(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Aristotelis Metaphysica recognovit et enarravit Hermannvs Bontiz .."

^^s^^ 


m^k^i^ 


':.i 


;^^ 


h- ^"*="'" 

'M^^ 


i 


% 






J ■ '^-^ 



^^__^ • l/ 



K,#,i 



#^-> 



;^Wy^^ .' 



^A ^ 




^ 







Book ■ A^ B7 



inted in Germany 



;J^.. 



& UrtU ^ayrtrii 9vfk 



ARISTOTELIS 

METAPHYSICA 



RECOGNOVIT ET ENARRAVI! 



HERMANNVS BONITZ 

PHIL. D. GYMN. STETTIN. PROF. 



PARS POSTERIOR 



BOMAE 

MDCCCXLIX 






i\ 






-k'A 



wuam rationem secutus sim in interpretandis Metaphy- 
sicis Aristotelis, non est quod multis exponam; interpre- 
tis enim officio ut diligenter et religiose functus viderer, 
eam unam mihi scripsi legem. Itaque difficultates, quae- 
cunqiie vel singulis in verbis vel in contextu sententia- 
rum leetorem impediant, nunquam sciens praetermisi, sed 
vel solvere studui, secutus certissimum ducem ipsum Ari- 
stotelem, vel si non viderer explicare posse ingenue pro- 
fessus sum; librariorum culpa quae videbantur depravata 
esse, ubi probabilem habebam emendationem significavi; 
ad historiam autem philosophiae quae pertinent, eatenus 
tantum attigi, quatenus ad explicanda ipsa verba Aristo- 
telis opus esset, nec denique meum de placitis Aristote- 
leis iudicium interposui, nisi ubi interpretationis usus et 



IV 



ratio requirere videretur. Qua quidem interpretandi in 
opera quantum quum antiquissimo Metaphysicorum inter- 
preti Alexandre, tum iis debeam viris doctissimis, qui no- 
stra aetate de restituendis et promovendis studiis Aristo- 
teleis meruerunt, Brandisio, TrendelenburgiOy Waitzio^ 
ZellerOy Spengelio^ Krischio^ Heydero aliis, prope quae- 
libet buius commentarii pagina testis est; ab bis viris 
quae vere et subtiliter exposita videbam, ea non putavi 
iteranda esse, sed lectores illuc remittere satis babui. Et 
Trendelenburgii quidem ac Waitùi commentarios, quos 
de Hbris Aristoteleis scripserunt, ita mibi exempla posui 
ad imitandum, ut multum assecutus esse mibi videar, 
si ad aUquam eorum simibtudinem accessisse iudicer. — 
Indice hoc egi ut et verborum rerumque conspectum et 
quasi supplementum quoddam commentarii lectores ba- 
berent; quem in indicem quae sint recipienda, quae ex- 
cludenda, quum saepissime ambiguum sit iudicium, maini 
inconstantiae subire reprehensionem, quam legentium usui 
deesse. Posteriorem autem libri K partem, quoniam falso 
in Metapbysica est translata, ut in interpretatione, ita 
etiam in indice praetermisi. 

Non inutilem fore hanc meam operam in expUcandis 
Meta})hysicis positam, tum quidem quum ante bos qua- 
tuor vel (juinque annos commentarium scribere institue- 



rem, non iniuria mihi videbar sperare; ncque enim quis- 

quam nostra aetate difficillimos hos Aristotelis libros expo- 

nendos susceperat. lam vero interea vir doctissimus Alb, 

Schweglerus magna et doctrinae copia et iudicii elegan- 

tia Metaphysica Aristotelis interpretatus est; quo edito 

commentario qualis meae restet operae usus penes vi- 

ros harum literarum gnaros esto iudicium. Hoc unum 

videtur monendum esse, conscriptum iam fuisse, quum 

Schweglerianus ederetur, commentarium meum; quem 

quidem ut operis traderem retractans, Schwegleriani com- 

mentarii eas partes, quae interea editae erant (ad libros 

A — J et H — JV, etenim mea librorum E et Z inter- 

pretatio excusa iam erat, quum alteram Schwegleriani 

commentarii partem acciperem), diligenter comparavi et, 

si quid inde fructus ceperam, religiose significavi. Ex con- 

iecturis, quas satis multas Schweglerus proposuit, duas 

felicissimas et easdem evidentes in commentarium recepi 

(cf. ad K 12. 1068« 11. A 7. 1072^ 2); alias cur vel 

recipere vel probare dubitarem exposui; quas silentio 

transii, eas me scientem, quia improbarem, praeteriisse, 

lectores velim prò certo habeant. Eam autem coniectu- 

ram, quae ad ^ 1. 981* 5 sub fìnem adnotationis propo- 

sita est, acceptam refero viro doctissimo loanni Horke- 

lio^ cui, quod me in expellendis typothetarnm mendis 



¥1 

prò sua in me amicitìa siiigulari diligentia adiuvit, sum- 
niaiii habeo gratiam. 

Intento quamvis studio quidquid esset otii per ali- 
quot annos ad explicandos hos libros Aristoteleos con- 
tulerim, tamen quantum in re impeditissima aliis vel ex- 
pediendum vel retractandum reliquerim, minime me fugit. 
Itaque quae vel omisi vel erravi ut et repreliendant et 
emendent suaque doctrina mei, qualiscunque est, libri 
usum augeant, yìyos doctos, qui in bis literis versantur, 
rogatos velim. 

Scribebam Stettini mense Februario anni 1849. 



COMEJfTARirS 

IN 

lETAPHYSICA ARISTOTEIIS. 



Aristot. mctapli. od. Bouitz Voi. II. 



iTj-etaphysici qui feruntur Aristotelis libri utrum omnes sint 
genuini an partim spurìi, utrum eodem quo nunc vulgantur 
an alio ordine ab Aristotele scripti sint ac dispositi, deni- 
que num uuiversam complectantur primae philosophiae in- 
stitutionem an inchoatam relinquant, et a veteribus Aristo- 
telis interpretibus varie est proditum et recentiore aevo mul- 
tum a viris doctis dubitatum est et disceptatum. Peculiarem 
operam, ut taceam eos qui aliud agentes rem tetigerunt, in 
bis quaestionibus instituendis posoerunt Petitus, Buhle, Titze, 
Brandis, Michelet, Ravaisson, Brummerstadt, Kriscbe, Gla- 
ser *). Ab bis viris doctis quum fere omnia, quaecunque in 
disputationem venire possunt, copiose sint et diversas in par- 
tes disceptata, iam breviter, quantum ad intelligendos ex- 
plicandosque ipsos libros pertirieat, quae ad veritatem pro- 
xime accedere videantur complectar. 

Titulum vulgatum, rà /Lierà tu cpvar/.cc, non ab ipso esse 
Aristotele bis libris inscriptiim, adeo est veri simile, ut prò 
certo haberi possit. Aristoteles enim quum in libris physi- 
cis saepius respiciat disputationes illas et quaestiones de 
summis rerum principiis instituendas, quae libris metaphysicis 
continentur, nunquam hos libros tùv fiera rd cfvGixd, sed ubi- 

1) Petitus Miscellan. IV, 9. Bulile Bibliothck der alten Literatur und 
Kunst. 17 88. IV. p. 1 — 42. Titze de Aristotelis operum serie et distinctìone. 
1827. p. 70 — 113. Brandis Denksclir. der Beri. Akad. 1834. p. 63 — 87. 
Michelet Examen critique de l'ouvvagc d'Aristote intilulé Métaphysique etc. 
1836, et Jahrb fiir wissenscli. Kiitik. 1841. Novbr. No. 81 — 85. Pvavais- 
son Essai sur la Métaphysique d'Aristote. Tome I. 1837. Brummerstadt 
Ucber Inhalt und Zusammenhang der raetaphysischen Biicher des Aristote- 
les. 18 40. Krische Forschungen auf dem Gebiete der alten Philosophie. I. 
1840. p. 263 — 276. Glaser Die Metaphysik des Aristoteles nacli Compo- 
sitìon, Lilialt und Methode. 1841. 



que Tr^g ttolÓtì]^ cfiloaocfia^ nomine significat. cf. Phys. I 9. 
192a 34: Tieoì de Trjg xarà rò eldog àoyrig, Tcóreoov f,iia ij 
noXXcù y.cà Tig i) riveg eloi, Sl' cr/.oi'Seiag TÌjg TTOcóxi^g (fi?.o- 
aofficcg eoyor èarì diooioai, ojgts dg èxslì'Oì' ròv y.aioòv cctto- 
yei(jt)-io. II 2. 194^ 14 : :Tcòg d' 'é'/Ei to ycooiaTÒv y.cà ri èan, 
cfilooocfiag TÌ^g TToojTijg SiooiaccL 'éoyov. de Coelo 18. 211 fj 9: 
en Sé ycà dia tcov ex rijg TTocÓTìjg (ft/.oaocfiag /.óyiov Ssiy- 
■d^enj àv (int. ori elg ò yóauog korir Schol. 486'' 28 — 35). 
de gen. et corriipt. I 3. 31S« 5: tovtcov de ^regì inèv rìig ccxi- 
v/jTov ccQyìjg ri^g éréoag ycà TTooTioag Sieleìì' kOTÌ cfiXoGo- 
(fic(g 'éoyoì' ^). Eodem primae philosophiae nomine eam dis- 
ciplinam, de qua disputatur in IMetaphysicis, bis ipsis in li- 
bris significatam videmus LI. 1026« 16, 24, 30. Haec ipsius 
Aristotclis testimonia non videntur eo everti posse, quod 
aliquoties commentatores Graeci, et in iis quidem clarissi- 
mus IMetaphysicorum interpres Alexander Aphrodisiensis, in- 
scriptionem t« li ere) ree cfvoiycc ipsi Aristoteli tribuunt, cf. 
Alex, ad B init. p. 127, 21: i) uèv è7ii'^ì}Tovuéì'ìj èTiiOTijfi)] ycà 
TTooyetuéi'ì] vvv cìvtì] èortv ?J oocficc ts ycà i] &6o/.oyiyij, ip' 
y.cà Mera tc\ ^I^vaiyc) tTTiyocàfsi tcÌì tJ] tcì'Ss^ ii^t' èyslvìjv 
elìaca TToòg ìjiiclg. ÀéysL òi cìvtì]v y.cà ttijojtìjv oocpiciVy òri 
TÒJv ttocÓtojv ycà TiuicoTc<rcoì> karì OecooijTiyi'j. dice rò avrò 
de TOVTO y.cà deo/.oyiyì]. id. p. 698, l. Ammon. in Cat. 6 B. 
Simpl. in Pliys. 56 B: nimiruin postquam usa invaluit haec 
libroium insciiptio, parum solliciti unde oiiginem habeat ad 
ipsum libroium auctorem eam referunt et quid siguifìcet cx- 
plicant. Primo autem post Chr. n. seculo usitatam fuisse 
inscriptionem rà listcc tcc (fvaiyc'c inde intelligitur, (|uod 
Nicolaum, philosophum Peripatcticum, imperatoris Augusti 
aequalem, scripsissc accepimus d^eioQucv tcov y/otaTOTb?,ovg 
^lercc T(( (fvcJiy.cc, ci. Arist. et Theophi-. ÌMetnphysica ed. Bran- 
dis p. 323, 18; et aliquot aniiis j)ost Phitarchus in vita Aie 
xancbi r. 7 libros Aristotclis, (jui suiil de prima pliiloso- 

1 ) in .ilio, (|iii j)ia«-lf Ti-.T .illi ni jiolf.sl, locf) de molli .tiiliii. G. TOo''' 7 
■nffji uh' TOC nnuiiOf y.in>vin'i'(n< y.at utl y.ivnviiffoì'., xlva Tooinv yivilicii, 
y.al nò)-; /.itti zò nnonov yir-.iin; òtdtoiaiai iìqoxiqov ir rtnq ttiqI lìjq ttoo)- 
j ?;,• <ii).<iantpia(; vcrh.i ••xtrciu.i ir lot^ niQÌ t»J,' ttq. (p. non ipsius Aristo 
ìv\'l-> òimI {>o.slf.i .n*Mll.i tssf, iif«|ur in .nel ^[cLtiiIi. ./ srd ad Pliysironiiii li 
bruni rxtn-iuuMj >j)<itai(, j)i oliahilili i ( ouifi il Ivrisrln' 1. I. |>. 2G7 not. 



pina, hoc nomine, i) f^isrà rà cpvarxà TiQay^aTeia, ut vul- 
gato et usitato siguifìcat. lam quum Andronicum Pvhodium, 
Ciceronis fere aequalem, libros Aristotelicos per singulas dis- 
ciplinas, TiQay^aTeiccg, descripsisse constet (cf. Porphyr. vita 
Plotiui e. 24), huuc veri est simillimum iis libris Aristote- 
licis, quos post universam physicam disciplinam scriptos esse 
et ex libris physicis (cf. quos supra indicavimus locos) et ex 
ipsis Metaphysicis (^ 3. 983« 33. 4. 985« 12, 9866 30. 7. 988« 
22. 8. 989«24. III. 1042*8. OS. 1049*36. Kl. 1059« 34. 
6. 1062* 31. ^ 7. 1073« 5. 8. 1073«32. 3/1. 1076« 9) ap- 
pareret, communcm ioscripsisse tituluni rà jj^erà tcì rpvai'/M. 
Ad ordinem enim librorum hanc inscriptionem referri, ut 
libri de prima philosophia excipere signifìcentur libros phy- 
sicos, communis fere est ac verissima interpretum Gracco- 
rum sententia, Alexandri 1. 1. p. 127, 21, Asclepii Sch. p. 519* 
22, Simplicii ac Themistii in Phys. init. '); ncque audiendus 
est si quis Neoplatonicorum potius opiniones secutus, quam 
Peripateticorum imbutus ingenio ipsam rem, quae bis libris 
tractetur, quippe supra naturam rerum positam eamque quasi 
transscendentem significari opinatus est, veluti Herennius, 
quum scribit: fiercc rà (pvGixà 'Àéyovrca cìtteo cfV6e(.og vneQijo- 
rai xcd vjzèQ aÌTiav '/.al Xóyov eloi'). Unde autem factum 
sit, ut Andronicus sive quisquis titulum nunc vulgatum 
primus posuit, non eum assumeret quo ipse Aristoteles usus 
est, ex iis quae postea disputabuntur apparebit. Ceterum 
ree uerà za cfvoixci non unam fuisse ac solam inscriptio- 
nem, qua ferebantur hi libri, sed eosdem praeterea appel- 
latos esse ^o(fia {A 1. 2), (pi?.oGorfia (K 3. 1061* 5. 4. 
1061* 25), TTQiÓTi] (Dilo(jO(fia {E \. 1026« 16, 24, 30), Oeo- 
loyia {E 1. 1026a 19 sqq. K 7. 1064* 3 sqq.), Asclepius te- 
statur Sch. p. 519* 19: ìoréov óè otl èTTiyoacfSTcu '/.cà SEo- 
(fia y.aì QìiXooocpia y.cà tzqmtti <Pc?,o6o(fia y.aì Mera ree fpv- 
GiTcciy èTieiSì] ttoÓtsoov òici'Àe/i)eìg Tcegì twv cfvar/.MV Iv ravrjj 
rfj TTQccyfiareia Siakéyerca neoì twv i^sUov. Sul rriv tcì^lv 
ovv 'éXa^e rrjv 7tQ06iiyoQÌav. ■ — y.aì Oeoloyiav de xaXovaiv 
avTì}p, kTiù al rójv ovtojv aQyaì y.aì xà rwv ovtmv aixia 

1) cf. praeterea Sch. p. 33" 20. 520" 27. 

2) Brandls Die Aristot. Handschr. in:» Vatican, Abhaiull. tlor Beri. Akad. 
1831. p. 80 sq. 



r« TiQMTa yMÌ TsXstÓTara ^idXiGta rà ovra &6Ìa, tisqì mv 
kvrav&a -d^ecoQU. 

Haec si vere disputata sunt de inscriptione Metaphysi- 
corimi, mirum non est, quod in indice librorum Aristoteli- 
coriun a Diogene Laertio V, 22 sqq. tradito Metaphjsica 
non commemorantur, neque id ad deminuendam horum li- 
brorum fidem quidquam valeret, etiamsi maior esset huius 
scriptoris auctoritas; etenim Diogenes quum indicem suum 
ex aliis indicibus satis negligcnter conscriberet, fieri po- 
tuit ut eos adhiberet, qui confecti essent, antequam Meta- 
phjsicorum nomcn usu invaluisset. Inde cum magna veri- 
tatis specie suspicari quispiam videatur, libros metaphysicos, 
si quidem genuini sunt Aristotelis, vel singulos vel quoiibet 
modo inter se coniunctos, latere sub aliis titulis apud Dio- 
genem servatis. Sed ea coniectura licet speciosa sit, neque 
ab iis viris, qui eam protulerunt, satis feliciter est explicata, 
neque omnino multum ea vidctur profici posse. Namque li- 
bros Ti^QÌ (f'iXoGocfiaq, 7ie(jì ràyccdov, ne^ì rijg Idéag, tisqì 
èvavTiojv, quos Petitus, Buhlc, Titzc, alius aliis in libris Me- 
taphysicorum agnosccre sibi videbantur, discretos fuisse a 
Metaphysicis , Brandisius certissimis dcmonstravit argumen- 
tis in Diatribe de perditis Aristotelis libris de ideis et de 
bono sive philosophia, a, 1823 edita. Aliae quas Diogenes 
prodidit iuscriptiones, veluti nsQÌ kTnarijfÀMV , v718q kTZiOTiq- 
fiTjg, TtEQL àoyJ}q, neQÌ ddwv, n^QÌ ysvwv, tam late patent, ut 
temere hariolari videatur, qui eos, quod Petitus et Buhle 
fecerunt, ad certos quosdam Mctaphysicorum libros referen- 
dos contenderit. Una inscriptio Tisgl tcov noGa^Mg Xsyo- 
/iiévcov (Diog. Laert. V, 23 et Anonjm. Menag. ) ad librum 
J Metaphysicorum vel certo vel admodum probabiliter 
potcst referri, propterea quod apud ipsuin Aristotclem ali- 
quofies hunc librum eodem nomine significatum legimus 
L i. ÌO'IHa I. Z 1. 1028« 11. I 1. 1052« 15. cf. Brandi- 
sii <lia(ribe p. 2. 3. Sed oniuino titulos a Diogene tradi- 
los si vel diligentissirnc conlerre susceperimus cum ipsis 
libris metaphysicis, niliil magnopere prolìcicmus ad diri- 
inciidiis eas (juacstioiics, in (juibus (jumiimaxime est ver- 
saiidiiiii, ulmm genuini sinl libii m(;taphysici omnes necne, 
nulli .^uo siut ordine dispositi et unum absolutumquc disci- 



plinae corpus efficiant; atting^enda erat ea res, quia varias 
inde coniecturas viri docti repetierunt. 

De genuina autem Metaphysicorum origine et de iusto 
librorum ordine cur varie sit a viris doctis disputatum et 
in diversas sententias discessum, duplex potissimum causa 
est: altera posita in auctoritate scriptorum veterum, altera 
repetita ex ipsa librorum metaphysicorum natura et indole. 
Et testimonia quidem veterum quod dubitationes movisse 
dixi, id nolim referri ad notissimas illas Strabonis XIII, 
p. 418 sqq. et Plutarchi Sjll. 26 narrationes de singulari 
quodam librorum Aristotelicorum fato; istae enim narratio- 
nes quam habeant fidem, virorum doctissimorum, Schneideri 
(Hist. Animai. Voi. I. Epimetr. II. Ili), Brandisii (Mus. 
Pxhenan. I, 3. p. 236 — 254. 4. p. 259—286), Koppii (Mus. 
Rhen. Ili, 1. p. 93 — 104) acumine et doctrina ita est de- 
monstratum, ut in hac certe quaestione eas curare nihil at- 
tineat ^). Glaserus quidem, qui genuinam Metaphysicorum 
formam primus perspexisse et exposuisse sibi videtur, dero- 
gatam narrationi fidem restituere studet, ita quidem ut omissis 
reliquis libris Aristotelicis ad una Metaphysica referenda sit 
(1. 1. p. 18), sed quam inanibus et futilibus sit argumentis usus 
et facile est videre et uberius cxplicui in iudicio quod feci 
de eo libro in Jahnii Annalibus 1841. XXXII, 4. p. 371 sqq. 
Verum ea potius dico testimonia veterum dubitandi mate- 
riam et eam quidem idoneam praebuisse, quae ipsorum Me- 
taphysicorum ad originem et editionem pertinent. Etenim 
Asclepius in prooemio commentarii eius, quem ad Metaphy- 
sica Aristotelis scripsit, haec prodit Sch. p. 5196 33: ò Se 
TQOTiog TÌjg avvTa^ewg, otl eariv i) 7iaoov6a Ttgay/nareia ov^ 
òfAOLCog raìg àXXaig TcCig tov !Aoi6TOTÌlovg ovyy.exooTì]uévi], 
ovòè tÒ evTaxzóv re '/.al ovveyeg eyeiv òoxovaa, a?J.c( riva 
jbièv ?.ein8ù wg ngòg rò ovvsyèg rijg lé'E.8ii)g, rà Sé è'^ ixWuìv 
TiQayfictTSmv ò?.óxh]Qa ^i8TSV7]VSZTca, y.aì TioXlà'/.ig ra avrà 
Xéyu. àjioXoyovvTai Sé ynég tovtov, xaì xakwg aTioXoyovv- 
rai, OTL ygaxpag rriv naQOvaav ngay^areiav ensfiìpev av- 
Tì]v EvSi^acp T(p iraiQcp avrov rà 'PoSico' dia éxeìvog évó- 
Itiiae jj^rj eìvac xaXòv cog ewy^v èxSo&ijvai, eìg TioXXovg tì]- 

1) of. Stahr Aristotclia II. p. 1 — 166. 



8 

hy.avTi]V TToayfiaTSiixv. èv tcò ovv fuéaco XQÓvco ètE}.evTi]as, 
y.ciì ò'ie(f&d^ì]0(xv riva rov ^(./^Xiov fii) roX^còvreg Sì TiQoa- 
delvai oì'xotfev oc /.lerayeréaTS^OL dice to noXv navv lei- 
neodai TTJg rov ccvSoòg kvvoiaq, ^eTTjyccyov ex rcòv aX?MV 
ciVTov TTQayuaTSicòv rà XeinovTa, àQfxóaavreg wg rjV Svva- 
tÓv. Et Asclepius quidem ipse licet admodum exiguae sit 
auctoritatis ' ), haec tameii lìon ex suo ingenio tradidisse, 
sed ab antiquioribus interpretibus, quorum fere ubique ve- 
stigia legit, videtur accepisse. Vulgataiii cnini hanc fuisse 
narrationem vcl ex eo commentario cognoscas, qui ad po- 
stcriorem Mctaphysicorum partem scriptus Alexaiidri nomine 
fcrtur, sivc ipsius est Alexandri sìa e ex eius interpretatione 
cxcerptus, p. 483, 19: y.aì olfiai y.al Tavia èxeivoig eSec ovv- 
T((TT8a&ai, y.aì Ì60)g vnò ^ihv !/lQiaTOTtXovg ovvTkTccyzca (èv 
ovÒeidcl yào ròJv aLXoìv avxov 7TQccy(.iaTeLcòv evQioyeTCd. tol- 
vvTuv TI 7isnoii]y.còg uttoìcc ìvtcw&cc cfaiverca), vnò de tov 
jLvÒì'/uov xeycóotOTCci. 

De Aristotelica igitur Mctaphysicorum origine, si sequi- 
mur intcrpretum Graecorum auctoritatem, non est quod 
in universum dubitemus: nimirum scripta ca esse ab Ari- 
stotele et tradita discipulo Eudemo diserte produnt; sed pò- 
tius non suo ordine singulos libros dispositos esse, deside- 
rari alia ut opus plenum sit et absolutum, alia importune 
intrusa esse cxspectabinuis. Et ad eandem qnidem senten- 
tiam dcducitur si quis ncglecta illa intcrpretum narratione 
ad ipsam librorum indolem diligentius attcnderit. Etenim 
si excepeiis Jibrum «, de quo iure dubitari potest, et po- 
stcriorem libri /\ })ar{em inde a p. 1()();k' 26, manifesto et 
id quidom satis ncgligcnter ex Phjsicis cxcerptam, reliqui 
quidem Iil)ri onnies lìon modo doctrinam Aiistotclicam, sed 
etiain scribendi gcnus tam apeite rcferunt, ut quicun(juc no- 
verit Aristotelem, eius manum non i)ossit non agiioscere ^). 
I)isj)iitandi antem ordinem et contextum si quis considerave- 
rit, lìcri vi\ potest quin sacpius haereat. Post librum yJ, 
(juo .snperioinm philosophorum expositis sententiis j)raepa- 

1) <l. .,„;„■ <IÌNÌ ;,, |„;,rl. ;..l \l.x. Api... <<.nwn. in Mrl.-,,,l, ,,. IX.s(j. 

2) Hrnit(lis ( iIkt dir \iisl. M.l. |). S7: «lic Acchilicii .iHcr nhrigen ]Jii- 
clicr •l;if,'f;.;rii \vil| 1( Il /w.ii- Kii,r.s\% c^^cs in |)(i.siti\(r IJrwcl.srillining; zu hc- 
wiilnrji iiijl<) nr liiDcii, wolil alxr t^vi^in \ii^iil|c zu \ (ilrclni. 



9 

rantur quaestiones eae, in qiiibus solvendis hacc disciplina 
versatnr, importune intraditur liber a. Deinde inchoata \ix 
libris BT disputatio iteium interrumpitur libro z/, qui nec 
cum superiore disputatione nec cum posterioribus libris uUo 
connectitur vinculo. Tum postquam per quatuor libros qui 
proxime sequuntur EZHQ uno fere tenore disputatio pro- 
cessit, ut nihil magnopere sit quod moremur, libro I sin- 
gularis quaedam de unitate et contrariis quaestio diiigenter 
pertractatur, quae licet ipsa re similitudinem quandam et 
cognationem habeat cum universa liac disciplina, tamen quo- 
niodo cum ea cohaereat ne verbo quidem significatum est. 
Et hoc quidem graviorum turbarum initium. Nam libri K 
parte priore quae libris BFE disceptata sunt, eadem ali- 
quanto brevius iterantur, ncque ita ut lectori in memoriam 
videantur revocari, sed tamquam exposita omnino nondum 
sint; alteram eiusdem libri partem ex Physicis depromtam 
esse iam monuimus. Deinde libro A de integro, quasi ni- 
hildum disputatum sit, orditur philosophus quaerere de sum- 
mis principiis, et ea quidem pertractare, quae quum ad con- 
cludendam universam doctrinam praecipue sint necessaria, 
tamen reliqua cum disputatione nullo modo connectuntur. 
Denique finis imponitur operi duobus libris artissime inter 
se coniunctis MiV, quibus Platonicorum et Pjthagoreorum 
de numeris ideisque exponuntur atque iudicantur sententiae; 
qui libri quamvis cum prima philosophia apte conii^ngi vi- 
deantur, tamen nec per se idonei sunt ad imponendum uni- 
versae disputationi fjnem, nec qua ratione cum reliquis co- 
haereant a philosopho satis dilucide est signifìcatum; accedit 
quod in libro M cap. 4, 5 iudicium de Platonica idearum 
doctrina iisdem prope verbis factum legimus ac libro A 9. 

Haec si quis vel obiter perlustraverit non ita esse com- 
parata, ut quaestionis via ac ratione institutae iustum refe- 
rant ordinem, facile concedet. Cuius quidem difficultatis 
tollendae et cogitari omnino potest et tentata est a viris 
doctis duplex via; alteri enim, quae obiter rem inspicienti 
diversa et discreta videantur, ea demonstrare conati sunt, 
si quis diligentius rem indagaverit, vel omnia \o\ certe plu- 
rima apte cohaerere; alteri, et hi quidem variis modis, dis- 
iungendos aliterque disponendos censuerunt libros metaphy- 



10 

sicos, ut genuinus vel probabilis ordo restituatur. Utraque 
ratio in couiectiira posita est; qui enim vulgatum libroruni 
ordinem defendunt, quamquam simpliciter id quod traditum 
est tucri vidcntur, alieni ab omni coniectandi licentia, re- 
pugnant illi tamen iiarrationi veterum interpretum, ex qua 
libros metaphjsicos non integros ab emendationibus tradi- 
tos esse cognoscimus; contra qui a vulgato nunc ordine 
discedendum putant, eosdem illos interpretes sententiae suae 
auctores habent. Itaquc in hac ambigua rei natura ita li- 
ceat versari ut primum quid mihi maxime videatur proba- 
bile exponam, deinde praecipuas aliorum sententias et cur 
ab iis discedendum putaverim paucis significem. Nihil fere 
novi me esse prolaturum de ordine librorum metaphysico- 
rum ingenue profiteor; Brandisius enim quae de Metaplij- 
sicis Aristotelicis docte et acute exposuit, ea mihi quidem 
ita probavit, ut paucissima invenerim, quae vel dubitationi 
esse obnoxia vel mutanda videantur. 

Uno tenore et eodem disputationis contextu scripti viden- 
tur esse hi septem libri ABrEZHQ. Ac primo quidem libro 
viam parat philosophus ad explicandam primam philosophiam. 
Exorsus enim ab infimo percipiendi genere, quod suspen- 
sum a scnsibus homini commune est cum ceteris animali- 
bus, exponit quibus deinceps gradibus escendatur quum uni- 
verse ad cognitioncm, tum praecipue ad eam, quae summo 
est loco poncnda, summorum principiorum scientiam; hanc 
enim propositam esse primae philosophiae ex iis, quae vulgo 
feruntur, de sapientia opinionibus demonstrat (e. 1. 2). Et 
quoniam causarum et principiorum quatuor genera in libris 
phjsicis distinxit, priucipium materiale formale finale mo- 
vens, nullum osse genus omissum sed, quodcunque est priu- 
cipium, id sub unum vel alterum ex bis principiis cadere, 
ex historia philosophiae comprobat; veterum enim philoso- 
j)hoium placita de principiis ita exponit et iudicat, ut praeter 
ìHa (juatuor genera nullum eos invenisse appareat (e. 3 — 8). 
Propius deinde ad ipsam disciplinam accedit libro />*, enu- 
meratis primum (e. 1) ac deinde in utiam(|ue paitem disce- 
ptatis (e. 2 — 6) ali(]UOt (juaestionibus, ([uas dirimi per pri- 
mam philosophiam consentaneum sit. Prooemii locum hunc 
liiirum olitinere ex ii>sa, (jua utitui pliiiosophus, disseiendi 



11 

ratione intelligitur; dialectice enim disputai ut quaestiorrum 
natura illucescat, «eque vero ut ipsum iam veruni iuvenia- 
tur; neque istae quaestiones, quas quindecim persequitur, eo 
suiit ordine dispositae, qui disputationis instituendae viam 
apte possit significare, sed, quod consentaneum est fieri non- 
dum explicata rei natura, disiuncta saepius sunt inter se et 
separata, quae eadem disputatione dirimenda erant et sol- 
venda. Tum libro T ipsam orditur primam philosophiam 
explicare. Inquirendae sunt in prima phiiosophia causae en- 
tis quatenus est ens (e. 1); ac iicet ens multifariam dicatur, 
tamen quia entium genera omnia ad unam referuntur sub- 
stantiam, prima phiiosophia una est et simplex scientia (e. 2). 
Cognosceiidi autem principia quoniam et ipsa referuntur ad 
ens quatenus est ens, neque ad certum quoddam entium 
genus, ea indagare eiusdem est primae philosophiae (e. 3). 
Horum deinde principiorum quod summum est et certissi- 
mum, principium contradictionis, et quod inde pendct prin- 
cipium exclusi medii, exponit, et quamquam non directa ar- 
gumentatione comprobat, id quod propter ipsam rei natu- 
ram fieri non potest, apagogice tamen contra adversarios 
defendit et uiide factum sit ut quidam philosophi buie prin- 
cipio adversentur explicat (e. 3 — 8). — His continetur et 
absolvitur formalis, quam nos dixerimus, pars primae philo- 
sophiae, quae est de principiis cognoscendi; alteram eam- 
que longe potiorem partem de principiis entis quatenus est 
ens quum explicare instituit, primum denuo notionem pri- 
mae philosophiae diligentius describit, distinctis inter se di- 
versis philosophiae generibus {E \). Entis autem, cuius 
quaeritur cognitio, quum quatuor potissimum ferantur nota- 
tiones, ens accidentale, ens quod significai veritatem, ens 
distinctum per singulas categorias, denique ens potentia et 
actu, primas duas ab hac disputatione alienas esse demon- 
strat; accidentale enim ens scientiam admitterc nullam, ve- 
ritatem autem cognoscentis affectum quendam significare, 
non peculiare entium genus (e. 2 — 4). Itaque ad illud 
transit ens, quod distinguitur per genera categoriarum, quae 
quoniam ad substantiam leferantur omnia, substantiam esse 
investigandam (ZI). Quam substantiam quum alii aliis in 
generibus sibi videantur invenisse et quatuor fere distin- 



12 

giiantur ea de re seiiteiitiae, sìquidem vel formae (tco ri 
rjV HvaL) vel notioni universali vel generi vel materiae 
tribuatur substantiae dignitas, materiae infinitatem alienam 
esse a definita substantiae natura eamque potissimum cerni 
in forma vel notione substantiali, tw tL i)v uvai, docet. 
Atque hanc formam substantialem, non extra res positam, 
Platonicarum idearum ad modum, sed ipsis rebus inclusam, 
neque communem multis rebus, quae est notionis univcrsa- 
lis ratio, sed singulis rebus propriam, descriptam illam de- 
finitione notionis, ab omni materiae partiumque materialium 
admistione integram, — hanc igitur formam substantialem 
actoruam esse et unam ac simplicem naturam, diversis e par- 
tibus rem aggressus et ad idem omnia referens, per reli- 
quum universum librum Z exponit. Complexus deinde bre- 
viter, quae ex hac disputatione comprobata et manifesta 
debent videri (HI), et adiectis quaestionibus quibusdam, 
quae cum cxposita formae et materiae natura cohaerent 
(e. 2 — 5), unitatem et notarum in confìcienda notione et 
formae cum materia in conformandis rebus sensibilibus re- 
ducit ad discrimen potentiae et actus, quae coniungautur 
inter se per principium movcns (e. 6). Inde aptus transitus 
ad explicandas potentiae et actus notiones (G), quibus di- 
stingui entis naturam supra in principio alterius partis huius 
disciplinae (E 2) significaverat. Et primum quidem poten- 
tiae naturam desciibit eamque comprobare studet re ac ve- 
ntate ab actu esse discernendam (e. 1 — 4), deinde actum 
distinguit ac dcscribit, eumque et notione et tempore et 
substantia ac dignitate potiorom esse potentia demoustrat 
(e. 5 — 9). Denique quum in cognoscendis compositis re- 
bus haec sit vcritatis lex, ut coniungautur ac dirimantur 
notiones perinde ac res vel coniunctae sunt vel disiuiictae, 
(juac sit veritas in percipiendis notionibus simplicibus dis- 
ccptat; nimirum in bis, remoto omni errore, nihil aliud lo- 
cuin habere nisi vel percipere vel non peicipere (e. 10). 

IJrcvissimc summa modo rerum capita lectori in memo- 
riam revocanda putaAi, ut (|ui sit totius disputationis con- 
textus appareat; accur;»tiora <jui desideraverint, argumenta 
singulis bhrorum partibus in commentario praefixa confe- 
raiit. lincnics <juidem etiam in bis quae vel artius con- 



13 

iuncta vel aptius disposita cupias, velati qiiod primae phi- 
losophiae notionem ab initio disputationis F 1 qiium eain 
unam esse scieiitiam denionstrare orditur, siinpliciter po- 
nit eoTiv èTTùavì^iiii] ng i] &6coqsì to ov ij 6v xrX., ac pro- 
ximo demum libro E 1 distinctis singulis philosophiae dis- 
ciplinis diligeiitius et subtilius describit; vel quod ZI dispii- 
tationem de generatione interponit, quae disputatio quid sit 
collatura ad cog-iiitionem forinae, de qua quummaxime agi- 
tur, ne verbo quidem significaiis lectoribus quaerendum rc- 
linquit. Atque id quidem genus alia praeterea afferri pos- 
sunt ex bis libris, ubi quaedam vel magis limata vel pia- 
nius inter se coniuncta velis; neque tamen quidquam re- 
perias, quod disputationis continuum ordinem prorsus per- 
turbet. Inde si tantum concludi licet, posse hos libros hoc 
ordine ab Aristotele scriptos ac positos esse, accedunt alia 
quaedam argumenta, partim ex ipsis bis libris petita, par- 
tim extra eos posita, ex quibus re vera scripsisse haec con- 
tinuo ordine Aristotelcm cum magna certe specie veritatis 
colligas. 

