen, waartoe ik geen nader troupes zie (als ik 
alreeds heb gezegt) als de Hanoversche, of dat de 
keurvorst van Brandenburg meest aile zrjne troupes 
in de Spaansche-Nederlanden liet komen, die over de 
Maas en aan den Rijn leggen , dewelke door andere van 
de geallieerden zoude kunnen worden gerenplaceert ; 
van hier is het mij onmogelijk tegenwoordig meer 
troupes te zenden als in het voorjaar, dezelve niet 
eerder in staat en kunnende zijn. 



LETTRE XCVIII. 

Hein8ius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh ! 

De tijdingen continueren uyt Vranckrijk, dat 

aldaar een seer groot effort ter zee sal werden ge- 
daan, ende dat tôt Brest groote aanstel wert gemaakt. 
Het sal van d'uysterste necessiteyt sijn dat alhier, 
ende ook in Engelandt, aile bedenckelgke devoiren 
aangewent werden omme mede spoedigh ende mag- 






— 131 



». Decemb. 



tigh in zee te konnen geraken ; hier in Hollandt wert 
aile doenlijke vlijt aangewent; tôt Amsterdam ende 
Rotterdam gaat ailes seer wel; in 't Noorder-quartier 
heeft men meer moeyte om deselve tôt haar devoir 
te brengen; voor Zeelandt vreese ick ook seer veel. 
De staten van Vrieslant, mitsgaders die van Stadt 
ende Lande , sullen commissarissen na Den Hage sende 
om op ailes te confereren. Ik hoope dat eenmaal 
sullen konnen bewogen werden het hare tôt de gemene 
sake te contribueren ende de republycq in dese trjt bij 

te springen De Fransen maken ook een seer 

groote preparatie te lande, ende schrjnen groote 
desseinen te formeren op de Spaanse-Nederlanden, 
selfs in de winter, waaromtrent het vertreck van 
sooveel troupes ende *) schadelijck effect soude konnen 
geven. De marquis de Gastenage wert van dagh tôt 
dagh aangemaant, doch niet met dat succès als wel 
behoorde. De prins van Waldecq klaagt seer over 
desselfs conduite, waartoe seer veel contribueert dat 
uyt Spagne in gène dele wert geassisteert, waartoe 
vanhier mede van trjt tôt trjt devoiren srjn aange- 
went geworden; hrj beroept sich nu seer op de ver- 
sogte negotiatie van vijftien tonnen .... Wegens de 
conventie, tusschen de marquis de Gastanaga ende 
Brandenburg aangegaan, heeft men gisteren een con- 
ferentie met de H r van Diest gehouden, ende aan 
srjn Ed. vertoont dat, als den staat die conventie 
soude agrééren, men dan soude moeten wesen ver- 
sekert om het effect van 'tselve volkomen te sullen 
erlangen .... 

Hage, den 1 Dec. 1690. 

] ) Lisez: een. 



/ 



1690. Nov.-Dee.) — 132 — 

LETTRE XCIX. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den ~r^— -1690. 

Sedert mijn laatste zijn geene brieven uit Holland 
aangekomen, zoodat de laatsten zijn van den 24 No- 
vember. Het chagrineert mij zeer dat ik zoo lang hier 
moet blijven, wetende hoezeer mijne presentie tegen- 
woordig in Den Haag van node is. Ik hoop nu met 
God zekerlijk van hier in drie weken te kunnen ver- 
trekken. Inmiddels verzoek ik UEdl. zijn uiterste vlijt 
te willen aanwenden dat men geen tijd verzuimt om 
ailes nodig te prepareren tôt d'aanstaande campagne, 
inzonderheid met het furneren van penningen tôt de 
recrutes, want indien die nu niet werden begonnen, 
zal het daarna te laat zijn en ailes verloren gaan. 
Ik kan UEdl. niet genoeg zeggen mijne bekommernis 
voor de Spaansche-Nederlanden gedurende dezen 
winter, en ik kan geen ander middel tôt derzelver 
securiteit bedenken als hetgeene ik UEdl. in mijnen 
laatsten heb geschreeven, te weten: om de Hannover- 
sche troepen wederom te doen komen, of den Keur- 
vorst van Brandenburg te persuaderen van zijne 
troepen derwaarts te doen marcheeren, die tusschen 
den Rijn en Maas liggen, die door anderen van de 
geallieerden zoude behoren te worden geremplaceert. 
Het is eene absolute necersiteit dat van wegen den 
Staat hiertoe aile devoiren werden aangewend, gelijk 
ik mede van mijne kant zal doen en al heb gedaan, 
en dienaangaande zeer ernstig heb aangesproken 
D. P° Ronquillio en den graaf van Brouay l ). 

Ik blijf onveranderlijk UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 
') Le comte était auprès du roi à Londres, de la part du 
marquis de Gastanaga. 



— 133 — [1690. Decemb. 

LETTRE C. 

Heinsius à Guillaume IIL Mêmes sujets, 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koningh! 
.... Gisteren heeft de graaf van Oxenstern mij 
weder gesproocken, ende kennisse gegeven dat Srjne 
Maj* van Sweden de provisionele resolutie van den 
staat op srjne memorie rakende de mediatie hadde 
ontfangen; dat wel eeo weyoigh meer aupplaudisse- 
ment hadde verwagt, dewrjl 't selve dede uyt een 
seer goede intentie, want dat Srjne Maj to gedagten 
geensints daarheenen gingen om de vreede aan de 
geallieerden te obtruderen, maar alleen haar intressen 
te seconderen; dat alsnogh geen andere intentie hadde 
als om de magt van Vranckrrjck sooveel te binden 
als het mogelijck was, maar dat men ook moste over- 
leggen met wat effect ende voordeel men sulx soude 
konnen doen, ende of men sijn oogmerck door de 
continuatie van den oorlogh soude bereycken ; dat Syn 
Maj 1 bereyt was syne alliantie strictelijk te onder- 
houden ende de beloofde secourssen volkomen te 
presteren, maar dat hem seer leet was dat merckte 
dat sîjn voorstel van mediatie eenige défiance hadde 
verweckt, dat niet meynden 't selve gemeriteert te 
bebben. De grave van Berka heeft mrj in de uyterste 
confidentie gesegt dat sîjn broeder herwaarts aan- 
gekomen was onder voorgeven van hem te komen 
sien, maar dat effective gekomen was met spéciale 
last ende ordre van den koning self om de saken van 
de commercie alhier onder de hant te adjusteren, 
ende dat daarover bereyt is mergen met mij nader 
te spreken ende openingen te doen; dat den grave 
van Oxenstern alhier daarvan niets ter werelt bekent 
is, ende 't selve daarom moet werden gemesnageert ; 
sijn Ed. voegde daarbij dat gedegte grave van Oxen- 



1690. Decemb.] — 13± — 

stern ende Bielke ! ) de meeste quade offitien hadden 
gedaan. Ik sal die openinge tragten te ontfangen, 
ende hebbe middlerwijl in de vergaderinge geprocureert 
dat de gedeputeerden ter generaliteit nader sîjn ge- 
authoriseert geworden om daarover te handelen .... 
Voor sooveel Uwe Maj fc gelieft mentie te maken van 
de equipagie voor het aanstaande jaar, moet ik seggen 
dat meyne dat in Holland de saken nogh wel sullen 
konnen werden geschickt; alhoewel met Noortholltant 
wat moeyten sullen hebben, maar op Vrieslant is 
voor alsnogh geen staat te maken, ende Zeelant vreese 
ik dat mede genoeg te doen sullen hebben; men sal 
ondertusschen ailes doen wat mogelijck is om dezelve 
équipage allomme voort te setten, ende is de hoope 
nogh overigh dat, nademaal die van Vrieslandt ge- 
deputeerde sullen senden, dat met deselve iets vrugt- 
baarlijcx sal konnen werden verrigt .... De tijdinge 
van buyten dagelijcx meer ende meer toenemende dat 
de Fransen wel het een ofte ander desseyn op de 
Spaanse-Nederlanden souden mogen hebben, ende dat 
tôt dien eynde veel volcx allomme bij den anderen 
halen, heeft 't selve alhier veel nadencken veroor- 
zaakt, te meer dewijl soo considérable troupen ver* 
trocken syn, ende heeft men vervolgens eergisteren 
in een conferentie van H.H.M. gedeputeerden overlegt 
of iets ende wat brj deze gelegentheyt van saken te doen 
soude mogen sîjn buyten de sérieuse aanmaningen 
aan het hoff van Brussel ende daar sulx verder van 
vrugt kan sîjn, om sigh alomme wel in defensie te 
stellen ende op sîjde goede te sîjn .... De negotiatie 
van vijftien tonnen goûts voor de marquis de Gastenaga 
is toegestaan in de vergaderinge van H. Ed. Gr. Mog. . . . 

Hage, 5 Dec. 1690. 

] ) Général et diplomate Suédois. 



1 — 136 — [1690. Nov.-Dee. 

LETTRE CI. 

Guillaume III à Hemsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den ôq~ïj — 1 1690. 

Gisteren heb ik weder te gelijk ontvangen UEdl. 
brieven van den 28 Nov. en eerste December. Ik 
ben blijde, dat de graaf van Oxenstern nog eenige 
hoop geeft dat men met Suéde zou kunnen accorderen 
wegens de commercie met Vrankrijk; het ware eene 
zeer gewenschte zaak, daar men moet continueren op 
f arbeiden; indien met Denemarken eens kan worden, 
heb ik groote hoop dat Suéde zoude volgen, maar 
het getal van 50 scheepen, die Denemarken preten- 
deert, is veel te groot. 

Ik heb in mgne twee laatste UEdl. bekent 
gemaakt mgne bekommering voor de Spaansche- 
Nederlanden, die nu nog grooter werd, en ik ben 
nog van sentiment dat er geen ander remédie is om 
dat groot kwaad te prevenieren, als de Hanoversche 
troepen weder d&àr te doen komen, of meerder van 
Brandenburg; en mogelîjk beide te zamen zal niet te 
veel zga: daarom zal men niet verder aan t'keizers 
hof dienen te presseeren dat die troepen in Hongarge 
zouden worden geemployeert ; ter contrarie dat eenig 
contentement aan t" Huis van Lunenburg in t* regard 
van den winter-quartier zou behoren te worden 
gegeven, om den hertog van Hanover zoo veel 
facielder te doen consenteren om zrjne troepen naar 
de Spaansche-Nederlanden weder te zenden, en den 
hertog van Cell om de zijne aan den Rijn te laten 
of weder te doen marcheeren. Ik wenschte dat de 
negociatie van de bewuste penningen voor de Spaan- 
sche zgn voortgang ten spoedigste mag hebben, ten 
eiude daaruit drie maanden subsidie aan den hertog 



îeso. Nov.— Dec] _ 136 — 

van Hanover mogt worden betaalt, als ik UEdl. in 
mijnen laatsten heb gemeld, en dan twrjfel ik niet 
aan t' succès van die zaak, daar ik oordeel zoo veel 
aan gelegen te zijn. 

Ik blijf onveranderlijk UEdl. goede Vriend, 

WILLIAM R. 

Bîj hetgeene dat de vorst van Waldec mij schrijft 
zie ik met leedwezen, dat de marquis de Gastagnaga 
dispositien meent te maken, tôt beveilinge van het 
platte land, om contributien te betalen, terwijl hij 
daardoor de troupes zal fatigueeren zonder effect [dan] 
dat zrj aanstaande campagne in geen staat zuUen zijn 
om te dienen, en dat hij middelerwijl negligeert te 
zorgen voor de sterke steeden, dat het groote werk 
is, en dat ik weet dat in zulken slechten staat zijn 
dat ik schrik als ik daaraan denk. 

Nadat ik deze had geschreeven, ontvang ik UEdl. 
brief van den 5 dezer; ik kan niet van sentiment 
veranderen, en moet discreperen van den vorst van 
Waldec, dat de Hanoversche troepen best in de 
Spaansche-Nederlanden zullen zijn en naast aan de 
hand. Het zal zeer goed zijn dat de H r van Dycvelt 
naar Brussel werd gezonden, maar dat in Den Haag 
weder is tegen mîjne korast. Dit is al wat ik voor 
dit maal aan UEdl. op zijn laatste kan rescriberen, &c. 

LETTRE €11. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoning! 

. . . . Ik hebbe met de H r van Obdam ') gesproken 
over het doen van satisfactie aan Denemarcken over 
hare genomene schepen .... Ik ben ook volcomen 

l ) Le général et diplomate Jacob van Wassenaar, seig- 
neur d'Obdam etc. 



— 137 — [NW>. Deoemb. 

van gevoelen dat, als wrj met Denemarken konde 
sluyten, Swede soude moeten volgen. Het schrjnt 
niet voor alsnogh apparent, dat men in Denemarken 
over de trouppes sal accorderen .... ; het soude ligt 
konnen gebeuren dat, bemerkende dat het zeer difficyl 
sal wesen haar gantsche oogmerck, soo omtrent het 
tractaat van commercie als hare pretentie tôt laste 
van den staat, te obtineren ende die tegelijck bene- 
vens een offensive alliantie af te doen, ligtelijck, om 
de groote last te ontgaan, naderhandt van andere 
gedagten soude konnen werden. Den grave van 
Oxenstern begint wat sagter taal te voeren, maar of 
sulx voortkomt uyt een regte meyninge, ofte dat 
men liever hadde dat men alleen die gedagte hier 
hadde, is niet welte penetreren. — De grave van Nostits, 
mij eergisteren nevens sijn broeder, den grave van 
Berka, komende sien, ende sullende in secretesse 
doen de openinge, waarvan in mijn vorige hebbe 
gemelt, heeft in 't bijwesen van den heere van 
Dijckvelt ons gesegt, dat den grave van Oxenstern in 
Sweden hem op de tijt van sijn vertreck groote pro- 
testatie hadde gedaan van sijne sincère inclinatie 
voor de gemene sake, met beklagh dat men ailes 
ten quaasten aan Sijn Maj fc overbragt ende Uwe Maj fc 
en den staat seer odieus tragte te maken; dat hij de 
keyser daarvan soude verseeckëren ende ook eenige 
hier in den staat; dat men groot onderscheyt moste 
maken tussen den koningh ende den raat; dat de 
koningh volkomen wel geintentioneert was, maar soo 
niet die van den raat; dat het quaaste was, dat die 
van Sijn Maj te raat soo veel aan de hant gegeven was 
om den staat bij Sijn Maj* verdagt te maken door de 
gemaakte conventie ende het aanhalen van de schepen ; 
dat si] haar daarvan seer grimpelijk 1 ) konde bedienen, 
') Sic. Probablement: geniepelijk. 



1690. Decemb.] — 138 — 

ende, dewijl 't selve d 9 eenigste steen des aanstoots 
was, dat Sijn Maj fc seer geerne soude sien dat hij,daar 
passerende, in secretesse soude tenteren of de sake 
niet te vinden soude wesen; dat het meest daarop 
soude aankomen, dat men Sijne Maj 1 soude tragten 
eenigermaten te dedomageren wegens het missen 
van de commercie met Vranckrijck, 9 t sij door het 
inkopen van die waren, die, in dat rrjck vallende, na 
Vranckrijck werden vertiert, ofte andersints; dat, 
ingevalle men hier gereet was hem daarop te ant- 
woorden, hij een begin van die sake ofte negotiatie 
soude konnen maken ende 't selve overschrijven na 
Sweden; dat dan daarna 't selve door bemiddelingh 
van sijn broeder, den grave van Berka, soude konnen 
werden achtervolgt; hij sprack ook seer significant 
van de expressien van de koningh selfs, soo van 
genegentheyt tôt de gemene sake als om aile parti- 
culieren differenten af te doen, ende hielt sig sôô 
verseeckert daarbij, [alsof] hem daarvan geen de minste 
dubieusheyt overbleef. Ik beken dat mij dese sake 
wat surprenant voorquam, dewijl sijn Ed. niet de 
minste pouvoir toonde te hebben, als alleen monde- 
lingh, ende dat den grave Berka 't selve vrij hoogh 
hadde opgegeven; ook konde ik niet merken dat 
deselve soodanigh op ailes was geinstrueert als daar- 
toe soude werden vereyst, maar wel dat, ingevalle 
men hem heeft willen persuaderen van de intentie 
van de koningh van Sweden om daarvan rapport te 
doen aan de keyser, men daarin ten voile heeft 
gereusseert; 'tgene ik wensche dat met de sake selfs 
mag overeencomen. Gisteren heeft men ter generali- 
teyt op de propositie van Holland geresolveert den 
H ro van Dijckvelt af te senden na de marquis de 
Gastenaga om met denselven over de defentie van 
de Spaansche-Nederlanden te confereren, mitsgaders 



— 139 — [1690. Decemb. 

over het in 'tvelt brengen van een goede armée in 
de naaste campagne ende voor het employ van de 
penningen, die sullen werden genegotieert .... 
8 December 1690. 



LETTRE CIII. 

QuiUaume III à Heinsius. La campagne prochaine. 

Kensington, den 2/12 Dec. 1690. 
Alhoewel de wind twee dagen oost is geweest, 
zijn de brieven uit Holland van voorleden Vrijdag 
niet aangekomen, die wij aile uur verwachten, zoodat 
ik niets heb te voegen bij t'geene ik UEdl. heb ge- 
schreeven met mijne twee laatsten, als dezelve zeer 
ernstig te recommanderen met aile vigeur voort te 
zetten t'geene nodig is tôt d'aanstaande campagne, 
want daar geen uur in dient te worden verzuimt, en 
zonder dat het met kracht en kunst werd aange- 
droDgen en met het overstappen van verscheidene 
difficulteiten, weet ik wel dat het zijn behoorlijke 
voortgang niet zal hebben. Het is mij ten uiterste 
leed, dat ik zelfs in Den Haag niet ben om het te 
doen, maar het kan naar mijne aankomst niet wachten, 
alhoewel ik hoop nog in 14 dagen te kunnen ver- 
trekken, en blrjf onveranderlijk 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

LETTRE CIT. 

Htinsiue à QuiUaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoning! 
Op huyden hebbe ik 't geluck gehadt te ont- 
fangen Uwe Maj to hoogstgeagte missiven van den 



1690. Decemb.] — 140 — 

4 flB en 8 December Wij bebben op 't subject 

van d'aanstaande campagne een spéciale conferentie 
gehadt met gedeputeerden van den raat van staten, ende 
deselve al 't geene eenigsînts nootzakelijck was 
sterck aangemaant, gelijk mede 't geen nog van deze 
winter moet werden versorgt; de heere prince van 
Waldeck soude daartoe seer noodig wesen, maar 
sïjne indispositie belet hem 't selve .... Aangaande 
do negotiatie van de vijftien tonnen goûts, die is nu 
gcconsenteert ende in staat om te werk gestelt te 
werden, ende sal men vervolgens, soo ras die heeren 
su lien van Brussel aangekomen sijn, met deselve 

daarover konnen spreken *) 

Hage, den 12 de December 1690. 



LETTRE CY. 

Guillaume III à Heinsius. *) Même sujet. 

Kensington, den 9/19 Dec. 1690. 

Ik heb eergisteren weder te gelijk ontvangen 
UEdl. brieven van den 8 en 12 dezer. Ik kan UEdl. 
niet genoeg zeggen mijne bekommernis voor de 
Spaansche-Nederlanden dezen winter, en het is onbe- 
grijpelîjk dat de marquis de Gastagnaga niet begrîjpt, 
of wil begrîjpen, het groot perikel, waaraan hij is 
ge^xponeert. Ik moet nogal persisteren bg mrjn vorig 
sentiment dat, naar mijn oordeel, geen prompter 
remédie is als de Hanoversche troepen weder te 
doen of meerder van Brandenburg derwaarts te doen 
inarcheeren, en alhoewel daar veele difficulteiten in 
'I' se twee expedienten zich vinden, men moet trachten 

') Voyez la lettre et la note p. 141. 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



141 t 1W0 - DecMrt*. 

die te permonteeren '), en dat ten spoedigste, of wij 
zullen eenen irreparabelen slag ontvangen; ik meen 
dat men Spanje daartoe moet dwingen; men dient 
negocieerende penningen daartoe t' employeren, als 
ik in mijn voorgaande heb geschreeven, en dat klaar 
uit aan Gastelmoncago en Tiremont te zeggen 2 ). De 
commissie van den heer van Dijcvelt naar Brussel 
dient zîjn voortgang te hebben. Ik heb derwaarts 
gezonden den graaf van Brouay, omdat ik meende hij 
meer kracht op den geest van den marquis de 
Gastagnaga zal hebben als iemand, die ik had kunnen 
van mrjne eigene luiden uitvinden. Don P° Ronquillio 
heeft mij vandaag gezegd dat de marquis de Gastagnaga 
zich excuseert van de onmogelijkheid van Hannoversche 
troepen weder aan te nemen, 't geen ik niet acht, 
want als ik heb gezegd : hrj moet daartoe gedwongen 
worden, want de Spaanschen zullen anders nooit iets 
goeds doen tôt hare eigene conservatie. Ik heb ge- 
hoord van eene propositie, die de staten van Braband 
en Vlaanderen hebben gedaan van een goed aantal 
van militie te onderhouden en exactelijk te betalen, 
mite de maniantie van hare eigene penningen hebben de, 
y t welk de marquis de Gastagnaga ook toe dient geper- 
moveert van wegens den staat, als ik van mrjne kant 
al heb gedaan. Gastelmoncago en Tiremont kunnen 
daar veel toe doen, en daarom dienen in sérieuse 
termen te worden aangesproken. 

Ik blijf altoos UEdl. goeden Yriendt, 

WILLIAM R. 

Als mijn bataillon gardes in Den Haag zal zijn 
gekomen, meen ik dat men de regimenten van Force 
en Frieshem wel naar de Spaansche-Nederlanden zou 
kunnen zenden; het zoude altijd een klein renfort zîjn. 

') Lisez: surmonteeren. 

J ) Deux généraux de l'armée Espagnolle. Cf. N°. CVI. 



1690. Decemb.] — 142 — 

De conduite van Brandenburg is onverdragelijk. 
Ik hoop dat Spaen brj deze tijd al ordre zal hebben 
ontvangen. 

Indien de klagten tegen den commis Van der 
Meer waar zou zijn, t' welk geëxamineert dient te 
worden, zoo zoude hij ten eerste behoren te werden 
gerappelleert. 

LETTRE CFI. 

Heinsius à QuiUaume III. Même sujet. Vaisseaux capturés. 
Le Danemarc. La Suède. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoning! 

Voorleden saturdagh hebbe ick 't geluck gehadt 
te ontvangen Uwe Maj te hoogstgeagte missive van 
den l^ 611 dezer lopende maant. Ten selven tijde waren 
mij komen sien de H n Gastel-Moncaye ende Tirimont, 
die dan betuygden eygentlijck geen character te hebben 
ofte eenige directe ordre aan den staat, maar alleen 
om met d 9 een ende ander van den staat te spreecken 
over de jegenwoordige constitutie van saken, ende 
alhier te verblijven tôt Uwe Maj te komste in Hollant. 
Ick hebbe eerst met deselve gesproken wegens de 
constitutie van hare plaatsen ende de voorsieninge 
van deselve, waaromtrent al groote defecten remar- 
queerden; daarna op 't subject van de naastvolgende 
campagne, die seyde geresolveert te wesen te be- 

stellen Nadat die heeren van mij vertrocken waren 

kregen deselve nogh die fascheuse nouvelle, dat de 
vijanden, uyt Doornick ende Condé eenige troupes ge- 
trocken hebbende, met een corps waren geavanceert 
tussen Ninove ende Lembeck, ende dat Boufler met 
10 à 12,000 man de Sambre passeerde — .... Men 
zegt dat de genr 1 Bielke aan het hof van Hanover is, 



'•^H^rf4?S^ 



— 143 — [1690. Deeemb. 

waaruyt geen goets wert gepraesageert. — In Denemar- 
ken begint men harde taal te voeren over het opbrengen 
van de schepen uyt kragte van de conventie, ende, 
na het schrijven van den H r van Amerongen, dreygt 
men daar onze schepen aan te houden, vooral soo 
men in Zeelant voortgaat met het verkopen van hare 
schepen. De harde manière van procederen in Zeelandt 
augmenteert d'onvernoegtheyt werkelijk; men schijnt 
daar mede gansch niet wel tevreden te wezen dat op 
d'offensive alliant ie niet harder werd aangedrongen; 
ook is men gansch niet voldaan dat men hier insteert 
op de continu atie van het praeliminair tractaet, ende 
dat men niet kan geven in het ongeratificeerde tractaat 
de a 1684, en ook tegelijk afdoet hare pretentien, 
aile welke saken difficijl sijn 't adjusteren; ende wat 
de temperamenten aanlangt wegens de commercie met 
Vranckrijk, soude men op eenige pointen wel eens 
werden, dewijl 'tselve werd gebonden aan derestitutie 
van de schepen, ende dat men 't getal wil nemen op 
50 schepen, die na Vranckrîjck zullen mogen varen, 
ende dat die schepen, volgens 't schrijven van de 
H r van Amerongen, drie reysen souden mogen doen, 
soo soude dat getal niet veel effect geven om het 
oogwit van de conventie te bereycken ende, om de 
difficulteyt van de voorsz. restitutie, het accommode- 
ment daaromtrent in aile gevalle bezwaerlijk te 
treffen sijn. 

De grave van Nostiz heeft eyntlijck opgegeven 
de middelen van accomodement met Sweden, nament- 
lijck: dat men soude overeenkomen in het afnemen 
van de Sweedse ware en sigh obligeren hare necessi- 
teyten te furneren, ofte dat men alleen soude toestaan 
[met] 14 â 15 schepen heen en weer te varen , ofte voor 
de schade te betalen 25 à 30.000 Rdl. 'sjaars; ende 
alhoewel niet apparent is dat sulx sal aangenomen 



/ 



1690. Decemb.] _ 144 — 

werden, soo heeft men echter, op het vaste vertrouwen 
't gène dien béer heeft, aan den H r Haren geschreven 
dat men sigh op de voet van de twee laaste pointen . 
wel soude konnen vergelijcken. Het sal heel nodigh 
sijn dat van die saken op 't een ofte ander wijze een 
afkomste gemaakt werden, 't welk ik verhoope dat 
met Uwe Maj 1 * komste haast sal konnen geschieden. 
Ik mane dagelijks sterck aan, volgens Uwe Maj te be- 
geerte, den raat van state tôt hetgeene tôt de naaste 
campagne zal dienen 

M r de Coloma komt mij soo adverteren dat tôt 
Toulon ende Marseille groote equipagie wierdengedaan ; 
dat schrijvens van de graaf van Fuensalida hadde dat 
men bedugt was, dat 't selve wel mogte aangesien 
wesen om eenigh desseyn uyt te voeren op Nizza, 
Villa-Franca &c., en dat versogte dat Uwe Maj 1 ende 
H.H.M. met haar esquadre, dat na de Middelantse Zee 
gaat, wilden voorsien; dat Don Ronquillo daarover 
ook instantien soude doen; 't geene aangenomen 
hebbe aan Uwe Map te schrijven .... 

Hage, 19 Dec. 1690. 



LETTRE CFIf. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh! 

.... Wij hebben aile dagen met den rade van state, 
alsmede met de gedeputeerden uyt de collégien ter 
admiraliteyt, gevaceerd tôt bevorderinge van 'tgeene 
tôt een vroege campagne ende het spoedigh in zee 
brengen van de vloote zal konnen dienen .... Ik 
hebbe nogh een nader conferentie gehadt met de 
marquis de Castelmoncaye ende grave van Tiremont 



— 145 — U690. Decemb. 

op 't subject van de defentie van de Spaanse-Neder- 
landen in deze winter, mitsgaders van de aanstaande 
campagne, maar ailes rotdeert op 't fondement van 
het gelt, 'tgeene hier vandaan sullen krrjgen .... 
Volgens de brieven van den prince van Waldecq, 
huyden aangebragt, was de H r Spaan 1 ) nogte de 
H r Smettau tôt Maastrigt nog niet gearriveert, soodat 
men van 't selve (?) succès van die entrevue nogh niets 
weet; ondertussen wert uyt Brabant geschreven dat 
de vijanden weder souden wesen geretireerd, maar, 
soo gemeent werd, om bij Vrieslant 2 ) weder haar dessein 
in 't werck te stellen. De H r grave van Nostits heeft 
mij op huyden weder komen assureren van de constante 
genegentheyt van de koningh van Sweden tôt de 
gemene sake, als maar niet te hart werdegehandert(?) 
van de geallieerden. Ik hebbe hem geantwoort dat 
men seer geerne sijn projecten sal oversenden, selfs 
met authorisatie om daarop te mogen handelen, maar 
ik vrese noch dat dien heer wat te groote opinie van 
dat hoff heeft, waarmede enz. 
Hage, den 22 Dec. 1690. 



LETTRE CF1II. 

Hetnsiu8 à Guillaume III. Différends avec la province de Frise. 
Le Danemarc. L'armée Espagnole. 

.... De gedeputeerden van Stadt ende Lande sijn 
nu mede overgekomen, soo dat nu dagelijcxs met de 
Vriese ende haarluiden in conferentie sijn, om te vinden 
eenige middel tôt het ter neder leggen van de diffe- 
renten ten wederzijden. Haar Hoog Mog. hebben 
voor desen twintigh duysent gl. geboden tôt het 

l ) Général des troupes de l'électeur de Brandebourg. 
') Ce nom est évidemment une erreur. Peut-être : Vlaenderen. 

10 




1690. Deccmb.] — X46 — 

in staat stellen van haar collegie voor drie jaren, 
ende om de differenten jegenwoordigh niet par le 
menu te disputeren heeft men nog gemeent, dat men 
de questien met gelt soude behoren te redimeren, 
ende dat die twintigh duysent gis. souden werden 
betaalt totdat de voorsz. differenten souden wesen 
afgedaan; de gedeputeerden van Vrieslant toonden 
artoe niet veel inclinât ie, ende, 'tgene surprenant 
ts, seyden dat niet verder gelast waren als de resolutie 
van de staten van Vrieslant, op 't subject van de 
laaste besendinge derwaarts genomen, medebragt, dat, 
ingevalle men aan haar eenige presentatie wilden doen, 
sij die souden overschrijven ofte selfs overbrengen, 
maar dat haar niet verder in die onderhandelingen 
souden komen ingereren. Men heeft haar daarop 
aangewesen, dat op die wijse die heele besendinge 
vrugteloos moste uytvallen, dogh eyntlijk gedispo- 
neert, dat men in onderhandelinge soude treden, on- 
vorvanckelijck sijne principalen, ende soo men eenigt- 
siuts konde een project van een accommodement uyt- 
vtnden, dat hetselve dan soude werden overgesonden, 
om daarop te hebben approbatie; waarop haar hebben 
geuyt, dat niet soude konnen doen ofte men mochte 
vast stellen haar te geven vijftigh duysent gis. 's jaars. 
Op die gronden sal men nu mergen weder bij den 
anderen komen, te wenschen sijnde,dat iets vrugtbaars 
soude konnen werden uytgewerkt, opdat die quote in 
de equipagie mede mogte werden uytgebragt. 

Te lande vrese ik dat men bij dit vriesent weder 
van ongemacken sal hooren. De Spaanse stellen gansch 
geen ordre op hare saken; den grave van Hornes 
heeft mg desen dagh geseyt, dat 250 soldaten in 
Nieupoort door hongersnoot waren gerevolteert, ende 
dat deselve de wagten hadden geforceert ende na de 
Fransen waren overgeloopen Na de heer van 



— 147 — U690. Deoemb. 

Dijckvelt schrijft was de marquis de Gastanaga seer 
radeloos ende als half desperaat; ondertussen blijven 
Castel-Moncaio ende Tiremont, die sijne principale 
raden sijn, ende waarvan wel soude dienen te werden 

geasisteert, hier leggen 

Den heer Lente heeft mij gesegt ordre te hebben, 
dewrjl sijn coningh siet, dat men het nemen van 
Deense schepen door de Zeeuse capers tragt staande 
te houden ende te justificeren, ende dat men daarop 
geen satisfactie geeft, geen verdere poursuites te doen, 
maar dat sal moeten overleggen hoe sijne onderdanen 
sal konnen helpen; hij klaagt seer dat de keyser niet 
alleen de sake van de Elve-tol niet voortset, maar dat 
selfs geen reflexie maakt op een équivalent, waarop 
men hier urgeerde ende 'thuys Lunenburgh selfs 
d' accord was ; dat men aan 't keyserse hoff voorgaf , 
dat. Denemarken nu genough was geengageert, nu 
deselve met Uwe Maj fc ende Haar Hoog Mog. in 
alliantie was getreden; dat het den koningh moste 
toscheren, dat die alliantie, die hij met soo goeden 
intentie hadde begonnen ende soo weinigh vervolgh 
hadde, hem nu nogh nadelig moste sijn, daar bij- 
vougende, dat ook de koningh die alliantie niet soude 
konnen ratificeren, soo men ondertusschen niet quam 
te maken een tractaat van commersie, ende dat men 
afdede de prétention van Sijne Maj*; dat men ook tôt 
geen tempérament van de conventie soude konnen 
komen ten ware tegelijk de genomene schepen 
wierden gerestitueert ; hij toonde sigh seer ombrageus 
over het tractaat defensyf tusschen Sweden en Lunen- 
burgh gesloten, seggende dat hetselve speciaal sloeg 
op de differenten van Saxen-Lauwenburg, ende dat 
het te meer te apprehenderen was, dewijl *t selve, nadat 
men bewust was van het offereren van de mediatie, 
was gesloten, ende dat nu het inlegeren van de 



1690. Decerab] — 148 — 

Sweedse troupes in Boitsenburgh daarop was gevolgt, 
waarop den résident Ziegel al weder verseeckert heeft, 
dat het een nog 't ander geen ombrage kan geven, 
ende dat de hartogh van Cel Uwe Maj op ailes wel 
geruststellen sal, waarmede &c. 
Hage, 29 December 1690. 



LETTRE CIX. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 19/29 Decemb. 1690. 

Daar sijn huyde weder tegelijck aangekomen de 
brieven van den 15, 19 & 22 deser, daarop ick in 
't korte moet antwoorden dat ick de Spaense-Neder- 
landen voor half verloren aght, indien men de 
Hano verse trouppes niet aenstons weder derwaerts 
kan doen marcheren, geen ander hulp voorhanden 
siende, die soo prompt kan sijn. Ende de laeste incursie, 
die de Fransen hebben gedaen, dient den marquis 
de Gastagnaga weys te maeken. Ende het tegen- 
woordigh met een N. 0. wint hebbende drie daghen 
alhier sterck gevroosen, scrick ick als ick denck waer 
Vlaenderen is aen geexposeert, waer van seeckerlijck 

de Fransen sullen proâteren Het werck wegens de 

conventie van de comertie met Denemarken en Swede 
dient so veer te werden gepousseert tôt een accom- 
modement aïs mogelijck; de propositie dienaangaande 
van den graaf van Nostits in 't regard van Swede 
scheynen niet heel onredelijck; seeckerlijck beter als 
de 50 schepen, die Denemarken pretendeert .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



149 — [1690—91. Dec-Jan. 



LETTRE CX. 

Guillaume III à Heinsius. La conduite des alliés. 

-- . , j 28 Decemb. i/mnini 
Kensmgton, den -^-j 1690/91. 

Sedert mijne leste heb ick ontfangen UEd. brief 
van den 26 Dec. Het chagrineert mij ten uyterste, 
dat Hanover nu scheynt sulke groote difficulteyten 
te maeken om sijne trouppes weder terug te doen 
marcheeren naer de Spaense Nederlanden, dat, naer 
mijn oordeel, d'eenigste salvator voor deselve kan 
sijn. Godt weet hoe het met dit sterck vriesent weder 
aldaer gestelt is, ende wat den vijant sal ondernemen; 
ick scrick als ick daeraen denck, ende weet nogh 
geen promter remédie als bij Hanover. sterck aen te 
houden om sijne trouppes .... Ick meen dat UEd. 
met aile sijn pouvoir dient te faciliteeren de ver- 
soghte negotiatie van nogh vier of vijff ÎOO 11 gl., 
want ick geen promter middel sie om de saeken in 
de Spaense-Nederlanden gaende te houden totdat de 
remises uyt Spagne koomen, die men nu reeden 
moghte hebben van te verwaghten met het inkoomen 
?an de vloot, alhoewel ick daer seer aen twijfele. 
Ick hoop nogh in 't laeste van de aenstaende week 
van hier te sullen kunnen vertrecken, weer en wint 
dienende; inmiddels moet ick noghmaels UEd. op het 
ernstighs recommandeeren dat ailes, tôt d'aenstaende 
campagne nodigh, magh werden besorght, sonder een 
moment tijt te versuymen. Ick blrjve onveranderlijck 

' UEd. goede Vriendt, 
WILUAM R. 



1691. Janvier]. — 150 — 

LETTRE CXI. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

.... Ick hebbe aan de H r Van Haren in 't breede 
geschreven over de reserve in de getekende conventie 
over het dedomagement van schepen gemelt, waarvan 
Uwe Maj* gelieft te mentioneren, dewijl daardoor ailes 
op [losse] schrouven gestelt wert, vooral soo die reserve 
soo verre soude werden geextendeert, dat daar souden 
wesen begrepen schepen, niet uyt hoofde van de con- 
ventie, maar uyt andere wettige redenen genomen. 
Ik werde meer ende meer bericht dat men daar seer 
fier met de H r Van Haren heeft gehandelt, ende dat 
de Fransgesinâe daaronder seer gewoelt hebben, ende 
dat, na aile apparentie, bij faute van 't sluyten van 
die conventie, na 't exempel van Denemarken de 
schepen van d'onderdanen van den staat aangehouden 
souden sijn geworden .... 

Ick zal met mylord Dursley, soo ras hier sal ge 
comen sijn, concerteren op 'tsubject van de propositie 
bij Denemarken gedaan tôt de neutraliteyt in de Oost 
ende Noordtzee. De wegh, bijUweMaj^ goetgevonden 
oordeele ik best zal wesen in te slaan, te weten daar 
over met de geallieerden te concerteren, want, na 
mijn gedagten, niet nodiger wesende als dat aile 
schijn van iets separaats te willen handelen werde 
weggenomen .... 

Den grave van Windisgratz ') heeft mij vertoont 
een brief , geschreven door den grave van Lobcowitz , 
die een seer groote becommernisse toont in de delatie 

x ) Le représentant de l'empereur au congrès de La Haye 
après le comte de Berka. Cf. p. 53. 



— 151 — [1691. Janvier. 

van het gouvernement van de Spaense-Nederlanden ; 
ten dien opsigte dat vreest dat de Spaanschen ailes op 
deselve nu sullen schuy ven ; hij segt dat de cburfûrst l ) 
dat employ heeft geambieert met d'uyterste soumissie, 
ende genougsaam sonder eenige condition te bedingen ; 
dat ter contrarie men hem soodanigh soude limiteren, 
dat hij niet alleen geen saken van importance sonder 
den Spaanschen raedt soude mogen doen, maar selfs 
geen employen ofte charges mogen begeven, ende dat 
men een Spaansch mestre de camp nevens hem stellen 
soude; dat men sigh voorts dàâr sôôdanigh van sijn 
magt flatteerde, dat men praesupponeerde dat hij 
considérable troupes in de Spaanse-Nederlanden soude 
brengen tôt sijnen koste, ende dat men bereits op 
die fondamenten voorgenomen hadde inplaats van 
derde halfmillioen rijcxdl., die tôt de Spaanse-Neder- 
landen voor dit jaar waren gedestineert, alleen over 
te maecken 50,000 rijcxdl. ter maent. Ick wil hoopen 
dat dese sake niet wel sal wesen gepenetreert , maar 
het geeft e ven wel aanleydinge, dat men incessàment 
vigilere ende arbeyde om de Spaanschen in een ander 
spoor te brengen. — Den H r Van Heeckeren adviseert 
mij dat nu verseeckert is, dat het tractaat van Hanover 
met Vranckrrjck sonder limitatie van tijt is gemaakt, 
alhoewel men hem tôt nog toe het contrarie hadde 
doen geloven. — Schoning *) hadde doen blijcken dat 
Uwe Maj fc hem niet veel goets wilde, ende dat daarom 
hadde gewenst sigh voor Uwe Maj t te hebben komen 
justificeren van de quade diensten, die sijne vijanden 
hen gedaan hadden; ende als den H r Van Heeckeren 
daarop antwoorde van de furst van Waldecq te 
hebben verstaan, dat hij uyt Uwe Maj u naam hem 
hadde geschreven dat Uwe Majt nie ^ ongevallig soude 

l ) L'électeur de Bavière. 

s ) Général des troupes Brandebourgeois. 



1691. Janvier.] — 152 — 

wesen dat hij deselve quame vindeD .... advoueerde hij 
'tzelve. ... : hij was doot kranck geweest, maar nu buyten 
péri cul, t'enemael in 't faveur van de churfûrst. 
1 January 1691. 



LETTRE CXII. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoningh. 

.... Het heeft seer groote bedenckelyckheyt dat 
Bielke sigb soo langh aan die hoven (Hanover) op- 
houdt; hij passeert daar over ende weder over van 
het eene hoff na 't andere .... De sake in de Spaanse- 
Nederlanden staan gants niet wel; de marquis de 
Gastenaga doet wel sijn devoir, maar, van geen gelt 
geassisteert werdende, kan niet uytregten. Men 
accelereert alhier de ligtinge sooveel doenlijk is, 
ende heeft men selfs aan de H r Van Dijckvelt ge- 
schreeven om, is 't doenlijk, aldaar l ) credyt te ver- 
schaffen ; ende dewrjl met dit vriesent weder d'ammu- 
nitie van hier beswaarlijk over te brengen sal sijn, 
heeft men deselve in bedencken gegeven of niet uyt 
Zeelandt soude voor een gedeelte konnen werden 
geprovideert. De H r Colomma heeft mij gisteren 
specialijk komen sien, ende mrj gesegt dat ordre 
hadde van den koningh om alhier bekent te maken, 
. dat deselve ailes genegen was voor de gemene sake 
op te setten, ende specialijk dat aan de marquis de 
Gastanaga een goede somme van penningen in korte 
soude overmaken; de brieven nogtans van den 
H r Schonenberg 2 ) schijnen daartoe geen de minste 
apparentie te geven, ende na hij van de constitutie 
van dat hoff schrijft, soude men aldaar de Spaanse- 

>) A Bruxelles. 

') L'envoyé à Madrid. 



— 163 — [1691. JanTier. 

Nederlanden soo heel veel niet aantrecken, ende 
ingevalle geen gelt overgemaakt wert, vrese ik, nadat 
de penningen, die alhier sullen werden genegotieert, 
sullen wesen geconsumeert, dat men alhier in d' uyterete 
verlegentheyt sal vallen, sullende ten allerhoogsten 
nodigh sijn dat [door] Uwe Maj 1 , hier sijnde, een sérieuse 
deliberatie over de Spaanse-Nederlanden aangestelt 
werd, ende overlegt wat omtrent soodanigh verval 
dienstigh gedaan soude konnen werden. Men heeft 
wederom voor de derde reyse direct na Spagne aan 
den coning selfs over de voorsz. constitutie geschreeven, 
dewijl men bemerckt dat Srjne Maj* niet in de gront 
van ailes wert onderregt, dog ik vrese dat het met 
schrijven niet sal konnen werden geredresseert .... 
H âge, 2 Jan. 1691. 



lettre; cxiii. 

Semahu à Guillaume III. Mêmes sujets. Le Danemarc. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koninghl 

Eergisteren hebbe ik . . . . ontfangen Uwe Maj ts 
hoogstgeachte missive van den 19 deD en 26 Decemb. 11. . . . 
Uwe Maj* bekommernisse voor de Spaanse-Nederlanden 
is seer gefundeert. De H r van Dîjckvelt schrijft mij, 
dat de marquis de Gastenaga hem jegenwoordigh 
voorkomt als van goede wille te sgn, maar dat haar 
aan aile kanten de middelen ontbreken; dat ailes siet 
op het gelt , dat uyt Hollant moet komen .... Wegens 

de Hanoverse troupes twijfele niet of Uwe Maj. 

sal . . . . daarvan directe wesen geinf ormeert ; het is seer 
bedenkelijk of [men] aan dat hoff geen ander motiven 
heeft als die publyck werden geallegeert; het geheele 
huys is nu tôt Cell bij den anderen vergadert, waar- 
van den uytslagh sal moeten werden afgewagt .... 



1691. Janvier.] — 164 — 

Ik hebbe met mijne laaste Uwe Maj fc kennisse 
gegeven van 'tgene de H r van Àmerongen aan den 
griffier geschreeven hadde wegens t'arrest van zes 
schepen, bij den koning van Denemarken laten doen; 
des anderen daags is de H r Lente mrj komen sien, 
en heeft mrj 't selve genotificeert, met brjvouginge 
dat ordre hadde daarover een memorie te presenteren 
aan den staat. Ik hebbe sijn Ed. daarop geantwoort: 
dewrjl ik oordeelde dat die sake was van de aider- 
uyterste uytsigt ende importantie, ende dat hij ordre 
hadde sigh daarover aan den staat te addresseren; 
dat ik vertrouwde dat hrj mrj wel soude permitteren, 
dat ik mrj soude refereren tôt hetgeene den staat 
daarop soude komen te resolveren; dat ik evenwel 
niet beschroomt was in mijne particulier te seggen 
wat mijn gedagten daarover waren; als wanneer ik 
hem heb aangewesen hoe weynigh sulx overeenquam 
met de protestatien, die men soo itérative aan Uwe 
Maj fc ende desen staat hadde gedaan, met de senti- 
menten, die men ook wist dat men van dese sijde 
moste hebben, met de negotiatie, die onder handen 
was ; dat Sijne Majfc moste ernst wesen sigh met desen 
staat te willen engageren ofte niet; soo niet, dat 
deselve wel deede sigh soo opentlyck tegens ons te 
stellen; soo ter contrarie, dat aile de werelt soude 
moeten overtuygt wesen dat Sijne Maj* in dese srjn 
intrest niet opvolgde, dewrjl door dit arrestnietanders 
als beletselen ende empechementen tôt eenige nader 
engagementen moste volgen; dat onse vijanden daar- 
door souden werden geencourageert hare quade dessei- 
nen voort te setten, de qualijck meynende ons meer 
ende meer souden tragten te eslogneren ende onse 
vrunden in haren goeden ijver doen verslappen; dat 
ik vermeynde dat H. H. M. souden reden hebben vao 
over die proceduren seer te wesen gesurprenneert, 



— 155 — [1*M- Janvier. 

vsrant of wel de koningh van Denemarken sigh moeste 
vinden gegraveert met de bewuste conventie, dat 
Sijn Maj 1 echter wel bekent was, dat die tussen Sijne 
Maj* en H. H. M. was gemaakt tôt af breuck van den 
gemenen vijandt; dat daaromtreDt geen particulier 
intrest verseerde ; dat die immers geen speciaal insigt 
hadde op Sijne Maj fc van Denemarken nogte alleen 
in desselfs reguard ter executie gestelt was, maar dat 
die was geweest generaal ende alomme sonder onder- 
scheyt in 't werck gestelt; dat dese represalien niet 
en hadden die réquisition, die het regt der volkeren 
requireren, maar dat daarjegens al vrij veel soude 
konnen werden geallegeert, ende datter vervolgens 
niets was 'tgene dese proceduyren souden konnen 
justificeren. Sijn Ed. siende dat ik die sake wat hoogh 
opnam, réitereerde sijne vorige protestatien, ende ver- 
klaarde dat het de koningh genootsaakt was geweest 
te doen om sijne ingesetenen contentement te geven 
ende sijn authoriteyt te conserveren ; versogte dat men 
de saken tôt geen extremiteyt wilde brengen; dat 
sulz in dese constituée van tijt immers voor den 
dienst van den staat niet soude konnen strecken .... 
Ik repliceerde sijn Ed. dat men welligt te veel op die 
gronden steunden, ende daardoor te ligter tôt dese 
resolutie mogten wesen gekomen. Waarop H. H. M. 
hebben geresolveert aan den H r van Amerongen te 
gelasten om aan Sijne Maj fc te representeren hoedanigh 
H. H. M. daarover gesurpreneert sijn, ende te 
versoeken de voorsz. ontslaginge van de voorsz. 
schepen...., sijnde wijders goetgevonden met de H r 
Lente een conferentie te houden, ende deselve te 
versoeken de voorsz. devoiren met sijn officien te 
willen seconderen, 'tgene desen mergen is geschiet, 
alwaar genougsaam deselve raisonementen over ende 
weder ovfer sijn gevallen, die tusschen ons waren 



1691. Janvier.] 156 

geventileert, makende sijn Ed. sijn meeste werck om 
te assureren, dat daardoor de goede intelligentie niet 
soude behouven geturbeert te werden, als men maar 
deselve genegentheyt betoonde aan dese zijde, die aan 
die sijde was, ende nam aan sijne uyterste devoiren 
aan te wenden tôt het voorsz. yersogte relaschement. 
Wij hebben hem geantwoort, dat wg ons soude régule ren 
na de effecten ende realiteyten, waarvan men in het 
korte souden konnen wesen geesclaircisseert. Men 
heeft dese materie alhier al wat delicaat geoordeelt 
te wesen, ende gemeynt dat die vervolgens voorsig- 
telijck moste werden gehandelt; dat de extremiteyten 
aan d* eene zijde mosten werden geeviteert, om Dene- 
marken niet te doen omslaan, ende aan d'andere 
zijde zooveel doenlijck voorgekomen dat hetzelve bg 
andere niet nagevolgt werde; jegens verder extremi- 
teyt is hier sterck aangesien, omdat in die quartieren 
soo notablen getal schepen legt die, overmits het 
vriesent weder, dàar wel apparent sullen moeten over- 
winteren ende die aile, schoon maar ses sijn gear- 
resteert, in des konings magte sijn.... Den heere 
Smettauw heeft mij gecommuniceert dat de churfûrst, 
sijn meester, bekommert was, dat in 't noorden wel 
een tiers partij soude mogen werden geformeert om 
de mediatie voort te setten, maar ik hebbe sulx door 
andere wegen nogh niet konnen penetreren. Het 
bekommerlrjkste schrjnt wel te sijn de Saxen-Lauwen- 
burgse différent en .... Den H r van Heemskerck schrrjft 
mij, bg sijne missive van den 21 8te Decemb., dat de 
grave van Solms, Milord Paget ende hij, een project 
hadden geformeert om Sweden in den oorlogh jegens 
Vranckrrjck te engageren . . . ., dat de keyser 't selve 
wel niet geapprobeert hadde, maar sigh evenwel al 
heel favorabel verklaart. Ik vrese dat van dat project 
niet veel vallen sal, hebbende den H r grave van 






157 — [1691. Janvier. 

Oxenstern mij gisteren nogh gesegt, bij occasie wij 
spraken van 't versoeck van H. H. M. om in te treden 
in de alliantie met dekeyser, dathetSijneMa^gelegen- 
heyt niet was sigh in een oorlogh te engageren .... 
Hage, den 5 Jan. 1691. 



LttTTRE CXIV. 

OuiUaume III à Reinsius. Mêmes sujets. 

v . , 30Decemb. ifiûAiû1 
Kensington, -^= 1690/91. 

.... Ick heb huyden ontfangen UEd. brief van 
den 2 Jan. Ick vrees dat de aenhaling, die Dene- 
marken heeft gedaen van Hollandsche schepen, occasie 
tôt verdere verweydering sa! geven, ende seeckerlijck 
beletten met deselve te tracteeren wegens overneming 
van trouppes, 't welk niet wel, naer mrjn oordeel, 
kan geschieden tôt mijn overeenkomste in Den Hagh ; 
middelerwijl soude ailes mogelrjck daertoe kunnen 
werden geprepareert. De constitutie van de Spaense- 
Nederlanden bekommert mij meer dan ick kan schrrj- 
ven, alsmede het refus, dat de hartog van Hanover 
doet, om sgne troupes derwaarts te doen marcheeren; 
waaromtrent onophoudelijcke instantiën, naer mijn 
opinie, behoorde toe te werden gedaen, geen ander 
middel siende om het aldaer staende te houden. Godt 
geve dat dit sterck vriesent weder geen groote ver- 
andering aldaer heeft veroorsaeckt. Ick hoop nogh in 
't laeste van dese week klaer te raecken om te ver- 
trekken, weêr en wint dienende, ende blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



1691. JanTier.] — 158 — 



LETTRE CXV. 

Heitmus à Guillaume III. Les amirautés. Le Danemarc. La Suède. 

Doorlugtigste grootmagtigste koningh! 

.... Wij hebben 'tzedert iterativelijck geconfereert 
met de H Q gedeputeerden uyt de provintîôn van 
Vrieslant ende Stadt en Lande op 't subject van het 
in staat stellen van 't collegie ter admiraliteit tôt 
Harlingen ende dedifferenten, tussendat ended'andere 
collégien ontstaan, ende sijn eyntlijck soo verre geavan- 
eeert dat, op approbatie van H. H. M. ter eenre, ende 
de H n staten van de provintien van Vrieslant ende 
Stadt en Lande ter anderen zijde, een project-accom- 
< nullement hebben geformeert .... 

Het consteert uyt aile d'inkomende advysen, dat 
de wel geintentioneerde in Denemarken wel wensten 
dat het arrest op de ses schepen niet ware gedaan 
^uweest, ende schept vervolgens den heere van 
Amerongen nog groote hoope van d'ontslaginge te 
snllen konnen obtineren, dogh 't selve sal niet hebben 
nagelaten een quaet effect te hebben gecauseert; den 
i ve van Oxenstern heeft 'tzedert harder taal beginnen 
te voeren, ende gelaat sigh genougsaam of men in 
Suéde wel op gelrjcke voet mogte procederen; hij 
}uùît mij gesegt, dat de koningh, sijn meester, ailes 
\\\l reguleren na de tractât en, ende dat vervolgens 
niet geheel nodigh sal sijn een nader conventie te 
maken; dat dogh tôt geen dénombrement van schepen 
sal komen, ende dat bereyt is met H. H. M. gedepu- 
teerden in een nader conferentie te komen om deselve 
sulx ook voor te houden, waartoe hem vervolgens 
gelegentheyt sal werden gegeven. De grave van Nostitz 
|i»T3isteert nog al te seggen, dat de koningh vau 



— 159 — [1**1- Janvier. 

Sweden 't enemaal geporteert is voor de goede sake, 
dat de grave van Sterrenburgh hem daarvan nogh 
met dese laaste post ten voile verseeckert .... 

Men heeft aan die hoven (Hanover) seer groote 
ombrage ende jalousie opgevat jegens de Branden- 
burgse over de assignation van de quartieren, ende 
vermeynt deselve dat, ingevalle men geen middel weet 
uyt te vinden dat haar iets werde gecedeert in den 
Neder-creitz, dat daarover wel ongemacken soude 
konnen ontstaan .... 

9 January 1691. 



LETTRE CX FI. 

Heinsius à Guillaume III 1 ). Mêmes sujets. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Koning! 

.... Gisteren is .... ter generaliteyt tôt conclusie 
gebragt de geprojecteerde resolutie om het collegie 
ter admiraliteyt tôt Harlingen in staat te stellen, 
't geene in 't begin veel aanstoot leet omtrent de 
lantpro vin tien, als meynende daarmede te wesen ge- 
graveert, ende naderhand bij de provintie van Stadt 
en Lande, die 't zelve alleen tragten te accrocheren 
om door dat middel een derde te bedingen in de uyt- 
geloofde / 36.000.... 

De grave van Oxenstern heeft versogt een confe- 
rentie te mogen hebben met Uwe Maj L extr. envoyé 
mylord Dorsley ende H. H. M. gedeputeerden op 
't subject van de commercie met Vranckryck, in 
dewelcke niet anders gezegt heeft als dat de koning 

•) Sans date, La lettre est peut-être du 1%"* Janvier, la 
correspondance étant assez régulière. 



1691. Janvier.] — 160 — 

syn meester vermeynde dat in de tractaten, die met 
Uwe Maj 1 en H. H. M. hadde aangegaan, ailes te 
vinden was 'tgene voor een règlement soude konnen 
dienen, ende dat vervolgens niet nodig was een nader 
règlement te maken , maar sig eerlîjk te houden aan de 
tractaten, die de koningh exactelyck soude doen obser- 
veren; mylord Dorsley heeft hem daarop geantwoort: 
dat syn Ed. verwondert was dat dan sooveel difficulteyt 
hadde gemaakt met hem te handelen vôôr dat een pouvoir 
hadde, ende dat, die hebbende, hij nu toonde datter 
genougsaem niet te handelen was. H. H. M. gedepu- 
teerden hebben hem mede syn ongelyck aangewesen, 
ende gedemonstreerd seer evidentlyck, dat d'open 
commercie het effect van d'aliantie soude subverteren ; 
syn Ed. hadden voorgegeven dat d'intentie van de 
Koningh in scriptis soude o verge ven, maar heeft 
sulcx niet gedaan; deze manière van doen verschilt 
seer veel van *t gène den grave van Nostitz promet- 
teert van het Swoedse hoff, waaromtrent men nu in 
het korte sal konnen werden geesclaircisceert 

Het heeft hier nu mede seer sterck gevrosen, 
ende vervolgens veel apprehentie voor de Spaanse- 
Nederlanden veroorsaakt. Op huyden is eerst tijdinge 
gecomen dat de Fransen aan 't moveren waren. De 
commandeur van Sas van Gent schrijft datter 20,000 
in marsch waren, met haar hebbende een goet aantal 
pontons ende allerhande instrument en tôt het îjs 
gerequireert, benevens 16 stucken canon, synde seer 
te bedugten dat iets considerabels sullen entrepen- 
neren, tensy Godt de Heer door het weder, 't geene 
in twee dagen weer eenigsints verandert is, daarinne 
gelieve te voorzien .... 

In 't schrijven dezes komt een expresse van 
Weenen, medebrengende brie ven van den H r van 
Heemskerck, houdende dat Syne Eeyserl. Maj* het 



ymxFW* 



— 161 - 



[1691. Janvier. 



project in mijn naastvoorgaanden gemelt, om met 
Sweden een offensive alliantie aan te gaan, hadde 
geapprobeert, ende een derde in de subsidien soude 
geven .... 

LETTRE CXVII. 

Eeinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. Mouvements dt V armée 
Française. 

Doorlugtigste grootmagtigste koning! 

Voorleden saturdagh avont hebbe ik 't geluck 
gehadt te ontfangen Uwe Maj te hoogstgeëerde missive 
van den 9 den dezer loopende maand. Wat aanlangt de 
aanhalinge ofte het arrest van de Hollandse schepen 
in Denemarken, waarof uwe Maj* gelieft te melden, 
hadde ik gehoopt dat Sijne Maj fc van Denemarken die, 
op het ontfangen van een beleefde missive van H. H. M. , 
voordat men hier kennisse van het arrest hadde, 
soude hebben ontslagen, dewrjl ick uyt het vervolgh 
van de brieven niet anders hebbe konne sien of men 
is daarmede eenigsints verlegen geweest; evenwel 
srjn dezelve aldaar nogh aangehouden, apparent opde 
verwagtinge, dat men van dese zrjde eenige presen- 
tatie sa! doen soo ras men daarvan kennisse sal 
hebben gekregen. — Wegens het overdoen van de 
troupes is nog desen dag aan de H r van Amerongen 
geschreven, ten eynde sulx soude konnen werden 
geprepareert jegens Uwe Maj te komste alhier, maar ik 
kan wel bemerken uyt de discoursen van den H re Lente, 
dat men daar niet ligt tôt iets sal reèolveren, tensy 
tegelijck weten wat mesures ten opsigte van ons sullen 
konnen nemen, of men soude konnen goetgevonden 
[hebben] met haer een offensive alliantie aan te gaan 

ofte niet; in aile gevalle hoe men sigh soude gedragen 

n 



r 



1691. Janrier.] — 162 — 

indien omtrent Sweden eenige meerder ombrages 
mogte vallen. De H re van Amerongen schrijft mij, dat 
men aldaar in Denemarken seer apprehendeert een 
transport van considérable troupes van Sweden na 
Duytslant, ende ingevalle men haar daaromtrent geen 
gerustheyt soude konnen geven ofte sulx beletten, 
dat bekommert is dat haar wel in de protectie van 
Vranckrijck soude konnen begeven, 't geen evenwel 
vermeynt dat niet anders als gedwongen ende uyt 
noot soude geschieden. Op deze materie komt in con- 
sideratie hetgeen de H r van Haren aan het Sweedtse 
hof gelast is te sonderen, namentlijk of den koningh 
niet genegen soude wesen het zee-secours in een lant- 
secours te veranderen, waartoe men aldaar heel wel 
genegen schijnt; maar dewijl ik bemerke dat men 
aldaar begint te seggen, dat men de tract aten omtrent 
de secoursen wel genegen is te onderhouden, mits 
dat men alhier in Holland ten reguarde van de opge- 
bragte schepen van gelrjcke doe, ben ik bedugt dat, 
ingevalle men geen geheele verandering aan dat hoff 
kan te weege brengen, dat daarvan niet veel te 
wagten sal sijn. Men sal omtrent dese hoven met de 
komste van uwe Maj* eenige sekere ende vaste mesures 
dienen te nemen om eens te weten waerna men sigh 
in het toecomende sal hebben te réguler en. De heere 
van Amerongen adviseert, dat de Sweden tôt Hamburg 
te water ende te lande sterck werven, ende heeft 
daarom in bedencken of niet dienstigh was dat Dene- 
marken van gelrjke dede, ôf voor sig selfs in cas van 
noot, ôfte voor H. H. M. : , om die aan deselve over 
te doen. Men sal alhier niets moeten versuymen om 
bootsvolck te werven, maar of die voorslag daar 
ingressie soude vinden, soo als den heer van Ame- 
rongen meynt, vooral eer d'andere saken sullen wesen 
geadjusteert, weete ik niet .... 



_ 163 — [1W1. Janvier. 

De marquis de Bouliers sigh voorleden Donderdagh 
geposteert hebbende omtrent de vaart tussen Brugge 
en Gent met 18,000 man, 32 stucken canon en 
17 pontons , en ten selven dage de voorsz. vaart 
hebbende gepasseert, is desen dagh advys ingekomen 
dat de Fransen die van 't landt van Waas tôt het 
betalen van de contribution souden hebben gesom- 
meert, ende dat deselve soude hebben geaccordeert 
voor een somme van over de agtmaal hondert duysent 
gl., t'geene een seer beklagelijke sake is; nu roept 
men aan aile kanten om hulp, ende tevooren heeft 
men nergens na willen luysteren .... 

Hage, 16 Jan. 1691. 



LETTRE CXVIII. 

Heinsius à Guillaume III. La Suède. Le Danemarc. 

Doorlugtigste Grootmagtigste Eoning! 

Den grave van Oxenstern continueert te declineren 
eenigh accommodement aan te gaan over de commercie 
met Vranckrijck, maar sustineert dat men sigh ten 
wedersijts moet houden aan de tractât en, en dat die 
aile voorvallen klaar genoeg hebben gereguleert, ende 
om te betonen dat 't selve niet simpel is het seggen 
van hem in 't particulier, maar de méninge van de 
koningh srjn meester, soo heeft hij 't selve in scriptis 
overgegeven aan mylort Dursley, Uwe Maj te minister, 
en H.H.M. gedeputeerden, met hem in conferentie ge- 
weest sîjnde. Uwe Maj* zal daarin konnen sien, dat 
d'intentie is alleen te blrjven staan op srjn regt, sonder 
om de gemene saken wille iets te relascheren. De 
H r Haren schrijft mede, dat de ministers hem aldaar 
hadden gésegt, dat men aan de beloofde secoursen te 
minder ofte difficylder soude voldoen, soo wanneer 



r 



1691. Janvier.] _ 164 _ 

als de koningh alhier geen satisfactie konde erlangen 
omirent de scheepen, die men tegens de tractaten 
hadde genomen, soodat het schijnt dat men immers 
sooveel protesten als voorleden jaar, om de secourssen 
terugh te houden ofte laat te doen komen, sal konnen 
uytvinden. Men begint daar wel eenige genegentheyt 
te toonen om het zee-secours in landt-secours te 
veranderen; maar ingevalle men in 't generaal onge- 
negen is, sal deze negotiatie mede maar voor een 
amusement verstrecken .... 

In Denemarken betuygt men aan de H r Van 
Amerongen brj aile occasie, dat men genegen is met 
Uwe Maj* ende H.H.M. de offensive alliantie aan te 
gaan, ende soekt men het arresteren van de zes 
schepen te versagten, soodanigh dat men deselve 
meer pro forma als réélijck in arrest hout, maar 
dewrjl die pas gedaan is, wort daaromtrent evenwel 
een point de homeute *) gemaakt; aan d'ander zijde 
wert Denemarken bij Vranckrgck seer aangesogt, ende 
schijnt men ook Vranckrgck niet 't enemael te willen 
rebuteren om, in cas Uwe Maj* ende H.H.M. partie 
niet mogten goetvinden te houden, haar van Vranck- 
rgck nog te konnen bedienen. 

De grave van Oxenstern heeft aan eenige heeren 
vertoont een billet uyt Paris, houdende dat de envoyé 
van Denemarken door expresse ordre aan 't hoff 
aldaar kennisse hadde gegeven, dat den koningh, sijn 
me ester, hadde gedaan arresteren eenige Hollandse 
schepen, met verklaringe dat die niet soude restitueren, 
tensij den staat preallablement volkomen satisfactie 
soude hebben gegeven wegens de genomene Deense 
schepen, ende securiteyt gestelt voor de vrijheyt van 
de commercie met Vranckrgck ; of dese sake seker is, 
* weete niet, maar is te bedugten, soo op schrijvens van 

l ) Une erreur du commis. Lisez: point d'honneur. 



_ HJ5 — [1691. Janvier. 

den staat niet sullen sijn gerelaxeert, dat aangehouden 
sullen werden, om den staat daardoor te meer te 
obligeren harder conditien aan te nemen. De H r Lente 
heeft mij gisteren bekent gemaakt dat de koningh 
genegen is op het fondament van het praeliminair 
tractaat te handelen ende 't selve in een prineipaal 
tractaat te converteeren, mits dat men daarnevens 
mede afdoet de pointen differentiaal, die overgebleven 
sgn; op die voet vertrouwe ik dat men ligt die sake 
hier wel sal willen beginnen .... De prince van Waldek 
adviseert mg, dat de Franse na het etablisseren van 
de contributien weder sgn teruggetrocken .... 

Hage, 19 Jan. 1691. 



LETTRE CXIÏ. 

Eeinsius à QuiUaume III. Mêmes sujets. 

Doprlugtigste grootmagtigste koning! 

.... Uyt Parrjs wert geadviseert dat men aldaar 
aan 't hoff seer ontstigt was, dat de koningh van 
Sweden alhier liet negotieren om temperamenten uyt 
te vinden wegens de commercie op Vranckrijck, ende 
dat men daarom aan den secretaris van Sweden hadde 
laten aanseggen dat, in ge val le men daarover eenig 
accommodement alhier aangingh, dat de koningh van 
Vranckrijck de Sweedse schepen ende onderdanen 
alsdan op deselve wrjse soude handelen als de Engelse 
en de Hollandse de Sweden deeden ; waarop te reflec- 
teeren is, dat Sweede eenige tijt herwaarts aile hoope 
van accommodement genougsaem afgesneden heeft, 
en sulx onlangs met een publyck geschrift, aan Uwe 
Maj u envoyé ende H. H. M. gedeputeerden overge- 
levert, genougsaam betuygt. 



1691. Janvier.] 166 — 

De H n Haren heeft de voorslag, die de grave 
van Nostitz alhier gedaan hadde, aan 't hoff aldâàr 
gecommuniceert, maar ik kan niet mercken dat die 
eenige ingressie heeft gevonden. De conduite van dat 
hoff kan niet anders als bedenckelijck aangesien werden. 
De H r van Âmerongen adviseert, dat de Sweetse 
m imster aldaar soude hebben geoffereert: ingevalle 
Denemarken aile de Hollandse schepen soude willen 
arresteren, Sweden van gelijcke doen soude, ende dat 
de koningh van Sweden bereyt was een tractaat tôt 
defentie van wedersijts commercie aan te gaan, ende 
dat tôt dien eynde de L* Gen. Bielke van Hamburg 
denvaerts soude doen komen .... 

Voorleden sondagh is de H r Tromp . . . . mij komen 

sien, mij seggende dat genegen was sijn dienst 

aen Uwe Maj* te présenter en, ingevalle deselve wel- 
gevalligh soude mogen wesen dat dese zomer een togt 
ter zee jegens de Fransen deede .... 

24 Jan. 1691. 



LETTRE CM. 

Heinsius à Guillaume III. L'électeur de Bavière; son intention 
de visiter S. M. à La Haye. 

Doorlugtighste Grootmagtigste Koningh! 

De ministère van sijn churf. Doorl. van Beyeren 
op het congres alhier hebben mij desen namiddagh 
k en nisse gegeven, dat de heere churfûrst, seer groote 
genegentheyt hebbende om 't geluck te hebben Uwe 
Maj 1 hier in den Hage te sien, geresolveert hadde 
stgh herwaarts aan te begeven .... maar dat hier niet 
komen soude voor ende aleer Uwe Maj fc hier souden 
wesen gearriveert ; dat bij de voorsz. ministère logeren 



_ 167 — [1691. Janvier. 

soude ende sigh hier incognito soude houden. De 
keyserse ende Spaanse ministère vatte eenige ombrage 
op over dese komste, ende meynen dat die hem meest 
geraden wert door diegenen, die deselve geerne tôt 
het gouvernement van de Spaanse-Nederlanden sagen 
geavanceert, ende oordeelen, dat men gedagte chur- 
fûrst op sijn vertreck van hier sal tragten te doen 
passeren door de Spaanse-Nederlanden om denselven 
d'envie tôt dat gouvernement te meer te verwecken, 
't gène liever sagen geprevenieert .... 

De brieven uyt Vlaanderen en Brabant hebben 
ons niet veranderlijks toegebragt als dat men dààr 
nog wel in groote vreese was, maar niets nader was 
geentrepenneert, maar de fûrst van Waldecq klaagt 
seer dat de bewegingen, die hîj doen moste, sijne 
troupes al seer hadde gefatigeert ende de recreues 
seer verhinderde; gedagte fûrst is door de colique 
geincommodeert .... 

Hage, 26 January 1691. 



LETTRE CJLfl. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Siège de Mons. 

Loo, den 18 den Maert 1691, op de middagh. 

De tijding, die ick dese morgen heb ontfangen 
van dat den vijant Mons soude hebben berent, alhoe- 
wel deselve mij niet seer en surpreneert, soo kan 
UEd. light begrijpen hoeveel deselve mij chagrineert, 
wetende d'importantie van die plaats ende de 
extraordinarisse difficulteyten om deselve te secou- 

l ) Publiée par M. Van der Heim. — Au commencement 
de 1691 le roi arriva à La Haye, et se rendit ensuite au 
Loo, d'où il partit pour joindre l'armée. 



S 



1691. Mars.] — 168 — 

reeren. Ick heb den prins van Waldec belast ton 
spoedighste aile de trouppes saemen te trecken .... 
Den staet moet oock aen Munster ende naer Dussel- 
dorp sende om haer trouppes te versaemelen ende 
doen advanceeren, waerin geen eur en dient versuymt, 
ende met de vorst van Waldec overleyt. Ick blijve altoos 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CXXII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. L'evêque de Munster. 

Breda, den 29 Maart 1691. 
....Het sal nodigh sijn, dat Munster op aile 
manière wert getraght in 't goede spoor te houden, 
ende ick wil hoopen dat de bisschop nu geen verder 
difficulteyt sal maecken van sijn trouppes te doen 
marcheeren en met de resteerende van de allieerdens 
te < onjungeeren om de invasie in 9 t Ceulse tebeletten, 
so de tijdinge waer sijn van de Franse mouvementen 
aldaer. De laeste tijding, die ick van de belegering 
van Mons heb, is dat hetselve sterck wert geattaqueert, 
maer nogh geen buytewercken geamporteert. Het 
srliijiit dat de Spaanse nu selfs beginnen van opinie 
te jjn, dat het al te veel gewaeght soude sgn het 
secours te tenteeren, omdat den vijand onse maght 
soo veer surpasseert in getal .... 

UEdl. goede Vriend, 
WILLIAM R. 

à ) Publiée en partie par M. van der Hem. 



_ 169 — [1«M. Avril. 

LETTRE CXXIII. 

Guillaume III à Heinsius '). Mêmes sujets. 

In 't léger bg Halle, den 7 don April 1691. 

Ick en beb aen UEd. niet gescreven sedert mijne 
aenkomste alhier, om d'onseeckerheyt wat ick deselve 
soude kunnen adviseeren. Eergisteren sijn aile de 
trouppes hier aengekomen, ende wij soude in staet 
sijn geweest om gisteren ofte vandagh voort te mar- 
cheeren, "t geen ick oock hadde geresolveert, maer 
examinerende hetgeene wij ten minste van nooden 
hadde van haver voor de paerde ende broot voor de 
menschen mede te nemen, bevonde ick tôt mijngroote 
verwondering datter geen wagens genoegh waeren om 
hetselve naer te voeren, ende datter meer tijt van 
nooden was om hetselve te laeden, ende onmogelijck 
soude kunnen gereet sijn voor aenstaende Dynsdagh, 
om 'sWoensdagh daeraan te kunnen marcheeren, 
tegens welcken tijt vrees ick dat het te laet sal sijn, 
alhoewel de tijdinge, die wij van de belegering van 
Hons hebben, daarin overeenkomen, dat die van 
binnen haer dapper defendeeren; maar, naar aile 
apparentie, sal het onmogelgk sijn dat sij soo lang 
sullen kunnen uythouden; wat voor chagrin dit mij 
causeert, kan UEd. light begrijpen, ende alhoewel 
d'onderneming om de stadttesecoureerenseerhasardeus 
soude sijn, soo moet ick evenwel bekennen dat ick 
hoop soude hebben, onder Godes genadigen seegen, 
te kunnen reuceeren. Het verlies van dese plaats 
sal de saecken van dit land in die confusie brengen, 
dat ick haest désespère hoe deselve sullen kunnen 
werden gemainteneert; ende wat effect het in ons 
heel werck sal geven, is light te begrijpen. De derde 

') Publiée par M. Van der Heim. 



lfiUl. Avril.] — 170 — 

partije sal sijn voortganck hebben, ende de Noorderen 
croonen sullen onhandelbaar werden; enfin, sonder 
een miracel en sien ick niet hoe men sigh uyt aile 
e swaerigheeden sal redden; men sal evenwel sijn 
hest moeten doen ende aen Godt d'uytkomste bevolen 
laeten. Indien de spoedigh marcheeren van de keyserse 
ende Beyerse trouppes soude dependeeren aen nogh 
50 m. R. aen den ceurvorst te geven, ick me[e]n dat 
men dat groot werck daeraen niet en behoorde 
*t accrocheeren, 't geen in confidentie aen de président 
de la Tour kan werden geseght. Ick vrees dat de 
preparatien, tôt Duynkercken gemaekt, wel op Schot- 
landt soude kunnen aensien; maer men dient wel 
overal op sgn hoede te sgn. Ick blrjve altoos 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CXXIV. 

Guillaume III à Eeinmus '). Capitulation de Mons. 

In 't léger bg Halle, den 1^^ April 1691. 

UEd. sal uit mîjnen laeste hebben gesien de 
kommernisse, die ick had dat Mons niet lang soude 
uythouden. Wg hebben vandagh de droevige tijding 
ontfangen dat sg gisteren hebben gecapituleert, sonder 
de particuliariteyten vooralsnogh te weeten. UEd. 
kan light begrijpen hoeseer mg dît chagrineert, sijnde 
een ireparabel verlies, ende van meer consequentie 
al s men sigh kan inbeelden. Wîj sullen hierdoor de 
wankelde geallieerdens *t enemael verliesen, ende de 

l ) Publiée par M. van der Hcim. 



_ 171 — [1691. Avril, 

Noorderen croonen sullen ons de wet willen stellen. 
Was Sueden te winnen, het was een gewenste saeck .... 
Ick blrjve altoos 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM B. 



LETTRE CM¥. 

Guillaume III à Heinsius *). Arrivée à Kensington. 

Kensington, den 14/24 Àpril 1691. 

Ick ben gisteren avont alhier geluckigh aenge- 
koomen, hebbende een seer gemackelijcke ende voor- 
spoedige reyse gehadt; sijnde gisteren in de Gouvliet 
door mrjne vloot geseylt heb ick deselve in seer 
goede conditie gevonden ende genoeghsaem in gereet- 
heyt om zee te kunnen kiesen, manquerende maer 
alleen weynigh volck, soodat het te meer noot- 
saeckelrjck sal sijn van de scheepen in Hollandt ende 
Zeelandt met aile spoet uit te doen zeylen .... 

Ick sal onveranderlijck sijn ende blijven 

UEd. goede Vriend t, 
WILLIAM B. 

L.£TTR£ CXXVI. 

Heinaiua à QuiUaume III. Affaires de l'alliance. 

Sire! 

.... De H r de la Tour heeft nu de ratificatie 
van het tractaat ende secreet articul sonder restrictie 

l ) Publiée par M. van der Heim. — En Avril, après la 
chute de lions, le roi passa en Angleterre, où sa présence 
fat nécessaire à cause du complot (Voyez e. a. Macaulay, 
Hist. of England, ch. XVII); il retourna au continent au 
mois de Mai. 



_ 



1691. ÀTriL] _ 172 — 

ontfangen, ende is bereyt 't selve uyt te wisselen. 
De commissaris Van der Meer schrijft dat de hertog, 
op het bekomen van de tijdinge van Nice, jegens hem 
nog positivelijck hadde gedeclareert te blijven brj de 
goede partije ende daaromtrent niet te sullen ver- 
anderen. 

Wegens den bisschop van Munster is geen ver 
anderinge; den heer prince van Waldecq, die van 
Maastricht na Aken stonde te vertrecken, is daarover 
seer gealarmeert. Ik meyne dat de presentie van den 
grave van Solms geen quaat effect sal doen. Aan 
d'andere zijde begint men weer groote bekommernisse 
voor Namen te krijgen, ende in Vlaanderen spreekt 
men niet als van Nieupoort. De H r grave van Homes 
is gelast na sijn gouvernement ! ) te vertrecken. Aile de 
advysen van de Spaanse Nederlandeu brengen mede, 
dat de plaatsen soo qualrjck voorsien sijn 

De H r burgemeester Boreel heeft mij op huyden 
bekent gemaakt dat de H n burgemeesters van Amster- 
dam, hare gedagten hebbende laten gaan over de 
constitutie van de Spaanse-Nederlanden, eenige specu- 
latien gehadt hadden: of bij dese tijtsgelegenheyt niet 
wel dienstigh ende ook doenlijk soude wesen dat 
eenige steden in onse handen wierten gestelt, 'teij 
onder pretext van versekeringe van onse penningen, 
aan de Spaanse geleent, ofte andersints; dat oock 
goet gevonden hadde mij daarover te laten spreecken , 
dogh alleen bij wegen van consideratie, dewijl 'tselve 
9 t eenemaaal aan Uwe Maj 1 oordeel overlieten. Ik 
hebbe geantwoort, dat ik Uwe Maj 1 daarover wel 
soude schrijven, ende dat ik alberîjts vôôr desen des- 
aangaande gesproken hadde, maar dat daarin réside- 
rende heel veel bedenkingen, soo ten opsigte van de 
lasten, die den staat soude staan te incurreren, als 
*) Le gouvernement de „Staats-Vlaanderen". 



_ 173 — [1691. Avril. 

van de quade effecten, die 't selve, soo uyt hoofden 
van jalousie als vermits de diversiteyt van religie, 
soude konnen produceren. Ik hebbe, alvorens dit 
discours met den heer Boreel gehouden te hebben, 
op 't vertreck van den heer van Drjckvelt met sijn Ed. 
desaangaande gesproocken, ende hebben gemeynt dat, 
ingevalle men bespeurde dat de Spaanse continueerden 
in deselve conduite als voorheenen, ende dat deselve 
hier en daar, na 't exempel van Mons, veel faciliteyt 
voor de Fransen mogten betoonen, dat men bij tijts 
op middelen soude moeten dencken om sigh van 
'tgene voor den staat alderessentieelst mogte wesen 
te assecureren; sijn Ed. heeft aangenomen op ailes 
een wakent ooge te honden. 
....27 April 1691. 



LETTRE CJCKVII. 

Hein&ius à Guillaume IIL Ifévêque de Munster. 

Sire! 

Gisteren in het congres dede den résident Norf 
rapport van 'tgene den bisschop van Munster hadde 
geantwoort op 'tgene deselve op 't versoek van aile 
de ministère aan gemelte heer bisschop van Munster 
geschreeven hadde, daarin bestaande . . . . dat niet 
vertrouwde dat men veel te vreesen hadde, ende, 
ingevalle buyten sijn vermoede eenig danger opquam, 
dat dan geerne, des versogt sjjnde, de troupes weder 
soude doen marcheren, maar gelrjck aan het pretext, 
'tgene deselve gebruykt wegens het imminent pericul 
van de Noorder-croonen niet is te defereren, soo is 
ook geen reflexie te maken op deze voorgewende 
reden; eenige meynden dat, nademael de bisschop 6f 
most geengageert wesen aan de quade parti), àf wel 



16SL ÀYril.] — 174 

most dese conduite alleen gebniyken om sigh daardoor 
te necessairder te maken, ende eenige penningen van 
Uwe Maj* ende desen staat, ofte wel eenige voor- 
«loelen van den keyser, willen bedingen; dat het 
laaate wel konde apparent wesen, dewijl in cas van 
noot troupes presenteerde, maar aile incomende be- 

: (en ende circumstantien doen geloven dat het eerste 

cker is. De minister van Brandenburg, aan sgn hoff 

veest sijnde, heeft een lange conferentie gehadt met 

den baron van Plettenburg, des bisschops broeder, ende, 

soo als den envoyé Smettauw, [zegt] soude deselve 

uuder beloften van secretesse volmondigh uytgesegt 

i>ben, dat den bisschop met den hartogh van Han- 
over soude wesen geengageert, ende dat vervolgens 
van deselve niet te wagten was; dat hij 'tselve moste 
-ggen tôt sgn hertelijck leet wesen, dewijl ailes gedaan 
îde wat mogelijck was om sulx te diverteren, maar 
\v vergeefs; dat wel niet vertrouwde dat men effec- 
tivelijck eenige offensie te wagten hadde, maar dat 
jjieu hem soude moeten considereren eveu of niet 
giwapent was. 

De churfûrst van Brandenburg hadde toegestaan 
dat de bewuste 6000 man nog in de Spaanse-Neder- 
lauden souden blijven, maar soo ras vernomen heeft 
dat de Munsterse ordres hadden na haar lant te ver- 
triïcken, heeft hij geordonneert dat die gerappelleert 
.souden werden. Ik hebbe aan den envoyé Smettauw 

■ i jgewesen de quade consequentien , die uyt soodanige 
positive dispositien sullen konnen resuciteren, ende 
hoe onmogelijck is dat sîjne churf. D. van soo verre 
soo décisive résolution kan nemen, die niet t' een 
oite ander tîjt tôt ruine van de gemene sake sal 

moeten strecken Gemelte H r Smettauw heeft mg 

verder betuygt, dat de churfûrst sgn meester wel 

/nste dat de saken in Denemarken wat meer tôt 



_ 175 — t 1691 - Mai - 

een accommodement wierden gedirigeert; dat daartoe 
sijne devoiren wilde helpen adhiberen ende tragten 
Deneraarken buyten engagement met Vranckrîjck te 
houden ; dat selfs tôt dien eynde wel met Denemarken 
eeo nader verbintenis soude willen aangaan, dogh 
niets doen sonder Uwe Maj* en H. H. M. goetvinden. 
.... 1 May 1691. 



LETTRE CJCKVIII. 

Heinsius à Guillaume III. Situation de l'armée. Le Danemarc. 

Sire! 

Den heere grave van Solms, van sijne reyse na 
den H r Prince van Waldecq wedergekeert sijnde, 
heeft aan H. H. M. gedeputeerden rapport gedaan van 
sijne commissie, in substantie daarinne bestaande, dat 
aldaar de saken in soo quaden staat niet hadde 
gevonden als van hier gaande gemeynt hadde . • . . 
Aan sgne churf. Doorl. van Brandenburg heeft men ver- 
sogt dat, nademaal al de inkomende berigten [houden] 
dat het de Fransen op Namen ofte eenige andere stadt 
gemunt hebben, dat dogh de 6000 man, in de Spaanse- 
Nederlanden sijnde, aldââr nogh voor eenigen tijt 
wil laten om die gedreygde gevaren voor te komen 
In Denemarken begint men nu regtuyt te seggen, 
dat men niet sonder Sweeden doen kan, ende ver- 
volgens geen tractaat van commercie op Vranckrîjck, 
maar nog ook geen troupes overdoen. Ik kan niet 
anders oordeelen of men sal meer vigeur omtrent die 
sake moeten gebmyken, sijnde de geheele zee vol 
van schepen met het Deens pavilloen, waarmede 
Vranckrîjck groote voordeelen sullen bijbrengen .... 

Hage, 4 Mey 1691. 



10B1. Mai.] — 17g 

LETTRE CJCKIX. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

.... Monsieur Paludan *) schrijft mij . . . . dat Nieu- 
poort ende Oostende waren in seer slegten staat, 
ende dat onbegrijpelijck was dat de Fransen die 
atsen niet wegnamen, 'tgene sij na haar welgevallen, 
soc hij meynde, soude kunnen doen; dat de haven 
van Duynkercken seer ligt geruineert soude konnen 
worden; dat hetgene van de gemetselde(?) schepen 
i > r desen geschreeven was, effective waaragtig was .... 

De H r Ziegel heeft mij gewaarschout dat de 
dartogh van Hanover nogh al devoiren bij Wolfen- 
bûttel aanwent om hem van den staat af te trecken. — 
Men heeft aan *t hoff van Denemarken den H 1 van 
Âmerongen een querel gemaakt over d'onderteecke- 
ninge van sijn memorie, die aan den koning presen- 
feert, en gewilt, dewîjl voorgaande ministers van 
desen staat die altijts hebben geeyndigt met de clau- 
sule: „Uwe Maj te ootmoedige en gehoorsame dienaar", 
dat de H r van Amerongen sulx mede soude moeten 

doen H. H. M. hebbende doen nasien de retro- 

acten, hebben bevonden dat de baron Juel, alhier 
anibassadeur sijnde, een memorie op deselve wijse 
liadde onderteekent , ende daarop aan d'heer van 
Amerongen gerescribeert .... na 't exempel van de 
H Juel de memorien op die wîjse .... soude moeten 
coucheren .... 

Sooeven ontfang ik nader brieven van den heere 
van Amerongen, die adviseert, dat men 'tsedert de 
laaste postdaghen vrg sagter taal hadde beginnen te 
spreken, ende seer veel genegentheyt getoont om de 

l ) M. Severin Paludan, aidedecamp du général Obdam. 



— 177 — [1691. Mai. 

sake à l'amiable af te doen; maar het is bedencke- 
lijck of sulx niet geschiet om te amuse ren, te meer 
dewrjl hare équipage van 15 schepen ijverig voort- 

gaat 

Hage, 11 Mey 1691. 



LETTRE €XXX. 

Guillaume III à Heinsius '). Bruit d'une conspiration. 

Breda, den 14 de May 1691. 

.... Ick heb in mrjn laeste brieven uyt Engeland 
niets gehadt van die gepretendeerde conspiratie in 
de vloot, soodat ick aen die advysen wrjnigh kan 
defereren, ende insonderheyt dat S r Clou 8 Shoevell 2 ) 
daeraen vast soude sijn, denselve voor een eerlijck 
ende wel geaffectionneerde man houdende .... 

UEd. goede Vriend, 
WILLIAM R. 



LETTRE CXXXI. 

Guillaume III à Heinsius. La Suède. 

Loo, den 14/24 May 1691. 

De conversatie, die de graaf van Oxenstern met 
UEd. heeft gehad, en surpreneert mij gans niet, ail 
lange hebbende verwaght dat Suéde weder sijne 
mediatie soude presenteeren, 'twelck oock eeneffectis 
van de derde partie, qui (sic) geformeert wert, ende ick 

*) Publiée en partie par M. van der Hâm. 
') Sir Cloudesley Shovel, amiral Anglais. 

12 



1691. Mai.] — 178 — 

geloove seeckerlijck dat de engagementen met Hanover 
derwaert tendeeren. Hetgeene UEd. hem heeft geant- 
woort en kan niet beter sijn; ick meen dat men op 
die voet moet continueren ende de saeck niet t'eene- 
mael van de handt weysen, maer daerop in secretesse 
insisteeren dat Sueden een project van een générale 
vreeden wil opstellen ende vernemen hoe veer Vranck- 
rijck daertoe soude kunnen werden gedisponeert ; want 
tôt een publicque onderhandeling tegenwoordigh te 
koomen en kan van geen ander effect sijn als de 
geallieerdens weder mistrouwen van den anderen 
te doen hebben, jae 't enemael te doen steuren, 
waertoe Suéde, indien hij het wel meent, geen occasie 
client te geven; maar ick vrees dat sij maar een 
vreede soecken quovis modo, 't welck seeckerlijck 
de slavernij van gansch Europamoet naersighsleepen, 
waervan Suéde ende aile, die aen haer adhère ren, 
d'effecten sullen voelen als het te laet sal sijn, hoewel 
dat sij van het présent danger verder afleggen als 
wij, 't welck de waere oorsaeck is waerom sij mogelijck 
occasie sullen sijn van ons en haer verderf. Daeren- 
boven mèen ick oock dat de ministère aen dat hof 
gecorumpeert sijn, want het kan in geen reedelijcke 
menschen gedaghten komen dat Vranckrijck tegen- 
woordigh tôt reedelijcke conditie van vreede te brengen 
soude sijn, sunder dewelcke wij seeckerlgck sunder 
resource geruineert sijn, ende het is dan beter met 
de degen in de handt overwonnen te sijn, als sigh 
vrijwilligh ofte door een scheyn van vreede sigh 
t'onder[wer]pen .... 

UEd. goede Vriend, 

WILLIAM R. 



''~rFW*rr 



— 179 — [1691. Jim». 

LETTRE CXXJLII. 

Guillaume III à Heinsim *). Perte de Balte. 

Loo, den eerste Juny 1691, 's middaghs. 

Op d'onverwaghte tijding, die ick dese morgen 
van den vorst van Waldec heb ontfangen, dat het 
léger van den vijant, onder de maréchal de Luxem- 
bourg, hem heeft gepreveniert ende post gevat brj 
Halle, waerdoor die plaets niet alleen verlooren is, 
maer het gamisoen daerin, soo neem ick aenstons de 
coets ende sal den geheele naght doorrrrjden om 
morgen kort op de middagh tôt Breda te sijn, waer 
ick verder tijding sal verwaghten, UEd. versoeckende 
de moeyte te willen nemen om morgen avont tôt 
Breda te sijn .... 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CXMJII 

Guillaume III à Hevnsius f ). Retour auprès de l'armée en Brabant. 

In 't léger bij Anderleck, den 4 Juni 1691. 

Ick ben hier Saturdagh 's morgens wel aenge- 
koomen, ende gisteren had ick al het volck in 't geweer 
doen koomen om naer den vijant te marcheeren ende 
deselve 't attaqueren, maer hebbende met de generaels 
haer léger wesen besightigen, soo hebben wij geoor- 
deelt deselve te advantageus te zijn geposteert om 
dezelve voor alsnog 't attaqueeren; soo heb ick de 
troupes weder in haer camp doen intrecken. Wij 
hebben gisteren ende van dagh de tijding ontfangen 

l ) Publiée par M. Van der Heim. 



1691. Juin.] — 180 — 

van Bouflers naerderen brj Luyck, ende dat deselve 
gisterenavondt ofte vandagh de Chartreuses aldaer 
soude hebben geattaqueert, 'twelck een plaets van 
weynigh resistentie kan sijn, ende vanwaer hij de 
stadt kan gemackelijk bombarderen, sonder dat het 
hem kan werden belet. Ick wil hoopen dat het aen- 
naderen van de trouppes der geallieerdens het verlies 
van die stadt sal beletten, tôt welck eynde ick oock 
dese morgen een détachement van ruyters en dragon- 
ders, onder den graaf vanTylly, der waerts heb gedaen , 
alhoewel ick seer bekommert ben dat het bombar- 
deeren van sulcken populeusen stadt het volck aen 
't gaen sal maecken; dit sijn al d'effecten dat de bis- 
schop van Munster sijn trouppes wederhout, ende hij 
d'eenigste oorsaeck is van aile het quaet, dat sal 
geschieden. — D'équipage van Dennemarken is bekom- 
merlijck, waertegens men op sijn hoede dient te 
sijn .... Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CJCEUF. 

Guillaume III à Heinsius *). La Suède. Le Danemarc. L'armée. 

In 't léger brj Anderleg, den 7 Juni 1691. 

UEd. brieven van den 4 den en 5 den dezer sijn mg 
wel ter handt gekomen. Ick ben bleyde te vernemen 
uyt den brief van den H r Haren, dat de graaf van 
Oxenstern bij sijn meester heeft weeten te prevaleereo 
ende beletten van sulke pernitieuse mesures aen te 
gaen, waerin hij dient te werden geën cou rage ert, ende 
men behoorde door aile middelen te traghten Suéde 
te engageren ten minste d'alliantien van secoursen te 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



fw 5 ^ 



_ 181 — [1691. Jnin. 

presteeren ende alleen Deutrael te bleyven. Ick en 
vind oock geen swarigheyt aen Dennemarck te beloven 
deselve satisfactie aen Suéde te geven, die men haer 

offreert wegens het nemen van scheepen Het is 

belaghelijck dat men de trouppes van Brandenburg 
tegenwoordigh naer den Opper-Rhrjn pretendeert te 
doen marcheeren; het. léger van den vijant en sal 
aldaer, volgens aile advysen, niet stercker sijn als 
26 batt. te voet ende 93 esquad. paerden. die ick 
meen dat de trouppes van Saxen, de creytsen, ende 
9 t geen van de keyserse bleyft, genoegh gewassen sullen 
sijn, daer in tegendeel alhier de twee légers van 
Luxembourg ende Boufflers tesaemen soude uyt- 
maecken 60 batt. te voet ende ende 180 esquad. te 
paert, soodat het ligt te calculeeren is waer het meeste 
volck van nooden is . . . . UEd. gelieft aen Smettau 
te seggen dat, indien den staet of ik eenige offitien 
dede om Beyeren het gouvernement van de Spaanse- 
Nederlanden te doen hebben, dat men het aen den 
ceurvorst van Brandenburg soude communiceren .... 

UEd. goede 7riendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CÏXIV. 

Heinsius à Guillaume III. Les différends au sujet du commerce. 

Sire! 

.... Wat Sweden aanlangt, sal ik tragten den 
heer grave van Oxenstern aldaar te doen encoura- 
geren; tôt dien eynde sal vooreerst in consideratie 
komen 't gène den heer van Haren mg in eenige 
regels cijffer.... in bedencken geeft, namentlijk: of 
H. H. M. niet souden konnen goetvinden gedagte heere 
grave eenige douceur te laten doen, als oordeelende 



1691. Juin.] _ 182 — 

'tselve van vrugt te konnen srjn, 9 t welck ick dan 
meyne dat gedaen sal moeten werden .... Ik hebbe 
geconsidereert dese navolgende pointen, die aan dat 
hoff te verhandelen staan: eerstelrjck, het geven van 
satisfactie over de genomen schepen ; 2° het reguleren 
van de commercie met Vranckrgck voor het toe- 
komende; 3° het engageren van Sweden in de goede 
partij, ofte in aile gevalle tôt het effectif presteren 
van de secourssen, blij vende voor de rest in een 
suyvere neutraliteyt. 

Wat het eerste aanlangt, moet ik Uwe Maj* seggen 
dat, na de pretentien van Sweden nu werden opge- 
geven, deselve niet sullen monteren boven de ÎOO* 1 gl. ; 
dat is nu, na mijn oordeel, soo gering dat, schoon 
men niets schuldig was ende men konde daarvoorhet 
effect van het tractaat (namentlrjck de praestatie van 
de secoursen) stipuleren, 'tselve geen de minste be- 
dencken behoorde te hebben. 

Het tweede point, namentlijck het reguleren van 
de commercie op Vranckrgck, is, na mijn geringe 
gedagten, wel van groote importance ingevalle men 
de conventie konde mainteneren, maar dewijl ik 
praesupponeer dat sulx niet geschieden kan behoudens 
de vrientschap van die croon, soo als de wereltse 
saken nu zijn geconstitueerd, ende dat wij albereyts 
in negotiatie srjn getreden om de voorsz. commercie 
onder eenige temperamenten toe te staan, ja dat wij 
in onderhandelingh sijn over de schepen uyt kragte 
van de conventie genomen, ende denselve ookgenoug* 
saem is gesurcheert, soo kan ik niet sien dat wij om 
die sake een harnas jegens Sweeden behoren aan te 
trecken, ende deselve lie ver verliesen, sonder even wel 
het oogmerck van den staat te bereycken, als van 
't gène men dogh niet houden kan af te gaan. 

Het engageren van Sweden in de goede partije, 



— 183 — [1W1. Juin. 

sonder réserve, houde ick ondoenlijk; evenwel konnen 

daartoe devoiren aangewent werden, maar het prae- 

steeren van de secourssen ende verder observeren 

van neutraliteyt schijnt mij al heel apparent toe dat 

mogelijck is, want geposeert sijnde dat 'tgene de 

heer van Haren schrijft eenigzints waragtig is, soo 

is niet apparent, dat Sweden tôt nog toe sigh de 

faculteyt van de prestatie van sîjne tractaten soude 

hebben benomen, en 'tgene Sweden verder, 'tsij 

omtrent het bekomen van een vreede ofte het te 

werck stellen van de mediatie, soude mogen beoogen, 

soude men moeten hoopen dat, onvermindert de voorsz. 

secourssen ende neutraliteyt, soude plaats hebben. Ik 

soude dan op de voorengemelte gronden, onder 'twel- 

nemen van Uwe Maj*, van gedagten wesen dat men 

aan den hertog van Cell soude konnen betuygen, dat 

men volkomen genegen was om met Sijne Majesteit 

te cultiveren ende onderhouden een vaste ende be- 

stendige vrientschap, aan deselve te geven satisfactie 

van genomen schepen, geen lourendraayers geweest 

sijnde, ende dat ten hoogsten aangenaam wesen soude 

dat door sîjne furstelijcke Doorl. intercessie ende be- 

middeling die sake ingeschikt wierde, ende dat men 

vervolgens sig seer veel soude gedragen aan 'tgene 

deselve daaromtrent redelijck soude agten. 

Ende wat aanlangt de commercie op Vranckrijck, 
dewijl 't selve was een gemeene sake om den vijandt 
afbreuck te doen, ende dat niet te twijfelen was of 
sijne furstl. Doorl., als in denselven oorlogh geëngageert, 
soude daartoe soo veel als aile anderen tragten te 
contribueren, dat men ook die sake, 'tzrj om eenige 
temperamenten tôt weringe van aile lorrendrayen uyt 
te vinden ofte eenige precautie te adhiberen, soo- 
danigh soude willen helpen inschicken als deselve 
ten meeste dienste van de gemene sake met onderling 



1691. Juin.] — 184 — 

concert soude oordeelen te behoren, want dewrjl ik 
oiet te gemoet sie dat Sweden bij wegen van 
negotiatie daaromtrent veel doen sal, soo kan ik ook 
niet sien dat daar veel aan te verliesen sal wesen, 
dewijl aile de temperamenten, den principalen bandt 
gebroken sijnde, maar pro forma sullen wesen; 
alhoewel ook waar is, dat bij Sweeden soo veel louren- 
drayerij als wel omtrent Denemarken te vresen is, 
konoende ons niets helpen als onse eygen wetten en 
placcaten, soo van verbot van invoer als comsumtie, 
^geiie evenwel van d'uyterste difficulteyt almede is. 
De voorsz. poincten soo gemackelijk stellende, soude 
ik meynen dat men daarbenevens vast behoorde te 
stellen ende praesupponeren het minste, namenttijk de 
voorsz. praestatie van de secourssen, latende aan den 
hertog hetselve soo veel verder te brengen als doen- 
lrjck soude wesen. 

Ingevalle de saken nogh eenighsints wel mogen 
leggen, kan ik niet anders sien of men soude op die 
wîj.se daardoor konnen geraken; in aile gevalle sal 
men betamen (?) dat men ailes heeft gedaen H geen men 
soude konnen requireeren, ende eens weeten watter 
te doen is of niet .... Hage, den 9* m Juny 1691. 



LETTRE CXXXVI. 

Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. 

In 't léger bij Anderlech, den 11 Juni 1691. 

.... Het werck van Denemarck dient oock soo 

veer tôt een accomodement gebraght als doenlîjck, 

al waer het schoon dat sij een tractaet van neutra- 

litijt met Vranckrijk hadde aengegaen. Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



_ 186 - [1W1. Juillet. 

LETTRE CXJUEVII. 

Guillaume III à Eeinsius. Mêmes sujets. Uempereur et les 
Turcs. Le Brandebourg. 

In 't léger bg Gembloure, den 3 den July 1691. 

. . . . Ick ben gepersuadeert dat d'engagementen, 
die Denemarken met Vranckrijck heeft, boo veergaan ? 
dat, al waer het schoon dat de H r van Amerongen 
quam te convenieren wegens de gearresteerde scheepen, 
dat het gelt in 't water soude sijn geworpen 't geen 
den staet daervoor soude geven, ende tegenwoordigh 
selfs tegens haer gebruyckt, soodat men tegenwoor- 
digh in die saeck voorsightigh dient te procederen. 
Een règlement voor de capers approbeere ick seer; 
't is onbegrijpeljjck dat Zeelandt daerin difficulteert; 
de conduite van die provintie begint onverdragelijck 
te worden, waertoe de H r van Odijck niet weyningh 
contribueert, 't geen ick niet langer sal kunnen ver- 
dragen 

Ick heb aen den keyser geantwoort ende mrjn 
brief aen den graaf van Winditsgrats gesonden, ende 
daarneffens deselve versoght aile kraghtige offitien 
aen sijn hof aen te wenden dat dese goede occasie 
niet weder magh voorbîjgaan om de vreede met den 
Turck te maecken .... Ick ben volkomen gepersua- 
deert van de groote nootsaeckeljjkheyt dat Branden- 
burg gelt van nooden heeft, maer dat de staet obligatie 
soude geven tôt de bewuste somme van ôOO" 1 fl. en 
kan ick noyt raeden, want dan was het crédit 
't eenemael verlooren; isser eenigh ander expédient 
dat men haer kan helpen, het soude seer dienstigh 
sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



1891. Juillet] _ 186 — 

LETTRE CXXXTI11. 

Guillaume III à Heinsius. Convention avec le Danemarc. 

In 't léger bij Gemblours, den 10*® July 1691. 

Ick heb gesien het geconvenierde met Dene- 
marcken; ick ben nogh al seer bekommert dat de 
85 m Rx. een dépense sal srjn van weynigh vrught in 
dezen tijt, ende dat die Croon verder met Vranckrrjck 
is geengageert als voorgeeft: ick weet oock niet of 
dit geconvenierde aen Suéde geen misnoegen sal 
geven ende doen veranderen in den goede wegb, die 
zij scheenen nu in te willen slaen; ende hoe men 
deze penningen sal vinden, insonderheyt in sulcken 
korten tijd, sal al seer beswaerlijck sijn, want ick 
seeckerlijck voorsie dat de landtprovintien groote 
difficultijten sullen maecken om daertoe te contribu- 
erez ende sullen sustineren dat het uyt Zeelandt 
ende oock Hollandt sal moeten werde gevonden, 
alwaar de capers sijn uytgevaeren ende de profijt 
van de prisen hebben genoten .... 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CXXXIX. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

In 't léger bij Gerpine, den 25 July 1691. 

,..UEd. laesten is geweest van den 21 8ten dezer. 
Ik sal mij 't enemaal gedragen aen 't geene den staet 
sal goetvinden te doen wegens de ratificatie van 
't geconvenierde met Denemarcken, ende mij daer- 
mede confirmeeren , maer ick twgfele ofte Denemarcken 
veel restrictie in de ratificatie sal willen admitteeren; 



— 187 — [lWl. Juillet. 

mijn grootste swarigheyt is hoe het gelt sal werden 
gevonden, want ick niet en sie hoe het de landt- 
provintien te vergen soude sijn te contribueren tôt 
het redimeeren van 't geene de capers van Hollandt 
eode Zeelandt hebben gedaan, ende waervan deselve 
hebben geprofiteert. Ick oordeel oock nut te sijn dat 
de H r Van Amerongen werde gelast te sien hoe 
verder Dennemarck in de partey 't engageeren, ofte, 
om heter te seggen, te beletten dat sij sigh in geen 
derde partey engageert, want veel nutts van 't selve 

voor ons te verwaghten is onmogelrjck 

UEdl. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CXL.. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). La flotte Française. 

In 't Léger bij Gerpine, den eersten Aug. 1691. 

Het is mrj seer leet geweest te vernemen het 
uytloopen van de Franse scheepen uyt Duynkerck, 
't welck groote desordre aen de commercie sal veroor- 
saecken ende insonderheyt aen de visscherij; ick 
vrees dat tegenwoordigh al seer veel haringbuysen 
sullen sijn genomen, 't welk een groot miserie ende 
gescreew sal veroorsaecken, 't geen tegenwoordigh 

niet en kan werden voorkomen Het waere mogelijck 

best meer scheepen van [capitein] Tols esquadre te 
detacheeren om de Hollandsche coopvaerdrjschepen te 
protegeeren als van de Engelse, om geen opspraeck 
te veroorsaecken in Engeland, waar men soo delicaet 
op dat subject is — Alhoewel ick aprobere de 

! ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1(591- Août] _ 188 — 

manier vao het ratificeeren van de Deense conventie, 
soo twijfel ik seer dat het aldaer op dien voet mede 
zal werden geratificeert .... UEdl. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

LETTRE CXLI. 

Guillaume III à Heinsius. Fin de la campagne en Irlande. 

In 't léger bij Gerpines, den 4 den Aug. 1691. 

Ick bedancke UEd. wegens de goede toewensching 
van de successen van mîjne wapenen in Irland, hoopende 
dat het werck aldaer haest ten eynde sal werden 
gebraght, ende dat ick dienvolgende te bequamer sal 
srjn om het gemeen bij te springen ; ick wenste dat de 
vloot sulcken goet succès hadt, maer vrees seer dat 
dese somer weynigh sulllen uytrighten, ende dat sij 
<i occasie al hebben laeten eschapperen .... 

Ick vrees dat het werck van amodiatie, volgens 
den voorslagh van Amsterdam, in duygen sal vallen; 
't welck sij seeckerlijck soucken, alhoewel sij het niet 
willen bekennen; daerom dient UEd. op die saeck 
wel te letten, want ick oordeel deselve te sijn van 
de aider [grootste] importantie om de republyck staende 
te houden .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CXLII. 

Guillaume III à Heinsius. Destruction des buses (des pêcheurs 
de hareng). 

In 't léger tôt Court, den 13 de Aug. 1691. 
Het droevig distrueeren van de buysen smert mij 
tôt in mijn herte, alhoewel ick het al hadt voorsien 
oaer het uytloopen van de vijantschepen uyt Duyn- 
kcrcken .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



— 189 — [1091. A.oût. 

LETTRE CXLU1. 

Guillaume III à Heinsius. La médiation de la Suède. 

In 't léger tôt Court, den 16 de Aug. 1691. 

Ick heb uyt UEd. laeste brief van den 13 den 

deser vernomen 't geen de graaf van Windisgratz 

UEd. heeft gesegt wegens de mediatie van Sueden; 
ick approbere 't enemael 't geen UEd. hem voor 
sijn particulier sentiment heeft geantwoort, 't welck 
't enemael conform de mijne is, . . . . want ick seecker- 
lrjck niets tegens het accepteeren van de mediatie van 
Suéde heb, maar het tegenwoordigh te doen publycke- 
lîjck is ruineus voor de geallieerdens, om redenen brj 
UEd. geallegeert. Ick ben mede van UEd. sentiment 
in 't reguardt van de capers 't ordonneren van haer 
te reguleeren volgens de conventie met Dennemarck 
aengegaen, alhoewel deselve nogh niet en is gerati- 
ficeert .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILUAM R. 

LETTRE CXLIV. 

Guillaume III à Heinsius. Le port de Dunquerque. 

In 't léger bij Court, den 20 Aug. 1691. 
Ick heb eergisteren ontfangen UEd. van den 15 de 
deser, neffens het ad vis van den cap 1 van 't esquadre 
voor Duynkercken; het waere een gewenste saeck 
indien men, volgens het voorsz. concept, [yets] koste uyt- 
voeren om die haven onbruyckbaer te maecken; ick 
meen dat men ailes daertoe behoorde aan te wenden .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



im. Août.] _ 190 — 

LETTRE CXLV. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

In 't Léger tôt S t Gérard, den 27 Aug. 1691. 

Ht't nieuwe geconvenierde tusschen Suéde en de 
Hauover is seeckerlijck seer bekommerlijck, ende ick 
sie oiet wat men daartegen kan doen; het waer te 
wensehen dat de saecken met Dennemarck uyt de weegh 
waer* m, ende het waer niet ondienstigh dat men met 
haer naerder in negotiatie tradt. Ik heb brieven met 
de laeste post uyt Engeland gekregen, daer menmeent 
nogh yets op Duynkercken te kunnen attendeeren, 
waertoe de cap 1 Âylmore wert gesonden, ende mîj 
versoght dat ick ordre soude willen senden aen cap 1 
Toi om sigh met hem te conjungeeren ende 't selve 
te oudernemen; ende alhoewel ick eygentlijck niet en 
weet hoe sîj het soude willen aenvangen, ende dat 
den tijt van 't jaer alreet is verloopen, soo meen ick 
evenwel, om aldaer contentement te geven, dat UEd. 
die ordre aen hem soude willen besorgen .... 

Ik blijve onveranderlijck UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CXI, VI. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Le Danemarc. 

In 9 t léger bij S fc Gérard, den 2 den Sept. 1691. 

... Het bedroeft mîj seer dat de gecombineerde 
vloot den vrjant niet en heeft gerescontreert, niet 
twijiolende ofte deselve, onder Godes segen, soude 
een goet succès hebben gehadt. Ick vrees datter wat 
u.m i iaetigheyt ofte onkunde is geweest, anders scheynt 
het mîj onmogelîjck dat sij den anderen hebben gé- 
mi- 1 De schade, die de capers van Duynkercken conti 



— 191 — [1691. Sept. 

nueren te doen, gaet mij oock seerterharten, ende wij 
en kunnen niet verdragen dat de prijsen inDeensehavens 
soude werden geberght ofte verkoft, 't welck ik meen 
dat aen den H r van Amerongen behoorde te werden 
belast ronduyt aen dat hoff te verklaren, gelijck ick 
oock mijn envoyé sal gelasten te doen, jae, ick ben 
▼an opinie dat men eerder met Dennemarken behoorde 
te breecken als dat te gedogen. Daer sal oock noot- 
saeckelijk naeder mesures moeten werden genomen 
om onse coopluyden te beletten de negotie met 
Vranckrijck door neutrale scheepen, dat soo schadelijck 
is ende sooseer sal werden gepractiseert, als onder 
anderen blijckt uyt de gelntercipeerde brieven, die 
Ham met aile posten oversendt. Den tijd naerdert 
seer van 't eyndigen van deze fâcheuse campagne, 
ende vervolgens dat ick weder naer Engeland sal 
moeten gaen .... 

Ick blijve onveranderlijck UEd. goede Yriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CXLT11. 

Hevnsius à Guillaume III '). Ouverture de la part de V empereur 
au sujet de Vevêque de Munster. 

Sire! 

.... De grave van Windisgratz heeft sigh .... 
onbeswaert gevonden mij een volkomener openinge te 
doen van des keisers intentie omirent den bisschop 
van Munster als te voren gedaen hadde, mij tôt 
dien eynde voorlesende en explicerende Sijne Eeiserl. 
Maj* 8 missive, geschreeven den 11 Sept., bestaende 
in substantie daerin: 

') Il n'y a pas de correspondance de Heinsius entre U 
6 Juin et le 26 Septembre. 



1691. Sept.] — 192 — 

1° dat Sijne K. W raeer en meer begonde te 
apprehenderen de tiers-partij , dewrjl deselve sigh van 
tijt tôt tijt stercker maeckte; 

2° dat onderanderen .voornamentlijk reflecteerde 
op de effecten, die de bisschop van Munster deede 
verre boven sijn vermogen, dewrjl sijn bisdom niet 
konde op verre na soo veel opbrengen als hij in sijne 
wervinge te koste leyde, ende dat bovendien ver- 
sekert was dat hij de emissarissen van Vranckrijck 
fomenteerde, ende Smisingh ') seer pernitieuse conferen- 
tien gehouden hadde met d'Asvelt 1 ), ende dat Vranck- 
rijck subsidiën aen den bisschop van Munster uytreyckte. 

3° dat Sijn Keis. Maj*, alvorens daerjegens iets 
te doen, goetgevonden hadde de sake in d'uyterste 
secretesse te communiceren met Uwe Maj fc , Haer Ho. 
Mog. ende de churf. van Brandenburg. 

4° dat daerom ordre gaf aen de graaf van Windis- 
gratz om te in former en wat Uwe Maj* en H. H. M. 
soude mogen oordeelen dat daerjegens diene te werden 
gedaen, alvorens de troupes in hare quartieren wierde 
gesonden, ende dat op het securste en spoedigste. 

5° dat S. E. M 1 aen sijn zijde geen beter expé- 
dient konde uytdenken als dat men brjeenbragt eenige 
twintigh duysent mannen, en soo suiez sonder verhin- 
dering aen de gemene sake konde geschieden, dat 
die troupes op het onvoorsienste werden gebragt op 
één ofte meer plaetsen omtrent ofte aen sgn bisschop* 
dom, ten eynde door de praeparatien desaengaende 
geen suspitie soude konnen vallen. 

6° dat, sulex gedaen werdeude, S. K. M. soude 
decreteren ofte doen decreteeren sgn inhibitorien & 
revocatorien aen aile officiers en soldaeten, en dat 
de redenen van dien aen den bisschop ofte het cap- 

') Le commandeur Schmising ; agent ou ministre de l'évêque. 
*) Le général Français d'Asfeld. 



_ 193 — [1691. Sept. 

pittel tegelijck bij geschrifte, ofte door een envoyé, 
soude doen bekent maecken, met ordre dat hij aile 
sijn militie, omtrent 2000 man uytgesondert, soude 
hebben te casseren, en dat Sijn E. M* bereyt was die 
in sijn dienst over te nemen, met bedreyging dat, 
ingevalle hij sigh niet wilde reguleren na de constituée 
van 't rijck, de keyser genootsaekt soude wesen de 
conclusies van 'tselve ter executie te leggen ende 
sijn quartieren in sijn bisdom te neemen, selfs soo 
verre van sijne militie te destrueren. 

7° dat S. K. M* aen Uwe Maj* wel wilde decla- 
reren, dat hij wel begeerde dat men den bisschop van 
Munster desarmeerde ten dienste van de gemene sake, 
maer dat deselve daerbenevens moste versekert weaen, 
dat het gemelte bisdom nochte oock de religie daerom 
in 't minste niet moste lijden. 

8° 

9° dat die troupes in het bisdom niet langer 
souden mogen verblijven als S. K. M. soude goetvinden, 
en dat te meer dewijl andersints de paus ende andere 
Italiaense princen sigh daerover seer soude scanda- 
liser en, ende dat ail 'tselve seer quaede gevolgen, 
selfs voor Uwe Maj fc , soude hebben. 

10° 

11° dat Uwe Maj #t ende H. H. M, op 't subject 
van het laeste point, rakende het bisdom ende religie, 
obligatoire versekering soude geven .... 

12°, 13°, 14°, 15° . 

De geheele saeke komt aen op het voorsz. 5 e art., 
waerop ick den graaf van Windisgratz hebbe gesegt, 
dat, als Uwe Maj fc sulcx agreëerde en ordre stelde op 
dat volck, dat alsdan ail 't geen de keyser aen sijn zijde 
soude doen moste gereet wesen, namentljjck 't geene in 
't 6 e art. is gemelt, en dat daprom wel hadde gewenst 
dat aile die orders albereyts overgesonden hadde, 

18 



1691. Sept] _ 194 — 

waeraen niet veel konde verloren sijn al werden 
die niet geemploieert .... 
H âge, 26 Sept. 1691. 



LETTRE CXLTI1L 

Guillaume III à Heinsius. Dessein contre Vévéque de Munster. 

Loo, den 80 Sept. 1691. 

Ick heb den graaf van Straetman l ) op sîjne propo- 
âitie om den bisschop van Munster te desarmeeren 
geantwoort, gelijck ick versoeck dat UEd. van mijnent- 
wegen aen den graef van Windisgrats wil doen, dat ick 
het t'enemaal approbeere ende gaerne de versoghte 
verseeckeren van mrjnentwegen ende den staet wil 
geven; dat, alhoewel d'executie tegenwoordigh wat 
lifficiel soude vallen, dat men moet arbîjden om het 
op de facielste manier te doen; dat den keyser dogh 
aenstons herwaerts wil senden de inhibitoriën en 
executoriën ende verdere dépêches nodigh, om die 
onder den graaf van Windisgratz te [doen] berusten 
totdat den tijt sal sijn om het dessîjn 't executeeren ; als- 
mede dat den generael magh werden genoemt ende 
herwaerts gesonden, om sôô ailes geprepareert te 
hebben dat d'executie promtelijck magh geschieden, 
maer boven aile is het nodigh dat het ten uyterste 
werd gesecreteert, andersints soude het gemeene wesen, 
ende insonderheyt onse republicq, daerdoor groot 
nadeel uyt kunnen erlangen. 

Ick blrjve onveranderlgck 

UEd. goede Yriendt, 
WILLIAM R. 

x ) Le ministre de l'empereur M. Strattmann. 



— 195 — U691. NoYemb 

LETTRE CXLIX. 

Heinsim à Guillaume III. La situation. 

Sire! 

Tzedert mijne laatste hebben wij alhier ontfangen 
de fascheuse tijdingen dat den grooten visier niet op 
de frontieren komt, ende de hoofden van de militie 
niet begeren dat van vrede gehandelt wert, sijnde 
Coljer *) seer verlegen, dewijl d'heer Hussey (?) doot is 
ende Marsilgly *) tôt Lippa gequest ligt; hij klaagt 
daarenboven dat hij van den keyser geen ordre ofte 
instructie heeft, ende dat daarom genootsaakt was 
van Àdrianapolen weder na Constantinopol te gaan. 
Ik hebbe hierover met den H r grave van Windisgratz 
geconfereert, ende hebben wij nu te nodiger gevonden 
dat ymant van Uwe Maj fc wegen dââr mogte sijn. Ik 
hebbe in mijne laatste Uwe Maj 1 onse conversatie 
desaangaande bekent gemaakt, maar de saken sijn 
'tzedert seer verandert van gedaante, konnende van 
geen quaet effect sijn dat Coljer provisionetijk door 
Uwe Maj*, tôt de komste van een ander, wierde 
gelas t, dewijl sulx door de ordinaris-dépôches kan 

geschieden De H r Heemskerck vermeynt dat 

mylord Paget derwaerts behoorde te gaen; hij meld 
niet van Trumbald 8 ), om wat redenen weet ik niet, 
alhoewel niet seer geësloigneert is. De Fransen woelen 
dââr sterck, en 't schijnt dat het overgemaakt geld 
albereyts opereert. 

v De grave van Windisgratz maakte te grooter 
swarigheyt in dese sake, dewijl, door 't veranderen 

! ) L'envoyé auprès de la Porte. 

') Le comte de Marsilly, natif de Boulogne, fut longtemps 
au service de F Autriche pendant les campagnes contre la Porte. 

') William Trumbull, ambassadeur Anglais auprès de 
la Porte. 



1691. Novemb.) _ 196 — 

van de plaats van de tract aten, de sake buyten sgn 
geheel is gestelt, dewijl de keyser nooyt aan het 
Turckse hoff, selfs in de quaatse tijden, heeft willen 
handelen. Het mishaagt mij seer dat Coljer van 
Adrianapolen na Constantinopolen sal gaan, dewijl 
alsdan niemant aan dat hoff sal sgn als den Fransen 
ambassadeur, ende dat niemant jegens hem sal konnen 
opposeren, ende Marsilly, dàâr komende, geen appui 
vinden. Ik hebbe daarover op huyden aan Heemskerck 
geschreeven. Dese sake sal de Noorse Croonen, Hanover 
en Munster, weder in hare desseynen stercken. — 
Sweeden persisteert bij hare maximes. Lelieroth sal hier 
komen ende Oxenstern na Engeland gaan ; op de laatste 
sal aldaar wat dienen gelet: hij spreekt Engelschende 
ontsiet sigh niet, soo ick onderright werde, sigh in 
de coffyhuysen te mesleren met alderhanden menschen ; 
voor al [ten] tijde van 'tvergaderen van het parlement; 
na hij mij gesegt heeft, soude hij al schielijck ver- 
trecken, 'tgeen ick niet anders kan oordeelen als te 
sien op d'aanstaande bijeenkomste van het parlement. 
Men segt dat Rebenacq l ) na Sweden gaat. 

De brouilleries tusschen Denemarken ende Bran- 
denburgh, over 't aanhalen van wedersijts schepen ont- 
staan, geven een groot contre-temps. Men heeft van 
hier aan Goes *) geschreeven om t'arbeyden dat 
tusschen dezelve geen verwrjdering komt; aan Euysten *) 
om aan de magistraat te versoucken dat aan Brandeu- 
burg satisfactie willen geven; aan Ham om de 
H r churfûrst te disponeren tôt een minnelijk aocom- 
modement .... 

Alhier is wègens Beyeren aangekomen de baron de 
Simeoni, om na Uwe Maj fc te gaan, soo gemeyntwert, 

] ) Diplomate de Louis XIV. 

*) Le résident des états-généraux à Copenhague. 

3 ) Le résident des états-généraux à Hambourg. 



W^^ww* 



— 197 _ [1691. NoTemb. 

op *t subject van *t gouvernement van de Spaanse- 
Nederlanden en het doen van klagten over de keyser. 
Men oordeelt dat voor de toekomende campagne welsigh 
soude mogen retireren en niet in 'tvelt komen; dat qualrjk 
tevreden soude wesen over de promotie van prins Louis 
van Baden tôt luitenant-generaal. Met dezelve [post] 
heeft den président De la Tour brieven van den hertogh 
van Savoy en ontfangen, medebrengende dat men van 
meyninge was Suze te belegeren, Pignarol te bombar- 
deren, en, was 't doenlijk, Montmelian nog te ont- 
setten ; dat het project voor de toekomende campagne 
twederley was: 1° om Nice te belegeren en dan in Pro- 
vence in te dringen, 2° ofte, Montmelian ontsethebbende, 
in Dauphiné te trecken; tôt het eerste soude werden 
gerequireert een esquadre schepen, waartoe Uwe Maj fc 
soude werden aangesproken. Ik hebbe s$n Ed.. gé- 
ant woort, dat, ua mijn geringh oordeel, het tweede 
project het beste was, dewîjl 'tgelve 't seeckerste 
soude wesen en aan geen esquadre soude dependeren, 
daar het eerste project soude konnen werden aan 
geaccrocheert, want wel apparent was dat, als men 
daartoe al een esquadre soude employeren, dat de 
Fransen niet soude manqueren om 'tselve met een 
gelijck ofte grooter esquader vrugteloos te maken, 
waardoor het heele project soude vervallen, daar het 
tweede geen obstaculen soude vinden ; hij was met mrj 
van dezelve opinie, alhoewel ik vrese dat de pro- 
gressen voor dit jaar soo groot niet sullen sîjn, dat 
men daarop soodanige projecten voor het toekomende 
jaar sal konnen bouwen .... 
Hage, 6 Novemb. 1691. 



1691. Oct— No*.] — 198 — 

LETTRE /CI* 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Le parlement. 

Kensington, den -~-^ — - 1691. 

Ick ben ten uyterste bekommert indien 

Beyeren sijn troupes uyt Piémont treckt, soo veel te 
meer indien den keyser mede daertoe resolveeren 
soude, waertegens aile mogelijcke devoiren dienen 
aengewent; maer ick en ben niet bequaem om daerin 
yets te doen, want ick soude aenstons om subsidiên 
werden aengesproocken, dewelcke mij onmogelijck 
ijn te geven, soodat mij dit werck in de uyterste 
verlegentheyt brenckt, sijnde een saeck van de uyterste 
importance , want seeckerlijck Piémont is d'eenighste 
plaets waerdoor men Vranckrijk tôt reeden kan bren- 

gen Gisteren is in 't parlement een goed beginsel 

gemaeckt, maer hoe de deliberatien sullen uytvallen, 
aenstaende Vrrjdagh sal men beter kunnen oordeelen 
van den uytslagh van de sessie, daer soo veel 
aenhanght; 't is onbegrijpelijck d'artificien die daer 
werden gebruykt, waertegens ick ailes doe dat moge- 
lijck is. Ick blrjve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CL.I, 

Hemsius à Guillaume III. Le Danemarc et le brandebourg. 

Sire! 

Den H r Lente , weder terugge gekomen 

wesende, heeft mij aanstonts kennisse gegeven van 
de differenten, tussen Denemarken ende Brandenburg 



— 199 — [1691. Non 

ontstaan, ende dat sijn koning een générale ordre 
badde gegeven om aile Brandenburgsche schepen op te 
halen. Sijne klagten bestonden : 1°. dat de Brandenbur 
gers hadden genomen Hamburgse Groenlandsvaarders 
gemunieert met een paspoort van Denemarken ; 2°. dat 
sij nogh hadden genomen twee schepen, gaande van 
Denemarcken na Vranckrijk ende in Denemarcken 
effective 'thuys hoorende. Ik hebbe hem geantwoord 
dat ons ten hoogsten leet was, dat tnssen soo goede 
vrunden soodanige brouillerien voorvielen; dat wg 
om voor te komen aile verder verwijderingh, aai 
Goes ordres hadden gegeven om daarjegens te vigi 
leren, mitsgaders ook aan Ham, ende dat men aen 
Euysten hadde geordonneert satisfactie voorBranden 
burg te procureren; dat ik hem mede moste ver 
soecken om 't sijne daartoe te willen contribuerez 
ende wat de differenten selfs aangingh, dat ik, om 
regtuyt te spreken, hem op 't eerste point moste 
ongelijk geven, ende op het tweede die van Branden- 
burg in 't ongelgk stellen .... Sgn Ed. toonde een 
groote hevigheid, ende scheen niet dat na sijn gedagten 
de koningh daaromtrent soude nageven, maar dewg] 
dese sake van gevolg soude konnen wesen, ende 
welligt daarvan een point d'honneur gemaakt werden, 
hebbe ick gemeynt dat 'tselve niet beter sal konnen 
werden ter nedergelegt, als dat Hamburg gedisponeert 
werde om aan Brandenburg wegens de keyserlijke 
assignatien satisfactie te geven, want 'tselve gedaan 
sgnde, moeten de schepen werden gerestitueert ende 
vervalt de heele sake .... 

Hage, 9 Nov. 1691. 



1691. Oct-Nov.] — 200 — 

LETTRE Clill. 

Guillaume III à Heinsius. Différends à propos des quartiers d'hiver. 

Kensington, den ^ ^ * 1691. 

Ick ben ten uyterste bekommert te vernemen uyt 

UEd. brief van den 2 den Nov. dat het werck van de 

w interquart ieren met Saxen niet en is geadjnsteert, 

inaer ter contrarie afgebroocken, ende vervolgens 

illen die troupes naer haer eygen landt moeten 

archeeren, ende den Opper-Rhijn onbloet 1 ). Het con- 

[>t om de Brandenburgse en Hessesse derwaerts te 

senden is nogh slimmer, ende dient door aile wegen 

ende middelen belet; 't is oock onmogelrjck in sigh 

soifs, ende te willen gebruycken tôt een argument 

dat ick trouppes in Vlaenderen sent, is frivool, ende 

i j qualrjck beloont voor mijn ijver ten gemeene beste. 

Ick versoeck dat UEd. ailes daertegen wil doen dat 

mogelijck is ende, is het nogh doenlijck, de Saksische 

'M den Rhrjn te houden, ende 't selve seer ernstigh 

uyt mijnen naem aen den graaf Windisgrats te recom- 

mandeeren. Het is mij oock seer leet te vernemen 

dat den Turcksen vreede soo seer scheynt terugh te 

gaen. Ick sende met dese post aen Colliers autorisatie 

om uyt mijnen naem 'tageeren, ende sal in korte 

daghen Harbort, die in Den Hagh is geweest, aldaer 

seoden als mijn ambassadeur, dewelcke te post sal 

gaan. Ik blrjve altoos 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

De deliberatien vandaegh in 't legerhuys ende 
hebben gans geen goede uytslagh gehadt; ick wil 
hoopen dat aenstaende Vrijdagh deselve van beter 
succès sullen sijn. 

') Lisez: ontbloot. 



— 201 — [1681.No?wnb. 

LETTRE CL.III. 

Guillaume III à Heinsius. Peu d'apparence de la paix avec 
les Turcs. 

Kensington, den 3/13 Novemb. 1691. 
Seedert mijne laetste heb ick ontfangen UEd. 
brieven van den 6 en 9 deser .... UEd. kan lighte' 
lîjck begrijpen hoeseer mrj bekommert dat de Turckse 
vreede sooseer recule ert, ende weynigh aparentie 
daer scheynt overigh om een korte conclusie te kunnen 
hoopen. Het is een groote misslagh van Colliers te 
srjn vertrocken van Andrianopole eer het hof. Indien 
de Turckse vreede dese winter niet en wert geslooten , 
sal d'aenstaende campagne nogh slimmer afloopen als 
dese voorledene; insonderheit en staet mrj oock niet 
aen de constituée van de saecken van Piémont; fis 
bedroeft d'oneenigheyt die aldaer is, ende van een 
irréparable verlies dat de ceurvorst van Beyeren sijn 
ruyterey al heeft doen terugh marcheeren, waarop ik 
vrees sijn voetvolck haest sal volgen; hoe dit groot 
quaet te remedieren en weet ick niet. Ik hoop dat 
de président De la Tour haest hier sal koomen, ende 
dat men magh op middelen ende expedienten bedoght 
sgn om aanstaende campagne aen die kant met vigeur 
te kunnen ageeren, alwaer het sensibelste aen Vranck- 
rijck is. De questien wegens het aenhaelen van soheepen 
tnsschen Denemarken en Brandenburg komt oock in 
deee tijt seer qualrjck te pas; ick wil gaerne het mgne 
contribueren om die difFerenten te helpen bijleggen, 
ende ick meen dat vanwegen den staet desgelîjckx 
behoorde gedaen te werden .... 

UEd. goede Viiendt, 
WILLIAM B. 



1691. Noremb.] — 202 — 

LETTRE CL.IV. 

Guillaume III à Heinsius. Disposition du parlement. 

Kensington, den 6/16 Novemb. 1691. 

Het legerhuys heeft vandagh gevoteert mij 

m subsidieren om een vigoureusen oorlogh tegens 
ranckrijk te voeren, ende aenstaende Maendagh 
geapointeert om te determineeren de quantum van 
de somme, daer het op aen sal komeu. De dispositie 
scheynt nu tamelijck goet, maer tôt de saecken gedaen 
sjjn en kan men sigh niet t'eenemael daerop ver- 
laeten. Ick blijve onveranderlijck 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CL.V. 

Beinsius à Guillaume III. La situation générale. 

Sire! 
Eergisteren hebbe ik *t geluck gehadt te ont- 
fangen Uwe Majesteits hoogstgeagte missive van den 
Mfi** dezer .... De grave van Windisgrats heeft mij 
gisteren gesegt dat die saken (de differenten over de 
winterkwartieren der Saxische troepen) merkelgck sijn 
erandert, ende dat niet twgfelt of ailes sal ten besten 

werden gereguleert ; . . . . is mede volkomen van 

sentiment dat geen troupes hieromtrent konnen werden 
gemist, te meer dewijl van aile kanten advgsen komen 
dat de Fransen meer troupes na de Spaanse-Neder- 
landen doen komen, ende dat 't een ofte ander desseyn 

voorhebben 

Het is mij ten uyterste leet geweest door Uwe 
Maj* te verstaan dat de délibération in 't hogerhuys 
den gewensten uytslagh niet hebben gehadt; het is 






..^^'^^Prf^ 



_ 203 — [1691. Novemb. 

onbegrgpelijck dat de menschen geen bevattinge konnen 
krijgen van haar eygen ware intrest, maar dat de 
passion haar daarvan soo verre verrucken; het is mij 
evenwel aangenaam dat Uwe Maj* beter hoope hadt 
op 'tgene desen dagh soude voorkomen; de tiers- 
parti) heeft daarop geweldigh het oogh, te meer nu 
door het veranderen van de saken in Turckiën weder 
werde geanimeert. 

De Franse brieven brengen mede dat men ge- 
resolveert was in de naaste campagne een uyterste 
effort te doen, dat men tôt dien eynde de compagnieën 
infanterie soude verstercken met vijf man ende de 
cavaUerie met tien, alhoewel getwijfelt wiert of men 
het volck soude konnen krijgen. 

De grave van Windisgratz komt mij expresse 

communiceren .... dat den grave van Stahrenbergh 
ende grave van Straetman hen beyden adviseerden 
dat sij tijdingen hadden dat de koningh van Vranckrijk 
in persoon tôt Straesburgh soude komen ende een 
corps formerai van 60,000 man, ende dat d'intentie 
soude wesen om Franckfurt, Heydelbergh ende Mentz 
*t attaqueeren, alhoewel andere meynden dat het op 
Ulm gemunt was; dat daarom te nodiger was dat de 
Hesse-Casselse troupes hooger optrocken, beginnende 
dan ook vervolgens te spreecken van de Brandenburgse 
Ik hebbe sijn Ed. daerop geantwoort dat men soo 
ligt niet moeste wesen gealarmeert; dat de Fransen 
aile winters overal soo veel tintamaers maakten ende 
sooveel projecten f ormeerden ; dat ik hem in bedencken 
moste geven of wel mogelijk was dat de Fransen 
dàar soo een groot corps souden konnen formeeren, 
of moeste hare meeste troupes uyt de Spaanse-Neder- 
lande trecken; dat sulx niet apparent was, dewijl, 
wetende dat Uwe Maj 1 troupes sal oversenden, daar- 
jegens op haere hoede sullen wesen; dat men niet 



1691. Novemb.] «* 204 — 

moeste letten op 'tgene srj seyden ende nytefcroeyden, 
maar op 'tgene srj deeden; dat, als men d'inkomende 
advisen wel examineerde, seecker was datter nogh 
troepen herwaarts quamen, gelîjk de vorige advflsen 
hiervoren gemelt oock effectyf hebben mede gebragt; 
dat, als men de uytstroyselen sagh contrarieren aan 
de sake, men oordeelen moste sulx meer te geschieden 
om te diverteren ende amuseren als om srjne ware 
desseinen te openbaren; dat ik meynde het beste te 
wesen, dat men doen konde, te blrjven brj degenomen 
resolutie ende [voor] de gefonneerde barière overal 
goede sorge dragen ende een wakend ooge houden, 
ende dat men srjn speciael werck moste maken om 
goede condschap te hebben, ende sich daarna dan 
reguleren in 't nemen van mesures; dat men niet 
moste dencken om ons alhier te ontblooten soo langh 
men gedagten op het secreet desseyn hadden, ende 
dat men dat oock niet behoorde te veranderen, ten- 
srj men meer versekert wiert als door een los gerugt ; 
dat ik ook wel diergelrjk advijs uyt Vrankrijk had, 
maar dat men daarbij schreef dat sulx niet aange- 
nomen wiert .... 

De vreede met de Turck agte men disperaet, 
maar dewrjl evenwel gead viseert wiert dat den grooten 
visier wel tôt vrede neygde, maar brj provisie sigh 
na de fouge van de militie voegde, ende dat, sigh 
meester siende, wel mogte veranderen, soo hadt de 
keyser volkomen instructie aan Coljer gesonden, soo- 
dat die nu van den keyser, Uwe Maj 1 en H.H.M. 
sal geJast srjn. Groot-Waradrjn soude werden ge- 
blocqueerd. % 

De churfûrst met srjne vier regimenten cavallerie 
quam terugghe, maar de Duytsen souden blijven. Men 
vreest dat Mommelian niet sal houden, 'tgene een 
seer groot verlies sal srjn, ende de apparentién van 






_ 205 — [1691. Novemb. 

die kant ia Vranckrijk in te booren benemen. Men 
i& aldaer seer misnoegt over De Caraffa l ) ende wert 
geoordeelt dat men een considérable sake doen soude 
iogevalle men koade effectueren dat die troupes door 
een ander chef mogten werden gecommandeert, wer- 
dende niet aUeen geen goet van deselve verwagt, 
maar loopt deselve bij veel[en] seer in 't oogh .... 

De differenten tusaen Denemarken en Branden- 
burg werden genougsaem gehouden als bijgelegt .... 

Hage, 16 Nov. 1691. 



LETTRE CliTI. 

Guillaume III à Heinsiu*. Le Danemarc et le Brandebourg. 

Kensington, den 20/30 Novemb. 1691. 

.... Mrjne ratificatie wegens het geconvenierde 
met Denemarken sal met d'aenstaende post afgaen .... 
Ick ben blrjde dat de differenten tusschen Denemarken 
en Brandenburg scheynen in een goede wegh van 
accommodement te sîjn; ick wil hoopen dat het in 
't korte sîjn perfectie sal hebben, want dat werk soude 
ons onder andre mede spel kunnen veroorsaecken. 
De pretensiën van Sueden tôt satisfactie van de 
genomene scheepen sîjn exorbitant, ende scheynen 
klaerlijck dat deselve geen accommodement en soecken. 
Het is onmogelijck om van de trouppes van den 
staet in Luyck te leggen; de Brandenburgers dienen 
nootsaeckelijck daer te blgven, anders is die stadt 
verlooren; daerom dient men op expedienten bedoght 
om Brandenburg te voldoen , maer seckerlijck hij dient 

J ) Le commandant des troupes impériales. 



1691. Noverab.] 206 

oock wat meer toegevent te sgn, ende niet t'enemael 
soo te sien op sgn profijt ende particulière interest .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

De saecken in 't parlement en gaen nogh niet 
naer mijn sin; de kunst scheynt nu te sgn om de 
saecken op de lange baen te brengen, 'twelck ruineus 
is; d'intrigues sgn onbegrgpelijck voor vreemde; ick 
wil nogh hoopen een goede uytkomste .... 



LETTRE CLVII. 

Reinsiua à Guillaume III. La situation générale. 

Sire! 

Ik hebbe .... ontfangen Uwe Maj te hoogst- 

geeerde missive van den 13 den deser; ik hebbe daarop 
aanstonts gesproken met den président De la Tour, 
die mij gesegt heeft aile dagen den courier, die na 
den hartogh gesonden heeft, terugh te wagten ende, 
soo ras die sal wesen gekomen, de reyse na Engeland 
te sullen aannemen; sgn Ed. is seer bekommert voor 
Montmelian, als sgnde van groote consequentie. 

De laatste brieven van Straasburgh bragtenmede 
dat dageltjcx volck defileerde na Piémont en de Spaanse 
Nederlanden, 't gène den grave van Windisgratz verder 
gedesabuseert heeft van het schrîjven van de grave 
Straatman en Sterrenbergh, even of de Fransen aldaer 
soo grooten effort souden doen, blijkende daerdoor 
klaar dat die uytstroyselen à desseyn werden gedaan 
om diversie te maken ; sgn Ed. heeft met de gisterige 
post daarover aan 't keyserlijke hoff geschreeven. 

Tôt de vreede met het Turckse hoff heeft sgn Ed. 
voor dese reyse weynigh hoope, tensij de visier om 



207 — MW. NoTemb. 

de militie faintes mogte hebben gemaakt, maar volgens 
de laatste brieven van desselfs hoff was nogh groote 
hoope om Waradijn te bemagtigen, 'tgene nogh een 
goet eynde van de campagne aldaar zoude maken .... 

De H r Limpach retourneert weder na het keyserse 
hoff, ende soude ordre hebben om den keyser 'tgeeo 
wegens de troupes requireert als andersints, toe te 
staan, mits dat alvorens de mediatie accepteert; 
waaruyt klaar te sien is dat, omtrent dat point, bij 
Sweden ende Hanover vaste mesures zijn genomen, 
ende niet ligt, als door verbeteringh van saken, ver- 
andering te wachten is. Op den uytslagh van Uwe 
Maj te parlement wert seer gereflecteert ende, soo ik 
vertrouw, nog veel mesures in suspens gehouden. 

Schonenbergh schrijft mij dat de koningh van 
Spagnen een admonitoir brevet van de Paus hadde 
ontfangen, waarbij Sijne Maj* sterck tôt de vreede 
aanmaant. 

De Beyerse ministers alhier mij kennisse gevende 
dat de churfurst op sijne terugkomst was, voegden 
daarbij dat het wel soude konnen wesen dat Sgne 
churf. Doorl een keer en passant deede na den 
hertogh van Toscane, ende welligt ook na Rome, 
'tgene mij niet seer soude behagen .... 

De brieven uyt Vrankrijck melden dat men aldaar 
seer groote aanstalt maakten voor de aanstaande 
campagne; dat de augmentatie van de compagnies 
in mijn vorige gemelt, sijn voortgangh hadde. 

Uit de Franse conquesten adviseert men, dat men 
sigh daar vast inbeelden dat men van deze kant een 
desseyn geformeert hadde op Duynkercken, ende dat 
men daarom voor die plaatse goede sorge soude 
dragen. De schepen, dà&r gelegen hebbende, waren 
na Brest vertrocken .... 

Het droevigh ongeval, huyden agt dagen tôt Hoorn 



1691. Novemb.] 208 — 

voorgevallen, sal het collegie vrij terug stellen; bet 
magazgn van de admiraliteyt is tôt de gront toe, 
met al- watter in was, ver br and, sonder dat men de 
d'oorsaak kan penetreren, waaruyt de brand ge- 
sprooten is . . . . 

H âge, 20 Novemb. 1691. 



L.KTTRB CL, VIII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 13/23 Nov. 1691. 

Ick ben seer verwondert uyt UEd. brief te 

vernemen de bekommernisse, die daer tôt Weenen 
is, als of de Franse nu een considérable dessin hadde 
aen de kant van den opper-Rhijn, daer het wel 
seeckerlijck ter contrarie is ôfte aen de Maes, ôf in 
Vlaanderen, ende het ander maer een fijnte; want 
naer aile advisen soo sijn de meeste gedeelte van 
haer troupes van den opper-Rhrjn wegh gemarcheert 
naer Piémont ende Vlaenderen, ende hoe die soo 
schielijck in dit saisoen een contre-march te doen, is 
niet aparent, maer dit gerught is exprès uytgestroeyt 
om de SpaenseNederlanden t ontblooten van trouppes 
soo veel doenlijck, 't geen ick versoeck dat UEd. uyt 
mrjne naem aen den graaf van Winditsgrats wilseggen. 
Ick sal het transport van mijne trouppes soo veel 
doenlijck verhaesten, waerin ick niets en versuyme, 
maer het en kan soo haestigh niet geschieden als ick 
wel wenste. Ick heb brieven van Moleswaert uyt 
Denemarcken met dese post, dat men mij ende den 
staet wel wil overlaten 500 paerden, 500 dragonders 
en 1000 te voet, behalve de recrues van die ick in 
dienst heb, mits dat de keyser wil declareren dat dit 
sal strecken inplaats van 't geene Denemarken schuldigh 



— 209 — [1691. Novemb. 

is te fourneeren in de armature van 't rijck, ende 
daervoor verders niet pretendeeren, 'tgeen ik oor- 
deele een seer onredelijcke conditie te sijn. Het sal 
onnodigh te sijn sigh uyt te laeten in reeden, want 
die sijn pallable; evenwel versoeck ick UEd. den 
graaf van Windisgrats te spreecken of het keyserlijck 
hof daerin soude willen consenteren. Ick soude scupuleus 
sijn, om de onredelijckheyt van de saeck, 'tselve te 
eysschen, insonderheyt om sulcken geringh getal van 
volck. Ick blijve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
William R. 

Het waer wel een gewenste saeck een ander 
generaal van den keyser als Garaffa in Piémont te 
hebben, maer sal delicatelijck dienen te werden ge- 
manieert om het crédit, dat hij aen het hof heeft, 
ende sijn mede-commissaris-generael. UEd. kan daei 
oock over in secretesse met den graaf van Windits- 
grats spreecken. 

LETTRE CL.IX. 

Kebnsius à Guillaume III. Nouvelles. Le duc de Hannovre et 
Vévéque de Munster. 

Sire! 

.... De tijdingen continueren van aile kanten 
wegens de groote praeparatien in de conquesten, ende 
houde ik daarom dagelijcks brj den raed van staten 
aan ten eynde de magazrjneu, ende aile 'tgene eenig 
sints nodigh sal sijn, moge werden bestelt en besorgt; 
maar 'tgeen daar de raat meest over klaagt is, dat 
de provintien hare consenten niet suyverden. . . . 

De H r Heeckeren .... adviseert den 17 e November 
uyt Osnabrugge: 

14 



1691. No?emb.j 



- 210 



1° dat de hartogh van Hanover na Weenen ge- 
sonden hebbende, den bisschop van Munster daerover 
seer was geumbrageert geweest, ende dat om die 
reden de résident Norf sgn Ed. vereogt hadde tôt 
Munster aan te spreecken. . . . 

4° dat men aan dat hoff volkomen gepersuadeert 
was dat de hartogh van Sazen mede in de parti] van 
Munster ende d'andere souden komen, waarvan nog- 
tans tôt Cell, als hierna sal gesegt werdeD, beter is 
geinformeert .... 

Hage, 23 Nov. 1691. 



LETTRE CUL. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 17/27 Novemb. 1691. 
Sedert voorlede Vrijdagh heb ick wel ontfangen 
UEd. brieven van den 20 en 23 dezer. Ick ben blijde 
dat de differenten tusschen Brandenburg en Dene- 
marken uyt de wegh sijn. Ick heb in mijne laeste 
UEd. mijn sentiment gescreven wegens de condition , 
die Denemarken mij offreert om nogh 2000 man aen 
mij te geven; koste het vijf duysent sijn, het waer 
beter, maer twrjfele seer dat den keyser sal kunnen 
werden gepersuadeert de conditie in te willigen, die 
Denemarken pretendeert, waerover ick met verlangen 
te gemoet sal sien wat den graaf van Winditsgrats 
met UEd. daerover sal hebben geconfereert; koste 
men oock van Hanover trouppes krijgen op de naem 
van Cell, ick soude oordeelen dat men deselve behoorde 
aan te nemen, want de hoop, die daer is geweest, van 
hem ofte Munster weer in 't goede spoor te brengen, 
moet nu seeckerlijk verdwijnen doordien den Turcksen 
vreede soo ver scheynt geeloigneert, 'twelk het 




_ 211 — [1W1- Novemb. 

eenigste fondement was dat sij scheenen van mesures 
te willen veranderen, daer nog bij koomende den 
sleghten toestant van saeken van Piémont en de lang- 
saeme proceduren van 't parlement alhier. Het is 
bedroeft de chicane van Brandenburg wegens de 5 bat- 
taillons tôt Luyck; indien die werden weghgenomen, 
ifl die stadt in 't uyterste gevaer: daerom dient 'tselve 
door aile wegen ende middelen belet, maer het is 
onmogelîjck de saecken langer op dien voet staende 
te houden, indien Brandenburg ende verdere geallieer- 
dens sooveel naer particulière interesse soeken ende 
niets contribueren tôt het publicq. De differenten ende 
difficulteyten, daer de H r van Dijcvelt over scrgft, 
sijn onleydelijck, ende ick weet geen beter expedienten 
als die hij heeft voorgeslagen, daer men stip moet op 
bley ven staen, alsmede dat de Brandenburgscheruyterey 
uyt het landt van Waes treckt, dat onleydelijck voor de 
Spaense is. De groote preparatie, die de Franse maecken, 
bekommeren mij ten hooghste, siende soo weynigh 
middelen voor de handt om die te kunnen tegengaen; 
ick versoeck dat UEd. wil continueren van den raet 
van staten aan te maenen om ailes te doen wat in 
haer maght is tôt het besorgen van de magazijnen, 
insonderheyt in Vlaenderen, die nogh niet begonnen 
sgn; *t is bedroeft, dat de provintiën soo langsaem in 
't furneeren van de noodige penningen sijn; daer moet 
op middelen bedaght sijn om het te verhaesten,anders 
sal ailes verlooren gaen. Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CIxKI. 

Heinsius à Guillaume III. Difficultés. 

.... Den generaal Schoningh legt wêer over hoop 
met de creytsen over de quart ieren, willende tôt de 



f 



1691. Novemb.] — 212 — 

barrière alleen geven 1600 man, sôô dat dit accord 
wel weder soude konnen werden gebrokeD. IngevaUe 
de heer Schoningh, soo als de heer van Heeckeren 
schrrjft, van geen goede sentimenten mogte sijn, sal 
hem geen occasie nogh pretext konnen ontbreecken .... 
In Sweeden sijn itérative délibération aangestelt over 
de continuatie van d'alliantie met de keyser, ende 
hebben de consilia seer gefluctueert: op de tijdingen 
van de reductie van Trlandt en de vreede met de 
Turck toonde men sigh daartoe geporteert, maar het 
laaste verdwenen sijnde, beeft men geresolveert 
'tselve te declineren. 

Men schrijft uyt Sweden wat breedt wegens de accep- 
tatie, die de keyser soude hebben gedaen van de mediatie, 
ende van de hoope, die men soude hebben gegeven 
van Uwe Maj* ende den staat daartoe te bewegen .... 

27 Nov. 1691. 



LETTRE CL.XII. 

Guillaume III à Eeinsius. Le parlement. 

Kensington, den 20/30 Novemb. 1691. 
.... De saecken in 't parlement beginnen in wat 
beter ploey te koomen; ick begin oock nu wat beter 
moet te hebben dat het een tamelijck goede eynt sal 
hebben, maer totdat de saecken hier volkoomen gedaen 
sijn en kan men geen staet maecken ; het sijn wonderlijcke 
menschen daer men mede te doen heeft, v t geen beter 
geseght als geschreven kan werden. Ick blijve altoos 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



— 213 — UWl- Novemb. 

LETTRE CLXIII. 

Hemsius à Guillaume III. Projet de neutralité de la mer du 
Nord. La situation générale. 

Sire! 

Den heer Lente heeft mij . . . . een extract van sijne 
ordre gesonden wegens het procureeren van de neutra- 
liteyt in de Noortzee .... ende behelst ...» geen 
limiten hoe verre die neutraliteyt soude strecken, 
maar 'tgene daer wat specifiquer in hebbe bevonden 
is geweest: 

1° dat de partijen, in oorlogh sijnde, daarover 
souden convenieren; 

2° dat de oorloghschepen geen dadelyckheyt 
mogen plegen; 

3° dat men in Vranckrijck tôt antwoord gegeven 
hadde dat, als U. M. en den staat haar verklaarde, 
de koningh sigh mede verklaren soude ende de reden 
plaats geven; 

4° dat men versogt dat de Engelse en Hollandse 
ministers tôt Coppenhagen soude mogen werden gelast 
om met de Deense ministers, en met derzelver inter- 
positie ook met de Franse ministers, daarover te 
handelen. 

Ick hebbe bij mijne voorige gemelt dat, ingevalle 
Vranckrijck onder benefitie van die conventie de 
contrebanden tôt Duyncercken souden konnen brengen, 
hetselve aan haar groot voordeel soude konnen brj- 
brengen, maar ben desaangaande door het voorsz. 
extract nader geôclaircisceert; evenwel moet seker 
wesen dat Vranckrijck, sulx toestemmende , daarbij 
iets beoogt, 'tsg om op die wijse een beginsel van 
een handelinge te maken, ofte wel aan de geallieerden 
ombrage te geven, even of Uwe Maj. en H. H. M. 
met Vranckrijck separaetlijck iets wilde doen. Ik 



1691. Novemb.] — 214 — 

souden meynen dat men om die redenen, als men de 
sake in sigh selven voor niet quaet mogte aansien, 
daaromtrent al met praecautie behoorde te handelen, 
ende dat men daarvan communicatie soude moeten 
geven aan de geallieerden, ende dat men ailes aperte 
ende opentlijck soude behooren te doen. 

De grave van Windisgratz heeft mij gecommuniceert 
dat een lange conversatie hadde gehadt met den grave 
van Oxenstern; dat deselve eerst met veel redenen 
hadde getragt te justificeren de weygering, die de 
koning van Sweeden hadde gedaan om de alliantie 
met den keyser te continuèrent ende daarna sijn 
geheel discours geformeert om te wijsen het intrest 
van Sijne Keyserlijke Maj* tôt het maken van een 
vreede, ende dat sijne argumenten wel meest tenderende 
[waren] om de keyser tôt een separate vreede te per- 
suaderen; dat hîj, sulx doende, ailes soude bedingen 
ende stipuleren 'tgene begeerde, daer ter contrarie, 
de vrede met concurrentie van de andere geallieerden 
makende, voor de keyser niet soude werden gesorgt; 
dat de keyser daartoe behoorde te komen, dewijl hij, 
bîj verloop van tijt, niet machtigh sal wesen die sware 
oorlogen te continuer en, maar daaronder beswijken; 
dat op de magt van Engelandt nogh dezen staat geen 
fondament konde maken, want of wel Engelandt magtig 
genoegh was, egter, vermits d'apparente troublen, 
die dââr van tijt tôt tijt apparent waren te sullen 
ontstaan, daarvan [geen] volcomen effect te wagten 
was, ende dat desen staat sôôdanigh was geaccableert, 
dat die op die wijse niet lange soude konnen bestaan. 
De grave van Windisgratz heeft mij hiervan te meer 
openinge gegeven, opdat men in Engelandt wat reguard 
op hem soude mogen nemen .... 

De advijsen uit Vranckrijck melden van een appa- 
rent desseyn, 't gène in 't korte soude voor hebben, ende 



— 215 — [1691- Novemb. 

dat volck uyt Duytsland lieten af komen. Ende uyt de 
Franse conquesten schrijft men, dat het koninklijk 
hnys verwagt wiert; ik hebbe daarop den raadt met 
ijver aangemaant, ten eynde dogh niets mogte werden 
versuymt, ende dat de aannemers van de magazijnen 
tôt het effectyf praesteren van de condition mogte 
werden gehouden .... 

De negotiatie over de Brandenburgse troupes reçu- 
leert meer dan die avanceert, ende, soo ik merke, 
beginnen dààr somtijds eenige scherpe woorden te 
vallen, die de gemoederen wel souden konnen aigreren 
en eyntlijck doen separeren, waarbrj komt dat de 
marquis de Gastanaga aile dagen difficylder wort. 

Omtrent de Celse troupes, die den staat voor haar 
heeft genegotieert, pretenderen srj in geen nieuw 
engagement te treden, 't geen een seer groot incon- 
vénient soude yeroorzaken. 

Men verlangt hier seer na de overkomste van U r M u 
troupes .... Uyt Yriesland wert geschreven, door de 
H r van Pallant, dat D 8 van der Wayen ') sigh tegens 
de stadthouder soude hebben aangezet, ende sigh met 
de familiôn van de Ailva's en Haren's hadde gevougt, 
waarop ik nader sal inf ormeren .... 

Soo even ontfange een missive van d'H r van 
Heeckeren, geschreven uyt Cell den 26 November, 
houdende : 

1° dat gepersuadeert is dat wel uyt haar engage- 
ment soude willen scheyden, zoo een goet pretext hadde ; 

2° dat haar tractaat met Vrankrijck niet voor 
een jaar, maar ongelimiteerd van tijt is; 

3° dat de goede partij hem seer versogte dat men den 
hartogh niet wilde aigreren, maar wat patientie nemen, 
ende dat men dan sekerlijk wat goets te wagten hadde ; 

') Le professeur de théologie J. van der Waayen à 
Franeker. Voyez sur lui: Wagenaar, o. c. XIV. 



1691. Novemb.] — 216 

4° dat meu tussen de broeders sterck negotieerde 

over de churhoet; dat Hanover die aan Cell welmogt 

1er en, ende dat wel soude konnen gebeuren dat 

Hanover aan Cell eenige troupes soude leenen om 

aan den keyser te geven; 

5° dat men tôt Hanover en Munster staat maakt 
m Saxen in de partij te krijgen, ende dat Schoning 
daartoe hoop geeft 1 ). 

Tôt de veranderinge van mesures van Hanover 
kan ik tôt nog toe niet veel apparentie sien, te meer 
dewîjl sig ongelimiteerd heeft geêngageert, alhoewel 
k meyne dat niet nodigh is dat men deselve buyten 
ooot aigrere. Uit de offres, die men aan de keyser 
sal doen, voorsie ick ongemacken, dewijl sekerlijk 
daaromtrent condition sullen worden voorgestelt, die 
soo aanstonts niet aannemelijk sullen wesen,waardoor 
dan niet alleen Hanover, maar ookCell, diedaarmeest 
aan gelegen soude sgn , soude konnen f ormaliseren .... 

Hage, 30 Novemb. 1691. 



LETTRE CLX1V. 

Guillaume III à Eeinsim. Le parlement, 

Kensington, den ^- N 1691. 

.... De saecken in 't parlement gaan niet wel, 

ïde insonderheyt de langhsaemheyt van de deliberatie 

y a oorsaek, dat ick geen hoop meer en hebbe dat srj 

voor Kersrais kunnen geyndight sijn ; UEd. kan dencken 

iioeseer mij dit chagrineert. Ick blrjve onveranderlgk 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

') Le général Schoning passa en 1691 du service Brande 
bourgeois à celui de Saxe. 



— 217 — UWl. Decemb. 

LETTRE CL.XV. 

Heinsius à Guillaume III. Conférence sur les affaires de l'alliance. 

Sire! 

Na het afgaan van mijne laaste aan Uwe Maj t 
hebbe ik met den heere grave van Windisgratz ge- 
confereert over twee point en, vervat in Uwe Maj 1 
hoogstgeagte missive, namentlijk: over het gerugt, 
*t gène tôt Weenen was verspreyt, even of dekoningh 
van Vranckrijk in persoon tôt Straaaburgh stont te 
comen met een considérable aantal militie; mitsgaders 
over de voorslagh van de koningh van Denemarken 
tôt het leveren van 2000 man voor reeckeningh van 
't contingent, 9 t gène Sijn Maj fc aan de keyser schuldigh 
is. Wat het eerste aanlangt, heeft sijn Ed. verclaart 
volkomen gepersuadeert te sijn dat 'tselve alleen srjn 
uytstroyselen ende artificiôn van de Fransen om aan de 
geallieerden quade mesures te [doen] nemen, ende heeft 
mrj versekert dat van den beginne aan op die wijse 
aan 't keyserlijk hoff heeft geschreeven ende nog 
schrijven sal. Wat het tweede point aanlangde, meynde 
meede, dat 'tselve wat vremt aan sijn hoff soude 
luyden dat men met die 2000 man aan d'eene zijde 
soude voldoen sijn schult aan den keyser, ende dat 
men aan de ander zijde die troupes soude brengen 
tôt laste van de geallieerden, ende sulx tweemaal de 
waarde profiteren. Ik hebbe srjn Ed. daarop geant- 
woort, dat men met malkander rondt ende cordaet 
moste handelen; dat Uwe Maf die sake mede op die 
wijse begreep, ende daarom mrj hadde gelast met hem 
daaromtrent opentlijk te handelen, waarvoor Uwe 
Maj D seer danckbaar was. Ik hebbe dan daarop mrjn 
gedagten vervolgt aan hem te openbaren, ende hem 
gesegt; dewrjl dese propositie wierdt gedaan door 



1961. Deeemb.] — 218 — 

Denemarken, ende die, na mijn oordeel, Sijne Eeiserl. 
Maj fc ende is U.M. even na betref[fen]de, te wetenrdat 
den keyser van sijne schult niet soude mogen preten- 
deren, ende Uwe Maj* moeten betalen 't gène Dene- 
marken aan den keyser schuldigh was, dat men 
vervolgens met den anderen als een neutrale sake 
daarover moste confereren ende overleggen wat dat 
regtveerdigh ende voor de gemeene sake niet (nut ?) was ; 
dat, ingevalle de keyser oordeelde dat Denemarken 
ijn contingent soude voldoen, dat niet redelijk soude 
wesen dat men die daarvan soude diverteeren, maar 
soo men weder considereerde, gelijk wel apparent 
was, dat Denemarken, die soo veel pretentie maakt 
tôt laste van de keyser, daarvan niets sal betalen, 
dat men in sulcken gevalle sekerlijck 2000 man voor 
de gemene sake soude winnen, die tôt af breuck van den 
vçjand soude dienen. Sijn Ed. heeft aangenomen daar- 
uver aan de keyser te schrijven ende de redenen ende 
considération, die daaromtrent vallen, daarbij te vougen. 

De churfûrst van Brandenburgh is van sentiment' 
dat de keyser 't selve behoorde te amplecteren, ende, 
na ik hoor, sal daartoe 't sijne geerne contribueeren, 
maar ik vrese dat wij door diergelijcke expedienten 
niet veel sullen werden geholpen .... 

Hage, 7 Deeemb. 1691. 



LETTRE CLXV1. 

leinsius à Guillaume IIL Nouvelles. Les affaires du commerce. 

Sire! 

Uyt de Franse conquesten komen continuele 

dvijsen van de préparation, die daar werden gemaakt; 

den prince van Waldecq is bekommert voor een 

bombarderingh van Namur, ende den heere van 



— 219 — [1^91. Decemb. 

Ouwerkerck schrgft mij dat vreest voor Vlaanderen. 
Men verlangt seer na Uwe Maj te troupes. De H r prince 
van Waldecq schrgft mij, dat hier sal komen om op 
ailes te konnen concerteren, alhoewel sigh nog gansch 
niet wel bevindt .... 

Ik hebbe op 't subject van de vrge commercie 
in de Oost- en Noordzee goetgevonden te confereren 
met den grave van Windisgrats; dien heere hadde 
daarop genoegsaam deselve spéculation, die wij 
tevorens gehadt hadden, ende was bedugt dat sulx bij 
de keyser ende andere geallieerden wel wat gedagten 
souden mogen doen formeren om de Franse com 
mercie mede soo strict niet te verbieden .... 

De graaf van Stirum '), die uyt Hongaren toi 
Weenen was aangekomen, was geauthoriseert tôt de 
bewuste secrète entreprise, ende stonde tôt dien eynde 
eerstdaags af te komen; middelerwijl wert in secretesse 
een manifest opgestelt met al de preuves, die men 
heeft konnen bekomen, om dat werck te justificeren. 

Wegens de sentimenten van de nieuwe churfûrst 
van Saxen wert nog al vrij différent gevoelt .... 

Hage, 11 December 1691. 



LETTRE CLXTII. 

Guillaume III à Heinsius. L'accord avec la Suède, 

Kensington, den 8/18 Decemb. 1691. 

Sedert mijne laeste van voorleden vrijdagh heb 
ick wel ontfangen UEd. brieven van den 10 den ende 
14 den deser. Het sluyten van den H r Haeren met 
Sueden is wel een goede saeck, alhoewel de somme 
te groot is, maer de aghterdeur, die open gehouden 

l ) Herman Otto comte de Limburg Stirum, seigneur de 
Gehmen, maréchal au service de l'empereur. 



1691. Decemb.] — 220 — 

wert, en staet mij niet aen, ende dient oock geen 
gelt te werden uytgegeven voor en aleer die wert 
geslooten. Het secours, dat men daerdoor soude ver- 
waghten, en hoeft men geen staet op te maken, want 
daer sal seeckerlijck niet van koomen. . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

L.ETTHB CLXVTIL 

Heinsius à Guillaume III. La neutralité de la mer du Nord 
et de la Baltique. 

Sire! 

Ik hebbe nog nader met de Heer Lente 

gesprooken over de voorgeslage neutraliteyt in de 
Oost- ende Noortzee, die mij hooglrjck protesteert 
dat de Fransen daarin geen deel hebben, maar alleen 
siet om de commercie en de koningstollen te benefi- 
tieren .... Ik hebbe ook wederom met de grave van 
Windisgratz daarover gesprooken, die oordeelt dat 
men met groote voorsigtigheyt daerin moet handelen, 
om de geallieerden ende selfs om de keyser, ende 
ingevalle men sulx om de particulière convenientiën 
van de commercie genegen mogten wesen te doen, 
dat men evenwel 'tselve niet behoorde aan te nemen 
als nadat men sulx bij de geallieerden wat hadde 
geprepareert ende als smakelijk gemaakt .... 

Hage, 18 Dec. 1691. 



LETTRE CLXIX. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 

Eensington, den 11/21 Decemb. 1691. 
.... Ick moet UEd. met leetwesen seggen dat de 
saacken in 't parlement met een onverdragelîjcke 



— 221 — [1691. DecemK 

langsaemheyt voortgaen, niet kunnende voorzien wan 
neer die tôt een eynde sullen kunnen werden gebraght . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CLXX. 

Heinaius à Guillaume III. La campagne prochaine. Conférences 
diplomatiques. 

Sire! 
Ik hebbe gisteren met den H r prince van Waldecq 
ende grave van Windisgratz geconfereert op 't gène 
in de toekomende campagne te doen stont, ende dat 
daerom, dewijl ik van den grave van Windisgratz 
gehoort hadde dat men aan het keyserse hoff wel 
van opinie was, dat men in Piémont ende aan deu 
Boven-Rhijn welligt niet anders als défensive soude 
konnen ageren. Wij waren aile drie van die gedagten 
dat in Piémont vooral offensive moste werden geageert 
ende aile aanstalt daartoe gemaakt, maar den prince 
van Waldecq ende ik hebben den grave van Windis- 
gratz positive gesegt, dat men geen staat op subsidiër 
moste maken, ende dat te meer dewijl men klaarlijl 
bemerckt, dat de visées van 't keyserlijke hof daartoe 
tenderen .... Op 't subject van den Boven-Rijn heef t 
den furst van Waldecq den grave van Windisgratz 
versogt, dat men dogh ailes wil doen wat mogelijck 
is sonder te verslappen, ende dat schoon men al 
défensive wilde gaan, dat men dog sulx niet [wilde] doen 
blijcken, maar ter contrarie, om diversie te veroor 
saken .... De marquis de Gastanaga persisteert van 
niet te willen handelen over de continuatie van de 
Oelse troupes, daar nogtans de koning van Spaigne 
aan Schoonenberg heeft laten weten, dat soodanige 
handelinge agreeerde. Den H r van Dijckvelt mijntda 






1691. Deoemb] — 222 — 

H. H. M. jegens deselve behoorde te protesterai; 
desselfs conduite begint hoe langer hoe erger te worden. 

Ik werde berigt dat prins Maximilian, tweede 
soon van de hertogh van Hanover, in arrest gehouden 
soude sijn, alsmede een secretaris van den hertogh 
van Wolfenbuttel, en luitenant-collonel van Hanover, 
soo men meynt om de weygeringh van die prins in 
het ratificeren van sijn consent in srjn minderjarigheyt, 
wegens de successie ende intrigues, die ter dier oorsake 
srjn gevallen, maar ik kan niet sien dat dese sake 

tôt de grote eenige relatie sal hebben Op 't sub- 

ject van een nader engagement met Uwe Maj fc ende 
desen staat, hadde de H r Smettau eene langhe conver- 
satie met den grave van Revenclau l ) gehadt. Eerstelijk 
hadde hij volkomen verseeckering [gegeven], dat men 
geen nader engagement hadde met Vranckrijk als een 
simpele neutraliteyt, 'tgene hij meynde met d'intentie 
van Uwe Maj fc en H. H. M. over een te komen, 
dewijl deselve de offres van een offensive alliantie 
hadden gedeclineert. Ten tweede hadde hem onder 
d'uyterste secretesse (en dat bij provisie niemant sulx 
soude mogen weten als Uwe Maj*, de churfûrst en 
eenige leden van staat) gesegt: laat men den coningh 
van Denemarken médiateur maken, ende, alvorens 
sulx te doen, laat de koning van Engeland ende de 
churfûrst aan Denemarken voorstellen om mesures 
ende engagementen jegens Vranckrijck te nemen, soo 
deselve niet wil verstaan tôt de vreede op redelijke 
condition, ende sal de koningh van Denemarken bij 
een tractaat in die engagementen intreden, 't gène 
hij meynde dat men [van] Sweden niet te wagten hadde, 
maar wel het contrarie. Fabeseau vragende wijders, 
dewijl Vranckrijk soo magtigh was ende die condition 
al een groote estendue soude moeten hebben, wat 

') Le comte de Reventlow était un des ministres Danois. 



mm* 



W 



— 223 - 



[1691. Decemb. 



men met het woort redeljjke soude verstaan, hadde 
Revenclauw daarop weder geantwoort : dat men 't sel ve 
soo verre soude extenderen dat Uwe Maj*, den staat, 
ende churfûrst, reden souden hebben gecontenteert te 
sijn; ende als die sake eens op een goede voet waren, 
men dan convenieren soude op wat wijse men 'tselve 
de keyser soude bekent maken. Eyntlîjck hadde daarbij 
gevoegt dat antwoort soude verwagten, ende dat hij 
ailes doen soude wat mogelijk was om de yrientschap 
tussen Uwe Maj 1 , de churfûrst en de staat, met de 
koning van Denemarken, meer en meer bestendigh 
te maken, ende hadde ten uyterste de secretesse ge- 
recommandeert. Ik meyne dat men omtrent dese sake 
met d'uyterste voorsigtigheyt sal moeten procederen: 
dat àan d'eene zijde nauwkeurigh sal dienen te werden 
ondersogt van wat intentie men aan het hoff van 
Denemarken is, te weeten, of dese voorslagen niet 
souden konnen werden gedaan met concert van Vranck- 
rijk, ten deele om daardoor effective te geraken tôt 
een negotiatie, ende ten anderen om jalousie te geven 
aan de geallieerden ; ende dat aan d'ander zijde, 
ingevalle d' intentie goet mogte wesen, die niet ge- 
diverteert, maar gecultiveert moge werden; in dat 
cas soude men den coning van Denemarken konnen 
aan wijse n dat de mediatie nog te praemateur was, 
dewijl den koningh van Vranckrrjk niet was gebragt 
in die staat, dat die met effect soude konnen werden 
geemploieert, maar, de saken in die staat gebragt 
wesende, men geen minder inclinatie voor sgne Maj 1 
als voor andere princen soude hebben ; het soude ook 
in sulcken gevall al bedenckelrjk wesen of men, van 
Denemarken versekert wesende ende van Sweeden 
niet konnende werden ontslagen, niet dienstig soude 
sijn dat beyde de croonen daertoe wierden geem- 
ploieert. Ik soude ook meyne datmen, alvorens van de 



I6fll. Decemb.] — 224 — 

voorsz. intentie beter te werden geinformeert, sigh 

oiet te verre behoorde uyt te laten, om aan de keyser 

geen regtveerdige jaloesie te geven, ende specialijk 

om geen. occasie te geven aan de catholyke fursten, 

even of die van de religie hare sake separaat wilden 

il oen. De grave van Revenclauw hadde onderandere 

vr Uwe Maj 1 en H. H. M. ministers geklaagt? 

"t welck, personeel sijnde, ik liever d'eyge woorden 

hebbe willen extraheren tôt Uwe Maj fc narigtinge .... 

Hage, Kersdagh, 1691. 



LETTRE CLXXI. 

Heinsius à Guillaume III. Nouvelles conférences. 

Sire! 

. . . . Na ik hoore tragt de marquis de Gastanaga 
; domine seer quade offitiën aan Uwe Maj 1 en den 
staet te doen, te wenschen sijnde dat boe eer soo 
liever mogte werde gedimitteert 

De H r Lente presseert mij seer om te weten 
H. H. M. sentiment op de geproponeerde vrije vaart 
in de Noortzee, ende segt dat men nu niet sal moeten 
klagen als men d'occasie sal hebben versuymt. Ik 
inoet bekennen, dat ik daar vrij tegens aansie om 
soo een pas te doen sonder de geallieerden, ende 
\reese dat wel een voet soude konnen gelegt werden 
■ lai bij anderen mede iets separaats mogten doen; 
ende met aller toestemminge te doen heeft mede 
sijne inconvenienten, dewijl soodanige deliberatieandere 
van gelijke natuyr souden konnen doen voortbrengen. 

Ik hebbe de grave van Windisgratz weder op 
niew gepresseert om aan sijn hof te schrrjven, ten 
' ynde de sake daarheenen gedirigeert werde, dat in 
Piémont offensive moge werden geageert, dewijl ik 



— 225 - &6M- Decemb. 

meer en meer merke dat het project om défensive te 
gaan voorkomt van Caraffa, uyt particulière insigte, 
'tgene van een groote consequentie soude wesen. Ik 
vreese seer voor Mommeliaen. 
Hage, 28 December 1601. 



LETTRE CLlin. 

Guillaume III à Hemsim '). La campagne prochaine. 

-, . . , 1 Jan. 1692. 

Kensington, den 22 Dec 1691 

Dese avont ontfange ick tegelijk UEd. brieven 
van den 21, 26 & 28 December. Ick en kan mij niet 
genoegh verwonderen hoe het mogelijck is dat tôt 
Weenen sulcken verkeert concept kan werden opge- 
nomen om aenstaende campagne défensive 't ageeren 
in Piémont, waer d'eenighste plaets is dat met hoop 
van succès yete notabels tegens Vranckrijk kan werden 
ondernomen. Ick ben verbleyt wegens de conferentie, 
dienaengaende gehouden met den grave van Windits- 
grats, door UEd. en de vorst van Waldec, die mij 
omstandigh heeft beright van sijne sentimenten wegens 
de verdeelinge van de trouppes voor d'aenstaende 
campagne ende 'tgeen daer verder aan dependeert, 
'twelk tfenemael conform mijn sentiment is, ende 
dient met aile kraght te werden gearbijt om het tôt 
effect te brengen, inzonderbeyt tôt Weenen, ende 
vooral dat aldaer aile gedaghten werden aengespannen 
om offensive in Piémont te doen ageeren, tôt welke 
eynde ick mede ordres heb gezonden aen M r Paget, 
ende Heemskerck dient te werden gelast om, neffens 
hem en de ambassadeur van Spagne, daartoe onop- 
houdelgck 't arbeyden. De chicane, die denkeurvorst van 
Brandenburg doet wegens de drie regimenten paerden 

l ) Publiée en partie par M. Ranke. 

16 



( 



1691-92 Dec.-Jan.] _ 22t> — 

te doen begrijpen in 't getal van de 6000 man, is 
onverdragelijck, ende dient niet te werden geadmit- 
teert, maer getraght te doen redresseren, indien den 
tijt het kan leyden .... Aengaende 't geen UEd. mîj 
scrijft wegens de mediatie van Dennemarck, sal met 
veel omsightigheyt moeten werden gemanie[e]rt. Ick 
soude gaerne evenwel willen weten wat conditie van 
vreede reedelrjk soude oordeelen, 'tgeen mogelijck 
door het ministerie van Brandenburg soude kunnen 
werden geweeten sonder groot éclat. Door de vuylig- 
heyt van Gastanaga heb ick niet eerder als vandagh 
ontfangen den brief van den coningh van Spagne, 
met de voorlede post aengekoomen, bij dewelcke mîj 
notificeert den ceurvorst van Beyeren tôt gouverneur der 
Spaense-Nederlanden te hebben aengestelt. Godt geeft 
dat het een goet effect magh hebben, maer daer is 
veel voor en tegen te seggen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CLIMl 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

Ik hebbe in het congres versocht dat dogh de 
respective ministers uyt den name van 't congres 
met ernst aan hare principalen willen schrijven om 
ailes wat nodigh is tôt een vroege campagne te willen 
praepareren, ende den grave van Windisgrats in 't 
particulier dat dogh de keyser ende aile de ministers 
van 't hoff wil opwecken om in dese campagne met 
vigueur te ageren, ende dat men dogh die gedagten 
van défensive te gaan laten varen, ende bij tijts op 
ttare artillerie bedacht sijn. Ik hebbe daarbrj gevoegt 
dat, ingevalle soodanige gedagten aan andere fursten 



_ 227 — [1692. Janvier. 

werden overgebragt, die in haren g ver sullen verslap- 
pen, dat de churfûrst van Saxen tôt dien eynde sijne 
troupes niet sal willeu senden, veel min srjn persoon 
laten employeren ; hij heeft 't selve geadvoueert, ende, 
tôt meerder adstructie, mrj gesegt dat den hartogh 
van Wirtenbergh albereyts daarover aan 't keyserlijke 
hoff geschreven hadde, ende 'tselve tôt een offen- 
siven oorlogh aangeset. Het verlies van Mommelian 
is considerabel, ende vrese ik dat 'tselve de keyser 
of wel Caraffa te meer in hare vorige opinie sal 
verstercken .... 

Den grave van Windisgratz heeft mij nogmael 
sijne bekommernis bekent gemaakt over 'tgene hem 
den grave van Lobcowitz geschreven hadde, ende 
versogt dat dogh Uwe Maj 1 ende de staat nu aile 
bedenckelijke devoiren aan 't hoff van Spagne wilden 
aanwenden, ten eynde alomme, daar 't nodigh wesen 
sal, de gerequireerde penningen mogten werden over- 
gemaakt, ende dat men nu met het aanstellen van een 
nieuwen gouverneur de Spaanschen tôt een uyterste 
effort wilde opwecken. Het is waarlijck te bedugten 
dat, ingevalle de Spaanschen die maximen, volgens 't 
schrijven van de grave van Lobcowitz, komen te 
volgen, dat de lasten van den oorlogh op den churvorst 
van Beyeren souden willeu schuyven ende desselfs 
gesagh te besnoeyen, sulx van een seer schadelijk 
gevolg soude konnen wesen. Uwe Maj fc heeft voor desen 
een minister gedestineert gehad na Spagnen, .... 

soude niet ondienstig wesen dat .... de H r van 

Citters mede ten spoedigste de reyse aannam 1 ) y ende 

*) M. van Citters fut nommé ambassadeur à Madrid en 
1691, mais ne partit pour entrer en charge que trois ans 
après. Les affaires de l'Angleterre et des Pays-Bas restaient 
confiées à M. F. Schoonenberg, un juif d'origine Portugaise, 
qui s'appela Belmonte, mais traduisit son nom. 



_ 



1692. Janvier.] — 228 — 

dat men alsoo, benevens die minister y an de keyser, 
een uyterste effort liet doen, door welck middel ik 
soude hoopen dat men het Spaansche hoff hare ware 
intrest soude konnen doen begrîjpen, ende haar op hare 
eygen conservatie doen dencken; ende dat aan d'ander 
ujde de churfûrst van Beyeren, in srjn gouvernement 
een generaal redres makende, van 't een ende'tander 
wat goets te wagten soude srjn .... 
Hage, 4 January 1692. 



LETTRE CL.ÏXIV. 

Guillaume III à Heinsius l ). Nouvelles de l'Espagne. Conduite 
dé la Zélande. 

Kensington, den 55-^ '- 1691/92. 

.... Uyt de laeste brieven uyt Spagne sie ick 
met groot leetwesen dat het werck van 't saiseeren 
van de effecten van de galionen geen goeden uytslagh 
sal nemen, soodat den ceurvorst van Beyeren weynigh 
assistentie heeft te verwaghten, ende dienvolgende 
meer een ballast voor de Spaence-Nederlanden sal sijn 
vêts ten beste van 't gemeen te kunnen uytwercken .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

De conduite van Zeelandt, soo staten alsadmirali- 
teit, wert hoe meer en meer onverdragelijck. Ick heb 
aen de laeste gescreven, alsmede aen den H r van 
Odijck, wegens het voortsetten van équipage... 

l ) Publiée en partie par M. Ranke. 

N.B. Une lettre du roi, probablement du 4 ou 5 Janvier, 
s* est égarée; eUe ne se trouve ni dans le dossier des originaux 
ni dans celui des copies, où elle aurait dû avoir le numéro S, 
ffui manque. ( 



T*x& 



— 229 — [1«M. Janvier. 

LETTRE CLXXV. 

Bansius à Guillaume III. Projets des alliés. Le gouvernement 
des Pays-Bas Espagnols. Le Brandebourg et la Saxe. 

Sire! 

. . . . Ik hebbe d'eere gehadt te ontfangen Uwe 
Maj te hoogstgeagte missive van den l 8ten . . . . Ik hebbe 
ingevolge .... van dien geconfereert met den heere 
grave van Windisgratz op het subject van het voeren 
van een offensiven oorlogh in Piémont, die mij daarop 
heeft geantwoort dat, sooals ik wiste, altrjt van dat 
selve sentiment geweest sijnde, hij niet alleen aan 
srjn hoff hadde overgeschreven de sentimenten van den 
prince van Waldecq, ende mij geuyt in de laaste 
conferentie, maar het resultaat van dien als een een- 
parigh besluyt hadde bekent gemaakt, aannemende 
op dieselve voet te continuèrent ende voor seer goet 
keurende dat Uwe Maj* mylord Paget, en den staat 
den heere van Heemskerk, nochmaal souden gelasten 
daarop te insteeren, gelîjk ik tôt dien eynde ook de 
resolutie van H. H. M. hebbe geprocureert, ende 
hebbe ik 't selve met mijn particulier schrijven aan 
den heere van Heemskerck wederom gesecondeert. 
Sijn Ed. toonde veel ijver tôt die sake, ende tegelijk 
niet bedecteljjk dat bekommert was voor eenige 
obstaculen, want vooreerst scheen hij te reflecteren op 
de diversiteyt van sentimenten aan sgn hoff; ten 
tweeden, alhoewel met veel circumspectie, op den 
persoon van Caraffa; ten derden, op den churfurst 
van Beyeren, die, bereyts sijne cavalerie uyt Piémont 
getrocken hebbende, gouverneur-generaal van de 
Spaansche-Nederlanden geworden srjnde die niet 
apparent weder derwaarts sal senden, maar welligt 
sgne infanterie van daar soude mogen trecken ; vooral 
soo waar is 't geen gerugt wert, alsof aan Spagne 



1692. Janvier.] — 230 — 

soude hebben belooft een considerabel corps in de 
Spaansche-Nederlanden te brengen, daarbij nogh comt 
de jegenwoordige constitutie van het roomsche hoff, 
die den oorlogh niet alleen sal tragten uit Italien te 
weeren, maar die sigh openbaar tôt een vreede met 
Vranckrijk verklaart .... Ik moet bekennen dat ik 
dese saken al van de uyterste consideratie hebbe 
geagt, ende die hare reflectie meriteren niet alleen 
op Piémont, maar wel ten merendeele op de geheele 
geheele constitutie van saken van de geallieerden, 
want wat de diversiteyt van sentimenten aan het hoff van 
den keyser aanlangt, soude men diegene, dieinclineren 
om défensive te ageren, wel konnen considereren 
meest te inclineeren aan de sentimenten van het 
roomse hoff, ofte door deselve heel ligt te sullen 
konnen werden gepersuadeert, waarjegens dan met 
vlrjt sal dienen te werden gevigileert, 'tgene den 
grave van Windisgratz aangenomen heeft ende ik 
ook door d'H r Heemskerck sal tragten te doen, ende 
nodigh is vôôr dat de paus aldaar stjnen nuntius tôt 
aanradinge van de vreede sal senden. Het tweede 
point, namentltjk de persoon van Caraffa rakende, is 
seer delicaet, ende kan bij niemant als door de keyser 
selfs immédiate werden teregt gebragt .... Het derde 
point, rakende de churfûrst van Beyeren, requireert 
dat men soo ras doenlijk uyt aile twijffelachtigheyt 
werde getrocken, dat met denselven tôt dien eynde 
ten spoedigste geconcerteert werde, soo over het aan- 
nemen van het gouvernement als over de opération 
van de campagnen, soo in Italien, Duytslant aïs in de 
Spaansche-Nederlanden, ende vooral soo moet in 
Spagnen weggenomen werden die praejugé alsof 
deselve in *t geheel ofte ten deelen door de churfûrst 
van Beyeren souden konnen werden bevreyt van de 
lasten van de Spaanse-Nederlanden .... 



— 281 — [1W2. JaDvîer. 

Op 't subject van de geoffereerde mediatie van 
Denemarken hebbe ik den H r Smettau geinstrueert 
om door den Brandenburgse minister aldaar in stillig* 
heyt te doen sonderen, ende aïs bij wege van een 
versogte explicatie van 'tgene aan hem was voorge* 
houden te vragen, wat condition van vreede sij souden 
redelijck agten, waarop sij haar soude willen engager eu, 
Sijn Ed. heeft mg wegens de churfûrst mede gevraagt 
of, onse alliantie defensrjf met Denemarken gesloten 
sijnde, men Brandenburgh niet souden konnen ver- 
soeken om daarmede in te komen. Ik hebbe aange 
nomen daarover aan Uwe Maj* te schrijven, ende aie 
daarin, na mgn oordeel, geen swarigheyt, maar ter 
contrarie een begin van een engagement jegens de 
tiers-partij ende een middel om Denemarken daar buyten 
te houden. 

De Hfvan Heeckeren schrijft mg dat men meynt, 
dat d'entrevue tussen de churfûrst van Brandenburgh 
ende Saxen wel soude mogen tenderen om de trac- 
taten te vernieuwen, mitsgaders over het Saxeu- 
Lauwenburghse eenige mesures te nemen; daar bij- 
voegende dat men dââr seyde, dat den hertogh van 
Hannover welligt mede te Leypsigh komen son 
'tgeen geen goet teecken soude wesen, maar ter 
contrarie dat de Franse factie aan 't hoff van Saxen 
nog al hoop soude hebben om haren prins mede tôt 
de neutraliteyt te brengen; hij continueert mtj te 
schrijven dat den H r Schoningh bij de H r churfûrst 
in seer groot credrjt en pouvoir is, ende vervolgens 
in staat om deselve veel goede ende quade impression 
te geven .... 

Hage, den 8»" January 1692. 



1692. Janvier.] — 232 

LETTRE CLIXVL 

Guillaume III à Hemrius. La guerre au Piémont. 

Kensington, den 1/11 January 1692. 

Het is seecker dat men van aile kanten 

offensive moet traghten te ageeren ende ailes van nu 
af aen daertoe prepareren, ende alhoewel het seecker- 
Irjck een groot verlies is dat van Mommellian, soo 
meen ick evenwel dat men in Piémont niettegen- 
staende met meer hoope van succès offensive kan 
ageeren als in eenigh ander plaets; daerom dient 
aen 't keyserhof onophoudelrjck daertoe gearbrjt, als- 
mede brj de Spaense, om den gouverneur van Milaen 
naer behooren ? assisteeren, al soowel als de Spaense- 
Neederlande. Volgens de laeste brieven van Schonen- 
berg vrees ick datter weynigh van 't saiseeren van de 
Franse effecten in de gallionen sal vallen, ende dien- 
volgende d' aprehentie van de keyserse ministers maer 
al te wel gegront. Men sal sijn best daertegens moeten 
doen .... Dit sijnde den eerste dagh van 't nieuw jaer 
alhier, kan ick niet eyndigen sonder UEd. veel heyls 
en segens te hebben toegewenst, met verseeckering 
dat ick al den trjt van mrjns levens sal verblijven 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

L.ETTRE CLXXFII. 

Heinsiu* à Guillaume IIL La situation politique. 

Sire! 

Gisteren is de vergaderingh van Haar Ed. Gr. 
Mog. begonnen, alwaar het accord, tussen de H r van 
Dijkvelt ende marquis de Gastenaga gesloten, is 
geratificeert geworden .... 



— 233 — (1W2. Janvier. 

Ik hebbe op huyden ontfangen de neyensgaande 
missive van den H r van Dijckvelt voor Uwe Maj 1 : 
Sijn Ed. rencontreert aldaar veel difficulteyte met de 
Brandenburgse, ende ik vreese dat, vandaar ver- 
trocken sijnde, sigh nogh meer moeyelijkheden sulle 
opdoen. 

Wat de comste van sijne churfûrst. Doorl. van 
Beyeren aanlangt, dewijl deselve tôt gouverneur- 
generaal is verkoren, soude ik mede oordeelen dat 
die behoorde te werden gepresseert, dewijl bij langli 
vertoeven de saken aldaar seeckerlijck sullen versliru 
me[re]n, maar ingevalle bij 't hoff van Spagne geen ordre 
tôt de geltmiddelen werden gestelt, of dat men daar 
valt in die verkeerde imaginatie dat de churfûrst de 
Spaansche-Nederlande wel sal souteneren, sal het een 
bedenkelijke sake wesen. Het ware te wenschen dat 
de churfûrst albereits nader bij de hant was, want ïn 
aile gevalle met denselven dient te werden geconcer- 
teert ende mesures genomen .... 

Den résident heeft mij op huyden uyt den name 
van sijn meester, den hartogh van Wolfenbuttel , 
kennisse gegeven van het arresteren van sijn sécrétai 
door den hartogh van Hanover; dat deselve sijn 
meester daarbenevens verstaan hadde dat Hanover 
sig nog aanmatigde te informeren over sijne conduites ; 
dat hij vermeynde dat, ingevalle hij sigh soude mogen 
hebben geïngereert in de sake van wegens de successie 
van de tweede soon, dat iets gedaan soude hebben 
dat met de justitie overeenquam ende de compaa 
tôt ymant, die verongelijckt soude werden, requireerde , 
ende dat in zijn intrest soude hebben gevolgt(?) ende 
vermeynde dat nogh hij nog niemant van de sijne 
daarover reeckenschap schuldigh was; dat die sake 
seer ter herten nam, en dat vertrouwde dat, ingevalle 
desaangaande eenige verwijderingen souden mogen 



1692. Janvier.] — 234 — 

ontstaan, H. H. M. hem in sijne goede sake wel soude 
willen mainteneren. 

De Noordtse brieven stjn nogh niet aangekomen ; 
met de laaste hebbe ik verstaan dat Uwe Maf nader 
openinge was gedaan van den voorslagh van Dene- 
marken op 't subject van hare mediatie. — De H r Haren 
schrjnt staat te maken om te repatrieren, maar ik 
soude Uwe Maj* in bedencke geven of niet best soude 
wesen dat nogh voor een korte trjt bleef om de gront 
van de voorz. sake, waarvan ik vertrouw nogh geen 
kennisse heeft, geheel uyt te vorsen, ende eens te 
weeten of dààr iets sal te doen wesen of niet, ende 
wat mesures men finalijck met die croon sal konnen 
en behoren te nemen. 

Ook hebbe ik hier uyt de H r Haarsolte l ) wel 
konnen mercken, dat de stadhouder van Vrieslant 
sulx niet onaangenaam soude wesen, na aile apparentie 
bedugt wesende dat sigh wel met de contrarie-partie, 
waaronder van Waeye is, mogte vougen. Ik hebbe 
dat voornemen van die partij al van een schadelijk 
gevolg geagt, maar, na ik hoore, soude haar desseyn 
genougsaam misluckt sjjn. 

Hage, 11 January 1692. 



LETTRE CLXXFIII. 

Heinsius à Guillaume III. On a abandonné le projet de la 
neutralité des mers du Nord. 

Sire! 

.... De voorslagh van de neutraliteyt in de Oost- 
en Noortzeên begon men daar aan te sien van soo 
veel difficulteit, dat men meende soo ras een vreede 

') M. Johan van Haersolte était député à l'assemblée 
des états-généraux pour la province de Frise. 




— 236 — [1698. Janvier. 

te sullen konnen maken als die negotiatie te vol- 
trecken, ende was raen yervolgens geresolveert daar- 
van af te sien .... 

H âge, 12 Jan. 1692. 



LETTRE CLXXCC. 

Guillaume III à Heinsius ] ). La médiation du Pape. Le plan 
de campagne. 

Kensington, den 5/15 Jan. 1692. 

Sedert mijne laeste van Vrijdagh heb ick UEd. 
brieven van den 8, 11 en 12 den dezer wel ontfangen. 
Ick ben al seer bekommert wegens d'intensie van 
den Paus om extra-ord. besending overal te doen tôt 
bevordering van een vreede, dat seeckerlijck seer 
quade consequentie sal hebben, ende ick sie niet hoe 
het te beletten sal sijn, ten minste niet van onse 
kant; als het soude kunnen geschieden, sal het door 
het Huys van Oostenrgck moeten gedaen werden, 
waertoe dient te werden gearbrjt. De concerten diende 
seeckerlijck trjdelrjck te werden gemaeckt, ende inson- 
derheyt het reguleren y an de trouppes in de armeën, 
maer hetgeene in de Spaense-Nederlanden sal moeten 
gedaen werden sal ... . tôt mijn overcomste moeten 
werden uytgestelt, ende middelerwrjl ailes geprepa- 
reert, insonderheyt tôt een defensie, want daer sal 
het voor eerst meest op aenkomen .... Ick heb geen 
consideratie tegens het intreeden van de Branden- 
burgsche in de défensive alliantie van Dennemark .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

l ) Publiée en partie par M. Ranke. 



( 



1692. Janvier.] — 236 — 

LETTRE CL.XXX. 

Heinsius à Guillaume III. L'Espagne et le Brandebourg. 

Sire! 

De Spaanse brieven geen remises hebbende mede 
gebragt ende confirmatie dat van het saiseren van 
d 1 ffecten van de gallionen niets van belangsal komen, 
geeft al 't selve seer bekommerlijke gedagten, vooral, 
soo Uwe Maj fc remarqueert, ten opsigte van de comste 
van de churfûrst van Beyeren. 

De churfûrst van Brandenburgh is seer qualijk 
tevreeden over de conduite van Spagne ten reguarde 
van hare troupes, ende heeft den H r Smettauw mij 
gisteren gesegt dat, ingevalle in 't korte daaromtrent 
geen veranderingh komt, de churfûrst absoluyt andere 
mesures ten reguarde van Spagne sal moeten nemen. 
liij heeft daarbij gevougt dat de churfûrst van meyninge 

t s in persoon de campagne bij te woonen ; dat staat 
maakte tusschen Maas en Rhrjn bij den anderen te 

lien hebben 22.000 man, waarop hem te gemoet 
voerende dat ik dat getal, buyten de troupes die in de 
Spaansche dienst stjn, nietkonde uytvinden, antwoorde 
deselve: dat de churfûrst niet van intentie was die 
conventie toekomende soomer te continueren • . . 
Hage, 15 January 1692. 



LETTRE CL.XXXI. 

Heinsms à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

Den H r van Heemskerck hebbe ik desen 

morgen conform Uwe Maj te intentie wederom geani- 
meert, om bjj continuatie aan het keyserse hoff te 



— 287 — [1602. Janvier 

arbeyden ten eynde alomme offensive moge werden 
geageert, ende daartoe van nu af aan sonder inter- 
missie de praeparatiën werden gemaakt, ende specia- 
lijck ten opsigte van Piémont. Ik hebbe hem daarbij 
ook versogt aldaar aan 't hoff te willen insteren ten 
eynde den grave Windisgratz, ofte die de keyser 
daartoe sal committeren, moge werden geauthoriseert 
om op Uwe Maj 1 " komste alhier over de préparation 
van de campagne, sonder ruggesprake, te concerterai 
ende sal 'tselve in 't congres ten reguarde van aile 
anderen voortsetten, ende ook procureren dat bij 
Haar Hoog Mog. 'tselve werden gesecondeert .... 

Ik begin meer ende meer nadencken te krijgen 
over 'tgene ik Uwe Maj* voor desen geadviseert 
hebbe wegens de devoiren, die de paus tôt devreede 
soude beginnen aan te wenden, ende vooral in Italien, 
werdende geoordeelt dat mons r de Chanley *) wel prin- 
cipaal tôt dien eynde soude wesen afgesonden na 
Montmelian, om, aldaer op de confinen wesende, voor 
slagen te doen. 

Ik hebbe op huyden schrijvens ontfangen van den 
hartogh van Schombergh, die becommernis toont, 
vermits 't verlies van Montmelian, voor Genève ende 
de Switserse cantons, ende vermeynt dat die niet 
souden konnen resisteren soo niet gesouteneert werden 
Hij oordeelt dat men haar met gelt behoorde bij te 
springen, ende vooral dat men de troupes, die hij onder 
sigh heeft, soude behooren te vermeerderen, om daar* 

mede, in cas van noot, de Switsers bij te staan; 

maar ik kan niet sien hoe men van hier meer sal 
konnen doen als men doet .... 

De envoyé Valckenier adviseert dagelrjcx dat de 
cantons, soo gereformeerde als paapse, meer ende 
meer aan de Franse zijde hellen, ende dat wel d'een 
l ) Quartier-maître général de l'armée Française. 



j 



1692. Janvier. 238 — 

ofte ander tijt een quade pas soude konnen doen, 

soodat de sake in die quartieren niet na wensch gaan 

Hage, 18 Jan. 1692. 



LETTRE CL.XXXII. 

QuiUaume III à Heinsius *). Mêmes sujets. 

Kensington, den 12/22 January 1692. 

.... Ick wenste wel dat den ceurvorst van Bran- 
denburg koste werde gediverteert om in persoon in 
't velt te komen, maer in aile gevalle om een armée 
à part te hebben sal het seer difficiel sijn ende ten 
aider uyterste schadelijck, dat hjj sijne trouppes uyt de 
Spaense-Nederlanden soude willen trecken ende de 
gemaekte conventie niet continueren, waer tegens dien 
tijt met aile mogelijcke middelen [aan] moet werden 
gearbyt .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

Het sal seer nodigh sijn dat men de komst van 
den ceurvorst van Beyeren in de Spaanse-Nederlanden 
soo veel presseert als mogelijck is, gelijck ick oock 
heb gedaen, sijn presentie sijnde ten uyterste nodigh . 



LETTRE CLXJLUII. 

Heinsius à QuiUaume III. La situation politique. Le maréchal 
Schoning. 

Sire! 

Ik hebbe eergisteren .... ontfangen U r M te 

missive van den 15 den dezer .... & met den H r grave 

') Publiée par M. van der Heim. 



, , W <**%?$}■ :fT -TOI 



— 239 — U692. Janvier. 

van Windisgratz geconfereert op *t subject van de 
deputatie, brj den paus te doen tôt het voortsetten 
van de vreede. Sijn Ed. heeft aangenomen daarom- 
trent ailes te doen wat mogelijk is om de quade ge- 
volgen, die daaruyt soude konnen resulteren, voor te 
komen, ende tôt <Jien eynde op 't kragtigste aan srjn 
hoff te schrijven, gelijk ook om de campagne vroeg 
te beginnen ende de troupes in de armeên te regu- 
leren; maar sijn Ed. heeft mij daarbenevens gesegt 
dat schrijvens van srjn hoff hadde, dat men aldaar wel 
hadde overleyt om, volgens U r M to intentie, alomme 
offensive te ageren; maar als men sijne gedagten 
hadde laten gaan op Piémont, dat men bevont dat 
aldaar gebreck was van voetvolck, ende, sonder dat 
'tselve aldaar wierde besorgt, ende dat men een 
esquadre hadde in de Middelantse-Zee, dat men niet 
wel konde sien dat men offensive met effect soude 
konnen ageren; dat men aan d'andere kanten sooveel 
difficulteyten omtrent Saxen te gemoet sagh, princi- 
paal door het groot gesagh van de veltmaarschalck 
Schooningh, dat men desaangaande was in groote 
bekommernis; dat, ingevalle U. M. ende des staats 
ministers, nevens die van den keyser, Schoning wilde 
suspecteren, men 'tselve doen soude. Naderhant heeft 
sijn Ed. nader dépêches ontfangen, ende heeft mrj 
gecommuniceert een missive van Sijne Eeys. Maj 1 . van 
den 9 A&11 deser loopende maant, waarbrj deselve segt 
dat men aldaar niets negligeert 'tgeene tôt een spoedige 
campagne kan dienen, maar dat hrj geensints ver- 
seeckert was van den churfûrst van Saxen ; dat deselve 
aan de cercken van Franconie ende Swabe hadde 
laten weeten dat hij voor dese campagne van deselve 
pretendeerde 400 m Duytse 61., ende dat hij dan daaren- 
boven de toekomende winter op deselve wrjse sal 
moeten werden getracteert als hij dese winter gedaan 



/ 



1692. Janvier.] — 340 — 

is; dat Sijne Eeyserl. Maj* mede niet konde condes- 
ce[nde]ren in de immense begeerten van dechurfûrst;dat 
hij hem gegeven hadde 300™ RrjcxdL, ende dat, de 
quartieren sulx niet hebbende konnen opbrengen, hij 
genootsaakt was geweest sulx uyt sijn eygen beurs te 
betalen; dat hg meynde dat hg niets van de cercken 
soude pretenderen, ter contrarie de subsidiën met 
gewelt ende dreygementen hadde getrocken ende 
*% landt geruineert; dat daardoor was veroorsaakt dat 
bij haar selfs begonden te wapenen, ende nogh aan 
keyser nogh aan andere eenige subsidiën souden geven. 
De keyser moste verklaren dat hg Saxe niet konde 
houden, maar aan U. M. ende den staat moste laeten 
of die hem door eenige subsidiën ofte douceurs konde 
houden. Dat, Saxen sullende willen commanderen, 
lioningh de heele directie sal hebben, ende dat, de 
keyser sigh daarop niet konnende fier en, alhoewel 
hem niet kan convinceren van infideliteyt, 'tselve 
geen goet effect sal konnen geven. Dat de keyser 
meynde dat men van aile kanten, soo wegens U. M. 
en den staat als andere, moste arbeyden dat Saxe 
sijn commandement aan een ander.... soude geven ... • 
Ik hebbe sijn Ed., reflexie makende op hetgene 
den H r van Heeckeren van tijt tôt tijt schrgft, gesegt, 
dat ik in mijn particulier dese sake vont van impor- 
tance ende van een teere speculatie ; dat het geheele 
oogwit soude moeten sijn de churfûrst te winnen ende 
te houden in de goede parti)' ; dat oock billick is dat 
bij aile wegen ende middelen daartoe werde gearbeyt, 
maar dat zeer bedenckelgck was of voor alsnogh 
dienstigh soude wesen de persoon van Schoningh, in 
vougen als vooren, van aile kanten voor suspect te 
verklaren; dat men in consideratie moste nemen dat 
men, van de churfûrst nogh niet wesende verseeckert, 
ende Schoningh soo hoogh (als men weet) in desselfs 



— 241 — [1692. Janvier. 

gunste staande, die méthode de churfurst niet soude 
doen winnen, maar, een jongh prins sijnde, welligt 
doen opvatten een aigreur, die, door Schoningh gevoet 
werdende, wel van een quade issue soude konnen 
wesen; dat, ingevalle apparent was dat, geduyrende die 
contestatie met de churfurst over de persoon van 
Schoningh, de negotiatie met de churfurst selfs, om 
die te gewinnen, soude stilstaan, dat mij daarom seer 
bedenkelijk toescheen of niet best soude sijn dat m eu 
eerst op alderhande wijsen de churfurst selfs tragto 
te winnen ende in het goede spoor te brengen; dat, 
sulx gedaan sijnde, men eerst bequaam soude wesen 
om dat pouvoir op de churfurst te krijgen om 
Schoningh te removeren; dat ook in consideratie 
moste werden genomen dat, de keyser met de chur- 
furst albereits in geen heel goet verstant wesende, 
ende de keyser selfs versoekende dat U. M. ende dtm 
staat deselve willende houden in de goede partîj,U. M. 
ende den staat door de brouillerien, die uythet vo< r 
declaratoir soude konnen resulteren, wel onbequaam 
souden konnen werden om op de churfurst iets te 
konnen uytwercken; dat daarom te overleggen was 
of in aile gevalle niet beter ware dat U. M. en <1 
staat haar bij provisie daar buyten hielden, om, de 
saken te verre lopende, altjjts bequaam te konnen 
sijn om die te konnen sluyten ; dat daar nog bij quai m 
dat seckerlijk gemeynt wiert, dat Schoningh op U. M, 
komste herwaarts aankomen soude; dat de voorsigtig* 
heit scheen te raden dat men niet negligeerde om brj 
die occasie het ware sentiment van dat hoff te konnen 
uytvorsen, ende, ingevalle het te goede soude mogeu 
wesen, dat men veel soude verwaarlosen konnen inge- 
valle men door het voorsz. declaratoir, door U. M. 
ende den staat te doen, die komste soude afsnijden. 
Sijn Ed. heeft mij geantwoort dat, alhoewel Sijn 

16 



1692. JanYier.] — 242 — 

Keygk Maj fc hem sijn sentiment hadde bekent gemaakt, 
evenwel niet vremt van die gedagten was; dat ver- 
hoopte in 't korte U r M te goetvinden te weten, om de 
keyser daarvan te connen dienen. De keyser schreef 
in deselve brief, dat men seyde dat Beyeren van 
meyninge was aile srjne troupes uyt Piémont en 
Duytslant te retireren, ende dat in sulcken gevalle 
sijoe magt niet suffisant soude wesen om jegens de 
vîjant te ageren, en nauwelîjcx defensivelîjk .... 

De H r van Heeckeren l ) continueert mij te adviseren 
dat Schoningh niet alleen het grootste faveur bjj den 
churfûrst heeft, maar dat bijna niemant anders als 
hem alleen de sake van de grootste importantie over- 
leyt; dat hij tôt Hanover nogh correspondeert, ende 
gelooft dat hij dien hartogh wel noch mochte flatteren 
om den churfûrst in sijn sentiment te brengen ; dat men 
dat hoff tegens de keyser seer tragte te animeren, 
ende specialrjk dat Schoningh hadde geklaagt dat de 
churfûrst van den keyser niet kreegh 'tgene hem belooft 
was ; dat deselve soo goede sentimenten voor 't gemeen 
hadde, dat nogh geresolveert was sijne troupes te 
vergroten, maar dat, soo groote onkosten moetende 
dragen, verhoopte dat U. M. ende H. H. M. de chur- 
fûrst met eenige subsidiën ende assistentie soude te 
hulpe komen. De H r van Heeckeren hadde getragt 
die gedagten te diverteren; hij voegt daarbg dat het 
aan dat hoff nogh heel wonderlingh stont, ende dat 
nogh van opinie was, dat seeckerste soude sijn dat 
men Schoningh konde gewinnen; 't gène hij meynt 
men door presenten, als hier quam, soude konnen 
tragten te doen. 

Hage, 22 Januari 1692. 

L ) M. van Heeckeren (voyez p. 15) négociait aussi à Berlin 
et L Dresde. 



243 l 1692 - Janvier. 

LETTRE CLXXXIV. 

Guillaume III à Heinsius '). Le Piémont. 

Kensington, den 15/25 January 1692. 

Ick heb gisteren wel ontfangen UEd. brief van 
den 18 den dezer. Ick ben seer becommert wegens de 
constituée van saecken in Piémont. Ick vinde dat 
men daer aprehendeert, ofte pretendeert te aprehen- 
deren, dat den vijant nogh desen winter yets conside- 
rabels soude ondernemen, als het belegh van Cony, 
ende dat men in geen staet soude sijn om die ofte 
eenigh ander plaets te kunnen seconreeren, omdat de 
keyserse trouppes uyt haer winterquartieren niet en 
willen bougeeren als in 't voorjaer, 'twelck oock aen 
het keysershof dient te werden gerepresenteert ende 
om remédie geinsisteert. Het soude ook light kunnen 
srjn, dat deese vreese wierde uytgestroyt om plausible 
occasie te vinden om wegens de neutralitijt ofte 
andersins te tracteren, 'twelck ick boven al[le]s aprehen- 
deere, siende dat de paus daeromtrent soo veel 
devoiren laet aenwenden, ende ick geen bequaem 
middel weet daertegens te gaen indien den keyser het 
niet belet, want het seeckerlijck nu in sijn maght is — 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CL.XXXF. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

.... Monsieur Fabeseau *) heeft op 'tgene ik aan 
hem hebbe laten schrijven om te weeten wat condition 

>) Publiée par M. Van der Heim. 

') Pierre de Falaiseau, diplomate Brandebourgeois. 



1692. Janvier.] — 244 — 

van vrede Denemarken soude voorslaen in cas van 
sîjne mediatie, gerescribeert, dat daaromtrent haast 
verhoopt geesclaircisceert te wesen, maar dat bîj 
provisie evenwel konde seggen dat den H r Jessen *) 
hem gecommuniceert hadde, ail eenige tijt geleden, 
dat de Fransen seer genegen waren tôt de vreede; 
dat sîj tevreden waren aile de forteressen achter 
Huningen, tôt Phillipsburgh incluys, ende sulx Straas- 
burgh daaronder begrepen, te demolieren, van gelijke 
ook Montroyal, ende dat daarenboven Mons, Luxen- 
burgh ende meer andere plaatsen souden restitueren ; 
dat de lasten van den oorlogh haar soo swaar vielen, 
dat in den jare 1691 tachentigh millioenen boven 
haar ordinair revenu hadden moeten depenseren. 

Gramprigt heeft, vermits d' indispositie van Windis- 
gratz, in 't congres bekent gemaakt, dat de keyser 
met aangenaamheyt hadde ontfangen de aanmaninge 
van het congres tôt een spoedige en vigoureuse 
campagne; dat tôt dien eynde ailes adhibeerde wat 
mogelrjk was, maar dat hem daarin obsteerden twee 
difficulteiten : het eerste, dat met de churfurst van 
Saxen tôt nogh toe niets was geadjusteert, ende dat 
vervolgens versogte dat de geallieerden 't hare mede 
wilden contribueren om die churfurst voor de gemene 
sake te persuaderen; het twede, dat Srjne Eeys. 
Maj* nogh niets wiste wat de intentie was van de 
churfurst van Beyeren ten opsigte van srjne troupes, 
en waar die deselve soude senden, ende dat mitsdien 
om die twee pointen den Boven-Rhrjn wel soude 
konnen werden geexponeert 

De résident Ziegel heeft mij uyt den naam van 
den hartogh van Wolfenbuttel in bedenken gegeven of 
den heer van Heeckeren, van Dresden weder terugge 
komende, niet daarover soude konnen passeeren om 

') Le ministre des affaires étrangères du Danemarc. 



— 245 — [1692. Janvier. 

sigh eenigsints over de differenten met Hanover te 
informeren, ende deselve tragten ten beste in te 
schicken. 

De vrouwe van de prins van Meeckelenburgh 
heeft hem versogt om hem te mogen komen sien, 
'tgene geoordeelt wert alleen te tendeeren tôt eenige 
intrigues, maar deselve heeft sulx gedeclineert *).... 

Hage, 25 Jan. 1692. 



LETTRE CLXJLXVI. 

Guillaume III à Heinsim *). Mêmes sujets. 