Ac primum quidem scriptor in posteriore parte dispu- 
tationis saepius ad ea respicit, quae superioribus libris ex- 
posuit. Ad librum A lectores relegat B 2. 997^ 3: cog uèv 
ovv Xéyouev rà etdi] alria ts xcd ovaiag uvav xcc&' avràg 
etor/Taù hv roìg TCQMTOig Xóyoig tieqì avràJv, cf. A, 6. 9. Li- 
brum B nominatim commemorat ubi primam ex propositis 
illic quaestionibus solvit F 2. 1004« 32: cfavegòv ovv, oneo 
èv Toig (XTTOQiaig èXé^di], ori fiiàg ns^jì tovtcov zaì xrjg ov- 
aiag è6TÌ lóyov 'éxeiv tovto S' i'jv ev tcov èv roìg ànoQi'^- 
^a6LV, cf. B 2. 996« 18 sqq., a e tacite et per reliquum li- 
brum jT, quum alteram quaestionem persequitur de cogno- 
scendis summis principiis, et per proximos libros, ubi en- 
tium genera omnia et quaecunque iis accidant ad substan- 
tiam referenda docet, ad ccTzoQiccg libro B dialectice disce- 
ptatas respicit. Librum F 2. 1003« 33 — ^10 vel librum Z l 
intelligit, quum scribit initio libri 1. 1045^ 31: mcvra yccQ 
'é'^u tÒv Tijg ovGiag lóyov , wotzsq eL7iof.iev èv roìg nQcÓToig 
lóyoig, neque enim necesse est verbis èv roìg TT^cózoig Ao- 
yoig totius disputationis initium signifìcari, sed possunt ea 
etiam referri ad initium partis alicuius. Denique ad Z 8 



14 

manifesto respicitiir H 3. 1043^ 16, quamquam satis uni- 
verse et indistiucte ibi scripsit iv a?2oig: dédeixrai Se xaì 
dedì'jXioTctt èv à?J.oig ori rò eidog ovOsìg tzoleÌ ovóè yevvà. 
Idem liber Z bis verbis èv Toìg tisoì rijg ovoiag Xóyoig si- 
gnifìcatur 8. 1049^ 27: sioìjraL d' èv rolg tzsoì rr/g ovoiag 
Xóyoig oTL anav rò yiyvóiuvov ylyvsTac ex rivóg tv y.aì VTió 
Ttvog, '/.ai TovTO t(o eldei rò avrò, cf. ZI — 9. 

Accedit deinde quod estremi quatuor ex bis, quos con- 
tinuos esse diximus, libris EZHO ita inter se sunt conuexi, 
ut alterum divellere ab altero aegre sustiueas. Libro enim 
Z eo ipso loco incipitur quaestio, ad quem extrema parte 
libri E deducta est; ipsa illa verba, quibus multiplicem en- 
tis notionem, TzoXXayMg ).éyeTat rò 6v, et extremo libro E 
et in primordio libri Z signilicat, sive utroque loco ab ipso 
Aristotele scripta, sive altero loco, in fine libri E, aliena 
manu addita putemus, hanc quidem ad rem nihil refert. 
Deinde liber li primum quae libro Z exposita sunt com- 
plectitur et quae inde consequantur explicat: ex 8)) ràjv eì- 
QìjLiévcov ov7.XoyioaG&ai dei, xaì ovvayayóvrag rò xecfdlaiov 
réXog ènid-eìvai. Denique libri initio non solum respi- 
ciuntur ea, quae duobus libris superioribus disputata sunt 
et excussa: :ieQÌ uh ovv tov TiQOJTOjg ovrog '/.ai TToòg 6 nà- 
Gai al cOJ.ai '/aTìy/ooiai tov ovTog àvacféoovrai eiOì]Tai, 
TTsol TVig ovoiag xrA., sed etiam nova quaestio de potentia 
et actu hoc potissimum loco et apte videtur et necessario 
iustitui, quoniam et ad hoc discrimen deducti sumus in quae- 
renda vcl rerum sensibilium vel notionum unitate {H 6), et 
hoc quartum entium gcnus adhuc superest ad inquirendum, 
cf. E 2. — Itaque quum quatuor extrcmos libros uno dis- 
putandi contextu contineri apparcat, primi autem duo libri 
yllì hunc suum locum vel suapte natura tueantur, et li- 
bro r continuo scriptor ad solvendas eas quaestiones ac- 
ccdat, (|uas libro B proposuit, eumque librum aperte respi- 
ciat: una manere potest dubitati©, num liber E^ in quo 
quasi de integro disputationem videtur ordiri, Aristotclis 
ex Consilio ipsum librum 7' continuo exceperit, an vel alia 
intrrposita osse vcl omnino seiungi ali(jno modo posterio- 
rem IMotapIivsicorum partcm J^ — 6> a pi iore volucrit. Sed 
haec etiam dubitatio tolli videbitur comparato libro K. 



* 15 

Etenim libri K siogulaiis quaedam est ratio. Priore li- 
bri parte e. 1 — 8. 1065« 26 (de posteriore parte posthac 
dicendi erit locus) eadem eodem ordine brevius exposita 
legimus, quae uberius disceptantur libris BFE. Non ex- 
cerptiim esse librum K illis ex libris facile concedet, qui 
quae propria sint libro K. quae minus apte et dilucide ex- 
posita quam in superioribus libris, attente contulerit. Dili- 
genter ac subtiliter eam rem pertractavit Brandisius 1. 1. 
p. 66 sqq. ; ipsi quibus in rebus differat liber K a libris 
BFE in interpretatione libri K breviter signiflcavimus. Ve- 
runi enim vero id est dicendi genus in priore parte libri K 
ac tantus cum libris BFE sententiaruin omnium concentus, 
ut ab alio post Aristotelem philosopho Peripatetico eum li- 
brum scriptum esse, nec probabile et vix credibile esse vi- 
deatur. Itaque si de iisdem rebus bis ab Aristotele dispu- 
tatum esse ponimus, brevius libro K \ — 8, copiosius et 
BDucleatius libris BFE, tollitur inde quam unam superesse 
dixi de instituto librorum metapbysicorum ordine dubita- 
tionem. Namque in libro K continuo post expositum et 
confirmatura ratiocinatione principium contradictionis pri- 
mum notio primae pbilosophiae subtilius distinguitur, ac 
deinde ens accidentale et ens illud, quod veritatem signi- 
fica t, a disputatione instituenda removetur; itaque probabile 
est, ncque libros E et E, quibus eadem eodem ordine per- 
tractavit atque in libro K, Aristotelem vel interpositis aliis 
libris vel ulla alia ratione voluisse seiunoere. 

a 

Haec si tamquam fundamenta disputa tionis poni licet, 
unam et continuam disputationem inesse in libris ^BEEZHO, 
eosque libros boc ordine ab ipso esse Aristotele dispositos, 
iam de reliquis libris facilius erit probabilem proferre sen- 
tentiam. 

Ac primum quidem liber a utrum ab Aristotele ipso an 
ab alio eiusdem disciplinae pbilosopho scriptus, utrum suo 
loco positus an alio transferendus esset, iam antiquitus va- 
rie dubitatum esse et iudicatum ex interpretibus Graecis co- 
gnoscimus. Fuerunt enim qui non Aristotelis esse bunc li- 
brum sed Pasiclis dicerent, cf. ce 1. QOSfl' 29 var. lect.: tovto 
To /Si/j/Jov oi 7i?.eiovg (fccoìv elvai E[aar/.ltovg rov 'PoSiov, 
og 7jV cr/.QOciTTÌg !AoiGTOTÌlovg, vlòg de Boìj&ov tov Evdìj- 



18 

mentariis retinendus, et lubricnm est iudiciuiii nec miiltum 
refert utriim probavcris. Diccndi geiius dispiitandique ra- 
tionem quuiii considero, Aristotelis maiiiini non prorsiis agno- 
scere mihi vidcor; sed in tanta libri brevitate difficile est ex 
eiusmodi indiciis certi qnidqiiam collidere. Nec spernenda 
est Graecorum interprctuni anctoritas, qui quod Pasicli li- 
brum tribuunt, traditum accepisse, quod Aristoteli vindicant, 
id ex suo ingenio indicare videntur. Itaque niagis quidem 
eo inclino, ut non esse Aristotelis hunc librum putem, sed 
tamen prò certo id nolim contendisse. 

Alia est libri zi ratio. Enumerantur hoc libro aliquot 
vocabula apud philosophos quununaxime usurpata, aQyj], 
ahwv, GTOiyjlov , (fvoig, àvayxaìov, tv, or, ovaia, Tavróv, 
tTSQOv, àvTi'/.eifieva, ngÓTegov xaì vGreQov, òvi'a/Liig, Tiooóv, 
Tcoióv , Tioóg TI, TSiX^iov, TTtoag, y.ad' o, SiaOeoig, 'é^ig, n-d- 
&og, 6TéQìj6ig, eyeiv, ex Tcvog, /néoog, oXov, y,oXo^6v, yévog, 
yjeìjì^og, ov^u/je/9yxug, et quot niodis sijìgula usurpcntur, no- 
GccyòJg Xéy^TaLy exponitur. Aiistotelis quidem quin sit hic 
liber, non est cur dubitemus; ncque cniui vel in sententiis 
vcl in genere dicendi invenias, quod ab Aristotele alienum 
videatur, et aliquoties per reliquos Metaphysicorum libros 
ipse Aristoteles hunc coni menta ri uni tleìjÌ tcov nooayojg As- 
youévwp nominatim respicit, E i. 1028« 4: (fave^òv Ò' kv 
olg ÒLWQiaduedci tteoì tov TioaayòJg XiyeTcn ty.aGvov, ori tioX- 
Xctyùjg Xby^Tca rò ov. Z 1. 1()28« 10: rò ov Xiy&Tcu noXXa- 
yujg, xaOciTieo òcsilóf.ieO'a TiQÓvtQov hv xoìg tìeqì tov Tioaa- 
yiòg, cf. J 1. — 1 \. 1052« 15: to tv ozi f,itv kéysTcn nol- 
?,ayùjg, iv Toìg Titoì tov Tiooayòjg diìjQìi^tvoLg siOì/Tai tiqÓ- 
Tstjov, cf. J 6. Non significato libri argumento vel titulo 
eundem librum ./ respicere videtur O 1. 1()4()« 5 (cf. /J 12), 
8. lOlfM 1 (cf. ./ 11), I 3 extr. (referri hoc potcst ad J 28), 
4. lOoo/v 7 (// 22), 6. 10564 35 (J 13). Contra in ipso li- 
bro J disputationem de potentia et actu postea subtilius 
pcrtractandam esse dicit J 7. 1017^ 9, (juod pertincre pot- 
cst ad librum O, praecipue ad O 7. De notione tov ov^i- 
f^s/-j)jxÓTog xccif' avrò (|uod ait Xóyog Òt tovtov h> éTtooig 30. 
1025«33, intelligere (juidom possumus cinn Alexandre) Aphro- 
disicnsi ad h. I. Analvtica [)ust(;ri()ra, sed eam disputatio- 
nem absolutam dicat ai) instituendam, ipsis Aiistotelis ver- 



19 

bis frustra quaeras iiidicatura. Deniqne qiiod dicit 15. 1021a 

19: TMV §a y.ccT ccoi&uòv (int. Ttoóg ri) ovx eÌGÌv èvépyscaù 
«/l/l' i] oi> ToÓTiov èv éréooig eiQi^TaL, admodum est dubium 
quo referendum putemus. 

Aristotelica igitur huius libri origo ut traditur siiie ulla 
varietate, ita nihil est cnr in dubitationem vocetur. Sed neque 
hoc loco Metaphvsicorum retineri, neque ad metaphysicam 
doctrinara referri omnino potest. Per se quidem haud ab- 
surdum fuerit, prò exordio vel alius disciplinae philosophi- 
cae Tel primae philosophiae enumerare, quot modis vulgo 
usurpari soleant usitatissima et quasi ipsius artis vocabula; 
sed eiusmodi quidem descriptio, quoniam nec pertinet ad 
ipsam quaestionem, nec quae sit propria ac primaria Toca- 
bulorum singulorum notio decernit, praemitti debet dispu- 
tationi, non interponi. Alexander quidem vulgatum libri lo- 
cum iustum esse et necessarium studet demonstrare, p. 302, 
18: OTi^ de y.cu i) rd^ig rov /ji^llov avri], dì]).ov ex xov ttol- 
EÌ6&ai (.dv aiiTOV tì)v 8lcìIoe6ìv tmv 7to?.Xcc^wg ?.eyoiiiévùJV 
TOVTcov, olg al è7ii6TÌ]f.iai y^Qon'icti, à 'AOLVcòg rò ovtl Ttaga- 
'AoXov&u' TiEol còv EiTiE xc(ì èv Tcù Savvégcp delv ròv cpiì.ó- 
aocpov Tioayf.iaTevead'aL duXó^evov TtoGa^óòg 'éxaazov Aé/e- 
rai. à'AÓXov&ov Sé èari (.ietcc to der/^rivai tisqì tìvojv èarì 
rr/g nQcórrjg cpi?^060(piag ?/ &6ojoia, o èv T(p Toira dédsr/.rca, 
ècps^rjg nsQÌ tovtcov tiqcÓtmv O^bmouv olg àvayxaiov '/griGd^cii 
TZQog Ti)v TMV àXXoòv TMV fÀ^XXóvTcov §eixvv6daL &ecoQÌccv TS 
xaì deì^iV. dio y.cà ttqcotov tzsoì cc^iojjuciTog eltte tov tJiì 
Ttavròg Seiv tì)v xarcccfCiGiv ì] tì)v anócfccaiv, ovrog noòg 
rag Sei'^etg '/qì]6Ìuov' u6&' à kv rovrco tvjv ScaiQe6iV Tioiei- 
rai Tcóv ovTOjg Tio'kXayCig Xeyouivon'. Sed quautopere iis 
verbis Aristotelis, ex quibus haec repetita est ratiocinatio, 
et Alexander abutatur et quotcunque eum secuti sunt, facile 
est videre; illic enim F 2. 1004« 28 (per errorem enim 
Alexander videtur scripsisse kv rà dsvréocp): ojgts Sis?^ó- 
^Evov Tioaa/àjg Xéyerca exccozov xrX. Aristoteles comprobat 
cur disputatio de unitate, diversitate, contrarietate aliisque 
similibus notionibus, quamquam multifariam usurpantur, ta- 
men entis ad cognitionem pertineat; sed minime hoc dicit, 
enumcrandum primum esse varium vocabulorum usum, id 
quod hoc libro fecit, deinde de ipsis notionibus, quid va- 

2* 



20 

leaiit quibusqiie intev se rationibus cohaereant di sputali cium 
esse. Practerca si qua est libri K auctoritas in defiuiendo 
iiberioris dispiitatioiiis ordine, sicnti illic expositiim princi- 
pium contradictionis continuo sequitur philosophiae primae 
detìnitio et entis disquisitio, ita librum E post ipsum li- 
bruni r ponendum ncque aliud quidquam interponendum 
esse consentaneum est. 

Quodsi quis bis niotus rationibus mutato librorum or- 
dine librum J reliquis omnibus praeponere induxerit in ani- 
mum, ne sic quidem omnes dubitationes videbitur sustulisse. 
Nani si ad primam philosophiani paraturus aditum Aristote- 
les vocabulorura quorundam varium usum persequi voluis- 
set, ea nimirum vocabula eligi par erat, quorum praecipuus 
esset in hac philosophiae parte usus. Hanc vero legem, ab 
ipsa rei natura scriptam, parum videmus observatam esse: 
ncque enim omnes persecutus est notiones, quas iure requi- 
rimus, veluti aegre desideramus vocabula slSog, vh] , ogog, 
TI èoTi, èvéoyeicc al., et adiecit alia, quorum aut nuUus est 
aut admodum exiguus in prima pbilosophia usus, veluti xo- 
Xo/^6g, Su(&satg, éxuv al. Et omnino si quis vocabulorum, 
quorum usum exponit Aristoteles, vel delectum vel ordinem 
ad certam quandam legem referre susceperit, operam vide- 
tur perdere: quid quod etiam singulorum vocabulorum ex- 
plicatio disputandi subtilitate longe est et phjsicis et me- 
taphysicis libris inferiore). — Itaque suspicor Aristotelem 
hoc in libro nihil aliud nisi congessisse usitatissima quae- 
dam vocabula, nulla certa ratione ductum ncque in delectu 
ncque in ordine instituendo, et huuc commentarium seor- 
sim scripsisse ut ncque cum physicis ncque cum metaphy- 
sicis libris artiore quodam contextu cohacrcret. — De al- 
tero capite libri //, quod ipsis verbis concinit cum Phjs. II, 3, 
dictuin est in commentario. 

lam semotis ex opere metaphysico bis duobus libris « 
et /i, accedimus ad librum /. Ibi explicato vario usu, quera 
vocabulum unitatis habeat, philosophus quae sit princeps 
eius notio investignt, camque adversus placita Platonicorum 
et Pvthagoreorum tuetur. Ueinde notionem unitatis per ca- 

1) C(. <|ii.ir .Tfliiolavl ;m1 a ì. \ -il. 



21 

tegorias quantitatis et qualitatis ita perseqaitur, ut quomodo 
inter se oppooantur unum et multa, qiiae sit coati'arietatis 
DOtio. quae sint genere vel specie diversa, quae inedia inter 
contraria exponat, et alias qiiasdam qiiaestiones bis cogua- 
tas diligenter et acute pertractet. — De Aristotelica libri 
origine ueque ex auctoritate veterum interpretum neque ex 
ipsa libri natura ulla repeti potest dubitatio: et ad priinam 
quidem pbilosopbiam pertinere eas quaestiones, in quibus 
instituendis hic liber versatur, manifestiim est. Primae eniin 
pbilosophiae est ens cognoscere quatenus est ens: atqui re- 
ciprocas inter se esse entis et unitatis uotiones in ipso in- 
troitu MetapbTsicorum F 2 exposuit: ergo eiusdem est pri- 
mae pbilosopbiae, unitatis notionem et quae cum ea con- 
iuncta sunt investigare. Atque Aristotelem quidem eo Consi- 
lio hunc librum / scripsisse, ut cum libris antea dispositis 
ABrEZHG una et continua serie contineretur, non impro- 
babiliter coniicias ex initio capitis secundi: '/.ara Sé ti]i' ov- 
oicci' '/.al Tì]v cfV6iv ZriTì]Téov TTorégcog 'é/ei, '/.ccO^cìttso èv To2g 
8irinooì]ucc6LV ènì'j'/.i^ouei' tl to 'év tart y.cà Ticòg dei Tzegì 
avTov ka^eìv xr/..; manifesto eiiim respicit quaestionem eam 
quae disceptata est B i. 1001« 4 — b'io, neque tamquam 
petitam ex alia disciplina, sed ut quae eiusdem sit discipli- 
uae et disputationis ^ ). Sed licet de metapbysica huius li- 
bri dignitate constet et voluisse eum Aristotelem inserere 
operi metapbysico per libros A — 6 continuato probabile 
videatur. tamen qua ratione cum illis coniunctus sit et quem 
potissimum locum vel priori disputationis parti, qua de uni- 
tate universe disserit, vel posteriori, ubi singula quaedam 
unitatis et multitudinis et coutrarietatis genera persequitur, 
voluerit assignare, ne levissimo quidem iudicio significatum 
est. Non continuari boc libro quaestionem extremis libris 
ZHO propositam, sed satis magno intervallo rumpi senten- 
tiarum contextum, vel obiter legenti libros apparet. Acce- 
dit quod ne iis quidem locis ad superiores disputationes re- 
spicit, ubi id fieri iure requiras, ut re vera unum exsistat 

1 ) LaudaUir praeterea edam liber Z libro I 2. 1053" 16: éì oh iir^>9h- to';»' 
xa^oÀoi' ÒviciTÒv ovfficir firai, y.a&amo èi' toì^- mnl ovaia:; y.cd nfoì tov 
orroq iifjìirai Xoyoi;;, cf. Z, 13; sed inde nou satis certo cogaoscas, iiti-uni 
libnun Z ex eadein disciplina esse et eodem opere coutiueri voluerit necne. 



22 

disciplinac corpus: velati quiim de unitale disputai, ea, quae 
de unitale et uolionis et rerum sensibilium antea disputa- 
vii Il 6, ne verbo quidem commeiuorat nec quomodo haec 
Inter se cohaereant exponit, uisi forte cui satisfactum vide- 
tur iis verbis quae legimus 1 1. 1052« 31 sqq. ; deinde quod 
exponit, quae sint genere diversa quae specie, coniunctum 
id quidem est ipsa re cum ea dispulalioue, quam de quae- 
renda uotionum dellnitione libro Z insliluit, sed nullo modo 
ad eam refertur; et id genus alia polerunt afferri. Inde 
veri simile est, Arislotelem hunc librum de una quadam 
quaestione primae philosophiae seorsim scripsisse, et vo- 
luisse eum quidem coniungere cum ampliore opere mela- 
phjsico, sed id quod voluit non perfecisse. — Celerum ne 
quis forte pulel libro / contineri illam diaioeGiv sive éxAo- 
yì]v tòjv èvciVTicov, quam se scripsisse aliquolies per libros 
metaphysicos commemorai F 2. 1004^ 2, K 3. 1061« 15, 
co est cautum quod eiusdem libri eliam in libro / menlio- 
nem facit 3. 1054« 30. 

Libri K priore de parte 1. 1059« 18 — 8. 1065« 26 su- 
pra est exposidnii p. 15; videri Arislotelem bis capitibus 
eandem de prima philosophia disputationem breviter adum- 
brasse, quam deinde, relento eodem fere ordine, uberius et 
diligentius libris EFF explicueril. Et breviorem banc do- 
ctrinae adumbrationem utrum ipse non perduxerit ad eun- 
dem locum ac pleniorem rei tractalioncm, an posterior pars 
intercideril, nec potest nec mullum refert diiudicari. Ex ipso 
initio libri K: ori tdv i) oocfia tteoì cioyàg èTiiGTi'iur/ Tig èoTi, 
ÒVthìv ex Twv 7T(J0JT0JV, èv oJg dn^TTÓoìjTceL Tioòg rà vno tùjv 
càJ.Lov eloi]/iiéva TieQÌ tcòv ào/còv, praepositam fuisse appa- 
ret buie libro bistoricam quandam disputationem, qualem 
babemus in libro yJ, sive ipse liber yl etiam libro K prae- 
positus fuit, sive alia eiusdem argumenti commentatio, quae 
brevilate a libro yl perinde distingueretur ac liber K a li- 
bris lìFK 

Altera vero bbri K pars 8. 106.)^ 26—12. 1069« 11 tam 
manifesto ex Physica auscultatione est excerpta, ut Graeci 
iam interprclos eam liane ipsam ob causam enarrare super- 
se<lerint, cf. Alex. p. 6 IO, 30 scjq. Aristotele-m autem non 
esse liuius epitomae auctorcm, e(iuidcin non dubilavcrim con- 



23 

tendere. Fieri quidem potiiit, ut nescio quo Consilio Ari- 
stoteles opus illud phjsicum in brevius contiaheret, sed pro- 
fecto non potuit eam sui ipse operis facere epitomen, qua 
temere frusta quaedam evellerentur, sententiarum autem con- 
textus prorsus obscuraretur. Sed quis fecerit hanc epito- 
uien et qui factum sit ut metaphjsicis libris insereretur, 
id ne divinando quidem videmur assequi posse. Ad hanc 
autem maxime partem (cf. praeterea z/ 2) pertinere videtur 
quod tradit Asclepius Sch. p. 519^> 37 : tcì Òì k'% allwv tcqcc- 

Eximius in universis Metaphysicis locus assignandus est 
libro yl , siquidem hoc libro et libro Z altissima Aristote- 
les iacit primae suae pliilosophiae fundamenta. Distinguun- 
tur autem, si vel obiter librum ^ legeris, et dicendi genere 
et rebus disceptatis duae partes, quarum altera prioribus 
quinque capitibus continetur, altera reliquis quinque absol- 
vitur. In priore parte adeo breve est et asperum et abru- 
ptum dicendi genus, ut eam quidem adumbratam esse, non 
elaboratam liquido appareat; altera vero ionge est et pla- 
nius et uberius composita, ut consuetam Aristotelis dictionem 
facile agnoscas. Et priore quidem parte haec deinceps expo- 
nuntur: Ouaerendum est de substantia, rerum enim omnium 
prima est substantia. Substantiarum tria sunt genera. Sen- 
sibilis substantia mutationi est obnoxia; mutatio autem ut 
possit esse, ponenda est materia; ad materiam, quae polen- 
tia est, non actu, ut efficiantur res concretae, vel forma ac- 
cedit vel privatio, OTÉQiioig. Nec materia prima, nec prima 
forma generatur. Quaecunque generantur, ea omnia gene- 
rantur e substantia sibi cognomine. Distinguuntur inter se 
materia et forma et res sensibilis ex utraque composita; for- 
mae num possint seorsim ac per se esse quaeritur. Singu- 
larum entium categoriarum diversa quidem sunt dementa, 
sed quodammodo tamen, si universalem quandam similitu- 
dinem spectaveris, eadem omnium: forma, privatio, materia; 
ad haec tria dementa, ipsa re inclusa, quartum accedit extra 
rem positum: principium movens. Denique haec principia et 
inter se et cum diversitatc potentiae et actus comparantur. 

Singillatim siugula posui disputationis capita, ncque quem 
vel divinare vel ex ingenio adderc possimus sententiarum 



24 

contextuni significavi, quoniam Aristoteles ipse seorsim sin- 
gula quaequc peistringit; qiiiii ctiam ca utitur formula: f^ierà 
rama otl i. e. f^urà ravrcc Xh/uv del ori (S. 1069* 35. 1070« 
4), ex qua appareat, eum breviter quasi in cominentariis de- 
signare, quae sint cxponenda, neque vero exponere. 

Altera vero libri parte, facto a sensibili substantia ad 
substantiani aeternam et imniobilem transitu 6. 1071* 4, uno 
disputandi tenore explicat, esse summuiii quoddam princi- 
pium movens, ipsuni immobile; illudque esse divinam men- 
tem, sui ipsius contemplatione contentam, actum potentia 
immunem. Atque explicatis mentis divinae virtutibus et qua 
ratione movens ea sit principium, perversa reliquorum pbi- 
losopborum placita persequitur, quae hac doctrina refutentur. 

Hanc alteram libri partem et pertinere ad primam phi- 
losopbiam et ex intimo eius recessu petitara esse, collata 
primae philosophiae defiuitione E 1 apparet; prior autem 
libri pars pbysicae magis est quam metapliysicae discipli- 
nae. Nec tamen divelli cani posse a posteriore sed intro- 
ductionis loco praepositam esse, ut a physica doctrina trans- 
eatur ad oppositam ei et eandem superiorem primam pbi- 
losophiam, facile cognoscas si contulcris 1. 1069* 1: èxeìvca 
fièv Srj (pvGi'/.rjq (^stcc y.ivr]oeu)g ycco), atri] S' érégccg, el liìj- 
Seuia (xvToìg ciQyi) y.oivì] cum 6. 1071* 3: ìtcsì S' ijdav Toelg 
ovGiai, òvo jLièv al cfvoi'/.ai, uia ò' i] c(y.ivi]Tog, nsoì rairr^g 
Xsy.réov atX. Et priorem quidem libri partem levissimc ad- 
umbravit, sive postea uberius eadem pertractare in animo ha- 
buit, sive satis habuit in memoriam Icgentibus revocasse, quae 
maximam partem in physicis uberius essent cxplicata; alte- 
ram vero partem, nisi forte Platonicam in Aristotele requi- 
ris artem, satis piane et copiose elaboravit. Habemus igi- 
tur opus haud dubie metaphysicum, sed quo id vinculo con- 
iunctum sit cum superiore disputatione per septem libros 
continuata frustra quaeras. Illic cnim quae sunt disceptata, 
hoc libro ne semel quidem respiciuntur. Brandisius quidem 
quae quarto capite libri yJ. exponuntur referri quodammodo 
CfMiset ad quaestiones libro lì propositas ' ); sed ego qui- 

1) Kri(lllrl) wild nnlcrsnrlil , in wicCrni aiulcrr Drsarhni iiiui Princijn- 
fiir AriflfTf.s, In wiiTmi flicsclhrn d'ir \ll«'.s anzuiiflinicn (e. 4 ), nicht oliiif 
Bcriick.sic Ijliguiig «lei- Ajxiricn J»-5 Bue hcs B. 1. l. |). 80. 



25 

dem reperire non possnm, quam taudem quaestionera libri B 
puteraus esse, qiiae huc referatur. Quod eiiim illic quaerit 
4. 1000« 5 — 1001« 3 uum aeternarum rerum et intereim- 
tium eadem sint principia necne, quod quidem unum liuc 
videtur traili posse, apertum est quantum ab hac distet dis- 
putatione, qua non res aeternae et intereuntes, sed diversa 
sensibilium mutabiliumque rerum genera num ab iisdem 
suspensa sint principiis disceptatur. Quod si vel hac de re 
videatur dubitari posse, illud eerte ne negligentissimum qui- 
dem lectorem potest fugere, si librum A Aristoteles posi- 
tum esse \oluisset post illam primae philosophiae institu- 
tionem, quae libris A — continetur, debuisse eum supe- 
rioris disputationis mentionem facere, ubi, quae illic uberius 
exposita sunt, hic breviter perstringuntur. Hoc praecipue 
cadit in caput tertium libri A collato libro Z; alia prae- 
terea in commentario aliata sunt; sed nusquam commemo- 
ratae superioris disputationis vel levissimum vestigium. Nc- 
que denique inter librum A et superiores illos libros rei 
omnes vel aliquot ea intcrcedit ratio, quae inter librum K 
et libros BFE, ut eadem brevius vel panilo aliter exposita 
sint, quae illic quoque disceptata sunt; sed quae in ipsa me- 
tapbjsica libri A parte explicantur, si omiseris prooemium 
physicum, piane sunt nova neque ex ulla superiorum libro- 
rum parte repeti possunt. Alterum igitur in hoc libro A 
videmur habere opus metaphysicum x\ristotelis, distinctum 
et seiuuctum a superiore; uberior illa commentatio suis et 
quasi domesticis primae philosophiae innititur principiis, haec 
phjsicae disciplinae artissime adnectitur; illa vel pertinet ad 
omnes primae philosophiae partes, vel ita est instituta, ut 
possit ad omnes pertinere, haec unum queudam et peculia- 
rem locum, de summo principio movente, reìiquis omissis 
pertractandum sibi sumpsit. Altera commentatio cum al- 
tera nullo modo est coniuncta; utra prius scripta videatur, 
diffìcile est iudicium, quamquam conferentes caput tertium 
libri A cum libro Z magis eo iuclinabimus, ut librum yl 
prius esse scriptum opinemur. 

Denique extremi duo libri M et N inter se quidem ipsos 
ita connexi, ut ubi aptissime alterum distingueretur ab al- 
tero dubitatum sit (vid. ad M 9. 1086« 21), a reìiquis li- 



26 

bris metaphysicis aliquanto loDgiiis distaili. Quaui qiiaestio- 
iiem tractare his libris snsceperit Aristoteles, ipso initio de- 
clarat: quaerendum etiim esse dicit, num sit praeter siibstan- 
tias seiisibiles alia immobilis et aeterna, et si sit, qualem 
Cam esse statiicndum sit; id quo diligentius decernatur, per- 
censeiidas esse superiorum philosopliornm de eadem re sen- 
teiitias. Itaque Platonicornm praecipue et Pjthagoreorum 
de numeris eoramque priiicipiis placita persequitur et qiias 
in reprehensiones incurrant exponit. Non ad aliam philoso- 
pbiae partem nisi ad primam philosophiam pertinerc qiiae 
de his rebus disputantur, et ex ipsa rei tractatae natura co- 
gnoscitur si contuleris primae philosophiae defìnitionem E 1, 
et ab Aristotele significatur, quum quidem phjsicaui disci- 
plinam buio disputationi opponit MI. 1076« 9. Et ad am- 
pliorem quidem illam de prima philosophia disputationem 
A — O hos etiam libros referre voluisse Aristotelem inde 
coiicludas, quod quaestiones libro B propositas nominatim 
respicit M 2. 1076« 39: eÌqìitch /nèv y.cà èv roìg dianooi]- 
^laoiv OTi dvo caia areoscc elvai ccSvvarov cf. B 2. 998« 
7 — 19. M 2. 1076* 39: ht cìtieq y.cù èv roìg ceno q ria a a lv 
kmil&ouEv moq Mé^eica Ivuv cf. B 2. 997* 12 — 34. MIO. 
1086* 14: o bì '/.al rolg Xiyovot rag Idéag éyu riva àno- 
Qiav xcù roìg ^ii] XéyovGi, xaì xar à^y^ccg ìv roìg dianogì]- 
(.iciGiv ìXkyd-ì] ttoÓt^qov, Xh/ojiuv vvv cf. B 6. 1003a 6 — 17, 
ac vicissim II 1. 1042* 22: tieqì Sé tcov ìòewv zaì tùjv ficc- 
&i]uccTixwv VGTEQOV GxsTZTtov promittcrc videtur liane coin- 
inentationcm. Quem autem locum in universa disciplinae 
tractationc hos libros habere voUierit, difficile est docer- 
nere. Post librum B eos ponendos esse ex locis modo 
allatis cognoscitur: iam vero librum B qui excipiunt libri 
IlZIfO ita sunt vcl sua natura vcl per auctoritatem libri 
A inter se coniuncti, ut nus(|uam reperias uIjì apte hos li- 
bros interpoiias. In line autem totius opcris ponendos esse 
hos libros ncque i)cr se conscntaneum est, siquidcm enar- 
randis et iudicandis aliorum ))hilosophorinii placitis ordiri 
potius quam concludere disputationem Aristoteles solet, ne- 
(jue ex ipsis libris satis certo colligitur. Nimiium ali<|U()tics 
per hos lil)ros (juae alibi demonslrata sint in memoriam 
rcNOcat, scd ea vcl manifcslo peitinenl ad libros physicos, 



27 

cf. M 1. 1076« 9, vel qmim possint videri ad Metaphysica 
pertinere, possunt tamen etiam referri ad phjsicos libros, 
cf. ad M 1. 1076« 10. N 2. 10886 24; et quae centra ideas 
Platonicas per libros Z et H disputavit, ne verbo quidem 
respicit. Librum 1 certe non scripsisse Aristotelera ante li- 
bros MN vel iis non voluisse praeponi apertum est; alio- 
quin quae N 1. 1087« 33 de unitatis notione copiose dis- 
serit supersedisset profecto explicare, quoniam eadem dilu- 
cide 1 1 persecutus est. — Quare ut referendos esse hos 
duo libros ad primam philosophiain constat, ita quo sint 
loco in universo doctrinae corpore ponendi in medio vide- 
tur relinquendum. Nec magis de ea parte libri M (e. 4. 5) 
quae iisdem fere verbis legitur ^ 9 vel certum iudicium 
habeo vel probabilera coniecturam. 

Haec si cum aliqua veritatis specie disputata sunt, de 
metaphysicorum librorum ordine et contextu hunc fere in 
modum videtur statuendum esse: 

Uno Metaphjsicorum voluniine duae continentur de prima 
philosophia disputationes, altera uberior et ita instituta, ut 
universam primae philosophiae doctrinam Aristoteles com- 
plecti susciperet, contlnuatur per libros ^BFEZHO, et eius 
quidem disputationis pars BFE brevius adumbrata super- 
est in libro K \ — 8. Ad eandem disputationem Aristote- 
les referre constituit librum I et libros MN, sed quibus po- 
tissimum locis eos poni voluerit dubium est. Altera com- 
mentatio, non destinata ad complectendam universam primae 
philosophiae doctrinam, sed ad tractandam peculiarem quan- 
dara quaestionem, uno libro A continetur. — Liber /l Ari- 
stotelis quidem est, sed alienus a prima philosophia; inter- 
positus autem videtur metaphjsicis libris, quia in bis aliquo- 
ties respicitur, et praepositus quidem libro E, quia in hoc 
demum disputationis ti^qì tojv noXlayMo, Xeyo/iiévMV mentio 
fit. — Liber a num sit Aristotelis in dubitationem iure vo- 
catur; sed sive est Aristotelis, sive non est, a prima philo- 
sophia profecto est seiungendus. — Denique libri Tv pars 
altera a posteriore quodam philosopho ex Physicis Aristo- 
telis negligenter est excerpta. — Hos quatuordecim libros 
quicunque primus in unum volumen coniunxit, propter id 
ipsum, quia prima philosophia non continuo ordine et ra 



28 

tione in iis pertractata vìdetur, Aristotelico ipsius discipli- 
iiae nomini ttoujti] ffi?M6ocfia, &eo?>oyicc, oocpla, praetulisse 
videtnr eam inscriptionem, quae locum modo et ordinem 
horum librorum significaret, rà fiera ree (fvatxd. 

Diiae restant qiiaestiones, de quibiis quid videatur bre- 
viter est significandum. Primura enira quaeritur, num bis 
libris metapbysicis absoluta videri possit et conclusa Ari- 
stotelis de prima philosopbia doctrina, deinde num iidem 
libri elaborati siut et eam in formam redacti, qua eos edere 
constituerat, an adumbrati tantum ut eos retractaret et co- 
piosius demum elaboratos ederet. 

Et perfectam quidem absolutamque non esse bis libris 
primae philosopbiae disciplinam, vel ex iis quae supra ex- 
posita sunt intelligitur. Partes enim habemus quatuor u4B 
rEZHQ, I, 3IN, y/, quas eiusdem esse disciplinae ex ipsa 
rerum tractatarum natura necessario colligimus; et tres qui- 
dem priores partes voluisse se in unum corpus coniunctas 
esse, ipse Aristoteles significavit quidem, sed non coniunxit: 
quartam, quam extremo posuimus loco, ne significavit qui- 
dem cum reliquis esse coniungendam. Sed etiamsi pona- 
mus perfectum esse, quocunque id fieri potuerit modo, bunc 
qucm desideramus librorum contextum, insertos suis locis li- 
brum I et libros M et N, conglutinatum cum bis librum ^, 
ne sic quidem absoluta videri poterit primae pbilosopbiae 
doctrina; desiderabuntur enim etiamtum disputationis partes 
ncque exiguae ncque leves. Exposuit Aristoteles de summo 
motus principio immobili; sed ut plana sint et perspicua 
omnia, quae de ea re disseruit, qua tandem ratione a primo 
ilio motore descendatur ad causas moventes, quae singu- 
lis in rebus cernuntur, ac praecipue ad id motus gcnus, in 
quo cardo vcrtitur totius doctrinac Aristotelicac, quo po- 
tentia ad actum transducitur ac perficitur, vel forma cum 
materia coalescit, frustra vel levissimo vestigio significatum 
quaeras. iNlentis divinae naturam luculente et sublimitcr ex- 
plicuit; esse illam summam Ivinyuav ab omni potentiae ad 
mistione immuncm, suininum tL yv dvai a sensibili materia 
iiitc'grum; sed quae iiitcr liane ivbQyuav et singulas siiigu- 
larum rerum iveyyeiag, vel inter hoc ri r^v elrca et rerum 
\el acternarum vel intcjeuntium za ri i/v dvai iulcrccdat 



29 

ratio, non magis inveneris indicatum. Haec aliaque eiusdem 
modi plura iure desiderabit, qui universam Aristotelis de 
prima philosophia doctrinam concipere animo et complecti 
susceperit. lam intercidissc quosdam Metaphjsicorum libros 
temporis iniuria, quamquam non prorsus est incredibile, nullo 
tamen satis certo documento confirmatur. Aliquoties quidem 
Aristoteles per libros metaphysicos ^e expositurum quaedam 
pollicetur, quae frustra bis aliisve in libris Aristotelicis quae- 
ras, cf. ad Z 13. 1039« 22. M 3. 10786 5; sed quod se pro- 
mittit expositurum, inde nondum conficitur ut re vera ex- 
posuerit. Et quod Asclepius tradit interiisse quosdam e li- 
bris metapbysicis Eudemo traditis et a posterioribus male 
suppletos esse ex reliquis scriptis Aristotelicis, cf. p. 7, id 
haud scio an concluserit magis ex singulari illa et mira li- 
bri K. forma, quam ceitis auctoribus traditum acceperit. — 
Aristoteles vero ipse num de illis rebus, quas requiri ad con- 
cludendam universam doctrinam indicavi, certi quidpiam sta- 
tuerit quidem apud animum, sed vel omiserit scriptis exponere 
vel morte interceptus non potuerit, ut interpretis sit con- 
cludendo coUigendisque singulis partibus omnibus supplere 
has lacunas, quoniam in coniectura omne est iudicium posi- 
tum, alii aliter sentient; equidem magnopere me dubitare pro- 
fiteor, num illis etiam in quaestionibus doctrinam suam piene 
absolverit et concluserit Aristoteles. Is enim ut est diligen- 
tìssimus in cogooscendis rebus singulis, quorum ingentem 
prorsus et prope incredibilem animo complexus est scien- 
tiam, ut est acutus et ingeniosus in redigendis bis singulis 
rebus ad summas, quas distinxit, omnium entium categorias: 
ita quum de iaciendis altissimis doctrinae fundamentis et de 
confirmaudis interque se conciliandis principiis agitur, plu- 
rimum relinquit dubitationis ^ ). Quapropter ut interpretis 
munere sincere et modeste fungi viderer, quae Aristoteles 
ipse disseruit, ea quam diligentissime putavi explicanda, hos 
autem fìnes divinando et coniectando egredi religionis esse 
duxi; verendum est enim ne ausi ex ingenio supplere et 
concludere doctrinam Aristotelicam in eandem incidamus in- 



1) Cf. Zeller Phll. d. Gr. IL p. 405 — 4 8, 5 62 sqq. Heyder /Vrist. und 
Hegorsche Dlalektlk J, l. p. 181 sqq. 



30 

iuriam, quam Aristotelem haud raro in referendis veterum 
pliilosophorum placitis commisissc cognosciiiius. 

Elaborati aiitem ad edendum an adumbrati modo sint 
libri iiietaphjsici, non instituereni quaerere, nisi me moverei 
Brandisii ea de re scntentia. Is enim in eximia illa, quam 
de Metaphjsicis Aristotelis scripsit, commenta tione prope 
ubique Metapliysicorum disputationem adiimbratam modo esse 
significata). Quod si ita voluit accipi, universae philoso- 
phiae primae descripta tantum esse lineamenta quaedam ab 
Aristotele ncque totum opus ad iìnem perductum, hanc qui- 
dem sentcntiam piane esse probaudam supra mihi videor de- 
monstrasse. Sin hoc voluit dicere, id quod ex eius verbis 
prope necessario coliigas, vel singulas disciplinae partes sin- 
gulosque libros adumbratos tantum esse, necdum elaboratos 
ad edendum, magnopere dubitaverim ei assentire. Asperius 
quaedam dieta et parum apte disposita nec ubique singulas 
disputationis partes arte inter se contextas esse in ipsis iis 
libris, quos cohaerere inter se apertum est, limaturum etiam 
fortasse fuisse quaedam auctorem, si retractandis libris otium 
aetasvc suppetiisset, quis est qui ncget; sed ita nondum com- 
probatum est, adumbrasse modo Aristotelem quae postea ela- 
borarci et elaborata ederet. Confeiie iuvabit libri yi ca- 
pita quinque priora et cum altera libri yi parte et cum re- 
liquis libris metaphjsicis omnibus; illa enim quinque capita 
profecto leviter modo adumbrata sunt, et iuiquius de Ari- 
stotele indicare videatur, si quis eum haec, qualia nunc ex- 
lìibcntur, edere voluisse contenderit; sed ea quantum a re- 
liquis et dicendi genere et disputandi ratione disteni, nemi- 
nem poiest fugere. 

Exposita de librorum metaphjsicorum ordine et contcxtu 
ea scntentia, (juam ad veritatem proxime accedere putem, iam 
tjuid alii viri docti, quorum libros initio prooemii indicavi, 
de endeiii re ccnsuerint, paucis commcmorabo. Quae qui- 

1) Cf. (). 77: Kincji oluif^lclrh hcrrifdlgendcrcu Eiitwurf hesllzcn wir von 
«Imi /.\v(il(n ll.iiij)lllnil(! (|<r crsM-n Pliilosopliu- (Jcs Arislotclcs, in dea liii- 
(li. Ili /'-' l)is (-) iiiiil ^/, ,il)(i- (lodi .incli luir ciiicii bald inclu- hald Av<'iilger 
ans-cliilirlrii Pini w uri". jt. {><.): Ani' <li<s(^ anlliionilsclM" l'Lioilciiing — Tolgi 
in (Il in kni/.cn (/v) w'w in (Imi aiisriilnlidicn EnlwurC ( /'' iilid £") die po- 
sitive iJrslininiiing rh . p. 70. 7 1. 72. 87. 



31 

dein sententiae quamquam longe inter se differunt, sunt ta- 
meii quaedam qua e quum a plurimis probentur ex ipso hoc 
couseiisu maiorem auctoritatem videantur accipere. 

Petit US, qui primus hanc quaestionem diligentius ex- 
cussit, quoiiiam id maxime spectavit, ut libros metaphjsicos 
vel siiigulos vel aliquot inter se coniunctos redigeret ad in- 
scriptiones librorum Aristotelicorum a Diogene Laertio tra- 
ditas, non est quod eius coniecturis multum immoremur. Et- 
enim quam sit inccitum et babricum hoc coniectandi genus 
supra monuimus p. 6, ac praecipue eos libros, quos potissi- 
mum in Metaphysicis inveuisse sibi visus est, Tovg Tiegl cfi- 
?'.ooocfiiag, distinctos fuissc a libris metaphjsicis, Brandisii 
doctrina et dih'gentia demonstratum est, cf. p. 6. 

Ei opinioni, ut in Metaphjsicis quaerendos esse libros 
Tiegì (fiXoGOiflaq autumet, Buhlius quum et ipse assentiat, 
eo tamen distat a Petito, quod et aliis in libris Metaphysi- 
corum hos contineri putat ac Petitus, et praeterea magnam 
IMetaphjsicorum partem ab Aristotele abiudicat. Ipsos li- 
bros iiEoì (pi?.060(picig, hoc est autem ipsa Aristotelis Meta- 
phjsica, contineri putat bis libris BrEZIiOl (quamquam 
de libro / quid iudicandum sit dubitat) MN. Libros K et 
ud e. 1 — 5 posteriore tempore ex Aristotelicis scriptis esse 
congestos; alteram libri A partem Aristotelis quidem esse, 
sed operis a Metaphjsicis distincti fragmentum quoddam. 
Librum zi seiungendum esse a Metaphjsicis et prò singu- 
lari quadam Aristotelis de diversis vocabulorum aliquot no- 
tationibus commentatione habendum. Libros A et a ma- 
xime quidem eo inclinat ut spurios esse iudicet; si sint ge- 
nuini Aristotelis a Metaphjsicis certe alienos esse et ad alia 
opera delegandos. — Huius sententiae maximam partem cer- 
tis arguuientis comprobare et difficile est nec magnopere in 
ea re laboravit Buhlius. 

Qui proxiine post Buhlium eandem quaestionem diligen- 
tius et copiosius tractare instituit. Frane. Nic. Titze, quam- 
quam errori illi de libris tzeoì (fi?.ooo(flag inhaeret et ipse 
ac saepe incertae divinationi nimium indulget, plura tamen 
protulit, quae etiam post explosam a Brandisio illam opinio- 
nem probanda videantur. Duplicem enim statuit in ÌMetaphjsi- 
cis exstaré ciusdem operis recensionem, alteram contineri libris 



3-2 

AKA, et cos qnidcm esse libros, quos n^gX q)ilo6ocpiaQ Ari- 
stoteles scripsisse tradatur; postea Aristotelem, quae libro K 
breviter abimibravit, uberius exposuisse libris JBrFZHOI, 
et addidissc ad praeparandam extremi libri disputationem 
commentationeni bistoricam, quani babeiiins in libris MN; 
ita qiiidem ut altera Metaphysicorum receiisio absolvatur per 
hos libros ABrEZIIOlMNA. Librum /l ad logica scripta 
esse referendiini, librum a ad Physicam auscultatioiiem. 

Titzii sententiam pauUum iinmutavit, non emendavit Io. 
Car. Glaser. Omissa enim illa de libris TieQÌ cfiXoaocpicig 
opinione, quae interim refutata erat, et ipse duplicem totius 
operis exstare putat recensionem. Breviorem contineri libris 
AK\ — 8 A, reliquam enim libri K partem non esse ab 
Aristotele scriptam vere iudicat. lam quae libri K priore 
parte perstringuntur, uberius exposita esse libris EFE; ean- 
dem rationem, ut quae altero loco abumbrata sunt, eadem 
altero exponantur, intercedere libri A tribus primis capiti- 
bus cum libris Z et H, quarto libri A capiti cum libro /, 
quinto cum libro 0, sexti capitis priori parti cum libro M; 
proximae brevioris recensionis parti A 6 — 10. 1075« 25 
quae responderent in ubcriore rei tractatione intercidisse; 
denique extremam libri A partem inde a 10. 1075« 25 con- 
cinere cum libro N. Librum J aptissime post librum B in- 
terponi, librum a ad pliysica scripta referendum esse. Inde 
hanc habemus duplicem operis metaphjsici formam: 

A B/JFE ZHWM K \ N. 

Perturbatum potius quam restitutum esse liac ratione libro- 
rum mctapbjsicorum ordinem vix est quod moneamus atten- 
tos eorum Icctores ; levissiniis ac prorsus inanibus argumen- 
tis Glaserimi usum esse ad conlìrmandam suam coniecturam 
cxposui in Jalinii Annal. 1841. XXXII, 4. p. 371 sqq. 

Vulgato librorum ordini vcl piane vcl paucis immutatis 
patrocinati sunt I>iese, I> rummerstadt, Micbelct. Et 
Biesc (juidem librum a ad Physica pertincre censet ^), reli- 
quoruni de ordine quamquam non diserte quid censeat ex- 
pojiit, tamcn (juod (Hxlcm, (j[uo nunc vulgantur ordine libri, 

1 ) lM.il. (Ifs Arislol. I. (). 395 noi. 



33 

veriiacule eos interpretatur, eum probare huiic ordinem iure 
colligas. Ne hoc quidem libello a Metaphysicis secluso, uni- 
versum, qui nunc vulgatur, libroruDi ordinem tuetur et ar- 
gumento copiose exposito comprobare studet Brummerstadt. 
Denique Michelet, si omittimus quae de tempore, quo sin- 
gulos Metaphjsicorum libros primum conscripserit Aristote- 
les, deinde coniunxerit, tum retractaverit et auxerit, scire sibi 
videtur, ab hac sententia ita tantum discedit, ut libros MN 
ponendos censeat ante librum ^. — Hi quidem viri dum 
patrocinari videntur eximio, quod praedicant, Aristotelis operi, 
vereor ne summam auctori inferant iniuriam; quara enim so- 
cordiam et negligentiam vix in levissimo scriptore ferendam 
putes, eam summo philosopho adscribere non dubitant. 

Brandisii de libris metaphjsicis sententiam non est cur 
denuo exponam; eius enim potissimam sententiam me secu- 
tum esse ab initio disputationis dixi, et sicubi discedendum 
videbatur in ipsa iam disputatione monui. 

Eodem fere quo Brandisius tempore hanc quaestionem exi- 
mia cum doctrina et diligentia tractavit vir doctus Francogal- 
lus Felix Ravaisson, qui quod haud paucis in rebus con- 
sentit cum Brandisio, cuius nondum noverat commentatio- 
nem, aliquid videtur ad confirmandam eam sententiam mo- 
menti afferre. Ravaisson enim librum a a metaphjsicis li- 
bris ad phjsicos transferendum censet, deinde librum J suo 
loco movendum ac praeponendum universo operi metaphj- 
sico; hunc esse illum librum quem Diogenes nominavit ti^qì 
Twz^ noGaxMQ ?isyouévMV, atque, ut sit seorsim scriptus, 
aptum tamen videri ad praeparandam primae philosophiae in- 
stitutionem ^). Librum / eo quidem esse Consilio scriptum, 
ut insereretur primae philosophiae, sed posteriore libri parte 
aliquanto longius discessisse philosophum ab ipso fine, qui 
erat propositus, ncque postea librum ita immutasse et con- 
formasse, ut apte posset toti operi intexi ^). Libri K prio- 

1) n faut le rapporter avant le I®*", comme une dissertation prélimi- 
naire. p. 89. 

2) Mais catte question (du véritable rapport de l'étie et de l'un) est 
lei dépassée de trop loin, et le X® livre, dans son développcraent, forme 
un véritable épìsode. Nous le considcrons comme une étude qui devalt èti-e 
fondue dans la Métaphyslque, et qui n'a pas subì cette opératlon. p. 95. 

Arlstot. metaph. ed. Bonltz Voi. II. 3 



34 

rem partem recensionem esse alteram libiorum EFE, fol- 
lasse discipulorum in usuui scriptam, quum deiiuo docere 
Aristoteles priniam philosophiam iostitiieret. Alteram libri K 
partem physicae doctriiiae esse fragmeutum, quod ipsi Ari- 
stoteli assignare Ravaisson non videtiir dubitare. Denique 
extremos tres libros ita esse transponendos, ut priore loco 
ponantur libri MìY, quibus aliorum placita enarret et iudi- 
cet, posteriore loco liber yl, quo suam ipsius sententiam ex- 
ponat; vulgatum ordinem non ex natura rei, sed ex ipso, 
quo scripti sint libri, tempore ortum esse videri; scriptum 
enim esse librum A ante libros MN inde probabiliter col- 
ligi, quod in libro yl omnino nusquam disputationem li- 
bris MN absolutam respiciat. Itaque ipsos libros raetaphj- 
sicos ita inter se esse continuandos, ut, praeposito introdu- 
ctionis loco libro z/ tieqì tojv TioGa^còg Xeyouivoìv , subse- 
quantur JBrFZHOIl — iMNyL 

Omissis aliis rebus, de quibus viro doctissimo non pos- 
sum assentire, id unum quaerendum videtur, quod commune 
habet cum aliquot ex interpretibus antea nominatis, rectene 
statuerit librum A ponendum esse post libros 3IIS~, Quodsi 
ea intercederet inter librum A et libros MN necessitudo, 
ut quibus de rebus libris MN aliorum persequitur placita, 
de iisdem libro A suam explicet sententiam, probabilis pro- 
fecto esset is librorum ordo, quem Ravaisson restituì voluit. 
Verum non est ita. Namque libris MN de ideis numeris- 
que et de eorum principiis quid docuerint Platonici et Pj- 
thagorei explicat; quibus placitis si eas volebat suae philo- 
sophiae partes opponere, quibus illa rcfutarentur, numeris 
idealibus veram vel suam de rebus mathematicis sententiam 
debebat opponere, quae quidem in ipso principio libri M 
exponitur, idcis autcm suam de notionc substantiali, t(o ri 
iiV eìvccL, doctrinain, qualem libro Z disceptatam legimus. 
Horum autein niliil inveuiri in libro yJ ex argumcnto libri 
supra enarrato apparct. Quapropter quoniam inter hos li- 
l)i()s ncuticjuam ea intercedit necessitudo, quam et Ravais- 
soJi et alii iiiveiiire sibi visi sunt, niliil prolìcimus ad resti- 
tuendum coiitiiHium disputationis fonorem, si>e libros MN 
aule librum yl sivc post eum ponimus. 

Dcniquc Aug. I>ernli. Kris eh e ubi in interprelandis 



35 

Ciceronis libris de natura deoriim ad hanc quaestioneni de- 
fertur, iii universum quidem de ordine ac ratione librorum 
metaphjsicorum Brandisio videtur assentire (1. 1. p. 271), nc- 
que totam quaestionera de integro persequitur, sed praecipue 
quo tempore et ordo et titulus nane vulgatus in usum ve- 
nire coeperit inquirit, ut inde intelligatur, quo pertineant 
notissima illa et multum disceptata verba Ciceronis de nat. 
deor. I 13, quibus Aristotelem in tertio de pbilosophia li- 
bro multa turbasse iudicat. Ea verba referenda esse demon- 
strat ad Metaphysicorum librum A. Phaedrum autem, phi- 
losophum Epicureum, cuius e libro tieqì deojv, neque ex 
ipsis veterum pbilosophorura scriptis, Cicero hauserit quae 
de eorum placitis narret, usum videri editione Metaphjsi- 
corum a viro docto Alexandrino, fortasse ab Hermippo, in- 
structa, in qua primae philosophiae institutio conclusa esset 
bis tribus libris AKA et significata, secundum librum K. 3. 
10616 5, 4. 10616 25 cpiloGocfiag nomine; nec tamen debere 
nos deceptos nominis similitudine hos libros eosdem putare 
fuisse, atque eos quos negì cfiXooocpiaq se scripsisse Aristo- 
teles àliquoties commemorat. — Haec sententia, a Krischio 
docte et acute exposita, ut est satis probabilis et ad expli- 
canda verba Ciceronis aptissima, ita tot nititur coniecturis, 
ut ad certum iudicium eam posse adduci vix crediderim; sed 
etiamsi certo constaret, ab antiquiore aliquo editore hos 
tres libros AKyl tamquam continuos coniunctos fuisse, ad 
cognoscendum genuinum Metaphjsicorum ordinem id certe 
non pertineret, quoniam haec librorum coniunctio vulgato 
nunc librorum ordine non melior sed vel minus apta est. 



36 A I. 980a. 



A 

CAP. ì. 

Describitur qnomodo gradattm a sensuum perceptione 
ad cognllioìtem princlplorum ascendatur. Communis ani- 
nialihus omnibus percepito est quae per sensus Jit — 980« 
28, ad eaììi in quibusdam accedit animalibus perceptarimi 
imaginum mansio sive memoria — ^26, coniunctae eius- 
dem rei complures recordationes in homine potissimuni ex- 
perientiam efficiunt — 981« 1. Ex experientia ars exsi- 
stit et scientia, et praestat quidem ars experientia eo quod 
et universum special^ non res singulas, et causam cogni- 
tam habet, nude Jit ut doceri possit — ^ 13. Artes aulem 
eo plus habere iudicantur dignitalis, quo longius absunt 
a necessitudine vitae^ et ut theoreticae practicis praestant, 
ila sumnium obtinet locum principiormn cognitio sive sa- 
pienlia — 982« 3. 

Cum universa huius capitis disputatione confcrenda sunt 
quae de cadciii re eodem modo Aristoteles explicnit Anal. 
post. II 19. 996 3i — lOOi 17, Waitz ad h. 1. Trendelenb. 
El. log-. §. 69 (edit. III.). 

980« 22 Tov eìdkvai. Verbi EÌdtvcci notio ab Aristo- 
tele saepius ita refertur ad cognitionem ipsius naturae ac 
substantiac rei (7? 2. 996/> 19: rò eldévai exa6Tov — tot 
olófAeOci vnaoyEiv, oTav elòcòfiev ti èoTtv. Z 1. 1028« 36) 
et ad cognitionein causae (^ 3. 983« 25: t6t8 yaQ ùòkvai 
(fcc^ièv txaGTOv, oTccv tì]ì> 7T()wti]V aÌTiav olwfieda yvcoQi^eLV. 
1. 981« 24. 28. a 2. 991^ 29), ut ipsam scientiam signilìcet 
eaiii, quae ratiociiiando confccta, ccrtis arguincntis iniiixa, ab 
ornili dcnique opinationis arbitrio libera, proprie hoc nomine 
digna est, ideoqne cimi verbo kTiiaTaaOai ut syiionymum 
coniiingatur J 2. 982« 30, ^21. a 2. 991/> 20. 21. An. pr. 
Il 21. iSlb 3 — 6. An. post. I 2. 71* 16 sq. Pliys. I 1. init. al. 



A I. 980 «. 37 

Hoc autem loco latiiis patere eiiis verbi vim neque adstrictam 
esse illis philosophiae finibus, imrno eìdivcti ea potius acci- 
piendum significatione, quam vulgo habet, ex proximis verbis 
apparet, quum quidem inde, quod sensiinm perceptionibus 
delectamnr easque magni facimus, comprobari dicit insitum 
hominibus scientiae studium. Nimiriim sensuum perceptio 
quam longe distet a scientia hoc ipso capite expouit. Sed 
licet latius extendi huius notionis fines videantur, manet ta- 
men de qua hic maxime agitur inter slSévai et ttqccttelv op- 
positio, cf. «22 x(x}QÌq Tìjg )^Qeiccg, 24 f4,i]&èv fiéXlovrsg tiqcct- 
Tuv, 2. 9826 21.' 

980« 21 o 7] fÀ. alo V — 28 ra ^(Sa. A natura insitam di- 
cit omnibus animalibus sentiendi facultatem; etenim ipsa ani- 
malis natura et notio, qualem Aristoteles statuit, in eo cer- 
nitur, quod sentiendi facultate praeditum est, hoc differt rò 
L,wov et rò ^cov, de an. II 2. 413* 1: rò f.ièv ovv ^ijv Sia 
rriv àg^iìv tccvttjV (int. St' Ì]q av^ì]6iv re y.aì cp&ioiv Xaf.i- 
(Sdvovai) vTzagx^h ^ò Sé L^àov Sia tj]v ai6&f]0iv TZQcózMg, de 
seiis. 1. 436* 10. Eandem sentiendi facultatem alibi appel- 
lat Svva^iv GVfxcfVTOv 'aqitixyiv Anal. post. II 19. 99* 34, quia, 
ut est in libro de anima III 2. 426* 10, xQivei rag xov vtto- 
y.sifiévov SiacpoQag. Ac prae ceteris quidem sensibus videndi 
sensus multa percipit rerum sensibilium discrimina, quibus 
definiatur eorum natura (cf. de voc. Siacfogà A 4. 985* 
13. H 2. 1042* 12, 32. 1043« 19. A 9, 992* 3, 5), ideoque 
sua ac propria virtute reliquis praestat, cf. de sens. 1. 437» 2: 
TioXXàg yàg ùaayyiXXovai (int. al aÌ6&i^osig) SiacpoQag, k'S, 
wv ij T£ Tcòv voì]T(Jòv èyylvsTai (pQÓvrjaig xaì ?) tòjv nga- 
ZTMV. avTMV Se tovtmv ngòg /Lièv xà apayxaìa XQeirrwv i) 
oxpig 'xal xa&' avrijv, nqòg Sé vovv xaì xarà Gv^i/3e/9}]xòg 
7] axoi]. SiacpOQccg ^(èv yccQ TCoXXàg eÌ6ayyélle.i y.aì navro- 
Sanag 7) rrjg oWecog Svvajnig Sia ro navra ra Gcof-iara f,isT- 
é^eiv xQcófAarog, ware yaì t« yoivà Sia ravri^g alo&ave- 
aS'ai uaXiGia' Xkyw Sé xoivà O^iì^a, fiéys&og, yJv7]6iv, ccqi&- 
fióv. Quia igitur non omnino videndi sensus reliquis prae- 
stat sensibus, sed singularem etiam vim ad excolendum ani- 
mum audiendi habet sensus, ideo non simpliciter dicit omni- 
bus rebus nos praeferre videndi facultatem, sed cum aliqua 
restrictione fere, prope dixerim omnibus rebus, nàvriov 



38 Al. 980 a. 

(Lg 6171 eìv rcòv alXo)v. Haiic eiiim vini habet formula wg 
siTisìv, ut id, cui adiecta est, vocabulum in artiores fines 
redigat et non sua ac piena significatione accipiendum esse 
moneat. Quare apud Aristotelem, qui praecipue liane for- 
inulam frequentat, saepissime eam iis vocabulis additam in- 
venies, quibus quid vel afliniiatur universe vcl negatur, ve- 
luti Tiàg, txciOTog, aTieioa, fióvov, ovOév, cf. ut intra meta- 
physicos libros consistanius, JE 2. 1026^ 9. yi 5. 9856 31. 
B 3. 9986 32. Z 1. 10286 7. T 5. 1010« 30. M 9. 10856 11. 
N 1. 10876 19. Heindorf et Stallb. ad Plat. Phaedon. 66a. 
Kriiger gr. Gr. §. 55, 1. A. 2. 

980« 28 ex Se riìg alo&ì^ascog — 626 y.aì raìg pivì]- 
juatg. Quibus animalibus praeter sensuni etiam niemoriam 
inesse signiiìcat, eadem panilo infra 6 26 vivere dicit raìg 
(favTaaiag y.cà raìg /Liviiuaig. Nimirum licet ex sensu pro- 
lìciscatur memoria (ex Trjg cda&rjGscog — èyyiyvsTat (xvi'iui]), 
non ex ipso tamen sensu continuo exsistere memoriani pla- 
cet Aristoteli, sed intercedente imaginatione, xf] cfccvraoia, 
cuius de vi ac natura cf. de anim. Il 3. Est enini memo- 
ria cfavTaGfxarog, wg eìxóvog ov cpavraGucc, 'é^ig de mem. 1. 
45 1« 15. Itaque quum suspcnsa sit ab imaginatione memo- 
ria, angustioribus continetur quam sentiendi facultas finibus; 
sensus enim animalibus inest omnibus, imaginatio multis, non 
omnibus, cf. de anim. Ili 3. 428« 22, II 3. 415« 10; latius 
autcm quam ratio patet memoria, ut quae multis insit ani- 
malibus rationis expertibus, de mem. 1. 450« 15. — Quae- 
cunque autem animalia memoria sunt praedita, ea dicit cpQO- 
ìHiicóreoa xccì litaiJìjTr/.ojTeoa reliquis esse, siquidem nec pru- 
dentia, qualiscunque omnino tribui potest animalibus, nec 
docilitas liaberi potest, nisi quae scnsibus percepta sunt re- 
tincantur; et primum qnidem utramque et prudentiae et do- 
cilitatis virtutem omnibus tribuit animalibus memoria prae- 
(litis, deinde quae prudentia tantum sint, quae praeterea do- 
cilia distinguit. (IMinus apte hanc distinctionem plerique 
libri statim al) initio ponunt: ree /iitv (foóvtucij rà dt uax}}]- 
TixctJTeocc ToJi/ uij XTX.y Ijckkcriana Icctio: tccvtcc cfQovtuojTS^ja 
xctL ^ciì'Jr/TixcÓTeoa et Alexandri auctoritatc et sentcntiae ra- 
tionc confuniatur. ) Et (foóviiaiv (juidem (|uod tribuit Ari- 
stotelcs animalibus, non piena ac propria buius vocabuli vi 



A 1. 980 ò. 39 

utitur; est enim rfQÓvì]6Lg àgen] rov XoyiOTLXov Top. V 5. 
134«34. 6. 136*11. 8. 138*2. YI 6. 145« 29 sqq., et quae 
in rebus agendis cernitur (foóvi^aig, ea dicitur esse e^ig àh]- 
d'ì]q fi sta kóyov TiQazzr/.ì) tisqì rà àvd-oMnco àyadà '/mi 
yMXcc Eth. N. VI 5. 1110* 5, cf. Trendelenb. de aiiim. Ili 3, 3; 
sed latiore quodam sensu hoc vocabulo utitur, quem et usur- 
pat saepe in iis iibris, qui sunt de animalium natura et par- 
tibus, et diserte significat in iisdem Ethicis Nic. IV 7. 1141« 
26: Siò y.aì raJv &ì}oiwv 'èvia cfoóvifid (paotv èlvai, ooa Tieoì 
tÒv avTwv ^lov exovTa (pah arai- dvva^uv TtQovorjTL'/.ip. Aptis- 
sime hanc cpQÓvi]6LV describit Alex, ad h. 1. tÌ]V xarà rag qav- 
xaGiag àxgi/jetav y.aì Sido&QOJOiv, yaì ti]v tieqì ree TTQcrxrà 
(pvor/irjv evaroofflav. — Docilia autem (f.ia&i'/Tiy.d) num sint 
ammalia necne, ex audiendi facultate suspensum est; etenim 
non per se quidem, sed per accidens plurimum confert et 
audiendi facultas ad discendum, de sens. 1. 437« 11, et lin- 
gua ad docendum, de part. an. II 17. 660« 15. — Et apem 
quidem, quamquam audiendi sensu videtur carere, Hist. an. 
IX 40. 627« 17, et esse animai prudens et unde repetenda 
sit haec prudentia saepe Aristoteles monet, veluti de part. 
an. II 1. 648« 6. 4. 650« 25 al. Quod quum satis consen- 
taneum sit et cum latiore ilio, quem supra exposui, cfQOVi]- 
asvog ambitu concinat, illud iure mireris, quod alibi imagina- 
tio num sit apibus tribuenda dubitat, de an. Ili 3. 428« 10, 
quum tamen hoc loco apum prudentiam a memoria repetat, 
quae sine imaginatione non potest esse. Quae num pos- 
sint inter se conciliari, alii viderint; equidem potius eam 
mihi videor agnoscere dubitationem, quam et de maioribus 
rebus et de minoribus saepe reperias apud Aristotelem. 

980* 27 rò de rxJòv àv&Qcóncov — 981« 12 ré/vijg. 
Reliquis animalium generibus humanum genus eo praestat, 
quod et artem habet et XoyL6f.iovg. Significat Aristoteles vo- 
cabulis XoyiL,86&ai, layia^óg eam rationem, per quam, quid 
sit verum quid falsum, quid sit faciendum quid non, delibe- 
ramus causasque in utramque partem pcrpendimus, cf. Eth. 
N. VI 2. 1139« 12: tÒ yccQ ^ovXamcQai xcà rò }.oyÌL,e60ca 
tclvtÓv — wGTB tÒ Xoyi6Ti/i6v k6Tiv ev TI fiégog tov Xóyov 
èxovTog. de anim. Ili 11. 434« 7: ì) Sé (SovXevTixrj (se. cfav- 
Tacia) èv roìg loyiGvixoìg' TióreQOV yàg 7t()d^eo róde i] róSs, 



4^ Al. 980 ò. 

loyiauov ySt] karìv 'égyov. Errori quoniam obnoxius est 
).oyta^6g, coniungitur cura dót,ij, Anal. post. II 19. 1006 7, 
reliquis autem praeter hominem animalibus non assignatur, 
do anim. Ili 10. 433« 12, ^29, ut qui suspensus sit a per- 
pendendis causis. — Ncque vero ex ipsa memoria secundum 
Aristotelis sententiam continuo prodire existimanda est ars 
vel scientia, sed media intercedit experientia, kfiTiuQia, Exsi- 
stit autem experientia, quum plures eiusdem rei conceptus 
inhaerentes in animo et memoriae infixi in unam quasi sum- 
mam coaluerunt, al iioXXcà i.ivr}uaL rov avrov Tzgdyfxarog 
fitàg èuTTSiQtag dvvauiv ànoTelovaLV , vel ut est in Anal. 
post. Il 19. 100«5: al yaQ noXXaì fivijuaL xcò aQt&ucp èfi- 
TzsiQia fxia èartv. Plures autem rerum singularum conce- 
ptus ita tantum in unum possunt coire, ut qua e in iis com- 
munia sunt retincantur, abiiciatur vero quidquid inter se di- 
versum habent et contrarium, Itaque necessario per expe- 
rientiam a conceptibus singulis singularum rerum ad univer- 
sale quidpiam adscenditur, ideoque in Anal. 1. 1. cum è/LinsL- 
Qia coniungitur rò 'Aa&óXov, rò tv Tiaqà rà noXXd — ex 
ò' èjLinsiQiag rj ex navròg i)oefÀi]aavTog rov xa&óXov èv Trj 
ipvxTJ, Tov évòg TzaQCi rà no?dd. Nihilo tamen secius, licet 
et experientia universale quidpiam concipiamus et scientiae 
ea ipsa sit natura ut universalibus uotionibus conficiatur, 
distingui tamen experientiam a scientia ex proxima disputa- 
tione manifestum est, et vel inde potest colligi, quod ex- 
perientiae aliqua pars etiam reliquis animalibus assignatur 
980^ 26. Et Analyticorum quidem 1. 1. si contuleris, illud 
unum videtur esse scientiae et experientiae discrimen, quod 
scientia ultra experientiam ad universaliores etiam atque etiam 
notioncs esccndit, cf. Alex, p, 5, 27 sqq. Subtilius vero et 
accuratius discrimen in bis Metaphjsicorum verbis signilìca- 
tum invenias, nani praeterquam quod ars, et quod de arte 
dictum est idem ad scientiam pertinebit, altius usque ad 
universaliora esccndit, Iioc ci proprium est, quod quae com- 
munia complectitur ea x«r' eldog èv à(fOQÌ^ei, h. e. per ex- 
perientiam eiusdem similiumve rerum imagines sensu conce- 
ptae et memoriae iniìxae nihil aliud (piam in summam quan- 
<lain coalescunt, per artem et scientiam notionìs fnies accu- 
rate dcscribuntur; illa necessario cohacret cum singularum 



A 1. 981 «. 41 

rerum conceptibus nec divelli ab iis potest (?5 filv èfiTtei- 
già Tcov 'Aa&' ^xaaróv èari yvcoaig 981« 15), scientia vero 
et ars versatur in notionibus universalibus, solutis ac liberis a 
conceptu singularum rerum, ideoque, etsi orta est a principio 
ex experientia 981« 2, cf. Anal. pr. I 30. 46« 18 et Waitz 
ad h. 1., tradi tamen etiam iis potest, qui careant experientia. 

981« 3 cbg cf7]6Ì UmXoq. cf. Plat. Gorg-. 448 e: è/nTisi- 
Qia fièv yccQ novù ròv alcova rjfxwv noQema&ai^ zara Té^vì]V, 
àneigia 8h xarà rv^W et Stallb. ad h. 1. Petitam esse hanc 
sententiam ex iis libris, quos de arte oratoria Polus com- 
posuit, uberius docet Spengel Art. script, p. 84 — 87. 

981« 7 vTiólì^ìpig quid sit Aristoteli explicat Trendel. 
de anim. p. 469, ibi quae forte desiderentur supplevit Biese 
I. p. 211 et rectius Waitz Org. I. p. 523. Signifìcat enim 
vnoXapi^avEiv sumere et statuere aliquid prò vero, sive illud 
est verum sive secus. Itaque opponitur verbo léysiv F 3. 
1005*25: ovx eGTi yàg àvayy.aìov, à riq léysi, rama xal 
vTioXafi^dvsiv, coniungitur autem prò sjnonjmo cum 
verbo TL&évac B 3. 998« 20. 22, et v7ióh]\pLQ cum nomine 
8ó^a (cuius voc. de notione cf. ad B 2. 996*28) promiscue 
usurpatur, valuti A 8. 1073« 17: i) tzsqì rag Idéag VTtóh^ipig, 
MA. 1078* 13: 1] nsQÌ T(Juv sldwv Só^a. — Vernacule v^ó- 
^fjxpig fere interpreteris Annahme vel Ansicht. 