Kensington, den 19/29 Jan. 1692. 
Daeghs naer het afgaen van mijne laeste heb ick 
ontfangen UEd. brief van den 22 deser. De constituée 
van de saecken in Saxen bekommeren mrj onder 
anderen seer, insonderheyt naar dat den envoyé van 
den keyser alhier, alsoowel als den graaf van Win- 
disgrats in den Hagh, pretendeert dat den staet ende 
ick soude contribueren in de 400 m GL, die dien ceur- 
vorst pretendeert eer dat hij in 't velt wil gaen. Ick 
heb het vlack afgeslagen, want het niet voor den 
staet en mij te dragen is een léger aen den Rhijn, 
in Piémont, en het geheel in Vlaenderen alleen te 
betalen, sonder de zeekosten te reeckenen, die imens 
sijn; kunnen de geallieerden niet contribueren, soo 
moet de heele alliantie werden geruineert ende in 
duyghe vallen. Ick ben mede van UEd. sentiment, dat 

') Le duc de Mecklembourg-Schwerin Christian Louis, 
après s'être séparé de son épouse, la princesse deMecklera- 
bourg-Gûstrow , sa cousine, se maria à la soeur du célèbre 
maréchal de Luxembourg, qu'il quitta en 1688. Dès lors il 
vivait à La Haye, ou il mourut en 1692. 

*) Publiée par Af. Van der Heim. 



i<)92. Janvier.] — 246 — 

iien moet traghten Schoening te gewinnen, ende dat 
het nu niet mogelijck is om hem te ruineeren, 'tgeen 
ick ook versouck dat UEd. van mijnent wegen aen 
den graaf van Windisgrats wil seggen. 

Ick blijve onveranderlijck UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CLXXXVII. 

Heinsiua à Guillaume III. Le Brandebourg. La Saxe. 

Sire! 

Ik hebbe op huyde .... ontfangen . . . . U. M te .... 
missiven van den 22 8ten ende 26^ ten deser lopende 
maant .... om de churfurst van Brandenburgh directe- 
lijk te persuaderen om niet personelijk in *t velt te 
komen; nadat sigh daarop nu opentlijck heeft ver- 
klaart, vreese ik dat sulx met desselfs contentement 
difficyl sal vallen, ende wel weder nieuwe disgusten 
veroorsaacken, maar ingevalle sulx indirectelîjck konde 
geschieden, soude 't selve, na mîjn oordeel, van beter 
effect sgn ; waartoe ik meyne dat wel principaal soude 
moeten dienen d'aanwgsinge van de onmogelijkheyt, 
dat deselve met een armée à part soude konnen 
ageren, ende de nootsaackelîjkheyt dat de troupes, die 
in de Spaanse-Nederlanden nu sijn„ daar continueren, 
ende de conventie verlengt werde, alhoewel ik 'tselve 
mede al heel difficyl vinde. Den H r prince van Waldecq 
heeft mîj mede al sijne verlegentheyt daaromtrent 
getoont, met dewelke ik daarover sal corresponderen. 
Het Brandenburgse hoff begint wat chatouilleux ende 
vol klagten te worden; srj beklagen haar seer dat de 
churfurst het meeste voor de gemene sake doet, maar 
dat aan de andere zijde men meynt de churfurst soo 
vast te hebben dat men hem niet kan verliezen . . . . ; 



— 247 — [1692. Janvier. 

hebbende d'H r Smettauw mîj weder brj continuai] e 
gesegt dat, soo men niet meer reguard op de chu 
fûrst neemt, hij seeckerlijk voor ongemacken bedugt is, 

Ik sal . . . . arbeyden ten eynde den heere chu 
fûrst van Beyeren hoe eer soo liever overkomo, 
dewijl niet alleen sulx ten hoogsten nodigh is in de 
Spaansche-Nederlanden, maar ook om het hoff van 
Spagnen te bewegen tôt het effectyff oversenden der 
remises ende het stellen van aile nodige ordres, wer- 
dende mîj van Brussel geadviseert dat aldaar geeu 
de minste praeparatie tôt de aanstaande campagne 
gemaakt wert, ende ook voor de comste van de chur- 
fûrst niet sal werden gedaan .... 

De H r van Heeckeren adviseert mi) uyt Leipsigh 
van den là**" deser, dat een lange conversatie met 
Schoningh gehadt hadde tôt twee distincte reysen 
toe .... In de tweede hadde .... gesproocken .... dat 
sigh verwonderde dat de churfûrst aan 't keyser 
hoff wierde genegligeert ende soo qualijk gehandelt ; 
dat de churfûrst een jongh Heer was, die veel glorie 
ende ambitie hadde, ende die niet beter meynde te 
konnen establisseren als met een considérable armi 
op de been te brengen, dogh dat die sigh daarvan 
soude willen bedienen daartoe ook soude moeteii 
helpen contribueren ende voor het onderhout sorg< 
ofte dat den churfûrst anders geresolveert was om 
sijne troupes in sijn Iant te houden; dat, als men sijn 
advijs soude volgen, 'tgene niet gebeuren soude, hrj 
sigh nooyt niet aan den Boven-Rheyn, maar wel aau 
den Neder-Rhrjn soude laten employeren, ende sigh 
niet met de keyserse soude conjungeren, wegens 
't quade onthaal 'tgene hij voorleden jaar van haar 
ontfangen hadde .... 

29 Jan. 1692. 



_ 



1692. Janvier.] — 248 

LETTRE CEXXXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. La situation politique. 

Kensington, den Kn~r ~ 1692. 

Huyde heb ick wel ontfangen UEd. brieven van 
den 25 en 29 Jan. De constituée van de wereksaecken 
scheynen mij seer bekommerlîjck, en sie qualijck hoe 
wij aile difficulteyten sullen kunnen surmonteeren, 
nadat het seecker is dat de Turckse vreede desperaet 
is; Ick sal met verlangen te gemoet sien wat voor 
conditie van vrede Denemarken ons soude kunnen 
procureren. Den sleghten constituée aen 't Saxische 
hof bekommert mij ten uyterste, siende geen remédie 
om hetselve te redresseeren, want dat de staet en 
ick daertoe gelt soude fourneren, heb ick UEd. bij 
mijne laeste mijne sentiment geschreven. Om Schoening 
te gewinnen, daer wil ick wel yets considerabels toe 
spendeeren, 't geen UEd. uyt mrjnen naem aen den 
IV van Heeckeren kan schrijven .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CIaXJWLK. 

Heinsius à Guillaume III. Les contributions des provinces. 

Sire! 

. . . Ik hebbe met veel moeyten de saken in de 
vergaderingh van H. Ed. Gr. Mog. eyntelrjk soo verre 
gebragt, dat de leeden het op huyden op de extra- 
ordinaris-consenten sîjn eens geworden, ende dat hebben 
geconsenteert in den opheff van tweemaal een rëelen 
hondersten penning voor den lopenden jare; *t gène 
ïu der daat een seer groot consent is, ende seer swaar 






— 249 — t 1692 - Février. 

voor veele menschen sal vallen, maar het [isj beter door 
het vier geloopen als gegaan. Dit is al heel cordate- 
lîjk evenwel gedragen, maar het begint hier in de 
provintie een seer groot disgust te geven dat de 
andere provintiën soo traegh in het betalen vallen, 
soo omtrent de équipage, legerlasten, als magazijnen, 
hebbende aile de ses provintiën gesamentlijk nauw- 
lijcx 70.000 Gl. voor 't geheele jaar ten comtoire- 
generaal gefurneert. De provintie Zeelant, alhetprofijt 
van Engelant, 'tgeen in haar reguard seer conside- 
rabel is, nogh schuldigh wesende, hebben in 't voor- 
leden jaar niet een stuyver op de legerlasten gebragt, 
ende tôt nog toe niet een penning op de petitie van 
de magazijnen gefurneert; die conduite sal ons de 
meeste ongemacken in Hollant geven .... 
Hage, 1 Febr. 1692. 

LETTRE CXC. 

Hemsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

.... De H r van Heeckeren schrijft mij met seer 
groot empressement, dat Schoning dient te werden 
gewonnen, of dat hij vreest voor 't succès *) van de geheele 
sake J dat niet beter acht als een jaerlîjksch pensioen van 
5 à 6 m Rîjcxd., ende al was 't een ofte twee duysent 
Bîjcxd. meer, dat het nog als te beter soude wesen, 
dat de heele saeke alleen daerop aenkomt, dat men 
Schoning wint, en dat men dan sekerlijck meester is 
van 't geheele werck; dat men dan de churfûrst 
sonder eenige verdere kosten soude hebben, als die 
door de keyser soude moeten werden gecontenteert ; 

') La leçon de ce mot est incertaine: la minute de la 
main de Heinsius, est écrite à la hâte. 



1692. Février.] _ 250 — 

dat men dan aen den Rijn 14 à 15 m raan soude konnen 
hebben, en dat dan, na aile apparentie, de saken 
omirent Hanover mede beter souden gaen, en de 
negotiatie van den keyser aen dat hof en Munster, 
om troupes in Hungarijen, beter soude réusseeren; 
maer ingevalle Saxe uyt de partrj gaet, stelt sijn Ed. 
ailes desperaet, dewijl geen troupes aen den Rijn 
sullen sgn, en dat men in Ungern naulijcx défensive 
sal konnen ageeren, ja is bekommert dat de Turcken 
wel weder voor Weenen in dit jaer soude konnen 
komen , dat Godt verhoede .... 
2 Febr. 1692. 

LETTRE CXCI. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

Den Beyerse minister alhier gemeynt, dat de 
churfûrst van Weenen sal gaan na Munchen ende 
daar 14 dagen verblijven, ende dat, na aile appa- 
rentie, niet na de Spaanse-Nederlanden sal vertrecken, 
tensij aldaer gelt sal wesen overgekomen; 'tgene 
van een quaet effect sal sijn, dewgl jegenwoordigh 
aldaer niet wert verrigt .... 

De graaf van Windisgratz antwoorde mij, datter 
apparentie was om troupes te hebben van Hanover 
ende Munster; waarop ik sgn Ed. hebbe geantwoort, 
dat 'tselve wel goet soude sgn, maar dat ik daarbg 
moste vraegen of bet wel van de prudentie was dat 
men daarop staet soude maken, ende andere middelen 
versuymde; of het niet mogelijk soude wesen dat 
soodanige présentation souden konnen werden ge- 
daen om te aviseren, *) en de tijt, verloopen sijnde, 
plsdan obstaculen voor te werpen; 't geene sgn Ed. 

') Peut-être: amuseren, 



1 



— 251 — U692. Février 

absoluyt advoueerde, met mij van sentiment wesende 
dat, soolange Hanover en Munster niet absoluyt in 
de partij van de geallieerden komt, ailes te vreesen 
ende te suspecteeren is, en dat men daarom sijii 
devoir wel moet doen om die troupes te krijgen, ma ai 
wel toesien dat de tîjt daardoor niet verloopt en men 
bedrogen werdt; op welke voet hîj ook aangenomen 
heeft te schrijven, te meer dewijl mensigh verseeckert 
hout dat de ministère van Hanover getragt hebben 
Saxen eerst te doen hellen na Sweeden, ende van 
daar na 't Franse hoff, ende dat ook gelooft wert dat 
Hanover, alvorens sijn minister na 't keyserse !> 
te senden, een nieuwe conventie met Vranckrgk heeft 
aangegaan, ende dat vervolgens ail 'tgene aan 
't keysers hoff door sijn minister soude werdengedaan, 
met concert van Vranckrgk soude geschieden , waartoc 
de praesumtie te meer legt om l ) de Hanoverse ende 
Munsterse aldaar soo sterck insteren op de secretesse, 
'tgene bij sommige voor een fainte wert gehoudr u. 

Gemelte grave van Windisgratz heeft mîj ook 
gesegt, dat de Hanoverse ministère sooveel roepen van 
de offres van subsidiën, die U. M. en H. H. M. soude 
hebben gedaen ende die sîj souden hebben gerefuseert ; 
gelîjk d'H r v. Heemskerck adviseert dat de hartogh 
van Savoyen de offres van Vranckrgk, door de paus 
laten doen, resolutelgk gerefuseert heeft; soo heeft 
ook de keyser heel cordaet op het brevet van de paus, 
aanmanende tôt vreede, geantwoord, namentlrjk in 
substantie dat de keyser soowel als de paus geaffli- 
geert is over de qualen van den oorlogh, ma$r àni 
hem tôt solaes moet strecken, dat de wapenen niet 
als daartoe door Vranckrgk afgeperst heeft aange* 
nomen; dat die croon nogh woort, nogh belofu 
nogh tractaten hout, maar die soo ras breeckt als 

*) Lisez: omdat. 



1692. Février.] — 252 — 

die werden gemaakt; dat de posteriteit sa] moeten 
detesteren, dat dien koning, soo kort na het raaken van 
de tractaten de keyser, met den Turck in oorlogh sijnde, 
met de wapenen heeft aangegrepen, en sijne landen 
met moorden, branden en rooven op soo ongehoorde 
■ ij.se geinfesteert, dat daar [door] geobligeert geweest 
\is] sigh met andere geallieerden jegens dien koningh te 
i binden, ende dat het fondament van dat verbont 
te; niets omtrent het maken van vrede te doen als 
met onderlinge communicatie ; dat evenwel sigh soo 

■ ■' l wel soude konnen beloven van de intentie van 
de geallieerden, dat deselve, nevens hem, wel souden 
amplecteren soodanige vreede, waardoor ailes, Pireneese- 
imde Westphaalse tractaten, wiert herstelt, ende dat 
mitsdien de geheele sake daarop soude aankomen, dat 

ijne Heylicheyt den koning van Vranckrijk,alsautheur 
van den oorlog, soude mogen bewegen, door sijne 
goede officie, om de voorsz. vrede op de voorsz. con- 
dition van de Pirineese- en Westphaalse tractaten te 
willen aannemen .... 
Hage, 5 Febr. 1692. 



LETTRE CXCII. 

Guillaume III à Eeinsim. Départ prochain pour le continent* 

Eensington, den ^"t -"1692. 

.... Het continuel sterck vriesen en bekommert 
mrj niet weynigh voor de Spaense-Nederlanden, ende 
insonderheyt voor Vlaenderen, 'tgeen ook d'équipage 
te water seer retardeert ende belet het transport van 
mçjne trouppes, al hetwelcke van de uyterste aenge- 
legenheyt is, maer tegens Gods wil en is niet te doen 
aïs met patientie sigh daeraen te gedragen. Ick hoop 



v'î^^^pp 



— 263 — U692. Février. 

dat in 14 daghen dese cessie van 't parlement een 
eynde sal kunnen nemen, ende dat ick ongeveer een 
yeertien daghen daernaer sal kunnen van hier ver- 
trecken, waernaer ick seer verlang, en blîjve onver- 
anderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CXCIII. 

Eeinsius à Guillaume III. La Saxe. 

Sire! 

Gisteren. . . . hadde ik 't geluck te ontf angen U r M ts . . . . 
missive van 29 Jan. en 1 Feb. Ik hebbe deese mergen 
ampel aan den H r van Heemskerck geschreven in 
conformité van U r M te sentiment op 't subject van 
'tgeene de grave van Windisgrats ende de keyserse 
minister aan 't hoff van U. M. hadden gepretendeert, 
dat U. M. ende den staat souden contribueren om de 
churfûrst van Saxen in 't velt te doen gaen, ende 
deselve versogt dat hoff aldaar van andere gedagten 
te maken ende de onmogelijkheyt van die sake aan 
te wijsen. Ik hebbe ook alvorens den ontfangh van 
van U r M te missive daarover breet gesproocken met 
den grave van Windisgratz; sijn Ed. moste bekennen 
dat U. M. ende den staet veel deeden, maer, nae ik 
merke, soo bedient men sigh aan het keyserse hoff 
met het gerugt, dat die van Hanover ongetwijfelt met 
een quaet desseyn uytgestroyt hebben, als dat U. M. 
en de staat aldaar een considérable somme hadden 
belooft, ende ik meyne ook dat om die reden de 
keyser te minder devoiren aan 't hoff van Saxen doet, 
als wel wetende dat hem sulx sal komen te kosten, 
ende hetselve lie ver op een anders hais schuyft; 



r 



1692. Février.] — 254 — 

'tgeen daardoor te meerder consteert, dat men aan 
dat hoff sent den grave van Claris, die men voors- 
hants weet geen bequaem instrument te wesen om 
die saken te manieren; ook kan ik uyt den grave 
van Windisgratz wel afnemen, dat het senden van dien 
H r wel doet blijcken dat men daar niets sal doen. Ik 
meyne dat daerom dienstig is, dat men aldaar weete 
waarop men ten reguarde van U. M. ende desen 
staet sal konnen staet maken, ende dat in haar 
gedagten niet bedrogen werden. 

Na 't schrijven van Ham soude men aan 't hoff 
van Brandenhurg staat maken, dat Chur-Saxen selfs 
te velde sal gaan, ende alvorens een keer herwaarts 
doen om met U. M. te aboucheren , waaruyt men nogh 
iets goets soude konnen praesumeren, ende voor- 
namentlijk mede dat aan Brandenburg soude hebben 
laten blgcken, dat wel genegentheyt tôt de jarretière 
soude hebben, soo als de H r v. Heeckeren mij adviseert; 
dogh ondertussen sal nodigh wesen, dat door den 
keyser gepersuadeert werde om sijne troupes aan den 
Boven-Rhijn te brengen, en dat daarover accorderen. 
Brandenburgh continueert nogh in 't sentiment om 
selfs in persoon te velt te gaan .... 

Hage, 8 Peb. 1692. 



LETTRE CXCIV. 

Guillaume III à Eeinsius. Même sujet. 

Eensington, den 2/12 Febr. 1692. 

Ik heb eergisteren gelijck ontfangen UEd. brieven 

van den l 8 * 611 en 5 den dezer. De constitutie aan 

't Saxische hof bekommert mij seer, en ik wil gaerne 

miju contingent contribueren in een pensioen aen 



— 265 — t 1692 - Février. 

Schoening van 6000 Rx. ofte meer, 'tgeen ik versoeck 
dat aen den H r van Heeckeren wil scrijven, ende dat 
hij het daer maer op concludeert als het niet te laat 
en is. Ick sie het voor een onmogelijcke saeck aen, in veel 
respecte, dat den staet ofte ick nogh 6000 man naer 
Piémont soude kunnen senden, en men sal op andere 
middelen moeten bedaght sijn om aldaer offensive te 
doen ageeren, ofte ailes is veiiooren. Ick beken wel 
gaerne, met den H r Heemdkerck, dat de Keyser tegen- 
woordigh daer niets verder kan bij doen .... 

UEd. goede Vriendt, 

* WILLIAM B. 



LETTRE CXCV. 

Heinsius à QuUlaume III. La guerre au Piémont. Les Turcs. 
La Saxe. ' . 

Sire! * 

Den grave van Windisgratz, gisteren mergen in 
het congres komende, seyde aan H.H.M. gedeputeerden, 
dat eenige ordres van Sgn Eeyserl. M. hadde om aan 
deselve te communiceren. In een vertreck gegaan 
sijnde, seyde dat Sgn Eeyserl. M., verstaan hebbende 
dat H.H.M. waren berigt geworden dat in Piémont 
niet dan défensive soude werden geageert, goet ge- 
vonden hadde door Sijn Minister aan deselve bekent 
te maken, dat hij met H.H.M. in een [en] hetselve senti- 
ment was, dat aldaar offensive behoorde geageert te 
werden,, ende dat daarom geresolveert hadde aldaar 
nogh te senden eenige jjluysent man, ende dat ook 
seer dienstig soude wesen dat U.M. en H.H.M. aldaar 
mede eenige troupes souden willen senden. Dit point, 
seyde hij, als nietg secreets behelsende, soude hij ook 



1692. Février.] — 256 — 

aan 't congres communiceeren, om des keysers goede 
intentie en ijver te doen blijcken. Verders seyde sijn 
Ed. dat hîj specialijck gelast was aan H.H.M. gedeputeer- 
den voor te dragen, dat de keyser, te gemoet siende dat 
de Turcken aile haar macht sullen bijeen brengen, 
meer als oeyt te vooren, om in de naastvolgende 
campagne vigoureuselijk te ageren, bedagt wasgeweest 
om soo veel troupes als doenlijk bijeen te brengen; 
dat tôt dien eynde onder anderen in onderhandelinghe 
was met den bisschop van Munster over 4000 man 

voor Hungarijen ; dat H.H.M. voor desen wel 

eenige penningen souden hebben willen geven om 
dien bisschop in de goede partije te halen; dat door 
het aftrecken van die 4000 man ook van de tiers- 
partij soude werden afgetrocken, ende dat daarmede 

de heele tiers-parti) soude komen te vervallen 

Op 't subject van Saxen, dat de keyser die ook ten 
deelen tôt laste van U. M. en den staat wilde brengen , 
seyde deselve: dat is waar, ende dewijl S. M. en 
H. H. M. sulx refuseren, vrese ik dat wrj die sullen 
verliezen, sustinerende dat het de keyser nietmogelijk 
was meer te doen, ende bekennende dat den staat 
seer veel deet, waarvan ooggetuygen was, ende dat 
daarom met chagrin sulcke versoeken en clagten doen 

moste, maar dat deselve evenwel nootsaackelijk was 

Ondertussen hebben de H. H. M. H n gedeputeerden 

gemeynt dat men 'tselve niet buyten deliberatie 

soude behoren te houden, vooral als de keyser de 
saken van Saxen op sigh soude willen nemen, en is 
vervolgens dan mede den H r van Drjckvelt versogt 
om met de grave van Windisgratz nader te spreecken, 
deselve te sonderen of daarmede, ingevalle den 
bisschop effective aan de goede partij soude willen 
komen, de pretentie ten opsigte van Saxe soude 
konnen cesseren, ende alsoo den een ende ander van 



_ 257 — [1*92. Février. 

de quade parti) afgeruckt werden. Maar het is, mijns 
oordeels, al seer bedenckelijck of 'tgeen Munster sal 
komen te doen niet sal geschieden met communicatie 
en als met bewilligingh van Vranckrijck; want inge- 
valle deselve regt in de goede partij soude willen 
komen, soude hij niet alleen spreecken om 4000 man 
in Hungaren te senden, maar ook zijn resterende 
volck aan den Rijn. 

De H r van Heeckeren adviseert mij, dat de saken 
aan 't hoff van Saxen wat aan 't staen waeren; dat 
men wagte wat de keyser soude doen, maar dat 
Schooningh daarbij persisteerde dat de churfûrst niet 
in campagne soude komen, tensij men hem conten- 
teerde ende onder de armen greep; dat de churfûrst 
't aan de keyser en de geallieerden voor de helft 
doen soude van 'tgeene hem bij d' andere partie 
wierde geoffereert. Srjn Ed. vermeynt nogh al dat de 
sake meest op Schoning aankomt, ende versoekt mij 
instantelyck U. M. de voorstel van het jaarlyx pensioen 
voor Schoningh te erinneren, die hij dan wilde ver- 
soecken de saecken aan 't keyserse hoff mede rigtig 
te willen maken .... Schoningh voerde heel hooge 
taal wegens het Saxen-Lauwenburghse, ende behielp 
sig omtrent de churfûrst seer met d'apparente resen- 
tement, die Denemarken soude hebben om 'tbreecken 
van het huywelyck '), om deselve alzoo van die koningh 
te veralieneren ende na d'andere partij te doen hellen, 
dogh Brandenburgh arbeyt tôt een reconciliatie .... 

Hage, 12 Febr. 1692. 

') Le mariage proposé avec le roi de Suède. 



17 



r 



1692. Février.] — 268 — 

LETTRE CXCVI. 

Guillaume III à Eeinsius. Réponse. 

Kensington, den 5/15 Febr. 1692. 

.... Ick heb UEd. brief van den S 8 * 611 gekregen , 
waarop ick niets weet 't antwoorden als dat men tôt 
Weenen sigh seer sal bedriegen, indien men meent 
dat den staet ofte ick y et» aen Saxen sal contribueren. 
De presentatie van subsidiën, daer Hanover sigh van 
vanteert, weet UEd. datter niet aen is. De continuele 
strenge vorst bekommert mrj seer, want ailes werdt 
daerdoor terugh gestelt en verhindert .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CXCVII. 

Hetn$iu8 à Guillaume IIL Le Hanovre. L'empereur. 

Sire! 

Den heere Schutz is mij gisteren komen sien.... 
ende ook eenige openinge doen .... onder verwagtinge 
van de gerequireerde secretesse, dat men de sake 
genougsaam eens was op de volgende voet: dat de 
keyser soude procureren het electoraat voor het huys, 
om daervan ten behoeve van diegene te disponeren, 
die deselve souden goetvinden; dat huys daarjegens 
wederom soude geven 6000 man om in Hungariën te 
emploieren tôt koste van 't huys, voor den tijt van 
twee jaren, ende daarenboven geven een goede som 
gelts; dat men daarmede ook Hanover verhoopte te 
brengen in de goede partij, soo wanneer U. M. en 
H, H. M. denselven soude konnen goetvinden te 



— 259 — [1W2. Février. 

assisterai!, dat U. M. daaromtrent uieynde te sullen 
konnen geven . . . . 1 ). 

Den H r van Heemskerck heeft mij wegens hetgene 
tussen de keyser en 't Huys Lunenburgh op het 
taprjt was geschreeven . . . ., schrjnt te supponereD 
dat Hanover in de goede partrj sal komen, ende dat 
Schutz 'tselve als stelt te dependeren van 'tgene 
U. M. en H. H. M. souden doen, ende dat deselve 
daarbrj vougt dat de keyser soude eyssen 500™ rijcxd! 
in gelt ende Lunenburg soude geboden hebben 333 m 
rrjcxdl. , dogh naderhand 'tsel ve niet gestant gëdaan 

Den H r Schutz heeft daarvan ook een telle quelle 
openingh gedaan, ende alleen aan den grave van 
Windisgratz, die mij gesegt heeft geen directe advysen 
van sijn hoff op dat subject te hebben, als alleen 
dat men 'tselve met groote secretesse tracteerde; 
maar heeft daarin vrij veel bedenckelijkheyt, meynende 
dat Hanover ende Munster nootsaackelijk van intentie 
moeten sijn of Vranckrijck of de geallieerden te 
abuseren ; dat wij groote reden van apprehentie moeten 
hebben, dewijl deselve tôt nogh toe albereits jegens 
de geallieerden sijn geweest ende gelt van Vranckrijk 
hebben getrocken, ende dat men nogh aan 't hoff 
van Hanover een Frans minister siet, ende onlangs 
bespeurt heeft wat moeyte Groote *) heeft aangewent 
om Saxen mede in hare partrj te brengen. Sijn Ed. 
vermeynt evenwel, dat men daaromtrent niets moet 
verwaarloosen. Na mijn oordeel moet de proef van 
't werck sijn of sigh geheel in de partrj van de ge- 
allieerden wil geven ofte niet; soo daar iets aan 
ontbreeckt speelt Vranckrijk daaronder, ende sal men 
'tgeen men aan hem wint weder aan een ander 
moeten verliesen; ingevalle dat accoord getroffen 

') La dernière partie de la phrase n'est pas claire. 
*) Ministre du Hanovre. 



" 



1692. Février.] — 260 — 

mugt werden, soude de keyser daardoor capabelder 
wesen om Saxen contentement te doen, waerover op 
huyden in ernstige termen aan de H r Heemskerck hebbe 
geschreeven, ten eynde, in ge val le men Hanover konde 
krijgen, Saxen evenwel niet mogte verliesen, dewgl 
men alsdan weder maar half geholpen soude sijn .... 
De grave van Windisgratz heeft mg wijders uyt 
de name van den keyser gesegt, dat deselve geobligeert 
was geweest aan den paus te antwoorden in vougen 
ïk U. M. voor desen hebbe geadviseert, ende dat om 
te stuyten ten eynde deselve niet verder soude 
gaau met het pouseren van de vreede omtrent de 
Catholike princen. Ik hebbe hem geantwoordt dat ik, 
'tselve wel hebbende nagezien, soodanigh bevonden 
hadde als 't behoorde, ende dewgl Sijne Keyserl. M. 
daarin geposeert hadde dat niets soude doen sonder 
de geallieerden, ende dat men tôt een fondament 
soude moeten leggen, volgens d'alliantie tussen de 
keyser ende geallieerden aangegaan, de Westphaalse 
en de Pyreneese vreede, dat ik meynde dat daarin 
ailes was 'tgene men konde desireren. Sijn Ed. heeft 
evenwel versogt, dewgl sigh omtrent de paus ge- 
reserveert hadde, nader te verclaren, om te mogen 
weten of U. M. en H. H. M. desireerden dat iets 
auders aan den paus soude werden gesegt. Ik hebbe 
hem gerepliceert dat ik mg daar nogh wel wilde op 
bedencken, dogh dat ik oordeelde bg provisie best te 
sijn omtrent de paus aile bedenckelgke devoiren aan 
te wenden, ten eynde deselve gène outgdige poursuites 
van de saken deede ; waarop mg dan mede seyde, dat de 
paus daar van niet te diverteeren was, dogh dat ook 
waar was dat aan den ambassadeur van Vranckrgk 
geen de minste hoope hadde gegeven om te arbeyden 
tôt een separate vreede in Italien. Sijn Ed. heeft mg 
wijders gesegt dat de hartogh van Savoyen soo 



— 261 — U*92. Février 

grooten clagten deede jegens de Spaansen, ende dat 
de marquis de Leganes ') selfs sijn post wilde quiteren 
ingevalle niet meerder wierde geassisteerd .... 

Den veltmaarschalk Schoningh heeft geaccompag- 
neert den churfûrst van Saxen op de reyse na Berlij 
ende is de H r Gersdorf 'thuys gebleven; 't geen voor 
een quaet praesage wert geoordeelt. 

Hage, 15 Febr. 1692. 

LETTRE CXCVIII. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

De H r Schutz is mij nogmael komen sien .... 
ende voegde daarbij dat wederom brieven van Cell 
ontfangen hadde, waarbij men hem adviseerde dat 
het werck aan bet keyserse hoff wat reculeerde; dat 
men bleef staan om te hebben een groote somme, 
ende dat men aan de hoven van Lunenburgh ver- 
meynde genoegh uytgebooden te hebben. Ik hebbe 
sijn Ed. wat getoest op 't subject van Hanover, 
waarop mij gesegt heeft absoluyt gepersuadeert te 
sijn, dat de sake tegenwoordigh wel bij hem legt 
maar dat ook ten uyterste bekommert is, dat, inge- 
valle de saken niet wel reusseren, dat, na sijn humeur, 
jegens 't keyserlijke hoff seer sal wesen ingenome 
ende dat men daarvan wel extrême effecten soude 
konnen sien. Men schreef hem mede van Cell, dat 
het Sweedse hoff al meest Frans wiert, dat Oxenstern 
alleen jegens aile was ; dat Bethune *) daar veel intrigues 
sogte te maecken, ende dat te wenschen was dat d* i 
staat daar weder een minister hadde om ailes te 

') Le général des troupes Espagnoles. 
*) Ci-devant envoyé du roi de France en Pologne, depuis 
quelque temps en Suède. 



1692. Février.] 262 

observeren ende sooveel doenlgk tegen te gaan; den 
Brandenburgse minister heeft mij mede op dat subject 
gesproocken ende gesegt, dat men te Berlijn verstaan 
liadde dat Duncomb mede soude werden gerappelleert , 

tgene men aldaar wel anders wenschte; ende soude 
inderdaad dienstigh wesen ingevalle U. M. deselve 
aldaar nogh konde laten blijven, te meer dewijl aldaar 
in effective, met Pucquetiere *), twee Franse ministers 
sijo, welckers conduite geduyrigh dient te werden 
geobserveert. Men is aldaar over 't verblijf van Haren 
tôt Coppenhagen wat ombrageus geweest,maar'tselve 
ts, vermits deszelfs repatrieren, weder gecesseert. 
Stjn Ed. heeft de ratificatie over het commercie- 
tractaat op Vranckrijck met de bijgevoegde elucidatiên 
ergesonden, alsmede sijn verbaal, en aan mij verder 
geschreven, dat voor alsnog in Denemarken niet verder 
te negotieren viel .... 

De H r van Heeckeren continueert mij te schrijven 
dat de saken aan het hoff van Saxen wat het staan 
waren, en vermeynt dat Schoningh meest wagte op 

tgeen van U. M. soude komen, dogh dat in ver- 

■t heyde occasiën hadde konnen mercken dat de chur- 
lûrst wat aan de Franse zijde helde; hij vermeynt dat 
men aan het keyserse hoff wat te veel op de Lunen- 
burgse negotiatie steunt, ende daarom Saxen soude 
negligeren, en dat de keyser sigh daaromtrent wel 
soude konnen abuseren, en dat Hanover, Saxen in 
de tiers-partij konnende krijgen, de keyserse negotiatie 
wel soude konnen laten varen, ende dat soo doende 
de keyser en van d'een en van d'ander soude wesen 

ntset; *tgeen mij daaromtrent bedencken geeft, is, 

dat men gesien heeft, dat, geduyrende dese negotiatie 

aan 't hoff van den keyser, Hanover aan het hof 

van Saxen nogh seer heeft doen woelen, en de 

l ) Le sieur de la Piquetière, résident Français à Stockholm. 



_ 263 — [1602. Février. 

Franse ministers bg d'een ende d'ander al veel gehoor 
hebben gehadt; ook is het bedenckelrjk dat Schutz nu 
advys krijgt dat de sake reculeert, omdat de keyserse 
sooveel eyssen; daarbg komt dat Heemskerck m 
schrijft dat de Hanoverse minister terugh was ge- 
komen ende persisteerde bg de uytgeloofde somme 
van 100.000 rgxdl. 

De advysen uyt de Franse conquesten brengen 
aile eenparigh mede datter groote preparatiën werden 
gemaakt ; 'tgene den grave van Solms vrij allarmeert , 
wenschende dat U r M 1 * troupes . waren aangekomen 
ende dat de fûrst van Waldecq sigh derwaarts trans- 
porteerde, die ik oordeele dat daartoe niet in 
staat is . . . . 

Hage, 19 Feb. 1692. 

LETTRE CXCIX. 

Heinsius à Guillaume III. L'équipage. Le Pape. Les prince 
Allemands. 

Sire! 

.... Ook geeft dit continueel vriesent weeder 
veel verhinderingh in de voortsettingh van d'équipage 
in de Hollantse collégien; Zeelant vrees ik dat nogh 
later sal brjcomen ; ende in Frieslant sijn jegenwoordigh 
de heeren staten vergadert, aan dewelke seer près 
santé brieven geschreven sgn om haar consent te 
willen dragen, maar ik vrese dat men veel difficu 
teyten aldaar sal rencontreren ; ondertussen sal het 
van d'uyterste nootsaackelijkheyt wesen dat onse zee* 
armaden compleet mogen sijn, dewijl de Franschen 
seeckerlijk een uyterste effort sullen doen ende ailes 
bijsetten wat immers mogelijck is. 

De keyserlijke ministers hebben gisteren in het 
congres communicatie gegeven van 'tgene de paus 






1692. Février.] 264 

omirent het aangaan van een vrede van den keyser 
hadde gerequireert; ende daarbenevens 'tgene uyt 
den naam van de keyser aan deselve was geantwoort, 
sooals ik U. M. voor desen hebbe o vergeschre ven , 
offrerende wegens Sijne Keys. Maj*, ingevaUe degeal- 
lieerden nodig oordeelden daar iets bg te vougen, 
'tselve te sullen doen. De graaf v. Windisgratz heeft 
mij daernevens in 't particulier gesegt, dat men aen 
't keyserlijcke hoff niet vertrouwde dat het de paus 
daarbij soude laten, maer dat hg seeckerlgck sgnen 
nuntius soude senden ende krachtelrjk doen insteeren 
tôt het maken van de vreede : het quaeste 'tgene ik 
daarin sie, is, dat 'tselve stoffe sal versphaffen voor 
diegenen, die niet wel geintentioneert sijn, om hare 
desseynen voort te setten; ende alsoo 'tselve wel 
meest plaats soude grijpen als de saken qualijk gingen 
omtrent den Rhijn ofte in Hungarijen, soo hebbe ik 
met den grave van Windisgratz wijtlopigh geconfe- 
reert over de jegenwoordige constitutie van saken aan 
het keyserse hoff. Ik hebbe sijn Ed. versogt mij te 
seggen op wat troupes men aldaar staat maakte, ende, 
voor sooveel Hungargen aanlangt, eerst gesproocken 
hebbende op 't subject van de Hanoverse ende Mun- 
sterse negotiatie, heeft sijn Ed. mij ronduyt bekent, 
dat daaromtrent de uyterste bekommernisse heeft 
ende dat vreest dat men aan het keyserlgk hoff daar 
wat te veel op bouwt; de reeden, die daarvan geeft 
buyten de générale reden dat niet vertrouwt dat 
Hanover sigh 't enemaal van Vranckrijk sal detascheren, 
bestaet daerinne: dat al over twee jaren voor de 
churhoedt soude wesen aangeboden ÔOO 01 rijcxdl. aan 
gelt ende 10.000 man geduyrende de Turxen oorlogh 
te onderhouden, en dat men nu het gelt vermindert 
tôt op 100™ rijcxdl. ende de manschap op 6000; ende 
wat Munster aanlangt, segt sijn Ed. mij, dat die seer 



— 266 — U«98- Février. 

fieer spreeckt, ende dat, in plaate van 4000 man, nu 
niet meer soude willen geven aïs 8500 man, sijnde 
desselfs rijcs-contingent. 

.... Ick mercke dat men aan het Brandenburgse 
hoff over de negotiatie van het electoraat voor 't Hu y ■ 
Lonenburgh al vrij ombrage schept. 

Wegens de negotiatie met Sazen .... dient 

de grave van Windisgrats ernstig vermaant cor: 
tiDueel aan sijn hoff aan te houden om die chur- 
furet te winnen, ende dogh wel te willen inscherpen 
hoe onseecker hare saken, soo in Hungaren als aan 
den Rîjn, staan, ende hoe nodigh het is soo voor het 
een als het ander te sorgen. 

.... Den hartogh van Schombergh *) toonde sigh 
alsnogh seer ijverigh voor de partij van de geallieer 
den, maar was seer benodigt om gelt .... 

Hage, 22 Febr. 1692. 

LETTRE €€. 

Guillaume III à HHnsius *). L'empereur et les princes Allemands 

Kensington, den 16/26 Febr. 1692. 
.... Ick heb .... gesien een brief van den graaf 
v. Straetman aen sijn soon alhier .... dat het tractaet 
tusschen den keyser ende Hanover was geslooten, 
dat 6000 man voor Hungariën soude leveren ende 
in de alliance treeden, die tusschen den keyser, Spagi- 
den staet ende mij is gemaeckt; maer versoght dat 
het moght werden gesecreteert voor alsnogh; alsmede 
dat Munster 4000 man soude leveren; ofte nu hierin 
eenigh verandering is gevallen en weet ick niet, maer 
het is ongehoort belagchelijck dat den staet, ofte ick 

') Le fils du maréchal ; il commandait les troupes Anglaises 
et Néerlandaises au Piémont. 

') Publiée m partie par M. Ranke. 



1692. Février.] — 266 — 

120 m Rx. soude contribueren om Munster te verobli- 
geeren de 4000 man naar Ungeren te senden. Indien 
dese tractaten met de keyser tôt effect koomen, wîl 
ick hoopen dat Saxen wat tractabelder sal sijn; maer 
men dient hem niet [te] negligeeren, maer aile redelijcke 
satisfactie geven; ende ick hoop dat het geoffireert 
pensioen aen Schoening van goet effect sal sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

Ick hadt gehoopt dat het parlement dese weeck 
soude sijn gescheyden, dat nu niet en kan sijn, en 
wanneer dat weet Godt! 

LETTRE CCI. 

Heinsius à Guillaume III. Mêmes sujets. 

Sire! 

. . . . Ik hebbe .... ontfangen U r M te .... missiven 
van den 8 8tan , 12 den en 15 den .... Het vriesent weder, 
waarvoor U. M. met groote reden bekommert is 
geweest, heeft tôt nogh toe aan den vijandt geen 
advantage toegebragt, maar het voortsetten van 

d' équipage alhier wel geretardeert Men twgffelt 

nauwlijcks of de Fransen hebben een groot desseyn 
voorhanden, ende werd ondertussen seer geklaagt 
over aile de defecten in de Spaansche-Nederlanden .... 

Dat de résident Ziegel geen goede gedagte van 
Hanover heeft gehadt, kan wel voorgekomen sijn ôf 
door onkunde van dese negotiatie, ôfte wel door de 
persuasie, die men aen 't hoff van Wolfenbuttel, 
waarvan hij minister is, heeft, 'twelck met dat van 
Hanover nogh al vrij oneens is; evenwel continueert 
dat van die negotiatie niet vallen sal, ende schrijft 
mrj den H r van Heeckeren dat, nademael de negotiatien, 
die Hanover aan 't hoff van de keyser ende Saxen 



_ 267 — [1*02. Féyrier, 

doet, tegens den anderen loopen, hg absoluyt van 
opinie is, soo die aan 't Saxice hoff reusseert, dat 
Hanover de keyser sal opschieten .... 

Ik sal met den grave van Windisgratz, volgens 
U r M te ordre, wel spreecken over den churhoet, maar 
hg is van opinie dat Hanover te weynigh pretendeert ' \ 
yoor een saacke die eeuwigh is, te meer dewijl men 
hem schrijft dat 't Huys Lunenburgh, ofte wel Cell, 
niet wilde, dat men sprack van te komen in de goede 
partij; dat 'tselve wel komen soude, maar dat men 
daar niet te schielgck omtrent wesen moste, oordet 
lende dat 'tselve maar eschappatoiren waren om de 
churhoet te verkrijgen sonder sigh verder te enga- 
geren; maar, na ik uyt het berigt van d' H r Schutz 
oordeele, soude ik vermeynen dat die reservatie meest 
siet om van U. M. en H. H. M. eenige subsidiën te 
erlangen. Ik sal wijders met den grave van Windis- 
gratz confereren over het voeren van een offensive i 
oorlogh in Piémont ter intentie van U. M. De 
H r Smettau heeft mij vertoont een brief, geschreven 
uyt Stockholm, waarbij hem geadviseert wort dat 
M r de Bethune ordre soude hebben om aldaar af te 
wagten, dat de koningh van Franckrgk sijn desseyn 
in 't nemen van d* een ofte andere plaats in het 
voorjaar soude hebben volbragt, ende dat alsdan 
publrjckelrjck soude accepteren de geoffreerde mediatir 
en dat alsdan tegelgk soude voorstellen een plan van een 
vreede, dat die génome plaatse soude presenteren te 
restitueren, ende aan d'een van de geallieerde beter con- 
dition als aan d'andere soude offereren, om daardoor 
jalousie te verwecken; dat Polen soude tragten een parti- 
culière vreede met de Turck te maken, ende alsdan sigh 
gesamentlijk nevens Sweeden tôt de mediatie aanbiedei 

Hage, 26 Febr. 1692. 

') lisez: presenteert. 



1692. Férrier.] 268 

LETTRE CCII. 

Heinsius à Guillaume II L V empereur . 

Sire! 

i. ; . . Dat de keyser in Ungaren genough te doen 
Bal hebben, is wel apparent, ende is ons 'tselve claar 
genough geblecken uyt d'ingekome brieven van den 
M Coljers, schîjnende het maken van de vreede voor 
alsnogh desperaat. H. Ed. Gr. M. hebben op sijn ver- 
soek goetgevonden, dat wegens H. H. M. de keyser 
sal werden versogt om aan de ministère van U. M. 
en H. H. M. een plein pouvour ende instructie toe 
te senden, om bij aile voorvallende gelegentheden, 
J tsij van verlies van batailles ofte veranderingh van 
de regeringe, aanstonts de vreede te konnen sluyten, 
en hen voorts geauthoriseert om, 'tsij in 't léger ofte 
andersints, soodanigen reyse aan te nemen als tôt 
voortsettingh van de vreede sullen nodigh agten; 
'fcgene de grave van Windisgratz seer heeft geappro- 
beert .... 

Hage, 29 Feb. 1692. 



LETTRE CCIII. 

QuiUaume III à Heinsius. Les Pays-Bas Espagnols. 

Kensington, den -™ — î 1692. 

.... Gisteren heb ick ontfangen UEd. brief van 

den 26 8te Feb. en huyde die van den 29 Bte . Het 

is ten aider uyterste te beklagen den jammerlrjcken 
toestandt in de Spaense-Nederlanden, ende dat van 
wegens Spagne niets wert gedaen tôt derselver be- 
houding; seeckerlijck sal den vijant in *t korte yets 



— 269 — t 1692 - Féyrier— Mant 

importants ondernemen, waertegens ick meen dat den 
vorst van Waldec aile d'ordres heeft gestelt, die in 
sijn vermogen is, ende den staet meer contribuée ri 
als men kan eisschen .... Ick doe aile vleyt aen- 
wenden om mijne trouppes nu spoedigh te doc r 
transporteeren, ende morgen sal de sessie van *t parle- 
ment een eynde nemen, ende ick hoop met Godt in 
't laeste van de aenstaende weeck van hier te ver 
trecken, ende blijve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCI F. 

Hemaiu* à Guillaume III. Le Hanovre. La Saxe. 

Sire! 

Ik hebbe gisteren .... ontfangen U r M 8 . . . . mis- 
siven van den 26 8fce Febr.; ik verhoop dat het accoo 
tussen de keyser ende Hanover, volgens de tijding 
die den grave Straatman daarvan heeft, sal wesen 
gesloten . . . ., maar ik vreese dat men nogh al reflexie 
sal maken op onse subsidiën, eer in d'alliantie, tussen 
de keyser en de staat geslooten, sullen intreeden. 
Wat Saxen aanlangt, is, als U. M. segt, te hoopen 
dat door die geslooten tractaten te eerder sal konnen 
werden gedisponeert, want ingevalle men Hanover 
al wint ende Saxen weder verliest, sal men evenwel 
veel inconvenienten subject sgn .... 

De keyser hadde rijpelgck geëxamineert de con- 
sidération, die de grave van Windisgratzovergeschreven 
hadde wegens de persoon van Schoningh, maar konden 
daarin niet treden, dewgl hg geloofde dat hîj degoe : 
partge soude konnen verraden; dat hg groote cou 



1692. Mars.] _ 270 

ferentiën gehadt hadde met Biedal 1 ) ende daarom 
niet was te vertrouwen; dat de churfûrst hem omdie 
eygen reden hadde gequiteert ; dat daarom geresolveert 
was aan de churfûrst van Saxen te schrijven dat, 
ingevalle hij genegen soude wesen te velt te gaan, 
geerne soude sien dat hij sijne troupes ende die van 
de geallieerden commandeerde, maar dat hij sigh niet 
soude konnen fieren aan de persoon van Schoningh, 
ende daarom soude verwagten dat een ander bequaem 
generaal daartoe soude emploieren; dat vertrouwde 
dat U. M. en H. H. M. 'tselve wel soude willen 
seconderen ende de ministère daarover met den 
anderen laten concerterez Ik hebbe hen daarop gé- 
ant woord, dat hij wiste van wat gedagten wîj hier 
altijd waren geweest, die met de sijne overeenquamen , 
ende dat men de saken ten dienste van 't gemeen 
daarhenen al hadde beginnen te dirigeren; dat, na 
mijn oordeel, niet dienstigh soude wesen dat men 
hier van mesures veranderde, maar, ter contrarie, de 
keyser bg sijne sentimenten willende persisteren, de 
moderatie, die bg U. M. en H. H. M. soude werden 
gebruykt, lichtelijck soude konnen benemen de quade 
effecten, die anders door een generaal-declaratoir 
inevitabel te vresen souden sijn .... 
Hage, 4 Maart 1692. 



LETTRE CCV. 

Guillaume III à Heinsius. La Saxe. 

Loo, den 4 de April 1692. 

UEd. heeft seer wel gedaen van aen den H r van 
Heeckeren te schrijven .... niet te negotieren wegens 

') A ce moment M. Bidal résidait à Dresde en qualité 
d'envoyé Français. 



_ 271 — H*W- Avril 

het overnemen van trouppes van Hanover .... ende 
naer aile aparentie door ons favorabelder conditiën 
sullen kunnen werden bedongen indien het tracta 
met den keyser wert geslooten, daer dogh ailes op 
rouleert. Ick ben seer becommert hoe het mogelij ! 
sal sijn den ceurvorst van Saxen in de partey te 
houden ofte brengen .... Ick vrees dat het seer 
beswaerlijck sal sijn om die twee creytzen (Suaben 
en Franckenland) te persuaderen af te zien van haer 
geprojecteerde armature, sonder hetwelck sij in geen 
staat sullen sijn om aen Saxen yets te kunnen contri- 
buerez ende den keyser en kan seeckerlijck soo veel 
niet geven als wert gepretendeert. Indien dien secreten 
voorslagh van Herfort niet succedeert, vrees ick seer 
datter geen middel sal sijn om Saxen te behouden .... 

UEdl. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCVI. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Loo, den - x ï — r 1692, 
9 27 Maert 

Ick sie met leetweesen uyt den brief van den 
H r Heemskercken den toestant van saecken tôt 
Weenen, die mij in geenderhande manieren gevallen, 
ende meen dat het évident is dat men de negotiatîe 
met Saxen sal laeten drijven; hoe het te remedieren 
en weet ick niet, maar het sal een ireparabel verlies 
sgn voor de ganscbe partey. — Ick heb gisteren avont 
UEd. brief van den 5 den dezer ontfangen x ), daeruyt 

l ) La minute de cette lettre manque, ainsi que celle de 
la réponse, de sorte que le sans de la phrase reste incertain 



1692. Mars~À*ril.] _ 372 — 

ick heb vernomen het aenbrengen van Nieuport *) . . . •; 
die saeck is seer delicaet, en dient voorsigtigh 
gemanieert .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCVII. 

Guillaume III à Eeinsius. Même sujet. 

Loo, den 14 de April 1692. 

Ick ontfange soo aenstons UEd. brief van gisteren 
den 18 den dezer, waeruyt ick met groote bekommering 
zie den quaden toestandt der saecken aen 't keysershof. 
De représenta tie, die de graaf van Winditsgrats doet 
om weer gelt van ons te hebben, daer hij wel weet 
dat onmogelyck is, ende in deselve tijt communiceert 
de condition van vreede, die tôt Regensburg gedebi- 
teert, is ail seer spéculatif, ende [verjdient wel reflectie. 
Van Brandenburgse trouppes aen den Boven-Rhijn te 
willen hebben is niet practicabel tegenwoordigh, ende 
oock van geen dienst; hetgeen mij meest van al be- 
kommert van 'tgeen den grave van Winditsgrats aen 
UEd. heeft gezegt, is dat de negotiatie met Saxen 
soo goet als afgebroocken is; koste men die ceurvorst 
in de goede partrj krijgen ofte behouden, endedaertoe 
eens vooral spenderen een somme van lOO 111 Rx., ick 
wil handt over hart leggen ende mijne proportie daerin 
dragen, ende ick meen dat den staet het sijne oock 
behoorde te geven, ende dat het gelt wel soude sijn 
besteet; maer ick en sie niet dat de saecken nogh 
soo veer sijn, dat men met sulcken presentatie yets 
goet soude doen: daerom dient dezelve niet gespen- 

') M. Guillaume Nieuwpoort avait pendant plusieurs 
années l'admodiation des impôts ordinaires dans les ports. 
Les archives du Royaume ne contiennent rien qui ait rapport 
& l'affaire, dont le roi parle. 



_ 273 — [1692. Avril. 

deert voor en aleer men dat werck t'enemael soude 
kunnen sluyten; ende hoe de afgesprocken negotiatie 
met den keyser te doen hervatten en weet ik niet; 
indien UEd. eenigh middel daartoe weet ende eens 
seecker soude kunnen sijn om een afkomst van 9 t werck 
te maecken met sulcken présent a tie, het soude be- 
hooren in 't werck gesteld te werden, ende in sulcken 
gevalle diende wij het gelt brj forme van leeninge 
aan den keyser te geven, sonder dat Saxen wist dat 
het van ons quam. Ick blrjve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCVIIL 

Heinsius à Guillaume IIL Même sujet. 

Sire! 

Gisterenavond d'eere gehadt hebbende U. M 8 

missive van den 14 den deser te ontfangen, hebbe ik 
t'zedert mijne gedagten laten gaan op de Saxise 
negotiatie, ende .... dat niet kan werden gehandelt met 
den keyser dan alhier in den Hage ofte tôt Weenen ; 
dat sulx alhier in den Hage wel gevougelyk soude 
konnen geschieden, als te verre geëloigneert van de 
Saxise negociatie '), ende dat de ministère alhier daarop 
niet sijn geïnstrueert; vervolgens soude ik oordeelen, 
dat men aan Windisgratz daarvan geen de minste 
kennisse soude geven moeten, maar hem alleen sterck 
continueren te pousseren om de Saxise negotiatie aan 
sijn hoff te doen voortsetten. Aan het hoff van den 
keyser kan ik niet sien dat aldaar anderen als mylord 
Paget en Heemskerck konnen werden geëmploieert. 

') Apparemment le copiste a mal lu la minute: le sens 
est évidemment que la négociation à La Haye présenterait 
des difficultés. 

18 



1682. Avril] _ 274 — 

De Hr. v. Heemskerck kan ik niet wel sien dat ende 
spoedigh ende secreet genoegh wegens H. H. M. soude 
konnen werden gelast, ende hebbe daarom gemeynt 
best te wesen dat ik hem uyt de naam van U. M. 
desselfs sentiment bekent maakte, sullende volgens 
sijn resoluyt humeur de sake daarop niet agterwege 

laten, ende hebbe de brief hiernevens gevougt 

sullende .... wel met het een ofte ander cachet ofte 
cijffer konnen werden toegedaen, ofte een enveloppe 
daarom geslagen, dewrjl, na mrjn gedagten, geen de 

minste tijt dient te werden versuymt Àan 9 t hoff 

van Saxen sal door den H r Van Heeckeren sterck 
moeten werden geurgeert tôt de continuatie ende 
verminderingh van den eysch; alleen soude in be- 
dencken vallen of den Heer van Heeckeren commu- 
nicatie diende te werden gegeven van het secreet, 
om srjne ijver daarna te konnen reguleren ende op 
de onmagt van den keyser niet te despereren .... 
Ick hoope dat Godt de Heer Uwer Majt" goeden ijver 
in die sake zal zegenen .... 
Hage, 16 April 1692. 



LETTRE CCIX. 

Guillaume III à Eevnsim 1 ). Dessins de la France. La Scuce 
tt le Hanovre. 

Loo, den 24 April 1692 '). 

Ick beken geerne dat ick niet wel en begrijp de 
desseynen van Vranckrijck, want ick niet en gelooven 
dat de préparation, die sij in Normandiên maecken, 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

') Les minutes des lettres de Heinsius en 1692 manquent 
depuis le 16 Avril, à l'exception de celles du 16 Août et 
du 21 Novembre. 



— 275 — tieea. Avril, 

dat die soude kunnen dienen tôt een desseyn in 
Vlaenderen, op Nieuport ofte Ostende; insonderheyt 
den coning Jacobus srjnde gegaen naar Cherbourg, 
als d'advisen melden, en kan anders niet sijn aïs met 
intentie om eenigh landinge in Engelandt ofte Schot- 
landt te doen, 'tgeen ick evenwel niet seer en kan 
aprehendeeren. Ick geef daarvan advertentie met dese 
post in Engelandt, en heb aile ordres geste] t, die mij 
mogelijck sijn, aen de kant van Vlaenderen, Boodat 
ick niet verders weet te doen als met patientie af te 
waghten wat den vijant sal willen ondernemen. - 
Ick ben t'enemael van UEd. opinie dat het geenta- 
meert werck met Moraug met groote voorsigtigheyt 
moet werden gemanieert *).... Het werck met Saxen 
houde ick voor desperaet. Hoe het met de negotiatie 
van Hanover sal afloopen, sal men in 't korte weet en; 
waeraen(?) ick evenwel meen dat eenige verandering 

aan 't Saxische werck soude kunnen geven 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE OCX. 

OuiUaume III à Heinsius. Danger d'une descente en Angleterre. 

Loo, den 4 May 1692. 

.... Ick kan UEd. niet ontfijnsen dat ick al seer 
begin 't aprehendeeren een desente in Engelandt, 
'tgeen ick beken in 't eerste niet te hebben kunnen 
gelooven, maer d'advisen sijn soo sterck van aile 
kant en, ende met soo veel particulariteyten r dat men 

') Le résident Polonais à La Haye Moreau, personnage 
suspect qui fut soupçonné d'avoir part au complot de Grand val, 
qu'on découvrit au mois de Mai; peut-être il le fut aussi de 
quelque relation avec Parker. 



_ 



1692. Mai.] — 276 — 

daeraen quaelijck meer kan twijfelen; 9 t eenighste 
middel om het te prevenieren is het uytloopen van 
Hollandse schepen, en het is een bedroefde saeck dat 
de wint iegenwoordigh soo contrari is, 'tgeen de goede 
Godt spoedigh will veranderen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXI. 

Guillaume III à Heinsius. La Saxe. 

In 't léger bij Brussels, den 22 May 1692. 
.... Ick wil hoopen dat het werck met Saxen 
tôt een goede conclusie sal komen, waeraen ick nogh 
twrjfele, insonderheyt met d'aenkomste van Bidal, 
dat ongehoort is, ende, niettegenstaende de belofte 
van Schoening, soo sal ons die man seeckerlrjck be- 
driegen ; maer daer is tegenwoordig geen ander remédie 
als het te besoecken 1 ). Het sal onmogelijck sijn dat 
Schoening nu bij mij kan komen, den tîjt sijnde te 
veer verloopen, ende indien Saxen in de parti) comt, 
soo moet hij dogh aenstons beginnen, 'tgeen ick ver- 
soeck dat UEd. van mijnentwegen wil scrgven aen 
den H r van Heeckeren, alsmede aen den H r v. Heems- 
kerck wegens dien voorslagh, daer UEd. mentie van 
maeckt, om guarant te blijven van de betaling naer 
den vreede; 'twelck seeckerlrjck beter is als tegen- 
woordigh gelt te schieten. Ick hoop dat met dese 
oostelijke winden aile oorloghscheepen, soo in Zee- 
landt als Noorder-quartier, sullen sijn uytgeloopen, 
alsmede de vloot in Engelandt uyt het Duyn, maer 

') Le roi emploie fréquemment ce mot dans le sens 
d'essayer (= Allemand „versuchen"). 



— 277 — [1<M>2. Mai. 

het is facheus dat raen daervaadaen geen tijdinge 
sal kunnen hebben soolang dese wint duert .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

Ick heb geen verder speculatie wegens het open- 
stellen van de Oostse- en Noordse- vaert ; UEd. sal 
daerin kunnen doen als best sal oordeelen, maer den 
hartog van Wirtenberg l ) en soude sigh in dese saeck 
niet wel kunnen bemoeyen. 



LETTRE CCXII. 

Guillaume III à Heinsius. % ) Victoire de La Hogue. Namur. 

In 't léger bij Betlehem, den 2 Juny 1692, 
'smorgens ten 8 uren. 

Niet wetende of UEd. en den staet al sal hebben 
ontfangen de goede tijding van de victorie ter zee, 
sende ick UEd. hiernevens copie van den brief van 
den admiraal Russel, die ick uyt Engelandt over 
Oostende soo aenstons hebbe ontfangen. De goede 
Godt sij daerover gedanckt ende gepreesen, ende 
geve verders dat des vijants vloot tfeenemael magh 
gedestrueert sgn geweest, ende dat wij oock een goet 
succès mogen hebben in 9 t ontset van Namen, der- 
waerts wij morgen marche ère n, niet eerder hebbende 
gekunt, omdat den veltmaarschalk Flemming 5 ) niet 
eerder de Maes heeft kunnen passeeren. Ick blijve 
onveranderlgck UEdl. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

l ) Le duc était général au service du Danemarc. 
*) PubUée par M. Van der Eeim et M. Ranke. 
*) Maréchal Brandebourgeois. 



1892. Juin.] — 278 — 

LETTRE CCXIII. 

Guillaume III à Heinsius l ). Les chances d'une descente. 

In 't léger bij Betlehem, den 2 Juny 1692. 

Ick vinde bij de brieven van gisteren uyt Enge- 
landt, dat aldaer geapprehendeert wierde dat van 
Duynkerken eenigh embarquement wiert geprojecteert 
om een desente in Schotlandt te doen; ende alhoewel 
dese victorie, soo soude dat kunnen werden geëxecu- 
teert, 'twelck light soude sijn te beletten, want daer 
sijn in de Maes twee fregatten, ende in Zeelandt, 
meen ick, oock twee, die, geconjungeert met de 
Vriese scheepen, soude kunnen fcruysen totdat cap 1 
van Zijl met sijn geprojecteerde esquadre uyt de vloot 

was gekoomen, die tôt deese dienst is geprojecteert 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXIV. 

Guillaume III à Heinsius *). Position de V armée. 

In 't léger bij Meldart, den 5 Juni 1692. 

.... Wij sijn vandagh hier komen campeeren, 
ende continueren morgen onse march over de Mehagne. 
Het léger van Luxembourg is gisteren gaen camperen 
bij Bonef, hebbende sijn regter-vleugel op hetselve 
riviertje, soodat wij den dagh naer overmorgen light 
aen den anderen suilen koomen. Middelerweyl wert de 
stadt seer gepresseert, den vijandt hebbende ail eenige 
buytenwerken geamporteert, soodat ick seer begin te 

') Publiée par M. Van der Eeim et M. Ranke. 
*) Publiée par M. Van der Eeim. 



279 — UW2. Juin. 

vreesen dat de stadt wel soude kunnen verlooren sijr 
eer wij daer kunnen koomen, maer het casteel niet. 
Het is onmogelijck geweest eerder te kunnen mar- 
cheeren, de Brandenburgse de Maas niet rasser 
hebbende kunnen passeeren; morgen sullen sij ons 

conjungeeren 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCX¥. 

Guillaume III à Heinsim 1 ). Même sujet. 

In 't léger tôt Vileers, den 9 e * 6 Juni 1692. 

. . . . Ik hadt gemeent dat wij vandagh met de i 
vrjant handgemeen soude sijn geweest, maar de post, 
daer deselve staet, wert geoordeelt soo advantageu 
dat het al te veel soude sijn gewaeght om deselve 
aen te tasten; behalve dat wij, vandagh niet hebbende 
hooren schieten, bekommert bennen dat het casteel 

van Namen mede mogelijk gecapituleert heeft 

/ UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXVI. 

Guillaume III à Heinsius s ). La campagne. 

In 't léger tôt Vileerden, 12 Juni 1692. 

UEd. kan light begrijpen de générale vreugd, die 
daer is wegens het groot verlies van den vrjant ter 
zee; ick vrees dat het te landt soo wel niet en sal 

*) Publiée par M. Van der Heim. 
*) Publiée par M. Van der Heim. 



1692. Juin.] — 280 — 

gelucken, dat mrjn niet weynigh chagrineert. Het sal 
mij seer lief sijn, ende ick meen van grooten dienst 
voor het gemeen, dat den bisschop van Munster koste 
werden geôngageert om sijne trouppes te laeten 
mployeeren tôt den dienst van 't gemeen, mits hem 
daervoor recompenseerende naer den oorlogh .... 
Het is een seer groot abus dat den keurvorst van 
Beyeren ofte ick van advis soude sijn, dat de trouppes 
van de geailieerden den Rhîjn niet en soude passeeren ; 
't is reght contrary, 'tgeen ick versouck dat UEd. 
aen den H r Smettau wil seggen, dat hij het bekent 

magh maecken daer het behoort 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

Wij staen nogh gecampeert in 't gesight van den 
gant, maer het terrible quaet weêr, dat dese drie 
daghen ende naghten heeft gedaen, veroorsaeckt dat 
het reviertje de Mehagne t'eenemael is gedebondeert 
ende tegenwoordigh impassable. Het casteel van 
Namen defendeert sigh, en het schijnt dat het garnisoen 
wil repareren d'infâme defentie, die de stadt heeft 
gedaen. Ick en twijfele night, hadt de stadt maer 
drie daghen langer gehouden, soude wij deselve onder 
Godes segen hebbcn gesecoureert ; maer wat van 
"fc casteel sal werden, ende weet ik al nogh niet. 
De difficulteyt, dat deselve tusschen de Maes en de 
Sambre legt, schijnt insurmontable. 



LETTRE CCXVII. 

Guillaume III à Heinsius. La Saxe. La campagne. 

In 't loger Vileer, den 16 Juni 1692. 
Het is raij seer leet te sien dat de negotiatie 
met Saxen t'enemael is afgebroocken, soo dat men 



— 281 — [1692. Juin. 

weynigh te verwaghten heeft van de opération aen 
den Boven-Rhîjn, ende sullen vervolgens van hier 
geene detachementen derwaets gesonden werden,ende 
wij dienvolgens weinigh lught hebben om yets te 
kunnen ondernemen tegens sulke stercke armées. Het 
sal seer nodigh sijn dat den staet aen den ceurvorst 
van Brandenburg sende om hem te complimenteeren; 
seekerlijk sijn sijne troupes genereuslijck ende spoedigh 

de Maes gepasseert Het casteel van Namen defen- 

deert sigh nogh, en wij sijn van intentie om morgen 
een march naer de reghter-handt te doen ende tragh- 
ten den vrjant dien wegh aen te fcomen, is het doen- 
lijck, hebbende gisteren een crijsraet gehadt van aile 
de generaals, die meest eenparigh van sentiment sijn 
geweest dat het onmogelijck was den vrjant van hier 
aen te tasten daer deselve tegenwoordigh geposteert 
staat .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXYIII. 

Guillaume III à Heinsius. La campagne. Le Hanovre. 

In 't léger tôt Ramillies, den 21 Juny 1692 l ). 

Ick heb doen depescheeren d'ordres aen den ^admi- 
raal Almonde en cap. Van Zijl, volgens de concepten 
van den secretaris De Wilde, en ick beken dat ick oock 
van sijn sentiment ben, dat den tijt van 't jaer te veer 
is geschooten om een esquadre naer de Middelandsche 
Zee te senden om yets van effect te kunnen effec- 
tueren. De H r van Dijcvelt sal UEd. informeren met 
dese expressen, dat de conventie met Hanover geslooten 
is; het sal nu ten eersten door den staet dienen te 

l ) Publiée par M. Ranke. 



1692. Juin.] — 282 — 

werden geratificeert, en de penningen daertoe nodigh 
gefurneert .... Den vijant heeft sigh gisteren naer de 
middagh schielijck gedecampeert ende sigh getrocken 
dight onder Namen, aparent om d'attaque van 't 
casteel soo veel te meer voor te setten, naerdien 
d'infanterie, die den coning van Vranckrijck bij sigh 
heeft, seer gefatigeert is. Wrj sullen morgen naer de 
kant van de Sambre marcheeren, ende sien wat wij 
van die kant sullen kunnen ondernemen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXIX. 

Guillaume III à Heinmu. La campagne. Voyage de M. Heeckercn. 

In 't léger tôt Genappe, den 8*» July 1692. 

.... Ick ben seer verwondert wegens het extract 
van den brief van den hartog van Wirtenberg aen 
den H r Smetteau. UEd. weet dat ick nogh in staet 
nogh in wil ben om yets te kunnen contribueren tôt 
expédition aen den Boven-Rhijn, t'welck ick versouck 
dat UEd. aen den H r Smetteau wil seggen, dat hij 
den hartog van Wittenberg daervan desabuseert. De 
gedaghten, die men voor dese hadt om yets te contri- 
bueren om Saxen aen den Rhijn te houden, is nu 
voorbij; ende hadt het daerop aengekoomen, ick weet 
niet waer ick het gelt soude hebben gevonden. Ick 
en desaprobeere niet dat de H r van Hecckeren in 
sijn terughreys de hoven van Lunenborg aendoet; bij 
soude de défensive aliantie kunnen sluyten, alsmede 
traghten uyt de wegh te leggen de differenten tusschen 

Hanover en Wolfenbuttel 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



— 283 t 1692 - JuiUet- 

LETTRE €€XX. 

Guillaume III à Heinsius. L'évêque de Munster. 

In 't léger tôt Genappe, den 23 July 1692. 

.... Ick ontfing d'extract van 't antwoort 

van den bisschop van Munster aen den résident Norf ; 

ick beken dat die mij wat surpreneerde, en dat men 

daer claer uyt kan sien dat sijne quade intensie nogh 

continueert tôt onse partey. Daer dient vanwegens 

den staet geen verder instantie te werden gedaen. 

Ick heb aen den churfûrst van Brandenburg notificatif 

gedaen van 't voorsz. antwoort, ende hem versoght 

te sien wat hij kan doen om nogh eenige van de 

Munsterse bij sijn léger te krijgen, alsoo hij meent 

crédit te hebben bij den bisschop, daeraen ik seer 

twijfel 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXXI. 

Guillaume III à Heinsius '). La flotte. La Saxe. 

In 't Léger tôt Genappe, den 28 July 1692* 

UEd. brieven van den 25 8fcen en 26 8ten deser sijn 
mij wel ter handt gekoomen; ick approbeere seer de 
concepten van de wintervloot ende het esquadre 
voor de West-Indiën. Ick sal in de maent van October 
wel 300 [man] landt-militie uytvinden in om die expeditie 
te werden gebruyckt, ende ick meen dat men ailes 
daertoe in aile secretesse behoorde te vervaerdigen , 
maer ick meen dat het esquadre à part behoorde 
t'ageeren, ende niet met de mijne te conjungeeren , 

l ) Publiée en partie par M. Ranke. 



1«92. Juillet] — 284 — 

waeromtrent den grave van Portland UEd. circumstan- 
tieelder sal berighten. Ick heb het concept, dat de 
H r de Wilde mij heeft toegesonden wegens een esquadre 
voor de Middellandsche Zee, naer Engelandt geson- 
den, deselve aproberende, ende niet twijfelende ofte 
hetselve sal in Engelandt oock srjn aprobatie vinden, 
zoodat UEd. deselve naer Spagne kan doen senden 
en daerover met Castelmoncago confereren. . . . Ick en 
ben gans niet van den H r van Heeckerens sentiment, 
dat den staet ofte ick aen den keyser soude scrijven 
wegens het werck van Shoening; ick heb het oock 
al geêxcuseert bij den baron Eck, die tôt dien eynde 
van den churfûrst van Saxen herwaerts is gesonden. Ick 
soude oock meenen dat het al syn bedencken soude 
hebben in deze tijt, dat den staet ende ick een parti- 
culière alliantie met Saxen soude maecken .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXXII. 

Guillaume III à Heimius. Bataille de Steenkerke. 

In 't Léger tôt Limbeeck, den 4 de Aug. 1692. 

UEd. sal de particulariteyten van het gevegt van 
gisteren door den grave van Portland en den H r van 
Dycvelt ontfangen, waeraen ick mij referere. UEd. 
kan light begrrjpen hoeseer het mij chagrineert dat 
ick niet beter heb kunnen reuceeren. Ick vrees dat 
het verlies, dat wîj hebben gedaen van sooveel volck, 
sal beletten t'executeeren het desseyn, dat ick aen 
den kant van de Maes heb gehadt, soodat ick UEd. 
versoeck dat in stilligheyt de préparation , die daertoe 



— 286 — &««• Août 

werden gemaeckt, mogen werdeD uytgestelt totdat 
ick UEd. naerder schrijf .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXXIII. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Pas d'apparence de paix. L'équipage. 

In 9 t Léger brj Limbeeck, den 14 Aug. 1692. 

.... UEd. heeft seer wel geandtwoort aen Lente, 

want seekerlijk die man is voor onse partey gans niet 

genegen; ende alhoewel ick seer een vreede wensch, 

sien ick tegenwoordigh minder aparentie als oyt, ofte 

wij moste ons t'eenemaal onderwerpen aen de wet 

van Vranckrijck, dat ons seecker ruïn soude srjn. 

Ick heb aan den H r van Odyck geschreven wegens 

d'équipage, volgens de projecten van 't collegie in 

Zeelandt, maer ick vrees dat het aldaer veel moeyte 

sal hebben. Het sal seer nodigh srjn dat UEd. den 

H r van Odyck soo veel doenlîjck pcesseert. Ick heb 

den prins van Nassau wegens Vrieslandt oock ge- 

sproocken, maer heb daer oock geen groote verwagh- 

ting van. Ick vrees dat wg in geen staet sullen sijn 

om het dessijn op de Maas nu te kunnen executeeren . . . 

Ick meen dat de H r van Heeckeren van geen verder 

utiliteyt en is aen 9 t Saxische hof, maer dat naer 

Hannover dient te gaen om d'alliantie met dat Huys 

te sluyten, is 't doenlgck .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

') Publiée en partie par M. van der Heim. 



1692. Août] — 286 — 

LETTRE CCXXIV. 

Heinsius à Guillaume III 1 ). Conduite de la Suède. Diplomatie 
Française. 

Sire! 

.... Ick hebbe .... op huyden aen <T H r van 
Heemskerck geschreven, ende sijn Ed. van d'artifices, 
aen het Sweedse hof door de Fransen aengewent, 
geadverteert, met versoeck t'selve aldaer tegen te 
houwen. Ick hebbe oock gelîjke officiën aengewent bij 
den H r grave van Windisgratz, die mg daervoor heeft 
bedanckt ende, om sijn openhertigheyt wederom aen 
mij te betoonen, mrj kennisse heeft gegeven van een 
saeck, die mg vremt is voorgekomen, namenttijck: 
dat den grave van Starrenbergh, die aen 't hof van 
Sweeden is, hem in d'uyterste secretesse hadde geschre- 
ven in cijffer, t'gene nooyt gèwoon was, dat den 
grave van Oxenstern hem mede in groote confidentie 
hadde gesegt dat de H r Lelieroth, die jegenwoordigh 
alhier wegens Sweden is, volkomen Fransgesint soude 
wesen, jae soo veel aïs een Fransman zelfs; dat hij 
met Vranckrgck correspondeerde ende haar voordeel 
en intrest trachte te procureren, ende dat hij soowel 
na Vranckrgck adviseerde t'geen hier passeerde als 
na Sweden; dat hij sigh altgt seer sterck hadde 
beroepen op de vruntschap, die met mg in Vranck- 
rgck gecultiveert hadde; dat nu oock schreef dat met 
mij seer familiaer was, ende dat ick hem albereits in 
confidentie soude hebben gesegt, dat men hier den 
oorlogh seer moê was ende seer na de vreede ver- 
langde. Wat het eerste aenlangt, is het wonderlijck 
dat een minister van dat hoff op die wijse spreeckt 
van een uytheemsche minister, van dat self de hof 
afgesonden; evenwel is het waer, dat andere op die 
*) La minute est exceptionnellement de Heinsius lui-même. 



— 287 — UM2. Août. 

wijse van den H r Lelieroth hebben gesproockeD, ende dat 
ick daeraf nogh niet langh geleden geadverteert ben 
geworden, t'geen oock de reden is geweest dat ick 
mij van den beginne aen met circumspectie omtrent 
sijn Ed. hebbe gedraegen. Soo ras hier gekomen is, 
heeft deselve aenstonts geprotesteert jegens de calom- 
nién, die hij seyde dat hem aengevreven wierden van 
Fransgesint te sijn, seggende zulcx voor te komen 
van een partijschap aan het Sweedse hof , beroepende 
sigh op de kennisse, die ick hadde van sijne conduite 
aen 't Franse hof; verders heeft seer geproneert over 
de goede intentie van de koningh van Sweden en 
sijn genegentheyt om die te doen vermeerderen , 
soodanigh dat veele H n daer al veel aen hebben gede- 
fereert gehadt; voor mij, ick hebbe geconsidereert 
dat de koningh van Sweden niets meer beoogde als 
de mediatie, ende dat het oogmerck van Lelieroth 
daerenboven konde wezen om als minister daerin te 
werden gebruyckt. Op die praesuppoosten hebbe ick 
gemeynt dat ick met hem konde spreecken op die 
wijse als voor desen, op 't goetvinden van Uwe Maj fc , 
met O&enstern hadde gedaen, zooals ick oock Uwe 
Maj fc hebbe geadviseert, maer nu ben ick gesurpren- 
neert dat de conversatie, die ick met hem hebbe 
gehad, op die wijse overschrijft, dewijl vooreerst met 
deselve geen meerder familiariteit hebbe als met 
andere mini s t ers, en hem oock na proportie niet 
meer hebbe gesien; dat ick oock nooyt soodanige 
confidentie hebbe gebruyckt ofte op die manier 
gesproocken als voorgeeft. Ick kan daeruyt niet anders 
besluyten of hij moet sigh zelven daerdoor aen sijn 
hof willen doen valideren tôt een bewijs, dat sijn 
oogemerck door de vrintschap, die met mij gehadt 
heeft, heeft verkreegen, ende om diegene van sijne 
partijen, die sigh tegens die besendingh hebben geop- 



1692- Août] _ 288 — 

poseert, in 't ongelijck te stellen, ofte den grave van 
Oxenstern moet het schrijven van Lelieroth wat wijder 
hebben uytgebreyt, om de keyser daerdoor te meer 
t'animeren tôt het aengaen van de mediatie tôt de 
vreede; het sîj hoe het sîj, de grave van Windisgratz 
is met mij d'accord geweest, dat de Franse aile be- 
denckelijcke artificiën sullen aenwenden om de gealli- 
eerden te séparer en, ende dat Sweeden, om de mediatie 
te bekomen, in veelen deele met deselve sal d'accord 
sijn. De graeve van Oxenstern hadde daerbij gevougt dat 
Vranckrijck soude accepteren de Westphaelse vreede; 
dat de secre taris van Sweeden, die in Vranckrijck noch 
was, schreef dat het land t'enemael was geépuiseert 
en de commercie in een volkomen declijn, ende overal 
niet dan miserie ; dat oock Bethune niets naliet t'gene 
tôt de vreede aenleydinge konde geven. De grave 
van Windisgratz hebbe geconsidereert dat het een 
en 't ander tôt een en t'selve buit diende, ende dat 
men vervolgens sigh jegens die artificiën moste 
waepenen, te meer dewijl men aldaer, van de West- 
phaelse vreede sprekende, niet een woort van de 
satisfactie van de Spaense aenroerde, sooals ick oock 
met mijne voorgaende geadviseert hebbe, en heeft 
daerom oock aengenomen daerover in 't breede aen 
sijn hof te schrijven ende deselve te dienen van de 
consideratie in mijne laeste gemelt. Wrj hebben daerop 
verders gemeynt, dat de geallieerden haer daerjegens 
behoorde te waepenen en haer meer en meer te 
unieren, sonder op eenige spécieuse voorgeven, présen- 
tation ofte belofte, reguard te nemen, ende, ingevalle 
Uwe Maj f sulcx mochte goetvinden, dat (om in dier- 
gelijcke voorvallen een eenparighe voet te houden) 
men den anderen behoorde te persuaderen van sigh 
telcens te beroupen op de geslote tractaten tussen de 
keyser, Uwe Maj #t , Spagne, den staet en andere, ende 



— 289 — U692. Août. 

in cas aen den keyser en de andere Duytse 
vorsten mochte werden geoffreert de Westphaelse 
vreede, dat men aenstonts daerop soude antwoorden 
dat men daerin niet soude konnen treeden, ten waere 
tegelrjck oock quam tôt de Pyreneesse, en, aen de 
Spaense en andere geallieerden eenige presentatie 
gedaen werdende, relatie hebbende tôt de Pyreneese 
ofte dergelijcke, men sigh wederom soude refereren 
tôt de Westphaelse, en dat men in aile gevalle op 
aile offres en présentation ende in aile discoursen, 
op 't subject van vreede gemaeckt werdende, men 
sijn werck soude maecken om voor een basis en 
fandament te leggen van niets gesepareert en afson- 
derlijck van d'andere geallieerden te sullen doen. 
Soo Uwe Maj* sulcx behaegt, meyne ick dat wij veel 
goede effecten sullen erlangen, dewîjl de meeste 
swackheyt aen de zijde van de keyzer te wagten is, 
die niet alleen door de Noordercroonen, als dese 
staet, maer wel specialijck door de Paus kan werden 
aengetast. 

De grave van Windisgratz heeft mîj versogt dat 
ick dogh 't gecommuniceerde van den grave van 
Sterrenbergh wilde mesnageren, dewîjl de grave van 
Windisgratz hem andersints niet meer soude con- 
fier en, ende is oock hetselfde noodigh om Lelieroth 
te beter te konnen observeren ende sijne conduite 
te decouvreren. 

Ick hebbe volgens U r M te ordres albereits met 
den H r van Odrjck over de wintervloot gesproocken, 
maer sgn Ed. maekt soo veel difficulteyten, dat ick 
seeckerlrjck weynigh hoope overigh hebbe van succès; 
ende ick vrese dat dan ôf het project op de West- 
Indiën ôfte dat op de Middelantse Zee sal moeten 
achterweegen blijven .... 

Ick verstae dat de conduite van Munster omtrent 

19 



1«92. Août] — 290 — 

Brandenburg deselve is als die geweest is ten opsigte 
van den staet, hebbende eerst gepresenteert tfgeen 
na weder heeft gère tract eert; ick kan daeruit niet 
anders oordeelen als dat hij noch tfenemael aen de 
FraDse zijde is verbonden, en sigh volkomen regu- 
leert na het goed of quaet succès van saken : de saken 
hier wel gaende, dat sigh wil bij de geallieerden 
voegen, om van deselve niet gestraft te werden; 
maer soo lange sigh buyten die vreese kan houden, 
dat sigh van de Franse subsidiën sal bedienen, ende 
beelde ick mij in dat dit selfs ailes met concert van 
Vranckrijck geschiet, en dat, alschoon resolveerd 
sijne troupes uyt dat verkeerde principe te senden 
bij de geallieerden, dat men seer op sijn hoede soude 
moeten wesen om evenwel niet bedroogen te werden .... 

.... Sire , 

Uwer Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

HBINSIUS. 

Hage, 16 Âug. 1692. 



LETTRE CCXXT. 

Guillaume III à Hemsius 1 ). Mêmes sujets. 

In 't Léger tôt Gram, den 6 de Sept. 1692. 

.... In UEd. laesten brief van den 3* en deser 
maeckt mensie dat den marquis de Bethune in Sueden 
kraghtige instantie doet tôt de vreede, ende presen- 
teert de Westphalische vreede aen eene sijde, 
ende satisfactie voor de Spaense d'andre sijde. Als 
men koste weeten waer dit laeste in besting ende 
het eenighsins dragelijck was, soude ick meenen dat 
de constitutie van saecken nu soodanigh sgn, dat men 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 291 — fww- Sept- 

promtelijck een vreede behoorde te sluyten; maer 
hoe dit met seeckerheyt te kunnen weeten sal seer 
difficiel sgn, want door de wegh van Sueden sal het 
bijnaer drie maenden sijn eer men reght bescheyt 
kan hebben, ende ick meen niet dat men Lelieroth 
kan betrouwen; ick twijfele oock of UEd. dit advis 
van hem heeft. Om tôt een congres te koomen, aïs 
Winditsgratz aen UEd. heeft gesegt dat den paus 
seer op insteert, soude ons ruine sgn, ende seecker- 
lijck gaen tôt separate vreedens als tôt Nimwegen is 
geschiet, ende indien geen générale vreede wert 
gemaeckt, soo sgn wîj aile verlooren; waer het moge- 
lijck de condition onder de handt te weeten, soude 
men kunnen hoopen tôt een prompt conclusie te 
kunnen raecken, maar door publique mediatie, laet 
het oock weesen wie het wil, sal men niet te reght 
koomen; indien Vrankrgck oock merckt dat den staat 
en ick seer naer de vreede verlangen, sullen wg geen 
aennemelijcke condition verkrijgen, soodat dit werck 
seer voorsightigh en secretelijck dient te werden 
gemaniert, maer hoe, wil ick wel bekennen niet te 
weeten, ende sal seer verlangen UEd. gedaghten 
daeromtrent te hebben .... UEd. goede Vriendt 

WILLIAM R. 

LETTRE CCMVI. 

Guillaume III à Reinsim % Mêmes sujets. 

In 't Léger tôt Gramme, den 18 Sept. 1692. 

.... Ick geef UEd. in bedencken ofte desel ve 
in conversatie met Lelieroth niet soude kunnen te pas 
brengen dat Vrankrijk, scheynende de Westphaelse 
vreede aen Duytsland te willen geven ende niets 
verklaerende wegens Spagne, den staet en mij het 

l ) Publiée par M. Van der Heim et M. Ranke. 



1692. Sept] — 292 — 

op die voet onmogelijck soude sijn eenigh mediatie 
te kunnen accepteren, veel min tôt een congres te 
verstaen, voor en aleer men mede wist de condition 
voor Spagne, want wat den staet ende mrj aengaet, wrj 
hadde niet t'eysschen, ende insonderheyt, Vranckrijk 
sigh hebbende verclaert aengaende een van de par* 
teyen, het oock reedelijk was dat sîj sigh verklaerde 
in 't reguard van anderen, want andersins is het 
claer, dat Vranckrijk niet als separatie onder de gealli- 
eerden soekt in l ) vreede, dat mede [ons] interest niet 
en is. Dit sijn soo maer mijn rouwe gedaghten, die UEd. 
beter sal weeten te matureren, want mijn gedaghten 
gaen alleen maer daerheen om, is het mogelijck, te 
kunnen verwerven wat Vranckrijck in desen tgt aen 
Spagne soude willen geven om de vreede te hebben, 
ende ick kan niet sien, als het ongeveer op dese 
manier Lelieroth wordt voorgehoude, wat quade intensie 
hrj oock magh hebben, dat hij daer veel quaets mede 
kan doen, ofte dencken, dat wrj sooseer naer de 
vreede verlangen; tVelck seekerlîjck de wegh niet 
en is om deselve te hebben, ende als de Franse maer 
soude mercken dat den staet ofte ick daertoe incli- 
neerde, sullen srj seeckerlijck geen aennemelrjcke 
condition voorslaen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCXXTU. 

Guillaume III à Heinsius. La campagne au Piémont. 

In 't Léger brj Gramme, den 22 Sept. 1692. 

.... D'ordres, die de keyser heeft afgesonde, en de 
devoiren, die men soude kunnen doen om de gealli- 

') Ce mot est taché et partant incertain, ainsi que les 
suivants, écrits entre les lignes. 



r 



— 293 — [iaw. Sept. 

eerde trouppes in Dauphiné te doen overwinteren 
sullen seeckerlrjck te laet koomen, want ick heb 
gesien uyt scrijvens van den marquis de Leganes en 
Louvignies x ) aen den ceurvorst van Beyeren, daerin 
srj positif seyde onmogelijck te sijn om aldaer te 
bleyven, ende indien de siekte van den hartog van 
Savoyen niet had bel et, srj seeckerlrjck al terug soude 
hebben gemarcheert, en men niet en hoeft te twgfelen 
ofte het sal tegenwoordigh al sijn geschiet; soodat 
dese expeditie meer quaet als goed aen de gemeene 
saeck sal hebben gedaen, want men alleen aan Vrank- 
rijck sal hebben geweesen waardoor men in dat rgck 
kan koomen, waertegens toekoomende jaer soodanige 
précaution sullen gebruycken, dat men die wegh niet 
meer en sal kunnen nemen.... D'advijsen, die ick 
uyt Dennemarken [heb], seggen dat men daer tegen- 
woordigh genegen is om yets goets te doen, daerom 
oordeel ick seer nodigh dat de H r Hop derwaerts ten 
spoedighste wert gesonden .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCMVIII. 

OiûUaume III à Heinsius. Arrivée en Angleterre. 

Kensington, den 21/31 Octob. 1692. 

Ick ben eerst gistere avont alhier gekoomen. 
Blatwith ^ sal UEd. met de post van Dîjnsdagh van 
Tarmouth hebben gescreve de moerjelrjke passage, die 
ick ter zee heb gehadt .... 

WILLIAM R. 

') Général Espagnol. 

2) M. Blathwaite, secrétaire de guerre. 




1692. Sept-Oct.] 294 — 

LETTRE CCXXIX. 

GuiUaume III à Heintsius. Le Hanovre. Situation dubieuse. 

xr • ^ j 26 Octob. ^^^ 
Kensington, den j N r- 1692. 

.... Wegens de conventie, aen te gaen met 
Hanover, referere ick mij aen 't scrîj ven van Blatwith .... 
Ick ben ten uyterste verheught wegens d'aparente 
reconvalessentie van den hartog van Savoy en, wiens 
doot onse mesures ten aider nadelighste soude sgn 
geweest .... Het is onmogelijck UEd. eenige perti- 
nente informatie te kunnen geven van de constituée 
van saecken alhier; deselve sgn soo confus en onseker 
wat d'uytslagh van de aenstaende sessie van 't parle- 
ment sal sgn, dat men daervan niets kan seggen. 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXXX. 

QuUlaume III à Eeinsius. La Saxe. Affaire de VOost-Frise. 

Kensington, den 1/11 Novemb. 1692. 

.... Ick en sie niet hoe het mogelrjck sal sgn 
Chur-Saxen in de partey te brengen, soolang blijft 
insisteeren op satisfactie weegens het enlèvement 
van Shoening *) , waerover ick gaerne UEd. sentiment 
sal hooren, ende wat expedienten Hanover daerover 
omtrent kan voorslaen, waertoe ick het mrjne gaerne 
wil contribueren. Het sal goet sgn dat Heeckeren 
sundeert de sentimenten van Hanover wegens het 
Benthemse weesen, andersins sal het werck swaerder 
sgn .... Ick ben van opinie dat den staet om geen 

') C.-àd. son arrestation par ordre de l'empereur. 



— 295 — [1692. Novemb. 

redenen waerom behoort af te staen van de protecfcie 
van 't graefechap van Oostvrieslandt, maer deselve 
met aile vigeur behoort te maintineeren. Het is n ; 
leet te sien dat de twee Noorderen-croonen sigh soo 
soecken saemen te setten. Ick vrees dat de besendiog 
dienvolgende van de H n Hop ende Heeckeren van 
weynigh effect sal sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXXXI. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 

Kensington, den 4/14 Novemb. 1692. 

Het is vandagh een dagh van groote fatigue 
voor mij, hebbende dese morgen mgn aenspraack aen 
't parlement gedaen ende moetende verder essuyeren 
de ceremoniên van mrjn geboortendagh. Men sal nogh 
in ettelijke daghen niet kunnen oordeelen van de 
beginselen van de sessie van 't parlement, alsoo daer 
weynigh leeden van het lagerhuys nogh sijn aenge- 
koomen, ende dat srj sigh hebben geadjourneert tôt 
aenstaende Donderdagh .... 

UEd. goede Vriendt , 
WILUAM R. 

LETTRE CCXXXII. 

Guillaume III à Heinsius. L'électeur de Bavière. Le parlement . 

Kensington, den 11/22 Novemb. 1692. 

.... Ick scrijf met dese post aen den ceurvorst 
van Beyeren, volgens het concept van den graaf van 
Vaudemont en H r van Dijcvelt, twijfelende evenwels 



1692. Noremb.] 296 

of hij tegenwoordigh die reys sal willen aennemen, 
maer het dient te werden besoght, alsoo het seeker- 
lijck het eenighste middel nu is om eenighsins te 
remedieren aen de misérable confuse staet, daerin de 
saecken in de Spaense-Nederlanden sijn. Ick begin 
wat beter hoop te hebben van de saecken in 't parle- 
ment , maer daer is nogh weynigh van te seggen 

UEd goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCXXDII. 

Heinshw à Guillaume III. L'empereur. L'Espagne. Le Danemarc 
et la Suède. 



. . . . Of U. M. niet soude konnen goetvinden den 
baron Goirtz te gelasten dat hij de keyser kragtiglgk 
voor oogen stellen de gevaeren, waarin het rijck is 
geëxponeert ingevalle deselve, soo in Piémont als 
aan den Boven-Rhîjn, niet vigoureuselijck ende offen- 
sivelijck kome te ageren; dat hij deselve vervolgens 
tragte te disponeren om ailes jegens Vranckrijck in 
de naaste campagne op te setten ; dat hij sigh wijders 
nauwkeurigh informeren wat de keyser effective sal 
konnen doen, soo in Piémont als den Boven-Rhîjn; 
ende bevindende, dat het den keyser onmogelijck soude 
wesen 't een 't ander te presenteren en, niet gesubsi 
dieerd werdende, de saken in Piémont en aan den 
Boven-Rhijn door het defect van de troupes van 
Saxen ongedaan soude blijven, dat alsdan ten uyterste 
aen de keyser soude mogen uytloven om, bij wegen 
van leeninge, te verstrecken soodanige somme als 
U. M. soude nodig agten, genoegsaem op de voet 
als laest aan Heemskerck is geschiet; die sake soude 
aankomen op de secretesse en goede conduite van 



— 297 — [1692. Novemb. 

den baron Goirtz, waarvan U. M. de béate kennisse 
heeft ; en soude daardoor geôffectueert konnen werden 
dat niets, wat doenlijck sijn mogte, soude werden 
versuymt ofte agtergelaten, waarop men dan altrjts 
moet gerust srjn. 

Wat Spagne aanlangt, den grave van Windis- 
gratz urgeert seer uyt den naam van den keyser, 
ende wert brj de Brandenburgse en Savoyse ministers 
gesecondeert, dat brj U. M. en den staat een spéciale 
ambassade behoort te werden gedecreteert om den 
ernst te betuygen, ende dat aile de geallieerde 
ministers aldaar alsdan de concert al t'geen nodigh 
is souden moeten presseren ; het sou welligt konnen 
gebeuren dat t'selve van sooveel effect niet soude 
sijn als men wel soude wenschen, maar evenwel moet 
ik bekennen dat men daaraan niet veel sou hazarderen, 
ende dat men alsmede gerust soude wesen ailes 
gedaan te hebben wat men doen konde; de saken, 
die daaruyt te urgeren soude wesen, sijn veelder- 
handen: de subsidiôn voor de Spaanse-Nederlanden , 
't gouvernement aldaar, d'opération in Spaigne, Cata- 
logne, en de subsidiën in Piémont, Milan ees, etc., 
't concert over de operatiën met de esquaders in de 
Middellandse Zee, d'opération in Piémont, dessentes, 
die geformeert soude konnen werden, 'tsrj in de 
bogt omtrent de grensen van Spagne ofte in de 
Middellantse Zee, tôt assistentie van den hartogh van 
Savoy en, ende eyntelijck het importante werck van 
de gailloenen. Het soude te hoopen sijn dat omtrent 
aile die saken ten minste iets goets, de besendinge 
waardigh, soude wesen te verrigten, maar daartoe 
soude ook wel een bequaem subject nodigh wesen, 
waarvah ik niet weete hoe verre U. M. voorsien is. 

In Sweeden en Denemarken sal dqor de deputatie 
van de heeren Heeckeren en Hop ailes getenteert 



1692. Novemb.] _ 298 — 

werden wat doenlgk is, ende dewgl op die plaatsen 
wel apparent niet tegelijk te handelen sal sijn, en 
welligt op geen van beyde, soo soude tfeerder door 
den voorsz. H r Goirtz tôt de openîngh van den Boven- 
Rijn iets konnen werden gespendeert. Ik kan niet 
anders sien of daarmede hadde men omtrent de 
geallieerden ailes gedaan wat men konde ; alleen hebbe 
niet of alleen en passant gesproocken van Munster, 
die mede wel in de partij, 't sij door de keyser ofte 
andere fursten, diende te werden gebragt; maar hoe 
dezelve sonder gelt met aile sijne troupes [sal]ageren, 
weete ik niet; evenwel soude, na mijn oordeel, daar- 
mede de saken aan den Neder-Rhrjn mede in postuyr 
gebragt sijn, ende soude ik verhoopen dat, ingevalle 
alsdan bij Engelandt ende dezen staet mede ailes 
wiert gedaan wat doenlgk, dat onder Godes almagtigen 
zegen de saken in de toekomende campagne een ander 
aansien soude konnen krijgen. 

21 Nov. 1692. 



LETTRE CCXXXIV. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 

Kensington, den 15/25 Novemb. 1692. 

.... Mijn saecken in 't lagerhuys en sijn vandagh 
niet al te wel afgelopen, alsoo de deliberatie tôt een 
supply is uytgestelt tôt Dynsdagh aenstaende, en 
Saturdagh sal werden gedelibereert wat mg in deese 
conjuncture is 't adviseeren, daer seeckerlgck veel 
extravagente proposition sullen werden gedaen; wat 
den uytslagh sal sijn, en kan nogh niet oordeelen, 



— 299 - H* 9 *. Novemb. 

want de saeken van die natuur veranderen alhier 
dagelijcx, ende en geven mij geen weynigh moeyte 
en chagrin 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXXXT. 

Guillaume III à Remsius *). Affaire du Bcntheim. La campagne 
prochaine. 

Kensington, den 18/28 Novemb. 1692. 

.... Ick kan mij qualrjck engageeren van te fur- 
neeren in de ISO™ Rx., die men meent dat Saxen soude 
kunnen engageren, voor en aleer ick weet wat men 
van het parlement heeft te verwaghten, en veel min 
om te kunnen assisteeren in 't onderhout van de 
keyserse trouppes in Italien. Het project om in pos- 
sessie te geraecken van [het] graefschap Benthem, isin 
dese conjuncture diffîciel en gevaerlijck, maar kan men 
den ouden graef uyt sîjn civile detentie krijgen, het 
sal een goede saeck sijn, maer twîjfele seer ofte het 
reuceeren sal. Ick ben t'enemael van UEd. sentiment 
dat het een gewenste, jae nootsaekelijcke saeck is, dat 
de geallieerdens van aile kanten een effort deden aen- 
staende campagne, maer moet bekennen weynigh 
apparentie daartoe te sien; evenwel wil gaerne daertoe 
arbijden, alsmede naer Spagne senden, alhoewel ick 
qualtjck daertoe ymant alhier bequam kan vinden. 
Daer soude kunnen veel speculatie vallen om den 
ambassadeur d'Âvaus') paspoort te verleenen; maer 
voor mg, ick soude van sentiment sgn dat men het 
behoorde te doen met limitatie. De H r van Drjcvelt 

s ) Publiée par M. Van der Heim. 

a ) L'ambassadeur Français auprès du roi de Suède. 



1692. Novemb.] — 300 — 

soude kunnen occasie hebben om hem te spreecken, 
ende sien ofte het mogelijck was tôt eenigh tamelijke 
vreede te geraecken, want, kan dat geschieden, het 
waer te wenschen in dese conjoncture, sîjnde meer en 
meer van dat sentiment, als ick UEd. in 't breede 
wegens dese matière voor dese heb onderhouden. De 
saecken in 't parlement verergeren dagelijckx; ick 
hadt veel beter hoop in 't eerste als ick tegenwoor- 
digh heb, maer in 't korte sal men daer met meerder 
gewisheyt van kunnen oordeelen . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXXXWI. 

Guillaume III à Heinrius. Mort du prince de WcUdeck. 

Kensington, den ^ g*^ 1692. 

.... Ick en kan UEd. niet genoegh seggen hoe 
het verlies van den vorst van Waldec, dat ick vrees 
maer al te waer te sijn, mij toucheert; het is een 
irreparabel verlies in desen trjt voor degeheelepartey, 
maer insonderheit voor de republicq, alhoewel dat 
weynigh menschen het reght sullen begrijpen, omdat 
hîj het ongeluck hadt van niet seer bemint te sijn. 
Hoe dit verlies te herstellen, en weet ick niet; het 
sal in aile gevallen moeten werden uytgestelt tôt mijn 
overkomste. Ick sal den graaf van Solms traghten te 
persuadeeren een keer naer den ceurvorst van Trier 
en den landgraaf van Hessen te doen, maer weet niet 
ofte hrj het sal willen ondernemen, alsoo nogh blgft 
continueren in de gedaghten om den dienst te willen 
quitteeren. Waer het mogelijck om de Mnnsterse 
trouppes weder over den Rhrjn te doen koomen, het 



— 301 — [*••*. Nov.-Déc, 

waer een gewenste saeck, ende deselve soude mede 
tôt defensie van Coblens kunnen werden geem- 
ployeert 

WILLIAM R. 

Ick meen dat men de commertie tusschen de Spaense 
plaetsen en de Fransen met geweld moet beletten, als 
men het anders niet en kan verkrijgen, t'geen de 
H r van Dijcvelt dient vooraf te demontreren. 



LETTRE CCXXXVIL 

Guillaume III à Eeinsius 1 ). Même sujet. La situation. Le 
Dcmemarc. 

Eensington, den „ XT ^- 1692. 

° 26 Novemb. 

.... De confirmatie van den doot van den goeden 
vorst van Waldec bedroeft mg seer, ende is voor de 
republicq en mg een irreparabel ver lies, tVelk aile 
sijne vijanden al te vroegh sullen moeten bekennen, 
Sgne trouwe en goede diensten meriteren wel dat 
den staet sgn versoeck op syn dootbed quamen toe 
te staen 8 ). Ick verneem met leetwesen datter niet 
sal vallen van f geea ick aen den churfûrst van 
Beyeren had voorgeslagen, ende hoe het nu met dat 
arme landt sal gaen weet Godt. Ick meen dat de 
becommernisse voor Coblens wel sgn gefondeert. Ick 
heb UEd. in een van mîjne voorgaende gescreven, dat 
ick meende dat de graaf van der Lippe behoort te 
werden versoght om het commendement te nemei 
niet. alleen van de plaets, maer van aile de trouppes, 

') Publiée par M. Ranke et M. Van der Heim. 
') H pria les Etats -Généraux d'accorder une pension 
à sa veuve, qui était destituée de fortune. 



1692. Nov.-Déc] - 302 — 

die daeromtrent soude werden gelegen , ende dat soude 
dienen te geschieden door den keyser en den ceur- 

vorst van Trier selfs Het is mrj lief datter aparentie 

is dat den H r Hop in sijne negotiatie in Denemarck 
soude mogen reuceren; ick meen dat men dat werck 
om ôCP 1 Rx. min of meer niet en behoort ongedaan 
te laeten .... Ick en kan UEd. nog geen antwoort 
scrijven wegens de nieuwe propositie van Saxe-Gotha 
voor twee andere régiment en, voor en aleer ick weet 
wat gelt ick van 't parlement sal optineeren, dat 
nogh seer onseeker is ende gedurigh wert uytgestelt, 
soodat het ten beste genomen een lange en ver- 
drietighe sessie [sal] sijn, en middelerwijl verloopt den 
kostelijcken tijt, dat irreparabel is. 
Ick blrjve onveranderlîjck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE OCXXXVIIL 

Guillaume III à Heinsius l ). Le parlement. 

Kensington, den ^ XT r 1 1692. 

° 29 Novemb. 

.... De saecken in 't parlement gaen seer lang- 
saam voort, en werden daghelgckx veel onverdrage- 
lrjcke ende impertinente résolution genomen, die mij 
niet weinigh en chagrineeren. Ick meen evenwel dat 
ten laeste sij gelt sullen geven, maer niet genoegh, 
ende te laet om op ailes tijdelijck de nodige voor- 
siningen te doen, t'welck van de uyterste prejuditie 

sal sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 
] ) Publiée par M. Eanke. 



— 303 [1692. Décemb, 



LETTRE CCXXXIX. 



Guillaume III à Beinsius. Le Danemarc. Réflexions sur la 
possibilité de paix. 



Kensington, den 3/13 Decemb. 1692, 

.... Ick vrees dat van de negotiatie van den 
H r Hop in Denemarken niet veel sal vallen; sijne 
laeste brieven en staen mij gans niet aen. De secu- 
riteyt, die sij eysschen wegens de betalinge van subsidie, 
is onverdragelijck; ende te willen continueren in de 
commertie met Vranckrgck, sullen wij weynigh béné- 
fice voor ons gelt van haer hebben. Men sal in 
't korte kunnen sien waerhenen sij willen, maer ick 
heb nu minder opinie als voor deze van haer cincere 
intentie voor ons. Ick beken, neffens UEd., dat een 
entrevue, op wat pretext het oock soude mogen sijr 
tusschen den graaf d'Avaus en H r van Dijcvelt ombrage 
sal geven; maer ick moet UEd. rontuyt seggen dat, 
indien wg een vreede kunnen krggen in desen tiji 
t'welck seekerlgck op geen favorable condition en 
kan sijn, dat wg evenwel die behoorden aen te gaen, 
want, tôt mijn groot leetwesen, niet en kan sien dat 
wij beterschap in onse saeken kunnen hoopen, maer 
dat deselve van dagh tôt dagh sullen verslimmeren. 
Men moet evenwel niet laeten sijn best te doen, en 
UEd. kan verseeckert sijn, dat ick van mijn kant ailes 
sal doen dat in mijn vermogen sal mogen sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



1692. Décemb.] — 304 — 

LETTRE CCXL. 

Guillaume III à Hcinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 13/23 Decemb. 1692. 
.... Het is mrj leet te vernemen dat men soo 
weinigh heeft te verwaghten van de negotiatie van 
den H r Hop in Dennemarck ... Ick ben volkomen 
gepersuadeert van de nootsaekelijckheyt, die daer soude 
sijn, om onze maght te landt te vermeerderen ; maer 
UEd. sal sien , dat hetgeene het parlement mijn heeft 
toegestaen maer sal knap bijkoomen om te kunnen 
onderhouden de trouppes, die ick alrede in dienst heb, 
soodat het mrj onmogelijck sal sijn om yets considé- 
rables te kunnen contribueren tôt onderhoud van 
meerder trouppes; en hoe het den staet sal kunnen 
doen, sal UEd. selfs best oordeelen .... Om te contri- 
bueren in een somme van 100 m Rx. om Saxen te 
gewinnen, soude ick nogh een uyterste effort doen, 
want ick seer aprehendeer die derde partey, behalve 
dat ick niet en kan sien hoe het mogelijck sal sijn 
den Rhrjn te defendeeren, indien de trouppes van 
Saxen daertoe mede niet werden gebruyckt. . . . Het 
is mij qualijck mogelijck eenig particulière directie 
aen den H r van Dycvelt te geven, als hij schijnt te 
desireren, wegens een plan van een vreede. Ick vrees 
dat men geen veel beter sal kunnen krijgen als die 
van Nimwegen, ende inplaets van Luxembourg een 
équivalent, als: Tournay en Yperen, ofte, inplaets 
van Tournay, Condé, hetwelck de beste barrière voor 
de Spaense van al soude sijn, maer twijfele seer of 
Vrankrijk daervan sal willen desisteeren. Dynant soude 
oock nootsaekelijck aen de Luyckse dienen te werden 
gerestitueert, t'welck oock conform de Nimweghse 
vreede is • . . . UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



— 305 — 



[1662. Déoemb. 