981« 12 TtQÒg ^kv ovv — *9 diSaaxecv, Actio quae- 
libet in singulis versatur rebus (cf. Eth. N. VI 12. 1143« 32: 
eOTù Sé TMV xa&' 'éxaora xaì tcov hG^drcov ndvra rà TrgaxTa 
xtL 8. 1141* 16), universalia autem ita tantum spectat, quod 
singulae, in quibus cernitur, res communi quodam genere 
et lege continentur eique subiiciuntur, vyicx^eù ó laTQSvcov — 
KaXXiav — ò Gvu/jé/Siyxe xaì àv&QMTKo slvat, «20, ubi qui- 
dam verbum ovf.i^aiV£cv seposita omni fortuiti notione ea 
usurpatur sententia, quae accuratius per avfi^aivecv xa&' 
avrò, ovjLi^s^rjxòg xc<&' avrò significa tur, cf. ad z/ 30. 1025« 
30. Artis vero ea est natura, ut non ad singulas res refe- 
ratur, sed communem totius generis legem scribat, «16, 21, 
cf. Rhet. I 2. 1356* 28. Quare experientia, quae in singu- 
lis rebus percipiendis cernitur, quantum ad usum vitae per- 
tinet, arte non modo inferior non erit, sed saepe etiam su- 
perior, xvQicóreQa yàg èarc TiQog ti)v xQ^if^v tcov xa&óXov 



42 A 1. mia, 

Ta xa&' 'éxaara tmv TtQay^idrMV 'Rhet II 19. 1393«17; iii- 
iiiiruin tum maxime experientia superabit artem, si quis per 
artis institutioiiem iiotionem quidem et universalem legem 
est edoctus, iiec tamen singulas res iisu cognovit (quod 
quomodo fieri possit explicatum est Anal. pr. II 21. 67« 
9 — ^11), TWì/ avev èfiTisiQiag Xóyov è/óvrcov «14. Signifì- 
cat enim Xóyov %6tr notionem rei perceptam habere; quum 
autem Xóyog, iiotio, universalem rerum similium naturam 
complectatur (cf. Z 10. 103.5^ 34: 6 ?uóyog èotl rov xa&ó- 
lov. K 1. 10596 26. A 5. 1071«29), ideo eadem vi ac 16- 
yov éyEiv deinceps scribit Aristotelcs tò xa&óXov yvo}QÌL,uv 
«21. — Sed licet ad agendura et ad usum vitae ars non 
praestet experientia, sciendi tamen laus arti potius quam ex- 
perientiae tribuenda est, propter id ipsum quia ars notio- 
nem rei perceptam habet, ex qua ad cognoscendam causam 
proceditur «29; causae enim cognitione perfìcitur et con- 
summatur scientia, cf. ad 2. 9826 5. Tribui autem arti po- 
tius quam experientiae sciendi laudem verbo ccxoXovdelv si- 
gnificat, (og xarà tÒ eldévat ^làXlov àxoXovdovaav tì]v oo- 
(fiav nàoiv «26, quo quidem verbo àxoXovduv pariter ac 
verbo 'én^a&ai Aristoteles denotat praedicari aliquam notio- 
nem de altera, ita ut hac posita illa etiam ponenda sit, cf. 
r 2. 1003* 23. et de interpr. 13 passim. Itaque verba wg 
àxoL T. 6. 71. signilìcant sapientiam tribui cuilibet prò modo 
sciendi, non prò facultate agendi. -^ Iste autem principa- 
tus, qui artibus prae experientia tribuitur, quoniam a cogni- 
tione notionum univcrsalium repetitur, ipsarum etiam artium 
faciendum est discrimen; sunt enim quaedam artcs, quae 
alias gubernant et quid iis sit perficiendum pracscribunt, 
sunt vicissim aliac, quae imperia illorum exsequuntur; ex 
quibus manifesto illac maiorem liabent sapicntiae laudem 
quam hae. Et illas quidem artes gubernatrices Aristoteles 
àoyr/.wTinag A 2. 982« 14, àQyuTEXTovixag Etli. N. 1 1. I094« 
14. VI 8. 11416 22. 2.5 earumque artilìces àQyiTéxrovag ap- 
pcllat, has artcs vnì^QETovaag nominat yJ 2. 1. 1. et artilìces 
yuQOTtyvag 9816 1. Cf. de hoc discrimine Eth. N. VI 8. I. 1.: 
TTJg ()k TiEQÌ Tì)v nuh'V i) f(tv òig àQ^i^rexTovixi] (f()6v7]Gig vo- 
fxoOerix/j, i) òi log rù xctiF txaara rò xoivòv è^6t ovofuce, 
Tiohrix/], et Zeli ad VAh. Nic. I I. p. 5 sq. 



A 1. 98U. 43 

981* 5 (hq ov y.arà xò — 6 yvcoQi^eiv. Difficultas 
qiiaedam in hac cernitur sententia, quae iitrum emendandis 
verbis an explicandis tollenda sit dubium est. Etenim quae 
proxime antecedunt verba si respexeris, GocfMrégovg ovrag ad 
^etQoréxvag referendum putabis; e contextu autem senten- 
tiarum non y^ugorix^ag sed ccQy^LTknTOvag intelligendos esse 
apparet, qui sapientiores dicantur. lam sublata profecto crit 
haec difficultas, si cum codd. A^Dh verba b\ rovg t)' ojaneg 
— 5 8i e&og omiseris, quani rationem Schweglerus iniit. Ac 
sane neque Alexandri auctoritas buie emendationi obstat, quo- 
niam is twì^ àifjv^eov nullara facit mentionem, ut illa verba 
videri possit in suo textu non habuisse, neque quidquam de- 
sideraveris, si illa verba omittantur. Attamen et rerum in- 
anima rum cum opificibus comparatio aptior est, quam quae 
ex g'iossemate iure repetenda esse videatur, neque verbo- 
rum illorum Tovg S' mgti&q xtX. conformatio grammatica adeo 
est perturbata, id quod contendit Schweglerus, ut inde con- 
cludas ea omittenda esse; pendent enim verba rovg S' et 
reliqua a verbo vo/ai^ouev; denique codici Ab in consensu 
reliquorum prope omnium tantum tribuere auctoritatis du- 
bitaverim (cf. Voi. I. praef. p. XV), praesertim quum sae- 
pius in eo libro aliquot verba omissa esse ex var. lect. fa- 
cile cognoscatur. — Itaque si esset coniectura opus, eo po- 
tius inclinarem ut ante wg ov excidisse putarem architecto- 
rum mentionem, rovg Se aQXiri'ATOvag y.arà Xóyov vel xarcc 
ré^vi/V (cf. Schw. ad h. 1.), sed videtur acquiesci posse in 
textu vulgato. Subiectum enim enunciati wg ov xrL non 
repetendum est e superioribus verbis, sed supplendum co- 
gitatione pronomen indefinitum nvag, quae ellipsis ut fre- 
quens est et flnitis in modis et in infinitivo, ita neque in 
participio videtur offendere posse, quamquam consimile quod 
afferam exemplum non habeo. Hoc igitur Aristoteles vide- 
bitur dicere: In rebus inanimis a naturali quodam instinctu, 
in opitìcibus a consuetudine causam repetimus agendi; neu- 
tri generi propterea sapientiam adscribimus, quoniam eius 
vis non in agendi facilitate, sed in cognoscendis rerum cau- 
sis cernitur. [Fort, scribendum est cov ov xarà rò TtgaxTi- 
xovg elvai aocfcoréQovg uvea rovg aorpwréQOvg ovTag. Hh.'] 

981^ 7 orjfA,6lov sensu logico, quem recte huc trahas, 
explicatur Anal. pr. II 27. 70« 7 sqq. Trcndcl. El. log. §. 37. 



44 A 1. 9SU. 

Ars qiionìam cognitione perficitur, tradì docerique potest; 
vicissim inde qiiod potest ars doccri, experientia vero non 
potest, coucliidi licet, arti potius qiiam experieutiae sciendi 
laudem esse assignandani, cf. Plat. Alcib. I. p. 118 d: y.cO.òv 
òìJTZov Tey.uTtQiov TùJv èmCTaiuérojv òriovv , òri hTcioTarrcu, 
k7iH§àv xaì à).Xov ohi rs (àav ccn:oSsì^ai èn:iOTafiSvov. — 
^9 §vvavTaL yao, ol Se ov dvvavTat §i§aoxeir. Plenius dici 
poterat ol /ttv yào (int. ol TE'/vìrai) dvvarrai, ol §è (int. 
ol euTTSiooL) ov dvvavrai SiSdoxsiv. Eiusdem breviloquen- 
tiac exempla attulit Kriiger gr. Gr. §. 50, 1. A. 12. 

98 U 9 STI Se Tcòv aìG&ija scov — 13 otl &6ouóv. 
Causae in coguitione artis ac scieutiae cerni dignitatem ap- 
parerà dicit ex comparatione sensuuin. Etenim sensuum per- 
ceptiones, quia ncque universale quidquam concipiunt nec 
causas perspiciunt (cf. Anal. post. I 31), sapientiae nomine 
insignire nemo inducit animum, quamquam rerum singularum 
sensus sunt 'avoicotcctcìl yvcóosig, h. e. penes sensus est 
de rebus singulis ac sensibilibus indicare et decernere quid 
sit verum, quid secus, cf. i~ 5. 1010^ 12: ov Sìjttov òuoicog 
y.voia 1] Tov ìargov Só^a y.al ì) tov àyvoovvzog. de somn. 2. 
460^ 21: xvQLOJTéoa yàg rijg ccg:ììg i) oil'ig. Singularum enim 
remm externarum cognitio non aliter potest quaeri nec ali- 
unde est suspensa, uisi a sensibus (cf. A 9. 993« 7: cor 
èoTÌv cuadr^oig, Taira Tzcòg av rig jjìi) èytóv tì]v a'ÌG&)/Gii' 
yvoh'i), qui in suis quisque et propriis rebus numquam 
falluntur sed verum ubique cognoscunt, F 5. 10106 2. de 
auim. II 6. 

9816 13 tÒ ucV ovv TiuòJTov — 27 ò uoy er tov. Ar- 
tes inter se ut tempore inventionis ita dignitate differunt: 
inventae enim primum eae sunt artes, quibus vitae necessi- 
tates suppeditantur; posteriores tempore, sed dignitate supe- 
riorcs eae accesserunt, quae ad liberalem vitae cultum per- 
tinent: denique ut postremo inventae sunt, ita summum ob- 
tinent dignitatis gradum eae artes, quae ab omni usu ex- 
eintac ac liberae unica in contemplando co, quod est ve- 
runi, versantur, li. e. artes thcorcticac. — rò (.dv ovv ttoòj- 
Tuv ex aliquot codd. conscntiente Asclepio et, ut vidctur, 
Alexandro practuli vulgatac lectioni tov uh ovv tioojtov, 
<|uia, si scqucntes cnunciationcs contulcris, apparct non de 



A 1. 9816. 45 

ipso primo artis alicuius inventore agi, sed universe eum 
significari ordinem et decursum inventionis, ut primum qui- 
dam inventae et probatae sint quaelibet artes, deinde quum 
Inter plures artes {tzXuÓvwv §' svQLGzouévùov reyvòjv^ dignita- 
tis discrimen fieri possit, necessariis artibus praeponantur eae, 
quae cultum vitae spectant, denique bis omnibus artibus ex 
utroque genere inventis (ò&ev ijSrj ndvTcov twv toiovtwv 
xareaxsvcca fiévojv) accesserint artes theoreticae. Atque istud 
quidem et temporis et dignitatis discrimen ut apte signifi- 
cetur, iure requiras rò fièv ovv tzqwtov, non tov fièv ovv 
TiQMTov. — Cuiuslibet artis inventor ab initio laudandus 
videbatur, utpote egressus solam sensuum perceptionem, 
quae quia communis est omnibus hominibus xoivij dicitur, 
Ttaga rag xocvccq cdod-ì^aELQ b\\. — Necessitati vitae, rolq 
àvccyxaloig , opponitur ?; diccywyi], quo vocabulo significari 
vitae cultum et quaecunque ad voluptatem potius et oble- 
ctationem, quam ad solam pertinent necessitatem, inde co- 
gnoscitur quod cum i)8ovy et QqGTMVìj coniungitur, cf. 6 21: 
al ^ri TiQog i]dovrjV fÀ,i]dè TZQog ràvayxaìa cum h\l: ròJv 
fxèv TCQog ràvayxaìa tmv §è TiQog Scaywyrjv ovgujv. 2. 982 * 
23: y.aì ngòg QqoTMVìjv xaì Scaywyi]v. Eth. N. IV 14. 1127^ 
33 : ov67]g Se xaì ccvaTiavascog èv rcp ^lo), xcd èv ravri] 8ia- 
yoìyrjg fiera naidiccg. IX 11. 1171* 13: ti]V T6 diayojyi]V 
ilòùav éxei. Polit. Vili 5. 1339« 25: ?; 7t()òg Siaywy/^v rt 
6Vf.i/3ccX?,eTai (int. ?] fA.ovOLXt]) xcà TZQog cfQÓvrjGLV. 617: tì]v 
diccycoyrjv òfioXoyovfiévoìg Sei ^?} fióvov é/Hv rò xaXòv cì'ìJm 
xaì rriv ì]dovi]V, VII 15. 1334« 16: yQìpLi^ioi — ngòg ttjv 
6xoh)v xaì §iay(joy7]V, Disputat de hoc vocabulo Biase I. 
p. 549 not. , sed eum quidem unius loci natura deceptum 
nimis arte huius notionis fines contrahere apparebit et eos 
quos laudavimus locos conferenti et praecipue Eth. N. X 6. 
11766 12. 14. — Has post artes, quibus et necessitates 
et oblectamenta comparantur, quod mathematicae exortae 
sunt, quae quidem primae inter theoreticas inventae sunt, id 
ei debetur otio, quo apud Aegjptios, geometriae auctores 
(Herod. II 109), pontificum ordini {e&vog, cf. Ast. lex. Plat. 
s. h. V.) licebat frui. Et otio quidem opus esse ad con- 
templandam veritatem, otium negotiis, contemplativam vitam 
activae, theoreticas artes ac disciplinas practicis praeponen- 



46 A 1. 9816. 

das esse ubcrius expoiiit Aristoteles Eth. N. X 7. cf. Polit. 
Vn 4. 14. 15. Artem autem angustiore et peculiari luiius 
vocabuli sensu (latiore enim sensii Graecorum ré^vi^v pa- 
riter ac Latinorum artem etiam ad scientiam referri vel ex 
superiore disputatione colligi potest 981^ 24 al fA.a&7]naTi- 
Tcaì réxvai, cf. Ali. pr. I 30. 46^ 22. An. post. I 1. 71« 4. 
Top. IX 9. 170« 31, 30. 11. 172« 29, 28 et ad 2. 1046/> 3) 
a scientia in Ethicis Nicomacheis, ad quae lectorem dele- 
gat, ita distinguit, ut sit ré^vi] t^ig tiq ^isvà Xóyov àh]&ovg 
7tot)]TiXì] VI 4. 1040« 20, krcLOTriai] autem 'é^ig ànodeiXTizi] 
3. 10396 31 (cf. Anal. post. II 19. 100« Q: ex d' hineigiag 
— Téyvi]g àQyi) xaì ènc6Ti]fAi]g, èàv f^èv Ttegì yévsoiv, ré- 
XViig, hàv Sé negì rò 6v, è7ii6T7]ui]g), omninoque in illa Ethi- 
corum parte VI 3 — 7 cetera quoque, quae eiusdem sunt ac 
scientia generis (xaì rwv aX?,Mv tojv ó^oyevcov ^26), veluti 
(fQOVijOiV, aocf'lav, vovv, definii et explicat. 

m\h 27 ov ò' evsxa — 982« 3 dijXov. jNon colli- 
git e superiore expositione Aristoteles, sapientiam communi 
omnium consensu prò scientia summorum principiorum ha- 
beri, nec superiora se exposuisse dicit propterea ut appa- 
reat liane esse vulgarem de sapientia opinionem, sed quia 
haec esse sapientiae vis ac natura vulgo statuitur; itaque 
non concludit ex superiore disputatione, sed ad eam assu- 
mit deiìnitionem sapientiae. Nimirum antea exposuit, quo 
et temporis et dignitatis ordine sese invicem cxcipiant sen- 
sus, memoria, experientia, ars, scientia; unde si voluisset re- 
petcre et conficere sapientiae defìnitionem, ea ipsa discri- 
mina, de quibus lectorem ad Ethica Nicomachea remittit 6t- 
Qìjtai jiièv ovv — ò/[4oyevà)V, diligentissime erant exponenda: 
tantum assecutus est, non usu, sed scientiae laude aestimari 
singulorum generum dignitatem. lam vero si est ex vulgari 
hominum iudicio sapientia summorum principiorum scientia, 
eam dignitate reliquis omnibus cognitionis generibus prae- 
staic apparet wrrrfi xadàneQ eÌQi}Tai — f.tàlXov: liane au- 
t(Mii naturain re vera tribui sapientiae communi omnium iu- 
dicio sequcnti capite demonstrat. 



A 2. 982 «. 47 

CAP. II. 

a) Quod vulgo statuunt sapientlam ad omnia pertl- 
nere et diffìcillimam esse et accuratisslmam et ad docen- 
diim aptissimam neque aliunde nisl a semel ipsa suspen- 
sam: inde coHigi potest , eam primarum causarum cogni- 
iione contineri 982« 4 — 610. b) Non ad agendiim sed ad 
sciendum pertlnere sapientinm ex eo apparet et quod ah 
admiratione originem cepit, et quod inventa est quum iam 
suppeterent quae ad victum et cultum sunt necessaria bH 
— 28. e) Divina iure dici potest sapientia et propter suam 
dignitatem et propter naturam elus, quam contemplai ur, 
rei è 28 — 983« 1!. d) Profecta ah admiratione sapien- 
tia desinit in admirationem priori admirationi contrariam 
«11—23. 

a) 982« 4 èTieì Se tcìvtìjv — ^ÌO rcòv aìri co v èariv. 
Sapieiitiae quae sit natura ac iiotio superiore capite non de- 
monstravit, sed simpliciter contendit otù tìjv òvof.icc^o^évì]V 
aocpiav 716QÌ Tcc TiQMxa aiTia xal rag àQy^àg vTioXafi^d- 
vovai Ticcvreg 9816 27. Et prò certo ac manifesto paullo 
post hoc unum posuit, versari in cognoscendis quibusdam 
causis et principiis sapientiam 982« 2, quippe verum quidem 
esse ratus, sed non perinde manifestum, summas esse et prin- 
cipes causas, ad quas referatur sapientia. Iam quod in me- 
dio reliquit investigat, quales sint eae causae, ad quas refe- 
renda esse sapientia communi omnium consensu iudicetur. 
Quoniam autem non in statuenda ipsa sapientiae definitione 
cernitur ille opinionum vuìgarium consensus, verum potius 
varia feruntur de sapientiae dignitate ac praestantia iudicia, 
haec omnia ad eandem pertinere sapientiae notionem, ob- 
scure animo conceptam, demonstrat. Et ea quidem ratio 
investigandi neque per se inepta est, nimirum transitur a 
praedicatis sive notis notionis cuiusdam ad ipsam notionem, 
qualem oporteat poni, ut recte ei praedicata illa tiibuantur, 
cf. de anim. I 1. 402*16 — 25, neque Aristoteli temere vel 
fortuito instituta videri poterat. Sicuti enim ipsam naturam 
nihil temere nec sine ratione instituere Aristoteles censet, 
cf. de resp. 10. 476« 12, ita etiam vulgatis ac late patenti- 
bus homiiium opinionibus, quas vTiol/jìpeig ipse dicit (cf. ad 



48 A 2. 982». 

1. 981« 7), Alexander p. 9, 19 Stoicoriim, ni fallor, more 
apte xoLvàq xaì cpvGi'/.àg tmv (xì/O-qojttcov èvvoiag appellai, 
eam tribuit vini, ut non piane a ventate alienae esse vi- 
deantur, cf. de divin. 1. 4626 14. Hanc auctoritatem ac di- 
gnitatein quum tribuat vulgatis hominum iudiciis, mirari non 
debemus, quod qua via iis est incedendum, qui nihil aliud nisi 
nominis alicuìus significatiouem et usum constituere vo- 
lunt — bis enim quaerendum est, qua vi illud nomen usur- 
pent homines, quid ei tribuant — , eandem insistat ubi ipsius 
rei natura, nec nominis tantum significatio ad investigan- 
dum est proposita. Ita in Phjsicorum libro IV ad invenien- 
dam spatii ac teraporis notionem, in Ethicis Nic. VI 7 ad 
definiendam sapientiam a communibus ac vulgatis proficisci- 
tur hominum opinionibus, easque, quum singulae singulis in 
notis haereant, quasi unam in summam redigit; eadem ra- 
tione usus hoc loco sapientiae notionem ita investigai , ut 
singulas, quae vulgo ei tribuuntur, notas, quum quidem ad 
omnia eam pertinere et diffìcillimam esse et accuratissimam 
et ad docendum aptissimam ncque alio referendam et cete- 
rarum disciplinarum dominam esse statuunt, eas omnes per- 
tinere doceat ad indagationem primarum causarum. 

Et primum quidem quod omnia scire sapiens putatur, 
caute addidit cog èvdéxsrai a 9, siquidem fieri non potest ut 
singulas res quisquam omnes habeat cognitas, /lu) xa&' 'éxa- 
OTOV éyovra è7zi6T7JiJ.ì'jv avrcòv: colligitur autem inde «21 — 23 
maxime universalem eam oportere esse scientiam, quae ad 
omnia pertinere iudicetur. Universalem enim qui concepit 
notionem, is olSé ti cog Tiàvra rà v7toxetf.ieva. Non simpli- 
citer sed quodammodo eum cognovisse dicit ndvra rà vtzo- 
y.eif.ieva, quoniam in universali notione non actu, sed po- 
tentia continentur singulae res quae ei sunt subiectae, cf. 
Anal. post I 24. 86« 22 sqq., Phjs. VII 3. 247^» 6, Trendel. 
Eleni. §. 6. Eas autem res singuhìs notioni subiectas quod 
vocabulo vTtoy.ei^eva significai, non possum eiusdem usus 
alia ex Aristotclis libris afferre exempla, quamquam ex ea 
vi, quani vulgo apud Aristotclcm habet, facile haec signifi- 
catio repeti potest. Etenim rò v7ioy.ELf.uvov quum aut id 
significct quod subiicitur vel formae rem definicuti 3. 983« 
30. 984« 22 vcl accidentibus rei 3. 983« 16. Z 3. 1029« 1, 



A 2. 982 «. 49 

aut id de quo quid praedicatur h. e. subiectum logicum, K 6. 
10636 21 al.; ex altera hac signifìcatione, quonìam praedica- 
tur de singulis rebus uotio universalis atque subiectum in 
affirmativis certe enunciatis minus late patere solet quam 
praedicatum, sponte eo ducimur, ut res singulae subiectae 
universali notioni dici possint vtzo'aeìuevcc^ sed exempla , ut 
dixi, piane similia desidero, praeter id quod in hac eadem 
disputatione legimus ^4, ubi r« vTzoxeifieva opponuntur roìg 
noójTOiQ y.aì alrioig. Quodamraodo comparari potest usus 
TOC vTzo'/.eìfisvov An. post. I 13. 79« 8. II 3. 91« 11. 

Deinde quod sapientia difficillima esse vulgo iudicatur, 
«10 — 12, 23 — 25, eo et distinguitur a perceptione sen- 
suuui, quae utpote communis omnibus hominibus sapientiae 
nullam habet laudem, «11, cf. ad 1. 981* 14, et ad univer- 
sales refertur notiones; eae enim licei suapte natura facil- 
limae sint ad cognoscendum, tamen uobis hominibus (/a- 
?,e7T(ÓTccTa — yvù)QÌt,HV Toìg àv&QbónoLg «24) ideo sunt dif- 
ficillimae, quod a sensibus longissime sunt remotae. De qua 
oppositione earum rerum, quae (fvOEL et quae Tigòg rjuàg co- 
gnitu sint faciles, cf. ad J 11. 1018^32. Z 4. 10296 7 sqq. 

Tum praecipua quaedam àv.oi^ua vulgo assignatur sa- 
pientiae «12, 25 — 28. lam vero ày,QÌ^uav sive exactam et 
omnibus numeris perfectam cognitionem (cf. ày.Qi^éGTeoov 
ànodeuy.vvvai cui opponitur fiaXayojTSoov K 7. 1064« 7, àxoi- 
^éoTSQOL l6yoiA9, 9906 15. M 4. 1079« 11. 5. 1080« 10, 
Waitz ad An. post. I 13. 786 32) tum maxime possumus con- 
sequi, quum in simplicissimis versaraur notionibus. Simplicis- 
simae autem notiones eaedem maxime suntuniversales et sum- 
mae et sua natura primae; reliquae enim, quae iis subiician- 
tur et in earum ambitum cadant, additis notis quibusdam, hy 
TiQocO-iasojg «27, exsistunt. Cf. M 3. 1078« 9: yaì oocù §i) 

àv TZEQÌ 7l(J0TÌQ0òV T(p XÓyCx) y.aì à7l?,OVOTéO0JV, T060VTC0 {.làX- 

lov E^eo rày.oi^ég* tovto de t6 ànlovv èailv. Siguifìcari au- 
tem per TioÓG&caiv eam notionis alicuius determinationem, 
quae fit additis notis, oppositam abstractioni, tT] cccfaioéasi, 
quae demtis notis confìcitur, et collatis aliis locis apparet. 
Zi. 10296 30. 5. 1031«2. 4. K4. 1061« 29. M2. 10776 10. 
r2. 10036 31 (cf. Trendelenburg Kategoricnlehre. p. 83. n. 2, 
"Waitz ad An. post. 1 18. 816 3), et illustratur hoc ipso loco 

Aristot. raetapli. ed. Bonitz Voi. II. 4 



50 A 2. 982 «. 

per exeniplum aritlnneticae et geometricac doctiinae. Nimi- 
riim ad iiotionem magiiitiidiiiis, in qua exquirenda versatur 
arithiiietica , in geometria accedit extensionis nota, ut tam- 
etsi omnes omnino mathematicae disciplinae rà è^ cccfccigé- 
6£0)g indagare ab Aristotele iudicentur, K 3. 1061« 28. M 3. 
de coelo III 1. 299« 15, tanien geometria, si cum arithme- 
tica conferatur, ex TTQOGd-éGscog esse ideoque minus habere 
ccy.Qi/9eic(g dici possit. Cf. Anal. post. I 27. 87« 34: xcd i) 
é^ klaiTÓvwv (int. èTiiGTilui] àxQi/^earéQa èoil) TÌjg hx nQoa- 
&éoecog, oìov yuof.ieTQÌag àQL&ui]Tixi']. Xiyco J' hx nQoa&é- 
(jecog, oìov /.lovàg ovaia a&erog, aziy^n) d'è ovaia t^srog, rav- 
T7]V ex TTQoa&éasojg. — Itaque àxQiSuav praecipuam qui tri- 
buunt sapientiae, eam referre debent ad prima et simplicis- 
sima rerum genera. 

Nec multum differt, quod ad docendum aptissimam sta- 
tuunt esse sapientiam, «13, 28 — 30. Docendi enim facultas 
omnis quum contineatur in tradendis causis rerum, sapien- 
tia ut recte iudicetur ad docendum aptissima esse, in con- 
tcmplandis et investigaudis causis versetur oportet; quod 
quidem cura superioribus propterea concinit, quia eadem et 
prima sunt et causae reliquorum. àXXà ^rjv xaì Scdaaxa- 
?uxi] ye ì) Twv aÌTicòv &6ù)qi]tixì) f^iàXkov, «28. Adverbium 
(.làXXov utrum unice ad Sidaaxalixi] an idem simul ad &eo)- 
QriTixi] referendum sit, et Alexander dubitat, nec facile vi- 
detur ad diiudicandum, quum utraque interpretati© habeat 
quo commendetur. 

Denique si qua scientia non propter usum aliquem, sed 
propter semet ipsam petitur, «14 — 16, 30 — A4, eam ipsa 
sciendi vi ac virtute excellere oportet. Atqui sciendi digni- 
tas aestimatur ex dignitatc carum rerum quae sciuntur. Ergo 
maxime scibilia esse oportet, ad quae refcratur scientia pro- 
pter semet ipsam expetenda. Talia autem sunt rà 7t{)ù)Ta, 
i. e. rà /Lu) di éré^MV àXXà di' avTMV tì)v nloriv éyovra 
Top. I 1. 100/v 18 (cf. Waitz ad An. post. I 2. 71/^ 16) et 
T« ahia, si(juidcm prorsus scirc aliquid nobis videmur, ubi 
causas cognovimus, cf. 3. f)83« 25. a 2. 994/>' 29. PIijs. I 1. 
184« 12: TUTE yaQ oìójitsda yivióaxeiv 'éxaaTov, Ihav rà ahia 
yvojoiaoìUBv Tfc TTQWTa xaì Tag ccQ^àg rag TTOokag. cf. II 3. 
194/>18. Anal. i)ost. I 2. 71/>9: iniaTaaOai òè olóueO' Ixa- 



A 2. 9826. 51 

6TQV aTiliog — orar rrjv r alriccv oìcuus&a yivcóaxHv 8i 
rjV tÒ 7iQàyf,id èanv, ori èxsìvov curia koTi, y.aì fiì) hvdiy^E- 
reti TOVT àXXojq 'éyuv. Waitz ad h. 1. 71* 30. Trend. El. 
log. §.17. — Atque eadem primaram causarum scieiitia iure 
quasi quaedam regina ceterarum doctrinarum esse iudicatur, 
«16 — 19,^4 — 7, 10. Sicuti enim artium earum, quae ni- 
hil nisi instrumenta paraiit ac suppeditant, illa est domina, 
quae et ipsa cognoscit cur quidque faciendum sit et reliquis 
praescribit (cf. Eth. N. I 1), ita disciplinarum omnium ea vi- 
deri debet domina esse, quae quem ad fìnem tendant omnia 
cognoscit, cf. B 2. 996* 10 sqq. Est autem illud Tivoq Ivvacx, 
sive causa finalis singulis in rebus suum cuiusque bonum, in 
universitate autem rerum summum bonum sive mens divina, 
cf. A 7. Quod quidem summum bonum quum unum sit e 
principiis, sapientiae, quae circa principia versatur, hoc erit 
tribuendum, ut sit cc^^cxcoraTì] tòjv ènLOTì^/ncòv. (ràyad^òv zcà 
TÒ ov 'évexa blO, cf. ad 3. 983« 31.) 

Quidquid igitur de sapientia vulgo iudicatur, ea omnia 
tendunt ad eandem primarum causarum indagationem, èTil 
TTjV avTJjv è7zi6T7iui]V ni7iT8L TO '^r]TOV^u8Vov ovofia 68, i. e. 
nomen sapientiae, de quo quaerimus, cadit in eandem, quam 
modo descripsimus, summorum principiorum scientiam. 

b) 9826 11 OZI J' ov — 28 'évsxév èavLV. Quoniam 
omnis doctrina aut noii^xr/.ì] est aut TtQaxTixì] aut &£mq7]~ 
rr/.7], cf. El, sapientiam ad theoreticum genus referendam 
esse iam inde cognoscitur (xaì 611), si quis originem phi- 
losophiae respexerit. Qui enim primum philosophati sunt 

(è'/y TMV TtQOJTMV CpL?.OaO(pì](yccVTC0V 611; Ue quis TÌQÒjTOV, 

quod est in lemmate cod. M Alex, prò Ttgcóvcov reponere 
cogitet cf. 3. 9836 6. 29. de part. an. I 1. 6406 4), admira- 
tione moti ad phiìosophiam accesserunt; quam quidem admi- 
rationem quum ab inscientia causae proficiscatur, ad cogno- 
scendam causam tendere et in eius cognitione acquiescere ap- 
paret. (Quod dicit 6 20: Sia rò ùdévat xò kTiioTaG&ai èdico- 
y.ov, non videtur de discrimine verborum eldévao et hTclara- 
a&ai subtilius quaerendum. Saepissime enim Aristoteles haec 
verba ita coniungit, ut ea nullo prorsus discrimine ab eo 
usurpari appareat, cf. ad 1. 980« 21, et quod Scliweglerus 
esse vult discrimen, ut kTtiorao&ai cognoscendi viam ac ra- 



52 A 2. 982 &. . 

tionem, eìdévac scìendi finem et eventiim significet, ne ex 
ipso quidam hoc loco potest coniprobari, siquidem non verbo 
BÌdkvcii, sed praepositione Sua significatum est, quo tendat 
cognosccndi studium. Quodsi quid est statuendum discri- 
minis, probabilius dixeiis per vcrbum sldévai cognitionem 
opponi actioni, cf. ad 1. I., per verbum kniaraad'cci stabi- 
leni et ilrmani scientiam distingui ab inani opinione.) Et ad- 
mirationem quideni quod philosophandi statuit causam esse, 
cum Platone consentit, Theaet. p. 155 d: fiala yàg (filoaó- 
cpov TOVTO tÒ TTa&og tÒ &avfia^8iv, ov yaQ aQ^i) aXhi (filo- 
aocfiag ì] ami]. Atque ea admiratio exorsa a rebus levissi- 
mis et quae maxime sunt in promptu ad maiora pauUatim 
et graviora escendit oìov tzeqì ts tmv rijg 6eX7]Vì]g naO^i]- 
^drcov zaì rcov ttsqì ròv i]liov xal aarga zaì tzeqì rrjg 
Tov navròg y8vé6so)g. Acquiescendum putavi in lectione co- 
dicum praeter Ab omnium aoTQa, ncque ex hoc uno libro, 
cui nimium videtur Brandisius tribuisse, cum Brand, et Bekk. 
recipiendum neoì àoTQcov. Aptius enim graviora illa, quae 
admirationem eademque investigationem moveant, duas di- 
stribuentur in partes particulis re. — 'Aaì et iterata praepo- 
sitione TiEQÌ cum genitivo coniuncta significatas, quarum par- 
tium altera cernatiir in affectionibus, in motu ac cursu lunac 
solis ceterorum siderura, altera in universa rerum omnium 
generatione; minus apte ex scriptura cod. Ah divellas side- 
rum affectiones ab affectionibus lunac et solis, ut tres exsi- 
stant indagandi causae, una in luna ac sole, altera in side- 
ribus, tcrtia in omni rerum generatione. Quamquam confi- 
teor etiam in vulgata, quam restitui, lectione, aegre me ca- 
rere articulo ante aavQa, nisi, quod interdum videtur fieri, 
prioris vocabuli articulum, ròv ijhov, etiam ad proximum 
nomcn referri putemus. Alexandri in explicatione siderum 
mcntiojicm frustra quacras. — Eiusdcm libri Ab fidem, quam 
hoc loco sperncndam putavi, proximis in verbis secutus sum, 
quod reiccta omnium et cditionum et, ut videtur, codicum 
lectione óiò xaì ffic?ióuvì}og 6 (fiXóaocfAìg Ticog èotiv scripsi 
cum Alcxandro p. 14, 26 transposito articulo òiò xaì ò (fi- 
h)jLivOog (fiÀÓaof/óg Titóg èariv. Habct sane vulgata lectio 
aliijuam comraendationem ex Asclepio p. 52,9, 12 — 23, quam- 
vis liic in ea e\[)Iicanda frustra laborans nugetur, et obi- 



A 2. 982 ò. 53 

ter inspicienti ad Platonis fabulas i eferri posse videatur; sed 
si universain argumeutandi rationem respexeris, non videbi- 
tiir retineri posse. Nimirum ex adtniratione rerum mirabi- 
lium repetitiir philosophiae studiiim, nec contra e studio sa- 
pientiae admiratio; itaque rw (fiXo^iv&ci), quoniam ò fivd'og 
ovyy.siTdL k'A &avfiaoicov, recte tribuitur, ut quodammodo sit 
philosophiae studiosus (f>i?,6oorp6g Ticog, nec vero intelligi 
ptjtest, qua ratione ductus philosopho Aristoteles fabularuin 
assignet studium. 

Haec theoretica philosophiae natura eo confirmatur, quod 
quaeri coepta est quum iam suppetereut et quae necessaria 
sunt ad viv^endum et quae ad victum et cultura pertinent, 
TiàvTùìv vTcaQ^óvTOJV Tcdv ccvciyy.aitov yxà ngòg qcìgtmvìjv xccì 
diaycoyijV i) ToiavTì] cfQÓvijaig ìJQ^aTO ^ì]Te7adc(i ^22. Unus, 
quod sciam, Schwegierus haec verba aliter est interpreta- 
tus; is enim ratus, si ita vokiisset Aristoteles enunciatum 
intelligi, scribendum fuisse xaì róov Tigòg qciqt., verba y.aì 
TTQog QUGT. z. 8. ad -ìJQ^aTo ^i]Teìa&ca trahit, et sic inter- 
pretatur: uerstah man im Be&itz alles Nothwendigen war, 
begann man^ zum Behiife felneren^ edleren Liehensgenusses 
auch nach wissenscltaftUcìier Einslcìtt %u streben^» allatis ad 
confirmandam liane explicationem et aliis locis, quales ad- 
scripsimus ad 1. 981^ 18, et praecipue Polit, VII 15. 1334« 
22: àvdfjiag xcà zaoTsolag Sei noòg ri/V àa^oXiav, cfiloGo- 
cfiag Tioòg rrjv 6xoXì)v y.aì diaycoyi'jv. Sed ncque oporte- 
bat, quod opinatur Schwegierus, iterari articulum, siquidem 
una notione scriptor comprehendi voluit quae vel ad sus- 
tentandam vitam necessaria vel utilia sunt ad eam ornan- 
dam: ncque notiones admodum sibi afiìnes (jaCTcóvì] et dia- 
ycoyi] per particulas xal — y.al coniunxisset, sed per part. 
re — yal: ncque Quorévi} significat otium, sed vivendi 
facilitateli! vel comiiioditatem, philosophia autem ad otium 
exornandum dici potest aliquid conferre, nQog tì]v a^olriv 
Polit. l. l., non item ad conimoditatem. Denique vocabu- 
lum Siaycoyi] latius patet, ut philosophia eodem iure et dici 
possit requiri ad diaycoyì'jv, et inventa demum esse perfectis 
iam artibus omnibus quae pertinerent ad Siayojyyv, cf. ad 
1. 9816 18. Itaque redeundum ad vulgatam antiquitus in- 
terpretatioiiem , quae magis etiam confirmari videbitur, si 



54 A 2. 9826. 

quis et contulerit cap. 1 1. 1., et id spectare philosophum re- 
putaverit, ut philosophiam non ad aliud quidqiiam referri, 
sed propter scmet ipsam expeti doceat. 

Couiparatis igitur quae ad victum et cnltum pertinent re- 
bus omnibus Ì]o'^cìto ij ToiavTi] cf QÓvì^a ig ^ijTSÌadai b2i. 
Vocabulum cfQÓvijOig non pertinet, qui frequentissimus est 
apud Aristotelem usus, ad regenda agendi Consilia, sed unica 
ad cognitionem refertiir, ut non multum distet ab è7iiOTijtAr/j 
cf. ad 1. 98i)b 21, et M 4. 10786 15: cogt bÌtieq èmoT7]fii^ 
Ttvog aavac 'xaì (pQÓvi]Oig, érégag dsìv rivàg cfiJGsig eìvai 
nctQa rag aìa&ijTag f^isvovaccg. F 5. 10096 13 coli. B 4. 
9d9b 3. Conferri praeterea potest Platonicus eiusdem vo- 
cabuli usus, Phaed. 79 d. Phileb. 13 e, et Xenocratea cfgo- 
vTiOEOjg definitio Top. VI 3. 141« 7. — Itaque quum inte- 
gra sit philosophia et absoluta ab onini vitae usu, homini 
libero, qui non ex alieno pendet imperio (cf. Poi. I 4. 1254« 
14, Rhet. I 9. 1367« 32), recte comparatur, et ipsa sola 
omnium doctrinarum libera esse dicitur. Hoc manifesto di- 
cit Aristoteles verbis cc)X clkjttsq — è7TiaTi]fiù)V 6 25 — 27, 
sed ipsa enunciati conformatio aliquanto est impeditior, sive 
ea negligentia Aristoteli est tribuenda sive errori nescio cui 
librariorum. Nec multum profeceris si cum Brandisio ex cod. 
Ab scripseris (xiiTijv wg jn6vi]V ovcccv è?.sv&éoav, quoniam su- 
perior etiam enunciati pars liberius conformata est; auda- 
cius Schwcglerus verba /novi] yccQ omittenda censet. 

e) 9826 28 dio y.aì dcxaicog — 983« 11 àfieivMv 
ov de 1^1 la. Humana natura quoniam multis in rebus aliunde 
suspensa est {nollayri yàg ?; cfvaig dovh] tcov cìv&qcÓtzoqv 
è(7TÌv h. e. 7/ Tcòv àv&QMTitóV ffvoig TioXlayìj óovXi] èarìv), 
summa illa sapientia, quae vere libera dicatur, humanae fa- 
cultatis fines exccdcre et taniquam proprius diis honos vin- 
dicandus videtur, quemadmodum de summa atque absoluta 
bonitatc Simonides dicit dsòg ccv juóvog tovto éxoi rò yé- 
occg. (Articulum ante yioag cum uno cod. Ab Bekk. expun- 
xit; equidcm reliquorum librorum auctoritati obtcmperandum 
ccnsui; licet enim metri ratio articulum respucre videatur, 
cf. Beigk Poet. lyr. p. 748, tamen in afferendis mcmoriter 
vcrsibus non niinis religiosum esse Aristotelem pluribus pot- 
est cxemplis comprobari. Ceterum etiam Plato articulum ha- 



A 2. 983 «. 55 

bet, ubi euiidem Simonidis versum piane iisdem verbis af- 
fert, Protag-. p. 344 e. Proxima autem verba avdga ò' ovx 
à^iov jLu) ov OjTsìv xtL conformata ab Aristotele esse ad si- 
militudinem Simonideorum àvdQa 8' ovx éarc fxi) ov xaxòv 
euuevai, vere Schweglerus monet.) Quare si verum esset, 
quod de invidia deorum antiquitiis poetae cecinenint (Herod» 
I 32. Ili 40. IV 205. VII 10. 46 et interpr. ad h. 1. Cf. 
Lange verni. Scbr. p. 238 sq. Nagelsbach hom. Theol. p. 33), 
in hanc potissimum sapientiam eam invidiam cadere et in- 
faustos esse consentaneum esset, qui positum hunianae na- 
turae modum transgredi conarentur, Tovg tzsqittovq 983« 2. 
(Vocatur enim Ttegirróg qui singulari quadam virtute excel- 
lit et reliquos superat. Rhet. II 15. 13906 27. Probi. XXX 1. 
953« 10. Met. [l. 1053^ 3. Eurip. Hipp. 445. 948.) Sed pro- 
cul a deo omnis est invidia (cf. Plat. Pbaedr. 247 a. Tiin. 
p. 29 d), poetarum coninientis numini affìcta; etenim noXlà 
yjevSovrao àoidol, ut est in proverbio, antiquissinio ilio qui- 
dem, siquidem ianiSolon illud tamquam proverbium in elegiis 
adhibuit, Bergk Poet. lyr. p. 333, cf. Schol. Platon, p. 465 
ed. Bekk. Immo vero non quod bomo eius expers sit sa- 
pientiae, sed alia eaque duplici ratione haec sapientia et di- 
vina et dignissima iudicanda est; etenim ncque deus acti- 
vam habere potest scientiam, quae ad alia pertineat, sed 
unice banc sapientiam, qua semet ipsum contemplatur, cf. A 
7 et 9, et quoniam deus ipse in summis esse causis et princi- 
piis communi omnium consensu iudicatur, ea sapientia, quae 
ad ultimas causas progreditur, divinam naturam ad investi- 
gandum babet propositam ideoque iure divina dicitur, cf. £'1. 
1026« 19 sqq. — («7 xav et rig tmv -&8imv eh]. In uno vo- 
cabulo xav saepe universae apodosis vis continetur: xaì eh] 
àv &eia èniOTì^ij], et rig tmv deiMV eh]. Cf. Stallb. ad Plat. 
Phaedon. 71b, et quos ille affert.) 

Cum bac de divinitate contemplativae sapientiae dispu- 
tatione cf. praeter A 1. 1. Etb. Nic. X 7 et universum ca- 
put et praecipue baec verba 11776 30 sqq.: ó Sé roiovrog 
av eh] ^iog x^elrrcov i] xcct ccv&qmtiov' ov yàq ?) avd'Qw- 
Tióg kGTiv ovTM fiiMOerca, aXX' 7/ deìóv tl èv avrò vTtàQ- 
y^ei — . e\ di) &eìov 6 vovg ngòg ròv avd qwtiov , xaì ó 
xava TOVTOV ftiog &eìog nQog xòv àvi^QOJTiivov (3iov. ov xqì] 



56 A 2. 983 a. 

§h '/.arce Tovg TiaQccivovVTaq (cf. Rhet. II, 21. 1394* 24) àv- 
■d^QMTiiva cfQOvelv avd'QcoTiov ovra ovdè &Vì]Tà ròv &V7]t6v, 
àVJ ècp' 0601' èvSéx^Tac à&avarl^eiv. Cf. 8. 11786 20 sqq. 
Polit. VII, 2. 3. 

d ) 9S3« 11 Sei f.iivTOL — 20 ustoijT ?/. Exorsa ab 
admiratione eius rerum naturae, quam usu et experientia co- 
gnovimus, sapientia desinit in admiratiouem aliam eamqiie 
ut est in proverbio (devréoojv ccjuslvÓvcov Alex. p. 16, 18. 
Erasiii. Adag. I, 3. 38) meliorem, ut miretur, si quis auimiuu 
induxerit res aliter se habere ac vere habent. Yeluti qui 
geometriam nondum perdidicit, quoniara linea quaelibet in 
infioitum dividi potest, miratur quod eadem mensura infinite 
parva mensurari posse negautur latus et linea diagonalis 
quadrati (et n reo khayloTcp fAi) ueroelzat «17); qui vero 
gnarus est geometriae, is fieri non posse intelligit, ut com- 
munis sit utriusque mensura. Solenne hoc exemplum, àcvu- 
ueroog i) Sidueroog, praecipue ubi de eo agitur, quod sim- 
pliciter et suapte natura est impossible. Cf. F 8. 1012« 33. 
/l 7. 1017« 35. 12. 1019* 24. 29. 1024* 19. 4. 1047* 6. 
Waitz ad x\nal. pr. I 23. 41« 26. Anal. post. I 2. 71* 26. 
33. 89« 30. Top. I 15. 106^ 38. Vili 13. 163« 11. IX 6. 
168« 40. 10. 171« 14. Phjs. IV 12. 221« 24. 222^ 4. de 
an. Ili G. 430a 31. et Trend, ad h. 1. 

983« 14 y.a&ciTieQ tujv dava a tojv — 15 air la v. 
Alex, ad h. 1. p. 16, 6 U^avaara interpretatur xà vnò tójv 
-dccviicnoTioiMV der/.i'vueva Tzar/via, et é| avTwv Soxeì xcù 
cii'TouciTOjq y.iveÌG&ccL Vulgatam hanc fuisse voc. &ctvuci si- 
gnificationem optime cognoscitur ex loco Platonico de rep. 
VII 514 b, cf. Ruhnk. ad Tim. lex. Plat. s. v. ■d-avaara. Quem- 
adniodum, ait Aristoteles, spcctatores causarum ignari admi- 
rantur simulacra jlla, quae praestigiatorcs fidibus vel nervis 
occultis movcnt, ut suapte sponte moveri vidcantur {ravró- 
fiiciTcc TOJV ^. ), ita solis motus et alia id genus admiratione 
eos implent, num vere ita rcs se habcrc possit. Hanc fere 
esse vcrborum scntcntinm facile apparet, sed dativum To2g 
— TeOecooiy/.óoi quo referendum putem, ut apta vel tolera- 
bilis cxsistat enunciati conformatio grammatica, non possum 
reperire. Aptissime quidem liacc vcrba To7g uì'jTio) TeO: r. a. 
ci cum grammatica enunciati foiuìa et cuui sentcntiarum or- 



A 2. 983 «. 57 

dine concinent, si post nàciv «16 posita fuerint: ^avucioròv 
yào do'/.H 7ià6i roìg f.a]7io3 TE&Etoori'/.ÓGi tÌjv cdrlav, et tl tco 
è?^a^Ì6Tfp ili] jLiergeÌTai, cui opponatur deinde «19^ ov&èv yào 
àv OVTOJ &avuaa8i8V ccvi]o yecousTOixóg. Sed qunm neqne 
e libris mscr. neque e commentario Alexandri afferre quid- 
quam possim ad confirmandam hanc coniecturara, vereor au- 
dacius in trauspouendis verbis versari. — Aliam interpre- 
tandi viam Schweglerus ingressus est; is enim ràJv ^ccvaà- 
Tcov seiungit a v. zccvróf^iaTa, et subintellecto verbo èort, 
idem significare existimat ac: ^ccvi^iaarà èarc, y.a&drteo rav- 
róuccxa t^av^-iacrd Igtl roìg fir/Tico TB&eoiQiy/.óai r. air. Sed 
vereor ut haec interpretatio ferri possit; quae enim affert 
ex empia tmv àvayy.aiojv èori, ròjv àSvvdrojv èarl etc, ea 
omnia nomen adiectivum habent, non nomen substautivum; 
ac praeterea nomen d-avucc, quum esset usitatum ad signi- 
ficanda praestigiatorum artificia, vix probabile est Aristote- 
lem usurpasse ad denotandam modo admirationem bis ipsis 
praestigiis excitatam. 

983« 20 Tig (.ihv ovv ò rgÓTcogriig èTZiori] jLir^g rrjg 
Li]TOVuév}]g, SLor/TCiL. Sapientiae quae sit notio Aristo- 
teles Tulgatas de ea secutus opiniones descripsit; sapientiae 
autem nomine utrum universe scientiam vel philosophiam, 
an primam philosopbiam significare voluerit, iure quaesiverit 
aliquis. ISimirum oocfia utraque vi apud Aristotelem le- 
gitur, Tcluti de scientia vel philosophia universe J[ 1. 981« 
27: còg xciTcc rò eldévciL f.ici).?,ov cr/.olovdovaav T7]V oocpiav 
nàoiv. r 3. 1005^ 1: eOTi de oocpla rig y.cà i) cpvoixi], cOX 
ov 71QMT11. K 4. 1061^ 32: §lÒ y.cà tcìvtìjv (int. 77)2^ (pvai- 
yi]v') y,aì tì)v f.icc&r/uccTr/.ì]v f^iéor] Trjg oocfiag slvca ^eréov: 
contra primam pbilosophiam vocabulo oocflag sig-nificari ap- 
paret bis locis B 1. 995^ 12. 2. 9966 9. K 1. 1059« 18—32. 
2. 1060« 10. yl 10. 10756 20, cf. Eth. Nic. VI 7, Waitz ad 
Anal. post, prooem. Atque hoc ipso capite ad definiendam 
60(ficiv plura affert, quae non ad primam potissimum philo- 
sophiam sed omnino scientiae ad naturam pertinent, veluti 
quod cam dicit ad docendum aptam esse et propter se- 
met ipsam quaeri, alia id genus. Attamen si considerave- 
ris, sapientiam ad primas rerum causas referri et maxime 
universalém et divinam dici, probabile videbitur, universam 



58 A 2. 3. 983 «. 

disputationciii, licet commuiics qiiasdam onuiis scientiac no- 
tas coiitiiicat, pertinere ad priniam philosopliiam. Atque id 
coiifirmatur collato B 2. 996^ 8 sqq. ; ibi eiiiiii, qiuim ma- 
nifesto de prima philosophia disserat, ipsius liiiius disputa- 
tioiìis facit mcntioiiem: ex fièv ovv tmv TiaXai diwQLC^iévcov, 
Tira '/Qì) y.alùv tcov h7ti6Tì]Licov Gocpiav, 'é'/et Xóyov éxciaTijV 
rrQOGayoQSven'. Ij fièv yccg aQ/ixioraTì] xaì i^ys^iorixcoTchì] 
xt).. Quod aiitein primam philosophiam hoc capite non tam 
certis dcscripsit fìnibus, quam F \ qì E \ , non possumus 
mirali; illis enim locis ex sua ipsius scntentia primam phi- 
losophiam describit, hoc capite tantum componit, quantum ex 
vulgatis hominum opinionibus colligi potest, ex quibus ad- 
nmbra?se huius disciplinae notionem satis videbitur. 

983« 22 Ti)v !^i']Ti]OiV xaì t'ìjv 6 ?ii]v fiéi^oSov. Voc. 
f.iéd-oòog apud Aristotelem latius patet, quam qua signiiìca- 
tìone in hodicrnum sermonem transiit. Usurpatur quidem 
(né&odog ad significandam viam ac rationem disputandi vel 
inquirendi An. pr. I 31. 46« 32, ^26. II 1. 53« 2. L,i]TeÌv, ev- 
()8ìv, éyuv ^(£«^0(^02/ Top. I 1. 100«I8. 2. ]01«29. 3. 102^* 
36. vTiò tÌ]v avTì]v f,ié&o§ov Top. I 5. 102« 10, 37. ìdla, 
oìxeia, iiTiqovv ^dOoSog Top. I 6. 1026 39. Vili 12. 162^*8. 
An.'pr. II 23. 68^ 12 (cf. òdóg An. pr. II 1. 53« 2. I 27. 
43a 21. 28. 45« 21, ^37. 30. 46« 3. 31. 46^ 24, 33. Top. 
II 2. 109^ 14). Saepe vero hoc vocabulo non forma dispu- 
tationis, sed ipsa disputatio vel disquisitio significatur, cf. 
yl 3. 983i 4. 984« 28. M 1. 1076« 9. 9. i086« 24. N 3. 
1091^' 20. Top. IX 11. 172/>' 8. 34. 184^ 8 (cf. 183^ 13. 184/> 7). 
VII 3. 153« 25. Et ea quidem vi hoc loco usurpatum esse 
voc. fiédodog, vel ex addito nomine ^ì]Ti]()tg colligas. De- 
nique id&oòog periude ac TtQay^iareia interdum disciplinam 
quandam signilìcat, via ac ratione traditam, Top. I 2. 101^ 3. 
— Cf. de usa voc. ^lUìoÒog Zeli ad Eth. Nic. p. 3. Waitz 
ad An. post. I 1. 71« 1. Herder krit. DarstcUung etc. I 1. 
p. 216 not. 

GAP. III. 

iiualnor esse causarum jìrlncipum genera ut est de- 
nwuslrnhtm in P/ttjslris, Un comprohalur velentm pltiioso- 
phornm auetorUfUe , (/ni nnlinm praeterea genus poluerunt 



A 3. 983 «. 59 

reperire 983« 24 — 6 6. Antiquissimi enim pJiilosophi non 
posuerunt aliam nisi materialem rerum causam, sive aquam^ 
sive aèrem, sive alla corpora simpUcissìma ^6 — 984« 16, 
postea ipsa ver Hate ducti mnterlae addtderunt causam mo- 
vendi, praeter eos qui immotam esse omnem rerum iiniver- 
sitatem sibi persuaserunt «16 — *8j tum Anaxagoras pri- 
mus eadem rerum natura ductus tertiam ponendam esse 
causam inteJlexif, ex qua quidquld esset boni in omni re- 
rum natura repeteretur^ nec tamen eam seiunxit a causa 
motrice 68 — 22. 

983« 24 'cTièì §è (pavsQov — bS tcsqì TÌ]g àX't]0'EÌag. 
Causarum priiicipum quaerendam esse cognitioiiem, qua in re 
priiiiain philosopbiam versar! supra docuit, iam confìrmat ex 
ipsa scientiae natura: tÓtb yciQ eìSévca cpauèv axaGTOv (quod 
vocabulum generis neutrius esse, non masculini, ut interpre- 
tatus est Schweglerus, apparet ex locis adscriptis ad 2. 982^^ 3), 
uTccv TTjv TiQOJTTjV ahiccv olcó^e&a yvojQi^stv. Et primam 
quidem causam, T7}i^ tcqojtt/v ahiav, non dici eam, qua e rei 
effectae proxima est (tcc b/yvTCira cut ice II i:. 1044*2), id 
quod per usum vocabuli Tigonog videtur licere (cf. J 4. 
1015«7: 1] te 7100JT1] vh] , y.ccì ami] Si/^cog, i] ì) ngòg amò 
TiQMTi] r j) oXojg ngojTi]), verum potius eam, quae non ali- 
unde suspensa sed suapte natura causa est (cf. F 2. 10036 
16: Tov TtQWTOV — y,al è^ ov rà aXXa TiOTriTca. Z 6. 1031* 
12: xa&' avrei '/.ai noojTcì. 1032« 5 al.), et consentaneum 
videbitur conferenti An. post. I 24. 856 23 sqq. et eos lo- 
cos, quos adhibui de eadem re ad 2. 9826 3, et ex hoc ipso 
loco cognosci potest. Easdem enim causas antea dixit r« é| 
àg/iìg carice, definiens notionem causae per notionem prin- 
cìpi! ita, ut prima et absoluta causa significetur. (Conferri 
potest cnm bac formula ra è'^ cioyìig alrui, quod saepissime 
Aristoteles càriov et àoyi] prò sjnonymis coniungit, cf. 2. 
9826 9. 5.9866 33. 8.9896 23. 990« 2. 5 3. 999« 18. TI. 
1003« 26. 2. 10036 18 al.) 

Quatuor causarum genera Aristotelem notum est distin- 
guere, ubicunque de rerum natura et generatione agendnm 
est, cf. ex Metaphjsicis B 2. 9966 5 sqq. J 2. Hi, 1044« 
33 sqq. et ad A 4, ex Pbysicis praecipue Phjs. II 3. 7. de 
gencr. an. I 1. V 1. e Logicis An. post. II 11. XJberins 



GO A 3. 983 «. 

de hac causaruiii distiuctione et qiiomodo quatiior haec caii- 
sarum genera ad tria revocentiir disputaveriuit Ritter Gesch. 
d. Phil. Ili p. 159 sqq. Zeller Phil. d. Gr. II p. 409 sqq. 
AYaitz ad An. post. II 11. 94» 20. Forchhamraer Verhandl. 
der sechsten Vers. deutscher Philologen. 1844. p. 84 — 89. 

Ac prinium quidem substantiam et notionem substautia- 
lem (cf. ad Z\ sqq.) principioriun in numero esse haben- 
daiD inde apparet: ccrayerca yccQ rò dici ri eìg top lóyov 
'éGxarov «28, h. e. si quis quaesiverit, cur aliquid hoc sit vel 
illud, quum multa possint responderi, postremo tamen, ioya- 
Tov, affereuda est ea notio, quae ipsam rei naturam expri- 
mat (vernacule interpreteris: demi das iVarum tvird zidefzt 
mif den Begrìff der Saclte zniuckgefnìtrf). Nimirum toycc- 
Tov cum Alexandro referendum esse ad verbum ccvaysTai, nec 
cum Hengstenbcrgio ad ròv Xóyov, confirmatur coli. Phj^s. 
II 7. 198« 16: eìg rò tl hanv (xvaysraù rò 8ià ri toyarov 
kv Toìq ày,LVìiTOLg, olov èv TOÌg f,ic(i3-/]uaGiv' 6Ìg ògiOfiòv 
yaQ rov ev&éog i] gvu^lìtqov i] àlXov TLvog ccuayerac e6y ce- 
ro v. lam vero quo in investigando postremo devenimus, id 
suaptc natura primum est, Alex. p. 18, 2, atque hoc, pro- 
pter quod tamquam primum (dia tl ttocotov) quaelibet res 
ea est, quae est, hoc vero prò causa ac principio est ha- 
bcndum. Referendum esse tiqòjtov ad ri ncque ad aìriov 
y.cà àoyji^ ut sit «propter quid tamquam primum,» sicuti 
panilo infra legitur éj oh ttoojtov ^8, cf. z/ 3. 101 4« 26, ex eo 
cognoscitur, quod principii natura coniunctis vocabulis aì- 
TLov y.cà àoyì'i satis est definita, ad òià ti autem. superiora 
secuti, requirimus adiici quidpiam, unde non proximam quam- 
que cnusae denotationem dici apparcat, sed eam quae inve- 
stiganti ultima, prima sit sua ipsius natura, cf. An. post. I 24. 
85'^ 32: y.a\ oiircog ìóì'Teg I'jtcìv ^ujy.tri ói alXo fujò' ciXXov 
IvE/xc^ dice TOVTO wg TtXog (fccuh klOelv y.cà elvca y.aì yi- 
vèoOcciy y.cà TOTE eiòévca ^cihoTcc 8ià ri )]li9sì>. — Altcrum 
causac genus quum esse dicit tì]v vhjV y.cà tÒ vTTOxeifte- 
vov «29, notio rov VTCoy.siuévov, quae latius patct, cf. 11 4. 
10n« 9 et ad yJ 2. 982» 23, definitur apposita materiac 
notione. Tertio deinde generi, quod cernitur in causa mo- 
ti ice, quartum rò ov tve/.a opposituni esse dicit, tì]v ccptl- 
y^iuii'tjv TcwTij «31, quoninm ut altera ad originem respicit 



A 3. 983 6. 61 

generandi, ita altera prospìcit finem. Coniungit autem caii- 
sae finalis nomen to ov erexa ciim nomine boni y.cd Tcr/a- 
■d-óv (cf. eadera coniuncta 2. 982^ 9. B 2. 996« 24. H2. zi 2. 
1013^ 25. A' 1. 10.59« 35 al.), quia utraque notio, si eam 
per se et piena absolutaque vi ceperis, idem Aristoteli si- 
gnificat. Summiis enim finis, quo omnia tendunt, est ipsmu 
bonura, et vicissim bonum ita tantum defìnit, ut illuc tam- 
quam ad ultimum finem spectare omnia dicat. Cf. Eth. Nic. 
I 1. Ili 6. — Quatuor igitur quum sint {kTiEÌ Sé «24) cau- 
sarum genera, quamquam satis est de iis disputatum (re- 
&scóoì]Tca liièv ovv «33) in Phjsicis, Phys. II 3. 7, adhi- 
benda tamen sunt superiorum philosophorum placita. Hanc 
esse universi enunciati conformationem, nec recte Bekkerum 
ante rs&ecóoijTca uèv ovv piene distinxisse, demonstravi Obs. 
ad ÌMet. p. 34. cf. Obs. ad ÌMoral. p. 12 — 16. Quae ibi at- 
tuli exempla, eorum numerus ex Aristotele multo potest au- 
geri, nec maguopere distat haec conformatio ab ea forma 
periodorum Latinarum, de qua exposuit Nagelsbach lat. Sti- 
listik §. 116. 

983& 1 Tovg tzoÓtboov — 3 cc?.ri&etccg. Superiores 
philosophos quod dicit venisse ùg èTiloxeiUiv tojv ovtcov et 
philosophatos esse tt^oì Tijg c(?jj&eiag, idem fere utrisque 
verbis significai Yeritatis enim quum ea sit lex, ut quae 
sunt, ea esse, quae non sunt, ea non esse censeantur, F 7. 
101 1« 25, non multum differt utrum eutia contemplari a!i- 
qiiem (cf. FI) an de veritate philosophari (cf. a 1. 993^ 20) 
dicas. — Superiorum autem philosophorum placita quum sae- 
pissime referat Aristoteles, numquam simpliciter historici par- 
tes agit, sed ubique aliorum sententias ad suam ipsius doctri- 
nam confert, ut eorum dubitationibus quid sit quaerendum 
doceamur, B 1 init., vel quae male illi censuerunt, evitemus, 
quae bene, retineamus, cf. 3/1. 1076« 12 sqq. a 1. 993^ 12 
sqq. de coelo I 10. 279^5—12. de an. I 2. 403^ 21—24. 
Et hoc quidem loco superiorum philosophorum auctoritate 
confirmat nuUum a se praetermissum esse causarum genus, 
similiter ac ^ 10. 1075« 25 — 1076« 4 expositam de divina 
mente doctrinam eo comprobat, quod ita superiorum pliilo- 
sophorum dubitationes omnes solvantur. 

983* '6 Twv di) 71 o co TOJV — 18 èxsivi^g. Antiquissi- 



62 A 3. mZb. 

morum philosophoriim {tcòv ttqmtcov cp, cf. ad 2. 9826 11) 
pleriqiie ea unico principia posuerunt, quae si diversa di- 
stinxeris principiorum genera, ad genus materiae referenda 
erunt, rag èì^ vhjg udu b'J. Subtiliiis hoc videtur dixisse 
Aristoteles, quam si dixisset: tì)v vXìjv (.iÓvìiv cpì]&i]Gc(V ccq- 
yì]V slvca ttccvtcov. Quae cnim principia veteres posuerunt 
philosophi, maxime Ionici, ea materiae, qualem Aristoteles 
statuit, comparari quidem possunt ita, ut ad idem causarum 
genus videantur referenda esse, nec tamen ipsam referunt 
Aristotelicam materiae uotionem. Aristoteli enim materia 
mera est potentia generandi, dvva^ig tov yiyveo&ai, ncque 
ulla per se specie aut forma praedita (cf. ad Z 3. 1029» 
10 sqq.) ad quamlibet formam accipiendam pariter est ido- 
nea, quae forma si accesserit ad materiam, simplex ea est 
generatio, (X7i?S] yévsOLg. Veterum autem philosophorum, qui 
hic recensentur, principia materialia iam certa aliqua quali- 
tate definita statuuntur. (Cf. de gen. II 1, praecipue 329a 

33: TlQùJTOV f.lèv TO SwCiflEL GMUCi aìO&ljTOV CiQyi], Ò^VTEQOV 

S' al èvccvTLcóosig, Xéyio <?' oiov &£Q/Li6T7]g y.aì ipvyQÓn^g, tqì- 
rov 8' ìjSi] nvQ y.cà vduìQ y.aì ra roiavva.) Itaquc quum in 
alias rerum formas transeunt, quoniam non iuduunt tum pri- 
mum qualitatem quandam, sed integra substantia affectiones 
alteram altera commutant, ea non est simplex generatio, sed 
alteratio, àlXoloìGig, quam quomodo distinguat a generatione 
perspicue exponit Aristoteles de gen. I 4. Unde veteres phi- 
losophos sublatam e natura rerum generationem mutasse di- 
cit in alterationem, cf. Phys. I 4. 187« 30: yal rò yiveodca 
ToióvÒe xcc&tGTiy/.sv àXXoLovodai yrX. I 8. 191« 27: yaì ffa- 
(jìv ovre yivEodciL tcov ovtmv ol'dèv ovre cf&eioeo&ai y.iX. — 
613. 16 ^ojxoaTijV, usitatum Aristoteli exemplum ad si- 
gnificandam rem unam vere exsistentem, cf. yl 8. 1074« 35. 
An. pr. I 27. 43« 35. Top. VIII ÌCA)h 27. IX 5. 1()()6 23 al. 

9836 20 cì'àXù Oalijg f.iiv — 27 xoìg vyQoìg. A Tlia- 
lete qui repctunt pliilosopliiae Graecae originem, veluti Thco- 
phrastus Simpl. ad Phys. (>, faciunt illi quidem recto, quo- 
niam Thales primus nec fabularum involucris sententiam 
suain tcxit {oi /LivOr/Aog 60(fi'CópiEvoi B 4. 1000« 18) ncque 
iuiiniscuit fabulas placitis philosophicis (oi fiSjur/jiiévoL Ni. 
10916 8), sed argumcntis (oi d'i' ùnodei^ecog Xtyovzeg B 4. 1. 1.) 



A 3. 983 6. 63 

seiitentiam suam videtur coniprobare volaisse. Quamquam 
hoc ipso Aristotelis loco, quum quidem Thales dicitur ò zr^g 
TOiavTì]^ ccg/ìjyòg cfi?.06ocfAc<g, non vidomur ita posse uti, ut 
etiam ab Aristotele universe principem philosophiae Thale- 
tem signilìcari putemus; dicitur potius dux ac princeps esse 
Tìjg TOiavTì]g q:iloao(pag h. e. eius quaestionis et investi- 
gationis, qua materialia principia quaerenda et ea prò prin- 
cipiis omnium rerum habenda esse primum statuerunt. Et- 
enim nomen cfiXoaocfla, ut est repetitum a studio sapien- 
tiae, quum omnino quanilibet signilìcet veritatis indagatio- 
nem via ac ratione institutam, non modo de universa plii- 
losophia, sed etiam de singulis eius locis ac partibus usur- 
patur vel de variis philosopborum placitis. Cf. cfLloaocfla 
universali investigationis significatione yl 8. 1074^ 11: éy.cc- 
GTìjg Té/vi]g ycd cfilooo(flag. Phjs. I 2. 185« 20: eyei yào 
(f'iXoaocfiav i] c/lxlng coli. ]Met. _T 2. 1({S9« 24: éyu ìtiìgtcì- 
6CV. Deinde de singulis doctrinae partibus Eth. N. I 4. 1096^ 
31: a)Xi]g àv eh] (filoGocflag oìxeiÓTSoov. E 1. 1()26« 18: 
TQSÌg (filoGocficti. Denique de variis philosopborum placi- 
tis A 6. 987« 29. 31: al sìoijuévca cfL?.oao(pai, i) tmv Ira- 
?jy.còv cfdoaocficc. Cf. Waitz ad An. post. II 13. 96^ 15. — 
Argumentationem autem, qua ductus Tliales aquam habuerit 
prò principio omnium rerum, quum nibil de ea literis man- 
datum a Thalete exstiterit, 984« 1, Alex. p. 21, 14, divinari 
potius ab Aristotele quam prò certo referri ex ipsis verbis 
apparet ì.cciSojv tocog ti)v vTióXrixlJLV '/.ri. b22, cf. de coel. 
Il 13. 294« 29. de an. I 5. 411« 8. Poìit. I 12. 1259« 18. 
Krische Forschuugen I p. 36not. — ^6: dia rò Tzai'TOJV ree 
GTiég^iara tì)v cfvacv vyoàv e/eiv. Cf. de an. I 2. 405^3: 
Tzsio&ijvai J' èoi'/.aGiv èy. Tìjg yovijg, ori tkxvtojv vyoa. De 
hac significatione nominis cfvaig cf. ad J 4. 1014^ 35. 

983^ 27 eloì Sé riveg — 984« 3 aÌTi'ag. Antiquissi- 
mos poetas (quos quod deoloyviGai dicit cf. ad B 4. lOOO.'? 9) 
sunt qui consentire putent cum Thalete de aqua rerum 
omnium principio, siquidem Oceanum et Tethyn generatio- 
nis posuerunt parentes. Homerum quidem respici bis ver- 
bis apertum est, cf. II. XIV 201, 246, quos eosdem versus 
Plato adhibet ad augendam Heracliteae doctrinae auctorita- 
tem, Theaet. p. I80d. 152e. 160d; sed quos praetcr Home- 



64 A 3. 983 i^. 

rum cogitaverit Aristoteles dubium est. Si quis contulerit 
Plat. Cratjl. p. 402 b: ùjotisq ccv "OfU]oog 'Sìxeavóv ts x^ecùv 
yéveoh cfi]6c xcà ui]TéQa Tìj&vv oì^iai da xaì 'Haiodog' 
KéysL Sé Tiov y.cù 'O^rpeiig, otl 

Slxeavòq rtqÒnoq y.aU.Cooooq //olf ydfinio, 
oq Qa y.affiyviirriv OfioictjTOQa Trj&vv OTivcf, 

de Orpheo et Hesiodo cogitari probabiliter coniiciet. Quam- 
quam utrumque dubitationi obnoxium est. Versus euim Or- 
phici, quos Plato affert, non ad ipsum generationis princi- 
pium pertinent, sed e media eius theogonia sunt petiti, cf. 
Lobeck x^glaoph. p. 508. Brandis Gesch. I. p. 62; attamen 
quum varie traderentur Orphica de origine mundi placita, 
non defuere, qui aquam prò principio positam esse referrent, 
cf. Lob. p. 484. Brandis p. 66. Nec minor dubitatio de He- 
siodo, quem unum praeter Homerum respici Alex, ad h. 1. 
censet; Hesiodum enim constat non ab aqua sed a chao re- 
rum omnium originem repetiisse. Quodsi quis cum Schweg- 
lero, usus opinione eorum, qui y^cog a verbo y^u6&ai du- 
ctum putaverunt, sic Hesiodi placita cum doctrina Thaletis 
conciliare studeat, is vereor ne nec vere nec ex Aristotelis 
sententia disputet, cf. Lob. p. 472 sqq. Sed non est, cur in 
eam rem subtilius inquiramus; fieri enim potuit ut Aristote- 
les de antiquissimis poetis universe locutus vix certos quos- 
dam ipse in mente baberet, cf. Lob. p. 488 not., vel recor- 
datus illa Platonica verba e Cratjlo num recte adhibuisset 
Plato Orpheum et Hesiodum non curaret. — Artificiosius ad- 
bibito sjUogismo aquam prò principio rerum positam esse 
inde videntur quidam conclusisse, quod poetae per Stjgem 
deos faciunt iurantes, y.cà ròv ooxov tmv -d^nov vScoo A3L 
(Quod ipsam Stygem, per quam dii iurant, ooxov Aristoteles 
appellat, anti(|uiorem secutus est huius vocabuli significatio- 
ncin, veluti Hom. IL XV 37: ^rvyòg vdioOy ootb ^léyiarog 
onxog òeivórciTug ts tiìXel fj.cr/.c(oeooi t^eoìoi, apud Atticos 
scriptores, quantum scio, non usitatam. Cf. Buttmann Lexil. 
IL p. 52 sqq.) Atque is sjllogismus, quem Aristoteles ad- 
hibet, ut suam habcat vim neve in secunda figura ex dua- 
bus propositionibus afljrmativis concludi quid vidcatur, pro- 
tasin inaiorcm recte Alexander monet p. 21, 6 per conver- 
sioncm simplicem in liane esse formam redigendam: to ti- 



A 3. 984 a. 65 

^latraTov Tigso/SmaTov ; cui si assumpseris minorem oQxog rò 
tuiuÓtcctov, sequitiir ut sit OQZoq rò ttoso/^vicìtov. 

984« 3 "Iti ttojvcc yccQ — 5 diavola g. Hipponem Tha- 
leti subiunxit Aristoteles non ut aetate sed placitis proxi- 
mum Thaleti. Vixisse enim Hipponem Periclis aetate et a 
Gratino ea comoedia, quam TlavÓTirag inscripsit, deiisum 
esse, docte et copiose demonstravit Bergk reliq. comoed. 
Att. p. 161 — 181. Principium autem rerum omnium esse 
censuit huraidam naturam, et id praecipue eg-isse videtur ut 
profectus ab hoc principio corporum membrorumque natu- 
ram et fabricam explicaret. Qua in re quum parum subti- 
liter versatus esset, Aristoteles modo roìg (fOQTr/.ojTégoig cfi- 
XoGÓcfoig eum adnumerat, de anim. I 2. 405^ 2, modo pro- 
pter eméXeiav rrjg Siavoiag, cogitandi inertiam et socordiam, 
a severioribus philosophis excludendum dicit; ab aequalibus 
vero propter ipsa haec studia, collocata in explicauda re- 
rum natura et origine, impietatis insimulatus est. — Panca 
de eo habet Brandis Gescb. I. p. 121 — 123, uberrime quae- 
cunque de eo tradita reperiuntur collegit Bergk I. 1. 