LETTRE CCXLI. 

Guillaume III à Heinnus. Le Danemarc. 

Kensington, den 16/26 Decemb. 1692. 

.... UEd. sal met deze post door den brief van 
Blatwith aan den H r Hop sien mrjne sentimenten 
wegens die negotiatie in Dennemark: ick sal alleen 
daer bijdoen, dat ick meen dat men behoort te consi- 
dereeren wat het best is : die negotiatie af te breecken 
ofte soo dragende te houden; want ick meen dat het 
klaer genoegh is, dat men in Dennemarken geen 
intentie en heeft om die te voltrecken, en ick meen 
dat men op geenderhande manier hoort te nego- 
tieren op het project, bij Denemarken gegeven, 'twelcke 
onverdragelîjcke ende onaennemelijcke condition sijn, 
en waerdoor men haer intensie kan oordeelen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCXLII. 

Guillaume III à Heinsius '). La guerre aux bords du Rhin. 
Le Hanovre. 



Kensington, den 21/31 Decemb. 1692. 

.... Ick wil hoopen dat de belegering van Rhijnfels 
de Duytechen sal opwecken, maer ick ben seer be- 
kommert voor het verlies van de plaets, vresende dat 
het secours te laet sal koomen. Als den vrjant daer 
meester van sal srjn, sien ick niet hoe de communi- 
catie tusschen Ments en Coblens sal kunnen werden 
gemaintineert, insonderheyt te waeter. Ick heb UEd. 
in mijne laeste gedeclareert hoe veer ik soude kunnen 
koomen om den ceurvorst van Saxen te winnen, en 

') Publiée par M. Van der Heim. 

20 



1692. Décemb.] — 306 — 

verder en kan ick niet. Ick vrees dat men in geen 
staet en is om veel trouppes van den staet naer den 
Rhijn te doen marcheeren, 't en waere eenighe ruyterey, 
want het soude moeten sijn uyt de garnisoenen op de 
Maes, dewelcke aldaer soo seer nodigh sijn; ende ick 
vrees dat, volgens UEd. laeste scrijvens, met d'eerste 
post te hooren dat Huy geattaqueert sal sijn, dat niet 
lang kan deuren, de plaets sijnde in sleghten staet 
Tgeen den H r Coehorn voorslaet, dat tôt Huy en 
Luyck gefortificeert [worde], behoort ten eerste bij de 
handt genomen, indien den vijant den eerste plaets 
niet en heeft geattaqueert; in aile gevallen soo is het 
soo veel te nodiger aen de laeste, maer sonder dat 
bij den staet de nodige penningen daertoe wert geadvan- 
ceert, is het niet doenlijck .... Het waer een goede 
saeck dat de H r v. Heeckeren een accommodement 
koste vinden tusschen Wolfenbuttel en Hanover. Ick 
vrees dat den eerste sigh verder heeft geëngageert 
als sijn Crijs-commandant aen UEd. heeft geseyt, ende 
ick kan qualijck geloven dat de werving, die hij doet, 
op sijn beurs geschiet. Indien dat die differenten haer 
bijleggen, soude men mogelijck die trouppes kunnen 
overnemen, 'tgeen UEd. soude kunnen sundeeren .... 
Ick en sie niet datter veel meer is 't antwoorden op 
de brieven van den H r Hop . . . . , 't is claer, dat die 
negotiatie tôt niet sal vervallen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

Ick ben in twijfel of onse saaken nogh in dien 
staet sijn, dat wij aen Vrankrijk soude declareren geen 
cartel te willen houden, ende of die saeck niet en 
soude kunnen werden uytgestelt tôt mijn overkomste 
îq Hollandt. 



307 — [1692- 98. Dec- Janv 

LETTRE CCXLIII. 

Guillaume III à Heinsiwt '). La campagne. 

- . . ,30 Dec. 1692. 
Kensington, den 9JaD< 1693 

.... Het scheynt dat men altgt in ongerustheyt 
moet srjn, want nu dat ick ben bevreyt van de be- 
kemmering voor Huy, en heb ick tegenwoordigh niet 
weyniger voor Fume ende het gevolgh, 'tgeen 't ver- 
lies van die plaate soude kunnen veroorsaeken. Voor 
mîj, ick en kan voor het tegenwoordigh daer anders 
niet in doen als traghten met patientie af te waghten 
den uytslagh, die den goeden Godt daerin sal willen 
geven .... UBdl. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCXLIV. 

Guillaume III à Heinaius '). Perte de Fumes. 

Kensington, den 3/13 Jan. 1693. 

.... Ick heb gisteren .... de fâcheuse tîjding ont- 
iangen van het verlies van Fûmes, en dat deselve 
hadde geresolveert Dixmuiden te doen abandonneeren. 
Ick en sie nu niet hoe het mogelrjck sal srjn Nieuport 
te salveeren, sgnde in die misérable staet vandefensie 
als deselve is; ende als die plaets verloren gaet, sal 
Oostende oock haest volgen, dewelcke in geen beter 
staet en is, soodat UEd. kan dencken in wat bekom- 
mering ick ben, 't welck niet weyniger en is voor de 
plaatsen op de Maas. Ick moet daerom UEd. nogh- 
maels recommanderen om aen Luyck en Huy te doen 
arbijden .... William b. 

l ) Publiée par M. Van der Heim. 

% ) Item. 



1892. Décerna 

verder eu kan ick 

Wtedoeumara 

*ant bet soude 

îiaea, dewelcke a 

vr ee B dat, ™\*w 

post te uooreu <• 

'Tgeeu den » 

Luyck geto rtifi ' 

handt génome 

niet eo keeit 

8 oovee\ te n 

bq den stoet 

ceert, te bl 

saeck àat ■ 

koste vintl 

vrees dat 

als 89» c 

ick kan « 

op s9 n * 

bglegg p 

overnt 

Ick et 
de bv 
nego 








> 



— 309 



[1693. Janvier. 




^^ penetreeren ofte het niet mogelgck soude 

-■=■" reede te geraecken .... Ick weet niet, nu 

h nu scheynende van beter sentimenten te 

K n door sjjn middel d'intensie van Vranck- 

oude kunnen gewaer werden, maer UEd. 

*t kunnen oordeelen, srjnde een saeck, die 

et dient te werden gehandelt. Ick kan 

jloof geven dat die propositiën van vreede, 

der Meer van schrijft, door de Fransen tôt 

soude sijn gedaen, insonderheit soo publicq 

. an kant te helpen. De proposition van vreede 

jren wenschelijk, indien men die in desen tijt 

iijgen. De bekommering, die UEd. heeft voor 

tîeren in Ylaenderen ende op de Maes, sijn 

a mijne ende al te wel gef onde ert; maer waerbrj 

,aet gelt genoegh sal kunnen werden gevonden 

le in behoorlijke staet van defentie te brengen, 

< waerlijck tegens aan, want het emense somme 

i sijn, die daertoe werden gerequireert. UEd 8 raison- 

nt is seeckerlijck onwederspreeckelijck, dat het 

r is die onkosten aldaer tegenwoordigh te dragen, 

aen de frontieren van den staet selfs, als den 

logh door het verlies van die plaetsen op den 

dem van den staet te moeten voeren; t'geeà ick 

jck altijts heb geconsidereert. Men sal moeten doen 

v at men kan om de Spaense onder de handt te helpen 

>m haer frontieren in beter staet te brengen, want 

sij en sijn het niet machtigh, behalve haer quade wil 

en directie. Wegens Huy en Luyck hoop ick dat, 

volgens mijn voorgaende scrijvens, al sal sijn geresol- 

veert en in 't werck gestelt, want de promte executie 

dependeert ailes van .... Ick sie niet hoe het mij 

mogelgck sal sgn om daertoe te contribueren, want 

*ons, die ick sal krijgen van het parlement, sullen 

veer te kort schieten aen de absolute nootsaecke- 



G 



m • 



10» 



Het m 



te -- *— , 
veel gelmrt dat de 
acheepeo Uigrlyk 
Igck in 



t 



cci adtip 
Mralte 
■et ta ce, dne cb lacer 
aoodat moi aootaaeeke- 
grooter convoy moet geFeo; 
waeromtrent de collégien ta* admiraliteit maflkanderen 
moeten ?entm t en aooveel niet op haer particulier 
interonaen eîen, maer in 't generael de commertK 
traghten te proioogeeren . . . . Ick vrees, dat de secretans 
De Wilde meer reflecteert op het particulier mterest 
van sgn colegie ala van het genoael, en ooek il te 
veel de ménage soeckt, en dî e n^nJgcn de te sper 
aaem is in het verleenen van safinante eoDrojeaife 
aal al agn bedencken hette* «at kf cartel te «ter 
met de Franaen te bmcfaau mm* m befeurfiff 
te handelen ala sg o» «a*à àhk — Icknnte 
aeer dat aooveel adbnpK. mébm di 
uyt HoUandt daerkg wia Mme» ab < 
in die tyt koate gm 
kanten geaduitnmf. 
soude sgn oai in 
haer 
niet 



<#'' --v 



ot 

my. 

van 



U. 



311 t 1693 - Jmy.— Fé*r. 

ment te worden, dat den tijt van *t jaer sooseer sijnde 
geadvanceert , dat het de seceurste [wegh] soude sijn 
om nogh een maent ofte ses weecken te waghten om 
te sien wat d'esquadre va» den vijant tôt Toulon 
van intentie is te doen, want sij seer bekommert sgn 
dat sij, nu sullende voortzeylen, omtrent dien tgt in 
de Middelandsche Zee soude koomen, als den vijant 
scheepen gereet soude sijn om zee te kiesen, en die 
haer soude beletten met de Spaense te conjungeeren , 
ende vervolgens in het uyterste perickel soude ver- 
v ail en, alsoo ons gecombineert esquadre soo sterck 
niet en is als die van den vijant tôt Toulon 
De saecken in 't parlement continueren langsaem 
voort te gaen, soodat men nogh niet en kan oor 
deelen wanneer dese sessie een eynde sal nemen 
daerenboven continueert nogh alhier seer d'aprehensie 
van een invasie, soodat ick nogh ter tijt geen staet 
en kan maecken wanneer ick in Hollandt sal kunnen 
sgn, alwaer ick meen mijne presentie voor hetgemecn 
niet ondienstigh soude sijn, en waernaer ick seer verlang, 
ende dese onseekerheyt mij niet weynigh en chagrin eert 
Ick blijve onveranderlijck, 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LKTTRE CCILVUL 

Guillaume III à Heinsim. Même sujet. 

Eensington, den 7/17 Febr. 1693. 

.... Ick meen, dat het een goede saeck soude 
sgn, volgens den voorslagh in Hollandt, een verdi i 
équipage te doen van 32 scheepen .... Indien het 
Franse esquadre in de Middelandsche Zee blijft, soo 
soude men een détachement uyt de groote vloot 
kunnen doen naer de Oostzee, ofte daer men deselve 



1693. Février.] 3J2 

vannooden soude oordeelen, want seeckerlgck in sulcken 
geval sullen wg in dese zee stercker sgn als den 
vgant .... Ick ben seer bleyde van de gedaghten om 
Almonde hier te senden; ick versoeck dat het hoe 
eer hoe liever magh geschieden, alsoo sijn presentie 
alhier van groote utilitgt sal sijn. Ick ben bleyde 
datter aparentde is van een goet besluyt met den ceur- 
vorst van Saxen. Ick wil gaarne mgn aenpart betalen 
in de gerequireerde 150 Rx. en daerin begrepen de 
19" 1 Rx. aen presenten .... Ick sie geen swarigheyt 
om Suéde in de mediatie te gebruyken tôt sligting 
van de differenten tussen Hanover, Cel ende Wolfen- 
buttel. Dese saeck dient met g ver behartight, want 
indien het niet wert bijgeleyt, sal daerdoor seer groote 
inconvenienten uytspruyten, die naderhandt niet te 
remedieren sullen sijn , ende Hanover en Cell moeten 
oock facilitrjt toebrengen .... De saeck van den graaf 
van Homes embarasseert mij wat, niet weetende hoe 
men die sal dirigeeren, want seekerlijk daer valt veel 
op sijn conduite te seggen. Ick meen, dat het best sal 
sijn die saeck soo dragende te houden totdat ick in 
den Hagh sal koomen; wanneer dat sal weesen weet 
Godt, want de saecken in 't parlement verslimmeren 
en advanceeren niet; UEd. kan light begrijpen hoe 
dit en de misérable en de dangereuse constituée van 
de Spaense-Nederlanden mg moet chagrineeren, niet 
siende hoe het te remedieren is. De belegering van 
Namen, die de ceurvorst van Beyeren voorslaet, wenste 
ick dat men in staet was om te kunnen ondernemen, 
maer ick oordeel die in desen tijt ondoenlijck; even- 
wel soude het goet sijn dat men daertoe de noodige 
preparatiën koste maecken .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



_ 313 — [!•••• Février. 

LETTRE CCXLIX. 

Guillaume III à Hemsim '). Le parlement. 

Kensington, den 14/24 Febr. 1693. 

Ick moet UEd. tôt mijn groot leetwesen seggen, 
dat ick vrees in geen staet te sullen sijn om te kunnen 
contribueren tôt werving . . . . , want de fons, die het 
parlement mrj heeft gegeven, sgn voor de helft soo 
sleght, dat ick daerop geen crédit sal kunnen maeck en, 
en vervolgens selfs niet weet hoe het mogelijck sal 
sijn dat ick aen de ordinarisse lasten van mijn trouppes 
en equippage te water sal kunnen voldoen; t'welck 
mij niet weynigh en bekommert en chagrineert, dat 
ick niet meer tôt het gemeen kan contribueren in 
een tijt, dat het soo nodigh soude sijn, dat men van 
aile kanten efforte dede om den vrjant te resisteeren. 
Het is bedroeft te sien, dat dese natie niet anders en 
denckt als haer eygen passion te voldoen, sonder 
eenighsins reflectie te maecken op het publicq .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCL. 

Guillaume III à Beineiue. Même sujet. Le Danemarc et la Suède. 

Kensington, den ^ ^ — ~r 1693. 

Ick admirere de bereytwilligheyt, die in Hollandt 
is, om ailes op te setten tôt defentie tegen den magh- 
tigen vrjant, t'welck mrj sooveel te meer chagrineert, 
dat ick van mrjn kant soo veel naer proportie niet en 
kan contribueren . . . . , de middelen, die het parlement 
mij heeft gegeven, sullende sooveel te kort scieten 

! ) Publiée par M. Van der Heim. 



1693. Férr.— Mars.] — 314 — 

volgens de nootsaeckeljjcke koste, die ick haer heb 
opgegeven, soodat ick mij in de grootste verlegent- 
heyt vinde van de weerelt. UEd. kan dencken hoe 
mij dit moet chagrineeren, behalve de bekommerlijcke 
constitutie van saecken aen aile kanten, daer ick soo 
weynigh redres in kan sien. Ick kan niet begrijpen 
wat voor een plaets den lantgraff van Hesse voorslaet 
om te kunnen belegeren, als men hem met nogh 
4000 man soude assisteeren. Ick vrees seer aen de 
possibilité t, anders waer het een seer goede saeck, 
maer als ick deselve sal weeten, sal ick daeromtrent 
beter kunnen van oordeelen .... ende of de graef van 
der Lippe oock van dat sentiment is, want ick mij 
seer veel op sijn oordeel soude verlaeten .... Ick kan 
uyt den brief van den H r Hop niet sien datter nogh 
groote, verandering in Denemarken is; ailes saldepen- 
deeren wat Suéde sal willen doen. Het waer te wen- 
schen geweest, dat Heeckeren tôt Stockholm eerder 
was geweest als d'Avaus; daerom aient hrj sigh nogh 
te haesten. Ick vrees, dat d'aenkomste van dese Franse 
ambassadeurs in 't noorden nogh al veel quaet sullen 
doen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCLI. 

Guillaume III à Heinsius. Négociation de M. M. Hop et 
Van Heeckeren. 

ir • _x j 10 Maert 1i2AO 
Kensington, den ^ ^ , 1693. 

Ick ben bekommert voor het traineren van de 
negotiatie met Saxen, vreesende dat het geen goet 
eynde sal nemen, ende in sulcken geval soude Dene- 



— 315 — U693. Févr.— Mars. 

marken en Wolfenbuttel wel yets tegens Cel eu 
Hanover onderaemen, t'welck ons geheel werck in 
de uyterste confusie soude brengen, niet weetende 
hoe men het soude kunnen stellen; daerom aient 
vooral sooveel mogelijck aile feytlickheeden gepreve- 
nieert. Ick wil hoopen dat de H r Hop sijn presentie 
aen die hoven van nutt sal sijn. Ick ben niet seer 
wel tevreeden dat Heeckeren sijn reys naer Sueden 
soo lang heeft getraineert, sullende seeckerlijck van 
groot prejuditie sijn dat hrj aldaer soo lang naer d' Avaus 
sal koomen. Ick ben nu in hoop, dat de sessie van 
't parlement aenstaende weeck een eynde sal kunnen 
nemen, ende ick den volgende naer Hollandt sal 
kunnen vertrecken, waernaer ick soo seer verlang, 
en blrjve onveranderlijk 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCLII. 

Heinshts à Guillaume III. Le* Pays-Bas. Espagnols. La Saxe. 

Sire! 

.... Wij sijn van die materie overgegaan tôt het 
generaal gouvernement van de Spaanse, en hebben 
die heeren mij berigt, dat 'tselve hoe langer hoe slim- 
mer wort; dat de prins van Vaudemont d'eenigste is, 
die de saken brj de hant hout, maar dat hij in korte 
dagen staat te vertrecken; dat, om de hant in'tgehele 
werck te krîjgen, soo als U. M. weet dat voor desen 
in deliberatie gebragt is, geen apparentie is; dat de 
H r churfQrst f ) is van seer goede wille ende intentie, 
maar voor 't verder, soo als U. M. bekent is, dat de 

] ) L'électeur de Bavière, le nouveau gouverneur des 
Pays-Bas Espagnols. 



1W8. Mars.] _ 316 — 

menschen, die rontom hem sgn, niet sgn vandiekennisse, 
applicatie en genegentheyt tôt de gemene sake, aïs 
wel behoorde, maar dat de intresten en passiën onder 
deselve seer d'overhandt hadden. Wrj hebben geoor- 
deelt, dat brj provisie daaromtrent [niet] anders konde 
werden gedaen als dat de prins van Yaudemont ten 
minste soo lange werde gepersuadeert te verblijven tôt 
U r M te komste . . . . , schijnende verders wel het beste 
te wesen dat de sake daarhenen konde werden ge- 
dirigeert, dat de churfûrst van l ) bequame en vertrouwde 
Spaanse mogten werden gedespitieert, ten eynde met 
de voorsz. ministère en vertrouwde Spaanse ailes 
mochten werden geconcerteert ; ende dat, omdegoede 
wille ende intentie van de churfûrst door deselve 
werckstellig te konnen maken ende aile verkeerde 
menées van andere voor te komen, in Spagne door 
de keyser, U. M. en den staat mochte werden 
gearbeyt, ten eynde de churfûrst in t'gene, nadat met 
sijne ministère en de voorsz. vertrouwde Spaansen 
mogte hebben overlegt, soude komen te resolveren, 
kragtelijk met het credyt en de authoriteyt van de 
koningh mogte werden geappuieert, en die haar uyt 
intrest ofte passie daerjegens mogten komen te 
opposer en, van de haut gewesen .... 

Ick twijfele niet of Godt almagtig sal . . . . de 
goede sake zegenen; de conduite van Sweeden ende 
Saxen schijnen daertoe een begin te geven. Den 
H r v. Heeckeren schrijft mrj, dat het tractaat tusschen 
den keyser ende Saxen is geslooten ende geteekent .... 
Ingevalle de opération op de Rijn vroeg genoeg konnen 
vallen, soude onse vreese voor de Fransen genoeg- 
saem verdwijnen, maar sulx is niet te verwagten 

Hage, den 10*° Maart 1693. 

! ) Lisez: van de[n] churfûrst. 



_ 



_ 317 — [1M3. Mars. 

LETTRE CCLin. 

Guillaume III à Heinsius. La situation. Le parlement. 

Kensington, den 7/17 Maert 1698. 

.... Ick geloof dat de sterke sneeuw en vorst, 
die voorlede week is geweest, de desseynen van den 
vijant sal moeten terugh gestelt hebbe, en dat mrj 
occasie sal geven om in Hollandt te kunnen srjn eer 
dat sij iets nootabels sullen kunnen ondernemen; 
alhoewel ick aenstaende week niet en sal kunnen 
vertrecken, als ick hadt gehoopt, sijnde onmogelijck 
dat het parlement dese week sal kunnen sceyden, 
maer sonder eenigh twijfel d' aenstaende, ende ick dan 
seeckerlijck den volgende sal vertrecken .... De 
menschen sijn hier soo wonderlijck, dat het niet en is 
te begrijpen, waeromtrent ick UEd. veel heb te seggen. 
Ick hoor met groot leetwesen den sleghten toestandt 
van de keyserse trouppes in Italien . . . . , soodat men 
niets heeft te verwaghten van de operatie in Piémont, 
'twelck onverdragelijck is, sijnde d'eenighste plaets, 
daer men den vrjant hoop van succès soude kunnen 
attaqueeren .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCL.IV. 

Guillaume III à Heinsius. Malheur sur mer. 

Kensington, den 10/20 Maert 1693. 

Het esquadre scheepen, dat ick hadt gesonden 
om de coopvardeyscheepen in de bay van Biscayen 
te convoyeeren ende met eenen het Franse esquadre 
op te soecken, heeft het ongeluck gehadt, aen het 
Land-eynde door een véhémente storm gede valiseert , 



1693. Mars.] — 318 — 

weder terugh geworpen te sijn in Torbay, sijnde 
eenige van mgn oorloghscheepen, die haer groote 
mast hebben verlooren, soodat ick tôt nogh aiet wel 
en weet ofte het voorsz. esquadre sal kunnen voort- 
zeylen als het was geprojecteert, 'tgeen mij niet 
weynigh en chagrineert, want naer aile aparentie 
hadt men eenigh goet succès te verwagten, maer de 
goede Godt en heeft het voor dese reyse soo niet 
belieft. De saecken in 't parlement sijn nu meest 
afgedaen, soodat ick niet twijfel of aenstaende Maan- 
dagh, ofte Dynsdagh ten uyterste, de sessie een eynde 
sal nemen, ende ick dan seeckerlgck de week daeraen 
sal vertrecken. De ambassadeur van Spagne alhier 
heeft mij gesegt, dat in Portugal nu wel eenige goede 
dispositie soude sijn .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCL.V. 

Heinsius à Guillaume III 1 ). Correspondance coupable avec 
l'ennemi. 

Na het afgaen van mijne laeste sijn de gevan- 
genen 2 ), in mgn vorige gemelt , gehoort. Bremont ') 
erkent dat de brief, die ick aen U. M., onder N°. 1, 
hebbe gesonden, aen hem is geaddresseert, seggende 
die te wesen geschreven door een M r de Nieuve, eene 
van sijne correspondenten tôt Paris; „cet Hollan- 

') Lettre très secrète, de la main de Heinsius lui-même. 

*) M. Simon van Halewijn, magistrat de la ville dé 
Dordrecht, et quelques Français furent arrêtés par ordre des 
„Gecommitteerde raden", accusés d'avoir entretenu une corres- 
pondance coupable avec les diplomates du roi de France, 
dans le but de gagner les villes Hollandaises à la paix. 
Voyez sur l'affaire: Wagenaar, XVI. p. 230. 

*) Un des prisonniers! déjà suspect en 1689. Voyez p. 26. 



— 319 — U693. Mars. 

dois", daer hij van spreekt, is monsieur Picquard 
soo hij segt, die hem soude gesegt hebben tôt Amster- 
dam en voorgedragen de nooteakelijckheit om vreede 
te maeken, en desaengaende geformeert een plan, 
daerin bestaende: 

1° dat de koning van Vranckrijk soude abandon- 
neren koning Jacob en U. M. erkennen; 

2° dat Vranckrijk Mons en Namen soude quiteren , 
en also d'andere bariere laten; 

ende laestelijck, dat men de sake met het rijck 
en den keyser soodanig soude schicken als men deselve 
best soude konnen vereenigen. 

Dit plan heeft Bremond aen monsieur de Nieuve J ) 
overgesonden, en daernevens geïnquireert : ingevalle 
Picquard in Vranckrijk soude willen komen, of een 
pas van Parijs ofte Rrjssel soude konnen krijgen; dat 
daerop dese brief, die gelntercepteerd is, tôt antwoort 
was geschreven. Bremont seyde weyders, dat Picquart 
soude gesegt hebben dat het voorsz. plan voor desen 
op 't Loo, wel een jaer geleden, soude hebben voor- 
gestelt, maer dat U. M. dat voor visionair hadde 
getracteert, en dat hij evenwel daerbij hadde geper- 
sisteert; dat hij Bremont soude hebben voorgeslagen 
dat hij het aen mij soude communiceren, maer dat hij 
daerop soude hebben geantwoort dat ick hem defieerde , 
en dat men daermede de heele sake soude bederven. 
Het tweede lit van de brief, rakende sijne negotiatie 
omtrent d'Engelse, heeft hij ons gansch niet wel 
geëxpliceert, waerachter vrij noch wel wat soude 
konnen schuylen; alleen heeft hij gesegt, dat de cheval- 
lier Jacques de Mont-Gomery 2 ), aldaergemelt,bijhem 
niet anders was bekent als dat hij eenige weecken 

*) Probablement M. de Neuville: voyez Wagenaar, 1. c. 
et les annotations. 

*) Le Jacobite bien connu James Montgomery. 



1693. Mars.] _ 320 — 



t 



geleden, tôt Rotterdam sgnde in de herbergh van de 
SI eu tels, deselve daer inquam, en dat die hem hadde 
gesegt, dat d'Engelse een plan van vreede hadden 
gemaeckt als volgt: 

1° dat Vranckrijk U. M. soude erkennen en 
koning Jacobus intresten laten vaeren; 

2° dat de prince van Walles soude werden ge- 
houden voor wettigh erfgenaem van de croon; 

3° dat deselve soude werden gestelt in handen 
van de Hollanders, om het op te voeden tôt sijn 
15 jaer toe, en dat hij dan verkiesen soude soodanige 
religie als hij soude goetvinden; 

4° dat men de Spaanse-Nederlanden weder soude 
stellen als voor den oorlogh. 

Het soude wel dienstigh wesen, ingevalle in Enge- 
lant de chevallier Jacques de Montgomery was bekent, 
dat men daeromtrent eenige esclaircissement konde 
erlangen, dewgl hij omtrent dese sake noch vrij ge- 
reserveert blgft. 

Roberti ! ) is mede gehoort en ondervraegt op 
eenige minuten en een plan van een accommodement, 
onder sgne papieren gevonden; ail 'tseive was opge- 
stelt onder de naem van een procès, en wist oock op 
die wijse de sake heel wel te bedecken, maer nadat 
men hem wat meerder beginde te presser en, ver- 
anderde van toon, ende seyde: „Mijne Heeren! Ick 
„ben eygentlijck hier ontboden en afgezonden van den 
„koning van Vranckrijck, op d'apparentie,. die men 
„meynde dat hier was tôt een générale vreede, en 
„dat, sulcx soo sijnde, men mg een pouvoir soude 
„senden"; dat hij was geadresseert aen d'H r Simon 
van Halewijn; dat hij, den tweeden dag dat hij hier 

! ) Robert de Pile du Plessis, secrétaire de l'envoyé 
Français en Suisse Amelot. Il correspondait sous le nom 
de Roberti. 



— 321 — [1693. Mars. 

was geweest, aen sijn huys was geweest en hem op 
dat subject hadde gesproocken, en heeft daerop sijne 
minuten voorsz. aen hem geëxpliceert .... 
20 Mâert 1698. 



LETTRE CCLVI. 

Guillaume III à Heinsius >). Chute de Heidelberg. 

In 't léger bij Diegem, den 30 8te Mey 1693. 

.... Het verlies van Heydelberg geeft sulcken 
alarm in Duytsland, dat ick seer bekommert ben dat 
veele princen tôt extravagante résolution sullen 
koomen, en ick en sie niet, indien den vijant haer 
advantage pousseert, waer daer maght genoegh is om 
Méats en Francfort te salveeren, als den vijant die 
plaetsen soude willen attaqueren. De bekommernisse 
alhier en sijn niet minder; het is ongeloofelijck 
d'overmaght die den vijant heeft; tôt nogh toe hebben 
geen van haer twee armées, die bij Mons en Tournay 
sijn vergadert, enigh mouvement gedaen, maer wij 
verwaghten se aile eur. Ofte het hier sal gelden, als 
de meeste advijsen lu y den, ofte op de Ma es, en kan 
men niet weten. Aile dese swarigheeden heb ick in 
't eynde van de voorledene campagne en dese winter 
wel voorsien; daerom hadt ick seer gewenst, indien 
daer middel hadt geweest, om tôt een vreede te 
geraecken, ende ick ben wel tevrecden dat den 
H r Lielenroth daerover in Suéde scrijft vol gens UEd. 
voorslagh. Ick heb alleen in bedencken ofte dat 
de graaf van Oxenstern niet en sal chagrineeren 
dat men t' eenemael door sijn canael niet en doet 
arbrjden. Ick vrees dat de goede successen, die de 

') Publiée par M. Van der Heim. 

21 



1698. Mai.] _ 322 — 

Fransen in Duytsland hebben, ende hier oock soude 
mogen krijgen, Dennemarck niet en sal animeeren 
om Ratsburg effectif f t attaqueren ; koste ons esquadre 
naer d' Oostzee werden vervaardiglit, het waer altoos 
goet dat men het daer dede aprehenderen. 
Ick blijve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCLTIL 

Guillaume III à Heinsius. Manoeuvres de l'armée Française. 

In 't léger tôt Parck, den 11** Juni 1693. 

.... Den laeste sal UEd. gisteren avont met een 
expressen hebben gescreven wegen mijne bekommering 
voor Ceulen; deselve advisen continueren nogh een 
détachement de Maas passeert en naer den Rhijn 
marcheert. Men kan nogh niet weeten ofte het naer 
den Onder- ofte Opper-Rhijn marcheert, jae selfs het 
kan nogh seer wel weesen dat den vijant intensie 
heeft om Huy eerst 't attaqueeren, ende dat den 
conink van Vranckerijck soo lang voor sijn persoon 
tôt Namen soude kunnen verbleyven. In een paer 
daghen moet dit sigh ailes ontwinden. Het waer een 
goede saeck, dat den biscop van Munster in dese 
pressente noot sijne trouppes naer Ceulen soude willen 
doen marcheeren, maer ick twijfele seer aen ; mogelijck 
is hij selfs daerover met de Fransen geconvenieert 
De admonitorien van den keyser vrees ick dat wat 
laet aon de stenden ende princen van 't rijck sullen 
koomen; indien het niet te laet is, sal de vrees het 
grooste effect doen. Ick beken, dat ick seer bekommert 
begin te werden voor de saecken aen den Rhijn, en 
indien den vijant het werck aldaer met aile maght 
pousseert, vrees ick seer dat het rijck light tôt een 






— 323 — [1693. Juin. 

separate vreede ofte neutraliteyt soude kunnen werden 
gedwongen; wat de consequentie daervan soude sijn 
geweest, weet UEd., alhoewel ick niet meen datUEd. 
met Leliënroth tôt particulariteyten soude koomeu 
wegens conditie van vreede. Om daerdoor den graaf 
Bent Oxenstern *) niet te desobligeren, soo meen ick 
dat het werck soude kunnen vorderen dat UEd. hem 
verseeckerde, dat ick soo avers tôt de vreede niet en 
was als men mq wilde doen passeeren, en daerdoor 
sien ofte het mogelijck was om hem 't engageren om 
conditiën voor te slaen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCL.VDI. 

Guillaume III à Heinsius *). Propositions de paix. 

In 't léger tôt Parck, den 20 Juni 1693. 

.... Wat aangaet den voorslagh van la Piquetière 
wegens de Westphaelse vreede, soude het wel sijn; 
maer de Nimweghse aen te nemen, sonder restitutie 
van Lu tsen bourg, is niet doenlijck, of men most 
sulcken équivalent daervoor hebben dat het dubbelt 
waert was; UEd. weet d'importantie van die stadt en 
provintie, soodat het équivalent al seer considerabel 
most sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

') Le chancelier Suédois. 

*) Publiée par M. Van der Heim. 



1698. Juillet] — 324 — 

L.ETTKK CCL.IX. 

Guillaume III à Heinsius l ). Désastre sur mer. Perte de Buy. 

In 't Léger tôt Neêrhispen, den 27 Julij 1693. 

UEd. kan light begrijpen hoe sensibel mij is 
geweest te vernemen de desastre van 't esquadre van 
de Middelandsche Zee, en alhoewel ick dese slagh 
hadt verwaght, en belett niet dat het mij tenhooghste 
toucheert, weetende wat consequentie het sal hebben 
sowel in Engelandt als in Hollandt, naerdien het 
seekerlijk een pure negligentie ofte mogelijck yets 
slimmer is, 'tgeen het meest chagrin eert, want onge- 
luckige toevallen van den oorlogh en kan men niet 
voor sgn, maer dit ongeval en is van die nateurniet. 
Het verlies van Huy is oock seer sensibel, en inson- 
derheyt omdat de defensie soo infaem is geweest, als 
wij op de marsch waeren ende soo naerbîj om de 
plaets te secoureren. Het is seer aparent, dat den vijant 
nu Luyck sal attaqueeren, alhoewel dat 10 battaillons, 
die ick derwaerts hadt gedetacheert, gisteren morgen 
daer geluckigh binnen sgn gekoomen. Godt geeft dat 
die stadt sigh beter defendeert ende mij tgt geeft 
om deselve te kunnen secoureeren .... Ick ben seer 
bekommert voor d'entreprises van Dennemarck op 
Ratsbourg, om de consequentie halve. Ick meen dat 
het seer wel van UEd. is bedaght om den H r Hop 
aen den coninck van Dennemarck en het Huys van 
Brunswijck te sende, om te sien ofte het mogelijck 
was dien slagh te prevenieren ende een accommode- 
ment uyt te wercken, ende dien onvermindert oock 
het esquadre naer d' Oostzee voort te setten .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

l ) Publiée par M. van der Heim. 



— 325 — t 1693 - Juillet 

LETTRE CCLX. 

Guillaume III à Heinsius. ') Bataille de Neertoinden. 

Tôt Terbancken, bg Leuven, den SO 816 Julij. 

Het is mg seer leet dat ik UEd. moet seggen 
dat gisteren morgen den vijant ons heeft geattaqueert, 
ende, naer een seer opiniâtre geveght van over de 
vier uren, sijn wîj geslagen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

Wîj marcheren morgen om ons te campeeren bg 
Vilvorden en Mechelen, om aldaer ons volck weder 
te vergaederen en soo veel doenlijck tegens d'onder- 
neming van den vgant t' opposeren. 



L.ETTKE CCLXI. 

Guillaume III à Reiturius*). Nouveaux desseins. 

In 't Léger bg Eppegem, den 2 Âug. 1693. 

Wg sijn gisteren alhier tusschen Vilvorden en 
Mechelen koomen camperen, ende morgen verwaght 
ick alhier de trouppes, die haer over Diest hebben 
geretireert. Ick geloof dat ons verlies soo groot niet 
en sal sijn als in 't eerste hadde gemeent, en ick 
hoop dat wîj weder haest in staet sullen srjn om met 
een formidabel léger den vijant te kunnen het hooft 
bieden. Ick ben seer verbleyt te vernemen uyt UEd. 
brief van den eerste .... de cordaetheyt van de 
menschen in HoUandt .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

! ) Publiée par M. Van der Eeim. 

') Publiée par M. Van der Eeim. 



1693. Août] — 326 — 

L.ETTKE CCL.XII. 

Guillaume III à Heinsius. La flotte. 

In 't Léger tôt Limbeeck, den 24 Aug. 1698. 

Ick heb met dese . post noghmaels ordre positif 
gesonden dat de vloot naer Cadix soude gaen, ende 
dat men deselve soude traghten te victualieren tôt 
den eerste Januarij; het laeste vrees ick dat onmoge- 
lijck sal sijn, brj gebreck van tijt ende insonderheyt 
van gelt; ende of 't het eerste dienvolgende sal 
werden geoptempereert, en durf ick UEd. niet ver- 
seeckeren. Alhoewel ick niet seer bekommert ben 
voor een desente tegenwoordigh in Engelandt, soo 
meen ick evenwel dat ordre aan 't esquadre, voor 
Duynkercken kruysende, behoorde te werden gesonden, 
om te volgen d'ordres, in cas van noot, die haer van 
wegens de coningin soude werden toegesonden; ende 
ick meen dat dese ordres aen 't voorsz. esquadre 
behoorde te werden gesonden door deq staet, lie ver 
als door mrj. 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

L.ETTKE CCL.XIII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

In 't léger brj Lembeck, den 27 Aug. 1693. 

Ick ontfang soo aenstons UEd. brief van gisteren 
uyt twee posten, die uyt Engeland srjn gekoomen, 
daer de tijding ail was dat de vloot van den vijant 
in de Middelandsche Zee was, en kan ick niet sien 
datter gedachten sijn om onse vloot naer Cadix te 
senden, spreeckende ail van de groote scheepen op 
te leggen. Ick vrees dat mijn ordres niet en sullen 



_ 327 — [1693. Août. 

werden geobediert, en dat door manquement van 
vivres en tijt om 't selve te bestellen, soodat ick 
vrees dat UEd. sîjn mesures wel magh nemen dat 
daer niet van sal vallen om de geheele vloot naer 
Cadix te senden .... 

.... WILLIAM R. 



LETTRE CCL.XIF. 

Semaius à QuiUwms III. Conditions de paiœ, proposées par 
M. d'Avaux. 

Sire! 

Na mijne laeste scrijvens aan U. M. van voorlede 
Sondag is ingekomen een missive van den H r Valcke- 
nier, hebbende tôt bijlage een extract uit de ordres 
aen den H r d'Avaux, om aen 't hof van Sweeden voor 
te stellen de conditiën van vreede voor 't rijck . . . . ; 
daarin heeft men geremarqueert : 

1° dat in Switserland meer is gedaan als in 
Sweden, dewijl d'Avaux aldaar geen extract heeft 
gegeven ende sijne openinge nergens na soo verre gaet ; 

2° dat in dat extract wert gemelt dat de Noorder- 
Croonen den coning van Vranckrijck daartoe hebben 
versogt, 'tgeene seeckerlgk altijts heeft ontkentennog 
ontkent; 

3° dat daar gesegt wert, dat eenige Duytse princen, 
van de best gelntentiooneerde, sulks souden hebben 
versogt, waarvan de keyser dient kennisse te hebben; 

4° dat den koning van Vranckrijk in Duitslant 
eenige ministers souden hebben, 'tgene mede een 
ongeoorloofde saacke is; 

5° dat geen voorslagen ten reguarde van U. M., 
Spagne, desen staet en Savoie werden gedaen; dat 
nochtans de geallieerden, d'een sonder d'ander, niet 
doen konnen; 



1693. Août] _ 328 — 

6° dat de keyser van de princen wert afgevordert 
om sigh aenstonts op die voorslagen te déclarer en, 
'tgene, volgens de tractât en, niet doen konnen afson- 
derlijck. 

Om aile welke redenen men geoordeelt heeft, dat 
die voorslagen niet anders tenderen als om separatie 
en diffidentie te verwecken, ende is daarom brj H. 
H. M. geresolveert .... dat aen 't hof van de keyser 
de voorsz. sake soude vertoont werden, en aengewesen, 
dat 'tselve niet streckt als tôt separatie en diffidentie, 
met vertrouwen dat Sijne Eeys. Maj fc geen gehoor sal 
geven tôt hetgeene dat niet soude mogen strecken 
tôt een générale, vaste ende duursame vreede; dat 
wîjders men niet konde vertrouwen dat daar eenige 
fursten souden sgn, die de voorsz. openinge van 
Vranckrijck soude hebben versogt, ofte eenige fransche 
ministère in 't rijck soude werden getolereert; dat 
men evenwel dienstig hadde geagt daarvan kennisse 
te geven aen Sijne Eeys. Maj* tôt desselfs narigtinge, 
en om des noots daarna te konnen inquireren .... 
Ick bemerke met de inkomende missiven, dat de 
cordate résolution van H. Ed. Gr. Mog. en van H. H. M. 
alomme veel goets hebben gedaen, en de geallieerden 
seer veel tôt stantvastigheyt hebben geanimeert; selfs 
bekent men tôt Paris, dat men daarmede hare mesures 
gebroocken heeft aen de vreemde hoven .... 

Hage, 29 Àug. 1693. 



L.ETTKE CCLXV. 

Guillaume III à Heinsius. Le Danemarc. 

In 't Léger tôt S fc . Quentinus, den 31 Âug. 1693. 

Ick ben seer bekommert wegens dat Dense werck, 
en ick meen dat men nogh aile middelen behoorde 



— 329 — U693. Août. 

aen te wenden om het t' accommoderen .... Als de 
trouppes van Dennemarken maer d'Elve niet en 
passeeren, soo soude nogh middelen van accommode- 
ment sîjn; maer geschiet dat, soo moet den oorlogh 
seeker volgen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCLXVI. 

Guillaume III à Hevnsius '). La situation est changée. Espoir 
pour r avenir. 

In 't léger tôt Os tin e, den 3 Sept. 1693. 

.... Onse saecken sgn in een groote crisis 
geweest. Godt sîj gedanckt voor d'uytkomste, en wîl 
ons naer behooren Sîjne genaede doen erkennen en 
ons daervan niet ondankbaar maecken ! Ick en twijfele 
niet of dit groot succès de wereltse saecken op een 
ander voet sal brengen .... 
Ick bleyve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCLXfU. 

Guillaume III à Heinsius *). Le duc de Holstein-Ploe ■ 
La campagne. 

In 't léger tôt S*. Quintinus Lenneke, den 10 Sept. 1693. 

.... Ick ben bleyde dat het werck van den hartog 
van Pleun is doorgegaen *) ; ick hoop dat de Vriesen 

l ) Publiée par M. Van der Reim. 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

J ) La nomination du duc de HoLateinPloen à la place 
du prince de Waldeck. Les Frisons avaient en vain insisté 
sur la nomination du stadhouder Henri Casimir. 



1693. Sept] — 330 — 

tôt bedaeren sullen koomen, en sulke extravagantie 
niet aanvangen als deselve mede drijgen. — Den 
vijandt heeft gisteren Charleroy berent, soodat aen 
de belegering niet meer is te twijfelen, en UEd. ver- 
volgens light kan begrijpen dat ick uyt het léger niet 
en sal gaen, maer, ter contrarie, ben ick besigh om 
ailes te prepareren om het te traghten t'ontsetten; 
het manquement van fourage, en de groote siekte 
onder het volck, en embarasseert ons niet weynigh . . . . 
Wegens het ophouden van de granen naer Vrankrijk, 
oordeel ick een seer dienstige saeck, maer vrees dat 
wij veel spels sullen hebben met de neutralen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCUCVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Le Danmarc. 

In 't léger tôt Ninoven, den 21 Sept. 1693. 

.... Ick ben seer bekommert wegens het Deense 

wesen, en sie weynigh aparentie van accommodement, 

niet twijfelende of sijn t'enemael met Vrankerijck 

geëngageert .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCliXIX. 

Heinsius à Guillaume III. Discoure sur la paix. 

Sire! 
Den H r envoie Lelieroth .... heeft mg vertoont 
een missive van M r Palinquist, secretaris van Sweden 
aen 't Franse hof, van den 18 de deser, houdende een 



__ 331 — [1093. Sept. 

con versât ie, die de marquis de Croissy met hem hadde 
gehadt op 't subject van een générale vreede...., 
daarin bestaande: 

1° dat hij de générale vreede soo difficyl niet 
vont als men meende, soo wanneer maar wilde in 
oegotiatie treden; 

2° dat Vranckrîjck daarvan een preuve hadde 
gegeven door de gedane proposition raackende het 
rijck, en dat daarvan noch wel nieuwe preuve soude 
geven ; 

3° dat Vranckrîjck ook seer redelijke proposition 
aen den hertog van Savoien hadde gedaen; 

4° dat met Holland niet te verhandelen was 
als de barrière ende de commercie; dat Vranckrîjck 
bereit was de barrièren te accorderen ende omtrent 
de commercie avantagieuse condition te geven; 

5° dat Spagnen den oorlog sonder reden hadde 
begonnen, en dat die daarom moste eisschen wat sij 
begeerde ; 

6° dat men met Engelant niets hadde te demeleren ; 

7° dat de saacke van koning Jacob was de 
saacke soo veel niet van Vranckrîjck als van aile 
koningen; dat men daaromtrent expedienten genoeg 
soude uitvinden ; dat Vranckrîjck gereet was sig daarop 
te openen aen den koning van Sweeden, mits dat 
U. M. van gelijcke soude doen, ende dat die knoop 
niet difficyl te ontknoopen soude sijn, en dat hij 
ondertusschen hem verseeckerde dat Vranckrîjck geen 
tractaat met koning Jacob hadde, 'tgene hem daar 
omtrent de handen bont; 

8° dat, ingevalle Spagne iets mogte hebben belooft 
aan de curfûrst van Beyeren, dat Vranckrîjck sig 
daarjegens niet wilde opposeren, maar sig altijts in 
aile redelgckheidt gedragen ; 

9° dat hij hem dit wel niet in confidentie seide, 



1693. Sept.] — 332 — 

maar op soo een wgs dat wel merkte, dat welmochte 
lijden dat daarvan met discretie sijn gebruik maakte. — 
Hij voegt eyntelijck daarbij, dat men aldaar sig seer 
beklaagde dat Vranckrgck 't werck van Ratsenburg 
soo laet begonnen hadde, en dat men weigerde de 
subsidiën te betalen, en dat daarover tusschen Meyer- 
croon ende Groissy groote contestatiën gevallen 
waren .... 

22 Sept. 1693. 



L.ETTKE CCLXX. 

QuiUaume III à Heinsius l ). Situation en Angleterre. 

Kensington, den 3/13 Novemb. 1693. 

Ick hadt gehoopt met dese post UEd. wat naerder 
informatie te hebben kunnen geven van de constitutie 
van saecken alhier, maer deselve sijn soo geêmbrouil- 
leert ende sulken générale dissatisfactie brj de menschen 
wegens ons ongelucken ter zee, ende de parteyschap* 
pen sijn soo véhément, dat men niet en weet wat 
men heeft te verwaghten. Sommige geven hoop, 
anderen desespereren, in 't korte sal sigh ailes moeten 
ontwinden, ende ick voorsien seckerlijck datickdingen 
sal moeten doen seer tegens mijn sin en natures, 
sonder te weeten ofte deselve van effect sullen sgn 
ofte niet. Ick sal niets ongetenteert laeten om, is het 
doenlgck, de gemeene saeck te handhaven. Dengoede 
Godt geve een goede uytkomste! 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

M Publiée par M. Van der Reim. 



— 333 — [1693. NovemW 

LETTRE CCEXXI. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 10/20 Novemb. 1693. 

. ...Ick verlang seer om te weeten ofte in de 
negotiatie van den H r Dijcvelt yets naerder is gepas 
seert Hoe meer en meer ick die saeck insien, soo 
meen ick de nooteaeckelgckheyt te sien vandàtwerck 
is het doenlijck, tôt conclusie te brengen, al waer 
het nogh op desadventageuser conditie als ick UEd 
in mijne laeste van voorlede Dynsdagh heb gescreven 
Daer is nogh niets positifs te kunnen oordeelen van 
'tgeen alhier het parlement sal doen; ick hoop toe 
koomende week daer beter van te kunnen oordeelen. 
Om gelt te geven tôt de zeesaeken, sullen deselve 
seer liberael sijn; maer om de trouppes considerabel 
te vermeerderen, gelijck de nootsaeckelgckheyt vereyst , 
sie ick veel swarigheyt te gemoet. De parteyschappen 
en quade successen verblinden de menschen soodanigh 
dat het onbegrrjpelijck is. Ick sal onophoudelijck 
arbeyden om, is het doenl^ck, de saeck en tôt een 
goet besluyt te brengen, waertoe den goede Godt sijn 
segen wil geven! 

Ick blrjve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCEJLXII. 

Eein8im à Guillaume III. Réponse à la lettre du* roi du 
10/20 Novembre. 

Sire! 

.... Ick kan niet nalaten U. M te gemoet 

te voeren, dat ick volkomen van gedagten ben dat, 
die negotiatie (van den H r Dijckveld) afgebroocken 



r 



1693. Novemb.] — 334 _ 

werdende, de Fransen 'tselve aenstonts sullen open- 
baren om haar voordeel hier in 't lant te doen, ende 
dat op dat fondament een générale offre van vreede 
publrjckelgk sullen doen; d'H r Lelieroth heeft mg 
albereyte gecommuniceert .... dat men hier die sake 
liever in secretesse sagh afgedaen als bij wegen van 
mediatie .... Gemelte H r Lelieroth adviseerde mg 
wijders dat van daar berigt wiert, ingevalle, nietjegen- 
staende hare avances, men tôt geen raisonnable 
conditiën wilde incliner en, dat men dan een uyterste 
effort soude doen ende ail op ail stellen, en dat men 
niet twijffelde of men soude wel soodanige effort op 
desen staet doen, dat men van selfs dan de vreede 
soude moeten konnen eyssen, etc. 
Hage, 20 Nov. 1693. 



LETTRE CCLXXIII. 

Hemsius à Guillaume III. Propositions secrètes de paix. 

Sire! 

Voorgisteren in den avond is de bekende persoon 
van Mons weder hier in de stadt gearriveert .... 
seyde .... dat de coning van Vranckrijck, gelovende 
dat het oogmerck van U. M. ende van H. H. M. in 
het begeren van een suffisante bariere was om minder 
te sijn geôxponeert aan het gevaar van dat S. M. sigh 
van dese Spaansse-Nederlanden meester soude connen 
maken, hem hadde gelast om, tôt geruststellinge van 
d'een en van d'ander, te presenteren van in eventum, 
indien de coningh van Spagne mogte comen te over- 
leyden sonder wettige nasaeten, soo selfs als door den 
Dauphin ende door diegene, daarvan het verder 
soude mogen worden vereyscht, te passeren actens in 
de beste forme, bij dewelcke aan dese landen soude 



— 336 — t* 698 - Novemb. 

werden gerenuncieert in faveure van den H r chur- 
fûrst van Beyeren. Ik repliceerde daarop, sire, dat 
die voorslagh was gantsch nieuw en mij seer onver- 
wagt voorquam, en dat deselve wel wat scheen in 
te hebben en waarlijk avantagera conde wesen aen 
[sijne] churfûrstelrjke doorluchtigheid, ende dat îk in 
*t minste niet en wilde twijffelde of de intentie 
van de coningh, srjn meester, was daaromtrent 
sinceer en sagh maar om gerustheyt te geven aan 
de hooge geallieerden, ende dat ick daarom niet 
wilde ophalen dat soodanige renunciatie was geschiet 
vôôr het solemniseren van het huwelrjk tusschen den 
coningh en de infante van Spagne, moeder van den 
FF Dauphin , en gedeckt door de vrede van Aecken en 
van Nimegen, maar dat ik aan sijnde l ) moeste te 
gemoet voeren dat, behalven dat het nu verscheyde 
considération men niet seer aparent was 2 ) dat de 
coningh van Spagne ende de keyser in de aangebode 
cessie soude consenteren of voor aangenaam houden, 
door desentte niet soude connen werden voorkomen 
dat desen landen, door eenige brouillerie ende rupture 
tusschen den coningh van Vranckrijk ende het Huys 
van Oostenrijk of ook met den ceurfQrst selfs, of 
door hondert andere toevallen, niet weder in den 
oorlogh soude connen worden getrocken, ende wij 
derhalve tegens aile soodanige accidents behoorde en 
moste worden geassecureert, ende suk, mijnseragtens, 
niet als door een goede bariere soude connen geschie- 
den. De Fransman, sire, regereerde daarop: dat de 
coningh, sijn meester, soude connen resolveren om al 

•) Lisez; sgn Ed. 

*) Le copiste s'est trompé de nouveau; probablement 
M. Heinsius avait écrit: n behalve dat het na verscheiden 

considération wel niet zeer apparent was dat door 

deselve .... etc. 



1693. NovembJ — 336 _ 

'tgene hrj in dese ooriogh hadde genomen te resti- 
tueren, maar dat hrj noyt soude connen werden gebragt v 
om Luxemburgh, ôf soo aïs het nu is gefortificeert, 
ôf gedemolieert, ôf ook op wat manière dat het soude 
mogen wesen, wederom te geven; protesteerde ook 
geen de minste ordre te hebben om eenige presentatie 
op den eysch van de vijf steden te connen doen, 
ende voeghde meermalen selfs daarbij dat, indien men 
daarop soude willen blijven staan, dat dan het werck 
van een negotiatie desperaat soude wesen, en eens 
gebruyckt hebbende een woort alsof srjne expressie 
ook sagh op het geval, indien men op eenige vaste 
plaatsen soude insisteren, erhaalde hij sigh, seggende: 
„Ik weet niet wat de coningh in sulcken geval nogh 
soude connen doen, maar dat ik wei verseeckere, dat 
men nog tôt de vrjf steden, nogh tôt y et daaromtrent 
sal comen", ende dat men moste considereren dat de 
offres van de voorsz. te doene cessie of renunciatie, 
en van een restitutie van 't geconquesteerde in den 
tgt van desen ooriogh, seer verre gingh, te meer als 
men in agt wilde nemen in wat staat ende met hoe 
groote oncosten de veroverde steden door den coningh, 
srjn meester, waren gebragt; dat de saacken van de 
werelt niet waren in die toestant, dat men sigh conde 
inbeelden het tôt soodanigen resolutie obligeerden; 
dat die ook eeniglijk voorquam uyt een liefde tôt 
rust ende de vrede, seer hoog pronerende devoche ! ) 
godvrugtigheyt, consientie van justitie van sijn 
meester, ende dat de maximes ende sijne regeringe 
nu heel anders waien aïs brj het leven van Louvois. 
Hoe dat ik het discours ook drayde, sire, ende wat 
middelen dat ik aanwenden, soo hebbe ik hem evenwel 
noyt connen engageren om te laten blijcken, veel 
min te seggen, hoe veel stede, of dat de coningh eenige 
') Sic. Peut-être: de dévote, ou bien: de groote. 



__ 337 — U693. Nov.-Déc 

steden soude willen accorderen tôt de vergrotinge 
van de bariere .... 

B russe 1, 23 Nov. 1693. 



LETTRE CCULDF. 

Guillaume 111 à Heinsius '). Même sujet. 

Kensington, den „ XT r 1 1693. 

28 Novemb. 

.... Ick vrees dat Vranckrrjck tegenwoordigh sigh 

wegens de barrière niet verder sal elargeeren, inson 

derheyt gesien hebbende 'tgeen deselve in Sueden 

heeft doen verklaeren op die materie; evenwel soude 

ick hoopen dat, aïs men stip bleef staen op een 

équivalent voor Luxembourg, dat men ten minste een 

of twee steeden soude kunnen bedingen .... Voor 

sooveel als de renuntiatie van Vranckrrjck aengaet 

wegens de Spaanse-Nederlanden in faveur van Beyeren 

dat oordeel ick meer een artificie te sijn om den 

ceurvorst te gewinnen en den keyser jalours te 

maecken, als eenigh securiteyt voor ons; soodat ick 

meen dat, alhoewel men het niet moet weygeren, 

evenwel aen Vranckrrjck toont dat men het niet kan 

aensien als eene groote condessendance ofte securiteyt 

voor het toekoomende, maer dat de voornaemste 

securiteyt in de barrière moet bestaen .... Ick moet 

bekennen, dat ick de nootsaeckelgckheyt van een 

vreede tegenwoordigh hoe meer en meer van aile 

kanten sie, en daerom dient vooral dese negotiatie 

niet te werden afgebroocken, maer, is het doenljjck, 

tôt conclusie gebraght .... Het waer een gewenste 

saeck indien den hartogh van Pleun tôt Wolfenbuttel 

koste reuceeren, en daer dient geen gelt toegespaert 

x ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1693. Nov.-Déc.] — 388 — 

UEd. kan hem wel scrijven om presenten te beloven, 
en ick sal deselve goet maecken, want ick geen beter 
middel tegenwoordigh kan uytvinden om de derde 
partey te breecken ende de mesures van Dennemark, 
die yoor haer eigen interest onbegrijpelrjck sijn ende 
ten uyterste ruineus voor de gemeene saeck. Waer 
Sueden te gewinnen, daertoe dient niets te werden 
versuymt, en men soude seeckerlrjck noyt beter sijn 
gelt kunnen spendeeren .... 

UEd goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCLXXF. 

Guillaume III à Heinsius *). Même Sujet. 

Kensington, den 1/11 Decemb. 1693. 

.... Daer is niet aen te twgfelen of men waght 
in Vranckrijck naer d'uytslagh van eenigh negotiatie, 
om den man van den H r Dijckvelt naerder ordres te 
senden . . . ., wenschende seer dat de condition eenigh- 
sins aennemelijck mogen srjn; want, naer de wereltse 
saecken mij toeschijnen, waer het beter de vreede te 
maecken vôôr d'aenstaende campagne als daernae, 
vreesende dat wg dan in geen beter staet sullen sgn 
als tegenwoordigh; alhoewel de saecken alhier in 't 
parlement sigh wat beter schicken als in 't begin, en 
geven mij meer hoop van een goede eynde. Daer is 
niet als den tijt, die te beklaegen is dat voorbij loopt, 
'twelck niet en kan werden ge remédiée rt, hoe schade- 
lyck het oock is . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 
') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



r 



— 339 — (1^3. Décemb. 

LETTRE CCLXXVI. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. 

Kensington, den 8/18 Decemb. 1693. 

Ick .... ben van sentiment dat men stip moet 
blgven staen op twee plaetsen, als Yperen en Condé, 
ofte ten minste een van beyde, en een ander van de 
vijf ; gans niet om mijn glorie noghte vanitgt, maer 
omdat ick gepersuadeert ben van de nootsaeckelrjcl 
heyt om eenighsins een bariere in de Spaanse-Neder- 
landen te hebben ende een équivalent voor Luxem- 
bourg. Ais het Vranckrîjck ernst is om de vreede te 
hebben, sal deselve dit wel toegeven, maer sij hoopen 
nogh al om separatie tusschen d'allieerden te maecken f 
ende insonderheyt in de republicq. De negotiatie van 
Molo *) is een klaerblijckelrjcke épreuve .... Indien 
Vranckrijck siet dat aen die kant niet te doen is, en 
twijfele ick niet ofte sal met den H r van Dgcvelt 
doen sluyten; maer soo lang als hoop sal hebben om 
divisie in de republicq te maecken ofte onder de 
geallieerdens, soo sal deselve niet toegeven, en dat 
is oock d'oorsaeck waerom die man sigh niet naerder 
verklaert ofte geen last ontfanght .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

*) M. Molo, marchand d'Amsterdam, séjournant à Paris 
pour ses affaires particulières, fut chargé par le roi Guil- 
laume d'une négociation secrète en faveur de la paix, pour 
satisfaire la ville d'Amsterdam. Le roi confia ensuite la même 
mission à M. Djjkveld. 



1698. DécembJ — 340 — 

LETTRE CCLXXVTI. 

Heinsius à Guillaume III. La Suède et le Danemarc. 

Sire! 

Den H r Lelieroth mij komende sien, hebbe ik 
hem gebragt op 't subject van het tractaet, tussen 
Sweeden en Denemarken gemaakt .... Ik sal alleen 
in substantie verhalen de déclarât oire , die mij met 
booge woorden gedaan heeft. 

Eerstelijk, dat de koningh van Sweeden volkomen 
genegen is voor het intrest van de geallieerden. 

Ten tweeden, dat hij absoluyt geporteert is tôt 
de vreede. 

Ten derde, dat, als het na sijn sin soude gaen, 
hij soude wensen de Pyreneese vreede, maer dat niet 
sagh daartoe te konnen komen, alhoewel die de ware 
balanse soude geven. 

Ten vierde, dat de mediatie hadde geoffreert met 
een goet eynde, dogh ongerequireert sulx niet weder 
soude doen. 

Ten vijfde, dat sulx hadde gedaen, en dat te 
meer tôt de vreede was geporteert, omdat vreesde 
dat de kans aan d'een ofte ander srijde eens t'enemael 
oiogte overslaan, en dat, gelijck niet geerne soude 
sien, dat d'overmagt soo groot wiert, men ook wel 
konde dencken dat oock Vranckrijck niet geerne 
t'eenemael t'ondergebragt soude sien. 

Ik hebbe hem gevraagt: of hij niet oordeelde 
dat de mediatie jegenwoordigh van geen goet effect 
soude sijn, soo om de longueurs, die deselve soude 
van noden hebben, als om de intrigues, die men siet 
dat bij Denemarken daartoe gebruyckt werden, en dat 
geheele stipulatiën desaangaande in de tractaten waren 
gemaakt; en of hij niet meynde, dat den koningh, sijn 



— 341 U* 98 - Décemb. 

mee8ter, die sigh tôt nog toe neutraal hadde gehouè 
dat werck door een korter wegh en seeckerder soude 
konnen uytwercken; dat sigh selven daerdoor aile 
intrigues [soude] konnen afsnijden ; dit scheen hem seer 
wel te gevallen, ende seyde: ingevalle hij verseeckert 
was dat (J. M. daartoe eenige inclinatie hadde, hrj 
daarover aan de koningh, sijn meester, wel wilde 
schrijven, maar dat sonder U. M. speciaal goetvinden 
sulx niet soude derven doen, en dat dan wel soude 
besorgen dat sulx secreet wierde gemanieert .... 



LETTRE CCLXXFIII. 

Guillaume III à Heinsiue *). Projeta de paix, 

Kensington, den 2/12 Jan. 1694 

.... Naerdat alhier onder de menschen public» is 
geworden de conditie van vreede, die Vranckrijck 
schijnt te offreeren, vinde ick tôt mijn verwondering 
dat de meeste luyden tôt de vreede inclineeren; 
'twelck, bg den vîjant en oock in Hollandt geweeten 
werdende, geen goet effect sal doen. Ick ben daerom 
nogh te meer in mijn opinie geconfirmeert, dat nu 
bij de geallieerden een contra-project behoorde hoe 
eerder hoe liever op te stellen, en onder de handt 
door Sueden te doen arbeyden om Vranckrijck tôt de 
favorabelste conditie te permoveeren, die te krijgen 
sullen sijn .... 

Ick verwonder mij , dat den man van den H r vati 
Dijcvelt nogh geen naeder bescheyt heeft gegeven, 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 

NB. Les copies des minutes de Heinsius, ainsi que les 
minutes elles-mêmes, de Tan 1694, manquent à l'exceptiou 
de deux. 



1604. JanTier.] — 342 — 

dat op een kunstje moet leggen 1 ). Het is niet wonder, 

dat men suspitie van die negotiatie krijght; deselve 

sai niet lang verborghen kunnen blrjven. Den voor- 

shigh om Munster t'overvallen waer wel goet, maer 

ick ' vrees dàt d'exeeutie dificielder sal sijn als men 

meent, kisonderheyt wegens den nodigen tijt . . . . Ick 

wenste dat het tractaet met Wolfenbuttel ten spoe- 

dighste magh werden geslooten, want ick vrees dat 

d'en jongste broer den oudste bedrieght, en dat de 

terughreis van den canzelier bedrogh is, 'twelck UEd. 

in 't korte sal sien, en dàt den hartog van Pleun en 

sijn schoonvaeder bîj de neus werden geieyt .... 

Ick blrjve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCLXXIX. 

QuUlaume III à Hemstus *). Même sujet. La Suède. 

Eensington, den g=-y — ' 1694. 

.... Het is seeckerlrjck maer al te klaer dat het 
een kringh van intrigues sal werden, 'tgeen ick vrees 
dat ons ten iaeste sal ruineren, want dit den schade- 
lrjckste oorlogh van ail is voor ons, en waertegen vrij 
wel met aile kracht sullen moeten arbijden, maer met 
groote difficulteyten, die naewelijcx sullen sijn te 
surmonteeren. Men sal voor alsnogh tôt geen stil- 
standt van wapenen moeten koomen, en dat is een 
pernitieuse gedaghten van Amsterdam ; ende alhoewel 
ick veel swarigheede en quade consequentie in een 
contra-project van vreede sie, soo meen ick evenwel 
dat men het niet sal kunnen afsijn, om voor dese 
geseyde reedenen. Ick ben door UEd. schrijven nogh 

*) Cad. : ce qu'il faut attribuer à quelque artifice. 
*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



343 — t 1 ***. Janv.— Févr. 

te meer geconfirmeert, dat door de wegh van Suéde 
d'eenigste middel sal sijn om fayorabelder condition 
van Vranckrijck te verkrijgen, maer het is geen kleyne 
ongeluck dat men in den Hagh tegenwoordigh sulcken 
gecorrumpeert minister van Suéde heeft als Lelierotb 
is, ende daerop Oxenstern geen confidentie kan hebbei 
door dewelcke men nootsaeckelijck het werck sal 
moeten doen .... Van aile d'intrigues, die Vranckrijck 
nu bij de handt heeft, is die in den staet het 
dangereuste, en insonderheyt die in Vrieslandt . . . . 
Men behoorde te continueren van exactelijck de brieven 
tfintercipieren, en ailes t'ondecken dat mogelrjck is . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCLXXX. 

Guillaume III à Heinsius. Mort de l'évêque de Liège. 

Kensington, den ^-^ — * 1694. 

.... Het schielijck afsterven van den bisschop van 
Luyck in desen tijt soude al groote moeyelijckhej l 
veroorsaecken .... Ick meen, dat het nodigh sal sijn 
dat den H r van Dijcvelt een keer naer Luyck doet } 
en ick soude voor mijn sentiment t'enemael van 
gevoelen sijn, dat het voor d'interest van den staet 
best was, dat een canonick tôt biscop wiert geeligeen 
die geen prins was; maer dat sal met voorsightigheyt 
dienen te werden gemenageert, om geen offentie aen 
den keyser ofte ceurvorst van Beyeren te geven. Het 
is goet dat den hartog van Pleun in dit voorval tôt 
Maestright niet en is geweest, want het voor alsnogh 
gans niet dienstigh soude zijn van door onse trouppes 
sigh meester te maecken van de citadelle ofte Char- 
treuse. — In 't groote werck van de vreede meen 






1694. Janv.-Fôvr. — 844 — 

ick dat UEd. tegenwoordigh ailes heeft gedaen, dat 

doenlijck is voor alsnogh, want het is seecker dat 

het goet, dat wij te yerwaghten hebben, mœt van 

Suéde koomen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCLXXXI. 

Guillaume III à Heinsius. L'équipage des vaisseaux. 

Kensington, den 6/16 Feb. 1694. 

.... De quade geïntentioneerde alhier debiteeren 

dat wij alhier in seer korten tgt een invasie hebben 

te verwaghte, ende dat de équipage van 20 scheepen 

tôt Brest aldaer toe soude werden gefimployeert, en 

niet naer de Middelandsche-Zee ; wat daervan sij ofte 

niet, is het ten uyterste nootsaeckelijck dat onse 

équipage ter zee met aile spoet magh werden voort- 

geset, waertoe ick alhier seer presseere, ende versoeck 

dat UEd. van 'sgelijcke wil doen, ende dat à la file 

de scheepen, die gereet soude mogen sijn, herwaarts 

werde gesonden, insonderheyt die van de Maes en 

Amsterdam, die ick geloof de gereetste sullen sijn om 

te kunnen werden gebruyckt tôt defentie van dese 

kust, ofte tôt verstercking van 't esquadre indestaet, 

naer dat wij conschap van des vijants préparation 

sullen hebben. Vooral sal het nodigh sijn dat met aile 

vleyt wert gelnquireert wat landtvolck den vijant naer 

haer kusten doet marcheeren, want indien sij derwaerts 

tegenwoordigh eenigh considerabel getal soude doen 

marcheeren, soo is het seeckerlijck dat sij een desente 

in 't sin hebben .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



345 - I 1694 - Février. 



LETTRE CCLXXXII. 

Guillaume III à Heinsius. Négotiation entre le Danemarc et la 
France. 



Kensington, den 16/26 Feb. 1694. 

.... Indien Denemarken met Vranckrgck sluyt 
volgens sgn voorslagh, sullen wij al seer geëmbaras 
seert sgn met die nieuwen oorlogh, insonderheyt 
hebbende van Suedeu soo weynigh te verwaghten: 
men sal evenwel sgn best moetendoen. De proposition, 
die Denemarken door Brandenburg aen ons doet, sgn 
seecker maer amusementen, ofte om daerdoor van 
Vranckrgck beter conditiën te verkrggen; evenwel 
meen ick die niet moet verwerpen, maer aen Bran- 
denburg seggen d'opinie die wg daervan hebben, en 
niettegenstaende , indien Brandenburg het daertoe bîj 
Denemarken kan brengen, dat wg genegen sgn om 
aenstonts te sluyten, maer vôôr dat wg geen meer 
advances knnnen doen, en dat Brandenburg wel moet 
toesien van niet bedrogen te werden. De constitutie 
van saecken in Suéde en staen mij oock gans niet 
aen , meenende dat de Franse partey soo starck 
prevaleert, alhoewel de declaratie van die coninck 
aen d'Avanx goet is van niet te willen doen tracteeren 
als op den voet van de Westfalische- en Nimwegse 
vreede. Naerdien dese declaratie is geschiet, soo sien 
ick niet veel swarigheyt, hoeseer oock Leliônroth 
Fransgesindt is, ofte UEd. soude onder seéretesse aen 
hem verklaeren dat wij oock genegen waeren op dien 
voet te handelen, mits dat men de vreede soude 
kunnen verkrggen, ofte seeckerheyt van dien vôôr 
d'aenstaende campagne. Den tijt is seeckerlrjck seer 
kort, maer ick moet UEd. in confidentie seggen dat 
ick het ons interest aght, is het mogelgck, een vreede 






1694. Février.] — 346 — 

vôôr de campagne te kunnen krijgen, want wijhebben 
seeckerlgck deselve in veele respecten van doen. De 
rodomontades van Spagne sijn onverdragelijck in een 
tijt, daer deselve soo weynigh tôt den oorlogh contri- 
bueren .... Ick ben van UEd. gevoelen dat men in 
Suéde behoorde t'insisteeren voor derselver guarantie, 
ten minste voor dit jaer, tôt maintien van de rust 
in de Neder-Saxische Creyts. Ick heb met Schuts 
gesproocken wegens het tractaet met Wolfenbuttel 
aen te gaen, en meen dat ick hem eenighsins heb 
gepersuadeert van de nootsaeckelgckheyt, endedaerom 
sal geen swarigheyt hebbe dat den H* van Dijcvelt 
het sluyt volgens sijn remarques, die mij sijn toege- 
sonden, en dien ick t'enemael nootsaeckelijck oordeel. 
Den voorslagh, die den bischop van Munster doet 
wegens een pantschap van het graafschap Lingen, is 
een saeck die ick noyt sal bewilligen. Ick wens, dat 
den prins van Baden brj hem yets goets magh effec- 
tuerez maer en heb daervan geen verwaghtingh . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCLXXXIII. 

Guillaume III à Heinsius *). Même sujet. 

Kensington, den R „ — -^ 1694. 

.... Ick ben seer impatientelgck te weeten ofte 
Vranckrgck de propositiën van Denemarken sal aen- 
nemen, ende de laeste vervolgens ons den oorlogh 
declareren. Het soude ons al seer embarasseeren, 
maer wij soude ons best moeten doen om daer met 
vigeur tegens t'ageeren , want daer geen ander remédie 

M Publiée par M. Van der Heim. 



347 — U 694 - Févr.— Mar». 

is en nu onmogelijck te prevenieren, als Vranckrijck 
maer wil . . . . Mgn is ingeschooten ofte men Leliônrotb 
niet een considerabel présent soude kunnen beloven, 
indien hij ons een generaele vreede ten spoedighste 
vôôr de campagne soude kunnen procureeren, op de 
voet van de Westphaelsche ende Nimweghe vreede t 
al waer' het schoon 40 m Rx.; dit soude hem seecker- 
lîjck engageeren om sijn best te doen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCLXXXIV. 

Guillaume III à Heinsius ! ). Assurance d 'une confiance parfaite. 
Intrigues du prince de Nassau. La Frise. 

Kensington, den „ -, , 1694. 

.... Ick heb te veel experientie van UEd. cordaet- 
heyt en g ver voor het gemeen, alsmede voor mgn 
particulière interesse, dat eenige soorte van reflectie 
op UEd 8 . persoon de minste impressie op mgn soude 
kunnen maecken, soodat UEd. t'enemael gerust kan 
sijn dat de période in de découverte '), [die] UEd, 
raeckt, ick geen reflectie daerop in de werelt en 
maeck, nogh seeckerlgck en kan maecken, want UEd 
conduite sedert de geheele tijt van sijn bedining in 
mgn reguard, is soodanigh geweest, dat ick deselve 
niet beter hadt kunnen wenschen. UEd. kan ver 
seeckert sijn, dat ick dit seg sonder compliment ofte 
flatterij, ende dat ick volkoomen gerust en verseeckert 
ben van UEd 8 . cordate intensie voor het gemeyn, en 
particulier voor mgn interesse, 'twelck ick oôk in aile 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 
*) Le roi fait probablement allusion à quelque insinua- 
tion contre M. Heinsius, prononcée dans une lettre interceptée. 



r 



1694. Férr.— Mars.] — 348 — 

occasion sal soecken t'erkennen. — Naer de laeste 
interceptie van brieven soude men moeten oordeelen, 
dat dese negotiatie met de prins van Nassau een 
eynde soude hebben, naerdien Vranckrijck soo veel 
gelt niet en wil spendeeren; maar het soude evenwel 
kunnen voortgaen, 'twelck men sal moeten met aile 
vleyt soecken t'onderstaen en met aile vigeur tegen 
gaen, ofschoon ick niet in Hollandt en ben. De graaf 
van Portland sal UEd. hebben geïnformeert, want hij 
en ick daerover hebben geschreven, soodat in die 
saeck niet verder is te menageeren, en men sal haest 
moeten sien ofte den prins van Nassau weder terugh 
wil koomen, ofte het gebit op sijn tanden nemen; in 
sulcken geval moet men hem niet spaeren. — Ick sal 
verlangen te vernemen hoe de gedeputeerden van 
H. H. M. in Vrieslandt sullen sijn gevaeren, alhoewel 
ick daer niet veel verwaghting van heb: het slimste 
is, dat die provintie in geen petitie haer consent, 
vraght nogh laste betaelt, en insonderheyt dat haer 
militie niet en recru teert, dat onverdragelîjck is; 
waerop boven aile aient geînsisteert. Alhoewel ick 
oock niet veel staet maeck op de verklaring van den 
H r Haren, soo ben ick evenwel bleyde, dat hg sigh 
soo veer tegens UEd. heeft uytgelaeten. Niettegen- 
staende het schrijven van Ardes *), dat een boos en 
quaet instrument is 2 ), soo meen ick evenwel dat de 
secr. de Wilde een keer naer Vrieslandt behoorde te 
doen. — Het is mij seer leet te vernemen het groot 
empressement van de H n van Amsterdam tôt de 
vreede, 'tgeen ick vrees dat oorsaeck sal sijn, dat 
wîj deselve niet sullen krijgen, ofte ten minste op 
desadventageuse conditiën, want het mij onmogelijck 
is te geloven, dat dese groot empressement bij onse 

') Le trésorier du roi à La Haye. 
*) C.-à-d. M. de Wilde. 



— 349 — UW4. Févr.-Mara, 

vijanden niet en soude werden ontdeckt op eene 

manier ofte d'andre Men sal nu moeten afwaghten 

wat Leliênroth kan doen; ick twijfele seer aan sijne 
cinceriteyt, maer aïs hij sijn interest kan vinden 
soude hij mogelijck ons dienst willen doen. De voor 
slagh, die UEd. doet, om in 't congres te verklaeren 
de Swedse mediatie aen te nemen, mits paspoorten 
procurerende voor mijne ambassadeurs, en gevalt mij 
niet qualijck, als het maer geschiet met bewillinge 
van de voornaemste geallieerdens, insonderheyt de 
keyser, want op Spagne en maeck ick geen reflectie. 
Ick sie oock dat het seer difficiel sal sijn om een 
contra-project op te stellen, daer men in eens is; maer 
evenwel dient men het daertoe te brengen, indien 
het mogelijck is, insonderheyt indien graaf Eaunits 
haest in den Hagh komt, als mij van Weenen wert 
geadviseert. Ick meen niet, dat het dienstig is sigh in 
te laeten in die negotiatie, die door de Franse intendant 
aen Van den Heuvel l ) is voorgeslagen, maer ick weet 
niet ofte den H r van Dijcvelt niet soude kunnen door 
van Hulst *) aen den agent doen scrijven , ofte dien 
Fransman niet weder voor den dagh soude koome; 
om te sien ofte men door dat middel de negotiatie 
niet verder soude kunnen aenbinden, want ick vrees 
door de wegh van Suéde het seer langsaem sal 
bijkoomen, en den tijt advanceert seer. Den envoyé 
van Denemarken alhier heeft mij gisteren uyt naem 
van sijn meester geseyt, dat deselve hadt aengenomen 
den voorslagh van accommodement, door Brandenburg 
gedaen wegens de gearresteerde scheepen, soo in 
Denemarken als Hollandt. Ick weet niet of die conditien 

■) EcheviD à Vroenhove près de Maestricht, où M. Dijkveld 
se trouvait. 

s ) Commis ou clerc à la secrétairerie du roi, probable- 
ment adjoint à M. Djjkveld. 









1A94. FéTr.-Mam..] — 350 — 

aennemelijck sijn ofte niet, noghte oock, door de 
gelntercipieerde brieven, ofte Vranckrijck de proposition 
van rupture door Denemarken . . . . l ) Ick vinde dat 
Schuts alhier, alsoo wel als Gorits in den Hagh, 
ongeerne soude sien dat men met Wolfenbuttel sloot, 
insonderheyt het geven van 100™ R., vreesende dat 
het gelt tegens ons soude werden geêmployeert, 'tgeen 
ick meen dat men soude kunnen bedingen dat hartog 
Rudolf Augustus daervan de dispositie hadt, en niet 
Anton Ulrich. In een point ben ick van haer sentiment: 
dat men most bedingen dat deselve soude renuntieren 
aen andre engagementen , die si) bebben; ende een 
derde point srjn sij oock seer tegen : van de continuatie 
van meer van de Wolfenbuttels troupes naer de 
vreede, en 'tgeen mij oock niet aen en staet, maer 
niet om deselve reedenen. Het sal oock best [sijn] als 
UEd. voorslaet, dat die conventie wort gemaeckt op 
de naem van den staet, en dat ik daerin daernaer 
wert geadmitteert .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Ick meen, dat men wel een goede somme tôt d'electie 
van Luyck behoorde te spendeeren, maer dat men 
oock drijgementen kan gebruyken, als wij soo sterck 
in de stadt sijn als ons garnisoen is . . . . Het staet mij 
niet aen, dat d'electie tôt den 20 April is uytgestelt. 



LETTRE CCLXXXT. 

QuiUautne III à Htinsius*). Négociations secrètes de M. Moîo 
avec la France. 

Kensington, den 2/12 Maert 1694. 
.... Ick weet selfs niet was best is, ofte Molo 
sîjne correspondentie in Vranckrijck continueert ofte 

') La phrase n'est pas achevée. 

*) Publiée en partie par M. Vain der Hem. 



351 — t 1694 - Mare 

niet ; koste deselve een équivalent uytwerken voor 

Luxembourg, het was wel de pijne waert dat hij een 
reys daerom naer Vranckrijck waeghde, sonder 'twelcke 
onmogelijck sal sijn tôt een vrede te geraecken .... 
Ick heb met verwondering gesien de satisfactie, die 
Vrieslandt pretendeert, 'twelck onverdragelijck is, want 
den rang tegens den hertog van Holsteyn te décidera 
is ondoenlijck '). Dit sijn pretensie, die men formée n 
omdat men geen accommodement en soeckt, ende om 
te voldoen aen de belofte, gedaen aan Asfeldt, alsmede 
dat de provintie haer gedeputeerden hebben gedesad- 
voueert wegen het arresteeren van de Deense sceepen ; 
met de naeste post sal men sien waer dat werck 
heenen wil, waervan ick geen goede opinie en hebb 
en men sal seeckerlijck gedwongen werden tôt extre- 
mitijten te koomen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Wegens de te formeere unie onder de geallieerdev 
approbeere ick t'enemael, en sal vooral dienen te 
werden gedaen. UEd. sal uyt den nevensgaende geïnter 
cipierden brief sien hoe nootsaeckelijck het is, dat in het 
tractaet met Wolfenbuttel wert gestipuleert, dat deselve 
aen aile voorgaende convention ofte tractaeten moeten 
renuntieren. 

LETTRE CCLXXXFI. 

Guillaume III à Heinsim. La situation. Jean Bart. 

Kensington, den 6/16 Maert 1694. 

Volgens de geîntercipeerde brieven .... scheyni 
dat Vrankrijk Denemarken in den oorlogh niet en wil 
engageren sonder dat Suéde daermede intreed, en de 

') Cad. le rang de maréchal du stadhouder de la 
province de Frise, qui aspirait toujours à la place du 
comte de Waldeck. 



1*04. Mare.] — 362 — 

ick sie uyt een relatie van Faliseau, dat mogelgck 
1 h nemarken nu met den staet en mij wel soude willen 
coticludeeren. Ick meen, dat desen tijt nu diende te 
werden waergenomen, en dat Brandenburg wiert 
geautoriseert om met Denemarken te sluyten io ons 
naem, want den tgt moet werden waergenomen met 
suleken veranderlijck volck, en ick ben al continuel 
bekommert dat, indien de graaf van Oxenstern in 
Sueede quam te sterven in desen tijt, soude die 
kroon seeckerlijck andere mesures neeme, en daer is 
ans soo seer aen gelegen van die twee Noorderen 
croonen te separeren dat wij geen occasie moeten 
laeten voorbijgaen om daertoe te geraecken .... Ick 
heb eergisteren de fâcheuse tijding ontfangen, dat 
i 1 met 8 oorloghscheepen en 22 coopvaerdîjscheepen 
in Duynkercken is geraeckt, in H gesigbt van ons 
esquadre, die eenige euren jaght op hem hadde ge- 
niaackt. UEd. kan niet gelooven hoeseer mij dit chagri- 
neert, vreesend datter al weder negligentie ofte quade 
conduite is geweest, niettegenstaende al de voor- 
sorghe, die ick hadt genomen. Ick heb doen opont- 
I] n den den officier, die het esquadre heeft gecomman- 
deert, om van sijn doen rekenschap te geven .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCL.XXXVII. 

Guillaume III à Heinsius. Mission de Molo. La campagne 
prochaine. Le Brandebourg. 

Kensington, den 30/20 Maert 1694. 

.... Ick ben t'eenemael van UEd. sentiment, dat 

het best en seceurste is dat Molo naer Vranckrijck 

niet en gaet, en ben oock volkome geconvinceert, dat 

i jien nu niet en dient te spreecken van een stilstandt van 



— 353 — [ 16W. Mura 

wapenen. Men sal in allen gfevalle die saecken moeten 
uytstellen tôt mijn komste in den Hagh. Ick hoop, 
mel Gods hulp, de weeck naer Paesschen aldaer te 
stjn; inmiddels sal men moeten sien ofte de negotiatk* 
van den H r van Dijcvelt sal kunnen werden gere- 
noueert, en wat van de kant van Suéde sal koomen. 
Maer ik moet UEd. bekenne, dat ick den tijt nu soo 
veer sie geadvanceert, dat ick niet en kan sien dat 
het mogeltjck sal srjn voor d'aenvangh van de campagne 
yets met effect te kunnen doen. Ick ben bleyde 
geweest te verneemen, dat de provintie van Vrieslamlt 
soo veer haer consenten heeft ingebraght, dat een 
goede saeck is ; het waer te wenschen dat het t'enema* 1 
uyt de wegh was, maer daertoe sal alnogh veelmoeyte 
en strubbeling sijn. Het scheynt, dat wtj van aile 
kanten swarigheyt moeten hebben vandegeallieerdeii. 
Den envoyé Danckelman alhier heeft mij ronduyt 
gesegt, uyt last van sijn meester den churfûrst van 
Brandenburg, dat, indien Hollandt niet en kan resol- 
veeren om crédit te verschaffen voor / 500,000, sijne 

trouppes niet en sullen kunnen moveren 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCI.XXXVIII. 

QuiUaume III à Hànsius. Désastre sur mer. 

„ . . 30 Maert 

Kensmgton, den -q~T — y lo94* 

.... Het droevig ongeval in de Straet l ) en heeft 
mij ook niet weynigh gechagrineert, maer tegens GocIh 

l ) La perte de plusieurs vaisseaux dans une tempête, 
près de Gibraltar. 

23 



. 



1694. Mars-Avril.] _ 364 — 

handt is niet te doen als deselve ora meerder genaden 
voor het toekoomende te biddeD, en het verlies soo 
veel doenlijck te herstellen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILUAM B. 



L.ETTRK CCLXXX1X. 

Guillaume III à Eeinsius. Arrivée prochaine à La Baye. 
Négociation avec le duc de Brunswick — Wolfenbûttel. Mission 
de Molo. 

Kensington, den 3/13 April 1694. 
. ...Ick soude UEd. in bedencken geven, naer- 
dien mijn komste in den Hagh soo aenstaende is, ofte 
men soo lang niet en soude kunnen het finael sluyten 
van het tractaet met Wolfenbûttel uytstellen, en den 
cancelier Probst soolang in den Hagh houden; want 
daer sijn twee groote difficultijten in die saeck: voor- 
eerst is het onmogelijck voor mij te kunnen beloven 
de trouppes naer den oorlogh t'onderhouden, en, ten 
anderen, en moet men niet door het maecken van 
dit tractaet Cell en Hanover t'enemael voor het hooft 
stooten; ende ick meen, als ick in den Hagh sal sijn, 
dat men die ministère wel sal kunnen persuaderen 
van gevoeghlijk te sijn. Ick ben t'enemael van UEd. 
sentiment, dat men dese negotiatie niet en moet 
afbreecken, maer aen de handt houden, insonderheyt 
in de onseeckerheyt, die wij sgn, hoe het met Saxen 
sal aflopen. In cas men de trouppes van die ceurvorst 
quam te verliesen, most men traghten van Munster 
te krijgen, 'tgeen ick meen dat men voor veel minder 
gelt soude kunnen hebben als 'tgeen Saxen was 
gedestineert; welcke negotiatie aenstons bij de handt 
dient te werden genomen door de wegh van Bran- 



— 355 — H694. Avril. 

denburg ofte eenigh minister van den keyser .... — 
Wegens het groote werck van vreede . . . . sal me i ? 
moeten afwaghten . . . . mijn komste in den Hagh, 
en alsdan delibereren .... of men Molo sa! verder 
gebruycken ofte yets seggen op sijn voorslagh van 
een stilstandt van wapenen, die al seer spéculatif îs 
en ick niet en kan geloven dat alleen uyt sijn koker 
voor den dagh en komt. — Door al hetgeen ick in 
UEd. brieven sie en kan men geensints Leliënroth 
vertrouwen, jae selfe niet verder in dit groot werck 
gebruyken als met de grootste voorsightigheyt van 
de werelt .... 

UEd. goede Yriendt, 
WILLIAM R. 

Volgens de brieven, die ick van M d Gallway l ) 
heb, magh men volkoome staet maecken op de stand 
vastigheyt van den hartog van Savoyen. 



LETTRE C< XC. 

Guillaume III à Eeinsius. Les intrigues du prince de Nassau, 
Conduite de la Suède et de Munster. 1 S élection de Vévêque 
de Liège. 

Kensington, den 17/27 Àpril 1694. 

.... Het is onbegrijpelijck d'effronterie van den 
prins van Nassau, aen den secre taris de Wilde soo 
positif te hebben ontkent de waerheyt, maer ick en 
sal mij niet verder op dit subject extendeeren, en 
dienaengaende ailes moeten refereren tôt mijn komste 
in den Hagh; ende ick en sien oock niet dat ick 

') M. de Ruvigny, ayant pris service en Angleterre, 
reçut le titre de comte de Galloway; il commandait le» 
troupes Anglaises en Piémont. 



/ 



1694. Avril.] _ 356 — 

yets kan verder doen in dat groot werck van de 
vrede vôôr dien tijt. De quade trouw van Leliënroth 
is onverdragelijck ; men sal geen verder communicatie 
met die man moeten houden. Ick meen dat UEd. aen 
den graaf van Aversberg 1 ) behoorde te verclaeren, 
dat den staet en ick geen trouppes van Munster en 
begeeren, ten eynde hij bij dien biscop mag arbeyden 
om sijn volck naer den Rhrjn te senden: men sal in 
al gevalle daerdoor ontdecken sijn vuyligheyt. Ick 
meen dat het oock dienstigh is, dat de trouppes van 
Beyeren bij provicie aen den Rhrjn blijven, ofte ten 
minste onderwegh .... Ick en durf daeromtrent aen 
den ceurvorst van Beyeren niet scrijven, insonderheyt 
in desen tijt, dat hij weet dat ick voor sijn 9 broeder 
niet en ben geweest in de electie van Luyck. Ik ver- 
neem .... dat in die stadt groote confusie soude sijn 
aengaende d'electie .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXCI. 

OuiUaume III à Eeinsim. L'élection à Liège. 

Kensington, den 20/30 April 1691. 

.... Het is mij seer leet te vernemen de desordres 
wegens d'electie tôt Luyk; ick en kan niet sien, dat 
men yets tegenwoordigh daerin kan doen van wegens 
den staet aïs door de militie, die daer in gaernisoen 
leyt, aile feyteltjkheden te beletten. De decisie van de 
wettelijckheyt van de electie sal aparent door den paus 

J ) L'ambassadeur de l'empereur en Angleterre. En 1694 
il passa au continent et négocia avec M. Dijkveld et d'autres 
diplomates. 



— 367 — [1694. Avril. 

moeten geschieden ; middlerweyl geloof ick, dat de 
regeering in handen van den deeken en capittel moet 
bley ven .... UEd. goede Vriendt , 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXCII. 

Guillaume III à Reinsius. Défaite des Espagnols. 

In 't léger tôt Bethlehem, den 10 Juni 1694. 
.... Het ongeluck, aen de Spaense overgekoomen 
in Cataloniën *), vrees ick van seer quade gevolgh 
sal srjn, insonderheyt in onse negotiatie van vreede; 
daerom wensch ick soo veel te meer, dat Molo sigh 
magh spoedigen. Ick geloof, dat in het toekoomende 
Quiros *) soo fier niet en sal sijn, als men maer niet 
in Spagne door scrick en vrees tôt eenigh particulier 
accomodement sigh inlaet .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCXCIII. 

Guillaume III à Eeinsius 1 ). La négociation avec le Danemarc. 
Conduite de la ville d'Amsterdam. 

In 't léger tôt Valduc, den 4/14 Juni 1694. 

.... Ick meen UEd. de negotiatie met Dene- 
marken in goede hande heeft gestelt, alhoewel door 
Pettecum 4 ) aen Pies 6 ) soude kunnen verseeckert 

*) Le 27 Mai les Espagnols furent battus en Catalogne 
par le duc de Noailles. 

s ) Envoyé Espagnol à La Haye. 

3 ) Publiée par M. Van der Heim. 

*) M. S. de Petcum, envoyé du roi de Danemarc. 

5 ) M. G. S. de Plessen, diplomate Danois. 



. 



1694. Juin ] — 358 — 

werden dat mij daertoe wel genegen waeren, als maer 
wij verseeckering van Denemarken hadde .... Ick 
beken, dat het mij seer qualijck aenstaet dat Amster- 
dam continuelijck over haer onmaght doet klagen, 
gelijck nogh laetsmael aen UEd. door den burge- 
meester Hinlopen; men kan light mercken wat sij 
daermede voorhebben en wat het eynde sal sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXCIV. 

Guillaume III à Heinsius. La conduite d'Amsterdam. Le roi est 
content que M. Heinsius est nommé de nouveau à sa charge. 

In 't léger tôt Roosbeeck, den 21 Juni 1694. 

.... Ick wenste dat de cordaete tael, die den 
burgemeester Hinlopen aen Molo heeft gesproocken, 
soowel in 't hard lag als in de mont, maer ick vrees 
het seer veer van daer is. Ick ben seer bleyde dat 
UEd. in sijne functie is gecontinueert, op dien voet 
als UEd. selfs heeft begeert. Den goede Godt wil 
geven, dat UEd. dat penibel employ lange jaeren 
magh bedienen tôt welwesen van de republicq ende 
tôt UEd. eyge satisfactie ! . . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

LETTRE CCXCV. 

Guillaume III à Heinsius f ). La Suède. Le Brandebourg. 

In 't léger tôt Rosbeeck, den 1 July 1694. 

De saecken in Suéde en staen mij gans niet aen, 
en het is goet dat UEd. aen Heeckeren heeft gescre- 
*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



_ 359 — t 1694 - Juillet. 

yen van eenige ministers te traghten te gewinnen, 
maer men moet haer geen gelt geven voor en aleer 
dat men van haer verseeckert is, gelîjck Vranckrîjk 
doet, want andersins men seer faciel bedrogen wei 
Men dient oock een wakent oogh te houden op Bran* 
denburg. Het waer' goet dat Ham derwaerts ging, ils 
hij sijn saecken in Saxen sal hebben verright. UEd, 
dient met Smettau wel te spreecken, maer met cir- 
cumspectie, want wert daar yets met Brandenburg 
gemoliert, hij sal het secreet van de mis niet weeten .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCXCVI. 

Guillaume III à Heinsius l ). Rencontre de l'eaquadrc de T. J. \k 
Vries avec Jean Bart. 



In 't léger tôt Roosbeeck, den 5 July 1694. 

Ik heb dese morgen ontfangen .... de fâcheuse 
tijding van de rescontre van Hidde de Vries met 
Jan Bart. Het scheynt of den Hemel ons wil straffen » 
want menschelijcker wijse hadt het soo niet moet en 
afloopen. Het is oock een groote onvoorsigtigheyt van 
Hidde de Vries geweest, sijnde meester van de coop- 
vardeyscheepen, hij deselve naer d'eene hâve ofto 
d'andre niet heeft gesonden, weetende dat Jan Bart 
in zee was; en hoe hij sigh heeft geweert, vrees ick 
maer sleght te sijn geweest, naerdien hij soo ras te 
genomen. Ick kan niet begrijpen waer mijn sceepen 
sgn geweest, aisoo seeckerlijck daer vier niet veer 
vandaen hebben gekruyst, ende ordre hadde om te 

l ) Publiée par M. Van der HHm. 






1694. Juillet.) — 360 — 

coujungeeren. Het scheynt een fataliteyt in dit geheel 
werck te sijn, ende ick vrees seer voor de gevolge. 
Ick hadt al een geruymen tijt geleeden ordre naer 
Engelandt gesonden om meer van mijne scheepen bij 
dit esquadre te doen koomen, maer mijn ordres 
werden langsaem geobedieert; ick twrjfele evenwel 
nu niet, dat de vloot in is, of sullen opkoomen, wan- 
neer het te laet is . . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

UEd. sal oock van Blatwith ontfangen een ordre 
voor mijn schout-bij-naght Hop ton, om sigh te con- 
jungeeren en het esquadre van Bart te volgen. 



LETTRE CCXCVII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

In 't léger tôt Roosbeck, den 8 Juli 1694. 

.... Het chagrineert mtj seer om te sien dat de 
rescontre met Bart soo schandelrjck is afgeloopen; 
men moet met aile rigeur doen procederen tegens die 

capi teins, die haer devoir niet hebben gedaen Ick 

hadt ordre gesonden, ofte het mogelijck was nogh 
yets te ondernemen, dat sij de militie aen boordt 
soude houden, want indien de Franse kust niet en 
wert ten minste geallarmeert, soo krijgen alhier al 
dat volck op ons hais. Dit is het eenighste oogmerck 
die ik daerin heb, want sij hebben geen landt-militie 
genoegh om yets te kunnen ondernemen .... Ick 
twijfele seer ofter 150 man in de vier compagnien in 
den Hagh sullen sijn, en ick vrees dat het in de 



— 361 — [1694. Juillet. 

weerelt wat gerught sal maecken ofte men soo 
benoot was om volck, andersins ben ick daer wel 
mede tevrede .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCXCVIII. 

Guillaume III à Hcinsius. Même sujet, La flotte. 

In *t léger bij Roosbeck, 
den 9 de Juli 1694 'smiddaghs. 

Ick heb UEd. brief van den 7 ontvangen .... 

waeruyt ick verneem de resolutie lagh om dat 

esquadre weder te senden op de Franse kust om 
deselve te alarmeren en te sien ofter yets soude 
kunnen werden getenteert; soodat ick niet en twijfel 
of die vloot sal met d'eerste goede windt weder in 
zee steecken .... Uyt Engelandt wert verseekert dat 
den schout bij naght Hopton met 12 à 13 scheepen 
tegenwoordigh op de Breede-Veertinen is, die alleen 

suffisant is Bart aen te tasten De vier à vijf 

scheepen, die op de Bree-Veertinen hadde gecruyst 
en met de Hollandse soude conjungeeren, waeren 
naer de Gouvliet geloopen, bij abuys van ordres, in 
deselven trjt als Hidde de Vries die ongeluckige rencon- 
tre heeft gehadt, gelijck ick uyt de Engelse brieven 
verneem; het scheynt een fataliteyt in dit geheel 
werk te sijn geweest, ende het is om aile patientie 
te verliesen, datter altijt in Engelandt soo veel abuysen 

en negligentie in de ordres sijn 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



1694. Juillet] — 362 — 

LETTRE CCXCIJL 

Guillaume III à Heinsius ')• Conduite du prince de Nassau. 

In 't léger tôt Roosbeck, den 29 July 1694. 

Het komt mrj onbegrijpelijck voor d'impu- 

dentie van den prins van Nassau van ailes aen UEd. 
met sulken hauteur te hebben ontkent, ende als wil- 
lende satisfactie hebben. Ick hadt wel gewenst dat 
UEd. hem wat meer particularitijten hadt geseyt, die 
de découvertes *) niet had kunnen ondecken, en even- 
wel hem wat meer geconfondeert, want alsbij exempel 
dat hij niemant tôt Hamburg heeft gesien, dat is 
waer, want hij heeft Hasfelt 8 ) buyten de stadt gesien, 
soodat ick nogh soude meenen, indien hij nogh niet 
en is vertrocken, dat UEd. noghmaels naerder met 
hem behoorde te spreecken, ende daermede conclu- 
deeren dat sijne beste justificatie soude sijn om de 
provintie van Vrieslandt te doen concenteeren in aile 
de petitie die gedaen, ende daerin deselve nogh niet 
geconcenteert hebben, veel min yets gefurneert . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM b. 

LETTRE €€€. 

Guillaume III à Heinsius. Conduite de Mole. 

In 't léger tôt Mont St. André, den 26 July 1694. 

.... Ick sal afwaghten de terugkomste van den 
H r van Dijckvelt, maer ick moet UEd. vooraf seggen, 
dat ick niet en sal laeten negotieren door Molo, 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 
') Voyez la lettre n°. 284 du 8 Mars. 
3 ) Le général Français D'Asfeld. 



— 363 — U694. Juillet 

ofschoon dat de H n van Amsterdam het qualijk soude 
nemen. De conduite van die man is te klaer om door 
hem bedrogen te werden .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCI. 

Guillaume III à Heinsius. La guerre sur mer. 

In *t leeger tôt Wanneghem, den 29 8te Aug. 1694. 

De continuele marchen, die wij hebben gedaen, 

hebben mij belet UEd. eerder te scrîjven Hier- 

nevens gaet.... den brief van Quiros, die maer in 
générale termen is, en daer niet veel staet op is te 
maecken; ick kan ooek niet gelooven, dat Spagnie in 
staet is om veel te contribueeren tôt het onderhout van 
ons esquadre in de Middelandsche Zee, want hetonbe 
grijpelijck is den misérable constituée van haer finantie 
sonder eenigh hoop van redres. Ick ben seer bekom- 
mert dat d'ordres, die ick aen den admiraal Russe! 
heb gesonden door de wegh van Italien, met dupli 
caten, alsmede over de Courognes, om in de Midde- 
landsche Zee te verblijven en tôt Cadix t'overwinteren, 
te laet sullen koomen, want ick uyt een brief van 
hem, aen mij geschreven van omtrent Cartagena, van 
den 14/24 Juli, sie dat hij geen staet maeckte om in 
die zeên lang te vertouven, behalve dat d'ordres, 
die aen hem uyt Engeland direct sijn gesonden, hem 
eenighsins de libertijt laeten om 'thuis te koomen 
ofte aldaer te verbleyven; soodat UEd. lightelrjck kan 
dencken wat hij sal kiezen als hij het maar eenigh* 
sins kan verantwoorden, soodat ick seer apprehendeer 
dat wij het effect van onse intentie niët sullen hebben , 
'tgeen aen 't gemeen seer prejuditiabel soude sijn 



1694. Août.] — 364 — 

want ick oordeel het een coup de partie te sijn 
indien wij die vloot tôt Cadix kunnen doen over- 
winteren, en dat deselve vroegh in *t voorjaer in 
staet is om in zee te gaen. Koste men Denemarken 
tegenwoordigh engageeren, het waer een goede saeck, 
maer het moet door Brandenburg geschieden , en men 
moet secker sijn, want ick niet en sie hoe den staet 
en ick directelijck daerin yets kunnen doen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Conflit à propos d'un 
convoi Danois. 



In 't léger tôt Wanneghem, den 2 de Sept. 1694. 

UEd. sal sonder twijfel sijn gelnformeert van het 
voorval in Duyns met het Deens convoyer; dit wert 
soo hoogh in Engelandt opgenomen, dat, indien wij 
daervan geen satisfactie bekoomen, dat wij seeckerlrjck 
den oorlogh met Denemarken sullen hebben; 'tgene 
een seer groote contre-temps in desen tîjt is, maer 
ick en durf nogh en kan daertegens niet doen; 
d'eer van de natie srjnde geëngageert, moet ick 
mainteneren watter oock magh van koomen, soodat 
ick nu in geen negotiatie met Denemarken kan 
intreeden véér en alleer dit affrond is gerepareert; 
maer den staet kan middelerweyl door de wegh van 
Brandenbourg doen negotieren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



— 366 — [1694. Sept, 

LETTRE CCCIII. 

Guillaume III à Heinsius *). Même sujet. 

In 't léger tôt Rouselaer, den &* Sept. 1694. 

.... Alhoewel dat d'ordres aen den admira 
Russel al seer positif srjn om in de Straet te blijven 
en tôt Cadix 'toverwinteren, soo vrees ick seer dat 
hij die niet en sal ontfangen, ofte deselve soo nie! 
expliceert; behalve dat hij scrijft van 3/13 Aug. van 
Barcelone: dat hij in tien daghen soude vandaer 
seylen direct naar Engelandt, sonder eenigh hâve ofte 
plaets aen te doen, 'tgeen mij ten uyterste bekommert 
dat hij de ordres niet en sal ontfangen. Het is seecker 
dat wq geen grooter afbreuck aen den vijant soude 
kunnen doen als die vloot aldaer te doen overwinteren 
soodat het een groote fatalitrjt sal srjn soo deselve 
weder 'thuys comt .... Ick heb gisteren weder terugh 
doen marcheeren de trouppes, die ick uyt Maestright 
en Luyck hadde getrocken met intensie om Huy te 
doen belegeren, en tôt dien eynde is den hertog van 
Ploen derwaerts vertrocken .... Ick sal hier traghten 
den vrjandt 'tamuseeren, ende, indien deselve deta- 
chementen naer de Maes doen, van gelijcke doen. . . ; 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCIV. 

Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angleterre. 

Tôt Canterbury, den 9/19 Novemb. 1694, 

Ick heb het geluck gehadt om dese middagh tôt 
Marigett te landen, hebbende de gemackelrjckste en 
l ) Publiée par M. Van der Eeim. 






1694. Novemb.J _ 366 

beste passage gehadt, die ick hadt kunnen wenschen. 
Ick ben hier van avont gekoomen om te vernaghten 
en morgen , met Gods hulp, tôt Kensington te sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCV. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. Aversion de la paix '). 

Kensington, den 13/23 Novemb. 1694. 

Ick heb gisteren de opening van het parlement 
gedaen .... ; sooveel ick alsnogh heb kunnen ver- 
nemen, soo staen de saeken alhier veel beter aïs ick 
hadt verwaght, en men doet mrj hoopen dat ick een 
goede en korte sessie van 't parlement sal hebben; 
'twelck den goeden Godt wil geven. Men en kan 
sigh noghtans niet t'enemael op die hoop verlaeten, 
want daer kunnen daghelrjcks saecken voorvallen , die 
men niet en kan voorsien. Ick vinde de menschen 
alhier generalijck seer verandert van sentiment op 
't stuck van de vrede, die sij tegenwoordigh niet en 
begeeren, maer deselve aprehendeeren, meenende dat 
onse saecken soo sijn verbetert, dat wij die niet en 
behoorde aen te gaen als op seckere en adventageuse 
conditie, die sij wel kunnen begrijpen dat Vranckrijk 
nogh niet en sal willen toestaen, maer meenen, dat, 
met een jaer of twee met vigeur nogh t'oorlogen, 
men Vranckrijck seeckerlrjck sal brengen tôt sulcke 
conditiën van vreden daer men op gerust kan sijn 
voor het toekoomende, om soo lightelijck niet weeder 
in den oorlogh te ver v aile n, soodat, indien Vranckrijck 
niet nader en komt als de bewuste H n haer hebben 

') Publiée par M. Van der Heitn. 



_ 367 — U* 94 - Novemb. 

geuyt in de laeste conferentie, tôt Maestright met deD 

H r van Dijckvelt gehouden, soo sal van die 

negotiatie niet vallen. Het is vremt, dat die H n soo 
retenu hebben geweest, want seeckerlijck sij hebbeo 
last om meerder te bieden, ende ick twijfele oockniet 
ofte de laeste conferentie, die sij tôt Luyck hebbn 
gehouden, of sij sullen sigh verder hebben verklaert .... 

UEd. gœde Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCVI. 

OuiUaume III à llcinsius l ). Négociation de Molo. 

Eensington, den 16/26 Novemb. 1694. 

.... Ick en twijfele niet of den H r van Dijcvelt 

sal nu in den Hagh al sijn gearriveert, ende dieu 

volgende dat UEd. sal hebben aen de ministère van 

de geallieerdens kennis gegeven van de bewuste 

negotiatie, want het seekerlijck niet langer en kan 

werden uytgestelt sonder seer groote jalousie te ver- 

oorsaeken, 'twelck van seer quade consequentie soud» 

kunnen sijn .... Ick hoop dat Molo al van Paris sal 

sijn vertrocken , want sijn particulière negotiatie aida r 

en kan niet als quaet doen, ende sijn conduite is sott 

ofte malisieus. Ick hoop dat de H n van Amsterdam 

het oock soo sullen begrijpen .... Men geeft mij nogh 

al goede hoop, dat de saecken in 't parlement wel 

sullen afloopen, ende ick bevinde hier meer en meer 

aversie tegenwoordigh voor een vrede, maer op ver- 

scheyde fondementen, d'eene goede ende d'andrc 

quade .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 
l ) Publiée en partie par M. Van der H dm. 



1694. NovembJ 368 

LETTRE CCCVII. 

Guillaume III à Heinsius '). Les négociations. 

Kensington, den 20/30 Novemb. 1694. 

.... Ick heb uyt de laeste découvertes, die don 
H r Schuts mij heeft gecommunicecrt, geremarqueert 
dat den coninck van Vranckrijk aen d'Âvaus verbiet 
om te sluyten sonder verder ordres, als waer het 
schoon dat de condition, die van Weenen quaemen, ten 
naestebij ofte selfs [geheel] accordeerde met hetgeene hij 
selfs heeft voorgeslagen ; wat dat beduyt, en kan ick 
niet begrijpen. UEd. sal sonder twîjfel oock daerin 
hebben gemarqueert de wonderlijcke conduite van 
Munster ende de redenen van aprehensie, die men 
moot hebben voor Saxen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

De saecken in 't parlement hebben gisteren haer 
aenvank genoomen, en scheynen tamelijck wel te 
sullen gaen, maer soo schielîjck niet als men mij hadt 
doen hoopen, ende seckerlijck sullen nogh veel strube- 
ling ontmoeten. 



LETTRE CCCVIII. 

Guillaume III à Heinsius *). Même sujet. 

Kensington, den £ g^b. 169*. 

.... Ick ben bleyde dat de communicatie, die 
UEd. heeft gegeven aen de voornaemste ministère van 

l ) Publiée par M. van der Heim. 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



_ 369 — [16W. Nov.-Déc. 

de geallieerdens van de negotiatie van den H r van 

Dijcvelt soo wel bij haer is opgenomen; ick sal met 

verlangen te gemoet sien wat haer meesters haer 

daaromtrent sullen gelasten. Ick beken dat ick soude 

gemeent hebben, dat het beter was geweest datter 

geen kennis van dese saeck was gegeven aen Leliën- 

roth, maer in Sueeden aen den graaf y. Oxenstern 

door Heekeren, alhoewel ick geen groot quaet daerin 

kan sien , als dat seeckerlijck hij sal traghten daerdoor 

aile quaet te doen die in sijn vermogen sal sgn, want 

UEd. kent de man. Ick meen dat het seer goet is, 

dat men de bewuste Franse H n van Maestright heeft 

versoght te vertrecken, alhoewel ick twijfele of deselve 

het sullen doen eer dat sij een antwoort ontvangen; 

het had seekerlijck, naer mijn opinie, beter geweest dat 

sij in deselve tîjt waeren vertrockken van Maestright 

als den H r v. Dijcvelt. — Ick vinde mij seer geam 

barasseert hoe en wat men sal kunnen antwoorden 

op die laeste offres, die sij hebben gedaen, voor een 

équivalent voor Luxembourg, te weeten: Ypre,Furnes 

en het fortje La Enocke, dat spottelrjck is om dat 

fortje te noemen, indien UEd. hetselve kende soo wel 

als ick. Dese offres sgn soo weynigh voldoende, dat 

ick niet en sie dat men daerop kan antwoorden; ende, 

aen d'andre kant, en meen ick gans niet dienstigh 

dat men dese negotiatie t'enemael afbreeckt, maer 

ter contrari aen de handt behoorde te houden. Ick kan 

aen UEd. in confidentie wel seggen mijn ultimatum 

in 't reguard van een équivalent voor Luxembourg. 

te weeten: Condé, Ypre en Menin gefortificeert end< 

in die staet als die plaetsen tegenwoordigh sijn, met 

aile haer dependentiën, en altijt gesuponeert dat Dinant 

soude weiden gerestitueert, gefortificeert als die nu 

is, en Furne geraseert. UEd. kan light begrijpen hoe 

nootsaeckelijck het is dat dit mijn ultimatum ten 

24 



/ 



1894. Nov.-Dôc] _ 370 — 

uyterste wert gesecreteert, en insonderheyt dat ick 
soude kunnen werden bewogen te desisteeren van 
Tournay; want de saecken van de weerelt soude in 
't korte soo kunnen veranderen, dat ick mrj gans niet 
met sulcken équivalent soude contenteeren, ende 
daerom is het oock nodigh dat den H r van Dîjcvelt 
dit niet en spendeert als wanneer hij klaer sal kunnen 
sien, dat de Fransen hiertoe sullen willen koomen, en 
dat het geheele werck dan soude kunnen werden 
gevonden. UEd. sal lightelijck kunnen begrijpen dat 
ick , van dese distantie en met niemant over dese saeck 
kunnende raisonneren, ick eygentlijck niet en kan 
prescribeeren de conduite, die men verder in dese 
negotiatie behoorde te gebruycken. Ick meen dat, in 
't reguard van de saecken ten principalen, ick mij 
klaerlijck genoegh heb geëxprimeert, en verders het 
maniement van dese negotiatie laet ick t'enemael aen 
UEd. goede conduite, neffens den H r van Dîjcvelt; 
ende in dat particulier sal men al seer reflectie moeten 
maecken om Amsterdam eenighsins contentement te 
geven, want UEd. weet dat dese negotiatie meerendeels 
om haerent wil is begonnen, ende daerom sal ick oock 
verlangen te vernemen hoe het raport van den H r van 
Dîjcvelt brj haer sal werden opgenomen, 'tgeen Molo op 
srjne wederkomste haer sal insinueren. Ick moet nogh 
een saeck seggen generalijck op het werk van de vrede: 
dat, indien deselve wiert geslooten met een générale 
benoeging van de geallieerdens, dat ick die al tame- 
lijcjt goet soude oordeelen, al waeren schoon de con- 
ditiën soo adventageus niet, maer om ymant daartoe 
te dwingen, behalve Spagne, soude ick gans niet 
geraeden vinden. Ick hoop dat den keyser niet en 
sal desisteeren van Straesbourg, ten minste gedemo- 
liert .... Ick heb alhier twee daghen geleden weder 
een besending gehadt van den ceurvorst van Beyeren, 



— 371 — U6$4. Nov.— Dec. 

met deselve propositie, die Quiros aen UEd. en mrj hadt 
gedaen, waerop ick ook geen ander antwoort en kan 
geven als ick aen UEd. heb gegeven. Quiros voeght 
daerbrj een brief , mij sommeerende dat ick de 4000 
man wil besorgen, die ick voor Cataloniën hadt aan- 
genomen om te senden. UEd. weet hoe veer het daer 
van daen is, ende dat men maer hoeft naer te leesen 
het project, dat UEd. heeft opgestelt, en die hem is 
ter handt gestelt, om de waerheyt te weeten; het is 
op die manier met dat mannetje niet te handen, 
behalve dat ick oock weet dat hij quaedaertigh is 
geworden. UEd. wil hem dogh in sérieuse termen sgn 
ongelrjck aenweysen. — Ick ben seer verbleyt geweest 
te vernemen de behoude komste van de Oosterse 
vloot, en dat mrjn ordres aen den vice-admirael 
Chovel *) daertoe sooveel beeft gecontribueert. Het is 
mrj oock extra-ordinair aengenaem geweest te ver- 
nemen, dat de consenten in Hollandt tôt den staet 
van oorlogh en legerlasten soo promtelijck sgn ge- 
dragen. Ick weet daer geen exempel van in mrjn tijt, 
en het is een groote benedictie van Godt voor UEd., 
dat aile saecken soo gemackelijck en promt onder 
UEd. ministeri gaen. Godt geve dat het lang magh 
duren, tôt het gemeene beat en UEd. satisfactie .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

.... De saecken in 't parlement gaen tamelijck 
wel voort, maer niet sonder groot oppositie. Ick heb 
een seer considerabel verlies gedaen door het over- 
leyden van den aertsbiscop Canterbery *). 

*) L'amiral Shovel: Voyez n°. CXXX. 
*) L'archevêque Sancroft. 



1694. Nov.— Dec.] — 372 — 

LETTRE CCCIX. 

Guillaume III à Heinsius *). Même sujet. 

Kensington, den ^ %£^ M*- 

.... Het geeft mrj geen wonder dat de Fransen 
debiteeren, dat ick de vreede niet en soeck ; seecker- 
lîjck niet op haer manier, maer wel op redelijcke 
condition; 'tgeen ick meen dat de H r van Dijcvelt, 
indien deselve de Franse H n weder siet, klaerlrjck 
genoegh kan aenweysen; 'tgeen ick oock meen niet 
ondienstigh te sîjn om haer daervan te traghten te 
persuadeeren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCX. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 4/14 Decemb. 1694. 

.... Ick heb ontfangen .... hetgeene den H r van 
Dijcvelt mij heeft gerelateert van 't antwoort tôt 
Amsterdam en van de Franse H n ontfangen; ick sie 
klaer, dat srj oock geen sin hebben van de negotiatie 
af te breecken, maer scheynen nogh stip op Tournay 
te willen bleyven staen .... UEd. sal sonder twijfel, 
yôér de receptie deser, met den H r van Dijcvelt mesures 
[hebben] genomen, en de saeck overleyt hoe verder 
dese negotiatie te continueren, 'tgeen ick tegenwoor- 
digh nogh te nodiger oordele naerdien ick meen klaer- 
lrjck te mercken, dat de secrète negotiatie in Suéde 
t'enemael sal vervallen, daer weinigh aen gelegen is, 

') Publiée par M. Van der Heim. 



— 373 - [1694- Décemb, 

want daer kost niet goets uyt worden. Het is mijn 
leet te sien de quade intensie van Denemarken, en 
alhoewel ick het altijts hadt gevreest, en dat Pies 
selfs bedrogen wiert, soo hadt ick evenwel eenigh 
hoop, omdat hîj soo positif sprack. Men sal evenwel 
moeten afwaghten wat hîj van daer scrîjven sal, want 
tôt nogh toe en weet ick niet dat men van hem heeft 
gehoort sedert sijne aenkomste .... De saecken in 
't parlement sijn, Godt danck, soo ver gebraght, dat 
de staten van onkosten, soo te water als te lant,tot 
mijn contentement sijn vastgestelt; nu sal men moeten 
gaen om uyt te vinden de fons om die onkosten te 
dragen 'twelck wel altijt het bezwaerlrjck werck is, 
maer het eerste sijnde vastgestelt, hoop ick dat het 
ander wel sal volgen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCXI. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Même au jet. 

Eensington, den 7/17 Decemb. 1694. 

.... Ick moet bekennen het al seer delicaet sal 
sijn om geen ombragie aen de geallieerdens te geven ; 
evenwel sal het moeten geschieden op de beste manier 
men sal kunnen uytvinden ofte bedencken. Het is 
light te begrîjpen, dat de keyser en 't rijck liever 
Luxembourg gerestitueert hadde als een équivalent 
daervoor, maer ick moet bekennen, voor mgn opinie 
dat het voor onse securitijt beter is een goet équiva- 
lent als Luxembourg selfs. Het geheele werck van de 
vrede scheynt nogh te rouleeren op de restitutie van 
Straesburg en Luxembourg ofte een goet équivalent 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1094. DéoembJ — 374 — 

daervoor, dat wel te vinden soude sijn, als het Vranck- 
rrjck ernst was, maer om een équivalent voor Straes- 
bourg uyt te vinden en sie ick niet wel mogelijck, 
men magh geloven wat men wil, maer, seeckerlijck, 
daer sijn daer weynigh, die meer reeden hebbe om 
naer een goede vreede te wenschen als ick, en als 
deselve maer tamelgck was, ick soude deselve prefe- 
reren voor de continuatie van den oorlogh .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM s. 



LETTRE CCCXII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 14/24 Decemb. 1694. 

.... Ick en twijfele niet of den H r van Dijcvelt 
sal tegenwoordigh al weder in den Hagh sijn gekoomen , 
en dat UEd. tesaemen sal hebben geresolveert hoe 
de bewuste negotiatie voort te setten, alhoewel ick 
moet bekennen datter veel difficulteyten sijn om de 
geallieerdens geen ombrage te geven, en dat het seer 
delicaet sal moeten werden gehandelt, maer ick en 
kan [van] mijn vorigh sentiment niet afgaen, dat dese 
negotiatie moet werden voortgeset en aen de handt 
gehouden. De graaf Gaunitz ! ) . . . . heeft mrj vandagh 
positif geseyt, dat de marquis de Bourgomenero *) tôt 
Weenen een volkomen plain pouvoir heeft van Spagne 
om wegens de vreede te negotieeren; indien dat soo 
is, soude men haest kunnen geeclairciseert sgn op 
wat voet Spagne soude willen handelen, en of deselve 
genegentheyt tegenwoordigh heeft tôt een vreede. Ick 

') Le comte André Dominique de Kaunitz, ministre et 
ensuite député au congrès à Ryswick de la part de l'empereur. 
*) L'ambassadeur Espagnol à Vienne. 



_ 375 — [1*94- Décemb. 

ben tfenemael van UEd. opinie , dat de propositiën van 
Munster enkel bedrogh en amusementen sijn, ende 
UEd. heeft daerop uytermaeten wel geantwoort. Men 
sal nu haest sien of hij het reght meent of niet, ende, 
in cas van jae, sal men ten eersten met hem dienen 
te sluyten op den voet als UEd. heeft gesproocken. 
Men sal oock gewaer werden ofte het Denemarken 
ernst is met ons te sluyten, naerdien den graaf van 
Aversberg mij oock heeft geseyt, dat den keyser den 
Toi op d'Elve inwillight, indien Denemarken effec 
tivelijk met de geallieerden wil tracteeren en afstaen 
van de pretensie tôt de mediatie .... en oock dat 
men tôt Weenen seer twijfelt aen de cinceritijt van 
Denemarken, 'twelk de découvertes meer en meer 
confirmeeren .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCXIII. 

Guillaume III à Heimius ')• Même sujet. 

Eensington, den 18/28 Decemb. 1694. 

Ick en ben niet verwondert, dat UEd. difficul 

teyt vindt om de bewuste negotiatie voort te setten 
sonder ombrage te geven aen de geallieerdens, want 
het al seer difficiel is; maer ick twijfele nu of het 
niet heel sal sijn afgebroocken door het vertreck van 
die H n van Namen naer Paris. Men sal moeten af 
waghten wat antwoort Molo op sijn brief sal ontfan 
gen, alhoewel ick daer weynigh verwaghting van heb 
want ick meen door aile circumstantie te kunnen sien 
dat Vranckrijk die negotiatie niet en sal continueren 
siende dat de conditie, die sij te verwaghten hebben 
niet naer haer sin sijn, en geen genegentheyt [hebben] op 

*) Publiée en partie par M. Van der Ràm. 



1694. Déoemb.] — 376 — 

die voet te tracteeren, maer gesint srjn in den oorlogh 

te continueren, en ailes daertoe aenstellen; 'twelk mij 

van herten leet is, want ick UEd. moet bekennen den 

vreede seer te wenschen, om verscheyde reeden, maer 

daerin is niets te doen als den vijant niet en wil al[s] 

met het uyterste vigeur den oorlogh te continueren, 

om tôt een redelîjcke vreede te geraecken. Ick ben 

seer bleyde dat de H n van Amsterdam soo wel in 

dese saeck scheynen te sijn en cordaetheyt willen 

toonen .... Ick sal met verlangen te gemoet sien wat 

naeder sal volgen op het scrijven van Pies aen Lente. 

Ick meen, dat men die negotiatie behoorde bîj de 

handt te nemen, alhoewel ick tôt nogh toe geen 

groote verwachting van hebbe, en seer twijfele of het 

gemeent wert. Het borneeren voor het verliesen van 

de comertie, daer UEd. van mentioneert, is altîjt een 

point om mede te speelen, als men goet vindt, ende 

de negotiatie af te breecken; men sal daerin delicaet 

moeten handelen, om Swede geen ombrage te geven .... 

De constituée van de saeken in Saxen bekommeren 

mij seer, en UEd. dient aen Caunits te spreecken, dat 

den keyser dogh niet wil toestaen dat Schoening wert 

geëmployeert UEd. sal sonder twijfel instantie 

hebben gedaen brj Quiros, volgens den voorslagh van 

den prins van Vaudemont, sonder hem te noemen, 

wegens het secoureren van Catalogniën. Het sal 

dienstigh srjn dat, dien conform, ordres werde geson- 

den aen Schonenberg *), om dat werck tôt Madrid te 

pousseeren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 
! ) Voyez p. 227. 



_ 377 — [1696. Dec— Janv. 

LETTRE CCCXIV. 

Guillaume III à Heinsius '). Maladie de la reine. 

v . . ,25 Dec. 1694. 

Kensington, den 4 Jan 1695 

Het heeft Godt Almaghtigh gelieft drie daghen 
geleeden de coningin met een swaere sieckte te 
besoecken. Men heeft eergisteren en gisteren gemeynt 
dat het de kinderpocken waeren, maer vandagh sijn 
de doctoren van opinie dat het de maselen sijn. Sij 
is, Godt danck, naer den tijt seer wel, en men heeft 
redenen om ailes goets te hoopen. UEd. kan dencken 
hoe mij dit ontstelt en mij onbequaem maeckt om 
veel te kunnen scrijven .... 

Ick beken dat ick gaerne het ultimatum van 
Vranckrijck soude willen weeten. Ick sende UEd. 
hiernevens copie van een brief, die ick met de laeste 
post van den ceurvorst van Beyeren heb ontfangen , die 
seer obligent is, en waeruyt UEd. sal sien dat, indien 
Quiros hem presseert, hrj sijne trouppes sal laeten 
volgen voor Catalognie; alhoewel ick moet bekennen 
sijne politique niet wel te begrijpen, waerom hij die 
selfs niet en offreert .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LEiTBE €€€JC¥. 

Guillaume III à Heinsius. Décès de la reine. 

Kensington, den *\ ^°^ 1695. 

Het irreparabel verlies, daer den goeden Godt 
mij mede heeft gelieven te straffen, heeft mrj buyten 

') Les parties des lettres du roi, publiées par M. Ranke, 
se trouvant toutes ensemble dans le sixième volume de son 
Histoire Anglaise, il paraît inutile de les signaler séparé- 
ment: pour cela la citation a été supprimée. 



1696. Janv.— Févr.] — 378 — 

staet gestelt om aen UEd. te kunnen scrijven en tôt 
nogh toe weinigh affaires te kunnen doen, en het is 
niet sonder veel moeyte dat ick nu kan scrijven .... 
Het project van tractaet, met Denemarken aen te gaen , 
approbeere ick t'enemael UEd 8 considération .... Mijn 
dunckt evenwel uyt de projecten te kunnen sien 
alsof het Denemarken ernst was te tract eeren, 'tgeen 
sigh haest sal openbaeren. De proceduren tôt Weenen 
koomen mij oock vreemt voor, ende de wegh, die 
daerin geslagen wert, is niet om tôt een promte 
vreede te geraecken, die ick UEd. moet bekennen 
meer te wenschen aïs oyt; en daerom soude ick geerne 
sien, dat de negotiatie van Molo wiert voorgeset soo 
veel doenlijck, alhoewel ick vrees dat Vranckrijck in 
dit mijn groot ongeluck difficielder sal sijn aïs te 
vooren; 'tgeen wel dient gemenageert, maer ick moet 
UEd. in confidentie seggen, dat ick mij nu niet meer 
bequaem en vindt om den oorlogh te voeren ; ick sal 
evenwel traghten soo veel als in mij is om mijn devoir 
te doen, hoopende dat den grooten Godt mij daer 
sterckte toe sal geven .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCXVL 

Guillaume III à Heinsius. La négociation sur la paix. 

Richmond, den . „ .* 1695. 

Ick heb mij voor eenige daghen hier geretireert 
om de lught te sceppen, maer deselve is soo fel coût 
dat ick daer weynigh benificie van heb. Morgen gaen 
ick wêer naer Kensington, daer ick meen dat de 
steenen tegen mijn hooft vliegen .... Ick kan niet 
naerlaeten UEd. noghmaels te recommandeeren het 
werck van de vreede soo veel doenlijck voor te setten , 



— 379 — H696. Janv.— Févr. 

sonder ail te veel empressement te toonen. Het sal 
seekerlijck door de wegh van Molo moeten geschieden. 
Het waer te wenschen, dat de Fransen koste werden 
gepersuadeert om ymant secretelijck tôt Brussel te 
senden om met den H r van Dijcvelt te negotieren, 
'tgeen in secretesse en sonder éclat soude kunnen 
geschieden .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Ick ben seer bekommert, indien wrj met Dene- 
marken souden sluyten, dat wij Sueden seer sullen 
offenseeren, en ick weet daer geen expédient in. 
UEd. sal mogelijck daerop bedaght sijn. 

LETTRE CCCXVII. 

Guillaume III à Heirmus '). La situation politique. 

Kensington, den ft — * 1696. 

.... 'Tgeen in desen trjt seer facheus is, is . . . . dat 
men hier, en nogh minder in Hollandt, in dit wêer 
d'équipage te waeter kan voortsetten, soodat ick be- 
kommert ben dat hetselve seer laet sal bijkoomen, 
wat devoiren daer oock sullen werden aengewent, 
'tgeen van seer pernitieuse consequentie soude kunnen 
sijn indien het waer is dat de Franse in den sin hebben 
om een effort ter zee te doen, gelrjck sg debiteeren, 
'twelck men op allerhande manier behoorde te onder- 
soecken, om soo spoedigh als mogelijck is de waer- 
heyt daervan te weeten. Ick aghte niemendal het 
contra-project tôt Weenen geformeert, en gelove niet 
dat het in Suéde sjI kunnen werden overgelevert, 
omdat Vranckrijck seeckerlijck niet in de preliminariën 
sal concenteeren, 'tgeen klaer genoegh te sien is uyt 
de découvertes; altoos het is naer mijn opinie seecker, 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1695. Janv.— FéYr.] — 380 — 

dat op die manier van negotieren de vreeden niet en 
sal werden gemaeckt ende daerom meen ick noghmaels 
dat men door de wegh van Molo het naerder moet 
soecken te brengen, ende indien de France niet en 
kunnen werden bewogen tôt een naerder conferentie 
tôt Brussels met den H r van Dijckvelt, soo sal men 
Molo wat naeder moeten instrueren om te schrijven hoe 
wij van beyde seyde ons ultimatum soude kunnen 
weeten, en vervolgens sien, ofte men tôt een besluyt 
soude kunnen koomen. UEd. sal best weeten t'over- 
leggen hoe het op de voorsightighste manier sal 
kunnen geschieden. 



LETTRE CCCXVIII. 

Guillaume 111 à Heinsius. Le parlement. Désir de la paix. 

Eensington, den 5/15 Febr. 1696. 
.... De saecken in 't parlement beginnen nu 
weeder tamelijck wel voort te gaen, en ick hoop dat 
ick in staet sal srjn om, met Gods hulp, omtrent den 
trjt van ses weecken van hier te kunnen vertrecken, 
waernaer ick nu meer verlangh als oyt. UEd. sal nu 
aparentlîjck aile mrjne brieven hebben ontfangen en, 
ick hoop, gelegentheyt gehadt om de negotiatie van 
vreede voort te setten, waernaer ick soo seer verlang, 
en bleyve onveranderlijck UEd. goede Yriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCXIX. 

QuiUaume III à Heinsius 1 ). La négociation. 

Eensington, den 12/22 Febr. 1695. 
Ick heb seedert voorlede saturdagh vier van UEd. 
brieven ontvangen *).... Uyt de laetste scheynt of 
l ) Publiée en partie par M. Vatn der Heim. 
s ) Ces lettres manquent. 



— 381 — U««*. Février. 

het schrijven van Calières ! ) aen Molo fierder was als 
vôôr desen, maer evenwel nogh aenleyding geeft tôt 
een negotiatie. Ick soude niet veel swarigheyt maecken 
om te verklaeren, dat wij in een secreete conferentie 
ons ultimatum soude seggen, mits dat srj het haeren 
oock uyte, en dat meen ick dat Molo soude kunnen 
scrijven, want aen hem ons ultimatum te confieren 
soude bedenckelijck sijn. Ick beken, dat ick al veel 
speculatie heb of men de negotiatie met Dageure 2 ) niet 
facielder en tôt onse meerder adventage, en insonder- 
heyt secret esse, soude kunnen voortsetten. "Fis seecker, 
dat die man met veel meer voorsightigheyt als Molo 
heeft gehandelt, en mogelijck oock met meerder cin- 
ceritrjt; daerom soo meen ick dat UEd. aen den 
H r van Dgcvelt behoorde te scrijven om te traghten 
die man in Brabandt te doen koomen, want den 
tjjt begint seer te presseeren, als men yets voor 
de campagne soude doen. Ick beken, dat ick voor 
de successen bekommert ben, insonderheyt in Cata- 
logniën, dat ick niet en sie hoe het mogelijck ïs 
nu te salveeren, in 't abandonnement daer de Spaense 
in sijn .... De saeken met den ceurvorst van Saxenstaen 
soo confus, dat ick geen verwaghting van de weerelt 
daervan heb , en sie niet hoe men sigh van die trouppes 
dese campagne sal kunnen bedienen. Van de nego- 
tiatie van Denemarken heb ick oock weynigh ver- 
waghting. Het werck van den Toi op d'Elve heeft 
soo veel voeten in de aerd, dat, al waeren daer geeti 
andre difficulteyten, dat die genoegh is omhetgeheele 
werck buyten besluyt te houden; daerom moet ick 
met UEd. bekennen, dat het scheynt nootsaeckelijek 

! ) Un des deux agents Français, chargés de la négociation. 

*) n ne résulte pas des documents quelle était la qualité 
de M. Daguerre, qu'on rencontre aussi ailleurs, e. a. dans 
la correspondance de M. d'Avauz. 



1696. Février.] — 382 — 

te sijn om met Munster te sluyten om de derde partey 
te beletten, ende dienvolgende soo ben ick tevreede 
dat men accordeert de somme van 20 m Rx. ter maent, 
maer niet meerder, vreesende dat ick nogh al be- 
swaerlijck mrjne quote daerin sal kunnen fourneeren. 
UEd. sal wel besorgen, dat de rest van de conditie soo 
sijn als vôôr dese heeft gescreven; want als men met 
sulcken volck moet tracteeren, moet men wel toesien 
datter geen équivoques srjn, daer sij sich daemaer 
kunnen van bedienen, 'twelck ick aen UEd. voor- 
sightige conduite bevolen laet ; en als men dogh geresol- 
veert is om te doen, soo is het seer important hoe 
eerder hoe beter .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCXX. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. 

Kensington, den 15/25 Febr. 1695. 

.... 'Tgeen Calières aen Molo scrijft scheynt 
wel reedelijck; maer, sooveel de condition van vreede 
voor den keyser en 't rrjck concerneeren, kunnen wg 
ons niet positif verklaeren; maer in 't reguard voor 
de Spaanse en soude ick geen swarigheyt maecken 
om 'tselve in een conferentie te doen, en 'tselve 
vooraf belooven; ende, voor een équivalent voor 
Luxembourg, soude ick mrj tegenwoordigh voor een 
ultimatum contenteeren met Condé, Ypre, Menin 
en Maubeuge, en soude de laatste plaets daer nogh 
aen sacrificeeren, presuponeerende altrjt dat Dinant 
mede soude werden gerestitueert en Furne gedemo- 
lieert. Hoe meer ick de wereltse saecken tegenwoor- 
digh insie, hoe meer ick voor ons een vreede noot- 
saeckelrjck oordeele. Door de wegh van Suéde en sie 

') Publiée en partie par M. Van der Beim. 



_ 383 — [1695. Février. 

ick niet hoe het mogelijck is in tijts daertoe te ge- 
raecken. De remarckes, die UEd. aen Lente heeft 
overgegeven op het concept-tractaet met Denemarken 
approbeere ick seer, maer of sij naerder sullen koomen 
twijfel ick seer daeraen, alhoewel ick nu gepersuadeert 
ben dat Denemarken effectif van intensie is om met 
ons te tracteren, en des te meer, omdat de coninck 
aen sijn broeder, de prins van Denemarken alhiev 
daerover heeft gescreven, soodat ick meen dat men 
die negotiatie aen de handt behoorde te houden en 
soo nae brengen als het mogelijck is . . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

De saecken in 't parlement gaen niet voort als 
ick hadt verwaght, soodat ick nu geen aparentie ei 
sie dat ick in 't laeste van Maert sal kunnen ver 
trecken; 'tgeen mij niet weynigh en chagrineert, en 
préjudiciabel voor het gemeen sal sijn. 

LETTRE CCCXXI. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. Bruit d'une invasion 
en Irlande. 

Richemond, den 1/11 Maert 1695. 

.... Naerdat ick uyt den brieven, aen Molo ge- 
screven, kan oordeelen, geloof ick niet dat de Franse 
tôt een naeder conferentie sullen srjn te bewegen, 
waervan UEd. nu aparent al sal sijn geéclairciseert ; 
maer ingevalle sij daertoe niet soude sijn te bewegeu , 
weet ick niet ofte men niet sal sijn geobligeert het 
ultimatum aen Molo te doen seggen, als de Franse 
van 'sgelijcke willen doen, als deselve scheynen te 
belooven. Ick sie daerin sooveel te minder swarig 
heyt, dat men het op soo manier soude kunnen seggen 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Mare.] _ 384 — 

dat men hem soude kunnen desadvoueren , aïs het 
nodigh was, want hij is wel gewent t'advanceeren 
daer hrj geen last toe en heeft, en een man van sgn 
soort is het van die consequentie niet om gedesad- 
voueert werden als ymant van meerder caracter. 
Hetgeen mij meest embarasseert in dit geheel werck, 
is Straesbourg, wa[n]t daerin en kunnen wij niet treeden, 
maer [moeten] het aen den keyser laeten. Uyt aile de 
découvertes sien ick dat, koste wrj de negotiatie tôt 
Stockholm voortsetten, het d'aparenste is om tôt favora- 
belder conditie te geraecken, maer de distantie van 
de plaets maeckt het onmogelrjck om een korte eynde 
van die negotiatie te hebben, 'tgeen ick soo nodigh 
oordeele. UEd. dient evenwel Heekeren te instrueren 
om van sijn kant sooveel facilitijt toe te brengen als 
mogelijck, en de confidentie in Oxensterna te culti- 
veeren. De Jacobiten alhier debiteeren en scheynen 
ïn groote verwaghting te sgn van een invasie alhier 
ofte in Irland; en alhoewel men daerop geen groote 
staet en kan maecken, soo dient men wel op sgn 
hoede te sgn, des te meer omdat men tijding heeft 
dat in Camarett-bay wel brj de twee hondert coop 
vaerdijscheepen soude leggen, dewelcke soude kunnen 
dienen tôt transport van trouppes, en naer St.-Malo 
daer vandaen sijn geseylt over de vijftigh, sooals een 
Zeeuse caper rapporteert. Het is ten uyterste nodigh 
dat d'équipage in Hollandt en Zeelandt met aile spoet 
wert voortgeset en de gereede scheepen herwaerts 
gesonden .... Ick ben t'eenemael van den prins van 
Vaudemont opinie, dat, indien wrj voor den vijant in 
campagnie niet koomen, dat wrj een sleght figeur 
sullen maecken, en niet capabel sijn om yets te 
kunnen ondernemen, maer ick moet UEd. bekennen 
dat ick seer vrees, sonder mijn presentie, de leegers 
difficiel brj den anderen sullen sijn te brengen, en 



— 386 — [1WB- Ma™ 

moet tôt mijn uyterste leetwesen seggen , dat ick nogh 
geen staet en kan maecken wanneer ick van hier sal 
kunnen vertrecken, 'tgeen wij meer chagrineert als 
ick kan seggen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCXXII. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). La paix. 

Richemond, den oo y h 1696. 

.... Tgeen mij meest embarasseert in 'twerck 
van de vreede is de restitutie van Straesbourg, want 
ick en sie niet dat de Franse vooralsnogh daertoe te 
brengen sullen srjn, en ick geloof [niet] dat de keyser 
aen d'ander sijde daarvoor eenigh équivalent sal willen 
admitteren; koste het daertoe werden gebraght dat 
sij beyde gecontenteert waere dat die stadt wiei -n 
gedemoliert en gerestitueert aen den bisschop, soo 
meen ick dat ick kans soude sien om haest tôt een 
eynde van 'twerk te geraecken, daernaer ick daghe- 
lijcks meer wensch ende de nootsaecklîjckheyt van 
sie. Ick meen niet dat het mogelrjck is door een 
publicque negotiatie vôôr de campagne eenighsins de 
saeck van de vreede t'advanceeren,daaromapprobeere 
ick tfenemael het middel, dat UEd. voorslaet, van te 
doen insinueren aen de Franse dat den H r van Dijck- 
velt van mij is geautoriseert om mgn ultimatum te 
seggen. Ick soude alleen meenen dat deze insinuatie 
mogelrjck beter door d'Ageura als door de wegh van 
Molo soude kunnen geschieden. Het en geeft mg geen 
wonder dat UEd. geëmbarasseert is hoe te doen om 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

26 



1696. Mars— Pévr.) _ 386 — 

een eysch op te stellen, naerdien het te Weenen soo 
wert gepresseert en niet en kan werden geweygert; 
maer hoe het te doen zonder deliberatie in den staet 
aen te stellen, en weet ick niet, ende die deliberatiën 
soude seeckerlijck al seer dangereus kunnen sijn,soo- 
dat UEd. die saeck wel dient t'overleggen. Het is 
seecker dat men aan *t hof van Weenen de negotiatie 
aen sich aldaer wil trecken, en vooral met vehementie 
tegens Den Hagh is, t'welck ick klaer heb gesien uyt een 
brief van graaf Kinsky *), aen graaf Aversbergh alhier 
geschreven. UEd. weet dat wij het in Den Hagh oock 
niet begeren, maer tôt Weenen en soude ick het 
mede niet dienstigh oordeelen; maer als men eens 
formeel tôt een negotiatie van vreede sal koomen, 
soo moet het noodsackelijck op een derde plaets zijn. 
Wat aengaet de negotiatie met Denemarken, sie ick 
klaer dat het voornamentlijk zal aenkomen op de toi 
van de Elbe, daer ick meen van onse kant aile 
faciliteyt behoorde bijgebraght te worden, maer hoe 
het met Suéde in te schicken is, en sien ick niet. 
Wat de mediatie aangaat, meen ick oock datmiddelen 
soude kunnen gevonden worden om die 'teludeeren, 
want aen te nemen is onmogelijck, en op het verbiede 
van de commertie met Franckrijk soude mede expe- 
dienten kunnen gevonden worden ; maer indien Dene- 
marken meen[t] geldt van mrj te krijgen wegens dedo- 
magement van genomen schepen, is deselve zeer 
bedrogen, want daer sal niet van vallen. Wegens 
de pre tension op den staet, zal UEd. best weten of 
die kunnen worden ingeschickt ofte niet .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 
l ) Le chancelier pour les affaires du Bohême à Vienne. 



_ 387 — UWft. Mara. 

LETTRE CCCXini. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation avec l'évêque de Mun$ 
La Pologne. 

Kensington, den 5/15 Maert. 1695. 

.... Ick hoop dat met Munster in 't korte za I 

worden geslooten, alhoewel ick oock moet bekennen 

dat ick haar in de werelt niet trouw, en ons zeecker- 

lijck zullen bedriegen, indien het mogelrjck is, mu 

van te bedingen dat sij in het electoraat soude con- 

senteeren is onmogelijck .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Hiernevens gaet oock geïntercipeerde papieren, die 
den ceurvorst van Brandenburg vôôr deze mij heeft toe- 
gezonden, ende gedechyfreert dooreen prof essor alhiei , 
die sijn weêrgae in die kunst niet en heeft. UEd. zal 
sien de dangereuse raet, die den coninck van Poolen 
aen den ceurvorst van Beyeren doet geven. Ick versoeck 
dat UEd. daervan copiên aen den H r van Dijcvelt wil 
senden, waerdoor hij wel zal sien dat den coninck 
van Poolen ons tôt geen médiateur soude dienen, 
waerover hij mij heeft geschreven dat denself i 
biscop van Ploko hem hadt gesproocken. Den H r van 
Dijcvelt dient die papieren aen niemant te comm 
niceeren als in aile secretesse aan den prins van 
Vaudemont, en een goet oogh in 't seyl houden. 



LETTRE CCCXXIV. 

Guillaume III à Heimnus. Conclusion du traité avec l'évêque 
de Mumter. 

Kensington, den 12/22 Maert 1695. 
.... Het toeval, aen Calières gebeurt, soude een 
naeder bijeenkomste kunnen retardeeren, indien hij 



j 



1695. Mare.] — 388 — 

daertoe is gedetermineert. De plaets was seekerlrjck 
best tôt Brussels, waer de bijeenkomste met de meeste 
secretesse kan geschieden, en UEd. oordeelt seer wel 
dat het ons van d'uyterste aengelegentheyt is dat 
deze negotiatie secreet bleyft; daerom dient het seer 
voorsigtigh gemaniert .... Ick ben bleyde van het 
sluyten van de conventie met Munster, die ick 
t'enemael approbeere, en vinde die f avorabelder voor 
ons als in 't eerst was opgegeven. Ick heb maer 
alleen eene remarque, dat is ofte het niet nodigh was 
den bischop te doen renuntieren aendeengagementen, 
die hij alreede soude mogen hebben, want UEd. weet 
dat hij seeckerlijck betrekkingen met Vranckrijck heeft. 
Het is wel waar dat hij indirectelijck daervan afgaet 
met het tractaet, die hij met ons sluyt, maar UEd. 
weet dat het goet is aile mogelijcke precautie te 
gebruycken, als men te handelen heeft met sulcke 
soort van menschen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCXXV. 

Guillaume III à Heinrius '). La négociation. 

Kensington, den 19/29 Maert 1695. 

.... Ick voorsie seekerlrjck dat het een necesse- 
tgt sal srjn, dat tôt Weenen den H r Heemskerck een 
eysch deet voor den staet in 't reguard van de conditde 
van vreede, die dan naer Suéde soude werden ge- 
vonden, alsmede van mijnentwegen, waer ick niet 
veel sie brj te doen, 'tgeen alreede in mijn reguard 
is geschiet. Het was seecker best geweest had men 
kunnen vaststellen een seecker voet van negotiatie 

l ) Publiée en partie par M. Van der Hem. 



— 389 — [!•»• MaM * 

als een praeluminair, maer daer en sie ick tegen- 
woordigh geen aparentie toe naer de pas, die tôt 
Weenen is geschiet, en men sal nootsaeckelijck tôt 
een contre-project moeten koomen, 'tgeen ick merck 
door den graaf van Aversbergh dat van 't hof Tan 
Weenen van nieuws sal werden geïnsisteerd ; maer 
om een eynde van de negotiatie tôt Stockholm te sien, 
is mij onbegrgpelijck; middelerweyl sal het seer goet 
sijn dat de secrète negotiatie sijn voortganck magh 
hebben, maer ick moet bekennen dat mij gans niet 
aen en staet te sien uyt UEd. laeste, datseeckerlijrk 
d'intensie van Vrankrijck is den H r van Dgcvelt 
buyten die negotiatie te houden, dat een seecker 
tijken is van geen opreghte intentie om tôt een cou 
clusie te koomen, maer alleen tweespalt en conclusse 
in de republicq traghten te veroorzaecken, ende indien 
sij daerop bleyven staen, gelijck ick vrees, weet ick 
niet wie men tôt die negotiatie soude kunnen ge- 
bruycken; want wat pretext den H r van Dgcvelt 
soude kunnen nemen om naer Aecken te gaen, soude 
het seer suspect sijn, en seekerlijck die negotiatie niet 
secreet kunnen bleyven. Indien daer geen ander 
expédient te vinden soude sijn, soo geef ik UEd. in 
bedencken ofte den H r van Dgcvelt op sijn naem 
naer Aecken soude kunnen senden den H r Hulst, die 
van tevooren van de negotiatie met Ageura heeft 
geweeten: dan bleef die negotiatie op de naam van 
den H r Dgcvelt continueren, 'tgeen absolut noot- 
sackelijk is, en Hulst sijnde een ambassadeur, soude 
van die stadt niet kunnen werden gesuspecteert, en 
ici meen dat men sigh al tanielijck wel op hem kan 
vertrouwen .... Als die negotiatie in 't gebiet van 
den staet soude moeten geschieden, zoo is Uytreght 
indisputabel de beste plaets, en ick weet niet ofte 
het aldaer niet met meerder secretesse soude ge- 



j 



,« 



1695. Mars.] _ 390 — 

schieden als tôt Brussel ofte eenigh ander plaets in 
Brabandt; seeckerlijck veel beter als tôt Aken. Ick 
aie uyt hetgeene UEd. aen den graaf van Portland 
heeft geschreven sgn wedervaeren met den adjudant 
van Schoening. Het is klaer uyt de découvertes te 
sien, dat die man ons sal bedriegen, maer ik en weet 
voor het tegenwoordigh niets anders te doen aïs af 
te waghten wat resolutie in Saxen sal worden genomen 
op de terughkomste van voorsz. adjudant; men sal 
daarnae verder mesures moeten nemen. Ik meen dat 
de conclusie van het tractaet met Munster aldaer, 
alsmede in Denemarken, van goet effect sijn en haere 
mesures breecken. Ick sal met den eerste de ratifi- 
catie senden, ende bleyve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRES CCCXXfX 

Guillaume III à Heinsius ! ). La conduite de l'amirauté d'Amsterdam. 

Kensington, den -r— j — =y- 1695. 

....Ick vrees, neffens UEd., datter particulière 
interesten onder speelen in de conduite van 't colle- 
gie ter admiraliteyt tôt Amsterdam. Ick had wel ge- 
wenscht, dat men tôt die extremiteyten niet hadt 
hoeven te koomen om de vaerten te verbieden, want 
het een groot préjuditie aen de comertie is, die zoo 
veel te meer in tgt van oorlogh diende geconcerteert 
te worden, en wilde de admiraliteyt van Amsterdam wat 
meer soldrje aen de matrozen geven, ick geloof dat 
die wel te vinden soude sijn geweest; seeckerlijck 

! ) Publiée m partie par M. Van der Heim. 



• n r" ■$W*?V* 



— 391 — [1695. Mare -Avril. 

den secretaris De Wilde handelt in deze saecken niet wel, 
hebbende meer consideratie voor het particulier interest 
van sijn colegie als voor het publicq, daerin hij even- 
wel wert gebruyckt; en vervolgens diende men voor- 
namentlijck voor te sorgen. Godt weet oock offer niet 
naerder particulier interest onder loopt, dat nogh 
slimmer soude sgn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

Uyt de découvertes sal UEd. hebben gesien, dat 
Heeckeren seer onvoorzightig heeft gedaen van aen 
Oxenstern voor te slaen om nogh meerder sénateurs 
in die negotiatie te gebruycken, waervan UEd. hem 
dient te waerschouwen. 



LETTRE CCCXXVU. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). La négociation. La conduite repro- 
chable de Molo. 

Kensington, den - . — ^ 1695. 

.... Het en staet mij gans niet aen dat de Fransen 
scheynen te persisteeren van niemant tôt Brussels te 
willen senden, want dat en legt seeckerlijck op geen 
goet fondament. Het is onmogelijck om een ander 
heer uyt de regeering in dese negotiatie te gebruycken 
al& den H r van Dijcvelt, en om ymant uyt te vinden 
om naer Vrankrijck te senden en kan ick mij niemant 
bedencken, behalve daer veel reedenen tegen sgn. Ick 
soude nogh al meene het best te sijn, indien dat de 
Franse persisteeren om ymant in Brabandt te senden, 
dat die negotiatie met secretesse soude kunnen werden 

') Publiée par M, Van der Heim. 



1695. Man-Àvril.] — 392 — 

gehandelt tôt Utreght, maer men heeft reeden omme te 
twijfelen of de Fransen selfs sulken groote secretesse 
begeeren, waer ons evenwel het meeste aen gelegen 
legt, gelijck UEd. seer wel remarqueert. Het valsche 
raport, dat Molo tôt Amsterdam heeft gedaen, alsof 
wrj begeerde dat Amsterdam geen verder kennisse van 
de negotiatie soude hebben, is onverdragelijck, en hij 
mériteert met voeten te werden gescopt. Ick kan 
niet sien hoe men sulcken vuylick meer kan gebruycken 
in sulcken importante saeck. Ick pretendeer met hem 
verders niet te doen te hebben. UEd. gelieft van 
mijnentwegen te verseeckeren de H n van Amsterdam, 
dat ick ailes gaerne met haer wil commun iceeren, en 
dat ick noyt geen ander gedaghte heb gehadt, hoopende 
dat sij geen geloof suUen geven aen sulcken leugenaer 
als Molo is. UEd. sal voortaen voor getuygen met 
hem moeten spreecken, ten eynde UEd. woorden niet 
en magh verdrayen, en valsche rapporten doen. 
Ick bleyve onveranderlijck 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCXXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. La session du parlement. 

Kensington, den 2/12 April 1695. 

.... Het chagrineert mij nogh meer dat ick UEd a 
niet en kan adviseeren wanneer het parlement een 
eynde sal nemen, hebbende sigh soodanigh geëmbroul- 
liert in inquisition, dat ick qualijck weet wanneer 
deselve daeruyt sullen kunnen raecken, en totdat 
deselve gescheyden sijn weet UEd. wel dat ick niet 
positif en kan seggen den tijt van mijn vertreck, waer- 
naer ick meer verlang als oyt, weetende hoe seer mijn 



— 393 — (1696. ATTtl. 

presentie bij het léger van noden is, en den tijt ver- 
loopt soodanigh, dat ick schrick als ick daerom denck .... 

UEd goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCXXLK. 

Guillaume III à Reinsius. La négociation avec le Danemark 

Kensington, den 9/19 Âpril 1695. 

.... Wegens de negotiatie met Denemarken sie 
ick oock wel dat het meest op de toi van de Elve 
sal aenkoomen, want eenigh dedomagement van mtj 
te verwaghten wegens de geconfisqueerde scheepen, 
heb ick UEd. al vôôr dese geseyt dat ick seeckerlij* 
daerin niet en sal treeden. Ick meen dat het goet was 
dat den H r Pies in den Hagh was tegens ick aldaer 
sal sgn. UEd. kan wel sonder eenig scrupuel den 
H r Lente verseeckeren, dat het mîj ernst is om die 
negotiatie voort te setten, sooveel als het in mrjn 
maght is, maer het essentiel point van de toi op 
d'Elve dependeert van den keyser. UEd. kan lighfc 
begrijpen dat ick nu nogh al meer wensch in Hollandt 
te sijn, dat de trouppes in mouvement sijn. Ick meen 
dat den hartog van Holsteyn wel heeft gedaen om 
deselve brjeen te trecken, maer ick vrees seer dat 
srj te laet sullen koomen om den vijant te beletten 
het maecken van de bewuste Unie, 'tgeen ons van 
een seer quaede consequentie sal sijn voor het ver- 
volgh van de gansche campagne .... Ick ben nogh in 
hoop, alhoewel ick het niet kan verseekeren, dat 
het parlement aenstaende weeck sal scheyden, en ick 
sal dan weynigh daghen daernaer kunnen vertrecken, 
waernaer ick meer verlang als ick kan seggen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



1696. ÀvriL] — 394 — 

LETTRE CCCXXX. 

Guillaume III à Reinsius. La négociation secrète à Utrecht, 
proposée par le roi. 

Kensington, den 19/29 April 1695. 

.... Ick oordeel datter geen andere expedienten 
tegenwoordigh is als de secrète negotiatie tôt Uytrecht 
sijn voortganck te doen hebben, maer vooralsal dienen 
te werden gesorght dat het ten aider uytersten werd 
gesecreteerd, en ick ben meest bekommert dat de 
Fransen de secretesse soo seer niet en soecken. Te 
willen pretendeeren paspoorten ende sauf-conduits voor 
een H r en sijne dômes ticquen, is seer suspect of zij 
een éclat soghten .... Voor sooveel de générale 
negotiatie aengaet, meen ick absolut dat in Sweden 
op die secrète weyse behoort te continueren, en ick 
soude soo avers niet sijn om een voorslagh voor 
Spagnie te doen tusschen de Pyrenesse- en Nimweghse 
vreedens, maer het soude niet wel kunnen geschieden 
voor en aleer ick in Den Hagh sal sijn .... UEd. sal 
daaruyt sien dat in 't reguard van dat important point 
van Strasbourg al seer naerbîj koomen. Ick heb aen 
M r Lexington *) ordre gesonden om te insisteeren op 
het praeluminiair point in mijn reguard, daer ick niet 
wel en kan afgaen in 't publicq. Het is mtj seer leed 
te vernemen, dat d'équipage soolangsaem voortgaet.... 
Ick en kan niet sien, dat men de gevangenen, op strant 
genomen, met de doot kan straffen, alhoewel deselve 
het wel verdient hadde; men sal nootsaeckelijck de 
placaten dienen te vernieuwen, maer met voorsightig- 
heyt, in 't reguard van de dessijnen, die men soude 
mogen hebben om op de vijantkusten oock te landen. 
Alhoewel ick niet en ben verwondert geweest wegens 
de discrepantie en onenigheyt in ons léger, soo kan 

f ) L'ambassadeur du roi à Vienne. 



_ 395 — U«»6 Avril, 

UEd. wel verseeckert sijn dat het mjjn seer ter harte 
gaet, en te meer, omdat ick gepersuadeert ben dat 
men favorabele occasie heeft genegligeert, 'twelck 
wij de gansche campagne sullen voelen, en ick ver- 
volgens sooseer beklaegh d'onnutte tijt, die men mij 
hier doet spendeeren door vuyle passion en annimosi 
teyten, sonder eenige consideratie voor het gemeenc 
besten. UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

LETTRE CCCXXXI. 

Guillaume III à Heinnus, Même sujet. 

In 't Léger tôt Besselaer, deq 20 Juni 1695. 
.... Ick vinde dat den H r van Drjckvelt de nego- 
tiatie seer voorsightigh heeft begost, maer indien 
La Roche ! ) soo fier bleyft en niet nader en wil koomen, 
soo isser niet te doen. Ick voorsie oock dat, als het 
op een plaets soude aankoomen, dat wij met Amster- 
dam sullen sijn geémbarasseert, maar dat is niet te 
helpen, en men sal daer met voorsichtigheyt en evenwel 
vigeur moeten tegengaen. Ick ben meest bekommert 
voor de secretesse, daerin men aile mogelrjcke pré- 
caution dient te gebruycken, maer willen de Franse 
selfs het debiteeren en publicq maecken, is het niet 
te beletten. Ick hoop, dat men een expédient ma^i 
vinden om dat werck (de negotiatie met Denemarken) 
tôt een eynde te brengen, en niet geaccrocheert bley 
aen de toi op d'Elve, daer sooveel swarigheden in 
sijn. De mouvementen, die de leegers van bijde kanteo 
hebben gedaan, daervan sal UEd. al sijn geïnformeen 

l ) Probablement un agent des diplomates Français: 
n'ayant pu trouver une trace de sa négociation, je suppose 
que „La Roche" est un nom adopté, peut-être de M. Callièr 
lui-même, qui était seigneur de Larochechellay. 



1696. Juin.] _ 3% — 

Ick hebbe den dagh vôôr eergisteren den hartog van 
Wirtemberg gedetacheert, om te zien ofte hij de Knocke 
soude kuonen attaqueeren met het corps, dat tôt 
Dixmuyde stont, en de bataillons, die ick hem heb doen 
volgen, maer, naer dat ick uyt sîjn brieven van 
vandagh sie, zal daer meer difficulteyt sîjn als in 
't eerst was gedaght. UEd. goede Vriendt, 

wiluam a. 

LETTRE CCCXXXII. 

Guillaume III à Heinsius *). Dessein d'une attaque sur Namur. 

In 't léger tôt Beselaer, den 27 Juni 1695. 

Ick .... heb alleen tijt te seggen dat, hebbende 
alhier in Flaenderen al de maght van den vijant 
tesaemen en seer sterck geretrencheert, heb ik geoor- 
deelt dat men qualrjck yets van importantie soude 
kunnen ondernemen, en vervolgens geresolveert om 
Namen te doen berennen door het léger aen de Macs, 
dat ick hoop dat den 30 sal geschieden. Wij mar- 
cheeren morgen naer Rouselaer, en ick sal mij van- 
daer voor mijn persoon begeven naer het léger van 
den ceurvorst om, is het doenlijck, het belegh te 
ondernemen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCXXXI1I. 

QuiUawne III à Heinsius 1 ). Même sujet. 

In 't léger voor Namen, den 5 de Juli 1695. 

Wij sîjn eergisteren voor dese plaets gekoomen 
ende posten gevatt, en sîjn nu besigh om te arbeyden 
aen de ligne van circumvalatie. 's Avons vôôr mrjne 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 
*) Publiée en partie par M. Fan der Heim. 



— 397 — [1695. Juillet 

komste is den M. de Boufflers met seven esquadrons 
dragonders in de stadt gekoomen, en sal voor Bijn 
persoon blîjven commandeeren gedurende het belegh. 
Het garnisoen is seer sterck, en de fortification, in s 
derheyt aen 't casteel, seer verbetert, soodat het 
een hart neutje sal sijn te kraecken. Den goede Godt 
wil dit groot werck segenen ! . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE C€€XXH¥. 

Guillaume III à Heirmus. Même sujet. 

In 't léger voor Namen, den eerste Âug. 1695. 

.... De lachetrjt van het garnisoen van Dixmuyde 
ende Dijnse chagrineert mij seer. Ick hoop dat wij 
alhier in 4 ofte 5 daghen in staet sullen sgn om een 
générale assaut op de stadt te doen, indien deselve 
niet sal willen capituleeren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCXXXT. 

Guillaume III à Eeinsius J ). Prise de Namur. 

In 't léger voor Namen, den 4 Âug. 1695. 

Godt sij gedanckt dat wij meester sgn geworden 
van de stadt! De capitulatie sal UEd. werden toege- 
sonden. Overmorgen sullen wg de trenchée opeacn 
tegens het casteel, 'twelck ick hoop dat door de segen 
van Godt oock haest in onse hande sal vallen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 
! ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 






1696. Août.] _ 398 — 

LETTRE CCCXXXVI. 

Guillaume III à Heinsius. Considérations sur la continuation 
des négociations secrètes. 

In 't léger voor 't casteel van Namen, 
den 16 de Aug. 1696. 

Ick heb huyde ontfangen UEd. brief . . . . , neffens 
die van den burgemeester Boreel . . . . , niet meenende 
dat men nu moet relacheeren, en gelovende seecker- 
lijck dat de Franse naeder sullen koomen. Het soude 
nu wat vreemt sijn om in een secrète onderhandeling 
te koomen, juyst naer het vernieuwen van de groote 
alliantie, want andersins tôt de vreede heb ick al 
sulcken groote genegentheyt als oyt .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

Het bombardeeren van Brussels chagrineert mij 
seer, maer het is niet te beletten geweest. 



LETTRE CCCXMVU. 

Heinsius d Guillaume III 1 ). La diplomatie Suédoise. 

Sire! 

.... Ick hebbe geremarqueert in de laeste décou- 
vertes eenige pointen van consideratie in Sweden: 

1° dat Wrede, Bielle en Guldestolpe fenemael 
aen d'Àvaux waren verbonden; 

l ) Hormis la lettre du 14 Janvier le dossier n'en contient 
pas de Heinsius, écrites en 1695, antérieures à celle du 
17 Août. Celle-ci et les suivantes sont toutes des auto- 
graphes. 



— 399 — [1696. Août, 

2° dat Wreede hadde voorgeslagen om te komen 
tôt een publicq congres, en dâér de sake te handc ]< 
op de voet van de Westphaelse en Nimwegse vredens- 
tractaten, mits daer soodanige veranderingh makeude 
aïs men goetvont: in die laeste clausule legt de regel 
wegens Straesburgh en Luxemburg; 

3° dat Wreede soude hebben 4000 Rx. en Guide- 
stolpe voor 2000 Rx.; 

4° dat de coning van Vranckrijck segt aen 
d'Âvaus dat approbeert de conventie, die hg met de 
principaelste van 't hof hadde gemaeckt om meer 
gelt te geven, soo sij de koningh van Sweden konden 
brengen tôt het teeckenen van een acte van accep* 
tatie van de propositiën, sooals die van Vrankrrjck 
zijn voorgeslagen, met een engagement van de konîng 
van Sweeden dat de oorlogh zal declareren jegens 
diegene, die 't selve niet accepteert. Ick hebbe nodigh 
geagt de H r van Heemskerck hiervan eenige secrète 
advertentie te geven, opdat de keyserse haer in de 
negotiatie, die sullen beginnen, niet komen te be- 
grîjpen, maer haer mesures soo neemen dat de menées 
▼an dese menschen geen nadeel in de negotiatie toe- 
brenge .... Ende sal evenwel, na mijn oordeel, niet 
quat sijn dat hg . . . . van U w M te intentie omtrent 
die zake wat werde geïnstrueert, want waerlijck, 
ingevalle men in Suéde van den beginne aen soo- 
danigh soude willen cabaleren, soude men van die 
kant weynigh goet te wachten hebben, ende gelgck 
Oxenstern out ende sterffelgck is, soude men aen 
onze formele partgen sgngeëxponeert; men sal daeroni 
wel sorgvuldigh wesen, dat men het fondament wel 
vaststelt, vooraamentlrjck van Straesburgh en Lux* i 
burgh, eer men tôt eenige verdere negotiatie treedt, 
opdat men het tôt soo verre altijts in sijne handen 
moge hebben. 



1696. Août] — 400 — 

De heer Smettauw, uyt het leeger 't huys ge- 
komen zîjnde, seyde mg dat advijsen hadde dat Vranck- 
rijck, na het bombarderen van Brussel, weêr nieuwe 
proposition van vreede soude doen, maer waerop 't 
selve gefondeert is weete ick niet; evenwel, als men 
considereert 'tgene U. M. met mijne laeste heeft 
ontfangen, kan 't selve niet geheel buyten apparentie 
houden, als alleen ten opzighte van de formaliteit .... 

Uwer Majeateits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 17 Aug. 1695. a. heinsius. 



LETTRE CCCXXXVIII. 

Heinsius à Guillaume III. La suède. 

Sire! 
.... De conduite van de ministère van Dene- 
marken doet claer genoegh sien dat noch geen groote 
haest hebben; wij konnen haer oock heel wel afwach- 
ten .... Het werck van Suéde gaet mg wel wat meer 
ter herte, dewijl ick wêer uyt de laeste découvertes 
sie dat de koningh van Vranckrijck veel hoop schept 
in de conventie, die de ministers aldaer voor hebben, 
en d' apparentie, die sij meijnen dat daer is dat de 
koningh die sal teeckenen; soo sulx gebeurt, moet 
men het rijck van Sweeden voor geheel Frans houden. 
De H r van Heeckeren schrgft mij noch dat Oxenstern 
is d'eenichste steun, en dat hij dagelijcx door sijn 
ouderdom soo verswack, dat men daerop soo veel 
staet niet sal konnen maken .... Ick meyne dat men 
vooral moet besorgen dat men van dat hof geen quaet 
erlange; ail 9 't golt dat ons doen komen, soude wesen 
het fondament van negotiatie, omdat op haer gemaeckte 
tractaten rust. Voor de rest, ja selfs als wij dat van 



_ 401 — [1695. Août 

haer geobtioeert soude hebben, souden wij verder 
niet als quaet te wagten hebben, dewijl ick absolu y t 
meene, dat haer intrest niet verder als tôt die twee 
tractaten soude stellen; ons interest is vervolgens 
sterck op dat fondament te staen, als verders mets 
van haer te wagten hebbende; maer voor de rest 
oordeele ick, dat men nooyt buyten de secrète nego- 
tiatie te regt raken sal, te weeten om spoedigh te 
sluyten, want soo men in een publicque negotiatie 
komt, sal men de train moeten subject sijn, soo ailes 
te voren niet is gereguleert. 

De H r y. Heeckeren adviseert mg, dewijl de sak en 
in Sweeden soo staen, als men tôt de mediatie soude 
komen, of men niet oordeelen soude dat menalvorens 
kennisse behoorde te hebben van de personen, die 
daer soude werden geëmploieert. Ick bekenne, dat 
'tselve seer sgn reflexie mériteert, vooral soo men 
siet dat d'intrigues aen dat hof voor Vranckrrjck de 
overhandt neemen, maer ick ben mede met U. M ., 
volgens desselfe laeste hoogstgeagte missive, van 
gevoelen, dat Vranckrrjck wel naeder sal komen, ende 
sullen seeckerlrjck wel sien dat dien langen train niet 
tôt haer oogmerck soude dienen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 20 Âug. 1695. a. hktnsius. 



LETTRE CCCIXXIX. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. Le Danemart 

Sire! 

.... De H r Lelieroth .... heeft mg gesegt dat, 
aen de koningh sgn meester overgeschreeven hebbende 

26 



1695. Août.] — 402 — 

'tgene ick ende anderen hem voor desen wel hadden 
geseght, soo omirent de nootsaekeLgckheyt dat een 
seecker foudament van negotiatie werde vastgestelt, 
als dat men hier soo groote gedagten niet hadde van 
den koningh van Sweeden dat hij de geallieerden 
veel goets doen soude, maer veeleer noch goet nochte 
quaet, dat, S. M. op reyse sijnde, hij deselve door een 
secre taris, die hem assisteert, in 't breede van die ende 
andere saken hadde laten spreecken, ende dat die 
daerop hem hadde gelast aen hem Lelieroth te schrijven : 

Eerstelijck, dat hij mij op 9 t kragtigste soude ver- 
seeckeren, dat S. M 8 inclinatie absoluyt ende volkomen 
is voor de geallieerden, ende speciael voor U. M. en 
den staet, ende daertoe ailes sal contribueren wat in 
sijn vermogen is; 

Ten tweeden, dat hij van meyninge is dat men 
Vranckrîjck met vigueur behoort te presseren tôt het 
bewuste fond am eut, maer dat men sigh behoorde te 
wagten van dreygementen ; 

Ten derden, dat, als Vranckrîjck daertoe niet 
wilde luysteren, hij sijne gedagten op middelen van 
nadruck wilde laten gaen, reflecteerende op de secour- 
sen; daerbij vougende, dat ail 'tselve oordeelde van 
sijn intrest te wesen, ende daerom geen bedencken 
subject. Op 'tgene verders Lelieroth geschreven hadde, 
dat uyt Vranckrîjck narigt hadde dat den grave d'Avaux 
eenige cabale sochte te maken om Sîjn Maj* te dispo- 
neren voor Vranckrîjck, hadde hij geantwoort verblijt 
te wesen daervan te sîjn geadverteert; dat hij wel 
jegens die op sîjn hoede soude wesen ende wel 
weeten uyt te vinden, maer dat hij allmede een vol- 
komen verseeckering mochte geven dat hij niets soude 
uytwerken. Lelieroth is seer jaloers van dese cabale, 
soo omdat jegens sîjn mesures strijde, als dat Bielle 
en Guldestolp sijn partijen sijn. Hij seyde eyntelijck: 






_ 403 — [1695. Août 

de saken gingen soo sij willen, sgn koningh soude 
sigh van de geallieerden , ende speciael van U. M. en 
desen staet, niet willen separeren, te meer dewrjl sgn 
intrest was, Vranckrgck soo machtigh ter zee wor- 
dende, sigh aen d'een ofte ander zeemagt, naderbij 
gelegen, te engager en, maer dat evenwel niet ver- 
bergen konde dat hem eene sake wat ter harte gongh: 
dat was het werck van Denemarcken; dat de koningh 
sgn meester wel wiste ende vertrouwde, dat U. M. en 
den staat niet soude willen iets met Denemarken 
sluyten tegens sgn intrest, en dat daerom oock 
9 t genegotieerde in dese tijt hem daeromtrent geen 
bedencken gaf, als voor sooveel hij kennisse hadde 
dat 'tselve gevolgh soude konnen hebben; dat hij 
seeckerlijck wiste dat d'intentie van Denemarken vooraf 
was een sortabel engagement met U. M. en de staet 
te maken, en dat, 'tselve gedaen sijnde, de H r Plesse 
was gelast om daerdoor occasie tôt verder engagement 
te soecken, en de sake, was 't doenlijck, te prepa- 
reren tôt een huwelijck tussen U. M. en de princesse 
van Denemarken; dat hij wiste, dat 'tselve in 't con- 
seil van de koningh was geventileert, en selfs een 
gedeelte van het protocol gesien hadde; dat Juel l ) 
in sgn discours ail eenige reflexiën gemaeckt hadde, 
wat men in dat geval omtrent Sweeden soude kunnen 
doen; dat het niet wel dienstigh soude wesen deselve 
den oorlogh aen te doen, dewrjl welligt U. M. sulx 
niet soude agreëren, maer dat sîj groote advantages 
soude konnen behalen op Holstein, Hamburgh en 
Lubeck; dat Swede, uyt vreese voor U. M., sigh daer- 
tegens niet soude derven declareren; dat wgders de 
koningh van Denemarken, door U r M 8 crediet, een 
ascendent op de keiser soude konnen krggen, en de 
sake van 't rijck met desselfs participatie, met seclusie 
! ) Le diplomate Danois Jens Juel. 



1695. Août] — 404 — 

van Sweeden, soude konnen werden gedirigeert ; hij 
voegde daarbij, dat men wel konde denken dat soo- 
danige sake sijn koningh bedenckelijck voorquaem, 
alhoewel, ten opsigte van U. M., daeromtrent de 
minste nadencken heeft, en dat sulx oock geen de 
minste occasie van alienatie soude konnen geven. 
Twee daegen daerna .... segt hij mij : 

1° dat hij rijpelijck hadde gelet op de sake van 
Denemarken; dat hij sijn meester daerin sooveel vont 
gelntresseert dat hij niet hadde konnen nalaten te 
dencken op middelen, waerdoor 'tselve gepraevenieert 
ende de bant tussen den koning van Sweeden, U. M. 
en den staat, meer ende meer mogte werden geêstablis- 
seert, repeterende daernevens aile de protestation van 
sinceriteit en genegentheyt van de koningh zijn meester; 

2° dat van d'alliantie van Denemarken weynigh 
te wagten was; dat de campagne was gepasseert, en 
sulx vooralsnoch dâér geen meerder troupes nodigh; 

3° dat de verdere voordeelen, die Denemarken 
omtrent 't verbot van commercie, als anders, soude 
beloven, van weynigh effect soude wesen, ende dat 
ter contrarie, na aile apparentie, deselve veel gelt 
soude pretendeeren ; 

4° dat hij vervolgens meende ter intentie van 
sgn koningh te wesen dat hij, om 'tselve voor te 
komen, voorstelde een nader engagement met de 
koningh van Sweeden, waerbij deselve U. M. en de 
staet soude beloven Vranckrijck vigoureuselgck te pres- 
seeren tôt het accepteren van het fondament op de 
tractaten van Westphalen ende Nimwegen, en, bg 
faute van dien, deselve met de prestatie van de 
secoursen daertoe te obligeren; 

5° dat 't selve van vrg beter effect soude wesen 
tôt het becomen van een goede vreede, als wel 'tgeen 
men met Deenemarken doen soude; 



— 405 — [1695. Août. 

6° dat hg hiertoe geen positieve last hadde, maer 
niet twijffelde off die soude haest komen bekon 
als men maer voor een korte tijt wilde super cedei en 
met Denemarken te handelen; 'tgeen om reden als 
voren, vermits de campagne stont te expireren, niet 
presseerde ; 

7° dat dese sake wat sterck aendrong, dewjjl van 
d'intentie van Denemarcken verseeckert was, en 
't protocol gesien hadde; maer dat ernstigh vereogt 
dat men sulx niet wilde reveleren, dewijl men hem 
en sgn meester dan ongelijck soude doen, en haer 
benemen d'occasie om de sake aldaer te penetreren; 

ïck hebbe aengenomen dit ailes aen U. M. alleen 
te sullen adviseren voor sooveel 't secreet aenlangt, 
maer dewijl de rest, na mijn oordeel, seer nodigh 
was geweten te werden bij de H r van Heeckeren, om 
sigh in sijne aen te vange négotiatie na te réiru- 
leren, hebbe ick hem huyden daervan par missive 
meede kennisse gegeven, en geoordeelt dat hj} nu 
met voorsichticheyt in die sake van eenigh gelt te 
beloven moste gaen, want siende dat sg selfs souden 
willen uytkomen, sooals Oxenstern apparent meede 
doen sal, sal hg sigh niet moeten uytlaeten, off sou d e 
de sake konnen bederven; waaromtrent ick hem soo 

veel dienstigh hebbe geagt geînstrueert hebbe 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienai r 
Hage, 27 8te Aug. 1695. a. heinsius. 



LETTRE CCCXJL. 

Hemaius à Guillaume III. La négociation secrète de Molo. 

Sire! 
.... Molo .... heeft mij huyden wèer vertoont een 
brief van Caliéres, geschreven uyt Rijssel, den 28* len 



t 



1695. Août.] — 406 — 

deser, tôt antwoort van de sgne .... houdende dese 
clausule: „Je voye avecq déplaisir par le peu que 
„vous me marqués dans votre lettre du 28 me , qu'on 
„ n'aura pas profité de l'ouverture que je vous ay faite 
„par ma lettre du 4 me , en remettant à en parler après 
„le succès du siège de Namur, c'est à dire en perdant 
„la plus belle conjuncture qu'on puisse trouver de 
„faire la paix, et Dieu sçait quand elle se retrouvera, 
„etc •" Hij segt dan mede datter apparent een bataille 
sal sijn , dat men soo veel bloet konde sparen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 31 Âug. 1695. a. heinsius. 



LETTRE CCCXLI. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. Le Danemarc. 

Sire! 

.... Palmquiste hadde hem (Lelieroth) geschreven, 
dat versekert was dat Calières was vertrocken na de 
frontieren om, in cas een bataille voorsiet, hem daer- 
van te bedienen in 't ofireren van de vreede, ende 
dat hij geproneert hadde dat, soo men sigh maer van 
de consternatie van Dixmuyden ende Deynse hadde 
willen bedienen, men de vreede in sijn hant soude 
hebben gehadt. Ick beken, als ick eenige reflexie make 
op de papieren, die ick U. M. met de laatste post 
hebbe overgesonden, dat het eenige overeencomste 
met die sake schijnt te hebben, maer ick vinde daarin 
weer sooveel contrarie teiten , dat ick mrj daeromtrent 
niet wel kan voldoen, want dat hij soude gekomen 
sijn om d'een ofte ander voorval af te wagten, schijnt 
dâérmede te strîjden, dat hg den 4 de Aug. al geschreven 



— 407 — tt*»fi- A * ût - 

heeft dat hij daer gaen soude, maar evenwel is oock 
aen d'ander zijde waer, dat U. M. daervan geen kennisse 
heeft gehadt , voor sooveel ick weete .... 

Soo even koomen brj mij de H n Plessen ende 
Lente, seggende dat met de laeste post advys van 
haer hof bekomen hadde, dat het project brj S. M. 
was ontfangen; . . . .dat sij hadde konnen meicken dat 
S. M. juist in aile de pointen niet wel soude konnen 
geven, maer dat sij wierden verseeckert dat hij deselve 
genegentheyt hadde als te voren, en niet twijffelde 
off men soude de saken met den anderen heel wel 
inschicken. Sij seyden verders, dat sjj verstonden dat 
Sweeden begonde te woelen jegens onse negotiatie, 
ende niet konde begrijpen wat intrest die daer uni trent 
konden neemen, dewijl sij altrjts soo veel pro testât iën 
maeckten voor de geallieerden, waerbij sij hmer nu 
wilden voegen .... 

Uwe Majeî* 
onderdanigste getrouwe dionaer, 

A. HE1N81 

Hage, 31 Aug. 1695. 



LETTRE CCCXLII. 

Hcmsius à Guillaume III. Prise du château de Namur. Le 
Danemarc. 

Sire! 

Dese nacht de clock drie uyren ontfingh ick eeu 
brief van Manuel de Fonseca .... medebrengende de 
tijdinge, dat het casteel van Namen eergisterenavont 

de clock 7 uyren bg accord was overgegeven 

Alhoewel de H n van Plessen en Lente mij hoope 
gegeven hadde met de post van gisteren haer orders 






1695. Sept] 4Qg 

te sullen ontfangeo, soo hebbe ick daervan nochtans 
niets vernomen, werdende meer ende meer geconfir- 
meert in die gedagten, dat niet dan na 't eyndigen 
van de campagne in volkomen gereetheyt sullen sgn, 
te meer dewijl ick berigt werde dat uytermate curieus 
sgn en meer dan anders haer telckens informeren 
op de constitutie van sake .... 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HE1NSIUS. 

Hage, 3 Sept. 1695. 



LETTRE CCCJCE.ni. 

Heinsim à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

.... Ick konde wel mercken dat Lelieroth soo 
sterck niet gepresseert was als wel hier te vooren, 
en dat nu oock soo vast niet gepersuadeert was dat 
de negotiatie met Denemarken genoegsaem als ge- 
sloten was, dewijl, soo ick conjecturera, de laeste 
Deense brieven hem daeromtrent wat hadde geësclaicis- 
ceert. Hij protesteerde noch evenwel seer wegens de 
genegentheyt van sgn koningh tôt d'intresten van 
U. M. en den staet, met presentatie om ailes in 
Sweden ter intentie van deselve te dirigeren; seyde 
verders dat sijn schoonvaeder, de H r Olivecrans, hier 
was gearriveert, en dat die wel geerne met mij sonde 
spreecken; dat mij naïvement soude declareren hoe 
de saeken in Sweden staen, wat goets daer is te doen 
en wat méthode men aldaer moet gebruycken; ail 
'twelck ick eenigsints aensie als praeludie om haer 
ofte een van deselve te introduceren om in de nego- 



_ 409 — U* 96 - &e Pt* 

tiatie van de mediatie te werden geëmploieert .... 
mylord Galloway schrrjft mij dat het advys, dat ick 
gesonden hadde, van 't renouvelleren van de groote 
alliantie, den hartogh seer aengenaem was gewees 
en aile jalousies van secreete handelinge hadde w»\ 
genomen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe diens 

A. HEINSIUS. 

Hage, 7 Sept. 1695. 



LETTRE CCCXMT. 

Qufflaume III à Heinsius. Le Danemarc. L'équipage de la flotte. 

Loo, den 23 Sept. 1695. 

T'is mg leet te sien, dat de saecken met 

Denemarken soo staen, want ick meen dat het ons 
adventageus in desen tijt hadt geweest om met haer 
te sluyteD op reedelijcke condition, maer haer ulti* 
m a t u m is onverdragelîjck , en toont klaer haer inten t 
Ick ben seer bekommert wegens d'équipage naar dp 
Middelandsche Zee, want ick oordeel die t'enemael 
nootsaeckelgck, en ick vrees dat het maer al te waer- 
scheynelgck is, dat Spagne daertoe weynigh ofte ni et 
sal willen fourneeren, en waer den staet die onkosten 
anders sal vinden en weet ick niet; en daer is even- 
wel te veel aen gelegen om in die zeën niet meesters 
te sijn, jae selfs in 't reguard van Engelandt. 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



. 



: !:W^|' 



1696. Oct] 



— 410 - 



LETTRE CCCJULV. 

Guillaume III à Hehmus '). Arrivée en Angleterre. Convocation 
du parlement. Projet d'un voyage à travers le paye. 



Kensington, den 15/25 Octob. 1695. 

UEd. sal voor de receptie deser al hebben ver- 
staen de geluckige passage, die ick heb gehadt, sijnde 
hier gearriveert voorlede Vrjjdaghavont .... De saecken 
alhier vinde ick al tamelgck wel geconstitueert, en 
mij wert groote hoope gegeven van een goet succès 
in 't parlement, die ick den 22 Novemb. st. v. heb 
geconvoceert, hetwelcke de kortste trjt is, als UEd. 
kan naerreekenen, dat mogelijck is geweest volgens 
de constitutie van dit rijck. Men is tegenwoordigh 
over aile de provintiën seer besigh wegens de nieuwe 
electiën ; en sijnde alhier [de] meeste luyden absent, en 
weynigh affaires te doen, ben ick geresolveert om een 
keer aenstaende Donderdagh in het landt te doen om mij 
eenighsins te diverteeren ende een gedeelte van het landt 
te sien, daer ick voor dese niet heb geweest, 'twelck 
mogelijck oock geen quaet effect sal doen. Ick maeck staet 
omtrent de drie weecken in mtj[n] reys te besteeden, 
maer sal op aile plaetsen, daer ick sal sîjn, de post- 
daghen naer Hollandt waernemen, en besorgen dat 
de brieven mg exactelijck werden toegesonden, ten 
eynde geen prejuditie magh werden geleyt in weder- 
seytse correspondentie, 'tgeen soo noodigh is in dese 
conjuncture van tgden .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 411 — [1696. Oct-NoT. 

LETTRE CCCXLTI. 

Guillaume III à Heinsius. Perte de navires. 

Altrop ' den 21 Octob mb ' 1695< 
.... Het verlies van dese laeste drie Oost-Indise 
retourscheepen sal hier te lande groote ongemack 
veroorsaeken, en ick vrees seer dat dese compagnie 
daerdoor t'enemael sal sijn geruineert en banquero 
wat quaet effect dit in *t aenstaende parlement sal 
doen, kan UEd. light begrijpen. Ick beken, dat d< 
twee verliesen groote ongelucken sijn, en men oock 
wel reeden heeft te suspecteeren datter verraderey 
onder loopt, 'twelck bg vêle alhier oock wert gelooft 
en seeckerlîjck ondersoek op sal volgen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCXLY1I. 

Guillaume III à Heinsius, La négociation avec les agents 
Français. 

Licester, den 4/14 Novemb. 1695. 

.... Soo veel ick kan begrijpen uyt de rescriptie 
van Calières, scheynt het dat, door het eysschen van 
een ultimatum soo positif, of sij die negotiatie met 
soo seer aen de handt soude willen houden, als om 
te weeten onsen eysch, om haere mesures daernaer 
te nemen om den oorlogh te continueren, ofte de 
vreede te maecken .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



_ 



1696. Novemb.] — 412 — 

LETTRE CCCXLVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Retour du voyage à travers le paye. 

Kensington, den 12/22 Novemb. 1695. 

Ick ben gistere avont wederom alhier gerever- 
teert in goede gezondheyt, sgnde wel voldaen van 
mgne reyse, hebbende seer schoon weder gehadt, 
en overal seer veel genegentheyt van het volck 
bevonden .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCXL1X. 

QuiUaume III à Heinsius % La négociation secrète. La cour 
de Vienne. 



Kensington, den 15/26 Novemb. 1695. 

.... UEd. heeft seer wel gedaen om de scrupuleus- 
heyt van den H r Heemskerck te benemen, want het 
is seeckerlijck nodigh dat men ten eerste weet wat 
men tôt Weenen in de secreete negotiatie sal willen 
doen, niet twijfelende ofte den H r Boreel *) sal haest 
antwoort ontfangen. Ick moet evenwel bekenne dat 
in dese saeck, als oock andere, de doot van den 
marquis de Boergomène *) seer ontgdigh is, en qualgck 
sal kunnen werden gerepareert in dese conjunctnre 
van tgt . . . . Het is mg seer leet te vernemen de 
insolentie van de capers in 't Vlie ; ick meen seecker- 

â ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

') Le bourguemaître d'Amsterdam M. Jacob Boreel; en 
1697 il fat député au congrès de la paix à Ryswick. 

3 ) L'ambassadeur Espagnol à Vienne, le marquis de 
Borgomanero. 



— 413 — [1696. Novemb, 

lijck dat het een groote schande en schade is, dat 
light soude kunnen werden belet door het collège ter 
adm* van Amsterdam, maer die dencken Diet aJs 
op haer eyge convenientie en profijt, 'twelck onver 
dragelijck is en door autoritijt van den staet behoorde 
te werden geremediert .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCL. 

Guillaume III à Heinsius. Le parlement. 

-r . j 26 Novemb. 1£ ™ 

Kensington, den 6 Decemb 1695. 

.... Ick heb eergisteren mijn aenspraeck aen 
't parlement gedaen, die UEd. seeckerlijck sal worden 
toegesonden. De meeste leeden scheynen wel geïndi- 
neert om te bewilligen 'tgeen ick van haer eysch, 
maer ick vrees evenwel dat het een lange sessie sal 
sijn, om uyt te kunnen vinden middelen tôt sulke 
groote somme als er vannooden sal sijn, 'twelck teti 
uyterste prejuditiabel sal sijn voor het gemeene 
werck .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCLI. 

Guillaume III à Heinsius '). Désir de la paix. 

_. . . , 29 Novemb. ifiC _ 
Kensmgton, den 9 Decemb 1695. 

.... Ick beken aen UEd. dat ick nogh seer 
wenste naer een redelijcke vreede, want ick bekom- 
l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Nov.-Déc] _ 414 — 

mert ben , dat wij d'aenstaende campagne met weynigh 
adventage sullen kunnen doen, indien den vijanthaere 
trouppes soo merckelrjck vermeerderen als d'advisen 
mede brengen, ende ick en aie niet boe wjj het van 
onse kant sullen kunnen doen, soodat naer aile 
aparentie den vijant weder supérieur aenstaende cam- 
pagne sal sijn. Ick approbeere seer 'tgeen UEd. aen 
den gaaaf Frise beeft geantwoort; ick meen dat het 
niet doenlijck [is] dat aen den Rhijn ende in de Spaense- 
Nederlanden tegelijck een belegering kan werden onder- 
nomen, maer wel in Piémont, maer ailes sal daerop 
aenkomen, als UEd. seer wel remarqueert, waer de 
genoeghsame quantitijt van trouppes sal kunnen werden 
gevonden .... Het werck in 't Noorden is bekommer- 
lijck, ende seer difficiel d'intrigues van Vranckrijck 
aldaer te beletten ofte voor te komen; ick vrees dat 
van Denemarken niets als quaet is te verwaghten , en 

daer dient tegen gebout te werden sooveel doenlijck 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCLII. 

Guillaume III à Heimius '). Le parlement. Mauvais succès de 
l'emprunt en Hollande. 

Kensington, den 18/3 Decemb. 1695. 

.... De saecken in 't parlement alhier gaen tame- 
lijck wel voort, maer ick vrees altrjt dat de difficul- 
teyten van de saecken selfs het seer lang sal doen 
traineren, alhoewel daer genegentheyt scheynt om 
sooveel doenlijck een korte sessie te maecken; inson- 
derheyt het werck van de munt is seer intricaet, en 
heeft seer veel difficulteyten, waerin de opinie 
wonderlgck, differeeren, ende seer beswaerlîjck tôt 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 415 — U&95. Décemb, 

een conclusie sal kunnen werden gebraght, en even- 
^wel daer hanckt ailes aen. Ick ben seer bekommei 
dat de nogotiatiên van penningen in Hollandt boo 
sleght voortgaet, en dat men van aile kante scrrjft 
dat d'oorsaek voornamentlrjck daervan soude weesen 
de quantitijt van loterije, die voorhande sijn, dat de 
particulière geen gelt meer leegh hebben; dat soo 
sijnde, soude van de alleruyterste gevolge sijn, ende 
ick en sie niet hoe het mogelijck soude sijn om in 
den staet de saecke gaende te houden, en ick en weet 
geen promt remédie voor sulcken eminent quaet, en 
sal seer gaerne van UEd. daeromtrent werden geécla 
siceert .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCLII1. 

QuiUaume III à Heinsius '). L'opinion politique à Vienne. 
Desseins de la flotte Française. 

Kensington, den 10/20 Decemb. 1695. 

.... Ick ben bleyde te vernemen dat den 
graaf van Einsky tôt Weenen de propositie van 
M r Lexington en Heemskerck, tôt een voet van een 
secrète negotiatie, soo wel heeft opgenomen; ick 
meen dat hetselve dient te werden gepousseert, ten 
eynde aldaer een finale resolutie dien confonn wert 
genomen, en dat UEd. hetselve uyt mrjnen naern 
aen M r Lexington wilt scrijven, en van dat geheele 
werck met niemant te willen corespondeeren als met 
UEd. en van 'sgelgcke aen den H r Heemskerck. Ick 
heb door den secretaris van staet aen lord Lexing 
doen scrrjven, volgens UEd. sentiment, dat niet vero 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. DécembJ — 416 — 

soude insisteeren wegens het preluminiair déclaratoir 
van de Nimweghse en Westpalische vreeden , naerdien 
den keyser daertegens soo avers scheynt te sijn, en 
ick niet en sie dat het nu van eenigh vrught soude 
srjn, insonderheyt indien de secrète negotiatie sijn 
voortganck soude hebben, 'twelck ick seer wenste .... 
Ick meen dat, volgens aile d'advisen uyt Vranckrijck, 
men nu niet meer en kan twîjfelen ofte haer intensie 
is om seer vroegh in 't voorjaer met haer scheepen 
uyt Toulon te loopen naer Brest, en indien ons 
esquadre tôt Cadix niet suffisant en is om 'tselve te 
beletten, sal UEd. light oordeelen van wat quade 
gevolge dat sal sijn, en wat effect het alhier sal doen 
is meer dat UEd. sigh kan inbeelden, en soude capabel 
srjn om de menschen alhier tôt extravagante résolution 
te brengen, soodat die saeck in aile respecten van 
de aider uyterste importance is, en niets dient te 
werden versuymt ofte ongedaen gelaten om aile de 
scheepen, gedestineert naer Cadix, uyt te pressen tôt 
het voile getal van 21 ... . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCLIV. 

Guillaume III à Eemsxus '). La négociation secrète. Désir (Tune 
résolution finale à Vienne. 

Eensington, <len 17/27 Decemb. 1695. 

.... Ick aprobeere het provisioneel antwoort, door 
den H r Boreel aen Calières gegeven, maer ick sie 

l ) PUbliée en partie par M. Van der Heim. 



— 417 — [1QDÔ. Démiib. 

wel dat, sonder men tegenwoordigh vàn Touraay 
afsiet, dat van die negotiatie niet en sal vallen, en 
ben t'enemael van UEd. sentiment dat, als men Vraiic- 
rfjck soude kunnen brengen om de vier bewuste 
steeden tôt een équivalent t'offreren, dat men dan 
het werck seer aparent in sijn hande soude hebbcn; 
ende tôt een vijfde plaets soude men kunnen eysscl u • n 
Fumes, indien den H r van Drjcvelt het niet gefor- 
tificeert heeft geôyst, waeromtrent UEd. sigh bij 
hem dient t'informeren , ofte Philippe ville, dat seer 
wel tôt de barrière soude dienen; ende ick meene dat 
men op die voet een eysch soude behooren te doen, 
om daerdoor te traghten Vranckrijck t'engageeren de 
vier eerste plaetsen t'offreren .... Ende daerom sal 
het oock nootsaackelijck sijn, dat tôt Weenen wert 
gepresseert om finalijck te resolveeren tôt een secrète 
negotiatie, 'twelck nu scheynt aldaer ingressie te 
vinden; maer graaf Einsky is sulcken irresolut een 
man, dat men hem des te meer moet presseeren tôt 
een finale resolutie. Men begint alhier seer bekommert 
te werden wegens de geconfirmeerde advisen uyt 
Vranckrijck van de équipage tôt Toulon, en dat het 
esquadre aldaer vroegh in 't jaer van intensie is het 
nauw van de Straet te passeeren, ende men vreest. 
seer dat ons esquadre tôt Cadix niet tijdelijck sterck 
genoegh sal sgn om het te kunnen beletten, 'tgeen 
een groot ongeluek soude sgn en de saecken alhier 
in groote peryckel brengen: daerom dient men in 
Hollandt op aile middelen bedaght te sijn om de restée- 
rende scheepen tôt completeering van het getal van 
21 ten spoedigste te vervaardigen en derwaarts te 
senden .... Ick meen, dat wij ons als guarandeurs 
behoorde te bemoeyen in de differenten tusschen 
Denemarken en Holsteyn ; maer UEd. dient aen Lelïën- 
roth te seggen, soo van wegens den staat als van tnij f 



1696. Décemb.) — 418 — 

dat wij ons daerin niet kunnen steecken sonder dat 
wij verseeckert sijn dat Suéde daerin sal willen 
koomen, volgens srjn obligatie en interest.... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

De saecken in 't parlement gaen reedelijck wel 
voort. 



LETTRE CCCLV. 

OuiUaume III à Heinsius. Nouvelles difficultés avec la Suède. 
Calomnies contre le conseiller-pensionnaire. 

Kensington, den ô7~n — ~ 1695/6. 

.... Alhoewel ick wel hadt gevreest dat Sueden 
de secoursen soude weygeren, soo en laet het niet te 
facheeren als meù siet hoe die coninck gedient wert 
door sijn ministers, die haer op soodanige manier door 
Vranckrijk laeten corrumpeeren. Ick moet UEd. met 
groot leetwesen seggen, dat weynigh daghen geleden 
weder een ranconter is geweest met een van mijn 
oorloghschepen en een Suedse wegens het saJueren, 
ende de mijne de Sued heeft doen strijcken, naerdat 
sij malkanderen de laagh hadde gegeven. UEd. 
kan light begrijpen wat opschudding dit weder sal 
veroorsaecken, en hoeseer het mij facheert om sulcke 
voorvallen niet te kunnen beletten. De graaf van 
Portland sal UEd. met dese post informeeren, dat het 
maer een prattje is geweest d'infâme callomnie, daer- 
van UEd. soude sijn beschuldight geweest, en ick 
meen dat UEd. sigh magh gerust stellen dat het brj 
niemant en sal werden gelooft, ende, ingevalle van 
verder ondersoeck, datter yets van soude sgn gespar- 




419 — [1695—96- Dec— Janv. 

geert, en twijfele ick niet of daer sal middel srjn, tôt 

UEd. satisfactie, de valsheyt daer van te doen sien 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCC1, VI. 

Guillaume III à Heinsius. Condition de la flotte, 

Kensington, den q| n — - 1696/6. 

.... Uen graaf van Portland sal UEd. toesenden 
met dese post een extract van den brief van den admîrael 
Rooke, van Cadix, die mij seer bekommert, siende in 
wat voor een sleghten staet srjn esquadre aldaer is, 
ende vervolgens hoe seer t'aprehendeeren is dat wij 
in geen staet en sullen sîjn om aen den vijaut te 
beletten het doorbrengen van haer esquadre van 
Toulon naer Brest ofte dese zeôn; 'twelck van de 
uyterste quaede gevolghe soude kunnen sijn, ende 
naer aile aparentie, niet te twijfelen meer is ofte het 
is seeckerlijck d'intentie van den vijant .... Ick sal 
alhier aile sorgh dragen doenlijck, om d'équipage 
voort te setten; ick versoeck dat UEd. van 'sgelijcke 
wil doen .... UEd. goede Vriendt, 

WILUAM R, 

LETTRE CCCLVIL 

Guillaume III à Heinsius 1 ). La négociation secrète. Desmnz 
de l'ennemi. 

Kensington, den 7/17 Jau. 1696. 

.... Ick en ben gans niet gestight in het and- 
woort, dat Kinsky gegeven in reguard van de seereete 
negotiatie, want die en beduyt nietmetall, en is opge- 
stelt met soodanige réserve, dat daervan altijt kunnen 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim 



1696. Janvier.] — 420 — 

resilieren als sullen goetvinden, en selfs vrees ick dat 
noyt tôt sulcke negotiatie sullen willen koomen, ende 
evenwel en sie ik niet dat men beter kan doen voor- 
alsnogh [dan] om t'antwoorden sooals UEd. heeft gecon- 
cipieert .... Ick sal met verlangen te gemoet sien het 
antwoord, dat Boreel op sijn laaste scrijvens sal ont- 
fangen, 'twelck ick seer aprobeere, want ick UEd. 
Doghmaels moet bekennen seer te verlangen om tôt 
een eynde te geraecken van dat groot werk, seer 
bekommert sijnde voor de successen van de aenstaende 
campagne, soo te landt als te waeter. Het is nu maer 
al te seecker dat den vijant van intensie is om sgn 
esquadre scheepen van Toulon in desezeën te brengen, 
en UEd. sal hebben gesien uyt het scrijvens van Rooke, 
hoe weynigh aparentie het is dat wij het sullen kunnen 
beletten, en ick bekenne dat ick de consequentie daer- 
van, insonderheyt voor ons alhier, seer aprehendeere ; 
ende, volgens aile d'advysen uyt Vranckrijck, soo sijn 
sij van sints om haer gansche zeemaght in zee te 
brengen, en ick vrees vôôr dat d'onse gereet sal srjn, 
insonderheyt indien het esquadre van Toulon vroegh 
in 't voorjaer tôt Brest soude komen .... Ick ben 
met den prins van Vaudemont wel eens, dat de belege- 
ring van Montroyal l ) wel de bequaemste operatie soude 
sijn, maer de saeck selfs is soo difficiel in 't regard 
van de cituatie, dat ick qualijck sie hoe het moge- 
lijck sal sgn om die plaets t'emporteren ; mogelijck 
Trabagh 2 ) en de forten daeromtrent soude men kunnen 
meester werden, dat ail seer veel soude sijn gedaen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

De saecken in 't parlement gaen nu niet wel 
') Probablement: Montroeuil en Hainaut ou Montreuil 
en Flandre. 

*) Trarbach. 



v?^. rç "rf^îti«|IS! 



— 421 — [1696. Janvier. 

voort; men heeft sich soo geëmbrouilliert in dat werck 
van de munt, dat men niet weet hoe daeruyt te 
geraecken, 'twelck seer groot retardement aen aile 
d'affaires sal veroorsaecken .... 



LETTRE CCCLVIII. 

Guillaume III à Heinsius '). Nouveaux différends au Holstein. 
La Saxe. 

Kensington, den 14/24 Jan. 1696. 

.... Ick ben wat gesurpreneert van 'tgeen den 
envoyé Smetteau aen UEd. heeft geseyt in 't reguard 
van de Gottdorpsche differenten; het scheynt ofte 
Brandenburg meer Dennemarken in dat werck soude 
willen favoriseeren als reedelijck soude sijn, en tôt 

wat einde en kan ick niet begrijpen Ick kan 

qualijck gelooven dat het Huys Lunenburg soo veer 
met den hartog van Holstein-Gottdorp sigh soude 
hebben geëngageert, maer het is seecker, dat in sulcken 
geval de guarandeurs van het Âltenaessen tractaet Den- 
nemarken soude moeten bîjspringen, en niet Holsteyn- 
Gottdorp. Het is een onbegrrjpelrjcke conduite van het 
Weense hof van den ceurvorst van Saxen soo te hebben 
laeten vertrecken: ick vrees dat men hem voor ons 
nu wel verlooren magh reekenen, en ick ben seer 
bekommert voor desordre in 'trijckaenstaendesoomer, 
'twelck ons seeckerlrjck soude beletten het gebruyck 
van de trouppes van verscheyde vorsten; daerom 
dient men sooveel doenlijck te arbeyden om aile 
question aldaer brj te leggen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

] ) Publiée en partie par M. Van der Eeim. 



1696. Janvier.] — 422 — 

LETTRE CCCLIX. 

Guillaume III à Heinsius. Rappel de l'admirai Rooke. 

Kensington, den 21/31 Jan. 1696. 

.... Ick heb seer noode tôt die resolutie gekoomen 
om ordres af te senden aen Sir G[eorge] Rooke om 
weder 'thuis te koomen .... Godt geve dat die ordres 
tôt Cadix tijdelijck mogen aenkoomen, want indien de 
wint soo contrari bleef , soude het wel kunnen gebeuren 
dat de Fransen al voorbrj waeren eer dat Rooke sijn 
ordres soude kunnen ontfangen. Ick beken, dat dese 
saeck mij al seer bekommert, insonderheyt wat éclat 
het in de werelt sal veroorsaecken dat wij scheynen 
het werck in de Middelandsche-zee t'abandonneeren, 
en hoe onse vjjanden daerover sullen glorieren; maer 
tegen wêer en wint is niet te do en, en in saecken 
van die importance dient men altijt de voorsightighste 
partey te kiesen. — De saecken in 't parlement en 
gaen niet soo wel voort als in 't eerste, soodat men 
gans geen staet en kan maecken wanneer daer een 
eynde te hoopen is . . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCL3L 

Guillaume III à Heinsius l ). Propositions acceptables de la France. 

Kensington, den % g^^ 1696. 

.... Ick beken dat ick seer gesurpreneert ben 
geweest te sien uyt den brief van Callières, dateynt- 
! ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 423 — U696. Janv-— Fé?r. 

Irjck Vranckrijck daertoe is gekoomen om Luxembourg 

selfs, ofte een équivalent daervoor, te cedeereii 

En ben van sentiment, sonder eenigh hesitatie dat 
men aenstons tôt een secrète conferentiemoetkoomen, 
en hetselve met Calières overleggen hoe het bequame- 
lijck sal kunnen geschieden, met de meeste secret esse, 
sonder sigh t'enemael te verklaeren ofte men den 
voorslagh accepteert ofte niet .... Om UEd. niets 
van mijne sentimenten te cacheeren, ick ben geoegcu 
om dese coop toe te slaen. De groote swarigheyt sal 
nu sijn in 't reguard van Straesburg en Pignerol, ats 
oock Lotheringen, en men sal Vranckrijcks intensie 
daeromtrent niet kunnen weeten eer men in onder* 
handeling komt. Het sal nu oock sooveel te nodiger 
sijn om tôt Weenen te presseeren vante willenkoom en 
in een secrète negotiatie, waeromtrent ick seer bekom- 
mert ben, siende de lenteurs ende irresolutheyt van deu 
graaf Kinsky, ende evenwel het sal door die wegh 
moeten gaen. Ick heb UEd. rondtuyt mijne sentiments 
geseyt, en sal aen UEd. goede ende voorsigtighe con- 
duite bevoole laeten om dit groot werck soo spoedigh 
als doenlijck tôt een gewenste eynde te brengei .... 
Yolgens UEd. scrrjvens is klaer, dat het Huys Lunen- 
burg niets van 't haer tôt het gemeen, volgens ouder 
gewoonte, willen contribueren, maer altoos de lasien 
op onse hais schuyven.... Volgens de condition, die 
den ceurvorst van Saxen naer Weenen heeftgesonden, 
om nogh meerder trouppes naer Ongeren te senden, 
kan men klaer sien dat het srjne intensie niet en is, 
want deselve sijn onaennemelijck, soodat ick geloof 
dat van die negotiatie niet en sal vallen, ende ver- 
volgens al seer verlegen sal sijn met dien ceurvorst, 
weetende wat raet hij gebruyckt, en siende uyt de 
découvertes hoe weynigh staet op hem te maecken 
is . . . . Hoe raeer ick mijn gedaghte laet gaen wegens 



1696. Janv.— FévrJ 424 

de onderneming op Mont-Royal, meen ick dat nogh 
minder diffîciel sal srjn als een ander plaets in Vlaen- 
deren, ofte op de Maes, 't attaqueeren . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCLXI. 

Guillaume III à Heinsius , ). La négociation secrète. 

Kensington, den 4/14 Febr. 1696. 

.... Ick heb UEd. met de post van voorlede 
Vrrjdagh geschreeven mijn sentiment op den laeste 
brief van Calières, daerin bestaende dat men aenstons 
behoorde te convenieren om dese secrète negotiatie 
voor[t] te setten, sonder sigh t'enemael te verklaeren 
op de acceptatie van de voorslage condition, alhoewel 
ick voor mrj aen UEd. heb gescreven dat ick deselve 
soude aennemen, en ben nogh van 'tselve sentiment; 
het soude dan op Straesburg, Lotheringe en Pignerol 
aenkoomen om het geheele werck te sluyten, 'twelck 
den goede Godt wil geven dat spoedigh magh geschieden, 
eer de campagne begint. UEd. sal seer wel doen wegens 
de form en manier van dese negotiatie met den 
H r v. Drjcvelt te concerteeren. Ick beken, dat ick van 
sijn opinie ben, dat Vranckrijck het tegenwoordigh 
meent, waerin ick geconfirmeert wert door de décou- 
vertes, maer men sal evenwel met aile voorsichtigheyt 
moeten procedeeren, want seeckerlijck de Fransen srjn 
noyt te trouwen, weetende altrjt uytvlughten te vinden, 
aïs het met haer interest overeenkomt .... Het is 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 425 — [1696. Février. 

onverdragelijck, dat het Huys Lunenburg niets wil 
contribueren van het haere tôt het gemeen, en ailes 
op onse schoudere smeyten .... 

UEd. goede Vriendt 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCL.XII. 

Guillaume III à Heimius 1 ). Préparations à Dunkerque, 

Kensington, den 7/17 Febr. 16%. 

.... De alarme in Zeelandt is seer groot wegens 
d'advisen van de préparation tôt Duinkercke; ick 
meen dat men behoorde aenstons die scheepen, die ick 
weder naer Hollandt heb gesonden, soodanigh te 
posteeren, dat sîj Zeelandt en Gorée met eene kust 
beveyligen; 'twelck ick UEd. ernstigh recommandeere, 
want ick weet hoe weynigh reflectie de secrétaire 
De Wilde maeckt op 'tgeene die provintie raeckt t > « t 
Ick ben t'enemael van UEd. sentiment, dat men in 
geen beter handen de préparation tôt d'entreprise van 
Mont-Royal en kan stellen als den baron Gorits 
van Cassel .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Aengaende hetgeene de generaal-majoor Fagel acn 
UEd. scrrjft wegens een dessrjn om Duinkerckeu te 
bombarderen, is het nodigh dat hij sijn gedaghte daer> 
omtrent openbaert aen den prins van Vaudemont, um 
mrj daerover te scrijven indien hij het practicabel 
vindt, omdat *) vervolgens d'ordres tôt de nodige 
préparation te stellen. 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 
3 ) Lisez: om dan. 



1696. Février.] — 426 — 

LETTRE CCCL.IIII. 

Guillaume III à Heinsim '). Le roi affirme de nouveau son 
désir de la paix, 

Kensington, den 11/21 Febr. 1696. 

.... Ick moet UEd. noghmaels seggen dat ick 
seer verlang naer een promte conclusie, maer ben 
t'eûemael van UEd. sentiment, dat men met aile voor- 
sightigheyt moet procederen, [op] dat wij niet en mogen 
werden misleyt ofte bedrogen ; ick ben oock van ITEM, 
gevoelen, dat men die saeck niet te hardt tôt Weenen 
moet drijven, om niet te veelsuspitie te veroorsaecken, 
alhoewel ick seeckerlrjck voorsie, dat men ten laeste 
klaer sal moeten spreecken, als de voorsz. negotiatie 
wat yerder sal sijn geadvanceert. Ick en geloof niet dat 
de Franse in 't eerste een voorslagh van een stilstandt 
van wapenen sullen doen, en, in casdat sijhetdeeden, 
en ben ick nogh niet gedetermineert bij mij selven 
ofte het voordeligh ofte nadeligh voor ons soude sijn, 
want daer valt veel voor en tegen te seggen. Hebben 
sij een dessijn om in mijne rijcken eenigh desente te 
tenteeren, als d'advisen van aile kante nogh scheynen 
te seggen, en geloof ick niet dat sij een stilstand 
sullen proponeeren, en wij sijnde voor alsnogh in 
geen staet in eenigh quartier om offensyf t'ageeren, 
soude mogelijck sulcken stilstand voor een korten tgt 
soo prejuditiabel niet srjn als wel in de voorige conjunc- 
ture .... Ich begin meer en meer bekommert te werden 
hoe men het différent tusschen Denemarken en Holsteyn- 
Gottdorp sal bijleggen, den eerste niet willende dat 
wij ons daerin sullen bemoeyen, pretendeerende het 
domestique saecken te srjn, en evenwel van ons be- 
geerende executie van de guarantie, 'tgeen, naer mijn 

') Publiée en partie par M. Van der Hem. 