984a 5 !Ava^Cfiév7]g da — 11 è^ évóg. Ex simplicis- 
simis corporibus, h. e. ex elementis, quum Thales aquam prò 
principio posuisset, alii aliud praetulerunt, ex quo potissi- 
mum rerum omnium originem repeterent. (tójv cctiIÌxìv aoi- 
fiarcov a 6 pendet a voc. fxdhora ncque, quod Schweglerus 
interpretatione vernacula expressit, a nomine ccq/i]V. Etenim 
ra ccTt'Àà ooniara sunt dementa rerum, rà croixùa 8. 988 6 
30. zi 8. 10176 10. H 1. 1042« 8. K 10. 1067« 1 coli. Phjs. 
Ili 5. 2046 33 ; ex bis igitur reliqua omnia, non haec ex aìiis 
fiunt principiis). Et Anaximencs quidem ac Diogenes, quos 
perinde atque Hipponem cum Thalete Aristoteles coniunxit 
non ut aetate suppares sed propter similitudinem quandam 
placitorum, ab aere potius quam ab aqua rerum omnium ori- 
ginem repetierunt, cf. Brandis Gesch. I. p. 141 sqq. 272 sqq. ; 
Hippasus Metapontinus et Heraclitus ignem rerum omnium 
principium esse voluerunt. De Hippaso, qui Heraclitea pia- 
cita cimi Pythagoreis videtur commiscuisse, parum certi tra- 
ditur, cf. Brandis 1. 1. p. 509 sqq. Bergk rei. com. Att. 
p. 178 sq. .Heraclitum autem louge alia ratione ignem po- 
suisse prò principio, quam qua Thales aquam, aèrem Ana- 

Aristot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 5 



66 A 3. 984 a. 

ximencs statiierat, satis constat, cf. Biandis 1. 1. p. 159 sqq,, 
iiec fallere iios debet quod Aristoteles, quuin rescissa suo ex 
ordine et coiitextii veteium philosophoriim placita in alie- 
num impingit et suum in usum convertit, interdum a veri- 
tate aliquantum deflectit, cf. Zeller Phil. d. Gr. I. p, 158 et 
infra ad «30. 5. 9S6«5 17. 6. 9876 14 al. Empedocies denique 
quum quataor simplicissiina corpora coniunctim prò principiis 
poncret, ea aeterna et immutata nianere, ncque alteratione, ut 
superiores physiologi, cf. ad 983^ 6 — 18, sed coniunctione 
et disiuDctione elementorum singulas rerum formas exsistere 
censuit, cf. A 4. 1015« 1: (fvaic; ovO-èvóg èoriv kóvroìv, àXXà 
(.lóvov Lù^ig Ts dLcclla^ig re fayévrcov. Hanc in universum 
esse sententiam verborum ravra yàg àù — é| évóg «9 — 11 
facile apparet; sed duplex superest dubitatio, quaeritur enim 
utrum éV, ivóg ad sphaerum pertineat, in quem rerum uui- 
versitas amicitiae vi coalescit, an ad singulas rerum formas, 
et verba tzIì'j&si, y.ccì òlLyÓTijTi utrum cum yiyveo&au con- 
iungenda sint an cum v. avyxoivófisvcc y.aì SiaxQivóueva, si- 
quidem diversa rerum natura ab Empedocle ita explicatur, 
quod modo plures modo pauciores singulorum elementorum 
partes varia ratione in una re coniuncta sint, cf. ad 10. 993« 
17 sqq. Exposita interpretationis varietate, quae inde oritur, 
Alexander ad h. 1. p. 22, 1 — 12 rem in medio reliquit. lam 
vero Hv sine articulo usurpatum esse ad significandum sphae- 
rum vix est probabile, et aptius buie loco videtur, si uni- 
versus mutationis decursus, quam si extrema tantum in sphae- 
rum coniunctio exponatur. Atque 7iXi]&u 'Acà òliyórriTL si ad 
cvyy.oivóiieva y.aì 8iccy.QLv6j.uva referri et de varia mistionis 
ratione intelligi voluit, admodum obscure locutus esse vi- 
debitur. Quare equidem verba sic arbitror interpretanda: 
haec dementa manere nec aliam nisi multitudinis et exigui- 
tatis subire mutationem, pronti modo coalescunt unius rei 
in forma, modo ex ea disiunguntur. Ita piane concinet Ari- 
stotelis narratio cum vcrsibus Empedocleis 93 — 104 Sturz. 
138 — 149 Karst., ex quibus praccipuc extremi quinque bue 
pcrtincnt: 

(tviuìq ri nfv tv ì/. nlióvoìv iifiidO^ijy.f (fifcrOat^ 
'ir^ fiìv yfyvoi'Tai t( y.aì o'v atfiaiv l'iimòoc; aìotv' 



A 3. 984». 67 

?; 8^ %àS' uXXacraovTa diafinaQèq ovSafià Xtjysi, 
Tauri] d^ aih' ì'aaiv axivr^rt y.arà y.vyJ.ov. 

Cf. Panzerbieter Beitrage zur Krit. und Erkl. des Emped. 
Meiiiingen 1844. p. 22. 

984« 11 lAva^ayÓQccg §è — 16 Siaf^ièveLV ài dia, 
Anaxagoram quod dicit Aristoteles aetate priorein esse Em- 
pedocle TOÌq 8' eQyoLg v6T6qov, illud quidem apparet, quo- 
niarn de philosoplio agitar, ree egya ipsam eius esse doctri- 
nam et philosophiam. Sed vGzsQog dabium est, iitrum ad 
tempus referendum sit quo vel coeperit philosophari vel pla- 
cita sua proposuerit Anaxagoras, an ad doctrinae Anaxago- 
reae dignitaten et auctoritatera. Ilìud si probamus, /anaxa- 
goras provectiore demum aetate ad philosophiam dicitur ac- 
cessisse, quum iam Empedocles, minor ille quidem aetate, 
suam explicuisset doctrinam; qui quidem aetatum ordo ne- 
que ex ea temporum ratione, qualem nunc divinamus magis 
quam cognoscimus, potest redargui, et ab iViistotele, ut tum 
erat arduum temporum rationes computare, prò vero potuit 
haberi. Sin autem varegog de dignitate doctrinae dictum 
putamus, non potest vituperationem continere, quod voluit 
Brandis Gesch. I. p. 242/, quoniam si quis est i)h'/ua tiqÓtb- 
Qog, ei non potest vitio dari quod non pariter elaboravit, 
sed ut recte opponi possit priori membro rfj y.bv i^Xixia 
ngóregog, laudem debet significare. Hoc enim videbitur di- 
xisse Aristoteles: Anaxagoras licet aetate prior sit Empedo- 
cle, tamen si eius doctrinam spectaveris posterioribus iisque 
politioribus philosophis accensendum iudicabis; quod idem 
infra dicit 8. 989*5: lAva^ayóoag — tccog àv gjaveii] nai- 
V07iQ£7i66TéQcog ?Jy(jQV. b 19 : ^ovXsraù fiévroù ri nccgaTilri- 
6L0V Toìg vOTBQov HyovGi. Hanc explicandi rationem di- 
ligenter et exposuit et commendavit Breier Philos. des Ana- 
xagoras p. 85, eaque interpretatio si non necessaria, tamen 
propter eos, quos contulimus locos, admodum est probabi- 
lis. — Anaxagoram igitur Aristoteles non cum Empedocle 
quatuor dementa, sed inlìnitum elementorum numerum po- 
suisse dicit; quae quidem elementa quod rà òfioioiLugiì Ari- 
stoteles nuncupat, suo utitur, non Anaxagoreo vocabulo, ut 
luculenter docuit Breier 1. 1. p. 1 — 45. Adverbio autem o^e- 
dov — 6xe§òv yàg anavTcc rà o/LioiOfÀeQrj — ambitum rwv 



68 A 3. 984». 

òuoiousQwv artiiis circuniscrìbit; neqne eiiìm oranes eas res, 
qua e qiiod e partibus coDstant ipsi rei similibus Aristoteles 
uno TcÙv òuoio^SQwv vocabulo complexus est, Anaxagoras 
in principiis rerum voluit haberi, sed quae et alii et Empe- 
docles principia posuerunt et elementa, terram aquam aerem 
ignera, ea potissimum ipse ex mistione quadam orta esse cen- 
suit, cf. de coelo III 3. 3()2«28: Idva'^ayoQccg 8' 'EimsSo'/JM 
èvavTiwg Xiyei nsoì tojv aTOiy^eiojv. ò fièv yctQ tivq xccl yrjv 
y.ciì rà avOTOiycc rovroig GTOiy^ùd (f7]6LV eivai tcòv gmucctojv 
'/.ai 6vyxe76&aL ttcìvt èy. tovtojv, !Jvcct,ayÓQaq de rovvavviov 
ree yaQ òuoiOfieQìj OTOiyùci {Ihycx) 8' olov oaoy.a yaì òarovv 
y.cil TCÒV TOiovTcov ey.aGTov), ccéoa 8è yaì tivq f.ùypia tovtcqv 
y.cà TOJV aXlwv GneQ^iccTcov navroìV slvai yàg éy.aTSQOV av- 
Tojv é| ccoQccTùìv òuoLousoàJv TiavTMV r/O-QOia/Liévcov. de gener. 
I 1. 314« 24. Inde simul cognoscitur, quomodo intelligenda 
sint verba xa&cc7tSQ v8wq 17 tivq «14; non exempla affert 
earmn rerum òf.ioioiiegwv, ex quarum mistione omnem rerum 
varielatem Anaxagoras repetierit, quod et repugnat placitis 
Anaxagoreis modo enarratis neque per part. y.a&cxTieQ sed 
per voc. oìov significandum erat, verum potius notionem 
TMV òuoiOf.ieoò)V comparata aquae et ignis natura illustrat. 
Prope omnes illas res, ait, numero infinitas, quae partes ha- 
bent ipsi rei similes eundem in modum, atque aqua et ignis, 
principia esse voluit neque aliam nisi miscendi et discernendi 
mutationem subire. Aquam autem et ignem potissimum ut 
ad explicandam tCjv ófA-oiousQùòv naturam adhiberet, nec po- 
tius carnes ossa alia id g;enus enumeraret, eo videtur effe- 
ctum esse, quod Anaxagoram cum Empedocle comparat: pro- 
ptcrea Anaxagorea elementa comparatis Empedocleis illu- 
strat. Eadem de causa mutationis rationem, antequam ver- 
bis ovyxoioeL y.cà diaxaìoet describat, adverbio ovtoj vide- 
tur significasse, h. e. eum in modum, qucm ab Empedocle 
positum esse modo dixi, Gvyyoivóiieva y.aì SiayQirójiieva. Cf. 
IJrcier I. 1. p. 41. Zollor Pini. d. Or. I. p. 229 not. — Ce- 
terum Aristotelis verba piane concinunt cum ipsis Anaxago- 
reis, quae scrvavit Siinpl. ad Ar. Phjs. 34 b: rò 8è yiyvEO&ca 
y.cà ànÓKhvGx) (il oìjy. òoOwg vofiiL^ovaiv oc '/Mv/vsg' ovSèv 
yÙQ XQYjfAa ytveTcci ovS' ccTzólXviai, ctDJ ano èóvTCOV XQVjiid- 
Ttov GvuulayETai te y.aì òiayniì'erai. y.aì ovrwg ctv oQ&cog 



A 3. 984 a. 69 

'Aaldt^v t6 ts yivs6&ccc ovfifci(yyea&ai '/.ai ro ànóX'kvG&cn. 
dicty.QLVBG&ai. 

984« 16 h'A fièv ovv tovtmv — *8 rovvavriov. In- 
venta materiali causa philosophi ipsa rei natura ac veritate 
adacti (cf. Phjs. I 5. 188^ 29: waneg vn avTrjg rrjg àXi]- 
^duq àvayy.aGd-èVT^g), quoniam materia non potest sibi ipsa 
moveudi esse causa (cf. de gen. et corr. II 9. 335^29 sqq. ), 
ad addendum alterum causae genus progressi sunt illud, quod 
Aristotelico vocabulo appellatur o&ev i) àoyj) riig y.ivì]6eù)g, 
Atque ii quidem, qui primi ad hanc quaestionem accesserunt 
{àxpaLUVOi TÌìg {.i&d'óÒov Trjg TOiavTìjg, cf. ad 2. 983«22), 
quod in una materiali causa statuenda acquieverant, nihil 
sibi ipsi displicuerunt (ovdèv èdvo^éQccvav éccvToìg, cf. MI. 
1076« 15: firj y,a&' ìji^ojv Sva'/sgcdvco/nev, nec tamen renuam, 
si quis praetulerit e commentario Alexandri, accedente quo- 
dammodo libri Ab auctoritate, scribere èSvo^éQcivav èv av- 
Toìg b. e. hv ra ^ùvai ^lóvov tÌ]V èv vXi]g eldei àQyj]v.). 
Exstiterunt tamen inter eos, qui vieti eius quaestionis, quae 
est de causa motrice, difficultate, waTteg i)TT}]&évTsg vTiò 
ravTìig Tìjg LrjrrJGeojg «30, non solum simplicem generatio- 
nem et interitum tollerent, quae fuit communis antiquissi- 
morum philosophorum sententia, cf. ad 983^ 6 sqq., sed re- 
liqua etiam mutationis genera, mutationem loci qualitatis 
quantitatis. Eleatas ab Aristotele significari manifestum est; 
sed ipsam eius doctrinae indolem non aptius describit, quam 
panilo ante Heracliteae philosophiae «7. Nam Parmenides 
certe non potest dici victus motricis causae investigandae 
difficultate to 'év immobile statuisse; cessit potius, licet in- 
vitis sensibus, cogitandi necessitati; quoniam cogitari non 
possit notio Tov yr/ve60ca, sed caeco surdoque similis sit, 
si quis idem et esse et non esse contendat, propterea id 
quod est immobile et aeternum esse censet; cf. Parm. v. 49 
Karst. Nec recte Eleatae in eodem possunt ordine poni 
cum ionicis illis philosophis, qui unum statuerunt principium 
materiale, quod quidem Aristoteles facit et «29: epLol ye twv 
ev kEyóvTiùv et ^ 1 : ròJv fièv ovv èV cfaay.óvTwv uvea tÒ nàv. 
Hoc altero etiam loco, licet vocabulum rò nàv apte videa- 
tur ad Eleatas referri posse, non hos solum dici sed utros- 
que et lonicos physiologos et Eleatas una comprehendi no- 



70 A3. 9846. 

tione, et consentaneiim est collato superiore loco «29, et 
inde confirmatur, quod in Eleatis, quippe qui immobilem 
statuerent rerum universitatem, ne quaeri quidem poterat de 
causa motrice. De formula Èv rò ttcìv cf. ad 8. 988* 22. 
Unus Parmenides quodammodo causam motricem posuit, nc- 
que tamen in ea, cui ipse fidem habuit, philosophia, sed èv 
To7g TiQog dó^av, ubi quidem sensuum iudicio et vulgi opi- 
nionibus tantum concessit, ut generationem, quam tollendam 
funditus cognoverat, explicare studeret, cf. Parm. v. 112 sqq. 
Karst. Itaque Parmenidem Aristoteles eatenus modo acces- 
sisse dicit ad statuendum principium movens, quatenus (xarcc 
TooovTov oaov b'ò) duo principia, calidum et frigidum, po- 
suit, alterum ut movens, alterum ut materiale; quae quidem 
duo principia quia non in ipsa philosophiae expositione sed kv 
TOÌQ TiQog dó'S^av statuit, non cctzXmq sed noìgbi, posuisse di- 
citur. — Proxima verba roìg de tiXucù 7ioiov6i ^àllov èvSé- 
yerai ?,éyecv ^5 non debemus quaerere ad quem philosophum 
ref erenda sint, qui quum plura statueret dementa uni ex 
bis tribuerit vim motricem. Tantum enim dicit Aristoteles: 
potuisse eos philosophos, qui plura statuerent rerum eie- 
menta, facilius pervenire ad imeniendam causam motricem; 
atque id eos potuisse proximis verbis exemplo Parmeni- 
dis illustrai olov roìg &£ouòv xaì ijJvxQov xtX., quem eundem 
iam antea dixit eatenus causam motricem, principium movens 
statuisse, quatenus non unam sed duas causas esse poneret. 
Ad Pannenidem enim referenda esse baec verba olov roìg 
Y.xh apparebit conferenti 5. 986* 31. de gen. et corr. I 3. 
318* 6. Quod si quis Empedoclcm potius bis verbis signi- 
flcari putaverit, quoniam is ignem reliquis tribus el ementis 
opposuerit et maiorcm ci dignitatem tribuerit, cf. ad 4. 985« 
31, ea quidem ratio argutior videtur esse quam verior; ignem 
enim licet Empedocles supra reliqua dementa dignitate ef- 
ferret, tamen vix videtur tantum a sua ipsius sententia disces- 
sissc, ut vindicatam amicitiae et contentioni vim motricem 
ad hoc elemcntum transferret. 

981*8 a ITU ()t TovTovg — 22 Tolg ovoiv. Cogni- 
tis bis duobiis causai um generibus, fiera rag roiavvag aQ- 
yàg h. e. rag vhxàg y.cù rag 7Toii]Tixag, ipsa veritatis vi coa- 
cti (cf. ad ^HS), (juoiiiaiiì oido rerum ncn: ab dementis re- 



A 4. 9846. 71 

peti, nec fortuna e — reo avroficcrro xaì ry Tvyjj, de quorum 
discrimin cf. Phys. II 6 — videbatur tribui posse, huiic 
novo causarum genere explicanduin censuerunt philosophi. 
Quod quum manifesto instituerit Anaxagoras, di ci tur tamen 
(aÌTiav exet cf. Stallb. ad Plat Apol. p. 38 e) Hermotimus 
autea in eadem fuisse sententia. Sed ab ea, qitam Aristo- 
teles instituit, causarum distiuctione ita dissenserunt Anaxa- 
goras et si qui alii idem statuerunt (ol ^dv ovv ovtmq vtlo- 
la^^avovT^q *20), ut non seiungerent a motrice causa ilina- 
lem, sed ex eodem principio et motus originem et fmem 
bonum repeterent. Cf. 7. 988^7. Ipsa verba i21 caia rov 
xaXwg — 21 Toìg ovGiv ita videntur construenda esse: ti]v 
aÌTiav Tov xa^còg (i. e. rov y.aXwg 'éyeiv rà ovia) à^a ccq- 
yj]v TMV ovTcov 'é&eoav, xaì rrjv roiavr^v (h. e. et talem 
quidem) o&ev r; y.ivi]6ig xtX. — De usu adv. i6wg ^12 cf. 
ad 5. 987« 26. — De Hermotimo 619 interpretes Graeci ni- 
hil amplius prodiderunt, nisi quae ex bis ipsis verbis Ari- 
stotelis collegerant. Quod Aristoteles scribit de an. I 2. 
404« 25 : ^/^Iva^ayoQccg \pvyrjV eìvai Xhyu Tip y.ivovGccv zaì u 
Tig aXXog elfjìjxev wg rò nàv èyJvi]66 vovg, id num ad Her- 
motimum referri voluerit, admodum dubium est; Philopo- 
nus Archelaum dici putat. Quaecunque de Hermotimo fe- 
runtur, diligentissime coliegit Carus Ideen zur Gesch. d. 
Phil. p. 330 — 393. Commentationem, quam de eadem re 
scripsit Ign. Denzinger (de Hermotimo Clazomenio com- 
mentat. Leodii 1825) equidem non vidi. 

GAP. IV. 

In simili sententia etiam Hesiodus et Parmenides fuisse 
videntur 984^ 23 — 32. Quoniam autem in natura rerum 
ordo non uhique servatus sed subinde etiam perturbatus 
cernitura Empedocles duplìcem posuit causam motricem, al- 
teram boni alteram mali ^32 — 985« 10. Sed quum hi pìn- 
losophi duo ponerent principia , materiale et movens^ mo- 
trice causa parum ad explicandam naturam usus est ana- 
xagoras — 21, ncque Empedocles satis sibi ipse constat 
— 29 j qui quidem praeter duplicitatem causae motricis 
illud etiam novavit, quod primits quatuor posuit elementa 



72 A 4. 9846. 

— 64. Leuclpptis et Democritus, plenum et inane princi- 
pia esse rerum rati, ex forma situ ordine corpusculorum 
diversitatem rerum explicuerunt , de motrice causa parum 
solUciti — b22. 

98U 23 v7T07ZT£v<jSie S' av xiq — 32 xqìvsiv var s- 
Qov. Hesiodus in theogonia v. 116 — 120 et Parmenides in 
ea parte carminis, qua accedens ad vulgarem opinationem 
generationem stiidet explicare y. 131 Karst., quod Amorein, 
"Eqojtcc, prò principio posiierunt, eos simile quid, rò roiov- 
Tov, quaesivisse Aristoteles suspicatur. In suspicione acquies- 
cit, nec prò certo quidquam statuit propterea, quod fabularum 
involucris ipsa obtecta est horum virorum sententia. Quod 
autem dicit rò roiovrov ^i]TìJ6ai referendum est ad extrema 
superioris capitis verba; qui Amorem in principiis posue- 
runt, eam quaesiverunt causam, quae eadem et finalis est 
et movens. Quamquam enim sub finem huius expositionis, 
quae est de Hesiodo et Parmenide, unice motricem princi- 
pii naturam significat, càriav iJTig xiv7]0£ù y.cà avvalsi rà 
ngàyaciTCi ^30, tamen et profecta est haec disputatio a nien- 
tione causae fìnalis ^8, et deinceps ad eandem redit, quum 
Empedoclem pulchritudine et deformitate naturae pariter spe- 
ctata ad duplex principium deductum esse dicit 6 32 sqq. — 
Parmenideum versum quum alii etiam scriptorcs adhibeant, 
cf. Karst. ad 1. 1., nusquam tamen quid sit verbi jliì]ti(jcìto 
subiectum grammaticum invenitur. Ac nomen quidem, quod 
posuerit Parmenides, utrum fuerit !Jvàyxì] vel Jixi], quod 
Slallbaumius voluit ad Plat. Sjmp. 178b, an réveoig vel fDv- 
aig, ut placet aliis, incertae est coniecturae relinquendum; 
de ipsa re hoc constat, quemcunque posuerit summi princi- 
pi! moventis auctorem, eum adeo indefinita notionc fuisse 
circumscriptum, ut quo eum nomine appellavcrit non mul- 
tum referat. Hesiodi autem versus extremus, ab Aristotele 
procul dubio memoriter allatus, nostris in editionibus panilo 
aliter exliibctur: r/Ò' "IJnog, og y.d?Ju6Tog èv à&avdroiOi O'SoT- 
civ. Videtur autem Aristoteles aberravisse ab ipsis Hesio- 
dcis vcr])is siinilium versuum recordatione deceptus, veluti 
Hom. II. (3 575). ti 19 i. Hjm. in Apoll. 315. 327. — Quod 
autem dicit, quis sit primus eiusdcm sentcntiac auctor é^£- 
(JTO) y.oivuv vareoor 6 32, quamquam postca de simili re agi- 



A 4. 985 a. 73 

tur N 4. 1091& 4 sqq., tamen illiic non potest referri, quia 
ibi non magis quam hoc loco definitur quo ordine alter al- 
terum exceperit, sed universe hanc quaestionem, ut alienam 
a re proposita, alium in locum transfert. 

984* 32 hTieì de, xaì ràvavria — 985« 10 rò 7,a- 
y.óv. Qua ratiocinatione ductus Anaxagoras mentem omnis 
generationis posuit principium, eadera fere ductum Empe- 
doclem, adhibita ad considerationem pariter naturae defor- 
mitate, duplex posuisse principium Aristoteles arbitratur. 
Collegisse hoc videtur Aristoteles vel ex iis epithetìs, qui- 
bus Empedocles (piliav et Neìxog describit, quum illam di- 
cit knicpQova, -d'epL^gMiiiv v. 146. 12 Sturz, hoc ovXóii^vov 
V. 30. 51, fxaivó^Bvov v. 8, Ivygóv v. 320, alfiarósv v. 12, 
vel inde quod unitati sphaeri, araicitiae vi coniunctae, divinam 
potissimum naturam Empedocles videtur assignasse, cf. B 4. 
10006 3 sqq. Sed utrum recte et ex ipsa Empedoclis sen- 
tentia hoc collegerit Aristoteles, iure dubitat Brandis Gesch. I. 
p. 199; videtur enim duobus bis principiis naturalem po- 
tius quam moralem et fìnalem vim Empedocles significasse, 
ita quidem ut generatio in duas coniungendi et disiungendi 
vires partita hac ipsa partitione explicetur, non sublata en- 
tis immutabili natura. — Collegisse autem sese hoc ex car- 
minibus Empedoclis nec certuni eius testimonium afferre 
posse, hoc certe loco (confìdentius enim alibi idem ponit 
yl 10. 107 5« 36. i2) significat verbis el ydg rig àxolov- 
O'oh'} — 'E^7iE§oy.7S]Q «4. 5, ubi quidem ad verba àxoXov- 
&oh] et Xafi/SavoL obiectum a ?.éyei 'EfiTZ. repetendum est 
e verbis nQÒg a xpeìMÌ^^Brai Xéycov 'E^n. Yeteres philoso- 
phos quasi propter infantiam artis balbutire alibi etiam que- 
ritur Aristoteles, 10. 993« 15, ideoque quae subobscure si- 
gnificaiunt, «13, quum ad certas et suas quidem notiones 
redigeret (SictQ&Qovv 5. 986^6. 8. 989« 32. 6 5), saepe ali- 
quantum immutavit. 

985« 10 ovTOi fièv ovv — 29 òia'AQiveaO ai Tiàliv. 
Tria causarum genera inventa esse a veteribus philosophis 
antea exposuit, materiam 3. 9836 6, causam motricem 984« 
18, fìnalem 9846 8. Sed quoniam fìnalem principii naturam 
a motrice non segregarunt, 9846 20, et aperte motricem ma- 
gis quam' moralem causae vim spectarunt, iam duo modo 



74 A 4. 985 &. 

genera eos attigisse dicit ex iis geueribus, qnae in Phvsi- 
cis ipse distinxit, cf. ad 3. 983« 33. IMovens autem prin- 
cipiimi non via ac ratione ab iis esse adhibitum ut cum 
integro doctrinae corpore coalesceret, Anaxagorae maxime 
obiicit, qui mentem non tam personara dramati adhibuerit 
quam deum ex machina {fA-rìxavfi XQriraL «18, cf. poet. 15. 
14546 2 fU]y(xvTi yorioréov. Plat. Cratvl. 425 d hTiì rag f^ur/cc- 
7'àg y.ccTC((f6i'ysiv); idem Plato in Anaxagora vituperai Phaed. 
97 e sqq. de legg. XII. 967, cf. Brandis Gesch. I. p. 269 u. 
Ncque vero Empedocles, quum latius apud eum pateret mo- 
ventium principiorum usus, in distinguenda eorum vi satis 
sibi potuit constare, siquidem et in dirimendis elementis ami- 
citia et in coniungendis rixa opus est, cf. B 4. 1000« 26. 
Sturz ad Emped. p. 219. Zeller Ph. d. Gr. I. p. 190. — «19 
Tioòg Tì]v y.oo uoTiOiiav. Sicuti tzolhv tiXeìo) cclrLa 3. 984^ 5 
dicuntur, qui plura principia esse statuunt, vel yevvàv tìjv 
Tiov ovTcov (fVGiv 3. 9846 9, y.aTccoxeva^stv tì]v tov Tiavròg 
yévsaiv 4. 9846 25 de explicanda natura et generatione re- 
rum usurpatur, aliaque id genus plurima, ita zoguottoibiVj 
y.oaifOTioLia doctrinam significat de fabrica mundi iV3. 1091« 
18. Pbjs. II 4. 196« 22. Vili 1. 2506 16. — «21 aÌTiàTai 
i. e. TÌ&BraL wg ahia, cf. A 2. 10136 13. Phys. Il 4. 196« 
25, ènaiTiàa&aL Plat. Phaed. 98 e. — a21 advra — ovvico- 
6iv. De nomine neutrius generis plurali coniuncto cum verbo 
plurali cf. Krùger Gr. §. 63, 2. A. 1. Bernhardy Sjnt. p. 418. 
Herm. ad Soph. El. 430. Stallb. ad Plat. de rep. I. 353 b. 
Frequentior is usus apud Aristotelem, cuius quae coUege- 
runt exempla Zeli ad Eth. Nic. p. 4. 209, \Vaitz ad An. pr. 
II 26. 696 3 facile est multis aliis locis Aristotelicis augere. 

9S5« 31 è'rt dk rà — 63 kTiojv. Quatuor dementa pri- 
mus Empedocles posuisse constanter traditur, cf. Sturz p. 150. 
Sed ea quodammodo ad duo rediisse dementa Aristoteles 
monet etiam de gen. II 3. 3306 20: ònoi S' ev&vg rérTaocc 
Xi-yovniv, olov '£L(7TecÌoy.?S]g. 6vrcr/SL Sé y.cà ovrog eìg tcc dvo' 
T(ò yào Tivm ralla riavrà ((vriTÌ0ì,6iv. Cf. Sturz p. 171. 
r>randis I. p. 201 ac praocipuc Zeller I. p. 182 sq. jpsi au- 
tein versus, ex (juibus hoc collegit Aristoteles (Oewowv ex 
ru)v t7T0)V f>'2), non vidcntur superessc. 

9856 4 ji cv/.iTiTiog òi yai — 20 (ì a i) v f.i lo g à ff el- 



A 4. 985 ò. 75 

Gav. Leucippus et eius discipulus (hoc enira sjgnificarì no- 
mine éraìoog monet C. F. Hermann Gesch. u. Sjst. Plat. I. 
p. 284, 61. cf. Mullach Democrit. fragni, p. 9 not. Krische 
Forschungen p. 145) Democritus, ut motus cogitari omnino 
possit neve in Eleaticam recidant immobilitatem, adversati 
Parmenidi, qui universum plenum esse entis statuit, nccv §è 
7i?^éov èoTÌv èóvTog t. 79 Karst., spatium Tacuum in re ac 
ventate esse contendunt. Quod quidem y.evóp quamquam 
ita opponunt corpusculis, qua e iis sunt 7) VTZO'/Muivrt ovaia 
ilo, ut hanc dir (Plut. adv. Col. p. 1109) vel 6v, illud air 
Sév vel iLu) 6v appellent, tamen ipsum illud uì) bv vere esse 
statuunt, perinde ac vel ipse Parmenides in opinabili illa ge- 
nerationis explicatione quum frigidam naturam ad non-ens 
referret, esse eam nihilo secius voluit, 5. 987« 1, vel Plato 
ut effugeret Parmenideas ratiocinationes exsistentiam non-en- 
tis comprobandam sibi putavit, N 2. 10S9« 2 sqq. — dio y.aì, 
ait Aristoteles è 8, oi'&èv tiàllov rò 6v rov in] orrog elvcd 
cfaGiv, OTi ovdè. rò y.evòv tov Goniarog. Extrema verba adeo 
manifesto sunt corrupta, ut non abstinuissem a recipienda 
in textum coniectura, si satis facilem invenissem medelam. Ut 
enim, quod rei natura flagitat, rò xevóv comparetur reo ui] 
ovTc, tÒ aòJucc autem tw ovtl, scribendum est ore oi'dè rò 
6Mua TOV zevov vel simile quidpiam, quale etiam veteres in- 
terpretes explicuisse coniicias x\scl. p. 538* 31. Alex. p. 27, 5. 
— lam sicuti antiquissimi philosophi quum uuam subiicerent 
rebus materiam, varietatem rerum repetunt ex primis huius 
materiae affectionibus, condensatioue et extenualione (Phjs. 
I 4. 1S7« 12: oh ulv yào èv 7iou']6ciVTeg rò 6v gcòucc to vtto- 
xeiuevov — tcùXu yevvojOL Ttvy.vótìjTL y.aì /navoTìjTi Tio'/Xà 
TtQiovvT^g. de geu. Ili 5. 303^ 13), ita atomistae ex primis 
atomorum differentiis ^ràg §iacfooàg ^13, se. tojv cìtÓuìov) 
diversam rerum naturam explicare studueruut, ponentes tam- 
quam principia differentiarum òvGuóv (cf. Treudelbg. de an. 
p. 214. Brandis Gesch. I. p. 314. Mullach Democr. p. 132 
sqq.) Su(&r/i]v (Mullach I. 1. p. 262) tootiìjv, h. e. formam 
et ordinem et positionem; et diversitatis quidem per posi- 
tionem effectae quod N et Z prò exemplo affert, cogitau- 
dum nimirum est de antiquissimis harum literarum figuris, 
quac adeo sibi sunt affines, ut si altera inclinetur altera 



76 A 5. 9856, 

inde exsistat. Motiicem autem causara quum necessitatem 
esse voluerint (Democr. fr. pbys. 41. Ar. de gen. an. Y 8. 
789^ 2) eamque ita simpliciter et indefinite posuerint, ut 
non iniuria n)v Tvyj]V xaì rò avró^ajov Aristoteles eos prò 
causa habuisse universi rerum ordinis censeret (Phjs. II 4. 
196« 26. coli. Sext. Emp. adv. matli. IX 113. p. 416, 19. Bk.), 
uiirari non possumns, quod eos pariter ac reliquos philoso- 
phos antiquissimos levitatis in investiganda hac causa incu- 
sat. Cf. Zeller. I. p. 206. Mullach Democrit. p. 382. 

985^6 ?,éyovTeg oiov to fiièv 6v. Unius libri ^* au- 
ctoritati obsecuti oìov omiserunt Brand, et Bekk. Sed prae- 
terquam quod buie codici Brandisium praecipue nimium esse 
confisum alibi etiam apparet, band scio an hoc loco cur 
librarius olov omiserit facile possit perspici. Nimirum usi- 
tata ei erat ea significatio vocabuli oìov, qua exeinplis affe- 
rendis inservit, non meminerat idem band raro usurpari, ubi 
non exeniplis res illustratur, sed aliud quid ad expUcationem 
additur. Cf. z/11. 10186 15, 17. Z 8. 1033« 34. 7 4. 10556 
28. A 4. 10706 23. 5. 1071« 4, de interp. 5. 17« 20, 22. An. 
pr. I 1. 246 16. 5. 276 11, 14, 24. 16. 36« 40, 61. Uyo) ò' 
olov DI 3. 10786 3. An. post. I 19. 82« 3. oìov Uyco An. 
post. I 2. 72« 80. Waitz ad Cat. 3. 16 18. 

GAP. V. 

Pytiiagorei, in numeris cerni naturam rerum rati, nti- 
merorum elemento, par et impar, sive indefinitum et dejl- 
nitum, prò principiis materiaìihus habuerunt, 9856 23 — 986« 
21. Aia e Pylhagoreis paria quaedam contrariorum vel 
decem vel numero indefinita principiorum numero habue- 
runt — 62. Videntur autem Pythagorei ad materiale cau- 
sae genus sua retulisse principia — 6 8. — Eleatae, qui 
immutabilem staiuerunt entis unilalem, in censum ine non 
venlunt, nisl quatenns vel materialem vel idealem eam es,se 
voluerunt unitatem, et quatenus Parmenides opinabilem certe 
mificepit generationis expUcationem — 987« 2. Uenique quid 
lìucusque de principiis a veteribus acceperimus computai — 
«19, et Pyltiagoreos primos quidem sed parum diligenter 
ideale causae genus quaesivisse addii — «28. 