F ' 



— 427 — [1^96. Février, 

oordeel, een contradictie is; en d'andre, vrees ick, 
wert te veel opgesett door Sueden, en particulier! ijrk 
door het Huys Lunenburg. Het is seecker dat het 
interest van de ge allie erdens, en insonderheyt van 
den staet en mîj, is, dat niet alleen geen broullerie 
in die quartieren beginnen, maer die daer alreede 
sijn met den eerste moge werden bijgeleyt .... 

UEd. goede Vriendt 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCLXIV. 

Guillaume III à Heinsius. Attaque de navires par Jean BarL 

Kensington, den 14/24 Feb. 1696. 

.... Een Engelse coopvaerdeyscheeptje, tôt Yarmouth 
gearriveert, heeft gerelateert, dat voorlede Saturdagh 
uyt de Maes was geseylt ten selven tijt als een 
Hollande convoy vantweeoorloghscheepenuytGoeree, 
en dat den Zondag 's morgens hadt gesien, dat een 
van de Hollands oorloghscheepen was genomen door 
een esquadre Franse scheepen van 7 ofte 8, die hij 
voor Jan Bart aensagh, en dat het ander wier naege- 
jaeght, niet weetende of het was ontkoomen ofte 
niet; dit is een seer fâcheuse tijding, die ick vrees 
dat maer al te waer is. Men seyt dat het het convoy 
was, gedestineert naer Hull, en datter eenige coop- 
vardeyscheepen oock genomen sijn; seedert heeft men 
advis alsofte het voorsz. Franse esquadre op de 
hooghte van Yarmouth soude sijn gesien, scheynende 
de wil te hebben naer het Noorden, dat ick niet en 
kan begrijpen wat dessijn sg aen die kant nu kunneu 



1696. Févr.-Mars.] — 428 — 

hebben, en het is evenwel seer aparent dat Jan Bart 
niet en is uytgeloopen sonder te hebben een formeel 
dessîjn .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCL.XV. 

Guillaume III à Heinsius *). Préparations de l'ennemi. 

Kensington, den ~ôr~w~û — 1696. 

Ick heb gisteren een expresse ontfange van den 
hartog van Wirtemberg van Nieupoort . . . , bij dewelcke 
hij mij adviseert, dat de groote preparatie van den 
vijant tôt Duynkercke ende op die kusten tôt het embar- 
queeren van trouppes tôt een desante alhier sonde 
sijn, aengesien dat coning Jacobus tôt Calis soude 
sijn aengekoomen ; dat de trouppes wierde geëmbar. 
queert, en dat de marquis de Boufflers met hem 
overquam. UEd. kan light begrijpen wat opschudding 
sulcke tijding alhier heeft veroorsaeckt, neffens de 
ontdecking van een dessîjn tegens mijn persoon .... 
Ick heb gisteren avont ordre gesonden aen de scheepen 
van den staet en van mrj tôt Spithead om naer de 
Duyns te zeylen, en den admirael Russel is vandagh 
vertrocken om het esquadre, dat ick aldaer heb doen 
versaemelen, te commandeeren, hetgeene al seer 
considerabel sal sijn, om met aile spoet over te 
steecken op de kust van Vranckrijck en aldaer 
traghten de scheepen, die daer versamelen, aen te 
doen en te destrueeren. Den goede Godt wil geven 
dat het een tweede werck van La Hogue magh sijn 
en uytvallen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 
') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 429 — [1696. Fèvr.— Mm. 

LETTRE CCCLXVI. 

Guillaume III à Heinsius '). Alarme en Angleterre. 

Kensington, den »* ™ . — 1696, 

.... UEd. sal . . . . hebben vernomen den grooten 
alarm, die hier is. Wij sijn besigh om ailes bij te 
brengen dat eenighsins doenlijck is tôt onse defentie. 
Ick hoop dat ons esquadre vandagh bij den andcrcn 
sal sijn in Duyns, en dan sullen wij buyte groote 
bekommering [sijn]. UEd. sal door andere geînformeert 
werden van 'tgeen gisteren in het parlement isgednen, 
'twelck mij veel reede van satisfactie geeft, en ick 
hoop dat deselve soo sullen voortgaen .... Als men 
den uytslagh van dit dessijn van den vîjant sal hebben 
gesien, 'twelck in korte daghen sal moeten sijn, mo 
sal men naederhant een considerabel esquadre moeten 
reguleren tegens die van Duynkercke, en de rest van 
de vloot soo spoedigh bijeenbrengen als mogeHjck, 
om t' opponeeren aen de scheepen van den vijant, die 
van Brest ofte Toulon soude kunnen koomen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCLXVII. 

Guillaume III à Heinsius *). Départ de la flotte. 

Kensington, den „ „ , 169G, 

.... Ick bedancke UEd. van herte voor .... de vley t , 
die daer wert aengewent om mij te secoureren. Tek 
hoop, dat in die goeden ijver sal werden gecontinueert , 
en insonderheyt in het voortsetten van de équipage , 
daeraen ailes aen gelegen is . . . . Den admiraal Russel 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



f 



j 



1696. Févr.— Mars.] — 430 — 

is gisteren uyt Duyns gezeylt met een favorabel wint 
naer de Fraose kust 7 soodat ick aile moment tîjding 
verwaght van hetgeen hrj sal hebben kunnen uytrigh- 
ten. Ick beken dat ick daervan, onder Godes seegen, 
een goede verwaghtingh van heb, sijnde seekerlijck 
veel stercker als den vijant kan sijn,hebbendeomtrent 
de vijftigh goede scheepen bij sigh. Het sal daerop 
aenkoomen of hrj de vijants oorloghscheepen sal kunnen 
aentreffen ; yolgens het oordeel van de zeeluyden alhier, 
als de wint seedert agh daghen heeft gewaeyt, datter 
groote aparentie daertoe soude sijn .... Het heele 
werck dependeert daeraen, want kunnen wrj den vijant 
maer verstroyen, sonder meer te doen, soo is het 
dessijn om hier te lande[n], naer mijn opinie, geavorteert 
voor het tegenwoordigh. Maer men sal dan met aile 
vleyt moeten arbeyden om de groote scheepen tôt de 
soomervloot in gereetheyt te krijgen, want indien het 
esquadre van Toulon ons op den hais quam, met de 
scheepen die tôt Brest en Rochefort gereet gemaeckt 
werden, soude sij ons overlegen sîjn. UEd. kan dan 
light considereren van wat importantie het is dat de 
admiralitijten werden aengemaent tôt voorsetting van 
de équipage , maer vooral sal moeten sorgh werden 
gedragen dat de penningen, daertoe nodigh, aen haer 
werden gefurneert, andersints en sullen sij in geen 
staet sijn om het met de nodige promtitude te kunnen 
doen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 

LETTRE CCCLXVHI. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. 

Kensington, den 3/13 Maert 1696. 
....Naer d'advisen, die ick uyt mijn vloot heb, 
vrees ick dat deselve de vijants oorloghscheepen voor 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 431 — [Mars. îtï%, 

Duynkercke niet sullen kunnen attaqueeren. Wij sijn 
beesigh om met aile vleyt bombardeerschepen uvt te 
setten, om de transportscheepen tôt Calaîx te sien te 
verbranden. Ick hoop in Godt dat wij tegenwoordigh 
geen invasie in Engelandt meer te vreese hebbe 

UEd. goede Vriendt, 
WILUAM R. 



LETTRE CCCLXIX. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Même sujet. La négociation secrète, 

Kensington, den 6/16 Maert 1696. 

.... Ick ben den staet ten hooghste verobligeert 
voor de groote voorsorghe, die deselve hebben in J t 
werck gestelt tôt mijn assistentie, en bedancke UEd» 
ten alderuyterste voor hetgeene deselve daertoe heeft 
gecontribueert .... Ick heb van dese morgen brieven 
gehadt van den admiraal Russel van den 4/14 voor Gree- 
veling, meldende dat, hebbende doen recognosseeren 
de vijants scheepen voor Duynkerke, dat aile d'of fi tiers 
ende piloten van sentiment waeren dat deselve aldaer 
niet en koste werden geattaqueert, noghte branders 
aengebraght, soodat een sufficent esquadre soude laet en 
om deselve te observeeren en het uytloopen te bfclet- 
ten, en met de rest van de swaere scheepen wedor 
in Duyns koomen, seggende nogh dat door bombai - 
deerscheepen het vaartuigh, dat in groote menigte 
tôt Calaix leght, soude kunnen in brandt geschooten 
werden* Daer sijn gisteren 6 bombardeerscheepen uaer 
hem toegezeylt, maer door dese sterke contrarier int 
en sullen uyt de rivier niet kunnen koomen .... Ick 
hoop dat UEd. vôôr de receptie dese[s] ailes sal hebben 
geadjusteert met den H m Boreel & Dijcvelt, om tôt 
een prompte secrète negotiatie te kunnen koomen. 

*) Publiée en partie par M. Van der Eeim. 



1696. Mare.] — 432 — 

Ick beken dat het beter was, dat men niet vooraf een 
équivalent voor Luxembourg soude eyschen, maer 
daervan sa! Calières aparent niet kunnen afgaen, en 
voor het équivalent selfs en kan ick niet sien dat 
men meerder kan eysschen als de bewusteviersteeden 
van Condé, Maubeuge, Ypre en Menin ende Furne, 
mits dat Dinant oock werde gerestitueert, ofte men 
soude daer moeten bij doen Philippeville. Ick wil 
hoopen dat door het mislucken van dat groot dessin 
van een invasie alhier de Franse facielder sullen sîjn 
om meerder te cedeeren als vôôr dese soude hebben 
gedaen. Ick ben t'enemael van UEd. sentiment dat 
op dat werck hebben gebouwt en die negotiatie daer- 
naer willen reguleeren, 'twelck men nu, hoop ick, 
haest sal kunnen sien als men tôt een conferentie sal 
koomen, in dewelke men [sig] van dit voorval tôt 
onse adventage wel sal kunnen bedienen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCLXX. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. Nouvelles de l'armée. 

Kensington, den 10/20 Maert 1696. 

.... Gisteren sîjn de trouppes soo van Oostende 
en Zeelandt in Duyns gearriveert ende eenige in de 
revier, hebbende swaer wôer gehadt des naghs tusschen 
Sondagh en Maendagh. Sij hebben oock eenige capers 
ofte fregatten van den vijant gerescontreert, en sîjn 
's naghs onder haer geraeckt en hebben eenige trans- 
portscheepen geattaqueert ; off er van genomen sijn, 
en weet ick nogh niet seecker. Den admirael Russel 
is wederom met de grootste scheepen in Duyns ge- 
koomen, hebbende den vice-admirael Shovel met een 

l ) Publiée en partie par M. Van der Reim. 






— 433 — [1696. Mftrtu 

sterck esquadre gelaten op de Vlaemse kust, om het 
uytloopen van des vijant scheepen tôt Duynkercken 
te beletten, alsmede de transportscheepen tôt Calla 
Men is hier seer besigh om de bombardeerscheepcn 
te prepareeren, om met d'eerste goet weeder en wint 
derwaert te gaen, ende traghten het voorsz. kleyn va 
tuygh te verbranden, 'twelck een goede saeck soude 
sijn en veel gerustheyt alhier geven, want men nogh 
al aprehendeert dat den vijant niet t'enemael de ge- 
daghten van een desente aen een sijde heeft geleyt, 
verwaghten[de] haer esquadre van Toulon, hetwelcke, 
geconjungeert sijnde met de scheepen, die tôt Brest en 
Rochefort geequipeert werdende, tesaemen een groote 
maght soude maecken, soodat wij onophoudelijck met 
aile spoet, soo hier als in Hollandt, d'équipage van 
de groote scheepen moeten voortsetten .... Ick hadt 
al te wel voorsien, dat men van de secoursen van 
Suéde niet hadt te verwaghten, 'twelck maer al te 
klaer bleyckt door de decouverten ende het scrij ven van 
Heeckeren, ende hoe seer dat hof vergiftigh is met de 
Franse factie, dat seer dangereus voor ons sal sijn in 
het werck van de mediatie. Ick meen datter nu geen 
ander middel is om het différent tusschen Dene 
marcken en Holsteyn-Gottdorp bîj te leggen als bij 
een provisioneel accordt, waerop dient gearbijt te 
werden .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Den adjudant Smettau van den prins van Vaudo- 
mont heeft mij dese morgen gebraght copie van een bri< f 
van den graaf van Athlone *), van den 16 den 'savons 
vôôr Dinant, dat de generaal-luitenant Coehorn hem 
liet weeten dat Givet t'enemael in brandt sting, endu 
hoopte dat vôôr den avont ailes soude sijn geconsti- 

') Le comte d'Àthlone servait sous le prince de Vaudem , 

28 



1696. Mars.) — 4£4 — 

meert, ende dat sij dan saemen soude retireeren, 'twelck 
ick hoop dat sonder ongeluck sal sijn geschiet; ende 
indien de magazijnen volkoomen sijn verbrandt, is het 
een seer goede saeck en van een groote consequentie 
voor de campagne. 



LETTRE CCCLXXI. 

Guillaume III à Heinsius. La négociation secrète. 

Kensington, den 17/27 Maert 1696. 

. ...Uyt het billiet, dat UEd. inij van Calières 
toesent, soo moet ick presumeeren, dat aen hem op 
sijne voorgaende niet en is geantwoort, noghte pas- 
poorten toegesonden .... UEd. sal sien uyt mijne 
voorgaende .... hoe nootsaeckelijck ick oordeel dat 
men dese negotiatie sooveel mogelijck wil spoedige 
ende voortsetten .... Ick en geloof niet dat van 
Weenen yets naeder is te verwaghten tôt facilitatie 
van de secrète negociatie, maer dat men haer gesneede 
broot sal moeten voorleggen als men d'intensie van 
Vranckrijck sal weeten .... Mijn intensie, sonder hesi- 
tatie, is dat Almonde de Hollandse vloot moet com- 
mandeeren, en met sijn schip ten spoedighste op het 
randé-vous in Duyns moet koomen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCL.XXII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Affaire de Holstein. 

Kensington, den 7/17 April 1696. 

.... Ick hoop dat de conferentie tusschen den 
H r van Drjcvelt en Calières nu sijn voortganck sal 



— 435 — UC96. Avril 

hebben; het is seer goet, dat hij sigh soo positif in 
sijne laeste wegens Luxembourg heeft verklaert, &go- 
dat men nu haest sal kunnen sien waer dat geheele 
werck op sal drayen. Ick beken, dat ick seer wensch 
naer een prompte conclusie, soodat ick noghmaels 
moet recommandeeren van den tijt sooveel mogelrjck 
te willen menageeren .... In het werck van Holsteyn- 
Gottorp meen ick, dat den staet en ick wat résolut 
aen dien hartogh en aen 't Huys Lunenbourg moeten 
spreecken, gelijck ick huyde alhier aen Schutte heb 
gedaen, dat het onse intensie nogh interest en is dat 
die saecken tôt een rupture met Denemarken soude 
uytbersten, en dat wij soude moeten assisteeren 
diegeenen , die daertoe aenleyding soude geven 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCLXXIII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 10/20 April 1696. 

....Ick hoop, dat den H r van Drjcvelt nu al sal 
sijn vertrocken om een aenvanck te maecken van de 
secrète negotiatie, daernaer ick seer verlang, en indien 
wij eens kunnen werden, sal daer geen ander middel 
sijn als het werck met de geallieerdens wat résolut te 

handelen ; maer indien het ongeluck soude gebeu- 

ren dat middelerwijl de coninck van Spagne quam te 
sterven, soude ons gansch werck in groote confusie 
geraecken, en wij heel andere mesures soude moeten 
nemen • • • • 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



_j 



1690. Avril.] — 436 — 

LETTRE CCCLXXIV. 

Guillaume III à Heinsius J ). La Suède, L'émeute à Amsterdam. 

Kensington, den 14/24 April 1696. 

.... Ick ben mede van hetselve sentiment, dat het 
tegenwoordigh beter is dat Heekeren geen verder 
instantie in Suéde en doet om het secours, dat dogh 
niet t' optineeren is, ende is het doenlijck Guldenstolp 
te gewinnen *), en dient men geengelt tespaeren, mits 
dat men sijn precautie gebruyckt van niet bedrogen 
te werden .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

.... Dat het grauw tôt Amsterdam nogh niet 
t'enemael is neder gesett, bekommert mij al vrij;daer 
is geen ander remédie als dat de magistraet met 
vigeur ageert , waertoe UEd. seer wel sal doen van uyt 
mijnen naem haer aen te moedigen en assistentie 
t'offreeren in cas van noot; badt het in 't eerste 
geschiet, soo soude het canallje nu wel gerust sijn'). 



lettre: ccclxxv. 

Heinsius à Guillaume IIL La négociation secrète. 

Sire! 
Gisteren heeft de heer Lelieroth mij gesegt dat 
ail acht daegen geleden schrijvens van Paris hadde, 
dat monsieur de Calières verscheyde conferentie met 

l ) Publiée en partie par M. Van der Reim. 

*) M. Guldenstolpe comptait parmi les diplomates les 
plus corruptibles en Suède. 

3 ) L'émeute connue sous le nom de n Aansprekers-oproer". 
Voyez Wagenaar, o. c. vol. XVI, p. 306 sqq. 



_ 437 — Litifm< Avril. 

monsieur de Croissy hadde gehadt , en dat de koningh 
geresolveert hadde de secrète negotiatie wêer te doen 
hervatten, en dat hij gisteren daervan de coofirmatie 
hadde bekomen, met verseeckering dat sulx waer was. 
Eenige dagen geleden hebben de H n graven Caunits 
ende Straetman mij weder gevraegt off men niet eeo 
plan tusschen de Pyrenesse en de Nimweegse vredens 
voor Spangne soude konnen maken, met brjvoeginge, 
soo de sake noch is in srjn geheel; ick, mij over die 
clausule gesurpreneert vindende, versocht dacrover 
eenich esclairciscement, maer de grave Caunits hielt 
sigh off 'tselve maer soo à la volée gesegt hadde, 
maer nu verbeelde ick mij dat de H r Leiieroth 
hem sal hebben gesproken. Desen dagh hebben de 
ministers opentlijck gediscoureert, dat geloofden dat 
de H r Boreel daerom vertrocken was. Ick vinde door- 
gaens dat de Fransen niet cauteleus genoegh omtrent 
dese negotiatie sijn geweest, om die te doen secre- 
teren, waerdoor ons in veele inconvenientien doen 
vervallen .... Gemelte H n graven van Caunits ende 
Straetman hebben mij bekent gemaeckt, dat schrijveûs 
hadden van Srjne Keys. Maj fc dat de koning van Dene- 
marcken en den hertogh van Holstein aengenomeu 
hadden de mediatie van Sijne Eeyserl. Maj f , chur- 
fûrsten van Brandenbourg en Saxen, die voor desen 
médiateurs waren geweest; dat deselve versogte dat 
U. M. en den staet hare ministers mede dcrwaerts 
wilden senden, als guarandeurs, om hare goede offitiën 
aen te wenden, en dat de keyser aen sijne ministère 
soude gelasten met deselve in ailes de concert 
te gaen .... 

26 April 1696. 



1696. Avril.— Mai.] — 438 — 

LETTRE CCCLXXVI. 

Guillaume III à Heinsius. Opération de la flotte. Manque d'argent. 

Kensington, den ^ . ., 1696. 

.... Nu een esquadre voor Brest te senden om 
Nemond l ) in te houden, is belaghelijck ofte impracti- 
cabel, en soude het reghte middel sijn om hetselve 
in des vijants handen te doen vallen, ofte ten minste 
deselve aen 't uyterste perickel 't exponeeren . . . . 
Ick ben seer bekommert wegens de negotiatie van 
penningen voor Brandenburg, want indien daer geen 
expédient te vinden is om deselve te helpen, vrees 
ick seer dat haer trouppes onbeweeghelijck sullen sijn, 
waeraen sooveel is gelegen, want sonder deselve en 

kunnen de leegers niet werden geformeert Ick 

moet UEd. tôt mijn leetwesen seggen dat het werck 
van 't gelt alhier nogh soo confus staet, dat het tôt 
nogh toe voor mtj onmogelrjck is om enigh wissels 
over te maecken .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Ick meen dat men het paspoort voor Bonrepos*) 
behoorde uyt te stellen, kunnende klaer uyt de décou- 
vertes sien wat quaet hij in Dennemarken sal doen, en 
daerom dient men sijne reyse derwaerts sooveel te 
doen protraheeren als mogelijck. 

LETTRE CCCLXXVII. 

Heinsius à Guillaume III. Les négociations. Nouvelles de Varméc. 
Jean Bar t. 

Sire! 
.... Ick hebbe gelesen de memorie van den grave 
van Avertsbergh op "t subject van de vreede. Ick 
l ) Le marquis de Nesmond, chef d'esquadre. 
l ) L'ambassadeur Français à Copenhague. 



_ 439 — U696, Mai. 

hebbe mrj vooreerst verwondert, dat sulx bij memorie 
heeft gedaen, 'tgeen te rasser esclatteert en ten 
uyterste behoorde te werden gesecreteert ; het soude 
niet wel te doen srjn om vooraf iets vast te stelleu 
wat men van Vranckrijck soude eyssen, met coiiditie 
dat men daervan niet wrjcken soude, want die méthode 
de vreede weêr soude konnen doen esloigneren ; maer 
soo men siet dat men in de negotiatie met Calières 
kan te regt rake, sal men, als U. M. wel segt, wat 
resoluyt moeten handelen, en na gelegentheyt van 

trjt en sake resolveren De grave Caunits heeft 

mrj wêer op 't subject van de vrede aengesproken 
conform de memorie van den H r graaf v. Aversbergb , 
ende daerbîj claeruyt gesegt dat men aen 't keysorse 
Hof tôt een vreede inclineerde, maer voegde daerbîj dat 
men hoopte, dat men niet sonder haer soude doen; dat 
men niet doen soude als men tôt Maestrigt gedaen 
hadde — dat ick meen sijnreflectie tehebbenop'tgene 
Leliënroth hier insinueert, die, na aile apparent ie, het 

overkomen van Calières oock haest sal weeten Deae 

mergen hebbe ick ontfangen de brjgaende brief van 
den H r prince van Vaudemont, en daerbîj gesien 
dat de vîjanden een uyterste effort aen deze zijde 
willen doen, ende tôt dien eynde troupes van den 
Rrjn ende Piedmont laten koomen, meynende daertoe 
geen beeter remédie te wesen als een mouvement in 
Piedmont te maken, en oock aen den Boven-Riju 
door de prins van Baede, om een diversie te veroor- 
saecken en de Fransen op te houden .... Men js 
hier mede bekommert over de schepen van den vice- 
admirael Rook. De Franse brieven spreecken, doch 
twrjffelachtigh, off de vloot van Toulon ail omirent 
de kusten ontdeckt soude wesen ende nu al tôt Brest 
kunnen wesen gearriveert; maer van die van den 
H r Rook wert niet gemelt .... De H r De Wilde 



1G96. Mai.] — 440 

schrijft mrj dat tôt Amsterdam advys was, dat Jan 
Barth over acht daegen uyt Duynkerken soude wesen 
in zee gegaen met acht scheepen, sijnde gedestineert 
om de Noort. 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HEINSIUS. 

Hage, I e May 1696. 



LETTRE CCCLXXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Départ prochain. Prorogation du 
parlement. 

Kensington, den 9 ~ , .. - 1696. 

.... Het is mrj seer leet te vernemen dat de 
secreete negotiatie begint uyt te lecken, en ick vrees 
dat het nogh meer en meer sal doen, waertegens ick 
wel geen remédie weet, maer het soude ons groote 
prejuditie kunnen doen .... Indien de wint soo blijft, 
sijnde geresolveert, met Gods hulp, van hier te ver- 
trecken aenstaende Saturdagh, hebbende gisteren het 

parlement geprorogeert Ick kan vooraf seggen 

dat ick wel genegen blrjff om met Dennemarken te 
handelen, insonderheyt considerende de constituée in 
Sueden .... 

UEd goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



— 441 — UGofi, **** 

LETTRE CCCLXXIX. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation secrète. Propo&iUons 
de la Suède. 

Sire! 

.... Ick hebbe ontfangen de bijgaende missive 
van mylord Lexington ende de H r Heemskerck op r t 
subject van de secrète negotiatie. U. M. sal daeriii 
konnen sien, dat dcselve den grave Kinsky in het 
eerste abord vremt en surprenant is voorgckumen, 
raaer dat sîgh naderhant al heel wel heeft gehouden, 
ende, na ick daeruyt ende contenance van de H r Caunits 
gissen kan, soo sal men van die negotiatie niel vremt 
wesen, maer welligt eenige remarques hebben, diu,nit 
't humeur van den H r grave Kinsky voorgestelt wer- 
dende, hier haer difficulteit sullen konnen vmden; 
omtrent de materie kan men oock wel sien dat het 
ten opsigte van haer op Straesburgh en Lottherirjgeu 
sal aenkomen .... Ondertussen hebben de H r van 
Drjckvelt en ick yder separatelijck de H r Boreel ge- 
sprooken , en deselve gefortificeert l ) omtrent Straes- 
burgh, en wij konnen oock niet anders oordeelen off 
dien H r is in dat spoor; ende sijn daerop huyden van 
gedachten geweest, dewijl de H r Boreel moet een 
keer doen na Amsterdam, dat hij oock weêr een 
entrevue heeft met Calières, en dat hij soo sterck 
doenlrjck op Straesburg spreeckt, ende als het vol- 
komen antwoort sal gekoomen sijn, meynden wij dat 
dan de H r Boreel ende van Drjckvelt gesantentlijck 
met Calières behoorden op ailes een sérieuse c-onfc- 
rentie te houden, maer Calières sal niet langer tôt 
Haerlem konnen blijven, dewijl daer bekendt werdt, 

! ) Evidemment une erreur du commis, qui transcrivît 
la lettre de M. Heinsius. 



1696. Juin.] — £42 — 

en was beeter dat sigh een weynigh verder retireerde, 
dewijl men daervan veel discoursen begint te formeren. 

Huyden na de middagh is brj mij geweest de 
H r Liliënroth, die seyde verpligt te wesen mg ken- 
nisse te geven dat een brief hadde ontfangen van de 
koning, sijn meester, tôt antwoort op sijne missive, 
waerin hadde vervat sijne particulière gedagten tôt 
het uytwercken van een déclaratoir van Vranckrijck 
tôt het presenteren van de Westphaelse en Nimmeegse 
vreede . . . . , seggende dat de koningh van Suéde 
t'enemael sijne gedagten approbeerde, en hem gelaste 
daerover met mij te concerteren, met die conditie, dat 
het concert ende gespreck, dat men hierover maken 
soude, ten alderuyterste soude moeten werden gesecre- 
teert, dewijl anders wel te bedencken was dat sulx 
van geen effect brj de Fransen soude wesen.... 

Eerstelyck, dat de koningh van Sweden de koningh 
van Vranckrijck soude presseren om sigh te declareren 
op het fondament van de Westphaelse en Nimweegse 
vreede, sonder reserve, de reunie ! ) en Straesburgh 
daerin begrepen. 

2°. Indien de koning. van Sueedenniet mochtereus- 
seren, sal hij verder gaen, en dreygen speciael het secours 
te geven ende in cas van noot 'tselve te verdubbelen. 

3°. De koning van Sueeden sal oock concerteren 
met de koning van Engelant om deselve door Vranckrijck 
te doen erkennen in de beste forme, ende aile mogelijke 
devoiren aenwenden en ageren volgens dat concert. 

4°. De koningh van England sal van nu af aan 
declareren en sigh sterck maken, dat de koningh van 
Suéde, van Vranckrijck verkregen hebbende de boven- 
gemelte declaratie ofte offre van de Westphaelse en 
Nimweegse vreedens, sonder reserve als vooren, de 

! ) La réunion des églises selon le projet de l'empereur 
Léopold. 



— 443 — U696. Juin. 

H n staten-generael sullen quiteren aile haere preten* 
tien ten opsighte van het gestipuleerde secours, en 
sal alsdan daervan een formeele acte procureren. 

5°. De koning van Suéde, de voorsz. déclarât îe 
geobtineert hebbende, sal men in negotiatie tredim 
onder de mediatie van Suëden, alwaer deselve sal 
trachten de geallieerden, boven de geseyde vredc i 
te doen hebben de meest avantageuse condition, die 
men sal konnen obtineren. 

6°. De koningh van Engelant en de Staten-gene- 
rael sullen trachten de differenten, tussen Denemarken 
en Holstein ontstaen, te doen vuideren soo ras doenltjck. 

7°. De koningh van Engelant sal de hant houdon 
aen d'executie van d'ordres en résolu tie, die Sij 
Maj^ gegeven en genomen heeft raeckende het diffé- 
rent over 't salut van de Sueedse scheepen, volg* 
de déclara tie, daervan gedaen door den H r Trombai 
aen de grave van Aversbergh. 

8°. De koningh van Sueden verhoopt oock dat, 
deselve sigh als boven declarerende, de koning van Enge- 
lant nochte de staet iets met Denemarken sullen handeleo 
tôt srjne praejuditie. Eyntelijck dat, om ailes beter te 
secreteren, men nie ts hiervan schriftelijck soude opstellen , 
maer te wederzrjde vertrouwen op 't koninglijck woort. 

Omme dese saeke nu uyt te voeren meynde hij, 
dat niemant 't secreet moste weeten als U. M. ende 
de koningh van Sueeden, en dat het secreet eygent- 
lrjck daerin bestaen soude: eerstelijck, in 't gênera 
dat men dit werck met den andern concerteerde, eûde 
ten tweéden, in 't particulier, dat men afstant doen 
soude van de pretensie van 't secours. Verders oor* 
deelde hrj, dat de heeren grave van Sterrenbergh l j 
ende Heeckeren behoorden te werden gedispon 

! ) Le comte de Stahremberg, ambassadeur de Tempt- 
reur à Stockholm. 



1696. Juin.] 444 

om in een conferentie nochmael te versoecken, dat de 
koningh van Sueeden als guarandeur van de West- 
phalse- en Nimweegse-vreedens den koning van Vranck- 
rijck wilde presseren tôt het geven van het voorsz. 
declaratoir, ende, in cas van refuys, de beloofde 
secoursen te presseren; dat daerop de koningh van 
Sueeden soude behoren het eerste point te accor- 
deren in sijn raet, maer dat, om 't selve bij Vranck- 
rijck te meer effect te doen hebben, men bij een 
secrète resolutie, die men evenwel soude supponeren 
dat d'Avaux ter ooren soude komen, behoorde vast te 
stellen dat, bij weygeringe van 't voorsz. declaratoir, 
de koning van Sueden de secoursen soude geven en 
des noots oock verdubbelen, waerdoor hij vermeende 
dat men seeckerlijck het effect soude bekomen, dewrjl 
niemant ter werelt anders soude weeten off het soude 
oock soo ernst sijn, en dat daerom oock 't secreet soo 
necessair was .... Hij seyde wijders, dat de koningh 
sijn meester sijne mesures daerna al hadde begonnen 
te neemen, sooals men uyt het schrijvens van Heeckeren 
apparent al soude hebben verstaen. 

Heeckeren adviseert mij, dat men hem in 'tschrijven 
van sijn brief komt berigten dat dien mergen de 
koningh in den raet was geweest, daer niet meer als 
vijf à ses raeden présent waeren, en dat Sijn Maj* daer 
hadde gedeclareert, dat hij nimmer eenige intentie 
hadde gehadt in eenigen deele te relascheren van een 
volkomen restablissement van de Westphalse en Nim- 
weegse vredens tractât en, en dat hij daervan kennisse 
soude geven aen d'Avaux en 't hof van Vranckrîjck .... 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HEINSIUS. 

Hage, 13 Juny 1696. 



— 445 - [IMG. Juin. 

LETTRE CCCLXXX. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet. 

In 't léger tôt Waveren, den 15 Juni 169G, 

.... Ick kan wel sien uyt het scrrjven van Weenen , 
dat men vandaer niets posityfs vooreerst beeft te 
verwaghten wegens de secrète negotiatie, wel dat ick 
meen, dat sij wel tôt de secrète negotiatie sullen rcsol- 
veeren, raaer wegens de conditie selfs sal men haer 
ultimatum niet weeten, ende ick beken dat ick hoe 
meer en meer verlang om een spoedigh afkomsto van 
dat groot werck te hebben, en, naer mîjn opinîe, sa] 
het op Straesburg aenkoomen. Ick en sie geen swarig- 
heyt om met Suéde te convenieren, als Leliënroth 
voorslaet, mits dat het niet en belet dat wij met de 
secrète negotiatie voort en gaen, dat ick niet en kan 
sien, alhoewel ick wel gepersuadeert ben dat Leliën- 
roth sîjn heele speculatie daerop loopt om die nego- 
tiatie te breecken, dat vooral niet en moet geschicden, 
en op dien voet ben ick wel tevreden dat UEd. van 
mijnentwegen belooft 'tgeen hrj pretendeert 

UEd. goede Vriendl , 

WILLIAM R. 

LETTRE CCGLXXXI. 

Heinsius à Guillaume III. La négociation secrète. Miasim des 
cercles de Souabe et de Franconie. 

Sire! 

Tzedert mijne laeste is de H r Boreel van hier 
vertrocken na Amsterdam om met monsieur Calibres 
te aboucheren, sooals oock eergisteren onderweege 
gedaen heeft, volgens ons onderlingh geconvenierde, 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Juin.] — 446 — 

die mrj dan adviseert dat aen srjn Ed. op 't kragtigste 
hadde gerepresenteert, dat de keyser en aile fûrsten 
van het Duytse rijck niet dan met een groote aversie 
hoorde spreecken van een équivalent voorStraesburgh; 
dat de vreede, die op die gronden soude werden ge- 
maeckt, aensaegen voor seer onbestendigh ende sonder 
eenigh solide fondament; dat vervolgens in 't minste 
niet konde sien , dat de keyser off het rijck daertoe te 
disponeren soude sijn, te meer dewijl de koninghvan 
Sueeden door de H r Lelieroth aen de ministers van 
de geallieerden veele hoope gaf dat hij de sake in 
't korte daerhenen soude konnen helpen dirigeren, 
dat de koningh van Vranckrijck de Westphaelse ende 
Nimweegse vreedens soude offreeren, waerop Calières 
antwoorde: dat, ingevalle men daerop bleef staen, 
alsdan geen hoope overigh was tôt een goet succès 
van dese negotiatie, dewijl meermalen hadde betuygt 
dat wel gelast was te handelen over een équivalent 
van Straesburgh, maer niet over Straesburgh self; dat 
oock niet konde handelen over Lotharingen vôôr dat 
men op dat équivalent eens was; dat de koningh, 
sîjn meester, niet als door dwang te brengen soude 
srjn tôt het overgeven van Strasburgh, ende Lothe- 
ringen te cederen aen een prins van 't Huys van 
Oostenrijck ; alhoewel vaststelde, dat de condition voor 
dien hartogh veel favorabelder souden voorcomen als 
't voorsz. équivalent sal wesen gereguleert als bij 
't Nimweegse tractaet was vastgestelt; maer konde 
daervan geen openinge doen vôôr 't équivalent was 
vastgestelt. Hij vougde daerbij: dewijl de ministers 
van Sueede hadden voorgegeven even off aen dat 
hof favorabelder déclaratoiren waeren gedaen, hij daer- 
over hadde geschreven, maer dat men hem hadde 
geantwoort, dat men de brieven van d'Àvaux naeuw- 
keurigh hadde nagesien, maer sulx daerin niet hadde 



— 447 — (1696. Juin. 

gevonden; ter contrarie, dat de last aen monsieur 
d' A vaux op verre na soo verre niet was uytgestreckt 
aïs die aen hem, Calières, was gegeven. Hij seyde 
verders, dat hem uyt den Hage door een vertrotiwt 
minister was geschreven — dat ick moet praesupponeren 
Molo te sijn geweest, anders soude men daerop moeten 
inquireren — dat de H r Lilieroth bij aile de ministère 
der geallieerde debiteerde dat, als de geallieei i *-n 
maer ferme bleven en trjt gaven, de koning van 
Sueeden favorabelder conditie en specialijck de resti- 
tutie van Straesburg soude uytwercken, en, soo niet, 
dat de geallieerden à la teste d'une armée de 
trente mille hommes soude bijspringen; dogh 
seggende hij Calières daerbij, dat seer twijffelde ofl" 
Lilieroth daertoe gelast was, en dat de koningh van 
Sueden die denunciatie soude advoueren. Hij nam aen , 
dat hij nader op 'tgene voorszegd is soude schrîjven, 
maer dat niet konde verseeckeren dat daerop ant- 
woort soude bekomen ofte eenige last. Ick kan niet 
wel sien, dat hij anders in 't begin spreken kan, schoon 
men mogte in 't sin hebben Straesburgh te restitueren , 
dewijl ick vaststelle, dat daertoe niet anders als ten 
uyterste sullen komen; maer ick meyne ooek, dat niet 
op haer hoogste sijn, want dewijl Lotheringen reser- 
veren, is het évident dat daermedeiets in 't sin hebben. 
Âlhier is aengekomen een minister van de chur- 
furst van Mentz, als extraordinaris-envoyé van de 
Frankise Creitz, die mij huyden heeft wesen sien en 
gesegt heeft, dat ooek een ofte meer gedeputeerdens 
wegens de Swabise Creitz herwaerts souden komen; 
dat sij gelast waren ulhier te vertoonen , dat de keyser 
haer hadde ingenomen in de groote alliant ie, en de 
vervolgens hier bij de H n staten in deselve alliantie 
soude versoecken geïncludeert te werden; dat srj 
gelast waeren te seggen, dat sij haer hoogste ver- 






1696. Juin.] _ 448 — 

trouwen stelden in U. M.; dat sij 24 m man effective 
in dienst hadden onder de prins van Badcn, ende dat 
sij presenteerden die manschap effective in dienst te 
bouden geduyrende den oorlogh; dat sij oock bereyt 
waeren de oorlogh te continueren soo lange men sulx 
voor de gemene sake dienstigh achten; dat sij oock 
bereyt waren te luysteren nae ') vreede, en die te helpen 
maken soo ras men die secuyr ende met een vol- 
komen verseeckerthey t maken konden ; maer dat alleen 
één beede moste doen: dat men dogh geen particu- 
lière ofte separate vreede wilde maken; dat in dat 
gevalle sij haer selven ende haer geallieerden voor 
verloren achten ; dat sij waeren de naeste geëxponeerden 
aen de vijand, maer dat men sigh konde verseeckeren , 
ail leeden sij ail een groote chocq, dat sij niet soude 
bransleeren ; dat sij [sigh] selfs van nu af ail haddegeasse- 
cureert jegeus Vranckrijck in tijt van vreede, te weeten 
met een perpetuele militie te establisseren van omtrent 
14.000 man, en dat men vervolgens, en in tijt van 
oorloge énde in tijt van vreede, altijts staet op haer 
konde maken, maer dat die gratie alleen van U. M. 
versochten, dat oock verseeckert mochten wesen dat 
men noch in de materie noch in de form niet mochte 
afgaen van de groote alliantie: in de materie, ten 
reguarde van de Westphaelse vreede, Straesburgh 
speciael daeronder begrepen, in de form, dat men met 
gemeen concert, ende niet separaet, de vreede mochte 
maken. Hij leyde mij uyt de groote importance van 
Straesburgh voor haer, ende hoedanig sij sonder dat 
verloren waeren, ende meende daerom dat Straes- 
burgh behoorde te werden gerestitueert in die staet 
soo het nu is, dewijl het van de oude fortificatie niet 
te separeren was, ende oock alsdan aenstonts wêer 

') Ce mot, mal lisible dans l'autographe de M. Heinsius, 
a été admis dans le texte d'après le sens. 



— 449 — UW«. Juin. 

soude konnen ingeuomen werden van de Franser, 
en dat men, in cas van démoli tie, geen penningen 
soude vinden tôt herstellinge ; ende seyde wijdere dat 
als sij saegen dat men begonde separaet te handelen 
ende yder sijn eygen intrest te soecken, dat sij, ai- 
de naestgelegenste, niet souden konnen stilstaen on 
mede soo veel te bedingen als soude konnen, maer 
dat sij haer selfs dan geruineert achten ; ende versogn 
mij dan eyntlijck, dat ick U. M. doch wilde bidden 
dat hrj haer wilde gerust stellen ende verseeckeren , 
dat sij niet hadden te vreesen voor eenige séparai 
vreede, ende dat deselve niet sonder haer concert 
ende concurrence , volgens de groote alliantie, soude 
werden gemaeckt, met bijvoeginge, dat U. M. soo 
sterck vertrouwen op haer konde stellen als op sigh 
selve, waervan ick aengenomen hebbe U. M. ten 
spoedigste kennisse te geven. 

Het innemen van de voorsz. cercle in de groote 
alliantie heeft geen bedencken, dewijl daertoe neveu 
aile andere princen van 't rijck sijn genodigt; ende 
als ick reflexie make, dat effective tôt hare laste2- 
man uytbrengen, moet ick bekennen dat al een goet 
gedeelte tôt den oorlogh contribueren en daerom al 
in consideratie behoren te werden genomen, ende dat, 
als in tijde van vreede 14 m man sullen onderhouden, 
ail van de beste geallieerden jegens Vranckrrjck souden 
sgn , dewjjl de naestgelegenste aen Vranckrijck in die 
quartieren sijn, en dat ooek wel meer staet op deselve 
is te maken als op andere princen . . . . 

De H r van Heeckeren continueert te schrijven, dat 
men in Sueden sterck proneert Vranckrgck tôt het 
offreeren van de Westphaelse ende Nimweegse vreden 
te willen brengen, ende dat de H r Lilieroth aldaer 
geschreven hadde dat, in cas men sulx niet deede, 
men hier andere mesures met Denemarken soude 

29 



1696. Juin.] — 460 — 

neemen, soodat brj aile gevalle wel uyt schijnt dat 
Lilieroth Sueeden eer daertoe soude willen brengen, 
als de vreede sonder hare mediatie ende concurrentie 
te sien gemaeckt; maer ick vreese dat, als wêer sal 
gewaer worden dat de sake soo na niet sijn, dat 
weer sal verslappen .... 

Uwe Majesteit» 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
A. HSiNSros. 
Hage, 16 Juny 1696. 



LETTRE CCCLXMII. 

Rtinsius à Guillaume III. Perte de navires. Discours diplomatiques 
à Stockholm. Continuation de la négociation secrète. 

Sire! 

.... Het ongeluck, de Oosterse ende Noortse vloot l ) 
opgekomen door de rencontre van Jan Bart, geeft tôt 
Amsterdam veel opschuddinge .... ; die van 't coUegie 
van de groote visserie sijn mede in groote vreese .... 

Den grave d'Âvaux, door de koning van Sueden 
gepresseert wesende, op d'instantie van de grave van 
Starenbergh ende de H r van Heeckeren, om sicb te 
declareren op de Westpbaelse ende Nimweegse vredens- 
tractaten, heeft aen den koningh van Sueden over- 
gegeven de nevensgaende declaratie, die, gepresenteert 
wesende aen de gemelte H r van Sterenbergh ende 
Heeckeren, hebben die niet willen aennemen, om 
daerdoor niet te vervallen in een stilswijgende nego- 
tiatie ende mediatie van Sueeden, weshalve de koning 
van Sueeden geresolveert heeft de bijgaende antwoort 
te geven, die volgens nader schrijven in forma in 
't latijn is geredigeert. De vorengemelte papieren ont- 

') La capture d'un grand nombre de vaisseaux. 






— 451 — U6*& Juin 

fangen hebbende, ende geconsidereert, alhoewel in du 
declaratie van d* A vaux veel captie resideerde, dat de 
koningh van Sueeden de sake heel résolut opnam, 
vont ick goet die aenstonts te communiceeren aen de 
H r Boreel en, met goetvinden van de H r van Dijkvelt, 
hem in bedencken te geven of hij niet dienstigh soude 
achten een keer te doen na monsieur Calières, en hem 
klaer ende naeckt te seggen dat men verwondert was 
dat, monsieur Calières altijts gesegt hebbende dat hij 
verder was gelnstrueert als monsieur d' A vaux, men 
nu het contrarie bevont, en dat d'Avaux genoegsaam 
soodanige declaratie hadde gedaen als men hier van 
hem Calières vorderde ; dat op die voet niet te handelen 
was, ende men kort spel behoorde te speelen; dat 01 
onmogelijk was de keyser van Strasburgh te doen 
desisteren, ende soo voorts. Hij nam 'tselve aen ende 
is dese mergen na Calières vertrocken, ende heeft 
hem 'tgene voorsz. is aengesegt. Calières was seer 
gesurpreneert, meynde het was niet autentycq, want 
hij hadde sulke ordre niet. De H r Boreel assureerde 
hem van de autentyckheyt, ende seyde dat het b» m 
soude wesen dat hij kennisse gaf aen sijn hof en<; ■ 
nader orders versogt. Na een weynigh débat seyde 
Calières: „Wel, als ick schrtjven soude, most men mij 
eerst bequaem maecken". De H r Boreel vraegen l 
waarin sulx soude bestaen, antwoordde hg: w UEtL 
moste mij seggen, ingevalle de koningh van Vranck- 
rijck presenteerde Straesburgh geraseert ofte een 
équivalent, ende Lotteringen na de voet van de 
Nimweegse vreede, ende dat de keyser 'tselve niet 
wilde aennemen, waertoe men sich hier soude willen 
engageren, ende wat verseeckeringe men soude geven f 
dat daermede den oorlogh soude werden geeyndigi 
Sgn Ed. seyde daervan rapport te sullen doen. De 
H r Boreel meent, dat „ Straesburgh geraseert" te 



1696. Juin.] _ 452 — 

verstaen is : sooals het was doe de Fransen het hebben 
genomen, en vervolgens de Franse wercken geraseert. 
Sprekende op het équivalent, seyde hij: „Soo de 
keyserse daarop willen handelen, soo sal de koningh 
van Lotheringen veel verbeteren en daermede het 
équivalent versterken .... Ick kan nu niet anders 
sien off de sake sal nu konnen werden gebragt tôt 
den staet van negotiatie, ende dat in 't korte hierin 
groote veranderinge soude konnen komen. Na mijn 
oordeel kan men geen engagement aengaen, maer men 
sal moeten communicatie geven aen de keyserse, ende 
brj Calières insteren om een nette declaratie te doen 
en ten minste sigh soo verre te laten instrueren als 
d'Avaux is geweest. Monsieur Calières hadde op 't sub- 
ject van het discours, dat monsieur Bouflers de Sambre 
was gepasseert, gesegt: „De rencontres en uytvallen 
souden verandering in dese sake konnen geven. Mon- 
sieur Bouflers soeckt niet te slaen, maar, aengesogt 
synde, sal het oock niet eviteren" .... 

Uwe Majeeteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 23 Juny 1696. a. hunsius. 



LETTRE CCCLXJLXIII. 

Guillaume III à Heinsius. Conduite des cours de Vienne et de Turin. 

In 't léger tôt Corbais, den 24 Juni 1696. 

.... Ick sie uyt het scrijven van 't hof van Weene, 
dat men geen positif antwoort heeft te verwaghten, 
en het discours van Einsky is seer fier. Indien de 
saecken in Piémont quatijck afloopen, sal men wel een 
ander tael moeten voeren .... Indien men aldaer tôt 
een séparât e vreede komt, vrees ick dat men wel sal 



— 453 — (1696. Juin 

moeten blindeling aennemen de conditiën, die Vran 

rijck offireert. Het werck van Straesburg bekomm 

mij seer, want ick meen dat het geheele werck nu 

daerop drayet .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTEE CCCL.XXXIV. 

Guillaume III à Heinsius l ). Mêmes sujets. 

In 't léger tôt Corbais, den 26 8te Juni 1696. 

.... Het ongeluck, aen de Oosterse vloot weder 
vaeren, smerte mij aen mgn ziel, naerdien het soo 
light was geweest te prevenieren; alhoewel ick niet 
en kan sien, dat de H n van Amsterdam reeden heb) < i 
van aen UEd. en mij te verweyten, als dezelve schey t 
in haer missive aen UEd. te doen, alsof wg yets 
daerin hadde genegligeert, niet beter weetende of 
dat wij daeromtrent aile ordres hebbe gegeven, die in 
ons vermogen waeren .... Hetgeen Galières in de 
laeste conferentie aen Boreel heeft geseyt wegens 
Straesburg, begint al wat te gelrjcken, en soude men 
wel daerdoor hoop krggen dat men van dat groot 
werck in 't korte wel een afkomste soude mogen 
sien. In 't reguard van Lottheringen ishetwelseecker, 
dat de keyser sigh geensins sal contenteeren met de 
restitutie, als het bij de Nimweeghse vreede wasvoor- 
geslaên, soodat daeromtrent de Franse oock al naerder 
sullen moeten koomen. Ick voorsie wel, om een 
promte afkomste van die saeck te sullen hebben, dat 
men eenigh middel sal moeten uytvinden om ous 
9 t expliceeren wat wij reedelijck vinden, want van het 
hof van Weenen heeft men noyt yets positifs te ver- 

l ) Publiée en partie par M. Van der Reim. 



1696. Juin.] — 454 — 

waghten. Ick weet seer wel hoe delicaet het is dat 
wij ons sooseer uytlaeten, maer ick en sie geen 
ander afkomste van saecken ; het sal wel dienen over- 
leyt te werden .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCL.XXXV. 

Hemsiue à Guillaume III. Communication de la négociation 
secrète à renvoyé du duc de Savoie. 

Sire! 

.... Gisteren hebbe ick, ingevolge van U r H 8 
goetvinden, monsieur De la Tour bij mij versogt, en 
hem gesegt, dewijl hg nog niet na 't leeger vertrock, 
ick ordre hadde om aen sijn Ed. openingh te doen 
van de secrète negotiatie alhier, ende hebbe hem ver- 
volgens gecommuniceert de offres, bij monsieur Calières 
gedaen, ende specialijck 'tgene den hartogh sgn meester 
rakende, met een volkomen verseeckeringe dat die 
entreveue niet anders als ten beste van de gemene 
sake geschiede en met relatie tôt een générale vreede, 
en dat daerin U. M. wel specialgck onder anderen het 
intrest van sijne Eon. Hooch. beoogde, verseeckerende 
dat hg sijn heer en meester daervan wel wilde ve^ 
wittigen, met betuyginge datter niets aengenamer 
soude wesen als sijn Eon. Hooch 1 daerin dienst te 
doen en sijne intrest waer te nemen. Hg bedanckte 
mij ... . , en achte 'tselve voor een geluck bij dese 
constituée van tijt, dat den hartog niet avers was vaD 
die secrète negotiatie, sigh vertrouwende op U r H 8 
genegentheyt 9 \ sijnwaerts om hem desselfs kragtige 
protectie te continueren .... Ick hebbe dienstigh geagt 



— 465 — [169ft Juin- 

met hem verder te raisonneren, eerstelijck op de 
natuyr van de secrète negotiatie, die, gecommuniceert 
wesende aen den keyser, Spagne en Savoye, hij met 
mij bekende van vrij meer utiliteyt te wesen aie een 
publyke, voornamentlgck als maer d'ombrage ende 
jalousie wierden geligt, 'tgene hg volkomen verstond 
door de voorsz. communicatie te konnen geschieden. 
Wrj vielen aenstonts oock d'accord, dat men behoorde 
aen monsieur Galières met ernst aen te wjjsen dat, 
de secrète negotiatie 't enemael gefondeert wesende 
op een générale vreede, en deselve Galières soo menig- 
mael geprotesteert hebbende dat het oogmerck van 
de koningh niet andei*s was, daermede gansch niet 
wel te compasseren was, dat men in Piedmont eoo 
ijverigh arbeyde tôt een separate vreede, sooals selfs 
de brief van Catinat uytwees; dat het wel waer 
was, dewijl men handelde, dat men de vijand aile 
afbreuck mochte doen dat men konde; dat sulx te 
verstaen was door de waepenen, maer niet dat men 
aen d'eene zgde door een secrète negotiatie, onder 
voorgeven van niets te willen als een générale vreede , 
ymant soude willen in slaep wiegen, en aen een aodcr 
kant daerjegens direct aengaen; dat, ingevalle men 
sigh met soodanige tours soude willen behelpen, men 
aen dese kant van gelrjcken soude moeten doen. 

Van dat point srjn wg gevallen op het intrest van 
den hartogh om niet dan met de geallieerden de 
vreede te maken ende wel met den anderen te con- 
certeren hoe die te guaranderen en bestand te doen 
srjn. Van des hartogs intrest om sigh niet te sépare t eu 
was hîj volkomen eens, hoe avantageuse condition 
men hem mochte presenteren, dewgl niemant die 
jegens Vranckrgck, als hg die niet langer begeerde 
te presteeren, soude konnen guaranderen; waerap 
dan komende op de guarantie van de vreede selfs, 



1696. Juin.] 456 

wa8 hij met mg van sentiment, dat daeraen sooveel 
hingh ende meer aie aen 't maecken van de vreede; 
ende concureerden wij daerin, eerstelijck, dat de 
geallieerden mosten maken een formeele alliantie van 
guarantie; ten tweeden, een dénombrement van forces, 
die sij geduyrende de vreede souden onderhouden; 
ten derden, een augmentatie van forces in cas van 
attacque ofte rupture; ten vierden, dat men in die 
alliantie en guarantie soude trachten te krggen de 
Switserse cantons, Genève ende eenige Italiaense 
princen; ten vijfde, dat men, om sigh beter in cas 
van attacque in postuyr te konnen stellen, eenige 
subdivision soude behooren te maken om de andere in 
den eersten aen val te assisteren, te weeten: U. M. 
en den staet, voor sooveel d'attacque te waeter aen- 
gaet, en , met Spagne gevoegt, voor sooveel die attacque 
te land mochte geschieden, de keyser met de princen 
van 't rijck, den hartogh van Savoyen met de Swit- 
serse cantons, Genève ende eenige Italiaense princen. 
Dat diegenen, die onder de subdivisiën mochten sijn, 
aenstonts met haer gereede macht het gewelt souden 
moeten af keren , middlerwtjl d'andere geallieerden haer 
daertoe praepareerden. Hij meynde dan, dat 'tgene wij 
op die wgse hadden gediscoureert was sôô bestendigh 
en sôô claer, dat yder van de geallieerden, enspeciaal 
sijn me ester, daerin sijn gerustheyt soude konnen 
vinden jegens Vranckrijck, en dat Vranckrijck oock niet 
heel ligt eenige hostiliteiten soude onderneemen . . . . 
Op de brief van mylord Galloway aen*U. M., hebben 
wij gehadt de volgende considération: eerstelijck, dat 
mylord in 't breede ailes mondelingh aen den hartogh 
moet doen, 'tgene U. M. in 't korte doen sal, en 
vooral dehorteren van aile separate negotiatie ; — ten 
tweede, dat hg al wat mogelijck is moet aenwenden 
om de neutraliteit tegen te gaen; — ten derden, dat 



— 467 — U«w- Jnin. 

hetgene aldaer wert gesegt van een générale vrede 
wel kon dienen om uytstel te verkrijgen, maer dat 
aen d'eene zrjde niet apparent is dat Vranckrijck 
aldaer sulx doen sal, off sal eenige provisioneele ver- 
seeckeringe hebben, en dat aen d'ander zijde ons 
'tselve mede niet dienstigh wesen soude; — ten vierde, 
in cas y tegens vermoeden, de hartogh separaet han- 
delde, in dat geval meynen wij dat mylord Galloway 
seer wel raisonneert .... Wg meynen verders, en 
monsieur De la Tour is daer niet vremt van, dat men 
aen de hoven van den keyser ende Spagnen d'eerst 
geproponeerde neutraliteit seer moet afraeden, waer- 
mede de hartog sigh dan oock sal konnen behelpen, 
maer wij oordeelen daerenboven, dat men de sake 
selfs daerhenen beboorde te dirigeren dat, in cas van 
een separate vreede, de keyser ende Spagne tôt de 
continuatie van den oorlogh seer soude behoren te 
werden aengemoedigt. Op het eerste sullen wij hier 
met de keyserlijke ende Spaense ministère spreeken; 
ende dewijl Caunits van *t laeste gansch niet avers is, 
sal ick wel maken dat in die sentimenten stilswijgende 
werde geconfirmeert, ende dat een oogh in 't zeyl 
werde gehouden .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 27 Juny 1696. a. hbinsius. 



E.BTTRE CCCL.XXXVI. 

Beindius à OuiUaume III. La négociation secrète. 

Sire! 

Tzedert mijne laeste hebben de H n Boreel ende 
van Dgckvelt een naeder conferentie gehad met 
monsieur de Calières, op den Leydsendam, ende heb 



r 



1*98. Juin.) — 458 — 

ben daer voorgestelt twee saken. Eerstelgck . . . . , na 
ick het begrijp, soude de saeck soo opgevat werden, 
dat, als Vranckrijck een équivalent presenteert voor 
Straesburgh, en dat équivalent stelt aen Sueeden, 
dat hg dan de Westphaelse vreede presenteert .... 
De tweede voorgestelde sake was, dat, de secreete 
negotiatie aengestelt sgnde op een fondament bij 
Vranckrgck vastgestelt, dat die soude tenderen tôt 
een générale negotiatie, en dat Vranckrgck selfs altgts 
hadde geprotesteert niet als een générale negotiatie 
te willen, men nu echter tegens dat fondament en 
tegens die protestatie den hartogh van Savoyen door 
een ongehoorde wgse sogte te separeren van het corps 
van de geallieerden, jae selfs hem te persuaderen 
sgne waepenen tegens de geallieerden te employeren; 
hjj antwoorde, sooals wel gedagt was, dat men, soo 
lange men niet was d'accord, yder sgn best konde 
doen; maer als men hem antwoorde, dat het wat 
and ers was met de waepenen den anderen af breuck te 
doen en wat anders condition van separate vreede 
voor te stellen en daertoe groote avantages uyt te 
loven; dat het laeste was tegens het voorgeven en 
protesteeren, mitsgaders tegens 't fondament, waerop 
de secrète negotiatie was begonnen, die men wel wist 
dat de geallieerden aanleyding soude konnen geven 
tôt jalousie, indien de Fransen jegens haer woort 
daarvan sigh wilden bedienen, — waerdoor wat gevat 
sîjnde, seyde eyntlgck, dat, nu meer dan twee maenden 
hier geweest sgnde, men niets hadde gedaen, alleen 
haer uytgehoort, en niets geoffreert; dat vervolgens 
in haer geheel waeren, ende door ons tarderen niet 
konden werden opgehouden haer adventage te doen. 
Item wiert wijders gesegt dat monsieur Gatinat l ) aldaer 
') M. Gatinat commandait les troupes Françaices au 
Piémont. 



I 
469 — l 1696 ' Ju' 11 ' 

voorgaf, dat dese secrète negotiatie op onse instant \v 
was begonnen, ende dat die tendeerde om séparât e- 
lijck te handelen; dat die conduite oock seer irregulier 
was, maer dat wiert absoluyt ontkent, ten minste dat 
Gatinat daertoe ordre soude hebben. — Gisterenavont 
is den .courier van Weenen terugh gekomen, mede- 
brengende het antwoort van de keyser op de secrète 
negotiatie . . . . U. M. sal daerin sien de bizarre méthode 
van den grave van Einsky en sijn geheel humeur , 
alhoewel op 't laest genoegsaem in die secrète nego- 
tiatie consenteren .... De H r grave Caunits .... is 
mij dese namiddagh komen sien....; ick vond hem 
in seer goede dispositie, ende was verblijd dat de 
sake sich begon te schicken, mij versoeckende, dat 
men sigh niet wilde stooren aen de wonderlîjcke 
méthode, die de grave Einsky was gebruykende, 
dewijl men dogh wel sagh, dat de keyser aen U* M. 
ailes genoegsaem toestont. Ick hebbe nevens hem 
aengenomen dat men ailes sal secreteren totdat egne 
depesches sal hebben bekomen, ende dan overleggcn 
wat ons te doen sal staen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienacr, 

A. HEINSIUS. 

Hage, 30 Juni 1696. 



LETTRE CCCLXXXVII. 

Guillaume III à Htinsius 1 ). Même sujet. 

In 't léger tôt Corbay, den 2* Juli 1U96. 
Ick heb gisteren ontfangen UEd. brief van 30 Juni , 
en gelesen de dépêches van Weenen. Het antwoord, 
*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Juillet.] — 460 — 

bg den grave Kinsky opgestelt, is de wonderlgckste 
olypodrigo, dat ick van mîjn levé heb gelesen; naer 
ick het kan begrijpen, soo tendeert het voornament- 
lîjck om niet directelijck voor alsnogh in de secreete 
negotiatie te consenteeren, maer wel te raogen leyden 
dat men met deselve voortgaet, dat is, voor soo veel 
het formeel aengaet, om in grave Kinsky's woorden 
te 8preecken; en wat het matériel belanckt, soo is 
het positif in de restitutie van Straesburg en Lotthe- 
ringen, op welcke twee saecken het geheel werck sal 
rouleeren. Om dit nu soo plotselgck aen Calières te 
communiceren, vrees ick dat mogelgck occasie soude 
kunnen geven om de geheele negotiatie af te breecken, 
dat vooral in desen tijt niet en moet geschieden, soo- 
dat men met voorsigtigheyt daervan kennis sal moeten 
geven aen Calières .... Ick meen nu dat het seer 
nootsaeckelgck sal sijn, dat den H r van Dgcvelt ten 
spoedigste bij mrj komt .... ten eynde ick, met hem 
geconfereert hebbende, wederom terugh kan senden 
om de negotiatie voort te setten, want ick nu meen 
dat men moet beginnen spikers met hoofden te slaên .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCLXXXVIII. 

OuUlaume III à Heinsius l ). Même siyct. 

In 't léger tôt Giblours, den 14 July 1696. 

Ick heb gistere avont ontfangen de dépêches van 
mylord Gallway .... Ick meen dat dit important werck 
nu daerin bestaat, dat vooreerst moet werden belet bg 
het Huys van Oostenrrjck dat deselve niet en consen- 
teeren in de neutraliteyt in Italien, maar daarentegen 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 461 — U696. Juillet. 

dat ailes wert geprepareert om den oorlogh aldaer te 
continuèrent niettegenstaende dat Savoyen à part met 
Vranckrijck tracteerde .... Nu dat Vranckrijck aal 
meenen verseeckert te sijn van den hartog van Savoyen, 
sal Calières, naar aile aparentie, minder willen toe- 
geven, want andersints, indien nu Strasburg soude 
willen seederen ende raisonable voorslagen doen in 't 
reguard van Lotharingen, koste een générale vreede 
in seer korten tijt werden geslooten, en in sulken 
geval soude het separaet tracteren van Savoyen een 
groote facilitât toebrengen tôt het sluyten van een 
générale vreeden, 'twelck haest uyt Galières sal kunuen 
werden vernomen, maar ick vrees seer dat het Vranck- 
rijck soo sal opsetten, datter niet te doen sal vallen; 
'tgeen ik in dit groot ongeluck meest vrees, is de 
slappigheyt van Amsterdam, want andersints, als Vranck- 
rijck soude sien dat men den oorlogh in Italien soude 
willen continueren en daertoe nogh grooter efforten 
aenwenden, soo soude ick nogh hoopen dat men 
Vranckrijck tôt redelijck conditie van vreede soude 
kunnen brengen .... Ick geloof dat monsieur De la 
Tour van sijn hof selfs bedrogen is geweest, en van 
de secrète negociatie niet heeft geweeten .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCLXXHX. 

Heinsius à QuUktume III. La Savoie et la négociation secrète. 

Sire! 

.... Op deselve tijt quam bij mij monsieur De la 
Tour, die mij overgaf een brief van den hartogh aen 
H. H. M., en seyde een gelijke brief te hebben aen 



1696. Juillet.) — 462 — 

U. M., en dat hg daerover U. M. in 't léger soude gaen 
spreecken. Ick ben van opinie, dat hij speciaal tôt het 
een oft ander is gelast, en als ick het soude conjec- 
tureren, soude ick meynen dat het soude wesen om 
te spreken van de générale vreede, 'tsij in waerheyt, 
omdat daardoor des hartogs reputatie ende estime bij 
U. M. wat soude werden herstelt, 'tsij in schgn, om 
te praevenieren dat men jegens de hartogh geen 
hostiliteiten exerceerde; 'tsij het een ofte het ander, 
ick oordeel dat men hem nu met seer veel precautie 
moet handelen; want off wel hg niet mogte geweest 
sgn in 't secreet, soo sal hij nu evenwel voor sgn 
meester sijn, ende voor U. M. d'uyterlijce apparentie 
alleen trachten te salveren. Hg heeft mij willen laten 
blgcken dat sgn meester nogh ux sgn geheel was, maer 
reflexie makende op 'tgene gisteren geadviseert hebbe, 
deferere ick daer niet aen, maer wel dat in 'tmaecken 
van het accord sullen influeren articulen, die ons noch 
onbekent sgn: het soude konnen wesen, die de générale 
vreede raken — de Franse advysen brengen sulx 
meede — ofte oock wel eenige andere. Het is notoir dat, 
ingevalle de hartogh iets doet ten principale sonder de 
geallieerden, dat hij sigh plots werpt in de handen 
van Vranckrgck en sgn guarantie daer selfs moet 
soecken. Tis wel waer dat Piedmont en Savoyen, als 
naegelegen aen Vranckrgck ende geeslogneert van die- 
gene, die hem schielgck souden helpen, altgts mesures 
met Vranckrijck sal moeten houden, maer het komt 
mij evenwel vremt voor, dat de hartogh, alrede soo 
grooten pas gedaen hebbende om sigh uyt de sla vernie 
van Vranckrgck te redden, nu sigh daer weêr soo 
plots soude inwerpen; daerom soude het konnen sgn 
dat Vranckrgck, beoogende de générale vreede, en de 
hartogh daermede sjjne reputatie konnende behouden, 
sij gesamentlgck tôt het gemene but souden hebben ge- 



— 463 — [1696. Juillet. 

coodescendeert. In aile gevalle daer moet iets schuy! 
Waerom sal de hartogh versoecken 40 dagen, en 
Vranckrijck dat toestaen, als de sake evenwel sal 
gedaen sgn? Want die tijd kan nergens toe dieu 
als de geallieerden te doen haer gereet maken ende 
praepareren jegens de neutraliteit, daer sij, haer accord 
aenstonts aengaende, de geallieerden gesamentlij 
souden konnen beletten haer in haer oogmerck geen 
belet te doen, dewijl soo schielijck in die voile gereet - 
heyt niet konnen sgn, ende selfe geen ordre ontvangen. 
La Tour heeft mg oock verseecert, dat Vranckrij ' 
geen detachementen geduyrende die tgt sal doen, dat 
mij oock al bedenken heeft gegeven. In het discourir 
heeft sigh oock laten ontvallen dat, als men tôt Weenen 
en Madrid de neutraliteit niet soude willen toestaen, 
de hartogh het effect van sgn oogmerck soo ras niet 
soude hebben, dewijl Vranckrijck ondertussen Pignerol 
niet soude demolieren. Ick sloegh hem een vraegh 
voor, dogh alleen in 't wild: ingevalle men den har- 
togh soude beloven, dat men geen vreede soude makon 
off Pignerol soude werden geraseert, bl g vende noch- 
tans in den eygendom van Vranckrijck, soude daer 
niet wel wat te doen sgn, soo de hartogh noch w ■■ 
in sijn geheel? Waarop seyde: „Soodanige propositiën 
souden ligt al van effect konnen sijn". Nu hebbe ick 
weder à part gesproocken met monsieur Quiros, 'tgene 
d'oirsaecke is van deze extraordinaris dépêche. Hij 
versogt mg belofte van secretesse, uytgesondert aen 
U.M., van 'tgeene mg seggen soude, met verseeckering 
dat ick d'eerste ende eenigste was, die hg sulz hadde 
gedécouvreert, 'twelk ick hem beloofde; daerop seide 
hg mij: n Mrjnheer! Gisteren heeft UEd. gehoort de 
„voorslagh van de keyserse en haer protestatie jegens 
„de neutraliteiten, ende ick sie dat UEd. met sooveel 
„reden haer daerin hebt geconformeert, en ick ben 



1696. Juillet] — 404 — 

„vooral van dat sentiment, en om dat niet te doen 
„eschoueren moet ick UEd. onder de voorsz. confident! e 
„van secretesse laten lesen een advys van een 
„ volkomen seecker handt, dogh niet geteeckent". "Fwelk 
leesende, vont ick dat de prins Eugène wel ordre hadde 
van den keyser om tegens de neutraliteit aen te gaen, 
maer daerop het laeste niet te waegen, maer in sulken 
gevalle die neutraliteit toe te staen. Ick moet bekennen 
dat ick, 'tselve lesende, soodanigh desdain hebbe gekre- 
gen voor het keyserlgck ministerie en haer conduite, 
dat ick vaststelle dat van die kant alleen te vresen 
is, want als men ront gaet en siet wat in Sueden 
doen, wat omtrent U. M. en de alhier laten doen, soo 
is immers ail haer doen onbegrijpelijck ; evenwel dat 
moet ons niet deterreren ; wij moeten haer f auten ver- 
draegen, ende, is 't mogelgck, haer te regt helpen; 
maer ick vreese dat wg het beswaerlijck sullen uyt- 
houden tôt het laeste toe, sonder dat de Fransen ôff 
tôt laste van haer, ôff tôt laste van ons niet een 
considerabel avantage emporteren. 

Ick sal dan hier alleen bijvougen mijn geringe 
sentimenten in dese soo importante sake. 

Eerstelijck, dat men soo wegens U. M., wegens 
den staat, en andere geallieerden, die men in dat 
gevoelen kan brengen, wel betoont dat men een groot 
geallieerde sal verliesen, maer niet soo groot off door 
een goet overlegh en een cordate offte vigoureuse 
conduite men sal dat defect van Savoyen wel konnen 
suppleren. 

Ten tweeden, dat men vaststelle, dat men door 
dat verlies sigh niet sal laten redigeren aan Vranck- 
rrjck toe te staen eenige onredelijcke conditiën, en 
sigh nimmer sal laten bewegen te gaen beneden de 
Westphaelse en Nimweegse vreede, Straesburgh, Lut- 
senburg ende de reunie daerin begrepen. 



— 466 — [169& Juffle 

Ten derde, dat men aen de geallieerden aenwijse 
de boose intentiën ende bedriegelijckheyt van onse 
vijand, met exhortatie dat yder op sijn hoede wil sijn 
jegens derselver machinatie, tôt exempel allegerende 
'tgene in Engelant en Savoy en is gepasseert, onaen- 
gesien de aenbiedinge van een secrète negotiatie en 
voile verseeckeringe , dat de koning van Vranckrijck 
heel andere intentie heeft als een générale vreede. 

Ten vierde, dat men vervolgens malkander animere 
tôt het verdubbelen van de efforten om de voorsz. 
artifices boven te komen, en dien onaengesien tôt een 
vaste ende goede vreede te geraken. 

Ten vijfde, dat men particulierlrjck de keyser 
ende Spagne exhorteere de neutraliteit niet aen te 
gaen, maer, ter contrarie, al haer macht daertegens 
aen te stellen, en speciaal dat U. M., den staet, 
Brandenburg en Beyeren, haere troupes daer willen 
laten, en selfs iets meer als te vooren daertoe con- 
tribuerez 

Ten zesde, dat U. M. en den staet effectivelijck 
oock dochten om een vloot te senden in de Middel- 
landsche zee, en daertoe hoope gaven. 

Ten zevende, dat op die gronden wierde een plan 
gemaeckt, en daervan openinge [gedaen] aen Galières. 
Ten achtste, dat men met Calières ofte andere, daer 
men quam te handelen, 'tsij in Sueeden, in Savoyen, 
ofte waer het soude mogen voortvallen, altrjts op een 
eenparige voet sprack, niet leed dat men met eenige 
hauteur, menaces, stellen van termijnen ofte dierge- 
lijcke wierde bejegent, ofte dat men op gelijke wijse 
bij retorsie gingk. 

Ten negende, dat men de principaelste van de 
voorsz. point en, en specialijck die van cordaetheyt, 
hier proproneerde in 't congres, en dat op ordre 
selfs van U. M. 

80 



p 



1696. Juillet.] — 466 — 

Ten laeste, dat men ail 'tgene voorszegd is alhier te 
lande mede sogte smaeckelijck te maken, ende particulier 
tôt Amsterdam, waertoe wg nu arbeyden.... 

Uwer Majesteit» 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 17 July 1696. a. hunstos. 



LETTRE CCCXC. 
OuiUaume III à Eeinsius '). Même sujet. 

In 't léger tôt Giblours, den 19* e July 1696. 

.... Monsieur De la Tour scrijft op een manier als 
geen hoop hebbende te kunnen doen redresseeren de 
pas, die sijn meester gedaen heeft .... De condition, die 
den abt Grimaldi *) aen 't hof van Weenen heeft voor- 
geslagen, gaen seer veer, en ick weet niet of wij in 
't reguard van de restitutie van Pignerol soo veer 
behoorde te gaen. Ick ben 't enemael van UEd. senti- 
ment, dat men in dit fatal toeval aile cordaetheyt 
behoorde te toonen. Ick hoop dat de H n van Amster- 
dam daertoe oock sullen kunnen werden bewogen, 
andersints sal onse standvastigheyt van weynigh effect 
sijn .... Indien het waer is dat Quiros aen UEd. heeft 
geseyt ofte gecommuniceert, dat de keyseree, als het 
daerop aen soude koomen, in de neutraliteyt van 
Italien souden consenteeren, soo en sie ick niet dat 
het mogelijck is dat wij den oorlogh langer kunnen 
voeren sonder ons 't exponeren aen d'uyterste ruine, 
en sullen dienvolgende gedwongen sijn sulcken vreede 
aen te gaen als Vranckrijck ons sal willen geven; 
tegenwoordigh dunckt mij , dat het geheele werck van 
de vreede op seer weynigh aenkomt, te weeten: of 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 

s ) L'abbé Grimani, envoyé du duc de Savoie. 



— 467 — [1W6. Juillet. 

Straesburg sal werden gerestitueert met sijn oude 
fortificatiën, ofte een simple muer, als Galières heeft 
geoffreert; om sigh te engageeren dat die plaats niet 
weder soude werden gefortificeert, is niet doenlijci 
De grootste difficulteyt, die ick nu in dit groot werck 
vin de, is in 't reguard van Lotheringen, want indien 
Vranckrijck resolveert Straesburg te restitueeren, soo 
vrees ick seer dat niet verder sal willen doen voor 
Lotheringen als geoffreert hadde bij het tractaet van 
Nimwegen, dat beswaerlçjck aen te nemen is. Men sal 
nu haest moeten sien wat verandering dit ongeluckigh 
toeval van Savoyen in de discoursen van Calièr : 
sal veroorsaecken. Ick en twgfele niet ofte desel 
sullen seer fier werden, willende met een froideur 
beginnen. Ick kan qualijck geloven 'tgeen hij sigh 
soude hebben laeten ontfallen, dat Sueden aen Vrancl 
rijck soude hebben belooft dat Straesburgh soude 
houden. Het is seecker, dat de coninck van Suedt> 
daervan geen kennis sal hebben, noghte Oxenstern, 
en indien het is geschiet, soo sal het alleen ver- 
seeckering sgn van de gecorumpeerde ministers in 
Suéde. Ick weet niet wat quaet het soude doen vau 
dit secreet te confieren aen Leliënroth, en mogelij 
soude hg daervan een goet gebruyck kunnenmaecken. 
Als men sal koomen te spreecken met de geallieerden 
om den oorlogh in Italien te continueren ende om 
meerder efforten te doen daer ende elders, soo sal 
men moeten vaststellen wat yder sal contribuer* > 
insonderheyt het Huys van Ostenrgck, daer ick seer 
weynigh verwaghting van hebbe, soo door haar 
onmaght als quade directie, daerin geen verbetering 
is te hoopen; en wat d'andre geallieerdens sullen 
meer kunnen contribueeren, soo sal geringh sgn, dat 
van weynigh importance sal sijn, soodat het alwêer 
alleen op den staet en mij sal aankoomen. Hoe ick 



1696. Juillet.) — 468 — 

aenstaende winter in 't parlement sal maecken, dat 
weet Godt! En wat meer efforten bij den staet kan 
werden gedaen, is UEd. bekent.... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCXCI. 

Guillaume III à Heinsius '). Mêmes sujets. 

In 't léger tôt Giblours, den 23 8te July 1696. 

.... Het antwoort, die de burgemeesters hebben 
gegeven, en beduyt niets, als alleen dat men klaerlijck 
siet haer slappigheyt ende de quade conduite van 
den H r Boreel, 'twelck tesaemen oorsaeck soude 
kunnen sijn dat wij tôt geen vreede geraeckte ofte 
seeckerlijck tôt een quade. Ick meen, dat men niet 
langer sal kunnen waghten om een project van een 
tractaet van vreede met Calières op te stellen, en 
sien hoe veer men malkanderen kan verstaen; het 
hadt beter geweest had het kunnen geschieden vôér 
dit ongeval van Savoyen, want nu sal Vranckrijck 
seeckerlijck minder toegeven en hoogh spreecken, 
gelijck ick vrees dat UEd. al te klaer sal sien uyt 

het antwoort dat Calières sal ontfangen UEd. sal 

sien uyt het extract van de ordres van den prins 
Eugène, dat d'informatien van Quiros maer te waer 
sijn geweest, en alhoewel d'ordres van den keyser 
niet heel positif sijn, soo kan men klaer sien dat het 
ministerie te Weenen niet heel scrupuleus soude sijn 
om saecken van importance te resolveeren en 't execu- 
teeren sonder onse participatie, soodat wij voor het 
toekomende soo scrupuleus oockniet hoeven te sijn, 
maer doen 'tgeen wij sullen oordeelen van onse 
interesse te sijn. Indien de neutraliteyt in Italien bij 

] ) Publiée en partie par M. Van der Hem. 



— 469 [1^96* Juillet. 

het Huis van Oostenrgck wert toegestaen, soo sie 
ick niet hoe wij den oorlogh sullen kunnen continuera 
noghte de vreede maecken, ende [sullen] in de grootste 
vergelegenheyt raecken daer wij oyt in sijn geweest, en 
daerom raeen ick dat ailes moet werden gedaen dat 
doenlîjck is om soo een groot quaet voor te komen, 
en klaerlijck aen de ministers van 't Huys van Oosten- 
rijck behoort te werden verklaert, dat, als deselve 
sulken pas sonder ons consent willen doen, dat wij 
niet meer willen verbonden sgn aen de engagements 

die wg met haer hebben Monsieur De la Tour 

heeft weynigh hoop om het geheele werck te kunnen 
redresseren, maer stelt het evenwel niet desperaet, 
op presupost van de groote difficulté ten, die sigh 
sullen opdoen in de executie van het tractaet, maer 
voornamentlijck hoopt hij dat ten minste middelen 
sullen kunnen werden gevonden om die negotiati 
in Piémont te doen duren tôt het eynde van de 
campagne, 'twelck wel in sommige respect en goet 
voor ons is, maer in anderen quaet, want ick seer 
twrjfele ofte Vranckrgck sigh nu wel positif sal willen 
verklaeren op het ultimatum van de condition van 
de vreede vôôr en alleer het werck met Savoyen 

rightigh sal sijn UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCXCII. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

In 't léger tôt Nivelle, den 27 July 1696, 
.... Ick heb gistere avont ontfangen van milort 

Gallway de depesches, waervan copie hicrnevens gaen r ). 

Ick en begrrjp niet heel wel sijne meeninge van dat 
( ) Les copies de ces dépêches, ainsi que celles dont les 

autres lettres font mention, manquent. 



Kn^rfr^ff^l 



1G*6. Jufflet] — 470 — 

wg ons soude inlaeten in de negotiatie van de vreede 
ofte neutralitrjt van Italien, want dat en kan ick niet 
sien dat ons soude dienen, maer wel om het werck 
in Piémont te traineeren tôt het eynde van de cam- 
pagne, en middelerweyl sien of wij het werck van de 
générale vreede tôt een conclusie soude kunnen bren- 
gen; 'tgeen mij meest bekommert is om middelen te 
kunnen uytvinden om de trouppestedoensubsisteeren, 
ende, sonder dat den staet mij aen de handt komt ende 
gelt advanceert, sal het mjj in desen tgt onmogelgck 
sgn wegens de désordre van 't crédit en de munte in 
Engelandt .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCXCIII. 

Guillaume III à Hemsius. Mêmes sujets. 

In 't léger tôt Atteren, den 30 8te July 1696- 

.... De dépesches van Weenen en staen mij gans 
niet aen, alhoewel ick oordeel dat de difficulteyten 
tôt de continuatie van den oorlogh in Italien meest 
tendeeren om ons meerder te doen contribueeren. Ick 
geloof dat den courier, die ick op d'eerste tijdinge uyt 
Piémont naer Weenen heb gedepescheert, kort naer 
dese dépesches aldaer sal sgn gearriveert, waerin ick 
ordres sende om tegens de neutralitrjt met aile vigeur 
te opponeere .... Ick meen .... dat men seer ernstigh 
moet insisteeren dat den keyser meer als 12.000 man 
wil contribueeren, 'tgeen gemackelijck kan geschieden, 
als maer wel wert besteet 'tgeen van de princen van 

Italien wert getrocken Ick heb rarjn leven in geen 

grooter bekommering geweest om mijne trouppes te 
doen subsisteeren, en Schuylenburg *) hier ontbooden 

') Conseiller et maître des comptes du roi à La Haye. 



_ 471 — t 1696 - Juillet. 

om te sien wat ick op mijn privé crédit sal kunnen 
negotieren, en hem gelast UEd. alvorens te spreecken 
en sien ofte het niet mogelijck soude sijn dat ick 
eenigh gelt voor een korten trjt van de cas van 
Hollandt soude kunnen leenen. UEd. kan niet genoegh 
begrrjpen mijn verlegentheyt .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCXCIT. 

Guillaume III à Eeinsius. La négociation. La flotte. 

In H léger tôt Attere, den 3 de Aug. 1696. 

Ick geef UEd. in bedencken ofte het niet 

een groot éclat in de werelt sal maecken, dat den 
H r Boreel ende Dijcvelt hier saemen tegelgck koomen , 
want het pretext, dat srj bij de gedeputeerde te vek 
sijn, sal aen den man niet w il 1 en. Ick soude oordeelen 
dat het best was, dat den H r Dijcvelt vooraf alleen 
in 't léger quam. Sijnde geoordeelt dat het bomba 
deeren van Duynkercke nu niet wel practicabel w^.:- 
heb ick vandagh ordre gesonden aen den capteinVau 

Zgll om mede naer Texel te zeylen Blatwith sal 

UEd. met de post van gisteren hebben gescreven den 
voorslagh, uyt Engelandt gekoomen van 't esquad 

tôt het rescontreeren van de galioenen 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE C CCXCT. 

Heinsius à Guillaume III. Les chances de la paix. 

Sire! 
.... Ick hebbe gelesen de copie van de brief van 
mylord Shrewsbury, die U. M. mij heeft toegezond 



1696. Août] _ 472 — 

Ick beken, die is heel swaermoedigh , maer ick moet 
daerbij seggen dat buyten de saken van Engeland, 
daarvan ick geen kennisse hebbe, ick met hem in de 
rest in ailes niet wel soude konnen accorderen, ende 
dat mij dat vervolgens oock wat hoope geeft, dat 
d'Engelse saken welligt soo desperaet niet staen, 
waervan U. M. best sal kunnen oordeelen, maer als 
men het op srjn quaeste neemt, ende daeruyt besluyt 
dat de vreede quovis modo nootsakelijck is, soo 
sal het van d'uyterste voorsichticheyt wesen om te 
overleggen hoedanigh de saken daertoe ten besten te 
dirigeren; krijgen de Fransen volkomen kennisse van 
onse quaede dispositie, soo sullen sij terugh gaen> 
bekomen sij kennisse van onse begeerte, ende sij vinden 
die niet in onse geallieerden, soo sullen sij die door 
groote voordeelen trachten af te scheuren, en werden 
de geallieerden daervan gepersuadeert, sullen sij haer 
licht laten separeren, dewijl sij sullen weeten dat haer 
conditie niet beter sal werden, ende soo souden wij 
konnen vallen in d'uyterste perplexiteit. Ick oordeel, 
dat men tegens dat groote quaet, dat ick daer hebbe 
gesupponeert, weder moet tegenstellen : 

Eerstelijck, dat Vranckrijck ligt in haer boezem 
soo quaelijck gestelt is als de geallieerden, en ver- 
volgens de vreede oock wel soo nodigh heeft. 

Ten tweeden, dat het quaet van 't gelt in Enge- 
lant mogelijck wel soude konnen verbeeteren. 

Ten derden, dat de tijt van een finale negotiatie 
kan loopen tôt February off Maert toekomende, eer 
de kosten van de nieuwe campagne werden gemaeckt. 

Ende ten laesten, dat Vranckrijck, om de costen 
van de nieuwe campagne te eviteren, noch wel iets 
soude konnen doen, dat anders niet doen soude. 

Uit ail 'twelk ick concludere dat, hoe hoognodigh 
de vreede magh wesen, dewijl de negotiatie noch kan 



_ 473 — ttw«- Août. 

loopen tôt Febr. off Maert toekomende, de volgeiu 
pointen in consideratie soude behoren te werden 
genomen : 

Eerstelgck, dat men voor alsnoch soo veel moi: 
lijck en doenlijck cacbere de voorsz. hooge nootsacke- 
lgckheyt en begeerte, die men tôt de vreede mochte 
hebben, te meer omdat die al vrij te veel begint 
onder de menscben te komen. De H r Lelieroth seyde 
mij gisteren dat uyt Engelant geadviseert wiert, dat 
men daer seer sterck sprack van die nootsaeckelijck 
heyt, en tôt Amsterdam wert oock wel gelijcke tael 
gebruyckt. 

Ten tweede, dat men ter contrarie van nu af a< 
in Engelant ende bier ailes doe ende preparere wat 
tôt een vigoureuse campagne, soo ter zee als te land, 
kan dienen, en dat men oock aile de geallieen 
daertoe animere, en principalijck dat men het werck 
van Savoy en van nu af aen sonder versuym behertigc* 

Ten derde, dat, schoon men wel geerne soude 
mogen sien dat de oorlogh om Straesburgh niet con- 
tinueerde, dat men sulx noch aen Vranckrrjck, noch 
aen de geallieerden, voor alsnoch in 9 t minste niet 
late blijcken. 

Ten vierde, maer, ter contrarie, als de keyser 
de voorslagb van Strasburgh geraseert ofte een équi- 
valent comt af te slaen, soo als seeckerlijck doen &al, 
dat men sigh daer niet alleen niet tegenstelt, maer 
dat men resoluyt aenneemt daervan kennisse te geveii 
aen Calières, ende hem oock segt dat sonder Straes- 
burgh niet te doen is; en ingevalle hij daerop souder 
willen vertrecken, dat wel soude konnen sijn, kan ick 
niet sien dat men daeromtrent de minste regret behoorde 
te toonen. Om dese saecken met een goet effect te 
doen sal alleen nodigh wesen, dat 't selve bij Amster- 
dam wat gepraepareert werd, en dan sal daeruyt volgen : 



1696. Août.] — 474 — 

Eerstelgck, dat de geallieerden seer content sullen 
sjjn, en niet soo light geëxponeert tôt disgunste en 
separate handelingen. 

Ten tweeden, dat men ligt iets naders ofte het 
uiterste van Vranckrijck sal krijgen. 

Ten derden, dat, ingevalle niet verder willen 
komen, men ongetwijffelt aulx sal konnen bemerken, 
ende stjne mesures daerna neemen. 

Ten vierden, dat men in aile gevalle met dese 
conduite niet sal konnen verliesen, maer wel profi- 
tèrent ingevalle men eyntljjck eenige meerder pas tôt 
de vreede soude willen doen, want de koningh van 
Vranckrijck, geimbueert wesende van de cordaetheyt 
van de geallieerden, ende de geallieerden de preuve 
hebbende dat men haer tôt het uyterste omirent haer 
pretentiên wilde bijstaen, soude beyde ongeoccupeert 
wesen. Men soude dan offin'tpublyckjoffin'tsecreet, 
evenwel de negotiatie konnen voortsetten. Soo het de 
tijt soude konnen lijden, soude men door Sueeden de 
publyke negotiatie konnen laten beginnen, 'tgeen de 
voorslagh is van de H r van Dijckvelt ende mrj heel 
wel gevalt, ende laten die met het werck van Straes- 
burgh woelen, sonder ons ten nadeele daermede te 
bemoeyen, en des noots die sake selfs aen haer stellen. 
Soo men meer haest hadde, soude men plots daervan 
kennisse moeten geven aen de geallieerden, off, dewijl 
Molo seeckerlijck sal continueren te corresponderen, 
soude men konnen insinueren dat men de geallieerden 
soude trachten daertoe te disponeren ; enfin, alFtgene 
men anders nu soude konnen doen, soude men alsdan 
doen, nadat men alvorens ailes soude hebben geten- 
teert, alhoewel ick moet bekennen, als men 't onge- 
luck sal moeten hebben om soo verre te komen, dat 
ick vrees dat dat ongeluck niet alleen sal komen; 
maer als men daer niet tegen kan, ende men in ailes 



475 — I 1696 - A * ÛL 

sijn beat heeft gedaen, moet men sigh evënwel cod 

tenteren ende d'uytcomste aen Godt Almachtigh aen- 

bevolen laten .... 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

Hage, 8 Àug. 1696. a. hbinsius. 



LETTRE CCCXCTI. 

Heinrim à Guillaume III. La négociation aecrète. 

Sire! 

.... Dese middagh heeft de H r borghemeeater 
Boreel mg gecommuniceert sijn wedervaren in die 
entreveue met Calières, daerin bestaende: .... dat 
de koning sijn meester presenteerde Straesburgh te 
restitueren in de staet, die het geweest wae als 
wanneer de koningk van Vranckrijck sigh daervan 
meester gemaeckt hadde, op conditie dat het dan sal 
moeten blrjven in deselve staet als het doe waa, en 
dat de religie daer sal moeten blgven soo die nu is, 
ende voorts Lotteringen te restitueren op de voet van 
het tractaet van Nimwegen, ofte een goet équi valent 
voor Straesburgh; waeromtrent men aenstonts presen- 
teert openinge te doen, als men daertoe genegentheyt. 
bespeurt Lotteringen te restitueren op beter condi- 
tiën als het tractaet van Nimwegen medebrengt; met 
bijvouginge, dat dit was het ultimatum van S. M. vati 
Vranckrijck. 

Aen de H r Boreel hadde hij nog gesegt ofte 
gelesen l ) dat in *t laest van sijn brief stond: aen 
d'antwoord, die UEd. mg hierop suit geven, sal han ; 
de vreede ofte continuatie van den oorlogh; ingevalle 
de Duytse geen smaeck hebben in dese offres, die 

J ) n Gelesen" dans le sens de „voorgelesen". 



1096. Août.] _ 476 — 

soo avantageus sijn, en dat men ter plaetse,daerUEd. 
sijt, niet en toont eenige genegentheyt om daerop in 
negotiatie te treeden, soo suit UEd. niet anders konnen 
doen als terugh te komen, sonder UEd. langer aldaer 
op te houden, en Godt sal oordeelen wie diegene is 
ofte sijn, die oorsaeck sullen wesen van de ongeluckeii, 
die daerop sullen volgen. 

De Heer Boreel hadde gesegt, dat die condition 
wat hait waren, dat men een stad en fortificatie, in 
sijn eygendom hebbende, niet soude mogen verbeteren, 
en vooral dat men ons soude willen engageeren om 
voor de catholijcke religie te spreecken; waerop ant- 
woorde : srj sijn met die fortificatie vôôr dese tevreeden 
geweest, doe het in haer handen was, srj behoren 
daer nu mede tevreden te sijn, als 't van anderen 
soude moeten ontfangen; dat oock S. M. wel begreep 
dat wij, die van andere religie waren, dat niet veel 
soude konnen recommanderen, maar dat oock de 
keyser daer niet tegens konde sijn, en dat oock S. M. 
daer van niet soude konnen relascheren. Ick hebbe van 
mijn pligt geagt dese voorval U. M. met dese expresse 
te moeten bekent maken, die U. M. doet sien, dat de 
Fransen eer voorwaerts als terugh gaen. Ick oordeele, 
dat Vranckrijck dese twee condition bij Straesburgh 
voeght noch al op deselve hoope, dat de keyser eer 
een équivalent sal neemen als Straesburgh op die 
voet, eerstelijck: omdat de keyser grooter portie soude 
hebben in Lotheringen, waerop men meent dat hij heel 
geset is; ten tweeden, dat hij door het point van de 
religie veel jalousie soude baren omtrent de protes- 
tantsche princen; en 't derde, dat de cerclen ende 
andere prinsen van 't rijck haer mede tôt dat verbot, 
van Straesburg verder te fortificeren, soude willen 
verbinden. Ick meyne evenwel dat om die condition, 
vooral d'eerste van de fortificatie, Vranckrijck den 



1696. Août] — 477 

oorlogh niet sal continuèrent of soo hij sulx soude 
doen, soo praesupponere ick oock dat het heele werck 
geen ernst is, maer alleen om brouilleries te ver- 
wecken; maer om die sake nu voor te stellen soo die 
ons moet voorkomen, moet ick bekennen, soo men 
supponeert dat het aen Vranckrijck ernst is, dat de 
sake voor een fondament van negotiatie al begint bij 
te komen ende te naderen, alhoewel ick niet van 
gevoelen ben dat wij aen onse zijde, als een sake 
buyten ons sijnde, eenigh acquiescement ofte hoope 
tôt de voorsz. conditiën moeten geven, maar die eleetîe 
in allen gevalle aen de Duytsen laten. Wij moeteu 
supponeren dat Vranckrijck ôff van de voorsz. con- 
ditiën sal afgaen, ôfte niet; soo hij van de conditiën 
van meeninge soude wesen om af te gaen, soude lui 
wel konnen in 't sin hebben vooreerst daerbij te per- 
sisteeren om te sien off niet de geallieerden daertm- 
soude konnen bewegen, en ondertussen trachten dis* 
sentie tusschen de keyser en de princen te maken, voor- 
namentlijck op 'tsubject van de religie, en de dissentie 
en jalousie oock ten opsigt van den keyser en Spagne 
te voeden jegens U. M. en den staet, waerom men 
omtrent die pointen al wat voorsichticheyt moet 
gebruyeken. Soo men vaststelt dat Vranckrijck daerva n 
niet sal afgaen, moet men oock supponeren datsooveel 
te meer die ombrage en jalousie omtrent de religie 
sullen in 't oog hebben, en dat men al weôr praecautiën 
sal moeten gebruyeken, maer in dit laeste geval soude 
men moeten overleggen off, de keyser persistèrent 
wij oock souden behoren te persisteren. Ick moet 
bekennen dat ick niet geloof , dat Vranckrijck 't werck 
daervan sal laten glijen en den oorlogh continuerez t 
tensîj het hem geen ernst is; maer ick ben evenwel 
van gedagten dat, de sake daer nu op aenkomende, wij 
niet ail te décisif op die point en moeten sijn, eveneens 






1696. Août] — 478 — 

of wij Vranckrijck dwingen wouden, want ligt door een 
goede aenleydinge iets doen soude daertoe niet souden 
willen wesen gedwongen, en supponerende dat die 
die condition niet sullen quiteren, en dat wij om dat 
verschil oock niet geerne den oorlogk souden conti- 
nuèrent soo moeten wrj ons wel wachten dat de 
middelen van persuausie, die wg omtrent onse gealli- 
eerden gebruycken, mede niet smaecken na dwang en 
constrainte, want, na mijn gedagten, een van onse 
groote intresten is dat de vreede gemaeckt werde met 
een générale bewilliginge, ten eynde den band van 
alliantie worde gecontinueert, en tôt dien eynde soude 
men dat verder werck door de mediatie van Sueeden 
konnen laten doen, soo als nu in mijn voorgaende 
hebbe geschreeven .... De grootste spécula tie, die ick 
nu in dit werck vinde, is wel voornamentlijck: dat, 
schoon men seer genegen is tôt de vreede, dat men 
op allerhande manière strede om 't eviteren dat aen 
Vranckrijck onse foiblesse niet kome te blijcken, want 
soo dat eens paresseert, en sij daerop haer sin krijgen, 
sal men in veel saken meer passen moeten doen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 10 Âug. 1696. a. hbdtsiub. 



LETTRE CCCXCVII. 

Heinsius à Guillaume III. Même siyet. 

Sire! 

.... Ick seyde hem , Molo , dat hij wel doen 
soude Calières aen te wijsen, dat hij de Westphaelse 
en Nimweegse vredens sonder réserve behoorde te 
presenteren, en dat men dan bequaem soude konnen 



_ 479 — l 1696 - Aoflt 

wesen om het geheele werck spoedig voort te sett e ; 
maer dat, soolangh sulx niet geschiede, de schult aen 
Vranckrijck was. De H r Smettauw heeft mij weôr u> t 
den naem van den churfûrst bekent gemaeckt, dat 
men aen dat bof seer bekommert was over die secrète 
negotiatie; dat men vreesde, dat 't selve scheum 
soude konnen maken; dat men aen sijn hof wel k* 
nisse hadde gegeven van 't begin, maer niet van 
*t vervolgh; ick weete niet hoever dat golt, maer 
't soude wel dienstig wesen dat de churfûrst daei \ 
communicatie wierde gegeven. 

Ick hebbe aen de voorsittende leeden *) yder in 
't particulier mede eenige ouverture gedaen van dai 
werck, die aile het seer wel hebben opgenomen, en 
de meeste mij versogt U. M. daervoor te bedancken . . . . 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer* 
Hage, 11 Aug. 1696. a. heinsius. 

LETTRE CCCXCVIII. 

Guillaume III à Heinsius '). Même sujet Conduite de la Frmv^ m 
La viUe de Luxembourg. 

Loo, den 6 de Sept. 1696, 
.... Ick en twijfele niet ofte het keysershof sal 
beswaerlijck resolveeren om tôt een handelplaats en 
een generael congres te koomen, en ick soude oock 
meenen dat het werck seer veel soude verkorten als 
men aenstons in den Hagh begoste te handelen en 
ailes adjusteerde, dattter niet aen en resteerde als de 
forme om de tractaten te teyckenen, hetgeen op 
een generaal cougres soude kunnen geschieden .... ; 
en naerdien Leliënroth daertoe incline ert, sal men het 

') C. à. d. les principaux membres du congrès à La H 
') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Août] — 480 — 

dienen te pousseeren om aenstons een aenvanc te 
maecken. Men sal door dat middel oock de keysere 
in de negotiatie insensibelijck engageeren, andersins 
sal men nogh seer veel spels met haer hebben. 
Wegens het équivalent voor Luxemburg meen ick, 
dat men behoorde te nemen die, daer Furnes is in 
begrepen, met sijn fortificatie als nu is, maer men 
moet in geenderbande manière admitteeren datter yets 
van de fortificatie van Luxemburg soude werden gede- 
moliert, want bet belaghelgck soude sijn: een frontier- 
plaats, dat tôt een barrière dient, soude [menjrestitueren, 
en de fortificatie demolieren! Jae, ick soude het geheele 
werck op dit point afbreecken; want indien Vranck- 
rijck daerop bleyft staen, soo en meent hjj het niet 
reght. Het staet mrj gans niet aen de koeligheyt van 
Calières; ick vrees dat daer wat onder schuylt, ten 
waere dat de seeckerheyt, die hrj nu heeft van 't werck 
in Piémont, hem nu fierder doet spreecken ofte minder 
empressement toonen, 'twelck niet is sonder reeden, 
want ick seer bekommert ben voor het Milanees 
en dat de Franse de keyserse sullen beletten haer 
quartieren in Italien te nemen. Men scrijft mij van 
daer continuelijck om secours en hulp, en UEd. weet 
dat ick in geen staet ben om yets te doen. Het is 
maer al te seer te vreesen dat de secoursen, die men 
dese winter ofte in 't voorjaer sal willen senden, al 
te laet sullen koomen om het voorsz. quaet te preve- 
nieren , soodat men ') dat werck seer bekommert. 
Het sal nodigh sijn, dat den H r van Drjcvelt naer 
Namen sent om die correspondent van Dinant te 
continueren ; hrj hadt mrj oock geschreeven datter van 
verscheyde kanten speculatie vielen om coninck Jacob 
tôt de croon Poolen 2 ) te verkiezen ; voor mg, ick oordeel 

') Lisez: mg. 

*) Après la mort du roi Sobieski. 



_ 481 — [1«*. Sept, 

niet dat het voor mijn intrest is, alhoewel veele 
mogelijck van een contrarie sentiment soude mogen 
sijja .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCXCIX. 
Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Loo, den 18 Sept. 1696. 

Het begint mij te verdrieten dat ick sie, datte r 
soo weynigh wert gevordert in de secrète negotiatie, 
want ick niet en weet offer wel een pas is geadvan- 
ceert seedert wij tôt Breda sijn bijeen geweest; en î 
ick vrees meer en meer dat, nu Vranckrijck sijn wil 
heeft in Italien, wij beswaerlijck tôt een concluait 1 
sullen geraecken, en Calières ons sal soecken nu selfs 
t'amuse eren, sonder sigh aen een spoedighe afkomste 
te laeten gelegen sijn, ons nu hebbende soo veer 
geëngageert, dat ick qualijck sie hoe het mogelijck sal 
sgn om menschen te persuaderen om den oorlogh te 
continueren, indien Vranckrijck de vreede niet en wil 
op dragelijcke conditiën, waervoor ick nu seer bekom- 
mert ben .... Ick heb geëxamineert de projecten van 
*t tractaet met Denemarken, en kan wel toestaen dat 
deselve op die voet werden geslooten , maer ick meen , 
dat men een middel ofte het ander moet uytvinden 
om, in cas de vreede wert geslooten, dat wij dan niet 
verobligeert sijn al dat gelt te betalen, want die laste 
soude ons onnodigh te swaer vallen ; maer in cas den 
oorlogh soude moeten continueren, dan meen ick, dat 
het voor ons een necessitijt soude sijn om Denemarkeu 
t'engageren in de partey .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

81 



*r j^t • 



1696. Sept] — 482 — 

LETTRE CCCC. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Délais de la cour de Vienne. 

Loo, den 26 Sept. 1696. 
.... Ick hcb .... verstaen het antwoort, dat van 
Weenen is gekoomen wegens het werck van de nego- 
tiatie van vreede, 'twelck mrj gans niet aenstaet, en 
klaerlijck blrjckt dat men aen het hof aldaer niet als 
delayen en soeckt .... Ick heb .... aen den grave van 
Aversberg .... mijn misnoegen getoont wegens dit 
delayeren, en dat ick voornamentlijck daerdoor in de 
grootste labirint van de werelt wiert gestelt, en dat 
men met de negotiatie moste voortgaen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCCI. 

Guillaume III à Heinsius , ). La ville de Luxembourg. 

Loo, den eerste Oct. 1696. 
.... Het is mij leet te sien, dat Calières soo sterck 
blijft insisteeren wegens de fortificatie van Luxembourg, 
hetgeene mij een seer quade opinie van 't geheele 
werck geeft, alsof het in Vranckrijck niet regt wert 
gemeent, want het onbegrijpelîjck is dat men soude 
willen dencken van een frontierplaets in een manier 
gedemoliert te hebben; door de nieuwe fortificatie 
srjn daer verscheyde van de oude geremoveert ende 
andere onbruyckbaer gemaekt, soodat het redicul 
soude sijn om het op die manier aen te nemen, ende 
ick ben t'enemael van UEd. sentiment, dat men in 
geen negotiatie behoorde te treeden voor en aleer 
dit point is getermineert .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

! ) Publiée en parité par M. Van der Rem. 
2 ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



_ 483 — t* 696 - Oct. 

LETTRE CCCCII. 

Guillaume III à Heinsius. Arrivée en Angleterre. Itu-tHitudv 
au sujet du parlement. 

Kensington, den 9/19 Oct. 1696. 

UEd. sal sonder twijfel al hebben verstaen, dat 
ick een tamelijk goede passage heb gehadt. Ick kan 
tôt nogh toe UEd. niets positifs adviseeren hoe de 
saecken alhier staen, maer sooveel als ick nogh heb 
gehoort, soo wert mij hoope gegeven dat men reedc 
heeft te geloven, dat de saecken in 't parlement sigh 
beter sullen schicken als men voor dese hadtgevreest; 
dit sijn evenwel maer conjecturen, want het onmoge- 
lijck is op sulken vergaedering eenige seeckerheit te 
formeeren: het beste dat ick vinde is, dat de reede* 
lrjcke menschen generalijek van opinie sijn, dat meu 
aile kragtighe préparation ten oorlogh moet maecken 
om de vreede t'erlangen, sonder dewelcke sij wel sien 
dat geen vreede te bekoomen en is, daer sij hier seer 
naer verlangen; ick hoop, dat sij bij dese maxime 
sullen blijven .... 

UEd. goede Vrieodt, 

WILLIAM R 



lettre: ccccm. 

Guillaume III à Heinsiw 1 ). La négociation de la paix, La 
Lorraine. 

Kensington, den 20/30 Oct. 1696. 

.... Ick vinde, dat het werck van de negotiatie 
van vreede al saghjes begint t'advanceeren .... UEd. 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 






1696. Oct], _ 484 — 

weet, dat ick al lang van sentiment ben geweest dat 
dit groot werck sijn meeste obstakel sal vinden in de 
restitutie van Lotheringen ; ick beken gaerne dat, indien 
Vranckrijck persisteert van het op geen ander voet 
te willen restitueeren als volgens het tractaet van 
Nimwegen, soo sien ick geen aparentie dat de keyser 
daer oyt toe sal consen teeren , en om hem daerin te 
dwingen, vinde ick groote swarigheyt; aen de andere 
kant ben ick oock wel gepersuadeert, neffens UEd., 
dat den staet beswaerlijck sal kunnen werden gebraght 
om daerom den oorlogh te continueeren, soodat, in 
cas daerin geen expédient ofte temparament en kan 
werden gevonden, voorsie ick d'uyterste confusie, 
want ick niet light en sal resolveeren in een saeck 
van die nateur soo directelrjck tegens de gemaeckte 
tractaten te doen .... Ick meen dat men middelerweyl 
ailes moet doen dat mogelîjck is om sigh ten oorloge 
te prepareren , en dat men de geallieerdens tôt meer- 
der assistentie soude moeten presseeren .... Het parle- 
ment heeft vandagh sessie genomen, en het lagerhuys 
heeft meer gedaen in eenen dagh als men hadt kunnen 
verwaghten .... Indien dit goet beginsel vervolgh 
heeft, soo heeft men reede een gewenste sessie te 
verwaghten; het beste dat ick UEd. kan seggen is 
dat, naer veel ondersoecfc, ick nu gepersuadeert ben 
dat, indien men wil, men de saecfcen alhier kan redres- 
seeren, 'twelck den goede Godt wil geven, en bennen 
wij soo geluckigh, en twijfele ick niet ofte Vranckrijck 
sal wel tractabelder werden .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



— 486 — [1696. Novemb* 

LETTRE CCCCIV. 

Guillaume III à Heinsius. Menaces de la France. Faiblesse de 
F Espagne. 

Kensington, den 3/13 Novemb. 1690. 

.... De fierheyt en de menaces \an Calières hijti 
tegenwoordigh seer embarassent, want ick nu qualijck 
sie hoe die negotiatie sijn voortganck sal hebben, en 
dat ick seer bekommert ben aen d'andre kant, dat de 
jjren van Amsterdam niet sullen kunnen werden be- 
wogen om die negotiatie ai te breecken; het op die 
voet te laeten sleuren is seeckerlijck het slimste van 
al, soodat ick niet en weet wat daeromtrent te eeg- 
gen .... Ick heb met den grave van Bèrgeyck *), die 
seedert eenige daghen alhier uyt Spagne isgearriveertj 
een lange conferentie gehadt, en vinde de constituée 
aldaer soo desolaet en de genegentheyt soo groot tôt 
een vreede, dat ick niet en sie hoe wij den oorlogh 
kunnen continueren, want de minste secoursen van 

daer te verwaghten is idelheyt 

UEd goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCCT. 

Guillaume III à Heinsius '). La France et la négociation. Le 
Brandebourg. 

Kensington, den 6/16 Novemb. 1696, 

.... Alhoewel ick volkomen meen, dat de soutenu 
van de Franse in 't reguard van de fortificatie van 
Luxembourg niet alleen onredelijck, maer onverdrage- 
lijck is, soo soude ick evenwel toestaen, om de nego- 

! ) Diplomate Espagnol, natif des Pays-Bas Méridionaux, 
*) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



1696. Noremb.] — 486 — 

tiatie niet op te houden, dat raen dit différent, neffens 
het équivalent, niet als een preluminair, maer tôt de 
negotiatie ten principale soude kunnen uytstellen,mits 
van te vooren positif aen Calières verklaerende dat 
men noyt in 't reguard van de fortificatie van Luxem- 
bourg soude toegeven en aile hoop daeromtrent be- 
nemende; ende als Boreel hem dat uyt naem van de 
stadt van Amsterdam met kraghtige termenen soude 
willen seggen, en twrjfele ick niet ofte soude van 
effect sijn, want seeckerlijck d'opinie, die de Franse 
hebben dat die stadt de vreede wil hebben quovis 
modo, doet ons al het quaet, en veroorsaeckt dat si) 
nu soo fier beginnen te spreecken .... Ick heb ver- 
staen , dat den churfûrst van Brandenburg tracteert om 
sijn vier bataljons, die in Piémont hebben gedient, 
aen de Yenetianen te verkoopen, 'twelck onverdrage- 
lijck is ; UEd. dient daerover aen Smetteau te spreecken, 
en aen Danckelman te scrîjven om sulcken scanda- 
leuse saeck, in dese conjoncture van tijden, te beletten: 
men moet wel weynigh liefde voor sijn onderdaenen 
hebben, om deselve voor een stuc gelts te verkoopen, 
daer men seecker is dat geen tiende van deselve 
weder sullen koomen, en in een tijd dat aile de 
geallieerdens haer behoorde t'evertueren tegens 
Vranckrijck .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

Naerdat ick dese hadt gescreven ontfanck ick 
UEd. brief van den 13 den deser, waeruyt klaertijck 
kan sien dat Vranckrijck nu geen sin heeft tôt de 
vreede, ofte ons t'enemael de wet wil stellen; deese 
verandering, naer mîjn oordeel, moet spruyten uyt 
een van dese twee oorsaecken, ofte mogelrjck aile 
beyde; dat sij intensie hebben omditrijck'tinvaderen, 



— 487 — U696. Novemb. 

en het succès daer eerst willeu van sien, ofte dat sij 
secreete negotiatie in Italien hebben met de keyset : 

daer sij haer reeckening beter bîj meenen te vinden , 

en dat den grave van Mansfelt ') sigh tôt dien eynde 
in Turin heeft laeten opsluyten .... ; het sal seer 
noodigh sijn dat men tôt Weenen presse ert, dat den 
grave van Mansfelt uyt Italien wert 't huys ontboden > . . * 

Ick sie wel groote difficulteyten in 't afbreec! 
van de negotiatie, maer ick en sie oock geen posn 
litijt ora op die voet verder te negotieren, want men 
klaer siet dat Calières van tijt tôt tjjt terugh gaet als 
wîj advenceeren. Hij heeft mij oock afgesnee 1 
de wegh om een générale plan van de vreede te: 
maecken, volgens hetgeen ick met de laeste post aen 
den H r vanDrjcvelt hadt gescreven, want seeckerlijck , 
indien wij de keyserse niet en vervangen, soo en sal 
geen afkomste van de saecken kunnen v ail en. UEd. 
kan light begrrjpen hoeseer mij dit groot werck moet 
embarasseeren, want, naer mijn opinie, houde ick de 
vreede tegenwoordigh desperaet. Men sal sigh ten 
beste ten oorlogh moeten preparen en d'uytkom&te 
aen den Almoghende bevole laeten. Ick magh v» 
seecker staet maecken van dese winter in dit rîjuk 
ofte Irland geattaqueert te werden, en sal mij sooveel 
mogelgck in posteur van defentie stellen, maer het 
principaelste, daertoe nodigh, is gereet gelt, dat mij 
ongelooflrjck ontbreeckt; ick hoop dat ick van de 
kant van den staet aile assistentie sal kunnen vui* 
waghten, soo in 't reguard van transportscheep 
als andersins. 

l ) L'ambassadeur de l'empereur à Turin. 



1696. Novemb.] — 488 

LETTRE CCCCVI. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

Kensington, den 10/20 Novemb. 1696. 

.... Wegens het groot werck van de negotiatie 
van vreede . . . . , hoe meer ick op deselve dencke, 
hoe meer ick mrj geëmbarasseert vinde door de manier 
van procederen van Caliéres, want aen d'eene kant 
is het onmogelijck om de wet op sulcken onverdrage- 
lrjcken manier van Vranckrijck t'ontfangen,'tgeenUEd. 
weet dat ick altijts vooral heb geaprehendeert, en aen 
d'andre kant sien ick de groote difficulteyten, die daer 
sijn om die negotiatie af te breecken; hoe een expé- 
dient daer tusschen beyde te vinden, sal UEd. best 
kunnen van oordeelen, die op de plaets is. Ick weet 
wel dat met Vranckrijck toe te geven men noyt heeft 
gewonnen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCCVII. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Même sujet. 

Kensington, den 13/23 Novemb. 1696. 

En meen dat, indien men over een generael 

plan van vreede koste eens werde, gelijck den H r van 
Dijcvelt heeft voorgeslagen, dat het de beste méthode 
soude sîjn, ende ick sal seer geerne sien dat men 
daerop arbijd .... De chicanes en veranderlijckheyt 
van procederen van Caliéres is onverdragelrjck , ende 

l ) Publiée en partie par M. Van der Heim. 



L.~- - 



— 489 — U696. Novemb. 

de difficultijt, die hîj nu maeckt, van de verklaering to 
doen aen den médiateur in mijn reguardt, die hij van 
te vooren hadt ingewillight, is van die nateur, dat ick 
geensins sal toestaen van in eenighe publique nego- 
tiatie te treden, vôôr en aleer hîj dat doet; 'tgeeu 
hem wel duydelijck moet werden geseght, want liïj 
seeckerlijck daer anders niet mede kan voor heî A 
aïs mij te bedriegen, 'tgeen hetzelfde is dat de Jaco- 
biten alhier overlang [hebben] gedebiteert en nogh doen , 
en dat coning Jacob daervan onlanks tôt Fontainebleau 
nogh verseeckering van den coning van Vranckrijck 
heeft gehadt. Ick hebbe met moeyte tôt nogh toe moeten 
beletten, dat het parlement aen mij geen ordres heeft 
gedaen om mij te versoecken, dat ick mij in geen 
negotiatie van vreede soude inlaeten vôôr en aleer 
ick soude sijn erkent, soodat UEd. light kan begrijpen, 
dat ick niet en kan nogh wil relacheeren van 'tgeen 
alreede bij Calières was toegestaen. Dese manieren 
van procederen en het voorbarigh nomineeren van de 
ambassadeur in Vranckrîjck, dat geen ander oogh- 
merck en kan hebben als om de weerelt te wil I en 
persuaderen [van] haer empressement tôt de negotiatie , 
doet mij meer en meer geloven dat het haer niet ernst is, 
en ons alleen soecken t'amuseeren, soodat het des 
te nodiger is om het werck te pousseeren tôt het eene 
ofte het ander, of om de negotiatie voort te setten 
ofte af te breecken; en om die promtelijck voort te 
setten en sie ick tegenwoordigh geen bequamer mid* 
del, indien het mogelijck is om ailes vooraf in Den 
Hagh te adjusteeren en een générale plan van vreede 
te maecken, gelîjck ick bevinde dat UEd. in sijuo 
laeste brief oock schîjnt van sentiment te sijn. Van 
de ministers van het Huys van Oostenrijck heeft 
men [niet] alleen geen assistentie te verwaghten , niaer 
aile soorten van obstakelen, alhoewel deselve de 



r 



1696. Novemb.] _ 490 — 

vreede meer wenschen als wg, en die oock meer 
vaonooden hebben, maer nimmermeer den tijt consi- 
dereren .... 

UEd. goede Vriendt, 
William R. 

LETTRE CCCCVIII. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Même sujet. Il faut que la négocia- 
tion secrète soit continuée jusqu'à raccord sur les points essentiels. 

Kensington, den 17/27 Novemb. 1696. 

UEd. sal uyt mijne voorgaende hebben gesien, 

dat ick geensints en kan relacheeren van het prelumi- 
nair in mijn reguard; ick ben daer nogh te meer in 
geconfirmeert door d'ingénue confessie van Calières 
aen Molo, dat het niet en kan geschieden om de 
Jacobiten alhier niet te discourageeren, 'twelck mij 
dan te meer engageert om daeromtrent tfinsisteeren. 
Het sal absolutelijck nodigh sijn dat men hem claer 
seyt, dat ick daervan niet en sal desisteeren; ende hoe 
meer ick sgn conduite examineer, hoe meer ick gecon- 
firmeert werde in mijn opinie, dat men moet traghten 
die negotiatie in 't korte af te breecken ofte tôt 
perfectie te brengen. Ick meen, indien Boreel ofte 
Amsterdam een cordaete tael willen voeren, dat wîj 
haest dat groote werck tôt een goede eynde sullen 
brengen, andersins sgn wîj verlooren. UEd. sal uyt 
aile mijne voorgaende brieven hebben gesien dat ick 
t'enemael van UEd. sentiment ben, dat het ons seer 
préjudiciabel soude sijn tôt een generael-congres te 
koomen vôôr en aleer ailes ofte het principaelste soude 
sijn geaccordeert ofte ingeschickt: ick ben hoe meer 
en meer van die opinie. Het werck van Lotheringen 

*) Publiée en partie par M. Van der Eeim. 



— 491 — I 1696 - Noremb. 

embarasseert mij het meest; evenwel meen ick ooek 
dat, in cas Amsterdam daeromtrent cordaetheyt wil 
tonen, dat men het soude kunnen surmonteren, want 
het is seecker: heeft Vranckrîjck ware intensie om 
een redelijcke vreede aen te gaen,hij ensalhetdaerom 
niet laeten; maer is sijn intensie, gelîjck ick vrees, 
om ons t'amuseeren ofte absolute wetvoorteschrgveo, 
soo isser niet te doen, ende ick meen dat het voor 
ons best is om daervan hoe eer hoe beter geéclair- 
siseert te werden. Het is évident, dat Vranckrîjck ou 
anders niet en soeckt als het werck te traineren, ende 
evenwel aen de weerelt soeckt wijs te maecken alsof 
het werck soude willen voortsetten met het préci- 
pitant nomineeren van haer ambassadeur. Ende wat 
de keyserse aengaet, die weeten niet wat sij willen, 
maer willen het werck train eer en, daer dogh geon 
voordeel in is, maer aile schade voor ons, soodat ick 
meen men geen swaricheyt hoeft te maecken om han- 
te vervangen ende een plan voor haer te maecken, 
gelîjck UEd. mentie daervan maeckt .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCIX. 

Heinsius à Guillaume III. Conduite de la France à l'égard 
de la reconnaissance de Guillaume III comme roi d'Angle- 
terre. Conférences diplomatiques. 

Sire! 

.... Uit mrjne laetsten sal U. M. hebben vers! a 
de conduite van monsieur Calières omtrent de erk< -n- 
tenis van U. M., waarover al de werelt gescandali- 
seert is. Voorleden Saturdag met de H r Boreel daar- 
over sprekende, toonde hrj veel misnoegen, ende sloeg 



1696. Novemb.] — 492 — 

selfs voor, dewijl men aen monsieur Galières op sgn 
oerste voorstel sgn verwondering en surprise hadde 
getoont, ende dat Molo ongetwijfelt aen hem wel sal 
hebben berigt hoe de sake voor de tweede maal opge- 
nomen was, en dat hij daarop na sgn hof sal hebben 
geschreven of niet best was dat men hem voor eenige 
tijt , totdat hij nader aenleidinge gaf , niet soude spreken, 
dat hîj dan soude gaan na Amsterdam en de H n aldaar 
van ailes berigten, en haar aen wijsen dat op die manier 
niet verder te negotieren was; ik hebbe geoordeelt 
sulx niet ondienstig te wesen, en is hij daarop na 
Amsterdam vertrocken. 

Des anderen daags, sijnde Sondaegs, quamen brj 
mij de H n Caunits, Straetman en Quiros, en ik ver- 
sogt daarbrj de H n Villers l ) ende Dgckvelt. De keyserse 
ministers toonden aenstonts een groote défiance, die 
sij hadde tegens Callières, niet soo veel omdat hij nu 
telkens reculeerd, als omdat hij nu drie à vier malen 
bij de H r Boreel hier in Den Hage was geweest. Nu 
quamen [sij] op het voorsz, reculeren, en drongen sterck 
op hetgunt S. M. raakte, ende beslooten op ailes dat 
men Gallière behoorde te doen vertrecken. Ik kon 
niet goetvinden haar tegen te spreken, dewijl de 
edenen, die sij gebruikten, na mijn opinie, eenigsints 
doorgingen. Ick vont evenwel ook niet goet haar veel 
te appuieren, omdat men dan geen meester van 't werck 
soude sgn geweest, ende hielt mij vervolgens door- 
gaens wat stil. Ick considereerde, dat haar begeerte 
om Calières te doen vertrecken niet gegrond was op 
de redenen, die sij quamen te allegeren, maar alleen 
op d'ordre van haar hof, die noch van dese conduite 
van Calières geen kennis konde hebben; dat d'ordre 

l ) Edouard vicomte de Villers, qui représenta plus tard 
le roi d'Angleterre au congrès de paix avec Lord Lexington 
et M. Williamson. 



— 493 — U696. Novemb- 

van 't hof meest voorquam uit een drift van den 
grave Kinsky, die wegens dese negotiatie ten uiterste 
jalours is, en daarom die ôf in Sweden, ôf selfs in 
Piedmont, heeft getragt vast te maken, ende, volgens 
het seggen van de voorsz. ministers , noch van opinie 
is, dat men die eer in Sweden en behoort te vervolgen, 
Ik considereerde daarnevens dat, soo men afbreekt 
men die qualen nog wel niet alleen soude konnen 
subject srjn, maar ik stelde oock vast, dat de keyserse 
het souden soecken en de Franse dààr ingeven, be- 
halven dat wij het hier in onse staat, en speciael in 
onse provintie, tôt het plots afbreken niet wel soude 
konnen dh'igeren sonder eenige ordres. Ik sloeg dan 
voor of niet best soude wesen, dewijl Galières aenge- 
nomen hadde te schrrjven en wij U. M. van ailes 
kennisse hadden gegeven, dat men de safce soude 
brengen in 't congres, en aldaar declareren dat men 
persisteerde bij het voorig gesustineerde ten opsigte 
van Luxemburg, en dat men ook wel speciael niet 
soude afgaen van 'tgene U. M. raakte; dat men ver 
volgens monsieur Calières niet soude gaen sien voor- 
dat hij antwoort van sijn hof hadde ontfangen; dat 
men ook soude afwagten U r M 8 goetvinden om, inge* 
valle Calières een persistèrent antwoort kreegh, een 
positive ende finale resolutie te nemen, ende deselve 
kennisse geven dat d'intentie alhier daarheen gaet om 
niets te doen, tensîj op dat point van U. M. vol» 
komen satisfactie gegeven werden : de voorsz. keyserse 
ende andere ministers vonden 'tselve aile seer goet; 
daarop is gisteren 'tselve in 't congres gebragt, ende 
alsoo verstaan, hebbende aile end'yder wat ') seer 
geprotesteert jegens de voorsz. conduite van Galières. 
Dese sake is, gelijk U. M. seer wel segt, seer 

') Probablement le copiste s'est encore trompé; au lieu 
de „wat" lisez: weer. 






1696. Novemb.] _ 494 — 

embarassant; evenwel kan ik niet nalaten U. M. daar- 
over mijne geringe gedagten te communiceren. Ik 
soude volkomen van gevoelen wesen, ingevalle Calières 
na bekomen antwoort mogte komen te persisteren ten 
reguarde van U. M., dat meo, soo op dat point 
als dat van Luxemburg, t'eenemael behoorde af te 
breecken; de redenen sijn, omdat men op dat funda- 
ment hier eerder sulx sal doen als op een ander, en 
dat men, ten reguarde van de geallieerden , selfs 
'tselve niet kan laten, en dat, ten reguarde van Vranck- 
rijck, het een trap soude wesen om ons t'eenemael 
de wet te stellen; 'twelck, alsoo na rarjn gedagten 
seeker soude srjn, soo soude 't selve te boven gaen 
de reden, die ik hiervoren tegens het af breecken hebbe 
geallegeert, dewijl die nog onseker soude konnen srjn. 
Het soude nog kunnen gebeuren, ende ik sie het na 
mijn oordeel te gemoet, dat Vrankrijk hier iets sal 
toegeven, en een tempérament voorslaen; soohetselve 
t'eenemael buiten de reden mogte wesen, gelijk de 
laatste voorslag, soude ik blrjve bij mijn sentiment 
om daarop af te breecken, maar soo een expédient 
wierde voorgeslagen, dat eenigsints redelijk mochte 
schijnen, en 'tgeen het af breecken hier te lande soo 
wel niet mogte justificeren, soude ick meynen, dat 
men aen onse kant ôf een contra-project soude moeten 
maken, ôfte persisteeren bij het voor dees geconci- 
pieerde, ende op die selve wijse wilde ik procederen 
met 'tgeen verder, soo omtrent Luxemburg als anders, 
in questie is. Mijne intentie omtrent dese laatste con- 
duite soude wesen om niet selfs af te breecken , ende 
die odieusheit, die daaruit bij de regenten ende ge- 
meenten mochte ontstaan, te ontgaan, maar, door het 
persisteeren bij hetgene dat redelijck was en daer- 
omtrent cordaetheit te toonen, hem ôf tôt redeLgck- 
heit te brengen, ôfte als van sigh selfs te doen 



— 495 — [1696. Novemh + 

afbreecken ende vertrecken. Dese méthode soude ik 
geloven dat meest uitwerkelijk soude wesen, ende ik 
wilde mij daaromtrent ôf wat gevoeglijker ôf w ■ • 
roider aenstellen, nadat ik de genegenheit van Vrank* 
rijk vont, want soo ick daarvan eenigsints konde 
wesen versée ckert, wilde ik te minder afbreecken, 
om reden boven verhaelt. 

IngevaUe Vrankrijk eenige genegentheit tôt do 
negotiatie mochte hebben, sonder 'twelcke niettedoen 
sal sijn, wil ik wel bekennen dat ik mijne, dat best 
was dat men aenstonts de groote negotiatie met 
Callières voortsette, soo om t'winnen van de tijt al s 
om andere redenen, die [in] mijne voorige hebbe gealle- 
geert, maar ik moet daarbij seggen dat ik voor alsnog 
ail te groote jalousie in de grave Einsky berner- 1 
om daartoe te geraacken. 

Den commissaris Van der Meer schrijft, dat in de 
vijantlijke armée een gerugt was, dat de koning van 
Vrankrijk een détachement soude doen onder den 
koning Jacob, en dat hij den keyser en koning van 
Spagne soude traghten te bewegen dat dessein te 
helpen favorise ren; en indien de keyser daerin wil 
consenteeren, dat hij heel Lotteringen sa! restitueren. 
Dese saacke schijnt wel niet apparent, maar evenwel 
heefl men in 't voorlede jaar van die kant, en door 
*t schrijven van Van der Meer, eer narigt van de 
gelntenteerde invasie ontfangen, als hier. Ik stelle 
ook bij mrj vast dat, soo met Lotheringen iets con^i 
derabels konnen bekomen, dat hetselve boven Straes- 
burg souden geven. Het Roomse hof valt mij ook 
seer suspect, ende om dese redenen soude ik wat 
difficyl in 't afbreecken wesen, soo daar geen suffi- 
sante reden diende; en daarom soude ik ook gaarno 
hebben, dat men hier aenstonts van Lottheringen sprak , 
en dat aen onse kant sulx niet voor desperaet bij de 



1 : v -*• 



1696. Novemb.] — 4% — 

keyser wierde gestelt, om haer niet tôt een ander 
kant te doen hebben 1 ). Ik hebbe aen Caunits ail gesegt 
dat, soo men 't gros van 't werck hier niet doet,dat 
in de negotiatie selfs het niet sal werden gedaan; 
maar daarmede kan ik niet vorderen, om de groote 
jalousie, als alleen dat grave Caunits mrj heeft gesegt, 
dat, soo men kan overeenkomen over het praeliminair, 
mitsgaders over de plaets, dat hrj dan wel wil Calières 
selfs gaen spreecken en het werck van Lottheringen 
in deliberatie brengen; 'tgeen dat ick oordeel dat men 
in aile gevalle, als men niet beter kan, soude behooren 
aen te nemen, en dat men wel sorge draege, dat men 
met Lotteringen niet vare als met Pignerol, sijnde 
't een ende 't ander even begeert en bij tractaet belooft. 
Hage, 27 Novemb. 1696. 

LETTRE CCCCX. 

Guillaume III à Heinsius*). Considérations sur les chances de 
la paix. 

Kensington, den ^ g*^ 1696. 

Ick moet UEd. seggen, dat ick nogh van 

sentiment ben dat ons de vrede seer nodigh is, maer 
aen d'ander kant weet ick ook wel dat, indien Vranck- 
rîjck die niet en begeert op dragelijcke conditie, dat 
wij den oorlog dan wel moeten continueren, alhoewel 
ick niet als quade successe voorsien; daerom soude 
ick meenen, dat men op een geringe formalitrjt ofte 
een klijne somme gelts niet behoorde te sien, als men 
verseeckert was om dat groot werck tôt een eynde te 
brengen. Hadt men kunnen koomen tôt het formeeren 
van een générale plan van vreede met Calières, het 

l ) Apparemment une autre erreur du copiste; lisez: „hellen". 

') Publiée en partie par M. Van der Heim. 



— 4ÔÎ — U696. Novemb, 

soude seeckerlijck de beste en korste wegh sijn ge- 
weest, en soude nogh sijn indien men wegens de 
preluminairien eens kan werden, want met de keyserse 
ministers en sal niet te doen sijn: sij soecken geen 
korte afkomste, en wie weet waarhenen sij desaecken 
soecken te dirigeren. Ick heb nogh huyde met de 
grave van Àversberg daarover gesproocken, en hem 
rondtuyt gesegt de gerughten die daer liepen, dat sij 
door de geestelijck[heyt] onder de handt negotierde enrîe 
Engelandt en Hollandt daer buyte woude sluyten eu 
een werck van religie maecken. Hij heeft geprotes- 
teert daervan niet te gelooven, maer soude daerover 
schrijven. Hij heeft mij oock gesegt, dat de keyserse 
ministers in Den Hagh ordre hadde om tôt een handel- 
plaets aen te nemen Maestright ofte Nimwegen . . . . Ick 
manquere niet om de ministers alhier van de geallieer- 
dens continuelijck aen te maenen om haer trouppes 
t'augmenteeren en vroegh in 't velt te brengen, maer 

vrees seer dat het van weynigh effect sal sijn 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXI. 

GuUteume III à Heinsiu*. Même svjet. Défiance envers le duc 
de Savoie. 



, 7 Decemb. Hrhrk n 

Kensington, den 27 Noyemb- 1696. 

.... Ick zal met verlangen te gemoet sien wat 
in de conferentie, die volgens UEd. scrijvens met 
Calières voorlede Woensdagh sal sijn gehouden, ge< 
passeert is. Ick beel mij in, dat hij eenig tempérament 
sal voorslaen, dat men dan sal moeten examineren 

33 



f 



1696. Novemb.) — 498 _ 

ofte aennemelijck is ofte niet. Ick bespeur daghelijcks 
meer en meer dat de keyserse tôt geen negotiatie 
willen koomen, dat onbegrrjpelijck is, considererende 
haer constitutie; maer ick geloof, dat haer oogmerck 
meest daer heenen gaet om de negotiatie in Hollandt 
af te breecken, 'tgeen voor ons gans niet dienstigh 
is. Ick en soude voor mij den hartog van Savoyen 
niet gaerne in de générale guarantie van vreede 
admitteeren, soo light niet kunnende vergeeten 
d'infâme streeck, die hij ons heeft gedaen; ende voor 
sooveel de mediatie van Venetiën aengaet, sien ick 
niet wat ons soude kunnen voordeeligh sijn om die 
t'admitteeren, alhoewel ick niet als quaet van Suéde 
verwaghte ; maer als nogh een médiateur soude willen 
hebben, was het nogh beter Dennemarck ofte Por- 
tugael .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXII. 

Guillaume III à Eeinsius. Désir de la paix. Projets d'une 
descente en Irlande. 



Kensington, den 1/11 Decemb. 1696. 

.... Ick beken, dat ick de negotiatie niet gaerne 
sagh afgebroocken, en dat ick seer naer de vreede 
wensche; want indien wij den oorlogh moeten 
continueren, ben ick seer becommert voor quade 
successen van aile kanten, 'twelck onbegrijpelijck is 
dat bîj het Huys van Oostenrrjck niet en wert gecon- 
sidereert naer behooren .... Ick meen, dat men reede 
heeft van te vreezen voor een invasie ofte desente 






— 499 — [1696. D< e 

in Irland, waertegens men wel soo veel voorsieniugh 
zal doen als mogelijck, maer het soude seeckerlïjck 
een fâcheuse diversie maecken .... 

UEd. goede Vriendt 

WILLIAM R. 

LETTRE CCCCXIII. 

Heinsiu8 à Guillaume III. Les négociations avec M. de OaUtlres. 

Sire! 

.... Boreel & Dijcvelt hebben gisteren opge&telt 
het navolgende om U. M. overgesonden te werden, 
ende, soo die het agréért, op die wijse, als de sakeu 
van het preliminair gereet sijn, tegelijk geëxecuteert 
te werden: 

Après que monsieur de Galières aura déclaré en 
nostre présence au médiateur les points préliminaires 
dont nous sommes tombés d'accord, nous dirons 
ensuite au mesme médiateur en présence du dit mon- 
sieur de Galières, que nous sommes convenus que, 
moyennant la conclusion et lors de la signature de la 
paix, le Roi très-chrestien recognoitra le prince d'Orange 
Roy de la Grande-Bretagne, sans y faire aucune diffi- 
culté, condition, restriction ou réserve, — en suite de 
quoy monsieur de Galières déclarera au médiateur 
qu'il confirme au nom de Sa Majesté très-chrestienne 
ce que nous luy avons dit de la dite convention. 

'Tgeen hierboven gesegt wert van: nostre pré- 
sence, nous dirons, etc., daardoor werden versUan 
de heeren van Boreel en Dijkvelt. Die heeren hebben 
niet konnen begrijpen wat redenen daar sijn geweest 
van het vorigh reculeren en het daarop volgen van 
dese offres, want die schenen haar toe soo kragtig of 
selfs kragtiger als het voorgaande, dewijl zij het niet 






1696. Décemb.] — 500 — 

alleen gesamentlijck concerteren, maar selfs bg Calières 
uit den naam van sîjn koning aen de médiateur 
wert geconfirmeert, sijnde alleen dit onderscheyt: dat 
d'andere préliminaires door monsieur Calières aen den 
médiateur werden gedeclareert, dat het daarmede 
ophout, en dat dit point door de voorsz. twee heeren 
aen de médiateur werd gedeclareert en bg Calières 
geavoueert. 

Hg geeft voor reden: 't eerste is praeliminair, en 
dit laatste is een geconvenieerde, daar de médiateur 
niet verder mede te doen heeft. De voorsz. heeren 
meynen dat hg van het voorgaande reculeren heeft 
willen ofte moeten weôrom comen, en dat dit soude 
sgn als een honeste défaute, sooals het oock in 
't congres bg veele wiert opgenomen, als ik het daar 
hebbe gerapporteert. 

De voorsz. Heeren hebben mrj verder verhaelt, 
dat hrj was in een goet humeur; dat hg seer proneerde 
dat het de koning sgn meester ernst was, en dat de 
korste weg, na sijn sin, de beste was; dat sgn koning 
oordeelde dat het best soude wesen, dat men hier in 
Den Haag soude doen; dat sg wilden tôt Delft blgven, 
en houden de bgeenkomste ergens tôt Rijswîjck, ende 
dat aile de andere ministers souden blgven in Den 
Hage, daar haar residentie was; dat, om aile ambaras 
te ontgaen, haar wilden vergenoegen met de titel van 
envoyés, soo d'andere ook soo wilden doen; maar, 
soo men sulx niet goet vont, ende men wilde een plaats 
van bijeenkomst hebben en de character van ambas- 
sadeurs, dat sg haer daerna ook zouden schicken. 
Maar hg hadde haar iterativelgck gesegt dat, als de 
keyserse wilden handelen op een équivalent voor Straes- 
burg, sg hetselve ampel en ruym souden geven, en 
gansch niet nauw sien; maar soo sg Straesburg 
begeerde, dat sg van Lotteringen niet meer souden 



_ 501 — t 1696 - Weemb. 

hebben als de Nimweegse vreede, en soo sij daarmede 
niet tevreden sijn, dat het dan selfs niet nodig soude 
wesen na een publyk congres te gaen, dewijl sijn 
coning niet meer soude geven. Ick kan wel begrijpen 
dat hij die tael moet voeren, om, is't doenlijk, het 
werck tôt een équivalent te brengen, maar ik besluit 
daar evenwel uit dat, soo lange [sij] dat équivalent in 
't hooft hebben, wij niet sullen konnen komen tôt het 
maken van een plan tusschen Vranckrijk en ons, om 
'tselve aen de keyser smakelgk te maaken; maar soo 
de keyzer eenigsints mochte komen te hellen tôt een 
équivalent, soo soude aen die kant ligt een plan te 
vinden sijn, maar dat sal de keyser om het rijck niet 
doen; oock is het dangereus de zaak daarhenen te 
willen diriger en, omdat de cerclen haer wel aensto 
tôt de neutraliteyt zouden konnen begeven. 

Monsieur Galières heeft wijders gesegt wel te 
willen handelen over een nieuw cartel met den staa 
mits dat H. H. M. placcaet jegens het dootschieten 
van die in hare havens etc. werden bevonden, wei! 
te niet gedaen, waerover, na mijn gevoelen, in het 
cartel selfe soude konnen werden gehandelt. 

Deze mergen hebbe ick seer lang met de heeren 
Boreel en Dijkvelt over de voorsz. sake geconferec r 
Wij sijn aile met U. M. van gevoelen dat, zoo het 
principael van 't werck bij dese occasie van het aen- 
wesen van Galières alhier niet werde afgedaen, dat 
v66r de campagne, en selfe langer, in een public* j 
congres daarvan niet vallen sal. Wij sien aen d'andere 
zijde seer sware obstaculen ten opsigte van de geall 
eerden daarjegens te gemoet, ende selfs concept en 
om particulière negotiatien aen te vangen; en, om de 
redenen hiervoren geallegeert, sien wij niet wel hoe 
wij tôt het maken van een plan sullen komen. Wij 
hebben dan bij provisie geoordeelt best te wesen, 



1696. Décemb.] — 502 

tusschentgde dat wrj U. M. goetvinden op de laetste 
offres van Calières afwagten, dat men met Calières 
adjusteere het dictamen van de praeliminaire pointen, 
die nog resteren; dat men oock overgeve aen Calières 
een lijste van de reunien, bij Spagne gepretendeert, 
en door Quiros ons ter hande gestelt, om sgn belang 
daarop te hooren; dat men sie of men het cartel 
adjusteere; dat men ondertusse meede sie hoe verre 
het werck van Luxemburg te brengen sal sgn; en dat 
men, soo ras U. M. antwoort komt, het praeliminair 
adjustere: dat gedaen sîjnde, meynen wg dat men 
een tentamen soude konnen doen bij de keiserse, om 
te sien of srj haar verder belangen van importantie 
wilden opgeven, om de saken hier voort te setten; 
soo srj dat deden, souden wrj in staat ligt weesen om 
tusschenbeide te komen, en ook wel om een plan 
te maken, maar soo, na aile aengewende devoiren, 
sulx niet konde wesen, souden wij van opinie sgn 
lie ver na het congres te gaan als af te breecken, om 
niet aile hoope van accommodement te benemen, en 
ook om niet tôt de particulière en separate négociation 
te vervallen ; maar dan, beken ick, soude ik niet geerne 
sien dat die negotiatie te digte bij was, want de wijl die 
van geen apparent kort effect soude sgn, soude deselve 
niet dan quaet hier in 't land doen komen *) . . . . 
Hage, den 11 Decemb. 1696. 

LETTRE CCCCHF. 

Hein8iu8 à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

.... Ondertusschen heeft monsieur Calières weêr 
geweest bij de H r Boreel, hem zeggende dat hij bij 
sijne laatste declaratie omtrent d'erkentenis van U. M. 

1 ) Probablement il faut lire: „konnen." 



— 503 — (1696. Décemb. 

getoont hebbende de goede intentie van den koning 
sijn meester, sulx nu meinde te doen bij continuât î<; 
dat de coning, geconsidereert hebbende dat het omirent 
het praeliminair nu meest aenquam op Luxemburg 
ende d'oncosten van de fortification, ende overlegt heb- 
bende dat Spagne die costen niet soude konnen be- 
talen, ende dat den staat die voor haar souden moeten 
voldoen, goetgevonden hadde die oncosten te schenkeu 
aen den staat, om daardoor aile retardementen voor 
te komen, dog dat versogte, dat men dat nog niet 
wilde bekent maecken aen de Spaensen, ten eindeu 
men deselve te meer tôt een afkomste van saken 
soude brengen, en dewijl daarmede de saken van 
Luxemburg was afgedaan, ende alleen resteerde of 
men liever een équivalent begeerde of niet, dat, om 
kort te wesen, ook declareerde dat voor een équi- 
valent soude willen geven IJperen, Menin en Condé, 
en meer niet. De H r Boreel vragende of het niet de 
vier steden soude wesen, seyde: „Gansch niet, maar 
„dewijl Fumes niet verder als de nieuwe fortificatiën 
„moste werden geraseert, en blrjven aen de Franscn, 
„dat die nog wel in 't geheel, dat is selfs, soude 
„raseren". Dat verder nu genegen was de negotiatie 
voort te setten op de beste en korste wijse als men 
soude konnen goetvinden. Het sal niet ondienstig 
wesen dat men weet U r M 8 sentiment op dat équi- 
valent, maar ick oordeele, dat het nog niet nodig 
is dat men sig daarop declarere. De keyserse minis- 
tère hebben een courier van 't hof van Weenen ont- 
fangen, ende gisteren aen mylord Villers, Quiros en 
mîj openinge gedaen, daerin bestaande dat, ee 
lijk, de keyser omtrent de saken van den oorlogh 
approbeerde 't concept van augmentatie, 'tgene n 
hier gemaeckt hadde, en dat, niettegenstaande den 
oorlog met den Turck, een uiterste effort soudeu 



1696. Décemb.) — 504 — 

doen; dat de Prins van Bade gelast hadde aen stjfl 
hof te komen, en het conseil de guère om ailes 
tôt executie van dien te overleggen en te beraemea; 
dat ook sijne offitiën soude doen bij de princen van 
*t Rijck en in Spagne, daertoe aen sijn minister alberdits 
ordre hadde gegeven; dat de keyser van het succès 
kennisse soude geven aen de geallieerden, en dat 
men ook versogt gelijke communicatie van haar rijde. 

.... U. M. sal uit de voorgaende articulen kun* 
nen sien de veranderlijck[heyt] en bisarrerie van dat hof , 
alhoewel het meest wel tôt onze intentie sal strecken, 
uitgezondert het aenstonts aennemen van de médiateur. 

Eerstelijck is men te vooren met de keyserlijcke 
ministère alreede eens geweest over de reunien, ende 
selfs ook met monsieur Calières, daaromtrent dat men 
nu in die articulen veel verder gaet. 

2°. Willen de tegenwoordige fortification mede 
n het praeliminair hebben, 'tgeen mpn te voren al 
tôt de negotiatie heeft gerenvoyeert. 

3°. Willen desnoots Lotteringen selfs onder het 
praeliminair hebben, dat onder de Westphaelse- en 
Nimweegse-vrede niet is begrepen. 

4°. Willen nu aenstonts de mediatie van Sweden 
aennemen, daar tôt nog toe met ons d'accord sijn 
geweest dat men sulx niet eer moste doen voor dat 
het fondement was vastgesteld. 

5°. Willen deze negotiatie met Calières nu nog 
buiten 't fondament continueren, totdat haar nieuwe 
praeliminair sal wesen afgedaen, daar voor desen soo 
hard tegens aengesien hebben. 

Uit dit laatste sal U. M. konnen sien 't goet dat 
ick daaruit trecke, te weeten: dat nu ligt, ter intentie 
van U. M., het meeste werck hier soude konnen 
afdoen, te meer dewijl men selfs begint te spreken 
om Lotteringen in 't praeliminair te brengen, en ook 



505 t 1696 - Décemb. 

omdat den président Canon *) hier is gekomen om dat 
intrest waar te nemen. Gelrjk ik gesegt hebbe, is de 
meeste vrees voor d'acceptatie van de mediatie, want 
wij supponeren dat die *) niet langer hier sal willen 
blijven, dat die de saken maar sal soekentetraineren, 
gelrjk alreede overal segt dat men soo groote saken 
soo schielijk niet handelen kan .... 
Hage, 14 Dec. 1696. 



LETTRE CCCCXV. 

GhtiUaume III à Hemsius *). Défiance à l'égard des proposition* 
Françaises. 

Kensington, den 8/18 Decemb. 1696. 

.... Ick heb met aengenaemheyt vernomen dat 
Galières het praeluminair in mijn reguardt heeft toe- 
gestaen op een manier, die ick oock oordeel avant 
geuser te sijn als het in 't eerste was voorgeslagen 
ick weet niet wat dese schielîjcke verandering van de 
Fransche beduyt, maer ick ben bedught dat het op 
eenigh quaet dessijn is aengelegt, gelijck UEd. moge- 
lgck nogh wel indaghtig sal sgn dat voorleden voor- 
80omer, even voor het eclateeren van de conspiratie 
tegens mij en de intensie van dit rgck t'invadeeren, hrj 
doe oock verklaerde Luxemburg te willen seedereii. 
Ick meen evenwel, dat men nu niet een moment tijt 
moet verliesen om die voorslagh aen te nemen en 
aile verdere praeluminariên t'adjusteeren , en de neg - 
tiatie met aile vigeur voort te setten. Ick sie wel, 
neffens UEd., de groote difficulteyten, die daer sijo 

! ) M. Canon vint au congrès à La Haye de la part du 
duc Léopold. 

*) C.-à-d. l'envoyé de Suède, qui proposait la médiation 
*) Publiée en partie par M. Van der Beim. 



1696. Décemb.] — 506 — 

om een générale plan te maeckeD, maer aen d'ander 
kant sien ick niet hoe het mogelrjck is sonder het- 
selve een afkomste van saecken te hebben sôô spoedigh 
als het voor ons interest nodigh is; kan het evenwel 
niet geschieden, soo ben ick oock van UEd. sentiment, 
dat men hoe eer hoe beter tôt een generael congres 
moet koomen. UEd. moet seecker staet maecken 
dat de keyserse Ministers geen facilitijt sullen toe- 
brengen, nogh tôt het een nogh tôt het ander, maer, ter 
contrarie, aile soorten van difficulteyten en longeurs, 
soodat men nootsaeckelijck haer wat cavalièrement 
sal moeten tracteeren, jae selfs vervangen, indien men 
tôt een générale plan van vreede met Calières kan 
koomen, en ick ben gepermadeert, indien Calières 
was verseeckert dat wij ons soude willen engageeren 
om sulcken plan aen onse geallieerdens smaeckelijck 
te maecken, dat hij daertoe soude koomen, want ick 
niet en weet dat tôt nogh toe hem daeromtrent eenigh 
hoop is gegeven, dat wij sulcken pas soude willen 
doen. Ick en sie niet dat het van eenigh nut soude 
sijn dat mylord Villiers met hem soude voor alsnogh 
confereeren, behalve dat ick niet weet hoe sij met 
malkanderen soude kunnen spreecken, soo lang hij 
mij niet en erkent. Ick hadt vergeeten te seggendat, 
indien men tôt een plan soude koomen, dat ick van 
opinie ben dat wij aversie voor ons soude toonen tôt 
een équivalent voor Straesburg, want ick niet en 
meen het ons interest is, alschoon de keyserse daertoe 
soude willen condesendeeren, maer mogelrjck, als men 
wist wat voor een équivalent Vranckrijck daervoor 
offreerde, soo soude het eenighe facilitijt kunnen geven 
in 'twerck van Lotteringhen, 'twelck mij altijt voor 
komt als het swaerste point van de geheele negotiatie. 
Ick moet het UEd. noghmaels repeteeren, hoe meer 
ick de constitutie generalijck van ons en aile de 



— 507 [1696. Décemb. 

geallieerdens considerere, hoe meer ick geconfirmeert 
wert dat een vreede ons absolutelijck nootsaeckel 
is, en dat v66r het aengaen van de campagne, is b 
doenlijck; want ick ben ten uyterste bekommert dat, 
door de groote overmaght van Vranckrijck, de tragheyl 
van de march van de trouppes van de geallieerdens, 
de ongereetheyt, daer de meyne in sullen sijn door 
gebreck van gelt, wij seeckerlrjck niet als seer qui 
successen hebben te verwaghten, en vervolgens ge- 
durende de campagne, en naer het eyndigen van 
deselve, slimmer condition van Vranckrijck hebben te 
verwaghten als tegenwoordigh, soodat ick oock ver- 
scheyde mael bij mrj selve reflecteere ofte het voor 
ons niet het veylighste soude sijn om tôt een stilstaml 
van wapenen te koomen, als eens de preluminai - 
waeren geadjusteert, en dat men aparentie sagh dat 
de saeck ten principalen tôt een korte conclusie soude 
kunnen komen; waeromtrent ick versoeck UEd. senti- 
menten met den eerste te mogen vernemen. Indien 
d'adviesen waer sijn dat het esquadre van Ponti ] ) 
vergroot is tôt 22 capitale scheepen, soo is het geen 
aparentie dat het naer de West-Indiën is gedestine 
maer seeckerlrjck om een desente te doen alhier, ofte 
in Irland, insonderheyt als het esquadre van Château* 
renau *) oock weder soude werden geequipeert. Ick 
beken dat sulcken desente in dese constituée ons seer 
soude embarasseeren en sulcken diversie maecken, dat 
ick weynigh tôt het publicq soude kunnen contribuera 1 1 ; 
van wat consequentie dat soude sijn kan UEd. ligt oor- 
deelen, ende daerom inclineer ick te meer tôt een stil- 
stand van wapenen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

') L'amiral Français Pointis. 

*) L'amiral Français Château-Renaud. 



1696. Décemb.] — 508 — 

LETTRE CCCCXVI. 

Hein8iU8 à Guillaume III. La conduite des diplomates impériaux. 

Sire! 

U. M. sal door mijne voorgaande nog te meer 
werden geconfirmeert in sijn sentiment omtrent de 
keyserse op het subject van de vreede. Die conduite 
is ten uiterste surprenant, ende ik kan het anders niet 
aensien [dan] als een effect van het ambitieus, soub- 
conneus ende abstract humeur van de grave Kinsky; 
f t is evenwel fascheus dat door toedoen van één man 
de gemene sake soo veel quaet soude konnen werden 
toegebragt. Saturdag voorlede heeft monsieur Calières 
weôr bij de H r Boreel geweest, volgens *t versoeck 
selve van den grave van Caunits, en heeft hem eerst 
dan onderhouden op de restitutie van Luxemburg 
hoedanig m en die sake voor het toekomende sonde 
handelen .... 

Op deze wijse soude men ligtelijk buiten haar 
gedachten tôt U r M 8 oogmerck komen, te weten: 
om de principale sake, al vorens in 't congres te komen, 
af te doen, dewijl ik niet anders kan zien of het gros 
van 't werck sal soodoende in deliberatie komen; 
ende dewgl dog ailes genoegsaem op Lotteringen 
aenkomt, soude men door deze weg ook daeromtrent 
in negotiatie konnen raecken, en daerop ôf een plan 
forme eren, ôf een voorslag doen ofte diergelijk, maar 
de meeste swarigheyt is, dat de keyserse nu aenstonts 
de mediatie willen aennemen, ende dat het ons seer 
apparent toeschijnt dat de médiateur die korte weg 
aenstonts sal willen afsnijden en ons leyden na de 
groote negotiatie toe, en dan de sake slepende houden. 

Gisteren hebbe ik ten deele kennisse gegeven in 
't congres van 'tgene monsieur Gallières ons hadde 



— 509 — [1696. Dêcemb. 

gesegt; soo ras sprack ik niet van Luxemburg, of de 
Duitsen seyden: dewrjl hij Luxemburg nog niet abso- 
luit wil toestaen, moet men de negotiatie afbreecken 
en Calières doen vertrecken, waaruit men de genre(?) 
siet .... Ick hebbe met de grave Frise gisteren een 
lange conferentie gebad op 't subject van de campagne 
op den Rijn en hebben gemeynt : 

1°. Dat de keyser aen aile de prinsen van 't rijk 
behoorde te vertonen de groote periculen en dangeren , 
waaraan het rijk door de kragtige armature van den 
vijand was geêxponeert, de nootsakelrjckheyt die daar 
was om nu een uiterste effort te doen, met een aen 
maninge om niet alleen haar contingent ten vollen 
op te brengen, maar daarenboven een augmentât ie 
daarbij te doen en te maken dat haar troupes vroeg 
op den Rijn, in 't begin van Âpril, mochten ver 
schijnen, om aile vroege operatiën van den vijand 
voor te komen; en of wel niet apparent is dat de 
associatie van de zes cerclen voor dese campagne 
iets vrugtbaerlijcs sal voortbrengen, dat, vermits de 
differenten [niet] sijn gecesseert, men die saecl 
evenwel met aile vlijt [dient] voort te setten .... 

Hage, den 18 Decemb 1696. 



LETTRE CCCCXVII. 

Guillaume III à Heinsius. Le roi est content des préliminaires 
de la paix. 

Kensington, den 11/21 Decemb. 1696. 

.... Ick heb UEd. in mijne laeste van voorlede 
Dîjnsdagh gescreven, dat ick seer wel tevreede wag 
met het expédient, bij Calières voorgeslagen in 't reguard 






1696. DécembJ — 510 — 

van mîjn t'erkennen, ende nu dat de difficultijt van 
de fortificatie van Luxemburg oock over is, meen ick 
dat aile de praeluminairen soo goet als geadjusteerd 
sijn, en dat men vervolgens aenstons moet treeden 
tôt de saecken ten principalen, en sich niet meer 
attacheeren aen de nieuwe pretensiën, ofte, om beter 
te seggen, de nieuwe difficulteyten van de keyserse. 
Ick soude, neffens UEd., meenen, dat men sigh niet 
behoorde te verklaren op de mediatie van Suéde eer 
dat aile de praeluminarien waerengeadjusteert, en men 
gereet was op de plaets van [het] congres te koomen, 
want ick vrees dat Sueden de negotiatie sal soecken 
te traineeren, 'tgeen ons interest gans niet is, en dat 
ick oock meer en meer geconfirmeert werde in die 
opinie : dat men ailes vooraf met Calières moet adjus- 
teeren, indien men een korte afkomste van saecken 

wil hebben, 'twelck ick sooseer nodigh oordeel 

Ick meen niet, dat het nogh nodigh is dat men sigh 
op het équivalent voor Luxemburg expliceert, maer 
koste men Furnes bij de drie steeden van Ypre, 
Gondé en Menin krijgen, ick soude het aennemen.. De 
Spaense sullen daaromtrent nootsaecketijck moeten 
werden geconsulteert, insonderheyt in secretesse den 
grave van Bergeyck, 'twelck door den H r van Dijckvelt 
soude kunnen geschieden. Ick beken dat ick, boven 
veel andere reeden, tôt een équivalent voor Luxem- 
burg soude inclineren, omdat ick meen dat de Franse 
dan mogelrjck facielder soude sijn in 't werck van 
Lottheringen, dat ick altijt het difficielste van de 
heele negotiatie oordeele, als Straesburg moet werden 
gerestitueert. UEd. siet, door hetgeene de keyserse 
ministers hebben geseyt , wat secours men vandaer te 
verwaghten heeft voor de aenstaende campagne. Sij 
hoorde haar te schamen sulcke générale belofte te 
doen, en te spreecken van een ramplacement van 



— 511 — Ut»**- Décemb. 

9000 man, is belaghelijck . . . . , soodat de conduite 
van 't keyserlijcke hof t'admireren is ; aen d'eene kant 
sijn sîj seer fier in 't werck van de negotiatie, en aen 
d'andre kant en sîjn sij in geen staet al seer weynîgh 
tôt de gemeene defentie te contribueren .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Appréhension générale d'une invasion 
en Angleterre ou en Irlande. 

Kensington, den 15/25 Decemb. 1696. 

.... Men is hier in een volkomen persuasie van 
een invasie, en dat de groote préparation tôt Brest 
op dit rijck ofte Irland gemunt is, maer omdat 
deselve soo considerabel sijn, gelooft men seer dat 
het Engelandt sal gelden .... Ick ben geobligeert 
geweest ordre naer Flaenderen te senden om scheepen 
tôt transport van vijftien battaillons met aile spoetfe 
vervaardigen ; d'aprehensie voor een landing is groot, 
'tgeen gans geen goet en doet .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

LETTRE CCCCXIX. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Nécessité absolue d'une paix ausxï 
prompte que possible. 

Kensington, den 18/28 Decemb. 1696. 

.... Ick vinde de difficulteyten soo groot tôt de 
securitijt van 't rijck voor d'aenstaende campagne, 
dat het mij onbegrijpelijck toeschijnt dat de keyser 

l ) Publiée en partie par M. Van der Reim. 






1696. Décemb.] _ 512 — 

sooveel difficulteyt toebrengen tôt de negotiatie van 
de vreede, en selfs toonen daertoe geen genegentheyt 
te hebben. Het moet aparent om die reedenen sijn, 
die UEd. meent wegens de successie van Spanje, dat 
sy oordeelen voor haar advantageuser te sijn dat 
gedurende den oorlogh getermineert wert als naer 
de vreede, 'tgeen mogelijck waer is, maer dat is onse 
reeckening niet, want ick nogh al persisteere in mijn 
voorige opinie dat ons een prompte vreede absolut 
nootsaekelijck is . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXX. 

Guillaume III à Heinsiua. La négociation. Difficultés de la part 
de l'empereur et de la France. 

„ . . , 24 Dec. 1696. 

Kensington, den 1 Jan 1697 

.... Het is klaer en évident dat de keyserse 
ministère den voortganck van de negotiatie niet en 
soecken, jae selfs den vreede tegenwoordigh niet; 
daerom sal men nootsaeckelijck met meerder ernst 
tegens haer niet alleen [moeten] spreecken, maer selfs in 
haer weerwil met de saecken voortgaen, want yderreys 
te moeten waghten naer een antwoort van een courier 
van Weenen , die een maent tijts moet hebben om een 
antwoort in Den Hagh te brengen, is het onmogelijck 
om tôt een eynde te koomen. Ick kan voor alsnogh 
geen korter wegh tôt een spoedigh af komste bedencken. 
Indien het mogelijck was een générale plan van vreede 
met Galières te concerteeren, en dat den staet en ick 
aennamen om het de geallieerdens smaeckelgck te 
maecken, indien wg ons soo veer inlieten, soude ick 



— 513 — [1696—97. Déc-Jauv. 

hoopen dat, in *t reguard van Lotheringen, deFransen 
naerder soude komen, indien haer intensie opreght is 
om een spoedige vreede te sluyten, en dat sij dan 
oock soude verseeckert sijn van de vreede als sij haer 
ultimatum soude hebben geseyt. Ick soude ook 
meenen, dat men door die wegh ons eenighsins soude 
verseeckeren ofte afsnijden particulière negotiatie 
tuschen Vranckrîjck en het Huys van Oostenrijck, dat 
seer t'aprehendeeren is, als sij sullen sien dat wij de 
vreede willen, waervan UEd. mij een seer important 
advis heeft toegesonden, alhoewel ick voor alsnogli 
daeromtrent niet seer ben bekommert. Ick ben blgM 
dat UEd. oock is van sentiment voor een stilstandt 
van wapenen, maer dat sal seer delicaet moeten wer- 
den gemaniert, want indien de Franse mercken dat 
wij der een begeeren, soo sullen deselve het niet 
toestaen. Ick weet oock niet of het haer interest is. 
Ick sie maer twee middelen om dit op het tapijt te 
brengen: ofte door den médiateur, ofte onder dehandt 
door de H n van Amsterdam bij Molo .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXXI. 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Mêmes sujets. 

Kensington, den ôq-fj — ~ 1696/7. 

Het is mij seer leet te sien dat het groot 

werck van negotiatie van vreede soo langsaem voor 

! ) M. Van der Heini publia encore dans le 3 e volume de 
son ouvrage des parties d'une trentaine de lettres du roi ; 
elles se trouvent toutes ensemble o. c. p. 222 et suivantes ; 
ainsi il est inutile de les citer séparément. 






1696—97. Dec— JanvJ — 514 _ 

gaet; indien men sigh attacheert aen aile de difficul- 
teyten en scrupule van de keyserse ministère, en sal 
men seeckerlijck daer noyt een eynde van sien. Het 
werck van Lottheringen weet UEd. dat ick altijt voor 
het difficielste point heb aengesien, maer ofte van 
den staet en mg soude kunnen verwaght werden 
alleen daerom den oorlogh te continueren, en weet 
ick niet of redelijck soude sijn, alhoewel het niet kan 
werden ontkent dat de groote alliantie ons daertoe 
verbindt. Hetgeen mij meest bekommert, is dat, als 
de keyserse de overmaght van de Franse den Rhijn 
sullen sien gepasseert, dat sîj dan ailes sullen wiUen 
toegeven, gelrjck ons d'experientie leert van *t ge- 
passeerde in Italien, en de Creytsen, haer seecker 
ruinen voor ooghen siende, van "s gelrjck sullen doen 
als den hartog van Savoyen en met Vranckrijck tôt 
een neutraliteyt treeden. UEd. wil considereren in 
wat staet wij dan sullen sijn om den oorlogh te 
continueren ofte een vreede te maecken, ende daerom 
moeten wij ons precautioneren sooveel mogelijck tôt 
onse eygen behoudenis. Ick en twijfel oock geensins 
ofte daer wert onder de handt op een manier ofte het 
ander door de keyserse met de Franse genegotiert. 
Ick kan bij mij selve geen andere gedaghten krijgen 
om een korte ofkomste van dese saeck te hebben, 
als een plan van *t geheele werck met Calières te 
maecken, daer wij ons soude engageeren om het aen 
de geallierdens smaeckelijck te maecken, ofte, om in 
klaerder termen te spreecken, te doen aennemen, 
maer naerdien Calières niets wil relacheeren van 
Lotheringen, daer de groote swarigheyt leyt, soo 
soude ick, neffens UEd., meenen dat wij een voor 
slagh van 't geheele werck kunnen doen, en indien 
Vranckrijck dat aenneemt, soo is het geheele werck 
gevonden, gelrjck ick wel soude hoopen, indien sîj 



— 515 — [1696—97. Dec.— Janv. 

het reght meenen met de vreede; en in cas van refus, 
sal men evenwel tôt het générale congres koomen, 
waer ick dan wel geen goets in en sie, maer, ter 
contrarie, veel quaets; evenwel, de saecken sijnde soo 
seer geadvanceert, en meen ick niet mogelijck dat 
wij nu een générale en publique negotiatie kunnen 
eviteeren. Men magh hoopen dat door de wegh van den 
médiateur Vranckrtjck soude kunnen werden geper 
moveert om favorabelder conditiën voor Lottheringen 
in te willigen als nu schijnen te doen. Indien vôôr 
den aenvanck van de campagne niets positifs wert 
geconcludeert, ofte in aile gevalle geconveniert, wegens 
een stilstand van wapenen, soo sal het werck soo- 
danigh werden geêmbrouilleert, dat geen mensch kan 
oordeelen tegenwoordigh wat daeruyt sal werden voor 
ons: naer menschelijck aparentie, niet als quaet . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCCXXII. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. La Lorraine. 

Eensington, den 1/11 Jan. 1697. 
.... Ick meen dat UEd. seer wel heeft gedaen 
van den H r Boreel alleen t'employeren om te sien 
ofte het mogelîjck is van Calières favorabelder déclarai 
tfontfangen in 't reguard van Lotheringen, want ick 
oock gepersuadeert ben, indien Vranckrijck yets wil 
geven, dat deselve het ter genoeghe van Amsterdam 
eerder sullen doen als voor ymant, maer ick vre< 
seer dat in dese saeck niet en sullen relacheeren, op 
hoop dat sij Straesburg van den keyser nogh sullen 
extorqueren, 'tgeen mij niet weynigh en bekommei 
siende de insurmontable difficulteyten om den oorlogh 
te continueren met eenigh hoop van succès; end 






1697. Janvier.] — 516 — 

aen d'andere kant, aie ick oock de uytermate groote 
swarigheeden, die daer sijn om de vreede te maecken 
sonder dat het werck van Lotteringen wert ingeschickt, 
soodat ick met verlangen sal verwaghten te vernemen 
wat den H r Boreel sal hebben kunnen uytrighten; 
mogelijck sal die wegh oock niet onbequaem sijn om 

tôt een stilstand van wapenen te geraecken 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCXXIII. 

Guillaume III à Heinsius. La Lorraine, Manque d'argent. 

Kensington, den 5/15 Jan. 1697. 

.... Het is mij seer leet te sien de weynigh hoop, 
die Calières aen den H r Boreel heeft gegeven dat het 
werck van Lotteringen soude kunnen werden inge- 
schickt, en dienvolgende datter oock weynigh aparentie 
soude srjn tôt een stilstand van wapenen, 'tgeen mij 
ten uyterste bekommert, insonderheyt considererende 
den jammerlijken staet daer wrj tôt nogh hierin sgn 
bij manquement van gelt en crédit, tôt soo veer dat 
ick tôt nogh den grave Frise niet hebbe kunnen 
depescheeren, hem niet kunnende geven hetgeen hij 
tôt sijne reyse vannooden heeft; ick hoop evenwel 
dat ick hem in korte daghen sal kunnen depescheeren, 
maer UEd. kan door dit staeltje wel oordeelen hoe 
het mij tôt nogh toe on mogelijck is om tôt het gemeen 
yets te kunnen contribueren, eude dat dienvolgende 
mijne instantiën bij de geallieerdens om vroegh in 
campagne te koomen en extraordinaris efîorten te 



— 517 — [1697. Janvier, 

doen, van weynigh effect sal sijn , als ick haer niet en kan 
assisteeren noghte betalen de verschene subsidiên . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCCXXIT. 

Guillaume III à Heimnus. Difficultés. Proposition d'un armistice . 

Kensington, den 12/22 Jan. 1697. 

.... Alhoewel ick gepersuadeert ben dat de 

voorslagh, die de Fransen hebben aengenomen om 

tusschen Den Hagh en Delft te negotieren, het beste 

is, vrees ick seer dat het keyserse hof daertegens ml 

blijven opiniatreren, 'tgeen evenwel onverdragelgck 

soude sijn, maer het stijl humeur van grave Kinsky 

is niet te versetten, soodat dat werck nogh al vt-ul 

spuls soude kunnen veroorsaecken .... Ick meen dat 

men op het werck van Lotteringen op het alleruyten<;k' 

moet blijven staen, en ick soude meenen dat Suéde 

daerin mogelijck yets goets soude kunnen doen, maer 

als het daerop aen soude koomen, meen ick evecv 

dat men een stilstand van wapenen behoorde aen te 

nemen, als men «Jeselve met fatsoen soude kunnen 

krijgen, en ick ben bleyde te vernemen dat het in 

de gedaghten oock is van den médiateur.... H* t 

gevalt mg gans niet dat de keyserse augmentatie van 

haer trouppes willen maecken, daer dogh niet van 

sal vallen, en dat alleen om de creytsen te beletten 

het voortsetten van haer armateur, dat het nodigftte 

van al is en men meest soude kunnen staet op 

maecken, soodat dit boven al dient te werden ge- 

pousseert. . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



1697. Janvier.] 518 

LETTRE CCCCXXV. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. Bruits de la mort du 
rai d'Espagne. 

Kensington, den 15/25 Jan. 1697. 

Ick .... sie met leetwesen d'onverdragelijcke 
lancksaemheyt van de résolution tôt Weenen om de 
negotiatie van vreede voort te setten. Het is onmoge- 
lîjck om op die manier te kunnen continueren, en, 
als ick UEd. in mijne laeste heb geschreeven, men 
sal haer in veel saecken moeten vervangen, ofte daer 
en is geen afkomste van saacken te verwaghten; 
want soude men genootsaeckt sijn om over yder 
incident een courier naer Weenen te moeten sendeo 
en antwoordt verwaghten, sonder met het werck 
middelerweyl voor te gaen, kan men in geen jaer en 
dagh een eynde van de saecken maecken. Ick hoop 
in Godt dat de tijding, die UEd. uyt Vranckrijck heeft 
ontfangen van den doot van den coning van Spanje 
en van het declareren van sijn erfgenaem, niet waer 
sal werden bevonden, want andersints sal ailes weder 
in de uyterste confusie sijn, en geen aparentie altoos 
tôt een vreede .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

De saecken in 't parlement beginnen wat beter 
voort te gaen. 

LETTRE CCCCXXVI. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den 19/29 Jan. 1697. 
Ick.... verneme met leetwesen, dat de courier 
van Weenen wegens de praeluminariôn nogh niet te 



— 519 t 1697 - Jan^er. 

rugh was gekoomen: dit traîneeren van 't keyserse 
hof is niet langer te verdragen; en wat antwoort die 
courier oock soude mede brengen, ben ick absolut 
van sentiment dat men met de negotiatie moet voort- 
gaen, ende UEd. weet dat ick al lang heb voorn 
dat men ten laeste verobligeert sijn soude om de 
keyserse te vervangen, en nu meen ick niet dat ni en 
langer kan waghten, want ick ronduyt moet ver- 
klaeren dat, ick mij selfs, noghte de saecken \ao 
Europe, pretendeer te laeten ruineeren om de laock- 
saemheyt van het keyserlijcke ministerie, sijnde ge- 
persuadeert dat, indien wrj de vreede niet seecker sijn 
vôôr het aengaen van de campagne, dat wrj in si!' 
confusie sullen vervallen, dat Vranckrijck ons de wett 
t'enemael sal geven, ende dan sullen de keyserse 
d'eerste sijn om ailes aen Vranckrijck toe te staen om 
een vreede te hebben, 'twelck sij nu weygeren en 
dan niet sullen kunnen verkrijgen. Ick ben te meerder 
in dese bekommering, omdat ick klaer sie uyt het- 
geene Calières aen Molo heeft geschreven, dattergeen 
aparentie is om een stilstandt van wapenen te be- 
koomen; den tijt van 't jaer nu sîjnde soo geadvan- 
ceert, kon men niet langer waghten om ten eerstcu 
een plan van de générale vreede met Calières Bùù 
veel doenlijck t'adjusteeren, en dat wrj ons dan soude 
engageeren om die aen de geallieerdens te doen 
agreeren, en dan twijfele ick niet ofte soude wel Utt 
een stilstandt van wapenen koomen, als men over 
de conditie eens soude srjn. Ick heb vandagh den 
grave Aversberg seer résolut aengesprooeken wegons 
het werck van de vreede, en hem genoeghsaem Le 
kennen gegeven dat ick niet langer pretendeerde te 
waghten naer de lenteure van sijn hof, maer tôt de 
negotiatie van vreede soude treeden, ingevolge van 
't exempel, die sij ons in Italien hadde gegeveo in 



1697. Janvier.] — 520 

't reguard van de neutralitijt. Ick meen dat men op 
die voet oock al behoorde te beginnen te spreecken 
met de ministère van den keyser in Den Hagh. Het 
is mijn leet te sien dat de Brandenburgers soo chica- 

neeren wegens d'augmentatie van haer trouppes 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE C€i CXXV1I. 

Heinsius à Guillaume III. Réponses de monsieur CcUlières et 
de la cour de Vienne. 

Sire! 
.... D'Heer Boreel .... is voorleden Saturdag 
na Delft gegaen om te vernemen wat er mogte sijn 
van het antwoort, dat Calières hadde bekomen. 
Monsieur Calières heeft aenstonts gesegt dat bescheit 
hadde, dat de koning van Vranckrijck hadde geëxami- 
neert 'tgeene d'H r Boreel in sijn particulier hadde 
voorgestelt, dat hij wel genegen was den oorlog door 
een vaste vreede te eindigen; dat de propositie, aen 
hem gedaen door Ham en d , H r van Dijkvelt om 
Straesburgh te cederen, niet hadde ingewilligt omdat 
vermeende dat daardoor een vaste vreede soude konnen 
werden uitgewerckt, maar alleen, omdat sij daarop 
soo sterk insteerde om hetselve te doen strecken tôt 
een preliminair en tôt accompliessement van de West- 
phaelse vreede, in hoope dat sij de geallieerden souden 
hebben gepersuadeert om, inplaats van Straesburg, 
aen te nemen een équivalent, ende dat hij tôt sijn 
leetwesen daarvan geen effect vernam; dan, of wel 
de koning van Vranckrijck voorsagh dat met het 
cederen van Straesburg geen goede vreede soude 
wesen te bekomen, soo omdat de keyserse aile occasiën 



— 521 — U«97. Janvier. 

soude tragteD waar te nemen om Vranckrijck, op sijn 
swakste sijnde, daardoor te overvallen, ende dat ver- 
volgens Vranckrijck in een continueele jalousie jegens 
het rijck soude moeten staan, als omdat omtrent het 
herstellen van de fortificaciën van die stadt, daar- 
onder yders intrest en visées altijts souden wesen 
gemesleert, soo veel moeyelîjckheidt te gemoet sag, 
dat daarvan niet alleen geen einde sag, maar selfs 
nieuwe oorlogen souden konnen ontstaen; dat even- 
wel onaengesien ail 'tselve srjn woort soude houden, 
ende, dewrjl het beloof t hadde, het ook soude presteren, 
maar dat men dan oock hem niet verders konde 
vergen om iets meer van Lotteringen te cederen als 
oock beloof t hadde, te weten: volgens de Nimweegse 
vreede; want dat, Lotteringen omtrent Straesburg soo 
na leggende, men hem niet qualgck konde afnemen 
dat, afstaande van die plaats soo tegens srjn sin ende 
intrest, niet iets verders cedeerde, dat hetselve intrest 
soo merckelijck soude vermeerderen; dat men daarop 
wel staat konde maken, en dat ook, soo ras men in 
de negotiatie soude treden, de koning van Vranckrijck 
dat soude laten seggen, ende indien men daermede 
niet tevreden was en meerder begeerde, en daarop 
bleef staan, de ministers van Vranckrijck last souden 
hebben te retourneren; bovendien dat, soo wanneer 
de campagne soude mogen beginnen sonder datter 
iets was gedaen, de koning van Vranckrijck ook soude 
pretenderen niet verder aen sijne voorige offres ge- 
houden te wesen, maer dat op nieuws ailes na de 
uitkomsten van den oorlogh ende wedersijts souden 
moeten reguleren .... 

Gisteren morgen is de courier van de keyserlijcke 
ministers weder van Weenen geretourneert, mede- 
brengende d'antwoort, die de keyser aen de H n Lexinton 
ende Heemskerck hebben gegeven, rakende derselvers 



1697. Janvier.] — 522 — 

instantie ten einde de keyser wilde afstaan Tan meer 
preeliminaire versoeken. U. M. sal uit deselve konnen 
sien dat daar niet meer wert geavanceert als te vooren 
gedaen hebben ; in allen gevalle dat het in seer duistere 
termen is gecoucheert. De keyserse ministère hebben 
daarop versogt een conferente t'mijne huise, 'tgeen 
ick aenstonts hebbe geavoueert. Daar sijn dan gisteren 
geweest de keyserse ministère, de Spaense, d'H r van 
Dîjkvelt ende ick. De keyserse gaven alleen opening 
van *t voorsz. antwoort, die wij alreede hadden. Ik 
seide haer dat de tijt geen meer uitstel leed; dat men 
niet meer konde schrîjven na Weenen ende antwoort 
verwaghten; dat men nu spijkers met hoofden moeste 
slaan; dat, soo srj verder gelfcst waren, het onnut was 
veel omwegen te gebruiken; dat, soo sij niet gelast 
waren, srj het mosten seggen, om mesures te nemen. 
Daarop quamen uyt, en seiden: dat ordre hadden dat 
men vooraf devoiren soude aenwenden om Lotteringen 
mede onder het praeliminair gerestitueert te krijgen, 
de mediatie soude aennemen, en door de médiateur 
devoiren laten aenwenden om dat als praeliminair te 
obtineren. Men wees haer aen dat U. M. en den staat 
niet liever hadden gesien als dat men omtrent Lotte- 
ringe wat nader konde komen, maar dat men nu 
sulx voor onmogelrjck aensag, en dat het niet dienstig 
soude wesen soodanige middelen verder aen te wenden 
en de tgt daarmede te verliesen, sonder dat men 
wiste wat men doen soude als dat niet reusseerde. 
Waarop haar dan verder uitte: dat de praeliminaria 
niet verder souden stremmen, veel min het intreeden 
in de negotiatie; maar dat evenwel ééne saecke moste 
bedingen, te weten: dat de sake van Lotteringe eerst 
soude werden geventileert, ende geen saken bij de 
handt genomen sonder dat die ware afgedaen. Daar- 
mede schijnt nu wel te vervallen de vorige swarigheit, 



— 523 — [MOT- Janvier. 

raaar daar komt weêr een ander inplaats, namentli 
dat men 't werck van Lotteringen wel eerst kan be- 
ginnen, maar, om af te doen, weet men niet of m « 
lijck sal sijn, en daarin soude men sig tacitement 
inwickelen. . . . 

Hage, 29 Jan. 1697. 



LETTRE CCCCXXVIII. 

Heinshu à Guillaume III. Projet d'une négociation définitive. 
Discours diplomatiques. 

Den 1 February 1697. 
Sire! 

. • . . Voor sooveel Uwe Maj te missiven concer- 
neeren de negociatie van de vreede, moet ick U. M. 
berigten, dat sedert mijne laeste ick weder een con- 
ferentie hebbe gehadt met de keyserse en Spaen.se 
ministère, in dewelke de keyserse nader sijn uitge- 
komen, en wij genoegsaem de difficulteiten , die insur- 
montabel schenen, hebben geapplaneert, soodat wrj 
eyntlijck gisteren in het congres, na veel bacquef n 
een plan hebben gemaeckt om de sake tôt de nego- 

tiatie te brengen Ik sal dit werck nu soo dry- 

vende voortsetten als het is begonnen, mrjdetirïe 
evenwel, soo veel doenlijck, aile occasiën van aigre u 
waarvan niets goets komen kan. — Gisteren heeft bij 
mij geweest den résident Molo, die ik, eenige dageu 
geleden, een seer klare en naekte idée van 't werck 
gegeven hadde, met hem aan te wijsen dat de keyser 
en 't rijk noit souden komen tôt het relascheren van 
Straesburg, en dat, sonder dat Vrankrijk omti'ent 
Lotteringen cedeerde, de vreede onmogelijck was. Hrj 
seide mij nu dat bîj Calières was geweest, en hem 
ailes gezegt hadde dat van mij gehoort hadde, vol- 



1697. Février.] _ 524 

gens de permissie, die ick hem desaengaende hadde 
gegeven; dat Oalières daarop hadde geantwoort: dat 
die sake noit soo klaer hadde verstaen; dat altijts 
gemeint hadde dat men hier alleen op Straesburg 
hadde geïnsteert, om daardoor in staat te sijn van 
in negotiatie te konnen treden, maar dat men, in 
negotiatie tredende, de keyser soude tragten te dis- 
poneren tôt een équivalent; dat nu begon anders te 
sien; dat, gelijck hij dickmaels gezegt hadde, nog 
moste repeteren dat, soo de keyserse Straesburg wil- 
len houden, dat geen goede vreede te wagten is, 
datter selfs ontallijcke disputen over het demolieren 
van de nieuwe fortification sullen ontstaan, daar bijvoe- 
gende: „Ick hebbe den raadpensionaris noit konnen 
„sien, maar segt hem dat ick ligtclijck haest meer 
„met hem sal te doen hebben; dat ick niet liever 
„wenste als in mijne negotiatie te reusseren en oock 
„mij hier aengenaem te maken, maar dat ick hem 
„verseecker van nu af aen, dat de H D Harlay ende 
„Cressy ') geen andere ordre sullen medebrengen als 
„ik alreede geuit hebbe, ende versoeckt dat hij, tôt 
„een preuve van mijne sinceriteyt ende van de waer- 
„heit, over drie maenden sig gelieve te erinneren 
„van 'tgene ick hem nu late seggen, en dan sal hij 
„ konnen oordeelen of ik de waerheit gezegt hebbe". 
Dit discours en persuadeert mij niet dat de Fransen 
niet verder sullen komen, maar wel dat sulx niet 
srjn sal als na veel moeyte en ten uiterste, ende dat 
Calières geerne wilde dat men op haar gedane offres 
*t werck sloot en hij daarop d'eere mogte hebben, 
te meer dewrjl daarbij voegde: dat men wel sien 
soude, soo ras de médiateur was geaccepteert, ende 
Harlay en Cressy hier souden wesen gekomen, de 

! ) Le sieur Verjus comte de Crécy, plénipotentiaire du 
roi de France avec M.M. de Callières et Harlay. 



— 526 — [l* 97 - Février. 

saken niet souden avanceren, maar dat die eersouden 
retarderen. Dit soude wel konnen waar sijn, maar 
men kan evenwel niet anders, dewijl men met Calières 
ten einde is; en soo de koning het ernst is, kan een 
kleyne ordre het ailes veranderen, die niet vremt is 
dat tôt het uiterste wert gereserveert, want ick boude 
mij vastelijk versekert dat aile de retenuên, die sij 
gebruiken, meer sien om Straesburg werom te hebben 
als om Lotteringen niet te willen missen 



LETTRE CCCCXXIX. 

Guillaume III à Reinsius. Réponse. 

Eensington, den 5^-^ — — 1697, 

Het is mij seer leet dat Vranckrijck soo 

opiniâtre schijnt te sijn op het werck van Lotteringen, 
ende dat dienvolgende oock men heeft moeten aban- 
donneeren die gedaghten om een plan van de générale 
vreede met Callières te maecken, 'twelck seeckerlj 
het korste soude sijn geweest om een korte afkon< 
van saeken gehadt te hebben; nu is het gebraght op 
de lange baen van een ordinarisse train van nego- 
tiatie. Den goede Godt weet wat daer een eynde van 
te verwaghten sal sijn. Ick ben wel tevreede dat 
men met het werck van Lotteringe begint, maer en 
kan gans niet toestaen dat, indien Vranckrijck daerop 
geen favorabel verklaering sal doen, gelijck wel seecker- 
lijck te verwaghten is, dat men dan de negotiatie 
soude afbreecken ofte daermede stilstaen; mogelrjck 
sal de médiateur in het werck van Lotteringen wat 
facilitijt kunnen toebrengen, want dat blijft alsnogh 
het groot obstaeckel tôt de vreede, alhoewel ick vrees 
dat Vranckrijck daervan niet sal resilieren. Indien J 



1697. Jaov.-Féyr.] _ 526 — 

médiateur oock ons niet in 't korte een stilstandt van 
wapenen procure ert, soo is het onmogelijck een vreede 
te sluyten vôôr de campagne, en, die eens begonnen 
stjnde, soo sijn aile mesures gebroocken en het werck 
in de uyterste onseeckerheyt gebraght. Indien dit aen 
den médiateur indirect wiert geïnsinueert, het soude, 
naer mîjn opin\e, seer dienstigh sijn. Ick meen oock 
dat men nu behoorde te traghten Leliënroth t'enemael 
te gewinnen, waertoe ick versoeck UEd. sijn best te 
willen doen, en dit groot werk van negotiatie soo- 
veel eenighsins mogelijck te verhaesten en voor te 
setten. Ick heb het tractaet met Denemarken oock 
geratificeert. . . . 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCXXX. 

Guillaume III à Heinsius. Satisfaction du roi à propos de la 
terminaison des préliminaires. 

Eensington, den 5/15 Feb. 1697. 

.... Ick ben seer blijde te vernemen dat het 
werck van de praeluminariën t'enemael is afgedaen 
en aen den médiateur gedicteert, en paspoorten aen 
de Franse ambassadeurs gedepecheert. Ick hoope dat 
tôt Brussels geen difficulteyten sullen ontmoeten. Ick 
schrijf met dese post aen den ceurvorst van Beyeren 
om aen de negotiatie van de vreede aile facilitijt te 
willen toebrengen, en oock particulierlijck daeromtrent. 
Het is onverdragelijck dat Quiros de mediatie van 
Suéde, neffens d'andre geallieerdens, niet heeft willen 
aennemen, maer passive het heeft aengesien. Ickhoop, 
dat men nu met aile ernst met de negotiatie sal 
voortgaen, sonder aen te sien ofte de keyserse op de 



— 527 — U697. Février. 

plaets gereet sijn ofte niet, want ick wel voorsie, volgens 
het schrijvens van Heemskerck, [dat sij] niet suUen 
consenteeren in die form als is geconcipieert tusschen 
Den Hagh ende Delft , maer , als de Franse ambassadeurs 
eens aldaer sullen sijn, en de médiateur sijn ganck 
gaet, sal die questie van selfs gedecideert sijn 
Dit groot werck rouleert alsnogh, naer mijn opich 
op de restitutie van Lotteringen : wat expédient daeriu 
te vinden sal sijn, weet Godt, en ick vrees dat de 
Franse sullen opiniatreren , dat mijn niet weynigh en 
bekommert. Ick en twîjfele niet ofte UEd. sal de 
bequaemste tijt capteeren om op het tapijt te brengen 
een stilstandt van wapenen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXXXI. 

Guillaume III à Heinsius. Lenteurs de la médiation. 

Kensington, den 9/19 Febr. 1697. 

. . . . Op dien voet als den H r Leliênroth de nego- 
tiatie van vreede pretendeert voort te setten, en 
hebben wij in langen tijt geen uytkomste te verwaghten , 
alhoewel ick oock aen de andere kant moet bekennen 
dat, hetselve sijnde gebraght tôt een publicque en 
formele negotiatie van vreede door een médiateur, 
ick wel vrees datter geen ander middel sal sijn als d 
ordinarisse formalitrjten te volgen, want nu onder de 
handt te tracteeren sal het niet wel doenlijck siju, 
ende de difficulteyten alhier om crédit ofte gereet 
gelt te vinden sgn sôô groot, dat ick niet en k 
voorsien hoe het mij mogelijck sal sijn den oorlogh 
langer te continueren; UEd. kan daeruyt oordeelen 
in wat bekommering en vergelegentheyt ick ben. Het 



1697. Février.] — 528 — 

is maer te klaer uyt hetgeenen den H r Leliënroot 
aen UEd. heeft gezeyt van de conversatie, die hij met 
Calières heeft gehadt, dat hij wel mentie sal hebben 
gemaeckt van een stilstandt van wapenen, maer dat 
daeromtrent geen guet antwoort sal hebben ontfangen. 
Ick moet oock bekennen dat ick niet en meen, dat 
het Vranckrijck[s] interest is om dat in te willigen, soo- 
dat men geen staet daerop moet maecken, ende dieu 
volgende geen andre gedaghten hebben als dat het 
onmogelijck is om een vreede te hebben vôôr de 
campagne, en dat deselve haest sal beginnen. Ick 
scrick als ick denck in wat ongereetheyt wij aen aile 
kanten sullen sijn, en insonderheyt mijne tronppes en 
die van de geallieerden, daer ick subsidie aen moet 
betalen, want ick tôt nogh toe niet een duyt kan 
vinden om haer te voldoen. Ick sal mijn best doen, 
en d'uytkomste aen den Almogende bevolen laeten .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCXXXII. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Mauvais état des armées. 

Kensington, den 16/26 Novemb. 1697. 

Ick heb gisteren en eergisteren ontfangen UEd. 
brieven van den 19*® en 22 8te dezer. Ick wert hoe 
langer hoe meer geconfirmeert , dat den médiateur de 
negotiatie van de vreede seer lancksaem sal voort- 
setten, 'tgeen mij ten uyterste bekommert, en te meer 
dat het klaer genoegh is te besluyten, uyt hetgeene 
Calières aen Boreel heeft geseyt, dat Vranckrijck niet 
en sal in willigen een stilstand van wapenen; 'tgeen ick 



— 529 — UM7. Février. 

moet bekennen haer interest niet te sijn. Aen d'andere 
kant moet ick oock wel bekennen, hoe meer wij het 
werck van vreede pousseeren, hoe minder aparentie 
daer is dat Vrankrijck daerin sal geven, aen wien het 
seeckerlijck maer al te veel dependeert; en, hoe ons 
empressement grooter sal sijn, hoe sîj meer terugh 
sullen gaen en fierder werden. Evenwel, onse saecken 
alhier sijn in die quaden staet en ongereetheyt, als- 
mede van de meeste van de geallieerdens, om vroegh 
in campagne te koomen, dat ick scrick voor de consé- 
quence, ende dit is btj den vijant al te wel bekent, 
soodat het geen wonder is dat sîj in aile saecken 
soo fier spreecken als UEd. scrijft, in 't reguard van 
't quartel en de contributie van den lande van Over- 
maes. De saecken hebben mij noyt bekommerlijcker 
voorgekomen als tegenwoordigh, weetende niet wat te 
adviseeren noghte resolveeren, ende dit bennen wij 
meest behouden l ) aen de lancksame délibération en 
onseeckerheyt van 't hof van Weenen. Voor sooveel 
de Spaanse aengaen, siet UEd. uyt den brief van den 
prins van Vaudemont in wat voor een misérable staet 
sg in de Neederlanden sijn, en in Spagne selfs is het 
nogh slimmer. Hoe Cataloniën te salveeren deze soomer, 
komt mij voor onmogelijk voor, ende niettegenstaende 
schijnen sîj weynigh empressement [te toonen] tôt 
de vreede: het soude seer hart sijn dat wij om dat 
ongeluckig Huys van Oostenrijck ons in een seecker 
ruïen soude brengen en involveeren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 

Het is onverdragelijck de manier van drijgen, die 
het Huys van Cell en Hannover gebruyckt tegens ons 
in 't reguard van 't negende electoraat. Ick meen dat 

') Anglicisme: „beholden to w . 

84 



1697. Mars— Pévr.] _ 530 — 

men haer rondtuyt moet verklaeren: indien sij haer 
trouppes niet tgdelgck doen marcheeren, dat wg vrij 
willen sijn van ons engagement, om in dat werck van 
't negende electoraat ons niet meer te bemoeyen, 
hetwelk ick oock aan den heer Schutts alhier sal 
seggen .... 

LETTRE CCCCXXXHI. 

Guillaume III à Beinsius. Mêmes sujets. 

Kensington, den J iS^Lr "*" 

. . • . Ick ben in de uyterste bekommering voor 
d'aennaerderende campagnes, weetende d'ongereedheyt 
daer ick in ben, en seeckerlgck geloovende dat het 
aen den Rhgn nog slimmer is, niettegenstaende aile 
de verseeckeringe, die UEd. van aile kanten ontfanckt, 
'twelck ick vrees sigh maar al te ras zal openbaeren. 
Aen d'andre sijde sie ick oock wel, dat men het werck 
van de vreede niet meerder en kan pousseeren,soodat 
ick meen dat wij in het grootste labirint sijn daer wij 
nogh gedurende deze ganschen oorlogh sgn in geweest, 
ende ick geen ander egnde en kan voorsien, als dat 
wij ten laeste tôt een gedwongen vreede sullen 
moeten koomen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXXXIV. 

Guillaume III à Heinsius. On sera obligé de faire la paix sans 
l'empereur. 

Kensington, den ^p^Ly 1697 ' 

Ick voorsien, neffens UEd., tôt mijn groot 

leedwesen, dat, indien wg de vreede willen hebben, 



— 531 — [1697. Févr.— Mars* 

dat wîj die in weerwil van het Huys van Oostenrijek 
sullen moeten maecken, waerin oneyndige swarigheden 
in sîjn, maer om den oorlog te continueren en sie 
ick geen mogelijckheyt met hoop van in beter conditîe 
te geraecken, om daerdoor den vijant tôt adventa- 
geuser conditie te brengen; en het is seecker, indien 
den vijant groote advantages dese campagne op het 
Huys van Oostenrijek erlanckt, dat sij dan de vreede 
sullen willen maecken als het te laet is. Ick hadt wel 
gewenst, dat mon met het werck van Lotteringen de 
negoti&tie niet hadt begost — ick weet wel dat UEd. 
het niet heeft kunnen beletten — want ik vrees dat de 
keyserse aenstons sullen willen afbreecken als de 
Franse daerop quaet bescheyt sullen geven, ende 
indien men dan de negotiatie wil voortsetten, gelijck 
ick meen van jae, soo sal men gedwongen sîjn in 
't begin van 't werck met de keyserse te breecken, 
'tgeen in 't laeste beter hadt geweest, als aile de 
pointen waeren geadjusteert op Lotteringen nae, cl a 
dogh tegenwoordig de hele saeck op draeyt. Ick wert 
van aile kanten gewaerschout, dat de Franse seecker- 
lijck mrj soecken te bedriegen, zoodat al hetgeece 
mrj raeckt met seer groote circumspectie sal moeten 
werden gehandelt. Men eysch in 't generael sal lu 
weynigh articulen bestaan. Wegens een tractaat van 
commertie meent men hier, dat ick niet en behoorde 
daervan spreecken als naerdat de vreede sal sijn 
gemaeckt, ten waere de Franse daer selfs van mentie 
maeckte .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



_ 



1697. Mars.] _ 532 — 



LETTRE CCCCJLXXV. 

Guillaume III à Heinsius. Conduite déplorable de la cour de 
Vienne. 



Kensington, den 12/22 Maert 1697. 

.... Ik ben niet weynigh gesurpreneert van de 
onverdragelijcke conduite van 't keysershof. Hetgeen 
den graef Straetman aen UEd. in de conf erentie heeft 
voorgehouden, is klaer genoegh om te doen sien, dat 
sij de negotiatie van de vreede niet willen voortsetten, 
maar hinderen, 'tgeen mogelijck in 't vervolgh voor 
ons niet quaet sal sijn, als wij verobligeert sullen sijn 
om haer te vervangen in 't maecken van de vreede, 
want het seecker is dat wij daertoe ten laeste sullen 
geforceert worden, indien wij daer een sullen hebben, 
als UEd. wel considereert, en als ick al voor lang, 
tôt mijn groot leetwesen, heb voorsien. Ick meen, dat 
deze extravagante conduite van 't hof van Weenen 
eerst spruyt uyt het humeur van den graef Kinsky, 
maer voornaementlijck daerop reflecteert op hetgeene 
graef Straetman aen UEd. heeft gesproocken, en de 
graef Aversberg aen mij alhier, in deselve termen, 
wegens de successie van Spagne. UEd. heeft daerop 
seer wel geantwoort, en ick heb ten naeste bij op 
deselve manier aen graef Aversberg gesproocken , ende 
geseyt: wat aparentie in de weereld tegenwoordigh 
soude sijn om Vrankrrjck te doen renuntieren aen een 
successie, daerom sij alleen mogelijck twintigh jaeren 
den oorlogh soude willen voeren; dat wij, Godt beter, 
in geen staet waeren om Vranckrijck wetten voor te 
scrrjven; dit is een seer délicate saeck, en daer men 
niet dient van te spreecken. UEd. weet wat pretensie 



— 533 — [1697. Mars. 

den churfûrst van Beyeren heeft .... Alhoewel ick 
weynigh hoop schep van 'tgeen Molo heeft geseyt van 
het werck van Lotheringen, in cas men eens koste 
werden wegens een équivalent voor Luxemburg, soo 
meen ick evenwel niet dat het t'enemael moet worden 
genegligeert, en dat men daarop behoorde te arbeyden, 
want tôt nogh toe soo dependeert ailes op het werck 
van Lotteringen. De Franse plenipotentiarissen moeten 
nu al te Delft sijn, maer ick en sie niet hoe dat men 
met haer direct sal kunnen negotieren als door den 
médiateur, want andersins soude het aen de weerelt 
aenstons doen sien dat wij eene separate ofte een 
gedwongen vreede aen de geallieerden soude willen 
procureeren, ende den H r Leliënroth heeft aen UEd. 
genoegh getoont sgn aversie dat iets buyten hem soude 
werden genegotieert, 'tgeen nateurlijck genoegh is, 
en seeckerlîjck d'interest van Sueden, ende ick wil 
dat wel gelooven, indien mrjn tijt hadt, dat door die 
wegh beter conditie van Vranckrijck 't obtineeren 
soude sijn, maer om een promte vreede 't erlangen 
isser, naer mrjn oordeel, geen ander wegh als met de 
Franse plenipotentarissen te convenieren wegens een 
générale plan van vreede, en ick ben nogh niet buyten 
hoop, dat, als deselve benomen sal sgn aile hoop tôt 
een équivalent voor Straesburg, srj in het werk van 
Lotteringen naeder sullen koomen, en dat de vreede 
daerom niet sal aghterbley ven .... Den trjd van 't jaer 
is nu soo geadvanceert, dat den médiateur behoorde 
't insisteeren op een stilstand van wapenen, indien 
hij van intensie is om dat te presseeren, 'tgeen ick 
oordeel voor ons seer wenschelijck, maer daerom 
beswaerlijck om 't erlangen ; maer als het bij de partyen 
door den médiateur wert voortgeslagen, salhetminder 
suspitie hebben dat wij het begeeren. Het is seecker- 
lîjck van de uyterste importance, dat aile de gealli 



1697. Mare— Avril.] — 534. — 

eerdens trouppes vroegh in campagne koomen, en' 
is het mogelijck, de vijant te prevenieren . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCXXIVI. 

Guillaume III à Heinsius. Difficultés de la part de V Espagne. 

Kensington, den -^--r — zr~ 1697. 

.... De bekommeringen, die ick UEd. in mijne 
laeste heb getoont voor een neutralitijt voor Cata- 
loniën, blijckt nu maer al te klaer, want de instantie, 
die Quiros en Tiremont l ) aen UEd. hebben gedaen 
voor een esquadre scheepen tôt secours van die 
provintie, welcke offitiên oock bij mij sjjn gedaen, 
soo door den ceurvorsl van Beyeren alsmede den 
envoyé van den keyser alhier, en geschiet tôt geen 
ander eynde als om daerdoor te willen excuseeren de 
nootsaackelijckheyt om tôt sulcken neutralitijt te 
koomen, want de Spaense maer al te wel weeten 
dat den tijt van 't jaer soo seer is verloopen, dat 
sulcken esquadre scheepen Barcelone en vervolgens 
heel Cataloniën niet soude kunnen salveeren, alschoon 
dat sij tgts genoegh quaemen, want, die stadt bg 
landt geattacqueert werdende, kunnen de scheepen 
van weynigh utiliteyt sijn. Ick heb evenwel gemeent 
best te sijn haer sulcken esquadre scheepen te beloven 
met aile spoet in de Middellandsche Zee te sullen 
senden, gelijck ick meen dat men in Holland oock 
behoorde te doen, om haer aile pretexten wegh te 
nemen; alhoewel ick enemael gepersuadeert ben dat 

') Le comte de Tirimont était plénipotentiaire de l'Espagne 
avec le chevalier Quiros. 



— 535 — UW. Mare- Avril. 

die negotiatie van neutraliteyt sooveer geadvanc 
is, dat 't selve sijn voortganck sal hebben, en dat 
men van nu af sijn staet daerop kan maecken, en de 
vervolgens sijne mesures nemen; daerom soude ick 
meenen dat men verder niet behoorde te balancée li 
om, is het mogelijck, onder de handt met de Fransc 
plenipotentiarissen ailes *t adjusteeren, soo wel voor 
ons als de geallieerdens, tôt een générale vreede, 
want dat wij nu geen consideratie altoos meer van- 
nooden hebben voor het Huys van Oostenrijck, naer[dat] 
deselve de neutralitijt in Italien hebben gesloten tegeo s 
onse sin, en 'tselve in Cataloniën en aen d'andreti] 
van de Pirinees staen te doen. 'Tgeen ick nu mee&t 
vrees, is dat de Fransen soo fier sullen werden, dat 
met haer niet te tracteeren sal sijn als op ondra- 
gelijcke condition. Ick beken, dat het équivalent voor 
Straesburg, waerop de Franse sigh nu hebben geuyt, 
soo considerabel is, dat ick wel soude vreesen, dat de 
keyser, als het daerop aenkwam, [dat] mogelijck soude 
prefereere voor Straesburg selfs. Ick heb niet wel uyt 
UEd. brief begrepen of het fort van Kehl aan 't rgck 
soude blijven gefortificert ofte geraseert, waeromtrent 
ick versoeck geësclairciseert te sijn, niet omdat ick 
voor een équivalent ben, maar alleen om hettewe 
Ick soude meenen dat het nu een bequame occa&ie 
souden sgn om den médiateur te doen spreecken om 
de Fransen tôt een générale stilstandt van wapenen 
te bewegen, nu dat men weet dat getracteerd wert 
wegens een neutraliteyt ofte stilstandt van wapenen 
in Cataloniën, 'tgeen aenleydinge daertoe kan geven, 
sonder dat wg paresseren hetselve soo seer te ver* 
langen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



1697. Mars— Avril.] 536 — 

LETTRE CCCCXXXVII. 

Guillaume III à Heirmus. Nécessité d'un armistice. 

Kensington, den „ *^ — - 1697. 

.... Het is onbegrijpelgck dat den médiateur 
weygert van sigh selven een stilstand van wapenen 
voor te slaen, jae selfs onder de handt daertoe sijnde 
versoght ; het moet seeckerlijck sijn om die oorsaecken 
daer UEd. mentie van maeckt, weetende d'intentie 
van de Franse, en vervolgens deselve niet willende 
desobligeeren. Ick meen evenwel dat men Leliënroth 
daertoe door aile bequame wegen en middelen ten 
spoedighste moet soeken t'induceeren, want indien 
men tegenwoordigh geen generaele stilstandt van 
wapenen kan bekomen, sal het onmogelijck sijn om 
de Spaense te beletten een particulière aen te gaen 
voor Cataloniën, 'twelck geschiedende en sie ick niet 
hoe het mogelijck sal srjn om de vreede te bekoomen, 
alwaer het schoon dat men omtrent het werck van 
Lotheringen yets soude willen relacheeren, soodat ick 
meen dat het geheele werck van de vreede nu tegen- 
woordigh daerop aenkomt, dat men een spoedige 
générale stilstandt van wapenen soude kunnen erlangen. 
Hadden de Spaense haer over drie à vier maanden 
verklaert, als sij nu doen, men soude beter mesures 
hebben kunnen nemen, en een stilstandt van wapenen 
ofte de vreede soude mogelijck naerbij nu al geslooten 
sijn, en het hof tôt Weenen soude sooveel tergiver- 
satie niet hebben gebruyckt; ende nu geloof ick dat 
UEd. haest sal sien dat de Keyserse oock over hais 
over cop de vreede sullen willen hebben. De conduite 
van het ministerie van het huys van Oostenrîjck sal 
ons, neffens haer selven, ruineeren, indien wij nu 



— 537 — [1697. Mare— Avril, 

voor ods selfs niet toe en sien. De conferentie, die 
Boreel met Harlay ! ) heeft gehadt .... staet mij wel 
aen en soude mij nogh hoop geven in 9 t werck van 
Lotteringen, indien dit ongeluckigh toe val van neutre ! 
van Cataloniën niet tusschen beydé quam, dat ick i r- ■ 
ailes sal ruineeren, en niet te beletten sal sijn al s 
door een générale stilstand van wapenen, want te 
gelooven dat het esquadre, die ick aen de Spaense 
belooft heb om naer de Middelandsche Zee te senden, 
sal seeckerlrjck te laet koomen s ) . . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCJLXXVIII. 

Guillaume III à Heinsim. Désir général de la paix. 

Kensington, den 2/12 April 1697. 

.... Ick moet UEd. in confidentie seggen dat de 
menschen alhier, geen uytgesondert, sooseer ver» 
langen naer vreede ten minste als de H n van Amster- 
dam. Ick hadt noyt kunnen gelooven dat het soo 
universeel soude sijn geworden, 'tgeen evenwel niet 
goet en is; maar UEd. kan light oordeelen hoe het 
mij moet obligeeren, als men deselve maer op eenigh* 
sins dragelijcke conditiên kan er langen, ende dat soo 
spoedigh als doenlijck sal sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

*) Le sieur de Harlay de Boneuil, un des trois plénipo- 
tentiaires du roi de France. 

3 ) La phrase n'est pas complète; il faudrait insérer: 
„ het beletten sal is onmogelyck, sij sal ... . etc." 



1697. Avril.] — 538 — 

LETTRE CCCCJLXXIX. 

Guillaume III à Heimius. Même sujet. Nécessité d'une négociation 
particulière. 

Kensington, den 13/23 April 1697. 

.... Nu de keyserse persisteeren van met de 
negotiatie niet te willen voortgaen, op sulcke frivole 
pretexten, soo en moeten wij niet langer hesiteeren 
om met deselve voor te gaen, en haer te vervangen 
met, is het doenlijck, ailes met de Franse plenipoten- 
tiarissen onder de handt t'adjusteeren op die voet als 
UEd. selfs mentie maeckt, want anders en isser geen 
doorkomen aen, en wij moeten de vreede hebben.... 
Vooral dient geprevenieert te werden, door aile mid- 
delen, dat de Franse geen declaratie doen , als deselve 
dreygen, van niet verder te koomen als de praelumi- 
nariên, ofte een tijt te stellen voor het accepterai 
van haer geoffreerde condition, want dat sijn hauteurs, 
die vôôr dose sijn gebruyckt en nu onverdragelijck 
soude sijn. Ick en soude gans niet kunnen admitteeren 
eenige mediatie y an -den paus, noghte oock van 
Venetiën, soodat UEd. dat positivelrjck aen den grave 
Caunits kan seggen, en hem dat t'enemael uyt het 
hooft setten. Het parlement sal Donderdagh ofte Vrg- 
dagh aenstaende een eynde nemen; hadt het over 
ses weecken geschiet, als het konde sijn, soude het 
van meer effect geweest sijn; andersints heb ick reede 
om volkoome voldaen te sgn van haer proceduren, 
jae meer als ick hadt konnen verwaghten. Ick hoop, 
met Gods hulp, aenstaende weeck van hier te ver- 
trecken .... 

UEd. goede Vriendt, 

wiluam R. 



_ 539 — l 1697 - MaL 

LETTRE CCCCXL. 

Heinsius à Guillaume III. Réponse. Entretien de M. Djjkveld 
avec les négociateurs Français. Attaque sur la ville d'Ath. 

Sire! 
.... Ick hebbe aenstonts aen den heer van Dijck- 
velt kennisse gegeven van U r . M 8 , goetvinden omtrent 
de negotiatie van vreede, .... waerop deselve aenstonts 
resolveerde dese namiddag na Delft te gaen, . . . sijnde 
sooeven terugh gekoraen, rapporterende dat hij aile 
drie de Franse H n ambassadeurs, bîj den anderen 
sijnde, hadde bekent gemaeckt, dat men bereyt was 
het alternatyf aen de geallieerden smakelijck te makei 
en tegelijck te formeeren een plan wegens de her- 
stellinge van Straesburgh, mitsgaders oock een plan 
op wat voet de générale vreede soude behoren te 
werden gemaeckt, en, dat gedaen sijnde, men soude 
toestaen een générale armistice, ende indien men 
sulx niet konde smakelijck maken, dat men dan allée D 
soude handelen met diegene, die daertoe gehegen 
waeren. De Fransen toonden haer daertoe volkomen 
genegen, ende meenden dat 'tselve in korte soude 
konnen geschieden; hadde over 't plan van Straes- 
burg al geschreeven en soude noch nader schrgven; 
seyden oock dat men haer facyl soude vinden in 
'tgene redelijck was, als bîj exempel: dat de reunien 
in 't rijck 'tsedert de vreede van Nimegen absoluyt 
soude restitueren. Dat soo verre gepasseert sgnde, 
seyde de heer van Dîjckvelt: „Dewijl wg nu in soo 
„goede spoor sgn, soo behoort men sorgvuldigh te 
„wesen dat men daerin blijve; maer ick kan niet 
„nalaten een bekommeringe te seggen, dat is datte 
„advysen sgn dat Âeth soude wesen berent; dat soo 
„ sijnde, souden daer hostiliteiten, jae selfe een bataille 



j 



1697. Mai.] _ 540 — 

„konnen vallen, en, na rarjn oordeel, soude het 
„onverantwoordelijck wesen dat, men soo na als wij 
„sgn met de andereu wesende, noch sooveel christen- 
„bloed soude werden gespilt, behalve dat het de saie 
„seer soude konnen verauderen, eude ick speculeer 
„daerom off men niet soude konnen voor een seer 
„korte tijt accordeeren gesamentlijck een suspensie 
„van waepenen om ondertussen de voorsz. sake af 
„te doen". Waerop sij antwoorden: dat nog geen 
schrijvens van dat investieren hadden, maer dat het 
wel soude konnen wesen datter iets soude werden 
ondernomen; dat sulx altijts oock hadden voorseyt, 
datter oock selfs wel een bataille soude konnen vallen, 
en, soo die decisyf was, dat het wel apparent was dat 
de saken daerdoor seer souden veranderen ; maer dat 
sij tôt geen suspensie van waepenen, hoe kort die 
oock was, souden konnen verstaen, soolange men 
over 't voorsz. alternatif en plans niet was gecon- 
venieert, maer dat de sake ondertussen haer loop 
mosten hebben. Ende als de H r van Dijckvelt daerop 
bleef raisonneren, seyde Harlay: „Wij souden daerop 
„niet durven schrijven, maer ingevalle de voorsz. 
„plans alrede waeren gemaeckt, soude men noch wel 
„ konnen schrijven" .... 

Ick hebbe een brief van den heer Dankelman 
ontfangen, die veel vrese toont dat de prins van 
Conty wel tôt de croon van Polen mochte geraken, 
en vermeynt dat men met gelt ende crédit daerjegens 
behoorde te arbeyden. De H r Smettauw heeft mij 
gesegt dat het een quade bevattinge is geweest, die 
men alomme schtjnt opgevat te hebben .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 20 Mai 1697. a. heinsius. 



— 541 — [IW7. Mai. 

LETTRE CCCCXLI. 