A 5. 9856. 77 

985*23 hv Sé TOVTOtg xal — 986« 13 àxQifiéars- 
Qov, Pjthagoreoriim nomini participium ol xaXov^svoL b 23 
(cf. 8. 9896 29. Meteor. I 6. 3426 30. 8. 345« 13. de coelo 
II 13. 293*20) propterea videtiir addidisse Aristoteles, quia 
de ipso Pjthagora eiiisque doctrina vix quidquam traditum 
acceperat, cf. Brandis I. p. 435/"; tempus etiam, quo exsti- 
terit primum et effloruerit disciplina Pjthagorica satis am- 
plis fmibus describit, quum Pjthagoreos philosophis antea 
nominatis partim aequales aetate partim superiores esse dicit. 
Hi igitur Pjthag'orei quum sese immersissent rebus mathema- 
ticis, harum principia principia omnium rerum esse putaverunt 
(cf. 9. 992« 32 de Platonicis: ykyove xà /Lia&i]fAccTa To7g vvv 
il (fiXoaocpia.). Sed ex ipsis rebus mathematicis ut numeros 
potissimum principiorum loco haberent, duabus eos rationi- 
bus adductos dicit. Etenim et numerorum notio simplicis- 
sima est inter omnes res mathematicas, cf. ad 2. 982« 26, 
ideoque numeri inter eas natura primi; et numeris quam 
elementis materialibus similiora sibi \idebantur cognoscere 
omnia, quaecunque vel sunt vel fìunt, et vel sensibus per- 
cipiuntur vel mente cogitantur. (^òf.wiojfiaTa Tolq ov6i 627. 
cf. 6. 9876 11: uLLiriaei rà ovra cpaoìv elvaL rwv aQi&jÀWV.) 
Veluti iustitiam, animam ac mentem (Alex. p. 29, 16. Asci. 
p. 541« 17. Brandis I. p. AQ\v), maturitatem, reliqua fere 
(ojc sÌTisìv, cf. ad 1. 980«25) omnia singula ad singulos re- 
ferebant numeros, in quibus illorum naturam coutineri ar- 
bitrabantur, cf. Alex, ad h. 1. Brandis I. p. 472 sq. Qiiod 
quum bis signifìcat verbis: otl to f.ièv rocovdì tòjv ccQiitf.icùv 
nad-oq Sr/.aioavvi] 629, nomen Tia&og nuUam habere pot- 
est ex iis significationibus, quas enumeravit Aristoteles zi 2\. 
Sed quum Tia&og yM&' amò sive Ticc&og iSlov, oìxeìov pari- 
ter ac ov^^ef^Ti^òg vxid^' avrò (cf. z/ 30. 1025« 30 — 33) ea 
signifìcet apud Aristotelem, quae quum non contineantur in 
ipsa notionis alicuius delìnitione, necessario tamen nec per 
accidens et universe de ea praedicantur (cf. T 2. 10046 10: 
ÌTiù W6716Q écTL xaì c(QL&f.iov ì] c(Qi&f.iòg iSia TidOì], oiov 
nBQiTTÓriig àgnóxi^g, 6vuf,UTQÌa ìoórrjg, vneQoyJ] ellenpcg, 
y.aì ravTcc xal y.aO' avrovg xcà nQog àXXi]Xovg vnaQysi roìg 
àQi&^oìg ZTh ibid. 6 6, 15. /I 11. 1019« 1 al. et ad B 2. 
997« 7), hoc quidcm sensu apte accipi poterunt verba rò 



78 A 5. 9856. 

(.dv TOiovdì TMV àQi&f.iwv Tia&oq. Veluti quaternarii niiineri 
id est Tid&OQ xa&' avrò, ut sit iiiimerus quadratus, ac prò- 
pterea iustitiae naturam piitatur exprimere, ac similis reli- 
quoruin ratio. — Apertissime vero iiumerorum vim in har- 
moniis miisicis cogiioscere sibi visi siint Pjthagorei, tcòv 
ccQuovim' èv c(QiO/Lio7g ÒQwvreg za nd&ij xaì rovg Xóyovg 
/>31, h. e. singularnm harmoniariim defioitas qualitates, quod 
quidem distiiictus est concentus dice TiaCMV a concentu dia 
névre vel dice TeoaccQcov, ipsasque earum notiones descriptas 
esse cognoverimt niimerorum rationibus, cf. z/ 2. 1013«27: 
6 ?uóyog Tov ri i)v uvai, — oìov rov dia tzccoòjv rà Svo 
TiQÒg Èv xaì olcog ò aQi&^ióg. A 9. 9916 14. N 5. 10926 14. 
àg i^ioviMV scripsi, quiim adhiic in editionibus exhibeatur aQ- 
f.iovr/(ùJV, et codiciim aliquot et maxime Alexandri et Bessa- 
rionis obsecutus auctoritati, coli. 986« 4 et N 3. 1090« 24: 
OTL rà Tcd&i] xà tcòv àgiO'f.uZv èv aQuovici ynccQ^et xaì èv 
T(p ovQCivcò xtX. Ceterum liaec verba 'én de — ÒQMVxeg — 
rovg lóyovg arte coniungenda sunt cum superioribus èjiu 
èdóxovv &6coQeTv, siquidem leniter immutata conformatione 
ad demonstrandam eandem pertinent inter res et numeros 
similitudinem; proximis demum verbis èTieidì) xtX. altera or- 
ditur eiusdem enunciati protasis, secundum eam periodorum 
formam, de qua disputavit Niigelsbach lat. Stil. §. 116, cf. ad 
3. 983« 33. Sed prima huius alterius protasis verba, ènsùdr] 
rà fxèv dlXa roìg àQi&fxoìg ècpcchero ti)v cpv6iv cccpcofioLM- 
gO-ccl nàaav h32, dubito num ab omni parte sana sint. Et- 
enim Ticcaa i) cpvaig nihil videtur aliud significare posse, nisi 
rerum universitatem, cf. 986« 1, nec vero universam rei ali- 
cuius naturam, id quod hoc loco dicendum erat. Quare nisi 
audacius videretur, prò nàaav scriberem TTcxvra, adhibita Ale- 
xandri auctoritate p. 28, 17: èTieì rà fxh dlXa ti avrà ò^oió- 
T7]Ta TTQog rovg ciQiO'^iovg er^ev. lam quae hoc loco per rà 
àXXci TiàvTci significantur, eadem proximis verbis ndaì]g rrjg 
(fvaeojg nomine notanlur; rcliqua omnia ad similitudinem nu- 
merorum videntur eflicta, numeri autem rerum omnium sunt 
primi. — Ilis igitur causis adducti quum e numerorum ele- 
m(!ntis universitatem rerum repeterent, si quid alicubi mi- 
nus videretur concincre, nQoaEyXiyovio tov ovveiQOfikvi]V nà- 
aav ccvToìg elvca riiV 7ZQccyf.iaTeic<v al. yXix^od ai verbum 



A 5. 986». 79 

haud ita frequens vehementiam videtur quandam significare 
concupiscendi, cf. Herod. II 102. Ili 72. VII 161. Vili 143. 

Plat. Phaedr. 248a. Phaedon. 117a. Hipparch. 226d. Arist. 
de mund. 5. 3966 7 et ad iV 3. 1090* 31. Inde verba Ari- 
stotelis huuc in modum videntur explicanda esse: sicubi quid 
desiderar etur, addendo (ngoasyl.) id efficere enixissime stii- 
duerunt, ut universa de numeris disputati© ac doctrina {nga- 
yficcTsla, cf. ad 6. 987« 30) perfecta esse et sibi constare 
videretur. Eiusmodi ingeniosae levitatis exemplum quod hic 
adhibet de antichthone placitum, idem commemorat quidem 
de coelo II 13. 293« 23: én S' èvavrlav alXr]v rccmy za- 
Taaxsvd^ov6L yrjv, 7]V àvrix&ova ovofxa xaXovoLV, ov TtQog 
T« (paivó^sva Tovg Xóyovq yxà rag air lag ^i]TOVVT£g, àXkà 
TtQog TLvag Xóyovg xaì Só^ag avrojv rà cpaLVÓf.i6va ngocéX- 
xovTsg y.aì 7ieiQWf.i£voi ovyxoaueìv, Sed quod ccxQLfiéaregov 
se alibi de ea re exposuisse dicit «12, non potest profecto 
hunc locum respicere, sed potios eos libros, quos singilla- 
tim eum de Pjthagoreorum doctrina conscripsisse testatur 
Alex. p. 31, 1. 56, 10. Brandis Gesch. I. p. 439 ««. Cf. de 
antichthone Asci. p. 5416 2. Siinpl. p. 505« 41. Brandis I. 
p. 477 ce. 

986« 13 àXl' av Si) ^^Q'^'^ — 21 ròv oXov ovoa- 
vóv, Descripta Pjthagoricae doctrinae surnraa, ut inde co- 
gnoscatur quo sint illi causa e genere usi, apparere ait Ar. 
eos putasse tov àgid-^iòv ccq^ì]v uvea cog vh^v roìg ovai « 17. 
At Pjthagorei, sive e numeris constare rerum universitatem 
docuerunt, 9866 7, sive ad similitudinem numerorum effìctam 
esse, 6. 9876 11, quam verborum potius quam rei ipsius dis- 
crepantiam esse bene explicuit Zeller I. p. 100 sqq., pro- 
fecto non materiam rerum e numeris repetierunt, sed quod 
contemplanti universam huius doctrinae indolem non potest 
dubium videri, certam et distinctam singularum rerum qua- 
litatem numeris definiri sibi persuaserunt. Aristoteles vero, 
qua est in iudicandis aliorum philosophorum placitis levi- 
tate (cf. ad 3. 984« 7), quoniam in esse rebus numeros eo- 
rumve principia Pjthagorei dixerunt, 986« 1, id nimirum spe- 
ctans, ut ad unum ex suis causarum generibiis revocaret 
principia Pythagoreorum, non dubitavit ad materialein 
causam eòrum principia redigere. — Maiorem diftìcultatem 



80 A 5. 986 «. 

Graecis interpretibus, de hoc errore Aristotelis parum sol- 
licitis, proxima feceruiit verba -/.al wg ^a&ì] rs y.aì ^^sigy 
neqiie ulla ex iis iiiterpretatiouibus, qiias Alexander ad h. 1. 
attulit, piane TÌdetur probari posse. Neque enitn, qiiae est 
ipsius Alexandri sententia, nàd^ìj et 'é'^eiq motricem causam, 
tÒ TTotrjTixòv aiTLov p. 31, 20 significare possunt, siquidem 
postea ubique apud Pjthagoreos modo materiale principium 
et idealis principii obscura quaedam vestigia invenisse sibi 
videtur Aristoteles; neque, id qiiod voliiit Aspasius, vh] ad 
numerum, ttcc&ì] ad par, 'é'^eig ad impar possunt referri, quo- 
niam haec omnia pariter ipsi numero tribuuntur, ac proxi- 
mis demum verbis ad eorum dementa transitur. Vera in- 
terpretandi via videtur monstrata esse verbis y.aì ovroi al6, 
quibus Pjthagoreos cum veteribus philosophis, maxime loni- 
cis, comparari apparet. Etenim sicuti Thales, nec multo ali- 
ter reliqui, quum aquam poneret prò principio, ex eius af- 
fectionibus, condensatione et extenuatione, rerum varietatem 
repetiit, 4. 985^11: eadem ratione Pjthagoreos dicit, quum 
numeros principium materiale esse statuerent, ex eorum af- 
fectionibus (cf. ad 985^ 29) et rationibus explicuisse rerum 
naturam, affectiones, habitum. De coniunctis inter se notio- 
nibus 7ic(&i] xciì e^eig cf. ad zi 6. 1015^ 34, et e'^ig prò sj- 
nonjmo coniunctum cum elSog et cfvoig v. H 5. 1044^ 32. 
A 3. 1070« 12. Brandisius qiiod dicit Mus. Khen. 1828 
p. 237: Wenn die Zahl den Dingen Prhizip sein soli als 
Sloff, als Affection vnd thaliges Verhalten, so bezieht sich 
der ersfe d'ieser Ausdriicke aiif die Pytlìagorische Lehre^ 
dafs ohne von der ZaJd begrenzt zn iverden, das Unend- 
liche zu keiner Beslimmtheif der Eigenschaften gelange; 
der ztveile und dritte auf die Bezeichuuììg der leidenden 
und thiitigen Eigenschaften der Dinge durch hesondere 
Zaìtibestimiììitngen, num Tradì} et 'é'^eig ad actionis et pas- 
sionis discriinen rccte referantur magnoperc dubito. — Eie- 
menta autem numerorum, quod modo par et impar, modo 
infinitinn et finitum esse dixerunt (cf. Phjs. Ili 4. 203" 10. 
Brandis I. p. 449 — 454), illam quidem definitionem priorem, 
hanc inde rcpctitam esse, ex universa doctrinac Pythago- 
ricac indole vere videtur collegisse Zeller I. p. 105 sqq. His 
(hjoì)us elementis rò tv «19 dclìnitur, cf. Braudis Gesch. I, 



A 5. 986 «. 81 

p. 453 5^, ex quo reliqui repetuiitur unmeri et cum iis imi- 
versus mundus, àoidaovq Sé ròv okov ovoavóv , cf. M 6. 
lOSOfi 18. N 3. 1090« 20 sqq. A 6. mib 21. de coelo III I. 
300« 15. 

986« 22 'éregoi §è tcov ccvtojv — ^1 ccTZscpijvavro. 
Eos ex Pythagoreis, qui vel decem vel indefÌDitas numero 
èvavTicóaeig prò principiis posuerant, distinguit quidem Ari- 
stoteles (ereooL §é) ab iis, quorum modo exposuit doctri- 
uam; sed illud discrimen non ad ipsum philosopbiae Pytha- 
goricae fundamentum pertinere, sed in eo cerni, quod hi 
unam quandam partem latius persecuti sunt, vere exposuit 
Zeller I. p. 103 sq. Nimirum primariam illam contrarieta- 
tem, quae est inter Ttéoag et ccttsiqov, per universam rerum 
naturam persecuti, quaecunque contrarietates iliius similitu- 
dinem referunt ei subiecerunt, sive potissimas numero de- 
nario, nimirum Pjthagoreis augusto, complexi, sive nullo 
numero eas circumcìudi rati; easque contrarietates posue- 
runt y.ciTcc gvgtoi/Iccv, rag y.ciTcc GVGTOiyiccv layouivag «23. 
6V6Tor/og et ovoTor/la, translata illa vocabula ab ordinibus 
vel miiitum vel ebori (cf. Poli. IV 108. Xen. Conv. 2, 20. 
Anab. V 4, 12) ad rationes notionum, quid sigiiificent apud 
Aristotelem, diligenter exposuit Waitz ad Org. II. p. 338 sq., 
quam quidem disputationem bic adhibuisse sufficiet, licet non 
omnium, quos attulit, locorum interpretationem possim pro- 
bare. Pytbagorei igitur notiones quasdam primarias ita in 
duas series inter se oppositas distinxerunt, ut quae in ea- 
dem serie sive ovaroiyjq essent, veluti niqccg tibqittÓv 'év 
àya&óv, qualitatis vel relationis quadam similitudine conti- 
nerentur, et suam quaeque notio oppositam notionem habe- 
ret in altera serie, veluti Tzéoag cìtzeioov , tibqlttÓv ccotiov:, 
qua eadem ratione Aristoteles usus esse videtur in ea, quam 
saepius commemorat, ÓLaiotasù tòjv èvavrlojv, cf. ad F 2. 
1004^ 34. Quum autem gv6toi/Jcc eam modo seriem signi- 
ficet, qua inter se coiiiunctae suut notiones quodammodo co- 
gnatae (cf. F 2. 1004^27: tcov èvavrlcov i) éréocc ovoror/Ja 
oréQìjGcg. A 7. 1072« 31, 35. j\ 6. 1093^ 13), nec vero uni- 
versum systema duarum serierum inter se oppositarum, ea 
lectio, quam Alexander videtur in textu habuisse xcctcì gv- 
GTOiyiccg p. 31, 30 babet sane cur placeat; si vero in vul- 

Aristot. metaph. ed. Bonltz Voi. II. 6 



82 A 5. 986 «. 

gata acqniescimus, singulari lumiero y-arà GVGxoiy^lav ea modo 
ratio, qiiae est iiiter cognatas notioncs, significali putanda 
est, nec vero simul ea, quac est inter oppositas. Cf. Treii- 
delenbiirg Kateg. p. 28. 

986«29 'Alx^iaiojv. Cf. Trcndelbg. de an. p. 239. Kri- 
sche Forsch. I. p. 69. 

986« 34 fiéya ficxQÓv ex uno libro Ab recepì, prò vul- 
gato (.uxqÒv (.dya, quia non sine iiiiniae negligentiae crimine 
Aristoteles videtur recedere potuisse ab ordine antea insti- 
tuto, ut antecedat praestantius sive tÒ xaracpaGet d^Xovfxe- 
vov, postponatur deterius sive rò aTiocfaaet dìjXovfÀ^vov, Ean- 
dera emendationem commendavit Krische Forsch. I. p. 69. 

986^1 TiaQa ^lèv ovv — 8 ttjv ovoiav. nagà xov- 
TMV à^cpoìv, Alcmaeonem dicit et eos e Pjthagoreis, qui 
decem contrariorum paria posuerant. Utrique in eo con- 
sentiunt, quod contraria ponunt in principiis, disscntiunt in 
numero eorum definiendo. Quae deinde dicit Aristoteles 
Tiòjg fiévTOL xtX., ea et Alex. p. 32, 8: nooaiaroQel Sé xaì otì 
aQ'/i^v y.aì ainov ròv àgiOfiòv elsyov wg vh]V et Zeller 
gr. Phil. I. p. 99, 3 ad Pjtliagoricam de numeris doctrinam 
referunt, ut numeros Pjthagorei materiale rerum principium 
posuisse dicantur; sed vereor ut recte haec verba interpre- 
tati sint. Numeri enim Pjthagoreorum ad quod genus prin- 
cipiorum referendi essent, iam antea exposuit, nec potuit, 
quum antea materialem eorum naturam manifesto apparere 
dixisset, cpciivovrai — vofÀtL,ovT6g xrX. «15, iam paucis ver- 
bis interiectis eandem in dubio relinquere, 6aq:wg ov òìi^q- 
■O-QcoTai, èoixaoù />.5. li autem e Pjthagoreis, qui plures po- 
suerunt èvavr loj a s ig , quoniam quidem eos a reliquis distin- 
xit, nec dixit antea et debcbat dicere, quid viderentur ad 
causarum investigationem affcrre; horum igitur principia di- 
cere videtur rag eiQijfxévag aìriag. Acccdit ad confirman- 
dam hanc explicationcm quod non res vel entia vel uni- 
versum mundum ex illis principiis composita dicit, qualia 
solet dicerc de numcrorum doctrina, sed substantiam, tì]V 
ovoiav, cui insint nimirum alterae utrae ex illis notionibus, 
quas in oppositis ordinibus colloca verunt. — ^>5 Gacpcog f.ièv 
ov. De ùù'cafeiu veterum philosophonim cf. ad 1. 985« 1. — 
ditìQdQOJTai. ÒiaQO-Qovv est rem aliquam quasi per mem- 



A 5. 9866. 83 

bra et artiis distinguere, et certum in ordinem redigere, ut 
unius corporis referaiit similitudiiìcm. Cf. 8. 989« 32. lì 6. 
10026 27. Z 17. 10416 2. cvvbiaodQovv A 8. 9896 5.— ò8 tts- 
nXda&ccL Alexander vituperium continere arbitratur p. 32, 
12, quod parum probabilis sit eiusmodi substantiae confor- 
inatio. Qiiae explicatio quamvis commendari videatur col- 
latis vocabulis TilaGig M 9. 1086« 4. 7T?M0f.iciTiag 2. 1076« 
39. TiXcia/LiaTwdìjg 7. 10826 3, 9. 1085« 15, tamen aliena est 
ab huius loci ratione, ubi non iudicat Aristoteles, sed sim- 
pliciter, quid ipsi Pythagorei dixerint (cfaal 6 8) refert. 

9866 8 Twv Lièv ovv Tialaiòjv — 987« 2 rò a?) ov. 
Quoscuuque inde ab Empedocle commemoravit philosophos, 
eos omues hac una couiplectitur notione, ad ipsam sjsteina- 
tum naturam non magnopere pertinentem, quod plus quam 
unum posuerint principium; bis opponuntur Eleatae, con- 
sentientes illi cum antiquissimis lonicis, quod utrique unita- 
tem statuerunt, dissentientes vero in eo, quod qui ex lonicis 
physiologis 614 (cf. de voc. (fVGioXóyoi Trend, de an. p. 437) 
unitatem statuerunt, ii licet ipsum movendi principium non 
ponerent, adhibuerunt certe motionem, siquidem (yevvcòvrég 
ya 617) omuem rerum multitudinem et varietatem ex illa 
repetere studuerunt, Eleatae autem unum illud principium 
immobile esse statuerunt. Inter se ipsos Eleatae discrepant 
ita, ut nec pariter via ac ratione sua exponant placita (ovre 
Tov xalcog 612) nec eandem naturam rov évóg esse censeant 
(ovre TOV xazà tì]v cpvoLV 612, cf. 6 22). Omnino autem Elea- 
tarum placita recensere ad propositam nunc quaestionem, 
quae est de distinguendis causarum generibus, nibil attinet 
{oidcc^tojg avvaQpiÓTTEi 613); qui enim unum immobile sta- 
tuerunt, ii causae notionem manifesto sustulerunt, cf. Pbjs. 
1 1. 185«3: ov yào eiu àoyj] ìgtlv^ d èv (.lóvov '/.cà ovrcog 
ev kariv 1) yào àoyi] nvòg ?; tivcov. Eatenus tamen eos 
commemorasse e re erit (togovtov ys oì'/.ùov 6 18), quate- 
nus eae rationes, quibus inter se distinguuntur, coniunctae 
sunt cum causarum discrimine; quod enim Parmenides fini- 
tam statuit principii naturam, Melissus infinitam, id Aristo- 
teles, quamquam Melissus illud principium corpus esse di- 
stincte negat, ita ad sua placita accommodat, ut Parmeni- 
dem idealem (cf. Parm. fr. v. 43. 93 Kst. Brandis Gesch. I. 

6" 



84 A 5. 987 «. 

p. 381, F) JMclissum niaterialem (Braiidis I. p. 405) posuisse 
luiitatcni dicat, unde consequitur ut eodem fere discrepent 
Inter se discrimine, quod est inter genera causarum formale 
et materiale. Xenopbanes vero, qui contemplatus universum 
aeternum coelum {àq ròv òlov ovoavòv ci7ioi3Xk\]jaq i24, cf. 
Krische Forscli. I. p. 88. Zeller gr' Ph. I. p. 142) illud unum 
ac divinum numeii esse conteudit, quoniam iiaturam eius uni- 
tatis non descripsit, nihil potest ad liane de generibus cau- 
sarum quaestionem conferre. — Ac duos quidem ex Eleatis 
rudiores cogitandi et philosopliandi esse dicit, Xenophanem, 
quia unitatis, quam contendit simpliciter, naturam nullo modo 
deflnivit, ^22, Melissum, quem eundem alibi cfooTrxóv appel- 
lai (Vhjs. I 2. 185« 10), propterea, opinor, quod a cogitabili 
unitatis natura a Parmenide celebrata ad materialem degene- 
ravit. Parmenidem autem quum reliquis praefert (cf. Pbys. 
l. 1. et III 6. 207« 15 et Platonis de eodem Parmenide iudi- 
cia, Brandis I. p. 375, e./.) nec caeco ut reliquos impetu 
ferri dicit, {.làllov iSXìtccov ^28, id unum videtur spectare, 
quod Parmeuides entis unitatem, quam contendit, ratioci- 
natione et syllogismo stabilire studuit, ^28 — 31, cf. Pbys. 
I 2. 3. Quod autem Parmenides sensuum perceptionibus coa- 
ctus scientiae opposuit opinabilem multitudinis et generatio- 
nis explicationem (cf. ad 3. 981^3), ibique non -enti, quod 
esse enixissime negaverat, exsistentiam quandam concessit (cf. 
ad 4. 985^ 8): eam quidem internam Parmenideae philoso- 
pbiae repugnantiam non potuit ita probare, ut propterea 
Parmenidem f.iàXXov ^lénovra philosophum fuisse diceret. 
Hoc ne videretur Aristo(eles dicere, ante àvayxa^ófiisvog ^31 
prò commate editionis Bk. punctum posui. — ^34 olov 
Tivo '/.t\. Voc. olov eam vim habet, quae exposita est ad 
4. 9854 6. 

987« 9 ^i-^Qi ^iìv ovv — 28 roGavra io ti Xa^eìv, 
Voc. ^l'c'/jn non de tempore, sed de ordine enumerandi li. 1. 
inteliigendum esse, recte monet Alexander p. 34, 18. Philo- 
sophos autcui supra enumcratos, cxceptis Pjthagorcis, omnes 
utrum dixerit Aiistofeles (.leTQio'jTEQOv an /nc(?.axojTSQOV an //o- 
niyujT fioov quaestionem de summis principiis instituisse, dif- 
ficile videtur in tanta lectionis codd. discrepantia diiudicarc; 
propterea in vulgata lectione acquievi, licct ncque de eius 



A 5. 987 a. 85 

ventate persuasum habeam, iieque inde scribendi illa varie- 
tas videatur explicaii posse. Utut legitur, vitiiperat Aristo- 
teles illos philosophos vel quod non satis diligenter et sub- 
tiliter in comprobandis suis placitis versati, vel quod non 
omnia causarum genera complexi fuerint. Pjthagorei vero^ 
inquit, évo fdv rag ccoyàg y.axà ròv avròv eìoty/.aGi rgó- 
7T0V «14. Quam dicat rationem Pjthagoreis communem esse 
cum superioribus, dubium videtiir; ad ea enim verba, quae 
proxime antecedunt ideoque prirnum legentibus in mentem 
veniunt, ut duas causas genere diversas Pjthagorei po- 
suisse dicantur, materialem et motricem, referri haec non 
possunt, cf. ad 986« 17. Quare nihil est reliquum nisi ut 
vel cum x\lexandro interpretemur p. 35, 7: 8vo rag ào/ag 
rag vXi'/.àg knoiovv ùjotleq xal à')Xoi coli. «6, vel eandem 
negligentiae cuiusdam vituperationem, quam in reliquos conie- 
cit philosophos, etiam ad Pjthagoreos extendi dicamus; quam 
interpretationem, quoniam ad propiora refertur, equidem prae- 
ferendam existimo. Ita facilis etiam transitus paratur ad 
proxima verba, ubi Pjthagoreos, quum ceteroquin alios di- 
ligentia non superarent, aliquid tamen proprium ac pecu- 
liare addidisse dicit, ori rò 7tBTieoa6t,ih>ov — 'AccTijyooovv- 
rea «15 — 19, de qua re uberius disputata 4. 1001« 4 sqq. 
Quod autem antea duas causas positas dicit a Pjthagoreis, 
«13, ac deinde tamen enumerat rò TZSTisoaouévov '/.cu rò 
aneiQov y.aì rò ai>, potest quidem rò 'év accipi tamquam aliud 
noraen eius principii, quod plerumque Tzéoag vel TieTisoaoué- 
vov dicit, cf. M6. 1080^6. Zeller gr. Ph. I. p. US, 3. Sed 
propter ipsum ordinem verborum parum hoc est verisimile, 
longeque probabilius rò av dici primum uumerum, ex eie- 
mentis infiniti et finiti et ipsum prognatum, sed ex quo fiant 
reliqui numeri, cf. 986» 19: rò J' tv é§ aiLicpOTégcov elvac tov- 

TMV se. TOV CiOTtOV '/.al TOV TtSOlTTOV sivC TOV CìTZEÌOOV '/.dì 

Tov TiETiEoaa^dvov. Eundem in sensum etiam proximis in ver- 
bis amò rò av «18 videtur explicandum. — Denique prin- 
cipii formalis, tov ti àoTi, prima quaedam inveniri vestigia 
apud Pjthagoreos dicit, sed admodum negligenter {ctTtXòjg 
«21 i. e. àdiooÌ6To)g, cf. J 15. 1020^33. E l. 1025^*27) eos 
in definitionibus quaerendis vcrsatos esse. Apto exemplo 
Alex, ad h. 1. eam negligentiam illustrati olov ti)v cpiXiav 



86 A 6. 987 a. 

X^yovTEQ, EÌ ovTwg 'érv^sv, ÌGOTi^ra, xaì Sia tovto vTioXaii' 
^avovreg Xóyov ai'trjg elvai xò ìoày.ig taov, ó TiQmq) rcov 
ccQtx^ucòì/ vttììq^s tovto, tovtov tÒv ccql&/l(Òv elsyov cfiXiav, 
TavTo TioiovvTsg Tcp Tjyovf^iévqì Tamòv Hvai> Si71?m6cov xaì 
Svada, ènsidi] ttqmtij TavTij to dmXàciov vnag^si. Quod 
igitur dicit Aristoteles co nQMTco yTidg^eiev «22, adiectivum 
TiQMTog non logico sensu est accipiendum, qualem babemus 
An. post. I 4. 73*33 sqq., sed aritbmetico; niuiirum eo nu- 
mero, qui primus in continua numerorum serie ad notio- 
nem aliquam referendus videretur, veluti tetras ad to lad- 
'ALg laov, dyas ad to dmlaGiov, ipsam eius notionis natu- 
ram contineri arbitrabantur; itaque, si reliqua omittimus quae 
temere bariolati sunt, in eo peccarunt, quod propositionem 
affirmativam universa] em simpliciter converterunt, i^} Svdg 
èaxL diTiXdoLOV, to SmXaacóv hori 8vdg, siquidem praedica- 
tum alicuius propositionis, nisi converti simpliciter potest 
propositio, non exprimit ipsam subiecti notionem substan- 
tialera, veluti to dvddi eìvai, rò ÒLnXaGicp uvai (de quibus 
formulis cf. Trendel. in Mus. Khen. 1828. II 4. p. 457 sqq.), 
cf. Top. I 4. 102« 19 — 30. 101^» 19 — 23. al. — lam si forte 
tetrade amicitiae, djade duplicità tis notionem defiiiiri sta- 
tuerant, quum fieri non posset, quin aliis etiam de numeris 
eaedem notiones vel de iisdem numeris aliae noliones prae- 
dicarentur, inde factum est, ut plures exsisterent ciusdem 
notionis definitiones, quae substantiam ipsam exprimerent, 
noXXà TO Èv 'éoTai «27. (de temporis futuri usu conditionali 
cf. Obs. ad Mct. p. 62.) — tooog a2Q non dubitantis est, 
sed modeste asscverantis, cf. a 3. 995« 17. F 2, 10()5« 6, 10. 
E\. 1026«15. Anal. pr. I 27. 43« 22. II 17. 66^ 12. post. 
I 1. 71« 25. II 5. 9U 35. Waitz ad Au. pr. I 12. 32« 16, 
Heindorf ad Plat. Phaedr. 233 e. 



GAP. VI. 

Pialo HeracJitels placitis hiductus, ut sensìhiUa sc'iri 
posse ttp^nref 987« 29 — *1, a Socrate inslitutus ad qiiac- 
rendas ìwlioues nniversafes — f^i^ distinetas a rebus sen- 
silnlibus posuit ideas, quarum commuuioue exslstevent res 
sensibiles — *14; praeter sensibUia autvm et ideas res ma- 



A 6. 987 «. 87 

thematicas medio Inter ìdrumque genus loco ponendas esse 
— èl8j Idearumqite eìementa omnimn elemenia rerum esse 
censuìt — *22. Quìbus in placitis quid habeat commune 
cum Pytìiagoreis, quid dlversum — 988« 7, et quibus usus 
sit causarum generibus — «17 e.vponitur. 

Ad universum hoc caput adhibenda est egreg-ia dispu- 
tatio Ed u ardi Zeller Die Darstellung- der Platonischen 
Philosopliie bei Aristotelcs (PIat, Stud. p. 197 — 300), cuius 
ea quidem pars, quae in exponenda metaphjsica Platonis 
doctrina versatur, quuin fere ipsum huius capitis ordinem 
sequatur, prò luculentissimo potest commentario haberi. 

987« 29 ^erà rag sIqì] uévag cfcloaocfiag. q)iXo- 
aocfiai de variis philosophorum placitis ac doctrinis, cf. ad 
3. 9836 21. 

987« 30 TiQay ^axeia. TZQayixarema&ai ttsqI tì (981 f^ 1. 
^1. 10256 16. al.) vel Tzegi nvog (9876 2. 8. 9896 33. al.) is 
dicitur ab Aristotele, qui io iovestiganda et cogiioscenda 
aliqua re via ac ratione procedit; itaque coniunctum legi- 
tur Tiga/fiarsveaS^at cum verbis dialhyeo&ai, ^ì^reìv, &eM~ 
Qeìv 8. 9896 33. B 1. 9956 32. Phys. IH 4. 2026 35. Cf. 
Trendel. de an. p. 199. Elem. p. 125. Waitz Org. II. p. 415. 
Inde TiQayuaTèia primum quidem signifìcat ipsam hanc rei 
tractationem via ac ratione institutam, veluti K 1. 10596 16: 
n^QÌ TOC 'é^ovva èv avroìg ztv/]6SMg ccq/ì^v — tì)v tov cfv- 
or/.ov Tiàaccv ùvat Tigay^iarelav, i. e. omnem disputationem 
et quaestionem physici vcrsari in illis rebus. Sed quam co- 
gnovimus in nomine (fiXoGocpia significationum immutatio- 
nem (cf. ad 3. 9836 21), ut a studio cognoscendi transfe- 
ratur hoc vocabulum et ad singulas philosophiae partes et 
ad singulorum philosophorum disciplinas, eadem in hoc no- 
mine cernitur. Cf. ngayacizeia de partibus philosophiae, de 
coelo IV 1. 308« 1. Hoc autem ipso loco t] tov IIXarM- 
vog TiQay^iaTEia de unius cuiusdam philosophi usurpatur dis- 
ciplina, perinde ac panilo infra cpiXoGocpia, naqà xi^v tcov 
'Irahxwv cfiXoaocfiav «31. 

987« 32 BT, véov re yàg — 68 7ZQ06i]y6QevGe. Duo- 
bus e fontibus, Heraclitea et Socratica doctrina, seposita in- 
terim et Pythagoreorum et Parmenidis ratione, Aristotelcs 
h. 1. et M 4 Platonicae doctrinae repetit fundamentum. Et- 



88 A 6. 987 6. 

enim quae iuveiiis imbiberat ex Heracliteis placitis per fa- 
iiiiliaritateiii Cratyli (de quo cf. jT 5. 1010« 10. Brandis I. 
p. 185) de natura rerum scusibilium, quae quia perpetuo flu- 
miiie ferreiitur scientiam non admitterent, ea quidem postea 
etiam certa ac vera esse existimavit (ovTcog vTzéla/Sev bl. cf. 
ad 1. 981« 7). Socratis autem doctrinam in quaerendis no- 
tionibus universalibus occupati (cf. 3/4. 10786 27, de part. 
an. I 1. 642« 28) quum recepisset et probasset, ctTioSe^a- 
fzevog bi, propter insitas et lìxas animo Heracliteas opinio- 
nes, Sia rò toiovtov, hoc novavit in doctrina Socratica (cf. 
10786 30), ut universales illas notiones non rerum sensibi- 
lium esse putaret, ut quae perpetuo mutarentur, sed alia- 
rum quaruudam. His igitur rationibus ductus (ovrcog pilv 
ovvb^J^ quod cur praetulerim lectioni Bk. ovTog, ex ipsa hac 
explicatione apparebit, cf. Trendel. de ideis etc. p. 32 not. ) 
eas res, quae definirentur notionibus universalibus et diver- 
sae essont a rebus sensibilibus, rà toiavra b^J^ ideas entium 
appellavit, sensibilia autem omnia re ac veritate ab iis se- 
iuncta esse censuit, rà S' aÌG&rjrà ti a q ce rama 6 8. Hoc 
enim siguificat pracpositione nagà, quod idem vocabulo ;^w- 
Qi^siv, yùòQLOróg saepissime denotat, ideas non modo cogi- 
tatione, ry hravoia, rj] à(fai(jéoei, discerni, sed re ac veri- 
tate seiungi a rebus sensibilibus, ut vere exsistant 'érsQa nva 
*5 praeter res sensibus subiectas. Cf. Anal. post. 111. 77« 5: 
eìdri (ideas sensu Platonico) (,dv ovv elvai, i) 'év ti nagà 
Tcc TioXlà ovx àvdy'Ai] et ccTtóSei^ig éGTCci, uvai ^tévroi èv 
xarà tzoXXmv cih]&tg eiTieiv àvciy/.i], — Sed licet seiunctae 
sint a rebus singulis ac sensibilibus ideae, tamen formam 
constituunt ideoque prò causis earum habendae sunt, xaxà 
Tctvva lÀymdai 6 9. Praepositio enim '/.axà cum accusativo 
coniuncta quum vulgo respondeat Latinae praep. prò vel 
sccundum, ab Aristotele usurpatur ad significandam ipsam 
causam (cf. // 18. 1022« 19: oÌMg de rò '/.adò loa/wg xaì 
tÒ ULTiov vTiao'^eL), praocipuc eam rationem, qua universale 
rcfertnr ad speciale, cf. Alex. p. 19,9, 20: xai}' tv fxh Ae/o- 
{.leva 'Àiyet rrc avvojvvua xcd v(f tV tl xoivòv TETccy^dva yé- 
vog et n 3. 9986 8. F 2. 1001« 19. /J 10. 1018« 36. 11. 
1019« 12. al. Idcae igitur seiunctae cxsistentia a rebus sen- 
sibilibus has sua induunt forma, ut res scnsibiles per ideas 



A 6. 987 ^^. 89 

sint et ex ideis nuncnpentur. — Qiiod autem omnes res 
sensibiles secundum ideas formatas esse dicit, buie senten- 
tiae non est cur repugnare putemus quod alibi diserte com- 
memorat, non omnium rerum sensibilium ex doctrina Pla- 
tonica statuendas esse ideas, sed earum modo quae natura 
constiterint, cf. ad 9. 991* 6; nimirum ala&rjrà — ndvva 
bS. 9 boc loco ea modo intelligenda sunt, in quibus omnis 
haec causarum quaestio versatur, rà (pv6SL ovvsarwTa. — 
Quod res sensibiles xarà rama, i. e. rà ddi], Xéyeo&ài di- 
xit, id explicari et confirmari apparet verbis proxime sequen- 
tibus: xarà fj.é&8^iv ycxQ eivai rà noXkà tmv avvMVVf.io)V roìg 
sideaiv b9. Quae verba quamquagi constat omnino sic re- 
ferri ad superiora, tamen quomodo ipsa interpretanda sint 
dissentiunt viri docti, qui band scio an difficultates ipsi sibi 
facessiverint in verbis intellectu facillimis. (Cf. Trendel. de 
ideis p. 32 sqq. A. Stahr, Beri. Wiss. Jahrb. 1841. N. 91.) 
Ac primum quidem quod ad textum attinet probanda est 
sine dubio scriptura a Brandisio et Bekkero recepta, quae 
licet a codicibus plurimis recedat, tamen certa Alexandri au- 
ctoritas plus habet ponderis quam codicum vel plurimorum 
consensus, praesertim quum eam exhibeat lectionem, quae 
propter rationem sententiae vel de coniectura fuerit resti- 
tuenda. Explicari autem aptissime videtur Aristotelis sen- 
tentia bis verbis Alexandri: xarà jné&s^iv yàg rò eJvai eysi 
rà ala&r]Ta t8 xaì avvwvvfAa roìg udeov, ttjv twv elÓMV 
p. 38, 11. Etenim xara fié&e^LV uvau eodem modo dictum 
est, ut ànXùjq Hvai, nòjg sìvai, xarà 6v^i^e^i]y.òg elvai, et 
similia, quae vulgatissima sunt apud Aristotelem. Dativum 
roìg eidsOL construere cum fié&e^iv, quod voluit A. Stabr 1. 1., 
licet illud quidem per leges grammaticas, sed vix putandum 
est licere per collocationem verborum, qua necessario du- 
cimur ad coniungendum dativum roìg aidsac cum avvcovv- 
liiwv. Deinde rd nolXd non est interpretandum plurima, 
quod scbol. p. 549« 11, secutus unam ex explicationibus Ale- 
xandri p. 38, 5 — 8, praecepit: hqì]xb de tomo «t« TioXXd» 
dia tÒ ^7] ndvTOJV ìdéag top IlXatiova Tideo&ai, boc enim 
repugnaret verbis superioribus, quibus rd ala&ìjTa — ticìvt a 
ad normam idearum formata Aristoteles dixerat; explican- 
dum potius rà nolXd ex notissimo ilio Platouis usu, quod 



90 A 6. 987/^. 

singulas res sensibiles et ideam cui subiiciantur opponit In- 
ter se tamquam rà noXXd et rò 'év, cf. Plato de rep. X 596 a. 
Phaedr. 265d. Phaed. 78 d. al. Qiialia sint illa rà TioXXd de- 
fìnitur per genitivum tmv Gvviovvf^icov, appositionis instar ad- 
dituin, quasi dicat ree noXXd, d ovvcóvvud éort roìg eìdeai. 
Sensibilia autem Aristoteles ex sententia Platonis, quam sim- 
pliciter referri ipsa forma enunciati documento est, appellat 
6vvcóvvf.icc TOÌg eiSsai, quod aptissime dictum esse apparebit 
reputanti et Aristotelicum inter òfaóvvfA.og et avvcóvv^iog dis- 
crimen et Platonis de ideis doctrinam. Aristoteles enim quum 
duo in lingua Graeca inveniret vocabula non multum distan- 
tia òf.iù)Vvuog et avvcóvv^og, ea prò suo arbitrio suum in 
usum ita distinxit, ut ò^mvvfAa diceret quae nomen tantum, 
6vvwvv(.ia quae et nomen et substantiam communem habe- 
rent, cf. Cat. 1. Trendel. de an. p. 334. Atqui Plato, qui sin- 
gulas res sensibiles propterea et eatenus esse omnino cen- 
seret, quatenus ab idea aliqua conformarentur, profecto non 
nominis modo, sed substantiae etiam communionem esse \o- 
luit inter ideas et res iis subiectas. Quare recte ex senten- 
tia Platonis sensibilia dicuntur avvcovv^a roìg sideOL. Sed 
obiici video buie explicationi (cf. Trendel. 1. I.), et Plato- 
nem numquam 6vvo)vv/Liovg dicere ideas et res sensibiles, et 
ab Aristotele alibi de eadem re usurpari vocabulum ó,«w- 
vv/biog: quae nescio an speciosius disputentur quam verius. 
Etenim discrimen illud inter 6f.iojvvuog et avvoJVVfAog ncque 
ex origine horum vocabulorum ncque ex communi usu lin- 
gua e repetitum, ipse commentus est et prò suo arbitrio sta- 
tuii Aristoteles; apud Platonem nuUum eius discriminis est 
vestigium; is enim, ut est religiosior in retinenda usitata vi 
vocabulorum, òuwvv^uog utrumque in sensum usurpat, ut et 
nomen una cum substantia (Tim. 52 a, cf. Phaed. 78 e) et no- 
men sine substantia commune signiticet (Prot. 311b. Parm. 
133 d), cf. Alex. p. 38, 19. lam Aristoteles ubi refert sim- 
pliciter Platonis sentcntiam, ad signifìcandam rationem, quae 
ideas inter et res sensibiles intercedat, vocabulis utitur gv- 
vojvvuog vcl ov% ò^ioìvv^og, veluti b. 1. et / 10. 1059« 13: 
y,aÌTOL ruj etÒec rccvrd Xh/ercti elvai xd eiòì] roìg noi xaì 
ovx òuMVVfAa: ubi vero iudicium ferens de doctrina Plato- 
nica illam substantiae communionem inter ideam et res sen- 



A 6. 9876. 91 

sibiles negat, ibi usurpat voc. òfiwvv^iOQ, cf. A 9. 991« 6, nec 
loiige alia videtur ratio esse eius loci, de quo uno possit 
dubitari 9. 990* 6. 