Guillaume III à Reinsius. Mêmes sujets. 

Breda, den 21 8to May 1697. 

.... Het is mrj leet dat de Franse tôt geen stil- 
stand van wapenen willen koomen. Ick vrees dat de 
operatién van den oorlogh het geheel werck van de 
negotiatie van vreede sal doen veranderen, want ick 
niet en aie hoe het mogelijck is in twee daghen een 
plan van het geheele werck te formeeren; koste dat 
geschieden, soude ick nogh hoop hebben dat men 
soude kunnen prevenieren een seer sanglant geveght 
ofte het verlies van Ath, sijnde geresolveert om te 
traghten 'tselve te secoureeren, ende vertreck tôt 
dien eynde overmorgen naer het léger. Ick geloof 
oock niet dat het d'intensie van de Franse is om soo 
spoedigh een afkomste van saecken te maecken als 
wel voorgeven, want ick gepersuadeert ben dat, op 
hetgeene den H r van Dijcvelt haer heeft voorgehouden, 
sij meer empressement soude hebben getoont om een 
plan spoedigh te formeeren, om het bloet te vergieten 
te prevenieren, en soo koel niet hebben geseyt dat 
het succès van wapenen haer voortganck most hebben, 
'tgeen mij meer en meer persuadeert dat geresolveert sijn 
te sien den uytslagh van de campagne, ten minste van 
het begin, soodat ick daerom meen soo veel te nodiger 
[te sijn] dat den H r van Dijcvelt haer noghmaels pres- 
seert tôt het aenstons formeeren van de voornaemste 
articulen van het generaele plan van vreede, en dan 
een stilstandt bij provisie toe te staan, tôt het geheel 
kan werden geadjusteert ; want dat kan seeckerlijck 
in geen maent ofte veertien daghen geschieden, indien 
sij op dien voet geen stilstandt willen toestaen, sijnde 
verseeckert van de vreede op de manier als sij 



1697. liai.] — 542 — 

hetselve hebben voorgeslagen, want pretexeerehde te 
moeten waghten om een stilstand 't accordeeren tôt 
ailes is geadjusteert, dat nootsaeckelijck nogh een 
lange trjt moet vereyschen, soo is het klaer dat haer 
intensie is om het werck slepende te houden, en dan 
en sie ick niet wat advantage wrj soude hebben met 
de negotiatie voor te gaen, maer tegens haer een 
resolute tael behoorde te voeren, en de secreete onder- 
handeling af te breecken en de publicque op sjjn 
beloop te laeten .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



L.ETTRK CCCCXLII. 

Heknsius à Guillaume IIL Apparence de la paix. 

Sire! 
.... Monsieur de Harlay hadde sigh seer verge- 
noegt getoont wegens 'tgene de H r van Dijckvelt haer 
omtrent het alternatif hadde gedeclareert, ende hadde 
gesegt: „Nu begint het naer vreede te gelijcken, laet 
„men maer soo met malkander voortgaan, 't sal wel 
„haest gelucken". Ende als Molo daerop hadde gère- 
pliceert : „De belegeringe van Ath gelijckt daer niet 
„na", soo hadde hij gerepliceert : „Ick kan UEd. ver 
„seeckeren dat onse intentie tôt de vreede ten uyterste 
„sinceer is, dat het werck van Ath in 't minste niet 
„sal beletten, maer dat die belegeringe principael 
„tendeert om de vreede voort te setten en de nego- 
„tiatie te presseeren". Hij seyde verders: „Laet men 
„maer *t werck adjusteeren en iets positifs teeckenen, 

„men kan noch komen tôt een stilstand" Ick moet 

hier noch bijvougen dat Harlay hadde gesegt, dat men 
aen sijn hof noch niet geloofde dat de vreede U. M. 



— 643 — H697. Mal 

ernst was, maer dat deselve soo lange soude oorlogeti 
als gelt hadde; dat sij hier wat beter gevoelen hadd< ? 
maer dat niets aen de hand hadden om het in Vranc 
rîjck te doen geloven; dat verhoopte dat het nu beeter 
als voorheen soude gaen .... 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HKINSIUS. 

Hage, 21 May 1697. 



LETTRE CCCCXLIII. 

Heinsius à Guillaume III. Discours sur la nécessité c 
admisttce. 

Sire! 

.... De Fransche ambassadeurs hier dese namid- 
dagh geweest sijnde, heeft eerst de H r Boreel en na 
[hem] oock de heer van Dijckvelt aengewesen de ne ri 
saeckelijckheyt van een suspensie van waepenen, en 
d'inconvenienten die ter contrarie uyt de jegenwc 
dige hostiliteiten staen te volgen. Sîj hebben daer 
wêer op geantwoord geen last te hebben tôt soo- 
danige suspensie van wapenen, en als men haer 
urgeerde daerover te willen 8chrijven, confesseerden 
8g, dat ail es, wat in de voorgaende conversatie was 
voorgevallen, geschreeven hadden, en 't haere daerbij 
hadden gevoegt, maer dat sij niet wel konden sien 
dat een provisioneele suspensie soude werden geaccor- 
deert, maer wel een stilstand van waepenen, soo men 
op een plan konde overeenkomen, als wanneer aen- 
stonts d'ordres soude werden gegeven; buyten dat 
wisten geen raed, als alleen, soo men wilde toestaen 
de vreede alleen te maken, souden sij raet weeten 
tôt een suspensie ofte stilstand van wapenen; sij 



1697. Mai.] 544 — 

toonden haer wijders seer genegen om het voorez. 
plan van de negotiatie voor te setten, maer konden 
buyten haer last niet gaen, ende hadde Harlay ge- 
noegsaem toegestaen dat de secreete negotiatie sonder 
die suspensie was in groote onseeckerheyt, na pro- 
portie dat de saken soude uytvallen .... 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 22 May 1697. a. hkinsius. 



IJBTTKE CCCCXLIT. 

Guillaume III à Heinsius. Réponse. 

Breda, den 23"* May 1697, 'smorgens 
om 9 euren. 

Ick ontfang soo aenstons UEd. brief van gisteren 
avont. Ick ben niet verwondert dat de Franse persi- 
steeren om geen provisioneel stilstandt van wapenen 
toe te staen, vôôrdat men op een generael plan was 
geconveniert, maer ick hadt gemeent dat men hetselve 
in twee conferentien hadt kunnen formeeren, insonder- 
heyt van de voornaemste articulen, en dan soude ick 
meenen dat de Franse wel tôt een stilstand soude 
komen, ende ick weet niet ofte het nogh niet en 
soude kunnen geschieden in twee daghen, te weeten: 
Frijdaghs en Saturdagh, en dan soude ick daervan 
tijding kunnen hebben Sondagh ofte Maendagh morgen, 
vôôr welcken trjt ick den vijant niet wel sal kunnen 
attaqueeren, soodat het nogh niet onmogelijck is om 
sooveel bloetstortens voor te koomen, als de Franse 
maer eenighsins willen .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



— 545 — W»7. Mai. 

LETTRE CCCCXLT. 

Hemsius à Guillaume III 1 ). Nouvelles conversations sur la paix. 

Sire! 
Eergisteren avont hebbe ick Uwe Majesteit gead- 
viseert wat tôt die tijt toe in de negotiatie voorge- 
vallen was. Gisteren mergen met de heer Boreel ende 
Dijckvelt wederom confererend, vonden wij goet dat 
de heer Boreel met M r De Harlay weer eens alleen 
soude spreecken, ende versogt [deze] hem vervolgens 
om des namjddags bij hem te komen, 'tgeen dede; 
komend toonde hij deselve bekommernis, die brj de 
heer Boreel wierde getoont, over de sake, ende seyde 
dat men drie saken konde doen: d'eerste brj monde, 
sooals de heeren Boreel ende Dijckvelt nu gedaen 
hadden, dat oock soo Maendagh voorleden hadde 
overgeschreven, ende versogt daerop tijdigh ant- 
woert, 'tgeen oock verwagte, maer konde niet respon- 
deren dat hetselve satisfactoir soude wesen; 

het tweede was, dat men iets op schrift soude 
stellen ofte met een brief schrijven ofte, geteeckent 
sijnde, 'tselve ter goeder trouwe te bewaren tôt daer- 
op antwoort quam, 'tgeen wel beter achte, maer 
evenwel niet seecker was ; 

het derde dat men aenstonts soude gaen sitten 
ende sien ofte men geen plan soude konnen maken 
voor de keyser, Spagne, Engelant ende den staet, 
ende sien daeromtrent eens te worden ; 

belo vende, soo men de keyser ende Spagne niet 
konde bewegen, alleen te sullen handelen endesluyten, 
meynend dat die méthode de beste was; datwel wilde des 
mergens met sijne confraters weer komen soo men sulx 

*) Cette lettre autographe, bien que supprimée par M. 
Groen van Prinsterer, a été insérée afin d'élucider la réponse 
du roi (n°. CCCCXLVI). 

85 



1697. Mai.] — 646 — 

dienstigh agte; dat die a vont soude schrijven watter 
tussen hem ende de heer Boreel was gepasseert, ende, 
soo men wat nader konde komen, dat een expresse 
soude laten volgen. Hij seyde verders dat hij meynde 
uyt de brief van sijn koningh genoegh te hebben 
konnen verstaen, dat het neemen van Ath niet soude 
beletten de conclusie van de vreede, in aile gevalle 
niet als men ondertussen malkanderen quamen te 
verstaen. Dese relatie van de heer Boreel ontfangende 
had ick 't geluck op deselve tijt te ontfangen Uwe 
Majesteits hoogstgeagte missive van den selven dagh, 
waerop aenstonts de heer van Drjckvelt lieten halen, 
ende vonden goet dat de heer Harlay volgens sijn 
offres jegens huyden mergen weeder soude werden 
versocht, sooals oock gekomen sijn, ende seyde aen- 
stonts dat, volgens het schrijvens huyden ontfangen, 
men iets in geschrifte soude moeten convenieren ende 
teeckenen, of dat niet konde sien dat het van efifect 
soude wesen; sîj vonden dan volgens ons concert van 
gisteren goet aenstonds eens deur te lopen wat 
voor de keyser, Spagne, Uwe Majesteit ende de staet 
te eyssen soude wesen. Beginnende dan eerst op 'tgene 
de keyser raeckt, hebben sîj toegestaen het restablis- 
sement van het tractaet tôt Nimwegen gemaeckt, 
d'alternative van Straesburg ofte het équivalent soo- 
als vôôr desen geschreven is; sîj hebben aengenomen 
de plaetsen te noemen, die na de vrede gebout sijn, 
die gedemolieert sullen werden, alsmede de reunien, 
die sîj in 't iijck sullen restitueeren. 

Ter reguarde van Spagne de vrede van Nimwegen, 
Luxemburg of een équivalent, de reunien, waerover men 
niet sal konnen accordeeren, te steUen aan arbitrage. 

Omtrent de contribution vermeynden sîj, dat die 
betaelt soude moeten werden tôt de ratificatie, maer 
wilde wel schrijven om dat wat te modereeren. 



— 547 — t 1697 « Maî - 

Luyck. 

Dinant te restitueeren, dogh soo het is geweest 
als het genomen is, ende als men haer heeft gesegt, 
dat men het te minste behoorde te hebben so het 
op de trjt van de Nimweegse vrede is geweest, spraken 
dat tegen, dewijl het bg het praeliminair soo was 
gereguleert. 

Engeland. 

Te restitueeren in de Westindies over ende weer 
over wat daer genomen is; over 't werk van Hudson 
souden sij haer nader informeeren. 

Uwe Majesteit soude werden erkent sonder réserve. 
Vranckrijck soude geen assistentie ofte secours geven 
an coning Jacob, directelijck noch indirectelijck, om 
't rijck van Engelant te turbeeren, behoudende nogtans 
Sijne Majesteit de faculteit om hem een pension off 
subsistentie te geven. Sij recommandeeren dat men 
aen de vrouw van koning Jacob haer pension wilde 
geven, alsmede aen madame Portsmouth, volgens acte 
van het parlement. 

De Staet. 

Restitutie over en weer over dat in de Indies is 
genomen. 

Exemtie vatgelt. 

Een tractaet van comercie. 

Dese namiddagh weergekomen sijnde hebben sij 
de voorszeide articulen geresumeerd. 

Omtrent de keyser ende 't rijck hebben de vol- 
gende elucidatie gegeven: 

dat de Westphaelse vrede sullen restablisseeren 
soo als die tôt Nimwegen gerenoveert is; 

restitueeren Trier aen de churfûrst, Phlipsburgaen 
den Bischop van Spiers, volgens de Nimweegsche vrede ; 



1697. Mai.] — 548 — 

sullen raseren Montroyal, mits niet weer opgebout 
werde, Traerbach, Qirnen ende Ebernstein *) Huningen 
aen d'overzijde des Rîjns, fort Louis mede sooveel 
aen d'overzijde. De reunien hebben opgegeven even 
als vôôr desen gedaen hebben; 

aile de plaetsen te restitueeren aenstonts na de 
ratificatie, ende soo men bewijst datter noch andere 
reunien sijn, sullen die restitueeren driemaendendaerna; 

de churfûrst van de Paltz te restitueeren in de 
geheele Paltz, sooals zijn praedecesseurs gejouisseert 
hebben, onder conditie dat men convenieeren sal over 
drie prinsen, die als arbiters sullen decideeren de pré- 
tention van Madame, sonder dat men desaengaend 
tôt hostiliteiten sal mogen komen. 

Srj hebben eyntlijck gesproken van *t prinsdom 
van Oranje, dat willen restitueeren na de Nymeeg- 
sche vreede, ende oock de goederen van Uwe Majesteit 
onder Luxemburg, Fransche-Gomté etc., maer hebben 
daer bijgevoegt dat geen onderdanen van Vranckrijck 
daer souden mogen gaen woonen als met permissie 
van de koningh. 

Sij hebben weer gerepeteert dat niets konde 
gedaen werden als na gedane teeckening; mergen- 
ochtent sullen weer bij de anderen komen ; de Fransen 
sullen haer voorslagh nader in geschrifte stellen, en 
men sal die resumeren ende examineeren. De heer 
van Drjckvelt meynt, soo sij niet terugh gaen, dathet 
mergenavond soude konnen worden geteeckent, als 
wanneer ick weer een expresse sal senden. 

Ick blijve met het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 24 May 1697. a. heinsius. 

') Lisez: Ëbersbach. n Qirnen" est Kirn. 



_ 549 — [1697. Mai. 



LETTRE CCCCXLTI. 

GhUUaume III à Heinsius. Questions diplomatiques. Le roi 
Jacques. Le Strasbourg. 

In 't léger tôt Hal, den 25 May 1697, 's avons, 

Ick remarkeere dat de Franse haer willen reser- 
veeren om coning Jacob een pensioen ofte onderhout 
te geven, daer ick wel mede tevreede srj, mits hij 
in Vranckrijck niet en bleyft, want dat is te nae bij 
Engelandt, maer wel dat hij ergens in Italie gaet 
woonen. In limitatie van Orange om geen Franse 
daer te admitteeren, vrees ick dat in [het] toekomende 
dispuyten sal veroorsaecken, maer daer meen ick 
dat wel expedienten te vinde soude sijn. In 't reguard 
van het équivalent voor Straesburg meen ick, dat 
men behoorde sooveel te bedingen als men kan krijgen, 
ofte ten minste het reserveeren om naeder tfadjus- 
teeren, want de Fransen hebben selfs geseyt meer te 
willen geven en het équivalent grooter te maecken 
als selfs hebben geoffreert .... Ick hoop dat dogh 
sorg sal gedragen worden vooral voor d'arme menschen 
alhier, wegens de contributiën *), daer ick meer mede- 
lijde mede heb als voor yets, haer miserie siende en 
kennende .... De Spaense hebben volkoomen ordre 
om niet alleen in een stilstandt van wapenen te con- 
senteeren, maer selfs de vreede, sooals wij die voor 
haer sullen kunnen maecken, selfs in weêrwil van de 
keyserse; maer dat is een groot secreet, soodat wij 
in haer reguard geen bekommeringe hoeft te hebben. 
Dat wij ons bij geschrift moeten verbinden, is mij 
scrickelijck tegens de borst, maer ick sie wel dat het 
anders niet en kan wesen. De belegering van Ath 
') C.-4-d, les contributions arriérées. 



1697. Mai.] — 560 — 

gaet seer lancksaem voort, 'tgeen mij doet gelooven 
dat de Franse waghten naer den uytslagh van negotiatie 
in Den Hagh .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCXLTU. 

Reinsius à Guillaume III '). Rapport d'une conversation sur 
les conditions de la paix. 

Sire! 

Dese morgen jegens de middagh hebben de hee- 
ren Franse Ambassadeurs bij de heer Boreel geweest 
in presentie van de heer van Drjckvelt; na het rap- 
port van de heer van Drjckvelt waren si) fieerder als 
wel te voren : srj gaven haer articulen over, sooals sg 
gisteren belooft hadden, maer wilden dat die heeren 
haer souden beloven, dat zrj daervan geen copie noch 
extract souden geven, dat zrj gedaen hebben; op die 
articulen vielen de volgende remarques, strijdig jegens 
het voorigh opgeven, oft andersints niet wel admissibel. 

Eerstelrjck was dat geschrift gecoucheerd als 
een presentatie gedaen wegens de staet, op de 
naem van onse ambassadeurs, om daerdoor te ver- 
krijgen een stilstand van wapenen, daer geconve- 
nieert was dat het selve soude wesen een voorslagh 
van Vranckrijck, waerop die tevreden was de vreede 
aen te gaen ende de stilstand van wapenen te con- 
sent eeren, zeer veel gelijkende aen een versoeck- 
schrift om een stilstand van wapenen, waerop ick 
occasie nam de heer van Drjckvelt te vraegen off, 
ingevalle men dergelrjk geschrift teeckende, niet aen- 
stonts een stilstand van wapenen soude hebben. Srjn 

') Cette lettre a été insérée pour la même raison que 
le n°. CCCCXLV. 



— 651 — U697. Mai. 

Ed. antwoorde, dat de sake soodanigh hadde begree- 
pen vôôr desen, en dat dan aenstonds selfs ordre aen 
de generaals souden senden, maer dat nu klaer v . 
staen hadde, dat sijliede geen stilstand van 
waepenen soude kunnen accordeeren, dat 
niet aen de generaals soude kunnen schrij- 
ven, maer dat alleen aen de koning soude 
konnen schrijven, die daerover dan soude konnen 
disponeeren, ende dat selfs reden soude hebben te 
difficulteeren aen de koning te schrijven op die v< 
als in dit geschrift overgeven, dewijl ordre hebben 
met om een stilstand van wapenen te schrijven tenzij 
een compleet tractaet oversenden, waeruyt Uwe Majes- 
teit kan begrijpen, dat dit geschrift wel voor eeu 
compleet tractaet aensien, zooals uyt het gevolgh 
oock sal blijken, uyt welck rapport ick noch de heer 
van Dijckvelt niet konnen sien, dat in 't sin hebben 
eenige stilstand toe te staen, dewijl maer alleen heb- 
ben willen dat wij soo een geschrift als voren teeckenen , 
maer dat wij sulx doen op de verwagtingen dat 
Vranckrijck die stilstand sal toestaen, 't welck dan 
noch sal staen aen Vranckrijck te accor- 
deeren ofte niet nadat wij onse swacheden 
sullen hebben getoont, ende dewijl sij dan eerst 
daerover sullen moeten schrijven aen de koning, en 
de koning daerover sal moeten delibereeren, toe- 
staan of niet toestaen soo hij wil, soo kan [Uwe Majes- 
teit] welhaest oordeelen wat dat in heeft. 

Het geschrift selfs bestaet daerin: 

1°. dat wij sullen sluyten een vrede op de volgende 
conditien : 

Voor de staet. 

Een vrede op den voet van Nimegen. 

Dat het tractaet van commercie van Nimegen 
zal werden gerepouvelleert ende geexecuteert. 



1697. Mai.] — 552 — 

Hiermede werden wij versteecken van aile onse 
grieven, die wij op dat tractaet hebben, ende om te 
negotieeren over d'ordres, die Haar Edel Groot Mogen- 
den hebben gegeven, waeromtrent si) voor desen soo 
groote beloften hebben gegeven. 

Voor Spagne. 

De vreede van Nimege, vervolgens restitutie van 
Mons ende Charleroy in de staet als die sijn, als- 
mede van de genomen plaetsen in Spagne. 

Restitutie van Luxemburg sooals het nu is, ofte 
een équivalent, dat men aenstonts sal proposeeren, 
blijvende de keuze aan Frankiijk. 

Omtrent de reunie presenteert zij te stellen corn- 
missarissen, oft, incas men partijen niet kan accor- 
deeren, 'tzelve te stellen aen d'arbitrage van de staten. 

Op dit artikel staet te noteeren, dat haar niet 
refereeren tôt de lijste van de réunion die alrede 
hebben overgegeven, en daeromtrent apparent sullen 
terug gaen. 

Dinant willen niet anders restitueren als sooals 
het genomen is, en niet soo het op het maken van 
de vrede tôt Nimwegen is geweest. 

Sij pretendeeren dat de koning van 
Spagne aen den hartogh van Parma het fort 
ende eylant Pondsa 1 ) sal restitueeren, in 
desen oorlogh genomen. 

Hiervan hebben wij geen de minste kennisse. 

Engeland. 

Eerstelijck presenteeren de vrede volgens het 
tractaet van Breda. 

Dit weeten wij niet of het is van de convenientie 
[van U. M.] 

'Tgeen in de Westindies is genomen te weder- 

*) L'île de Ponza, près de la çolfe de Naples. 



— 553 — U6OT. H*ï. 

zijde presenteeren te restitueren, tensij men over een 
verwisseling kan accorderen. 

Het tractaet van neutraliteit voor de col on i en 
van 't jaar 1686 sal gecontinueert worden ende ge- 
executeert. 

Hiervan hebben wij oock geen kennisse ende 
weeten de convenientie van Uwe Majesteit nk 

De tractaeten van commercie tusschen Vranck- 
rijck en Engelant sal worden geretablisseert, end e, soo 
daer iets bij te voegen is, sal men daartoe commissa- 
rissen nomineeren. 

Wij weeten niet oft de tractaten van comercie 
van vorige tîjt van Uwe Majesteits convenientie sijn. 

Op het concludeeren ende teeckenen van het 
tractaet van vrede sal de koning van Vranekrijck 
Uwe Majesteit erkennen als koningh van Engeland 
sonder restrictie ende reserve. Dus verre de woor- 
den van het praeliminair; daer komt bij, met 
een reciprooq engagement van geen secours 
te mogen geven aen d'een ofte des anders 
vijanden, directelijck ofte indirect elijck, maer ter 
contrarie om den andere aile soorten van bijstand te 
doen. Dit laeste dunckt ons te veel te verschillen van 
'tgene gisteren hebben belooft, want vooreerst hebben 
duydelijck gesegt, dat coning Jacob niet souden assis- 
teeren, die nu niet noemen; ten tweeden hebben daar 
gène conditie bij gevoegt, dat nu doen, malkanders 
vijanden niet te assis teer en, dat veel critique kan sub- 
ject sijn, behalve dat het een seer groote bedenken 
heeft soo een belofte aen Vrapckrijck te doen, die 
grooter ende magtiger is, ende altijts vrjand sal wesen 
van de vrienden van Uwe Majesteit, ende smaeckt 
nae een soort van eene alliantie. 

Sullen restitueeren Oranje volgens het tractaet 
van Nimegen, op conditie dat geen ond^r 




1697. Mai.] _ 554 _ 

danen van Vranckrijck sonder permissie 
haer daer sullen houden. 

Eerstens toonden sij off daeromtrent wel wat 
souden relacheeren, maer nu hebben daerbij gevoegt 
de restitutie van de grave d'Auvergne *), dat evenwel 
kan geschieden, maer hier staet te noteren dat niet 
meer als de Nimeegse vreede willen geven en daerbg 
noch een last volgen, die vôôr desen niet is geweest. 

Sij willen dat men met een secreet artikel 
belooft dat de vrouwe van koning Jacob jaerlgcs 
sal worden betaelt het pension van 60 mil. £ sterling 
en dat men over de arrierages conveniere. 

Gisteren wiert de sake meer gerecommandeert, 
en daerin kan bij ons niet gedaen worden. 

Duytsland. 

Confinnatie van de tractaten van Westphalen 
ende Nimwegen. Restitutie van Strasburg zooals het 
is geweest, en herstelt in srjn voorregt, tensîj men équi- 
valent praefereert sooals 'tselve daer staet uytgedruct. 

Trêves aen de churfûrst, Montroyal geraseert, 
sonder het selve te mogen weeropbouwen — 
dese laeste clausule is niet redelijck — en de reunien 
als gisteren gesegt hebbe. Paltz als gisteren, de diffe- 
renten te decideeren door drie princen van 't Rijck. 

Het tractaet met Savoyen gemaeckt te comprehen- 
deeren in 't générale tractaet van vreede. 

Hierop valt dese consideratie, dat wij sulx wel 
doen konnen, als wij daerover accordeeren met den 
hartogh, en daerjegens onse convenientie bedingen, 
maer niet als wij onse convenientiën moeten laten 
varen ende 'tselve alleen doen omdat Vranckrgck 
sulx begeert. Men sal een particulière convenientie 

') C.'à.'d. la restitution du marquisat de Bergen-op-Zoom. 



— 556 — [1697. Mai. 

maken om te reguleren de pretentiën van particulier i 
ter occasie van dese oorlogh. 

Men sal over en weer over vermogen te verkopen 
de goederen, die men de een in des anders landen heeft, 

Het laeste articul is, dat de staten generael haer 
engageeren om de verdere condition te converteeren 
in een formée! tractaet, soo voor haer als haet ge- 
allieerden, binnen den tijd van . . . . , mits dat Sij ne 
Majesteit van Vranckrrjck gelieve binnen deselve tijt 
te verleenen een stilstand van wapenen, en de, ingevalle 
de keyser ofte andere geallieerde binnen die tijt niot 
begeeren de verdere conditien te agreeren, de staten 
alsdan beloven aen te gaen het bovengemelte tractaet 
met Vranckrrjck en alsdan op te houden eenige van 
haer geallieerden te assisteeren, die den oorlogh souden 
willen continuerez 

De heer van Dijckvelt ende ick dese sake wel 
overlegt hebbend, konnen wîj niet begrijpen, dat haer 
intentie in eeniger manier is een stilstand van waepenen 
te accordeeren, dat evenwel het heele but ende oog- 
merck van 't werck moste sijn, want daer vôôr de es 
soo ampel daervan hebben gesproken, gaen sij nu 
terugge, dewijl niet alleen bekennen geen last te 
hebben, noch niet te konnen schrijven aen de generaels, 
maer daerover selfs aen de koning niet te konnen 
schrijven tensij een geheel tractaet werde geteeckent, 
dat onmogelijk is, ende, al was het mogelijck voor 
al die geallieerden, soo soude die stilstand nog al 
dependeren van de koning van Vranckrijck, want soo- 
wel als nu resilieren souden sij sulx alsdan konnen 
do en, boven al 'twelk Uwe Majesteit uyt het voor- 
gaende siet, dat ons saken voorleggen, die sij wel 
weeten dat wîj sonder rugspraek met die het aengaet 
niet souden kunnen accordeeren. Wîj konnen ooek 
niet sien dat dese sake sterck presseeren; sij presen 



1697. Mai.] _ 566 — 

teeren wel weer bij de anderen te komen, sooals 
men oock doen sal, maer sij considereeren niet het 
oogmerck dat wrj voorhebben, ende, indien het daer- 
toe niet sal konnen helpen, soo werken wij tevergeefs, 
dewrjl sij noch te fierder sullen werden, ende bij 
quaet succès noch meer aerselen. Ick sie het aen 
voor een groot ongeluck, maer evenwel tôt soo 
verre tôt een consolatie, dat men ail sal hebben ge- 
daen wat men kan, ende dat men d'ongelegentheid 
van d'ander zijde volkomen sal hebben ontdeckt ende 
sigh vervolgens niet sal hebben te reprocheeren. 
Godt Almachtigh wil Uwe Majesteit zegenen en be- 
waeren ende blrjve met het diepste respect, Sire, 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 25 May 1697. a. heinsius. 

P.S. Ick hebbe hiervooren geomitteert, dat onder 
de titul van Engelant pretendeeren, dat d'Engelse, 
geretourneerd in Vranckrijck, wederom sullen mogen 
komen in de possessie van haer goet, en dat de 
sententien jegens haer geenszins sullen worden gè- 
re voqueert, maer, gevraegt sijnde off wel hetselve 
souden willen doen ten reguarde van de gerelegeerden 
uyt Vranckrijck in Engelant, hebben geantwoort, dat 
'tselve een ander geval was. 



LETTRE CCCCXLTIII. 

Guillaume III à Heinsius. Nouvelles tergiversations des Français. 
Réponse à la lettre du 25 Mai. 

In 't léger tôt Ysering, den 27 8te May 
1697, 'smiddaghs. 
Ick .... verneme met veel leetwesen dat de Franse 
soo seer erselen, 'tgeen seeckerlijck spruyt, vooreerst: 



_ 567 — U697. Mal. 

dat sij hebben gesien dat wîj soo voorbaerig sijn ge- 
weest, ende dat sij groote verwaghtinge hebbe van 
de successen van haer wapenen. Ick beken, dat ick 
seer heb gewenst om een stilstand van wapenen, 
meenende dat deselve ons seer dienstigh was om 
verdere onheylen voor te koomen en tôt een vreede 
te geraecken, maer ick sie nu wel bij experientie dat 
onse voorbaerigheyt de Franse te fierder hebben ge- 
maeckt en terugh doen gaen. Ick heb altrjts gemeent, 
dat de Franse Ambassadeurs positif hadden geneyt 
maght te hebben om haer generaels stil te doen staen 
als sij met ons ééns soude sijn wegens de condîtïe 
van vreede, maer daer gaen sij nu weder af, en 
referere ailes op een onseeckerheyt aen haer hof 7 
'twelck klaer doet sien dat sij het werck niet en 
meenen; het hadt te wenschen ge weest, dat men sigh 
van dat point hadt verseeckert eer men tôt particu- 
laritijten van conditie van vreede hadt gekoomen. 
Voor mij, ick ben nu t'enemael gepersuadeert dat de 
Franse de vreede selfs niet en begeren te sluyten aïs 
naer het eynde van de campagne, om te sien wat 
advantage sij daerin sullen kunnen erlangen. Ick soude 
wel van sentiment sijn om dese secrète negotiatie 
nu t'enemael af te breecken, maer ick vrees dat de 
heeren van Amsterdam geen resolute tael sullen willen 
spreecken, siende hoe veer ick mij nu heb geënga- 
geert, behalve oock dat onse resolute tael tegenwoordigh 
weynigh effect op de Franse soude doen,insonderheyt 
indien sij de vreede niet willen maecken, gelijck ick 
geloof, als naerdat sij den uytslagh van de campagne 
sullen hebben gesien, maer ick geloof dat dese secrète 
negotiatie nu van selfs sal vervallen , ofte ten minste 
in longeur traineeren, want veel van die condition 
en sijn niet aennemelijck, en ick ben gepersuadeert 
dat sij tegenwoordigh niet een stip sullen relâche ère n. 



1697. Mai.) — 558 — 

Men sal haer evenwel moeten aenweysen met den 
eerste d'onredelijckheyt van haer sustenuen. De remar- 
ques, die UEd. heeft gemaeckt op de auticulen, die 
srj hebben opgegeven, aprobeere ick t'enemael. Ick 
soude noyt kunnen toestaen dat, in 't geschrift dat 
geteyckent soude werden y dat de inleyding soude sijn 
dat wij Vranckrijck hadden versoght, maer dat sij ons 
het hadde gepresenteert, ofte ten minste, tôt een 
expédient, dat men hadt geconveniert, sonder eenighe 
verdere inleyding. Wat de condition selfs aengaen in 
't reguard van den staet, weet UEd. selfs best haer 
interest, ende, wat mij belanckt, soude menduydelijck 
in 't tractaet moeten setten dat de Franse de coning 
Jacob niet en soude assisteeren directelrjck nogh 
indirect elrjck, ofte mogelrjck beter in générale termen: 
ymant, die pretensie op de croon van Engelandt hadt; 
dan soude de gepretendeerde prins van Wales in 
begrepen sijn. De réciproque belofte van yders vrjant 
niet t' assisteeren, weet ick niet dat gewoonlijck in 
een tractaet van vreede wert gestelt, en de tegen- 
woordigh geval tusschen mij en Vranckrijck is heel 
différent. Wegens het pensioen voor coningin Marie, 
is sulcke saeck noyt geweest, maer wel een douarie 
naer de doot van coning Jacob, daerin ick wel geen 
groote swaerigheyt soude maecken, als de saeck daerop 
aenquam. Wegens het tractaet van Breda heb ick 
geen grondige kennisse, maer geloof niet dat daer 
swaerigheyt in is. UEd. sal daerover dienen met mijn 
ambassadeur te spreecken, alsmede wegens het tractaet 
van neutraliteyt van de coloniên, die ick wel weet 
dat voor Engelandt seer desadvantageus is. Wegens 
een tractaet van commertie, dat kan niet gemaeckt 
werden als naer de sluyte van de vreede. Het is 
onmogelijck toe te staen de restitutie van goederen 
en condemnatiên van diegeen, die in rebellie sgn 



— 559 — [1697. MuL 

geweest in Engelandt ofte Irland en daer geconde 
neert. In 9 t reguard van Spagne geloof ick dat, in 
't reguard van de reunien, dat wel geen swarigheyt 
sullen maecken om te blijven teydelijk, maer wat de 
restitutie van 't fort en eylant Pondsa aen den hartog 
van Parma belanckt, is een gans nieuwe saeck, daer 
ick geen kennisse van heb, en daerover UEd. met 
de Spaense ambassadeurs sal dienen te spreecken . , . « 
Ick sie het voor seer difficiel aen dat wij vooraf aile 
partdcularitijten kunnen adjusteeren, maer dat het 
soude geschieden als de Franse ten laeste met de 
keyserse selfs sullen negotieren, en dat sij met on» 
engagement tevreede behoorde te sijn alleen op de 
principaelste auticulen, en, indien srj hetreght meend 
soude sij seeckerlijck sooveel aen de reeden différera, 
Dat Savoyen mede in de vreede wert gecomprehen- 
deert, kan nu niet wel werden geweygert nu hij tôt 
het congres is geadmitteert, alhoewel den hartogh 
het niet en meriteert. Ick meen als de saecken nu 
staen, dat de H n Boreel en Dijckvelt het werck soo 
maer met de Franse adjusteeren als deselve sullen 
kunnen, alhoewel ick daer tegenwoordigh weynigh 
verwaghting van heb. . • • UEd. gœde Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCXL1X. 

QwUawne III à Hcinsius , ). Suite de la lettre du 25 Mai. 

Sire! _ 

Gisteren na het afgaan van de mijne aen U\\ 
Majesteit ben ick gegaen na H huys van de heer 
Boreel ende hebbe aldaer nevens de heer van Dgck- 
velt overlegt wat ons verder te doen staet; wij con 
sidereerden aile drie, dat ons heele oogmerck was 

J ) Cette lettre a été insérée pour la même raison que 
les nos. CCCCXLV et CCCCXLVn. 



1697. Mai.] _ 560 — 

een s t ils t and van wapenen ; dat wij daerom iets souden 
doen, dat anders niet doen souden, ende, als wrj geen 
stilstand van wapenen konde krijgen, dat niet genoot- 
saeckt waren iets met die precipitantie o ver te ge ven ; 
wij stelden daernevens dan vast, soo als de Franse 
ambassadeurs hadden gedeclareert, dat niet bevoegt 
waren een stilstand van wapenen toe te staen, al hoewel 
vôôr desen anders hadden voorgegeven; dat wij ver- 
rolgens niet konden teeckenen een geschrift, dat eer 
een versoeckschrift geleeck om een stilstand van 
waepenen van Vrancrijk te requireren, als wel een 
onderhandelinge; dat wij bovendien niet konden 
incurreeren dat hazard, off Vranckrijck het dan noch 
al soude toestaen ofte niet, te meer dewrjl het appa- 
renter was, als wij soo verre quamen, dat souden 
reculeeren ofte iets seer desavantageus stipuleeren, 
dewijl geen de minste asseurantie gaven, dat de 
koningh het toestaen soude, ende, als wg daertoe 
al mochten inclineeren, des ganschelijck niet. Soo 
vonden wij noch soo vêle difficulteit in de materie, 
ende dat van de grootste importance, dat niet door 
te komen soude sijn. Wg besloten dan, dat het de 
Franse geen ernst was een stilstand van wapenen te 
verleenen, ende dat wij ons darom niet te veel moste 
bloot stellen, maar, om eventueel in zoo importante 
sake niet te versuymen, dat de heer van Dgckvelt, 
vermits d'indispositie van de heer Boreel, huyden noch- 
mael derwaerts soude gaen, om haer iteratievelijk te son- 
deeren off noch souden konnen verstaan tôt stilstand van 
waepenen, ende ick Swede aenstonds in haer presentie 
op de remarques, die op het geschrift vielen [soude op- 
merkzaam maeken], ten eynde, ingevalle dat eenigeappa- 
rentie tôt een stilstand was, de heer van Dgckvelt in het 
adjusteeren van het werck sigh daervan soude konnen 
bedienen. Sijn Ed. is dan aldaer weder geweest ende 



— 561 - [1697. Mai, 

heeft haer op nieuws gesondeert, dogh hebben al te 
drie eenparigh geantwoort dat zij niet bevoegt sijn 
op dat geschrift een stilstand van wapenen toe te 
staen, al wast dat wij het soo teeckenden, maer dat 
in sulken gevalle dat geteeckende geschrift soude n 
moeten oversenden ende daerop afwagten Siji 
Majesteits goetvinden, sonder baer meer te uyten off 
sij meenden dat Sijne Majesteit het soude toestaen 
ofte niet. De heer van Dijckvelt heeft haer weer 
voorgehouden hoe het mogelgck was, dat men haer 
konde vergen te teeckenen een geschrift, dat eeu 
specie van versoeck was; hoe men haer dat verge u 
konde, daer in seer veel materie was anderen raker < 
waervan wg geen kennisse konden hebben, ende veele 
van deselve die onmogelijck niet konde werden ge- 
accordeert, ende hoe het begrijpelijck was dat wij 
vooraf souden verklaren, dat wij ons van onse ge- 
allieerden souden separeeren, voordat wij verseeckert 
souden sijn wat wg daervoor souden konnen erlangen, — 
waarop zij geantwoord hebben niet anders volgens 
haere last te konnen doen, maer seyden eyntlijck, na 
veele discoursen : wil men met ons een formeel tracta et 
van vreede maken, met aile syne extensien compl. 
sonder eenige reserve voor den staet ende gealli 
den, soo sullen wg toestaen een stilstand van wapenen 
in 't generael, ende wil de staet alleen handelen ende 
een formeel tractaat sluyten compleet in aile zLjue 
deelen, sullen wij den staet een stilstand particulier 
toetestaan, — waarvan de heer van Dijckvelt haer 
d'informaliteit ende ondoenlijckheit aenwees. Ick k 
niet anders sien off sullen dit hebben voorgeslaegen 
als een gevolgh, dat uyt het sluyten van een tractaet 
volgt, want soo sij konnen accordeeren volgens hare 
last met de respective geallieerden over den vrede 
ende tselve teekenen, soo volgt daeruyt van self» 

86 



1697. Mai]. — 562 — 

een stilstand, behalve dat dese voorslag is seer extra- 
vagant, want hoe konnen wij een formeel tractaat 
met aile syne extension maken voor aile de gealli- 
eerden, en de, ail konden wij het doen, was 'tonmoge- 
leyck om de jegenswoordige hostiliteiten te mijden, 
ende hoe konnen wij oock een tractaet particulier 
maken, voordat wij weeten oft de geallieerden niet 
willen luysteren na redelycke conditien. 

Ick hebbe desen avont, dewijl de heer van Dijck- 
velt bij mg was, ontfangen Uwe Majesteits hoogst- 
geagte missive van gisteren, ende deselve hem voor 
gelesen, om mij daerop soo veel doenlyck te esclair- 
cisseeren; hij seyde mg dat hy hadde voorgeslaegen, 
dat coning Jacob na Italien ofte elders soude gaen, 
maer dat daerop niet als duysterlijck hadden géant 
woort, ende haer daertoe niet hadden willen obligeeren. 

Molo hadde haer dese morgen gesegt verwondert 
te wesen dat niet positiver spraken om koning Jacob 
niet te assisteeren, [en daerop] hadden zg géant woord : 
wel, als de vreede gemaeckt is, willen wij soo naeuwe 
engagementen maken als men begeert. 

Op het équivalent hadden haer verklaert tselve oiet 
te willen vergroten: dat de koning begonde te incli- 
neeren om Straesburg te laten volgen. 

De voorslagh, die Uwe Majesteit doet, om Mont- 
Royal en Trarbagh gefortificeert te houden soude ons 
dienstigh wezen, vooral soo men Luxemburgh cedeerde, 
en sal 'tselve in de negotiatie wel konnen dienen, 
maer in dese précipitante onderhandeling is sulx niet 
doenlijck. 

Op Dinant blijven zg persisteeren niet anders te 
willen restitueeren als zo het genomen is. 
Bouillon slaen gansch af. 

Omtrent de contributien hebben wel willen schrij- 
ven, maer geven geen groote hope, altijts soude 



— 563 — [t697. au . 

daerin bij dese gelegentheit niet konnen geobtineert 
werden. 

De orders van de Spaenschen sullen ons wel te 
passe komen, voornamentlijck omtrent het équivalent 
van Luxemburg, maer sij sijn niet bequaem haer ordres 
te secreteeren, 'tgeen mij bekommert. 

Ick kan qualyck begrijpen waerom de beleg 
ringhe van Ath soo langsaem voortgaet, ende dat 
men hier meer reculeert als voorwaerts gaet, ofte 
het moste wesen, dat men ons hier eerst het 
uyterste wilde doen spendeeren ende, sulx gedaen 
synde, dan eerst resolveren, 'tgeen de tjjt sa! leereu* 
Ick bidde Godt Almachtigh dat Hg Uwe [Majesteit] 
zegene en een lang geluckig leven verleene, ende 
blijve met het diepste respect Sire, 

Uwer Majeateits 
onderdanigste getrouwe dienaar, 

A. HKINSIUS. 

Hage, 26 May 1697. 



LETTRE CCCCL. 

Guillaume III à Heinsius. Aversion de la paix de la part des 
Français. Impossibilité de secourir la ville d'Ath. Situe 
dangereuse d* Oudenaerde. 

In 't léger tôt Isering, den 90F* Mai 1697. 

.... Ick sie bij continuatie dat de Franse tegen- 
woordigh geen vreede en begeeren, want het klaer 
is dat het onmogelijck is gedurende de campagne een 
vreede te sluyten sonder alvorens een stilstandt van 
wapenen, want hoe kunnen wij de geallieerden ver- 
obligeeren tôt het aennemen van de geoffreerde conditie, 
sonder daer tijt toe te hebben, ende en hebben de 



1697. Mai.] _ 664 — 

Franse geen volkoome securitijt dat de vreede gesloten 
sal werden, als wij ons verbinden de geallieerdens 
daertoe te obligeeren, soodat sulcke voorgeven niet 
anders als pretexten sijn om de negotiatie te ver- 
schuyven, ende ick kan niet begrijpen hoe sij in het 
raisonneeren sulcke saecken staende kunnen houden, 
sonder rondtuyt te verklaeren van tegenwoordigh niet 
te willen handelen ofte sluyten. Wg hebben tôt mjjn 
groote leetweseo moeten resolveeren van het secours 
van Ath niet te tenteeren, soodat sij in korte daghen 
meester van die plaets sullen sgn ; of dat haer facielder 
sal maecken twijfele ick seer; men sal evenwel met 
voorsigtigheyt dienen te arbijden, want ick wel ge- 
persuadeert ben: hoe meer men haer presse ert, hoe 
meer sij terugh sullen gaen; maer aen d'andre kant 
is het oock seecker, dat onse saecken aile dagh sullen 
verslimmeren en vervolgens erger conditie van vreede 
hebben te verwaghten; indien de negotiatie moet 
afbreecken, soo hadt ick het liefst dat het op het 
articul was van coning Jacob direct nogh indirect 
t'assisteeren, want sonder dat is het voor mij 
onmogelijck een vreede te sluyten, hetgeen in den 
staet klaer kan werden gedemonstreert, en ick ben 
verseeckert dat Engelandt noyt anders tôt een vreede 
soude consenteeren, want het inderdaet geen vreede 
voor ons soude sijn, maer alleen een separatie van 
aile onse geallieerdens, om soo facielder geinvadeert 
te werden; soodat, indien het werck daerop breeckt, 
soo heb ick seeckerlijck aile assistentie tôt continuatie 
van den oorlogh van een parlement te verwaghten. 
Ick kan niet geloven, als het de Franse ernst was 
een vreede te sluyten, ofte soude dat toegeven, ende 
oock niet van ons vergen saecken, die in haer nateur 
onmogelijck sijn, als geen tijt te willen geven om 
onse geallieerdens tôt aenneming van de geoffreerde 



— 566 — UGtt. Maù 

condition t'obligeeren ; ende, hetgeen het wonder- 
lrjckste is, soo soecken sij hier in 't landt haer 
wapenen te pousseeren en conquesten te doen, daer 
wij en de Spaense gewilligh sîjn om de conditie van 
vreede aen te nemen; en den keyser en het rijck 
laeten sij met vreede, en attaqueeren die nîet die 
onwilligh sijn. De twee légers sullen sigh morgen 
weder separeren. De ceurvorst van Beyeren mareheert 
weder naer Flaenderen, en ick naer Genappe, om het 
landt en de plaetsen sooveel te decken als 't moge- 
lijck is. Ick vrees seer dat den vrjant Oudenaerde sal 
attaqueeren, als Ath sullen hebben genomen, on ick 
sie niet hoe wij het sullen kunnen beletten. UE<I. kan 
sigh light inbeelden hoe aile deese saecken mij moeten 
chagrineeren, 'tgeen mogelijck te preveniereo hadt 
geweest, hadde wij soo scrupuleus in consideratie van de 
keyserse niet geweest .... UEd. goede Vriendt , 

WILLIAM B. 

LETTRE CCCCL.I. 

Guillaume III à Heinsius. Mêmes sujets. 

In 't léger tôt Promel, den 3 de Juni 1697. 

Ick heb gistere avont ontfangen UEd. brief van 
den 2P m deser. Ick ben wel t'enemael van UEd, 
sentiment: hoe meer advances wij aen de Franse 
sullen doen, hoe meer sij sullen reculeeren, maer 
naerdien wij de vreede soo nootsaeckelijck van doen 
hebben, soo sullen wij wel met haer moeten negothnn. 
Ick ben volkoomen met UEd. eens wegens de méthode : 
1° dat men met de Franse adjusteere aile de point m , 
soo voor ons als de geallieerdens, distinctelijck p en 
sien hoe veer men het kan brengen; en ten 2 de de 
oneffene *) met de geallieerdens over spreecken , en 

l ) C.à-d. les points controversés. 



1607. Join.] — 566 — 

overleghen wat expedienten te vinden sijn. Ick meen 
dat men van nu af aen heel résolut met de keyserse 
behoorde te spreecken wegens de nootsaeckelijckheyt 
van de vreede, en dat wij niet langer en kunnen 
oorloghen, want sij sijn d'eenighste daer het dogh op 
aen sa! koomen, want Spagne weet UEd. dat t'eene- 
mael voor de vreede sgn. Ick en twgfele niet dat, 
soo ras Ath over sal sijn, ofte de Fransen sullen een 
termijn stellen tôt acceptatie van de geoffreerde con- 
ditie: Palmquist scrijft het oock; 'twelck ons niet 
weynigh sal embarasseeren, want de manier is on ver 
dragelijck, en toont deselfde superioritijt als van te 
vooren tôt Nimwegen, maer dat is niet te prevenieren. 
Ick oordeel daerom oock te nodiger dat men hoe eer 
hoe liever de negotiatie voortset. Het faceuste is dat 
het ailes van haer dependeert. Ick ben oock van UEd. 
sentiment, dat men aen d'andre kant vigoureuse 
résolution behoorde te nemen, en ailes soo veel doen- 
lijck prepareerde tôt continuatie van den oorlogh, 
maer ick vrees seer dat de Franse onse swackeyt te 
wel kennen om haer daerdoor facielder te doen werden ; 
evenwel moet het werden gedaen. Indien de Fransen 
niet willen beloven coning Jacob direct ofte indirect 
[niet] t'assisteeren, is het voor mij onmogelijck de vreede 
te maecken, 'twelk oock wel met den eerste dient 
geweeten te werden. Het werck van Holstein bekom- 
mert mij seer, want indien dat Denemarken hostilité yten 
daer begint, is ailes in confusie, ende sullen wg moeten 
verliesen de trouppes van het Huys Lunenburg en 
mogelijck nogh meer anderen, soodat men aile middelen 
bg de handt moet nemen om sulcken groot quaet te 
prevenieren .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



— 567 — t 1 * 97 - Jtf*- 

LETTRE CCCCL.II. 

Guillaume III à Heinsius. Diminution des chances de la paix. 

In 't léger tôt Promelle, den 6 don Juni 1697. 

.... Ick sie met leetwesen .... dat het de Franse 
[met] de vreede nu niet ernst is, en het is onbegrijpelrjck 
dat sij soo geëffronteert de waerheyt ontkennen. Ick 
moet nogh seggen dat, indien sij tôt geen stilsta 
van wapenen willen koomen als wg met haer eei 
sgn, en sij dan immers verseeckert sgn van de vreede, 
dat ick niet en kan begrrjpen hoe het mogelijck s&I 
sijn om tôt een vreede te komen, hoe genegen wîj 
daertoe oock soude sgn. Ick approbeere UEd. gedaghten 
dat aile de gelnteresseerde een tractaet opstellen, en 
sien hoe veer men deselve kan brengen. Wat Engeland 
aengaet, dat kan haest geschiede, bestaende in seer 

weynige articulen Men heeft maer al te veel 

reedenen te geloven dat de Franse intensie hebben 
om mij te bedriegen, waerop vooral dient gelet te 
werden. Indien de keyserse en Spaense niet voor- 
sightigh en antwoorden op het pampier van de Franse, 
soo sullen sij seeckerlijck nu terugh gaen van <i 
praeluminariën, 'tgeen in manière l ) de heele negotiatie 
niet alleen los soude maecken, maer verlooren. Het 
is seer remarckabel 'tgeen Calières UEd. van Gon 
stantinopolen scrijft. UEd. weet dat ick altgt van 
opinie ben geweest dat de Franse geen intensie hadd<^ 
de vreede te maecken als naer de campagne, waerin 
ick nu meer en meer wert geconfirmeert, alhoewel 
ick hoop soude hebben dat, indien ick tijdigh genoegli 
kan krijgen de trouppes, die ick op deMaes verwaglf 
dat sij, behalve Ath, niet veel meer progressen hier 
sullen kunnen doen, en aen den Rhijn nogh minde 
*) Anglicisme: n in a manner". 



1697. Juin.] — 568 — 

maer hetgeen meest te aprehendeeren is is Catalonién 
en het nemen van de gallioenen, daer ick seer voor 
bekommert ben .... 

UEd. goede Vriendt , 
WILLIAM B. 

Het werck van Holsteyn — Gottorp bekommert 
mij uytermaeten. Men sal nootsaeckelijck Denemarcken 
hardt moeten toespreecken om, is het mogelijck, haer 
te detourneeren van de feytelijckheden. Sooeven 
komt tijding dat Ath gisteren avont soude hebben 
gecapituleert, dat confirmatie meriteert. 



LETTRE CCCCLID. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

In 't léger tôt Promelle, den ÎO* 6 Juni 1697. 

Voor sooveel ick tegenwoordigh kan be- 

grijpen de staet van negotiatie van vreede, soo 
scheynen de geallieerdens nu wel genegen tôt het 
aennemen van de geoffreerde conditiën, maer de 
Fransen soecken de negotiatie uyt te stellen , maer niet 

t'enemael af te breecken Men sal nu soo voort 

moeten negotieren, maer Godt weet wanfneer] daer- 
een eynde van sal werden. De keyserse moeten wel 
toesien van aen de Franse geen occasie te geven van 
te resilîeren van 'tgeen sij geoffreert hebben, want 
nu beter conditiën te verwaghten als de praeluminariën 
is belaghelrjck, en daer staen onse saecken, Godt 
betert, niet toe. Ick verwaght seer weynigh van de 
conferentie, die UEd. mij scrijft dat de H r Boreel met 
de Franse ambassadeurs hadt afgesproocken. Het is, 



— 569 — [!•«• Jûia. 

naer mrjn opinie, klaer dat sij geen vreede en begeeren 
als naer het eynde van de campagne, ende evenwel 
de negotiatie tegenwoordigh niet willen afbreecken. 
Ick en hoor niet dat eenigh eys ofte yets van Engeland 
door de médiateur is gesproocken, dat evenwel mijn 
dunckt tegenwoordigh hoogh tijt is. De saecken In 
Holsteyn bekommeren mij hoe meer en meer, en ick 
kan niet sien dat die soo light sullen werden ter 
neder geleght. Ick meen dat wij wat hooghe tael aen 
Denemarcken sullen moeten voeren, 'twelck hem Dogh 
eenigh naedencken soude kunnen geven, of anders 
sal hîj de saecken soodanigh pousseeren datte r een 
oorlogh in 't Noorden sal ontstaen, dat ons ten aider 
uyterste in deese conjuncture soude embarasseen \ U . » . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM b. 

Ick heb UEd. vergeete te seggen dat ick wel 
tevreede ben dat men Guldenstolp traghttegewinnen, 
en gaerne daertoe wil contribueren, maer ick vrees 
dat hîj ons bedriegen sal en altijt geattacheert bley ven 
aen de interest van Vranckrfjck, daer hij alreede soo- 
veel van genooten heeft en nogh meer verwaght. 
Indien de keyserse en Spaense koste gepersuadeert 
werden om plotselijck de conditien geoffreert aen te 
nemen, soude het mogelgck de Franse niet ail een 
embarasseeren, maer forceeren tôt een conclusie te 
koomen, ten minste niet te reculeeren, daer ick meest 
voor vrees, maer ick geloof niet dat de keyserse 
daertoe te brengen sullen sijn. Voor de Spaense durf 
ick wel voor verantwoorden. 



1697. Juin.] — 570 — 

LETTRE CCCCL.IV. 

Guillaume III à Heinsiu8. Lenteur de la négociation. Difficultés 
au sujet de Hohtein. 

In 't léger tôt Promelle, den 13* 6 Juni 1697. 

Ick .... sie met leedwesen dat het werck van de 
aegotiatie soo langsaem voortgaet, kunnende daervan 
geen eynde sien op die manier. Ick ben van UEd. 
sentiment dat de ministers van den staet onder de 
bandt de saecken tusschen mij en Vranckrijck moeten 
Inschicken, maer voor de forme sal het nodigh sijn 
dat men expediente uytvinde om door den médiateur 
te doen negotieren. Ick heb met leetwesen verstaen 
dat Oxenstern de swackheyt heeft gehadt van sgn 
neef Gabriel Oxenstern tôt eerste médiateur te doen 
verklaeren, die seeckerlijck voor ons niet genegen 
sal sgn, wat verseeckering hij oock soude mogen 
geven. Het werck in Holsteyn continueert van mij 
uytermaeten te bekommeren. Ick geloof niet dat Dene- 
marcken sigh sal contenteeren om die kleyne forten 
te nemen, maer den hartogh van Gottorp sal willen 
tegenwoordigh subjugeeren en vervolgens den oorlogh 
in die quartieren sal aensteeken, dat ons gans niet 
en dient. Ick meen dat goede woorden bij Denemarken 
weynigh ingressie sal vinden, maer een resolute ver- 
klaering dat wîj ons met het werck soude moeten 
bemoeyen indien het verder ging, en tôt dien eynde 
een esquadre naer de Sundt moeten sende, van meer 
effect soude sijn .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



_ 571 — U697. Juin. 

LETTRE CCCCLV. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. Siège de Barcelone. 

In 't léger tôt Promette, den 17 Juni 1697. 

Ick meen dat UEd. op de reghte wegh heeft 

gebraght de negotiatie tusschen de Franse en mij, 
en dat men op die voet moet voortgaen ende afwagh- 
ten wat expédient bij haer sal werden voorgeslaen om 
verseeckert te sijn dat naer de vreede sîj coning Jacob 
nogh direct nogh indirect sullen assisteeren, want 
sonder dat weet UEd. dat met Engeland geen vreede 
is te maecken. Ick ben volkoome van UEd. sentiment 
dat d'expediente van haer kant moet koomen, want 
aile, die wij sullen voorslaen, en sullen haer niet ge- 
vallen. Het is onbegrijpelijck dat de keyserse nogh in 
hoop ofte verwaghtinge pretendeeren te sijn om meer 
van de Franse tegenwoordigh te krijgen als de prae- 
luminariën; indien sg daer verder bij persisteeren , soo 
is het klaer dat sg de vreede niet en begeeren, waerin 
de Franse, vrees ick, tegenwoordigh eens met haer 
sullen sijn. Ick en kan niet sien dat op die manier, 
als de negotiatie tegenwoordig voortgaet, daer een 
eynde van is te verwaghten in jaer en dagh, en ick 
kan oock niet sien dat met uytstellen onse saecken 
sullen verbeteren, maer, ter contrarie, verslimmeren, 
behalve dat ick meen dat het voor ons een nécessitât 
is om in 't korte te weeten ofte de Franse de vreede 
nogh willen ofte niet, want indien sij die nu niet en 
begeeren, gelrjck ick presumeer, soo is het seecker- 
lijk ons interest dat de negotiatie wert afgebroocken 
hoe eer hoe lie ver, want daer kan voor ons niet 
ruineuser sijn als de negotiatie te continueren aise 
er geen aparentie is tôt een conclusie te koomen, 
want de hoop tôt een vreede in mensche gedaghten, 



1697. Juin.] — 572 

soowel in Hollandt aïs in Engelandt, doet ailes ver- 
slappen en heeft het quaetste effect van de weerelt; 
daerom is het ten aider uyterste nootsaeckelijck dat 
men op middelen en expedienten bedaght magh sijn 
om dese negotiatie sonder verder uytstel tôt een 
conclusie te brengen ofte af te breecken, en sonder 
dat men de keyserse vervanckt is het onmoge- 
lijck .... Ick weet wel dat den H r Boreel noyt van 
opinie sal sgn om de negotiatie af te breecken. Vol- 
gens aile d'advisen uyt Vranckrîjck soo is Barcelone 
belegert, soodat, indien de neutraliteyt in Catalogniên 
niet wert geconveniert, soo is die stadt en het gansche 
landt verlooren, welcke van beyde gevaUen ons de 
vreede even difficiel sal maecken, waernaer ick geloof 
dat de Franse tegenwoordigh naer waghten en haer 
mesures sullen nemen .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCCLVI. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

In 't léger tôt Promelle, den 20 8te Juni 1697. 

.... Ick beken, neffens UEd., dat dese negotiatie 
van vreede seer delicaet is en met voorsightigheyt 
moet werden gemenageert, maer ick meen oock, dat 
men soo spoedigh als mogelrjck die moet voorsetten 
om tôt een eynde te koomen, want ick en kan niet 
voorsien dat den tijt ons yets advantageus kan toe- 
brengen, maer wel veel quaets. Ick ben tfeenemael 
van UEd. opinie, als men verobligeert sal sgn de 
negotiatie af te breecken, dat het niet alleen geschiet 
op het point dat mrjn raeckt, maer op aile d'andre te 



— 573 — [*697. Juin- 

saemen. Het is seecker dat wij in die onseeckerheyt , 
of wij een vreede sullen hebben ofte den oorlogh 
moeten continueren, niet veel langer behoorden te 
blijven. Ick wenste seer dat de Franse een goet expé- 
dient koste voorslaen, daer men eenigh seeekerheyt 
in hadt dat sij direct nogh indirect coning Jaeob 
sullen assisteeren, sonder daervan specialijck in het 
tractaet van vreede mentie te maecken, niaer ick 
beken dat het seer difficiel sal sijn uyt te deucken ; 
in aile gevalle wij kunnen geen voorslaen, sij ode 
seecker dat ailes, dat van onse kant quarn niet en 

soude werden geadmitteert 

UEd goede Vriemlt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCLVII. 

Guillaume III à Heirmus. Même sujet. 

In 't léger bg Brussels, den ll den Juli 1697. 

.... Ick ben .... bleyde te vernemen de proies- 
tatie, die de Franse ambassadeurs doen van haer 
cincere intentie tôt de vreede en een korte eynde 
van de negotiatie te willen maecken. Aen het laetete 
en geef ick gans geen geloof, maer het is goet dat 
men soo claer siet dat sij het afbreeckeu van de 
negotiatie aprehenderen, 'tgeen het eenighste eonipel 
is, die wij overigh hebben, om haer tôt een korte 
conclusie te brengen. Daerom is het nogh te nodiger 
om de negotiatie te presseeren, en daer is geen tmddel 
bequaemer als door de secrète negotiatie met de 
ambassadeurs van den staet, want door den média- 
teur, die soeckt seeckerlijck niet als longe urs. Het 
komt mij onbegrîjpelijck voor dat wij op aile d J ecen- 



1697. Juillet.] — 574 — 

tiele pointen met de Fransen eens sijn en dat wij 
tôt geen vreede en kunnen geraecken, ende dat alleen 
uyt suspitie dat het ons van beyder sijde niet emst 
is. Mrj dunckt, dat men dat in 't korte soude kunnen 
eclairsiseereh ende tôt het eene ofte andre eynde 
brengen .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCLVIII. 

Guillaume III à Heinsius. Apparence de la paix. Le roi Jacques. 

In 't léger bij Brussels, den 18 de Juli 1697. 

.... Ick ben wel van UEd. sentiment, dat het 
beter was dat d'engagement ofte belofte, die Vranck- 
rijck soude doen van geen van mrjne vijanden t'assis- 
teeren ofte diergelijck, waer coningh Jacob soude 
werden in begrepen, niet réciproque was, maerdaertoe 
en sal men de Franse niet brengen, soodat alleen 
in d'extensie van dat artiquel meest sal moeten werden 
gelet dat coning Jacob daerin vooral wert begrepen, 
sonder dat hîj genoemt wert. Nu dat het schgnt 
alsof het de Franse emst was de negotiatie voort te 
setten, soo dient men geen trjt te verliesen, maer, 
als men seyt, het eyser smeeden terweyl het heet is. . . . 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 



LETTRE CCCCLIX. 

Guillaume III à Heinsius. Même sujet. 

In 't léger bij Brussels, den 18 de Juli 1697. 
.... En sende UEd. een expresse ten eynde van 
UEd. sentiment magh werden geïnformeert hoe men 






— 575 — B«W. Juillet. 

het artikel, dat Vranckrijck coning Jacob niet soude 
assisteeren, soude kunnen formeeren sonder hem te 
noemen, naerdien het schijnt dat het geheele werck 
van de vreede daer meest op aenkomt. Ick weet niet 
of d'ambassadeurs van den staet over dat point niet 
alreede yets hebben geconcerteert met de Franse 
ambassadeurs; in sulcke gevalle soude men daer moeten 
bij blîjven, en het soude oock het facielste sijn, 
want met haer sal het werck dogh moeten werden 
ingeschickt .... UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM B. 



LETTRE CCCCLX. 

Guillaume III à Heinsius. Les Français ont fixé une date pour 
la terminaison des négociations. 

In 't léger brj Brussels, den 22 Juli 1697. 

.... Het en heeft mij niet gesurpreneert, dat de 
Fransen een termijn hebben gestelt tôt acceptatie van 
haer offres, want, om de waerheyt te seggen, het en 
soude niet reedelijck sijn dat sij altijt soude verbonden 
sgn om die goet te maecken, siende hoe lang de 
negotiatie heeft gedeurt, en de weynigh inclinatie, die 
de keyserse toonen om die te willen aennemen; be- 
halve, als men haer superioritijt considereert, soo kan 
men het soo onredelijck niet vinden, en het komt 
mij niet voor dat het tegenwoordigh kan werden aen- 
gesien te geschieden met dezelve hauteur als vôôr 
dese. Het is vreemt dat den médiateur daervan geen 
opening heeft gedaen aen de geallieerdens, want 
het is wel seecker dat de Franse ambassadeurs die 
denuntiatie sullen hebben gedaen. Hetgeen mij gans 
niet aen en staet is, dat op de vraegh, die den H r van 
Dîjcvelt heeft gedaen: dat, Barcelone verloorensgnde, 






1897. Juillet.] — 576 — 

hoe dat srj het dan begrepen, — en het antwoort 
sijnde *) daer niet op te sijn gelast, vrees ick seer dat 
ailes nogh seer onseecker is. Men sal nu moeten de 
keyserse en Spaense presseeren om de conditie aen 
te nemen binnen den tijt, alhoewel ick beken dat 
se wat kort is genomen, maer mogelijck sooveel te 
beter om een spoedige eynde van 't werck te hebben. 
tek geloof men sal daertoe ordres moeten senden aen 
millord Lexington en Heemskerck om hetselve tôt 
Weenen te presseeren , en te denuntieren dat wij den 
■logh niet langer kunnen voeren .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 



LETTRE CCCCLXI. 

Guillaume III à Heinsius. Le projet du traité de paix présenté 
par les Français. 

In *t léger bij Brussels, den 25 Juli 1697. 

Ick heb gelesen het project-tractaet, dat de 

Franse ambassadeurs hebben overgelevert aen den 
médiateur. Ick heb deselve remarques die UEd. heeft, 
en ick soude nogh hoop hebben, dat men van de 
voornaemste articulen soude kunnen adjusteeren tôt 
contentement van de keyserse en Spaense, en dat de 
Franse in redelijckheyt soude toegeven, indien de 
ambassadeurs van het Huys van Oostenrijck door 
liaer quade conduite de negotiatie selfs niet en be- 
ijerven. Voor de keyserse en vinde ick het niet vremt, 
lût sij soecken de vreede niet, hoe nodigh sg die 
ooek hebben, en willen daertoe geforceert werden, 
maer [van] de Spaense, die deselve soo seer begeeren en 
in d'uyterste benawtheyt sijn, is het onbegrgpelgk. . . . 
l ) Lisez : — het antwoort was .... ende vrees ick seer etc. 



— 577 — U697. Juillet 

Ick weet niet ofte, aïs men op de conditiën eens 
was, men niet behoorde te traghten tôt een stilstandt 
van wapenen te koomen; het soude nogh eenighsins 
dit arme landt van verder ruïen salveeren .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCLXII. 

QwMaume III à Heintrius. Conduite singulière des Espagnols. 

In 't léger bg Brussels, den 29 8t6 Juli 1697. 

.... De conduite van de Spaense ambassadeur îs 
onbegrgpelijck, considereerende d'ordres die sîj hebbeu, 
en hoe absolut nodigh haer een spoedighe vreede i>. 
Ick hoop dat ick den ceurvorst van Beyeren sal be- 
wegen om haer positive ordres toe te senden. Ick 
heb gisteren aen den grave van Aversberg, die mrjn 
sentiment versoght te weeten, ronduyt geseyt dat wij 
den oorlogh niet langer konde voeren, en dat men 
de vreede in den prefigeerde termijn op de geoflfreerde 
conditiën moste aennemen. Hij heeft aengenomen om 
daerover door een expresse courier naer Weeneu te 
scrijven, en scheen daeromtrent niet seer avers, alleeo 
beklaeghde seer wegens de barde conditiën in 't régna n I 
van den hartogh van Lotteringen. Ick hoop dat UEd. 
niet en sal balanceeren om sigh te laten emploîereu 
in de negotiatie van vreede, 'tgeen een seer favorable 
occasie is, door het toe val van de siekte van den 
H r Boreel, om dat groot werck door UEd. goede 
conduite tôt een spoedige en goede eynde te brengen, 
'twelck den goede Godt wil geven .... 

UEd. goede Vriendt. 
WILLIAM B. 



1697. Août] — 578 — 

LETTRE CCCCL.XIII. 

Guillaume III à Heinsius. Meilleures chances de la paix. 

Loo, den 17 Augustus 1697. 

.... Siende dat de negotiatie van vreede nu soo 
wel begint voort te gaen, hoop ick dat deselve in 
't korte tôt een goede eynde sal werden gebraght. 
Ick ben uytermate verheught dat de Franse het point 
van aghterstellige contribution in de Spaense-Neder- 
landen hebben gecedeert, hebbende sulcken medoghen- 
heyt met die arme menschen, die door den oorlogh 
soo veel hebben geleden. Ick en twijfele niet ofte de 
Fransen sullen tôt een stilstand van wapenen kunnen 
werden gebraght, als sij ééns sullen sîjn wegens de 
condition met Spagne, den staet, en Engelandt, 
'tgeen ick hoop dat in 't korte sal kunnen geschieden. 
Ick weet dat Quiros met de laeste post uyt Spagne 
positif secrète ordres heeft ontfangen om quovis 
modo te sluyten met d'eerste geallieerde die de 
vreede soude willen maecken. In 't reguard van de 
keyserse sie ick geen ander expédient als dat voor 
haer den termijn magh werden verlenckt .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM R. 

LETTRE CCCCliXTF. 

Guillaume III à Heinsius. Nouvelles chicanes. 

Loo, den 19* 6 Augustus 1697. 

Ick .... sie met leetwesen de chicanes, die de 
Franse maecken in 't reguard van het tractaet met 
Spagne, en dienvolgende dat de negotiatie niet beter 
en spoedigher kan voortgaen, considererende hoe na 



__ 579 — [16Ô7. Août. 

wij aen 't eynde van dese maent bennen. Ick kan 

niet sien dat de dorpen van de chasteleinie van Ath 

kunnen werden gecedeert, en het is onverdragelijck 

dat de questie van de 82 dorpen van de reunien niet 

willen afdoen. Wegens een équivalent voor Luxem- 

burg meen ick dat absolutelijck aen de Franse moet 

werden voorgeslagen, ôfte door de Spaanse ôfte door 

de ambassadeur van den staet, want als het maer 

vier steeden waeren, ick soude het prefereren voor 

Luxemburg, en ick geloof dat het in Spagnie oock 

soude werden geprefereert. De protest van de keyserse 

en soude ick niet veel aghten, maer ick sie met 

leetwesen dat haer defferentiale pointen met de Franse 

soo veel en important sijn, dat die niet en kunnen 

werden gereconciliert sonder dat de keyserse t'enemael 

toegeven .... 

UEd. goede Vriendt, 

WILLIAM R. 



LETTRE CCCCL1V. 

Heinsius à Guillaume III. Conférence avec les diplomates Français. 

Sire! 

Gisteren avont hebbe ick ontfangen Uwe Majes- 
teits hoogstgeagte missive van eergisteren. 

Dewijl de Spaense de Franse noch niet konden 
sien, vermits haer dispuyt over de sessie, hebbenwij 
gisteren goetgevonden een conferentie brj de Franse 
ministers tôt Delft te versoecken, soo om d'Engelse 
als Spaense saken. Wegens de Engelse hebben wij 
haer communicatie gegeven van 'tgene deselve ons 
hadden geantwoort ; wij sijn genougsaam d'accord, uyt- 
gesondert Hudsonbay en de duarie van de vrouwe 
van Eoning Jacob; op het eerste allegeeren sij, dat 



1697. Août] — 580 — 

het fort aldaer haer toekomt, ende in allegevalle dat 
ailes moet werden herstelt sooals het voor den oor- 
logh is geweest; dat sij aen d'Engelse willen laten 
haer regt ende pretentie en konnen goetvinden dat 
daertoe commissarissen werden gesteld, maer dat 
het van d'uyterste onredelijckheit soude sijn dat, sij 
sooveel plaetsen restitueerende, men haer oock in soo 
kleine sake niet soude herstellen behoudens yders 
regt ; dat sij andersints oock prétention genoegh souden 
konnen maken op 'tgene sij restitueeren. 

Op de pretentie van de voorseide duarie seyden 
sij : dewijl wrj haer geen copie van 'tgene tôt laste 
van Engelant lagh wilde geven, sij daeruyt mosten 
besluyten, dat het bescheyt, dat daervan was, goet 
moste sijn ; dat sij het selfs haest uyt Vranckrijk soude 
krijgen. 

Komende op de Spaanse sake deden wij lecture 
van d'extensie, die de Spaensen hadden opgestelt van 
een project-tractaet, ende liepen soo de heele sake 
weer over; sij persisteerden genoegsaem in ailes aïs 
in de voorgaende conferentie, ende komende op 't 
subject van Barcelone, seyden sij dat het genomen 
was, maer dat geen ordre hadden daerover te 
spreecken, noch ten goede noch teu quade, ende dat 
vervolgens de naeste post mosten afwagten, ende dat 
dan oock wel op ailes soude gereet srjn. Ick sprack 
haer sterck jegens de nieuwe pretentie van de 60 
dorpen van Ath, maer sij seyden : men soude op ailes 
tegelîjck spreeken op 't arrivement van de volgende post. 

De heeren van Amsterdam hebben weer de heer 
pensionaris Buys herwaerts gesonden en mrj doen 
betuygen, dat 'tgeen laest hebben doen seggen haer 
ultimatum omtrent de commercie soude srjn; dat sij 
verhoopten, dewijl het was het eenigste dat genoeg- 



_ 581 — [i«w. Août. 

saem wegens desen staet wiert gerequireert, dat men 
daeromtrent hartigh soude wesen. Ick hebbe daer- 
over aen de Franse ambassadeurs ernstig gesproken, 
die mij verseeckert hebben daerover in kragtige termen 
te hebben geschreven. 

Dese mergen hebben wij tôt Rijswijck geweest 
ende hebben aldaer rapport gedaen aen de Engelsen 
ende Spaensen van 't gepasseerde in de conferentie 
van gisteren, ende voorts met de Fransen ende Spaen- 
sen een expédient uytgevonden hoe deselve met 
malkanderen tôt Rijswijck sullen confereeren, dat een 
goede sake is ; voorts hebben wg de médiateur ernstig 
versogt om de keysersen aen te maenen den termgn 
niet te laten elabeeren ende te besargen dat het 
gemeen daerdoor niet kome te lijden, die aenstonts 
die devoiren heeft afgelegt; sij hebben aengenomen 
met ons selfs daerover te sullen confereeren, dat wrj 
mergen sullen trachten te doen. Ick hebbe geoordeelt 
best te wesen, dat men aile mergen na Rijswijck gongh, 
om aldaar te beter te profiteeren van de kortheid 
van de tijt, alsoo wrj aldaer dagelijcs dan met de 
Fransen konnen spreeken, alsmede de geallieerden 
onder den anderen, ende dat daer vertrecken genoegh 
sijn. Ick hebbe tselve eerst smaeckelijck gemaeckt 
aen de Fransen ende [daer] na aen de médiateur, die 
de geallieerden daertoe versogt heeft, 'tgene ick 
hoope van een goet effect sal sijn. 

Ick hebbe op Uwe Majesteits ordres weder met 
de Spaensen gesproocken over het équivalent van 
Luxemburgh, die [sig] wel genegen toonden om de seven 
steden voor te slaen als daermede de geheele sake 
konde werden geconcludeert ende een stilstant van 
wapenen geprocureert , ende dan wilden noch al[leen] 
doen op approbatie van haer koningh; sulx siende hebbe 
ick nodigh geagt de Fransen particulier daerover te 



1697. Août.) _ 682 — 

spreeken gesamentlijck. Ick versogte, daer met mij 
franchement wilden spreecken over het équivalent 
van Luxemburgh, dat ick de Spaensen soude dispo- 
neren over het doen van een voorslagh; sy seyden 
mij daerop sinceerlijck te willen antwoorden, nament- 
lijck dat sij niet gelast waeren om eenige voorslagh, 
die gedaen mochte werden, te accepteeren, nochte 
oock eenige voorslag te doen; dat, als de Spaensen 
die deeden, sij die souden moeten oversenden ende, 
eenichsints te hoogh sijnde, die souden werden afge- 
slaegen; dat zij niet konde seggen, dat men aan haer 
hof geen genegentheid hadde tôt een équivalent te 
geven, maer dat, als sij regtuyt soude spreecken, dat 
sij best oordeelden, dat men nu de vreede sloot sonder 
dat, ende dat men dan off vôôr de ratificatie off daer 
omtrent met meerder vrugt van een équivalent soude 
konnen spreecken ; dat sij mij konde verseeckeren, dat 
ick ongelijck hadde gehad als ick gemeent hadde, dat 
sij het een ofte ander difficijl maeckten om dat équi- 
valent, ende toonden selfs genoegsaem om mij te 
desabuseeren dat, als de Spaensen wat reckelijck 
waeren, dat om d'artillerie van Luxemburg 't werck 
niet terugh soude blijven. 

Ick soude wel van opinie sijn, dat sij, alvorens 
dit te doen , wel souden willen weeten hoe sij met 
Straesburgh staen, om daerna haer in dit équivalent 
te régule ère n, ende dat daerom de 82 dorpen van 
reunie niet willen decideeren, voor dat van het équi- 
valent sal werden gesproken; bij die occasie sprack 
ick weeder van de 50 à 60 dorpen van Ath, waerop 
sij antwoorden, dat sij verhoopten dat men daerin 
een tempérament soude vinden, mij toeschijnende 
alsof een kleynder getal soude requireeren, 'tgeen ick 
haer seyde, hoe het mochte wesen, tegens hare gedane 
offres te strijdeu. Sij seyden mij tijdinge te hebben, 



_ 683 — [1697. Àûftt 

dat Pointis was gearriveert met twaelf million 
silver, maer geen van d'andere brieven brengen enlx 
noch meede. De médiateur heeft mij gesegt, dat haer 
fierder aïs ordinaris hadde gevonden, 'tgeen ick niet 
hebbe geremarqueert; dat oock Pompone jegens Palm- 
quist sigh soodanigh getoont hadde. 

Ick verblrjve met het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 21 Aug. 1697. a. heinsius. 



LETTRE CCCCLXFI. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

Eergisteren hebbe ick Uwe Majesteit geadviseert 
'tgene tôt die trjt toe in de negotiatie van vreede 
was voorgevallen ; gisteren hebben wij volgens het 
onderlinge concert een conferentie gehad nevens de 
Spaenschen met de Fransen, ten overstaen van de 
médiateurs, dat sonder verder contestatie van den 
rangh is gepasseert. De Spaensen hadden gemaeckt 
een seer groote opstel van hare particulier conve* 
nientie in de Spaense Nederlanden, dat ons veel tijts 
heeft gekost om te examineeren ende in te schicken, 
dewijl wij niet alleen gisteren, maer dezen mergeu 
geheel daermede gepasseert hebben, ende srjn eynt- 
lijck genoegsaem eens geworden over d'extensie van 
het tractaet en d'ingredienten van dien, ende is noch 
différent gebleven: 

1° Barcelone, waeromtrent seyden noch geen h- \ 
te hebben, voor nochte tegen. 

2° de 50 à 60 dorpen van Ath. 



1*97. Août] _ 684 — 

3° de 82 dorpen van de reunien. 

4° het eylant Ponsa. 

Sij meynde dat huyden welligt ordre mogte ont- 
vangen over Barcelone, waerover dan aenstonts in 
conferentie wilden komen; sij hebben overgegeven 
d'artillerie in Luxemburgh, en op d'overgebleven 
poincten hebbe ick haer in 't korte aengewesen dat 
die strijdigh waeren jegens haer overgifte, de dorpen 
van Âth jegens haer eyge proveit en de 82 dorpen 
jegens de belofte van de reunie; dat Barcelone geen 
bedenken konde lijden off men moste ailes voor onge- 
daen houden, en dat dan apparent daervan niet soude 
werden. Het meeste dat ick vreese is, dat iets sullen 
willen beknibbelen over de dorpen van Ath. 

Op d'Engelse saken hebbe ick weder met de 
Franse gesproken, en haer ter handen gesteld het 
berigt op 't werck van Hudsonbaey, maer sij blijven 
persisteeren, dat men haer moet in staet stellen soo 
sij vôôr den oorlog sijn geweest, sooals sg aile 
anderen doen. 

Ick hebbe oock weer int particulier aengeroerd 
hetgeen differentieel is omtrent de commercie, waer- 
omtrent seyden noch niet volkomen gereet te sijn. 
Ick ben beducht dat sulx op 't laest sullen willen 
verschuyven en de dan seggen dat het te laet is ende 
dat men het sal konnen doen na het sluyten van het 
tractaet. De heeren van Amsterdam, ende speciaal 
de heer Hudde *), sijn seer ontsticht over dieFransche 
conduit te, ende meynen dat men die sake niet behoort 
te laten glijen; dat men soolangh voor anderen geoor- 
logt heeft ende eyntlyck voor deselve Straesburgh 
ende Luxemburgh hadde geobtineerd, ende dat ver 
volgens het eenigste, dat van de convenientie van 
desen staet voor de comercie was, niet te konnen 

') Un des bourguemaistres. 



_ 586 — [ 1M ?* A *ût. 

obtineeren, van d'uyterste onredelrjckheid soude sijn. 
De Fransen konnen eerst Dinsdagh toekomend finael 
antwoort hebben op 'tgene meD haer laest als een 
ultimatum heeft opgegeven. Ick blijve met het diepste 
respect Sire, 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 23 Âugustus 1697. a. heinsius. 



LETTRE CCCCLXTIL 

Guillaume III à Heinsius 1 ). Appréhensions de la conduite des 
Français. 

Loo, den 26 Âug. 1697. 

.... Ick kan niet naerlaeten om UEd. mrjm be- 
kommeringen te laeten weeten. Ick vrees dat de Franse 
naer dese twee groote successen van het veroveren 
van Barcelone en het eschapperen van Ponti van 
intensie sijn om den tijt die sij selfs hebben gestelt 
om haer offres gestandt te doen, te laeten elabeeren ? 
om dan op haer vrge voeten te sijn om te tractereo 
naer haar welgevallen, want het komt mij onbegrijpe- 
lijck voor dat sij, die den tgt selfs hebben geprefi- 
geert, nu niet gereet sijn op aile pointen te kunnen 
sluyten, daer dien tijt Vrijdagh aenstaende expireert, 
want niet te weeten of Barcelone willen restituerez] 
of niet, daer sg wel weeten dat sonder 'tselve geen 
vreede kan werden. geslooten, is een évident teken 
dat sij yets voor hebben: ofte den tijt te laeten voorbij 
gaen, ofte door die stadt te willen bedingen van de 
Spaense onaennemelijck conditien .... 

UEd. goede Vriendt, 
WILLIAM B. 

') La seule lettre du roi entre le 28 Août et le 22 Septembre, 



r 



1697. AoûtJ — 586 — 

Ick wen8te datter een expédient koste gevonden 
werden om Brandenburg eenigh contentement te 
geven dat sij nominatim in het tractaet van vreede 
wierde genoemt, andersins weet ick niet hoe wij het 
met die ceurvorst sullen stellen, die dat werck soo 
hoogh opneemt dat ick fâcheuse suittes voorsie. 



LETTRE CCCCLXFIII. 

Heinsius à Guillaume III. Lee conférences. 

Sire! 

Ick ontfange sooeven Uwe Majesteits hoogst 
geagte missive van gisteren, ende beken dat de be- 
kommernissen, die Uwe Majesteit heeft over de traeg- 
heyt ende ongereetheit van de Fransen, seer gefun- 
deert is, ende dat wel eenigh dessein met het laten 
elabeeren van de trjt mochten voor hebben, maer onse 
gedagten loopen hier wel meest, dat sg wel souden 
mogen reflecteeren op Strasburgh, ende wel meest 
omtrent diegene die soubsonneeren, dat de keyser 
daer wel soude heen willen; oock hebben de Fransen 
aen de médiateur niet duysterlîjck te kennen [ge]geven, 
dat, soo de keisersen de tîjt elabeeren laten laten, sij 
een équivalent voor Straesburgh sullen voorslaen, die 
een nader explicatie begeeren over d'Alsace, die de 
twee principale punten buyten Lotteringen in de questie 
sîjn. De keyserse protesteeren hooglijck op die voet 
als voorgeslaegen is de vreede niet te sullen aan- 
nemen; oock komen srj niet één pas voorwaerts. Srj 
hebben geklaegt, dat de Fransen haer soo fier ende 
rude bejegende, ende hebben gedifficulteert in een 



_ 587 U 69T * Aoftt * 

nader conferentie te komen, die wij evenwel eergis- 
teren hebben geprocureert , daerin de reunien hebben 
geexamineert, ende bevonden dat de Franschen ver- 
scheyde reunien onder d'Elsas trecken, selfs van die- 
genen, die vôôr dees opentlijck hebben geoffreert 9 waerop 
antwoorden, dat de landen selfs wel willen o verge ven 
aen diegene, aen dewelke die afgenomen is, maer dat 
de souvereiniteit van d'Âlzas haer daerover toekomt ; 
dese mergen sullen sij weeder een conferentie hebben, 
Wij hebben die van 't rgck soo verre gedisponeert, 
dat afstaen van Straesburgh te l ) willen hebben in 
statu quo, waarover de keyserse nu oock seer te 
onvrede sijn. 

Dewgl wg bemerken, dat de Fransen met het 
elabeeren van de tijt wat voor hadden, soo hebben 
wij eergisteren de Spaensen gedisponeert om haer 
door de médiateur te doen verklaren, dat de Spaense 
bereyt waren om de vreede aen te gaen op de prae- 
lim inaria, de Nimweegsche vreede en het overgeleverde 
project van de Fransen; dat van haer zijde alleen 
openstaet het dedomagement, waerom die sake niet 
soude konnen achterblijven , maer dat sij mosten sçg- 
gen gesurprenneerd te zîjn dat, onaengesien de voor- 
seide praeliminarien, tôt een fondament stelden de 
Nimweegse vrede, ende dat selfs in d'acte van de 
term die offres tôt 1° Septemberwerdengecontinueert; 
dat sij nu seyden noch niet gereet te wesen op de 
restitutie van Barcelone, een nieuwe eysch deden van 
50 à 60 dorpen jegens de praeliminarien en dat van 
de 82 dorpen niet wilden afdoen; dat men daerom 
moste seggen dat het verlopen van de tijt niet konde 
staen tôt laste van de Spaensen maer de Fransen. De 
médiateur sulx gedaen hebbende, waren sij daerover 
seer te onvreeden; evenwel versogten aenstonts een 

! ) D faut rayer le mot „te". 



/ 



1697. Août] — 588 — 

conferentie, die gisteren is gehouden. In deselve hebben 
wij weer présent geweest ende deselve tael gevoert; 
wij hebben oock noch nader over d'extensie gebesog- 
neert, ende op de differentiale poincten hebbe ick 
speciael haer ongelijck aengeweesen. Sîj antwoorden, 
dat wegens Barcelone noch niet seggen konden dat 
die plaets niet konden toestaen nochte refuseeren, 
maer dat sîj meenden, dat die onder de praeliminaria 
niet was begreepen; dat Dinsdagh apparent sonden 
ordres ont f ange n, en soo het dan niet was, dat het 
dan noch Vrijdagh soude konnen wesen ; dat de 50 à 
60 dorpen van geen groot belang waeren, dat men 
altijt wel eenige convenientie hadde bedongen; dat 
de 82 dorpen waren gestelt aen de arbitrage van de 
staet, waerop oock niet te seggen valt. Op ailes ge- 
antwoort hebbend soo de materie vereyst en meer- 
mael is verhaelt, soo voegde ick daerbij, dat ick niet 
wilde disputeeren over saken die claer waeren: dat 
het daer niet op aenquam, maer alleen op de wil; 
dat men daerom moste weeten of men Barcelone 
soude willen geven ofte niet: dat het aen ons dan 
maer stont te overleggen wat partrj te kiezen; dat 
men wel wiste dat sonder Barcelone 't werck niet te 
doen was; dat men ons soo slepend hiel tôt het ver- 
loop van de termijn; dat men wel wist d'onmogelijck- 
heit dat wij de keyserse dan daerin soude konne 
krijgen; dat, indien men nu eens was, men sijne 
mesures soude konnen gaen neemen om d'ander te 
disponeeren soo verre men konde, in aile gevalle om 
expedienten denken, — waerop, d'een ende d'ander 
op staende, riep monsieur Harlay mrj apart ende 
quaemen de andere twee daer oock nabij, ende 
seyden: de sake is soo verre niet van de wegh; wij 
hopen dat wij haest ordre sullen krijgen op Barcelone; 
wij weeten selfs wel dat de vreede niet kan werden 



— 689 — [1«97. Août. 

gemaeckt sonder Barcelone, ende wat de 50 à 60 
dorpen aenlangt, dat sal op heel weynigh aenkomen 
waermede men ons soude konnen gerijven, en de rest 
aen commissarissen: soo is *t werck gedaen. Icksprack 
haer doe weer over onse commercie. Daerop waren 
oock niet gelast. Ick wees haer oock aen de inconve- 
nienten, die daer op souden volgen, en dat wij soo 
niet souden konnen sluyten. Sij toonden oock daer- 
over haer bekommering en beloofden haer last in den 
eerste als die kregen souden uyten. 

De negotiatie is seer delicaet en bekommerlijck, 
want ick sie klaer dat aen d'ene sijde de haesticheijt 
nodigh en dienstigh is, en aen d'ander zijde dat de 
Fransen haer van het verloopen van de termijn souden 
konnen dienen, voorall van Straesburgh, boven dat 
sij de termijn konnen veyligh laeten verlopen sonder 
dat wrj haer intentie konnen weeten, want sij t'allen 
tijden haer offres konnen gestant doen, en na 't ver- 
loop van deselve die konnen continueeren, alhoewel 
ick volkomen van gevoelen ben, dat, indien de keyser- 
sen onder de hand geen équivalent begeeren, waer- 
mede ons konnen abuseeren, ende men sigh unanym 
verklaerde dat men brj de verandering van offres niet 
soude konnen tracteeren, sij selfs expédient souden 
voortslaen om brj haer offres te blijven, maer, sooals 
hiervoren gesegt hebbe, is 'tselve vrij delicaet. Wij 
sullen tragten voor d'Engelse, Spaense ende ons te 
sluyten, is het doenlijck, en voor de keyserse prolon- 
gatie van de termijn te obtineeren. Mergen namid- 
dagh na het arriveeren vande post sullen wij over 
d'Engelse ende onse saken een conferentie hebben, 
als wanneer apparent wel sullen konnen ontdecken 
waer het heen sal willen, ten ware ons tôt het uyterste 
wilden ophouden om onse in de engte te brengen. Ick 
sal al wat mogelijck is doen ende overdencken om de 



1697. Août] _ 690 — 

churfûrst eenige satisfactie te doen hebben, maer 
't ongeluck wil, dat het ailes van de Franschen depen- 
deert. Ick blijve met het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteits 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

A. HEINSIUS. 

Hage, 26 Aug. 1697. 



LETTRE €€€€LIII. 

Eeinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

Desen namiddagh hebben wij weer een confe- 
rentie gehad met de Fransen ende Spaensen, maer 
alvorens versogt ick met de Fransen te spreecken, 
dewijl monsieur de Uarlay op het discours, dat ick 
gisteren met hem hadde gehad over 't sluyten van 
de vreede, mrj een billet hadde geschreven, dat, sijne 
gedachten daerop hebbende laeten gaen, niet eer mij 
soude konnen antwoorden als mergen nadat sgne 
brieven souden hebben ontfangen. Ick seyde haer dat 
ick over dat billet wat gesurprenneert was, dewijl ick 
haer duydelijck hadde gesegt dat desen dagh het den 
laesten dagh soude wesen, dat ick aen Uwe Majesteit 
soude konnen schrîjven; dat ick remarqueerde, dat sij 
ailes uytstelden tôt den laesten dagh, dat het dan 
immers onmogelrjck soude wesen ailes af te doen, 
want dat boven yders tractaten men soude moeten 
overleggen hoe het te stellen met de keyserse als die 
niet gereed mochten sijn. Sij antwoorden mg, dat men 
haer niet qualtjck konde afneemen, dat haer orders 
volgden ende, daer geen hadden, niets deeden. Ick 
seyde haer wgders, als men al iets voor de keysersen 



— 691 — [1«>7. Août. 

souden doen, soude men immers d'accord moeten 
weesen over een plan van demolitie van Straesburgh. 
Dat, seyden sij, hadden sij al gereet, ende beloofden 
mrj het te sullen senden, maer hebben het nog niet 
gedaen. De médiateur is over die conduite oock 
schrickelijck ontstigt; hij segde haer dese namiddagh 
in de conferentie dat srj immers wel sagen, dat men 
heele dagen besogneerde, dat aile de geallieerden 
inclinatie toonden tôt de vreede en haer devoiren 
deeden om daertoe geraken, ende dat sy evenwel stip 
bleven staen op de term; dat sulx seer onredelijck 
was. Sij antwoorden daerop dat in *t begin ordre 
hadden over geen prolongatie te schrijven, dat even- 
wel van tijt tôt tijt geschreven hadde 'tgene de 
médiateur daerop hadde geremonstreert, maer tôt 
noch toe geen antwoort ofte andere orders ontfangen. 
Ick vreese dat haer toelegh daerheen gaet, om den 
termijn te laten verloopen, ten minste omtrent de 
keyserse, off dat sij willen sien wat wij sullen doen, 
ende hoeverre srj ons sullen konden krggen om separaet 
te handelen; want, als ick meermalen gesegt hebbe, 
sij konnen in aile gevalle met het verlopen van den 
termrjn niet verliesen, ende sien ondertussen wat 
contenance wij sullen houden, want sij weeten dat 
sij voor de geoffereerde condition altijts de vreede 
konnen hebben. 

De heer graef van Portland zal Uwe Majesteit 
schrijven hoe hij bij de keyserse gevaren is, maer ick 
vertrouw Uwe Majesteit d'intentie best uyt de grave 
van Auersberg sal hebben verstaen. Ick verhope 
mergen Uwe Majesteit ordres op de mijne van gister 
tsij door de grave van Portland oft anders te ontfangen. 
Wij sijn noch al van gedagten, dat men niet sal 
konnen sluyten, soo de Fransen voor de keysersen 
den termijn niet willen continueeren en de offres 



iÔt7. Août] _ 692 — 

gestant doën, dewijl men anders haer genoegsaem 
nde verlaten. 
Ick blijve met het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteite 
onderdanigste getrouwe dieuaer, 
Mage, 29 Aug. 1697. a. hunsius. 



LETTRE CCCCL.XX. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

Huyden mergen hebben de Fransen versogt te 
n iogen hebben om haer brieven te ontcîjfferen, tevreden 
sijude den namiddagh te besteden tôt de conferentie. 

Don Bernardo Quiros heeft ondertussen soo veel 
ijver tôt het sluyten van de tractaten getoont, dat de 
Fransen daerdoor een suspitie hebben opgevat dat hij 
[ iraet en alleen soude teeckenen, soo het de anderen 
niet en deden ; en dewgl daardoor aile mesures soude 
wesen gebroocken, hebben wij ons werck gemaeckt 
hem sulx af te raeden. De keyserse hebben desen 
mergen bîj mg geweest, maer hebben alleen getracht 
aen te wîjsen dat de vrede voor haer op de geoffe- 
reerde condition niet te maken was; dat Vranckrîjk 
haer selfs de Nimweegse vrede, voor soo veel Elsas 

langde, niet wilde geven, en vervolgens dat wg 
haer seer soude verongelgcken soo wg sonder haer 
jLiaemen te sluyten. Ick wees haer aen de noot- 
^kelîjckheyt van het sluyten ende oock de noot- 
kalîjckheid, dat wg, vermits sij geen orders hadden, 
voor haer procureerden dat de conditien bg conti- 
ouatie gestant soude gedaen werden, ende wat onge- 
tnakken sîj souden subject sgn, soo de tgt simpel 



_ 593 — [1697. Août 

passeerde. Ick hebbe naderhant de grave Caunits alleen 
gesproken ende vont die doe wat redelijcker, toonende 
dat ons [dit] niet konde versoecken als geen last heb- 
bende, maer latende door sijn myne evenwel genoeg- 
saem blijcken, dat wij niet qualijck doen souden; de 
keyserse en die van 't rrjk hebben een nader decla- 
ratoir overgegeven, waerbij Straesburg accepteeren in 
de oude staet en een tempérament voorslaen ten 
reguarde van Aléas, maer persisteeren om geheel 
Lotteringen te hebben. 

Wij hebben desen namiddagh oock een confe- 
rentie gehad over de Eogelse saken, waarin wrj 
d'extensie genoegsaem in ailes hebben geformeert. Dat 
werk van Hudsonbaey sullen wij moeten toegeven. 
Men sal malkander mondeling beloven aile d'Yrlanders 
op Franse schepen en andere op Engelse genomen te 
relascheeren, gelijck oock mede dan sullen gerela- 
scheert worden de vier predicanten van Orange. Sij 
blîjven seer staen dat de commandeur van 't fort 
Bourbon werde gerelascheert, ende de 150 m. guldens, 
jegens de capitulatie aangehouden, gerestitueerd. Wrj 
spraken van de schult van Schombergh: sij meynden 
dat was een particulière sake, maer die was van die 
natuyr dat, Uwe Majesteit erkent sijnde, een briefje 
aen de coning van Vranckrrjk soude daertoe veel 
contribueeren. 

Eyntlijck spraken sij seer starck over de betalinge 
% yan de appanage van de coningin Maria, soo sij het 
nôemden, ende insteerden dat een separaet articul 
daervan soude gemaeckt werden; sij seyden dat het 
was een patente, onder 't groot zegel van Engelant 
geregistreert in de crown-office, ende dat het gecon- 
firmeert was bg een acte van 't parlement. Wij seyden 
dat men daervan geen articul in het tractaet konde 
maken ; sij presseerden evenwel seer, ende seyden : soo 



îisï. Août.] _ 594 _ 

men haer konde seggen dat die patente invalide was, 

dat men het wilde doen, maer dat geloofden dat 

Uwe Majesteit, al manqueerde daer wat aen, die liever 

soude laten voldoen ; srj scheenen het te zullen willen 

laten aao Uwe Maj* woord, dat desselfs ambassadeurs 

mondeling souden beloven uyt den name van Uwe 

MajS dat deselve sorge soude draegen voor de betae- 

linge, waerover zij versochten dat wij wilden schrijven. 

Wij hebben eyntlîjck met de Fransen gesprokeo 

over () afdoeninge van aile de saken, ende dewijl het 

aen de keyserse aenkomt, hebben wij gemeent, dat 

men daerin een tempérament mosten vinden, haer 

een tijt geven ende de offres in sijn geheel laten 

blijven. Dat laeste point spraken sg tegen, maer na 

het scheen waren soo heel avers niet, souden morgen 

daerover nader spreeken, ende hebben haer desen 

dagh noch in ailes gesloten gehouden; evenwel hoope 

ick dat ailes wel schicken sal, te meer dewgl eenige 

hoope voor de commersie hebben gegeven, maer 

dewgl mergen ailes onmogelijck sal werden konnen 

werden geadjusteert, hebben srj al beginnen te seggen 

dat men het op mergen sal konnen dateren ende 

overmorgen coucheeren. Uit de Franse brieven, die 

huyden ingekomen syn, heeft men noch niet konnen 

verneemen dat Pointis ingekomen is. Ick blgve met 

het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteit» 

onderdanigste getrouwe dienaer, 

Hage, 30 Aug. 1697. a. heinsius. 



LETTRE €€C€L,XJ:i. 

Heinsius à Guillaume III. Les conférences. 

Sire! ~ 

Dese namiddag wêer een conferentie tôt Rgswgck 
aengelegt wesende, hebben de Franse ambassadeurs 



_ 596 — UW7. Sept. 

aen de heer médiateur overgegeven het bijgaende ge- 
schrift l ), waerin U. M. sal sien dat aile onse vorige 
gedaghten t'enemael gefondeert srjn geweest, dewijl 
nu Straesburgh absoluyt eyssen en selfs Barcelone 
daeraen accrocheren, stellende een tweede termijn tôt 
den 20 8te Sept. De geallieerden t'selve voorgelesen 
wesende, hebben de keyserse ende die van 't rgck 
geantwoort, dat daerop waren buyten instructie ende 
ordres, ende dat vôôr den 20 September die niet 
konden bekoomen. De Fransen versochten daerop 
mil te spreeken. Brj haer komende gaven sg mij de 
bijgaende copie *) ende oock een voor de Spaense, 
ende seyden dat sij meynden, dat men nu best de 
vreede soude konnen maken; ick antwoorde haer dat 
ick daeraen seer twrjffelde, want dat vooreerst 
niemant van de geintresseerde konde wesen gelast 
binnen de gepraefigeerde tijt, ende datter geen reden 
was waerom meerder ofte minder tijt ymant soude 
doen verliesen sijn regt; dat de geallieerden de keyser 
ende 't rgck wel konden aenraeden Straesburgh als 
een gedeelte van de Westphaelse vreede, 'tgeen was 
conform d'alliantie, maerniet een équivalent, met dat 
effect om haer te obligeeren daermede tevreede te 
moeten weesen. Sij repliceerden mrj eyntlijck: wel,laet 
het ons doen als UEd. het gisteren voorsloegh, laet 
Engelant, Spagne en de staet teekenen, en dan soude 
men haer trjt konnen geven, — die sij niet determineer- 
den. Ick seyde daerop weer dat de saken tzedert gisteren 
seer waren verandert, dat wrj haer absoluyt hadden 
gepresenteert genoegsaem een générale vreede; dat, 
indien de koning van Vranckrgck présent was geweest, 
ongetwijffelt deselve daertoe soude hebben verstaen; 
dat men het werck nu brengt in 't uyterste gevaer; 

') Cette mémoire manque. 

*) Cette copie manque également. 



1697. Sept.] — 596 — 

dat aile de geallieerden sijn verpligt tôt de West- 
phaelse vreede, die men haer nu beneemt; dat vôôr 
het aengaen van de negotiatie de geallieerden niet in 
onderhandelinge hadden willen treeden tensij eerst ende 
alvorens wierd vastgestelt de Westphaelse ende Nim- 
weegse vreden, ende dat men vervolgens de sake nustelt 
buyten staet van negotiatie, ende soodanig dat wij 'trîjck 
met regt niet konnen obligeeren om die presentatie aen 
te nemen, sooals wij gisteren ten reguarde van Straet- 
burgh met meer regt, alhoewel seer hard, konden doen. 
Sij seyden, dat wij nooyt daerover sooveel swaerig- 
heid hadden gemaeckt ende dat men wel wist, dat 
sij de alternative hadde voorgestelt om ons te stellen 
in staet het équivalent te konnen aenraden, dewijl 
daermede aen het fondament wierde voldaen, sonder 
'twelcke de verdere geallieerden niet wilden in nego- 
tiatie treeden, ende als ick daerop seyde: wel, dan 
soud* 't wel schijnen off de presentatie van Straesburg 
niet ernst was geweest, antwoorden sij: wel, dat is 
waer, ende Cressy seyde: in de negotiatie in Switser- 
land heeft men daer soo niet op gestaen. 

* Men kan uyt d'uytkomste sien, dat van ail de 
vorige besognes geen eynd hebben willen maken om 
de pretentie van Straesburgh te konnen maken, ende 
dat haer selfs tôt het uyterste toe niet hebben willen 
declareeren op Barcelone om 'tselve, als nu doen, aen 
d'ander te accrocheeren, ende dewijl den termîjn 
alleen gestelt hebben op twintigh dagen, is évident 
dat daeromtrent alleen reflexie maken op Uwe Majes- 
teit en den staet om de keysersen en 't rijck in het 
reguard van het équivalent te vervangen, als wij gis- 
teren ten opsigte van Straesburg souden hebben gedaen. 
Ick kan niet sien, dat wij in erger stand sijn als 
gisteren, want ingevalle men gisteren geteeckent hadde, 
was Straesburgh seecker verlooren, ende heeft men 



_ 597 — [1«97. Sept. 

daeromtrent sijn deliberatie noch vrij; gisteren soucie 
men de keyser ende 't rijck absoluyt ende sonder 
conditie hebben moeten abandonneeren, ende sullen 
nu nog konnen in seeckerheit worden gestelt, soo 
daer toe inclinatie is. Met het doen van gisteren 
hebben de Fransen noch eenige fermeté gesien, daer 
anders voor grote lascheteyt souden hebben opge- 
nomen; gisteren soude men van geringe saken niet 
ter werelt hebben konnen bedingen, nu al heel veel; 
selfs omtrent de commercie beloven sij onder de 
hand meer te geven, ja, soo men van Straesburgh 
wilde afgaen, is het wel apparent, dat men omtrent 
het équivalent noch iets bedingen soude konnen. 

Wij hebben brj provisie Uwe Majesteits orders 
gevolgt, om ons wat fermer te houden en 't ongelijk 
van de Fransen aen te wijsen, sooals Uwe Majesteits 
ministers oock hebben gedaen, konnende verders bîj 
Uwe Majesteit soodanige verdere mesures gehouden 
werden als deselve nodigh sal achten, dewijl wij ail 
'tgene gesegt hebben maer als uyt ons selven hebben 
gesegt. Ick blîjve met het diepste respect Sire, 

Uwe Majesteits 
onderdanigste getrouwe dienaer, 
Hage, 1 Sept. 1697. a. heinsius. 



LETTRE CCCCLXXII. 

Heinsius à Guillaume III. Même sujet. 

Sire! 

Den heere grave van Portland zal ongetwijffelt 
desen avont occasie hebben Uwe Majesteit te rappor- 
teeren 'tgene tôt gisteren avont is gepasseert. 

Monsieur Du Harlay gisteren brj mrj geweest 
sijnde, hebbe ick hem met