9876 10 Ti]v Sa ^éS-E^iv — 14 kv y.oivó ^7]Teìv. 
Pythagorei quod modo numeros inesse rebus statuere, modo 
res ad numerorum exemplum effingere dicuntur ab Aristo- 
tele, id quantum differat supra est expositum ad 5. 986« 
13 sqq. Cura hac autem fiifiT/GeL Pjtbagorica comparare 
^ié&e^LV a Platone positam eo magis in promtu esse debe- 
bat Aristoteli, quoniam Plato ideas, ex quibus rerum natu- 
ram repeteret, et ipsas ad numeros retulerat. Quam autem 
dicerent illam sive imitationem sive communionem utrosque 
incusat in medio reliquisse. Similia Platoni obiicit H 6. 
1045^ 8: xaì cuTiOV ri rìjg fj.e&é^scog zaì ri to fiera^^eiv 
ànooovoiv. A 10. 1075* 19: §ià ri yào ^sréG/ev i] /Lisré- 
yu'^ xtX. Quibus e locis Zeller Plat. Stud. p. 235 coliigit, 
Aristotelem communionis illius non tam notionem et defi- 
nitionem, quam causam desiderasse, sed vereor ut recte. 
Hoc enim loco nihil aliud nisi rlg i) jA.é&6§cg, altero loco 
non solum Sia ti, sed simul ri rò ^erayaiv omissum a Pla- 
tone arguitur, cf. 9. 991« 20: rò Sé kéyeiv TzaQccSaiyuaTa 
avrà Hvai. xaì jLiSTexeLV amcov TaXXa xavoXoyeìv èozì 
xtX, Ceterum sive causam sive ipsam naturam communio- 
nis Platonem in medio dicit reliquisse, perinde iniqua est 
reprehensio. De causa cf. ad 988« 9, de natura autem eius 
communionis, quae rebus singulis sit cum ideis, magna parte 
dialogi Parmenidis Plato disputavit. Potuit sane utrumque 
non sufficere Aristoteli, non potuit vere dicere ea a Pla- 
tone in medio esse relieta. 

987* 14 évL Sé Tiagà ra aÌG&ìjtà — 18 fióvov. 
Tria rerum genera posuisse Platonem, sensibilia mathema- 
tica ideas, constanter multis locis refert Aristoteles, cf. 9. 
9926 14. B 1. 9956 16. 2. 9976 12. 6. 10026 12 sqq. Z 2. 
10286 19. K 1. 10596 4 sqq. A 1. 1069« 34. Et a sensibi- 
libus quidem rebus differre mathematicas aeterna et immu- 
tabili natura {cr/.ivnra 616, cf. Zeller Phil. d. Gr. II. p. 250 
not. ), ab ideis autem eo, quod mathematicae quidem res 
eiusdcm formac indefinitae numero sunt, idea vero quaeli- 
bet simpìiciter est una, cf. B 6. 1. 1.: rà ^dv iLia&ì]fiiaTrxcc 



92 A 6. mih. 

Twj/ devQO (i. e. TMV aìa&7]TÒJv) oiXlcp fLiév rivi SiacpéQSi, rw 
Sé TióXV arra ó fi o e idi] uvai ov&èv diacpéQSi, Ita quiim 
sua natura in medio posita sint mathematica inter sensibi- 
lia et ideas {fiErcc'^v *16), saepe ea Platonico sensu signi- 
ficat hoc ipso vocabulo rà fiera^v, cf. 9. 9916 29. 992^ 16. 
B 2. 9976 2, 13. 998« 7. 6. 10026 13, 21. K 1. 1. I. M 2. 
107 7« 11. — Et hoc quidem verissime retulit Aristoteles, 
medium quendam locum inter sensibilia et ideas assignasse 
Platonem rebus mathematicis, siquidem ex sententia Plato- 
nis et ei, qui cogniturus est ideas, a perceptione sensuum ad 
idearum contemplationem aditus per illas parandus est, et vi- 
cissim ideae per mathematicas formas rerum sensibilium spe- 
cies constituunt. Quum autem Plato veram et absolutam 
essentiam unice ideis tribueret, reliqua sive mathematica 
sive sensibilia eatenus esse censeret, quatenus ex ideis par- 
tem quandam essentiae recepissent, Aristoteles aliquantum 
immutavit Platonis sententiam, quod tria haec genera en- 
tium, quasi quae eodem essent iure, iuxta se posuit. Qua 
quidem ratione distinxit sane et definivit Aristoteles, quae 
est eius virtus, ea quae Plato non potuerat ad artos notio- 
nis fmes describere, sed ita definivit, ut et fundamentum 
doctrinae Platonicae everteret et plurimas inde potissimum 
rationes redarguendi Platonis posset repetere. Cf. Zeller 
Plat. St. p. 248 — 266. Ph. d. Gr. IL p. 178 sq. 250. 

9876 18 ènei d' atria — 22 rovg àq ix)^ fxovg. Qua 
ratiocinatione Pjthagoreos dixit usos esse ad suam doctri- 
iiam comprobandam, 5. 986« 1, eadem Platonem adductum 
esse ccnsct, ut idearum dementa eadem omnium rerum elc- 
mcuta esse statucret. Et materiale quidem elementum esse 
statuii tÒ f.ih/a '/mi to firxoóv h. e. id quod et augendo et 
diminuendo pariter est idoncum et utriusquc in se continet 
SvvafAiv (cf. Phys. Ili 6. 2066 27: èTzeì xal IHarcov Sia 
TOVTO òvo rà ànuim k7ioiì]6ev, ori xcà knì rriv av^i]v So- 
y.el vTiBoflc'iX'kEiv xr/i eìg ansiQOV ìévcci y.aì ì-nì rrjv xcci9ai- 
QEOiv. Phys. I 4. 187« 16), formale autem principium po- 
suit unitatis vini, wg Ò' ovalav rò 'év. Etenim ovaia quum 
sit opposita r// vhj, indefìnitae niniirum siiapt(; natura, cani 
dclìnitioncni ac fojniam putanda est significare, qua quae- 
(juc res id (.'st, (juod est; (jnaiii eandem ovoiag signilicatio- 



A 6. 9876. f 93 

nem ibi habemus, ubi nomen ovaia coniiulctum legimus 
ciim Hominc udog (J 4. 1015« 10. 18. 1022« 15. Z 8. 1033^ 
17. al.) \el cuin formulis to ti riv eìvai, rò ri èavL {A 3. 
983« 27. 7. 988« 35. 10. 993« 18. al, — 8. 988^ 28. zi 13. 
1020« 18. E l. 1025Ì 14. al.). — Posuit aiitem, ait Aristote- 
les, duo illa principia idearum Plato, ratus éj èxeivwv (i. e. 
Tov fis/aXov xal tov ^ixqoìì) xarcc jLié&e§iv tov évòg xà eldi] 
HVCii Tovg aQi&i^iovg A 21. Extrema verba rovg ccQL&f.iovg ve- 
rissime Alexander videtur interpretari, quod ea prò apposi- 
tione putat addita esse ad definienda rà eidi]. Scribit enim 
p. 40, 2: eìncòv Sé rà eidrj 7T()ooé&ì]xs «rovg ccQiOfiovg''* rà 
yccQ cog cìqi&^oÌ eldì] al Ideai, èTiel eiSì] y.aì aXXa èorlv, 
C06716Q ovv y.aì àQidjioi. Quemadmodum Aristoteles rà udì], 
ubi hoc vocabulum non Platonico sed vulgari sensu accipi 
vult, saepe definit addito ykvog nomine, rà cog yévovg eidì] 
Z 12. 1038« 5. 4. 1030« 12. I 7. 10576 7. 8. 1058« 22. M 5. 
1079^ 34. cf. A 9. 991« 30, ita mirari non possumus quod 
etóì] Platonico sensu definit per appositionem rovg aQi&f.iovgy 
li. e. eas species, quas Plato vel comparavit numeris vel re- 
duxit ad numeros. Potuisse addi Tovréart vel similem 
quandam usurpari formulam, veluti rà (hg àoi&^ovg eidì], 
quod contendit Zeller Plat. St. p. 235 sq. not., non nega- 
verim, necessario fuisse addendum non possum ei con- 
cedere. Et is quidem, ne incideret in illam Alexandri in- 
terpretationem, verba Aristotelis sic vertit: demi aus jeneu 
(dem Qrofsen iind KlelnenJ werden die Ideen zìi 2j all- 
ieti durch die Theilnahme (des Grojsen imd KleinenJ an 
dem Eins, At ea interpretatio nec per leges grammaticas 
potest admitti, nec sententiarum nexui apta est. Hoc enim 
si voluisset dicere Aristoteles, omittendus erat in praedicato 
articulus rovg, sed non voluit dicere; namque ex particula 
causali ya^ cognoscitur superioris enunciati rationem afferri. 
Itaque non potuit explicare, qui tìeret ut ideae in nume- 
rorum naturam abirent, sed quemadmodum illa, quae retu- 
lit, essent idearum sive numerorum idealium eademque pro- 
pterea rerum omnium principia. Haec quoniam manifesto 
est argumentandi ratio, nec Schweglero possum adstipu- 
lari, qui recepta Zelleri interpretatione articulum rovg omitti 
iubet. 



94 A 6. 987^. 

Qiiod autem Aristoteles his vcrbis et idearum materiale 
principiiim et eadeni idearum rerimiqiic seiisibilium princi- 
pia statuisse Platonem refert, id nec conciuere cum ipsa 
Platonis doctriua nec tamcn deesse in ea, unde liane opi- 
nionem hauserit Aristoteles, et acute et vere comprobavit 
Zeller Plat. St. p. 248 — 257. Phil. d. Gr. IL p. 237 — 241. 

987^22 rò uìvtol ys ev — 98S« 1 èxuayeiov. Cum 
Pjtbagoreis Plato hoc habet commune, quod non substan- 
tiam quandam subiecit, de qua praedicetur unitas, /t?} ers- 
qÓv yé TI 6v ).éye6&at ^v b23, sed ipsam unitatem substan- 
tiam esse voluit, cf. ad 5. 987« 18, et quod numeros, licet 
alia ac Pythagorei ratione, in principiis posuit. Dissentit 
autem a Pythagoreis et eo, quod infinitam materiae natu- 
ram, verbo quidem magis quam re ac notione (cf. Phjs. I 
9. 192«9) duplicem fecit, ccvrl tov àTieioov ojg évòg Svada 
(int. TOV fi8ya?.ov '/.cu ur/.oov, non tÌjv ccÓqlgtov SvaSa cf. 
adi20 et Trend, de id. p. 48 — .51, Zeller PI. St. p. 222), 
et eo quod a rebus seiunxit numeros, quos Pythagorei in- 
esse rebus censuerant, cf. ad 5. 986« 13. Seiunxit autem 
a rebus numeros, quia numeris idearum contineri naturam 
arbitrabatur, quas seiungendas a rebus et absolute ponen- 
das intellexerat: tantamque ideis tribuerat dignitatem, quia 
Socratis doctrinam secutus summam in definitionibus inve- 
stigandis coUocaverat operam, ol ycco 7to6t8ool Sia/^exTixijg 
ov fiETsì/ov 632, cf. 3/ 4. 1078^ 25: óta'AexTiy.ì) yàg l6'/vg 
ovTico TOT TjV, M6T8 dvvao&ai y.aì xcooìg tov tl èaTi TCivav- 
Tia kTiLO'AOTiùv. Dyadem autem materiae propterea statuit, 
quia numeri ex djade facile progignuntur, è'Jw tmv ttqo)- 
Tcov ^34. Sed hi ttqùjtol aoi&uoi qui sint intelligendi, dis- 
sentiunt interpretes. Alexander enim ttoùjtoì sensu mathe- 
matico interpretatus intelligi vult vel Tovg ngojTovg ctTilòìg 
i. e. Tovg uovaÒL nóvij fieToovuévovg, p. 43, 19 (sivc haec 
cxplicatio Alexandri est, si ve alius cuiusdam vetcris inter- 
prctis), vel universe impares numeros, p. 43, 4. Nostra vero 
aetatc Trcndelcnburg- de id. p. 78, Zeller Plat. St. p. 255 sqq. 
not., Schwe^ler ad h. 1. vocabulis ttqojtoi c(oU}uoì idcales 
numeros sigiiilìcari inonucrunt, et coniunxit quodammodo 
utramque scntcntiam Brandis Mus. Ivhen. III. p. 574 et du- 
bitantius Gcsch. II. p. 313. r.f, quod non omncs numeros 



A 6. 987 ò. 95 

ideales sed impares numeros ideales iutelligi vult. Et haec 
quidem Brandisii explicatio luillo modo videtur ex ipsis Ari- 
stotelis verbis repeti posse; etenim tt^mtoi accipiendum ne- 
cessario est aut mathematico sensu aut logico, non potest, 
quae est Brandisii sententia, utrumque siiiiul couiplecti. Tren- 
deleuburgio autem et Zellero id quidem non potest non con- 
cedi, saepissime logico sensu apud Aristotelem ad numeros 
addi adiectivum tzqwtoq, ut ideales numeri discernantur a 
mathematicis, cf. tiqcùti] §vdg M 7. 1081 passim, noonog 
àQi&f-ióg 1081« 4, quamquam idem adiectivum etiam mathe- 
mathico sensu usurpatur 10. 1052«8; sed nisi magnopere 
faìlor per sententiae rationem fieri nullo modo potest, ut 
71QWT0C ccoi&uoi lioc loco de idealibus numeris intelligamus. 
Etenim Aristoteles postquam eadem rerum et idearum apud 
Platonem esse principia retulit et quomodo ideae ex illis 
principiis progignereutur exposuit, è^ htsivcov yao — Tovg 
ciQi&Liovg *21, iam eas affert rationes, quibus Platonem ad 
hanc sententiam inductum putet. Quare etiamsi Plato ex 
illa dvade magni et parvi ideales numeros vel omniuo non 
videretur repetiisse vel non omnes, quod ne verum quidem 
esse ipse Zellerus docuit 1. 1., hoc tamen loco et in bac ar- 
gumentandi ratione Aristoteles profecto dicere non potest, 
propterea Platonem hanc dvadem prò materiali principio 
quum rerum tum idearum statuisse, quod ex ea facile repe- 
tantur reliqua omnia, praeter ea, quae quummaxime erant 
repetenda, numeros ideales. Hoc esset redarguentis placita 
Platonica, quod Aristoteles postea demum iustituit 988a 1 — 7, 
non explicantis. His rationibus adductus facere non possum 
quin spreta auctoritate doctissimorum, qui nunc sunt, Aristo- 
telis interpretum ad Alexandri explicationem redeam. Pro- 
pterea, ait igitur Aristoteles, prò materiali principio Plato 
djadem videtur posuisse, quia numeri, quorum ad naturam 
vel similitudinem ideas suas redegerat, magnani partem dva- 
dis ope progignuntur, exceptis nimirum numeris vel indivi- 
sibilibus vel omnino imparibus. Atque eam rationem Pia- 
toni subiicere eo magis poterat Aristoteles, quia Plato sane 
alicubi, Parm. p. 144 a, ex unitate et dyade, quamvis hac et 
ipsa repetita ex unitate, omnes progiguit numeros, quicun- 
que sunt cìqtkx àgricr/ug y,aì TieQiTTcc TzeQLTTcxy.ig y.aì agncc 



96 A 7. 988 a. 

TTSQiTTcixig '/.ai TiSQùTTcx ccQTiccxcg, h. e. omiies numeros prae- 
ter Tovg /.lovadi f^ióvi] f.i6TQoi\uévovg. — Hanc autem genera- 
tionem nuraeromm qiiod ex dyade dicit procedere tamquam 
€x Tivog èxfiayeiov 988« 1, èxuaysìov non dici rò èxfidaGov, 
quae Alexandri est sententia p. 42, 30, sed to èxu(x66Óf.i6- 
vov, ut ex universa ratiocìnatione apparet, ita confirmatur 
coli. Plat. Tira. 50 e. Theaet. 191 e. 

988« 1 xaiTOL avfi^ccivsc y' — 7 èxeivcov èariv. 
Plato quod multitudinem et varietatem rerum sensibilium e 
natura materiae repetiit, consentaneum id quidem est do- 
ctrinae de ideis, in quibus orane eius philosophiae positura 
est fundamentura, cf. Zeller. Plat. St. p. 219. Aristoteles vero 
haec refutaturus, ut demonstret non fieri plura ex una ea- 
deraque materia, rerura sensibilium evidentiam opponit pla- 
citis Platonicis. Haec evidentia et per 0i\ul3cciv8i significa- 
tur, quod h. 1. idem est ac fit \el solet evenire, et prae- 
,x;ipue per cpaivezat «3, quo verbo saepe externa sensuum 
evidentia comparatur cura ratiociuationibus, de an. Il 7. 4186 
24: nagà rrjv èv tw ^óyco àX7]duav xcà naoà rà cpaivó- 
in8i>a. Anal. post. 1 38. 89« 5. cf. Met. A 5. 9866 31. A 9. 
10746 16. Iure autem haec externa adhiberi documenta com- 
probatur verbis: xccltol ravva fiLfu^iara rwv ccg/aiv èxeivMV 
è6TÌv 6 7. Atqui oportet, ait, has res scnsibiles concinere 
cura universalibus illis placitis, quae sunt de rerum natura 
ac principiis, siquidera ex ipsa Platonis sententia hae res 
effictae sunt ad illarura exemplum. 

98S« 7 niaTMV LI tv ovv — 17 !Avah,ay6Qav. Cau- 
sara motriccra, non oraissam illam a Platone, iniuria tacuit 
Aristoteles, licet ei non suffecerint, quae in Timaeo de ea 
disputantur; hoc rectc monucrunt Alex, ad h. 1. Zeller Plat 
St. p. 215. Boni et mali causara quod dicit a Platone as- 
signatam esse alteram unitati alterara materiali principio cf. 
A 10. 1075« 34. N 4. 10916 13. Zeller 1. 1. p. 276. Gcsch. II. 
p. 210. — ójoTiEo (fci^iiv 615. cf. 3. 9846 18. 4. 985» 3. 

GAP. VII. 

Perluslralis veferuni plnlosophorum plncUis nulluin esse 
cnusae genus omissuiny qnuni (jualuor supra proponerentur^ 
comprohatur 988« 18 — 23, cleuim maleriale principium 



A 7. 9886. 97 

omnes posuerunt — 32, addlderunt nonnidll causam nio- 
ventem — 34, formalem causam attigerunt Platonici — ^6. 
denique Jìnaìem causam simpliciter quidem nemo posuit. 
quodammodo tamen complures — 16. Sed extra quaiuor illa 
genera causarum novum nulhis invenit pìiììosophus — 21. 

98S« 20 TTiq cc/.i]&EÌag cf. ad 3. 983^^ 3. — «22 hv 
Toìg 71 eoi cfvaecog cf. ad 3. 983« 33. — «23 àuvdowg 
cf. ad 5. 986^6. 4. 985« 4. — «30 rrvgog uèv tlv'avÓte- 
oov ciÉoog §k '/.snTOT sgov. Hoc principium materiale, 
supra in recensendis philosophorum placitis omissum, sed 
alibi aliquoties ab Aristotele commemoratum. 8. 9S9« 14. 
Phys. I 4. 187« 14. de coel. Ili 5. 303^ 12, Alexander ad h. 1. 
aliique interpretes Graeci ab Ana?^imanflro positum arbitran- 
tur, cf. Brandis Gesch. I. p. 132 e. — «32 avrai uèv ovv 
non ad omnes refertur antea commemoratos, sed ad eos qui 
extremo loco inde a verbis «29 eri aooi enumerantur; hi 
enim in ponenda materiali causa acquieverunt. 

988a 35 'Adì Ti]v avaiav. ovaia de formali rerum prin- 
cipio, cf. ad 6. 987^ 21. — ^2 tò 'èv raìg eldeci de con- 
iectura scripsi prò lectione et codicum omnium et Alexan- 
dri TCi èv raìg s'ideai, quia haec verba non videntur expli- 
cari posse. Jsam quod Alexander dicit tcI èv To7g sidsai 
significare principia idearum, quae ad notionem substantia- 
lem pertineant, non ad materiam, oblitus videtur ex Aristo- 
telis certe narratione eandem esse et idearum et rerum sen- 
sibilium materiam, cf. ad 6. 987^ 18 sqq., ideoque non posse 
elementa idearum simpliciter ad formale genus causae re- 
ferri. Ad confirmandam coniecturam cf. 6 5. 6. 988« 13. Obs. 
ad IMet. p. 112. — i'2 ov&' cog èvrev&sv xrL Quietis po- 
tius quam motus ideas esse causas monet 9. 991« 11. 992a 
25, bl. A 6. 1071^14. 10. 1075^27. 

988*6 tÒ J' ov evsy.a — 16 7,iyovaiv. Finalem cau- 
sam, ait, quodammodo quidem nonnulli inter veteres philo- 
sophos ponunt, ovrco §h ov /.iyovaiv hi, h. e. non ponunt 
eam tamquam finalem. Bonum enim qui habent in princi- 
piis, non per se ponunt tamquam id, cuius causa fiant omnia, 
sed vel moventi causae vel formali {al rò tv i] rò ov v.tI. 
612, h. e. Platonici) hoc attribuunt, ut sit bona. Itaque rò 
àya-&óv ex eorum sententia non est cfjilCìg atriov, sed cvu- 

Aristot. metapli. ed. Bonitz Voi. II. 7 



98 A S. 9886. 

^£/9ì]y.óg vel motricis vel formalis caiisae. Cf. de respir. 4. 

472« 2: ov idvTOi (se. Ji^^óxQLToq) wg tovtov y' ^vsxa Ttoirj- 
Gaaav tovto tì)v rpvGiv ovd^tv eLQi]XSV' oXwg yàg cóoneg y.ccì 
oh aXXoi (fvar/.oi, xaì ovrog ov&hv aTirerai Tì]g roiavrijg al- 
Ti'ag. — 612 TÌ]v ToiccvTì]V cpvoiv referendum est ad eara 
definitionem principii, qiiae proximis vcrbis est exposita, wg 
ciTiò TOVTCov rag y.ivi]6Eig ovoccg. Similcm aiUeiii, roiavvì^v, 
non prorsus eandem huiiis esse principii naturam Aristote- 
les signifìcat, quoniam Platonici non motum sed ipsam es- 
sentiam ex lì oc petiverunt principio. 

GAP. Vili. 

Examinaturns quid recte de principiis eensuerint ve- 
teres philosophl quid secus, primum eorum exigil doctri- 
nnm, qui unam stntuerunt causam materialem 988^ 22 — 
9S9« 19, inde ad Empedoclem progreditur — «30. Tum 
Anaxagorae dodrinam illustrai et sustentat potius quam 
redarguii — ^21. //*' omnes de sensibili modo rerum na- 
tura philosophati erant — ^24. lam inter eos, qui res sen- 
sihus exemtas perinde cognoscendas sibi propasuerunt, pri- 
mum Pylhagor eorum piacila excutit — 990« 32. 

9886 22 0601. fièv ovv — 989« 19 ravr EÌQì]f.iiva. 
Prima capitis verba 'év te to ttcìv yaì /iiiav riva cfvaiv wg 
vh]V consenticntes inter se interprctantiir Hcngstenb. et 
Schwegl. : welche das Ali als Eins und als cine einzige 
Natur^ als Materie nàmlic/t, setxen. At rerum universi- 
tatem non ipsam esse ponunt unam materiam, sed rcpctunt 
et deducunt ex una materia Thales reliquique vetustissimi 
naturac investigatores. Nimirum in eo peccant illi intcrpre- 
tcs quod jLiiav riva (pvoiv alterum esse praedicatum putant, 
quod ad idem obiectum rò nàv referatur, quum potius prò 
altero obiecto liabendum sit, cui praedicati loco addatur wg 
vXììV. Itafjue hoc fere dicit Aristoteles: quicunquc univer- 
sum munduin tamquam unum posuerunt, non dico Parme- 
nidem et qui cum eo consentiunt, sed qui ita unum posue- 
runt, ut ex una materia omnia repetcrent. Cf. Alex. p. 48, 28: 
ovTwg yaQ tv wg éj évóg. — Ilos igitur philosophos omnes 
quum multifariain peccare dicat, quatuor potissimum ratio- 



A 8. 9886. 99 

nibus eos reprehendit. Primum enini non investigarunt nisi 
corpora sensibilia, quamquam sunt etiam alia non corporea 
624 — 26. Deinde quamquam geoerationem explicare susce- 
perunt, tamen qua carere ad eam non possumus causa mo- 
trice, eam omiseruut ^26 — 28. {y.cà (f&ogàg 626 uncinis in- 
clusi, secutus Alexandri auctoritatem p. 48, 8; ac profecto fa- 
cilius liaec verba in textum potuerunt irrepere, si non erant 
scripta ab Aristotele, quam quum exhiberentur omitti.) — 
Tum in eo peccant, quod formalem causam non posuerunt: 
STù de tÒ tÌ]ì' ovaiav fii]0'6vòg cdriav rt&évai f.ii]dè to tl 
kan 6 28. De ovaia ad significandum principium formale cf. 
ad 6. 9876 21. Addendum autem cogitatione ad hoc enun- 
ciatum àudQT7]fid èari vel simile quid, quod facile repetitur 
ex verbis superioribus noXlctyòóq àuaQTccvovGi 6 24. Brandi- 
sius et Bekkerus commate post rò ri èari posito Iiaec cum 
sequentibus coniunxerunt, ut to ti)v — ri hozL referretur 
ad ov'A èmGxsijjdfievoi ti)v è^ ccXXyiImv ykveaiv tioiovvtcìl, 
sed quum ellipsin effugerent admodum facilem, sententiae 
rationem perturbarnnt. Etenim formalem causam negle- 
xisse non possunt videri propterea, quod considerare omit- 
terent, quae esset diversa nascendi ratio; sed ex liac levi- 
tate ab Aristotele vituperata id unum fluxit, ut de materiali 
principio eligendo alii aliter sentirent, non item ut forma- 
lem omitterent causam. Nostram distinctionem confirmat 
interpretatio Alexandri p. 49, 11. — Denique eos incusat 
temere quodvis ex elementis (tcov aTikcov oco/ndrcov, cf. ad 3. 
984« 6) prò principio babuisse praeter terram, idque pro- 
pterea quod non considerarent T7)v é| cckh']lo)v yéveaiv nwg 
631 i. e. nòòg èarl sive ncog ov^u^ccivel Fiunt enim dementa 
alterum ex altero vel GvyxgiGu vel diaxQiosi. lUam si po- 
suerimus generationis rationem, TJj jnèv yàq 634, id elemen- 
tum prò principio est habendum, quod est XeTiTOfÀEQtGTa- 
Tov, h. e. ignis, et errare censendi sunt, quicunque aliud po- 
suere elementum in principiis. Ac videntur quidem tccte 
nec sibi ipsi conscii partium exilitatem in natura materiae 
requisivisse, siquidem nemo vulgatam et ab Hesiodo (cf. 4. 
9846 32) celebratam opinionem secutus terram prò princi- 
pio posuit. — lam priori de gcneratione opinioni, quum 
quidem o'vyzQicu res fieri putant ac propterea tenuissimo 

7* 



100 -^8. 989 «. 

elemento priiicipatuni tribuere debent, qiiae sententìa signi- 
ficata est verbis tìj f.ièv 6 34 et in memoriam revocata v. -/mtcc 
f^ièv ovv — Xéyoi «12 — 15, alteram de SiaxQiasi opiuionem 
per similein dicendi formam opponi cxspectes tìj §è y.rh, h. e. 
sin vero dur/.oiaEi omnia fieri sfatuerimus etc. x\ristoteles 
vero ab hac simplici et argumentandi ratione et dicendi 
forma recessit, et interposita alia quadam sententia ad stabi- 
liendum terrae principatum viam parat. Nimirum notum est 
Aristotelis placitum, id quod generatione posterius est, ut- 
potc forma definitum et a potentia transgressum ad actura, 
snbstantia esse prius, cf. 6 8. 1050« 4. M 2. 1077«26. Hoc 
si reputaverimus, quamvis generationem ovyxoiasi, fieri sta- 
tuamus, tamen eo deducimur, ut densissimum potius elemen- 
tum quam tenuissimnra prò principio ponamus; unde conse- 
quitiir ut hac ratione nihil nisi terra possit prò principio ha- 
beri. Alterura utrum igitur, aut ignem aut terram, prò prin- 
cipio statuere eum oportebit, qui in quaerendo uno princi- 
pio materiali mutuam elementorum generationem diligenter 
reputaverit; illi vero philosophi facile quodvis elementura 
praeter terram prò principio statuerant, twv Se tqìmv gtol- 
yeiojv txaGTOv ei?j]Cf£ xoìtì']V rtva «6. Similiter Arist. dicit de 
an. I 2. 405'^ 8: Travra yctQ rà ozoiyùa xovttjv sih/cps n?J]V 
Tìjg yì]g, qui locus omnino cum hoc est conferendus, et 
Polit. Vili 2. 1337«40: drilov ovdtv tiÓteoov ctGxeìv Sei rà 
/oi]6iuc( TToòg tÒv /9tov 7) Tcc Tsivovra ngòg (xqstijv i] rà 
TiEoiTTcc' TTavTcc yù.o Hh'jCfE TCivia y.QLTag Tivag. Quid si- 
giiificet bis locis formula ùh]CfÉvai xoltìJv apertum est, quo- 
modo eam vim possit habere dubium videtur. Uberius de 
ea re disseruit Trendelenb. de an. ad 1. 1. p. 240 sq., qui 
quae attulit de y.oiTcàg ut iudicibus certaminum poeticorum, 
ea non aliena quidem sunt ab bis locis, sed videtur tamen 
acqui esci posse in vulgata nominis significatione, qualem 
habomuR in formula ojg èuoì y.mry, Ouod autcm explicat: 
singula MÌngiiIos iudices eìementa occi/pavere^ eorumqne 
animos dethìcnt . id vereor ut cum significatione verbi lau- 
pavuv recte possit conciliari. Equidem potius nomine y.Qi~ 
Ti]g, quoniam coniiuutum est cum XccufìàvEiv, significari pu- 
taverim suffragium iudicis: unumquodque ex tribus illis ele- 
nientis unius tidit iudicis suffragium. — «14 àÉQog fxtv 



A 8. 989 «. 101 

TTVXVÓreoov y.r).. cf. ad 7. 98S« 30, iiamqiie haud scio au 
bis verbis eiusdem philosopbi, qiiisquis ille est, placituin si- 
gnificetur. 

989« 19 tÒ 8' avrò y.àv — 30 ov cpii6LV. Empedo- 
cles quum pbira numero poiiat principia rerum materialia, 
fieri non potest quin in diflìcultates incidat partim easdem 
partim sibi proprias, xà /nèv zavrà rà S' tdia Gvufiaivetv 
cci'cr/xìj «21. Verbum GvuScdveLV, quod significat conclu- 
dendi ex propositionibus quibusdam necessitatem (x\iial. pr. 
I 1. 24a 19. Trendel. de an. p. 191), saepe usurpat Aristo- 
teles ad significandas eas difficultates et repugnantias, ad 
quas in redarguendo adigit alios pbilosophos, factis ex eo- 
rum doctriua conclusionibus, cf. ^1, 16. 9. 990^ 19. B 2. 
998« 9. 17 al. Breier Anaxagoras p. 29. — Quae commuues 
sint Empedocli cum superioribus philosophis difficultates, 
Aristoteles ipsi lectori coguoscendum i^elinquit, atque appa- 
ret, primam ac tertiam ex iis, quae antea suut enumeratae 
9886 24, 28, etiam in Empedoclem cadere. Proprias autem 
Empedocli duas potissimum profert. Primum enim videmus 
dementa alterum ex altero progigni, ergo non possunt, quae 
est Empedoclis sententia, eandem naturam non mutatam ser- 
vare. Esse banc Empedoclis sententiam et sustulisse eum, 
ne in spinas Parmenideae doctrinae incideret, omnem ge- 
uerationem et ad compositionem et distinctionem elemento- 
rum retulisse, apparet e versibus Empedocleis zi 4. 1015» 1. 
Disputasse se ea de re dicit Aristoteles kv To2g (fV6ixo7g, quo 
nomine universe tÌ]V cpvGr/.i)v Tiocr/uareiav significat, cf. de 
coelo III 7. de gener. II 6. 333« 16. — Deinde de moven- 
tium causarum numero, utrum una statuenda esset an duae, 
Empedoclem disputasse dicit nec recte (oìt' òo&wg), siqui- 
dem unum debere esse rò y.ivovv àxivr^zov Aristoteles pej- 
suasum habet, nec sibimet ipsi coustautem (ovr' 6v?.6ycog)y 
quoniam' utriusque principii muncra non potest ita, uti di- 
stinxit, servare distincta, cf. ad 4. 985« 23. — Proxima verba : 
6?uog T8 àlloiùJGLV — ov (fi]GLV «26^-30 eandem continent 
reprebensionem, quam antea protulit «22 — 24, ac notan- 
dum quidem, quod haec verba ncque in cod. A^ exhibentur 
ncque ab Alexandre explicantur. Nolim tamen propterea ea 
verba interpreti potius quam Aristoteli tribuere, quoniam et 



102 A 8. 989 «. 

in ipsis verbis et in ea ratione, qua cura superioribus con- 
iuncta sunt, Aiistotelis inanurn agnosccrc mihi videor, nc- 
que alienum est ab Aiistotelis consuetudine, praecipue in 
refutandis aliorum placitis, congerere et cumulare argumenta 
parum inter se distincta. Et hoc quidcm loco licet eadem 
iteretur reprehensio, alia tamen ratione coniprobatur; tolli 
dicit alterationem, quippe quae non possit esse, nisi exsti- 
terit materia quaedam contrariis qualitatibus, veluti calori 
et frigori, recipiendis pariter idonea; talem antera raateriara 
non poni ab Empedocle. — ri yaQ àv — nda^ot, TÌg av uri 
(fvoig «28, indetlnitum pronomen ex Asclepii commentario 
recepi prò interrogativo, quod vulgo exhibetur, quia cura 
interrogativa enunciati forma non videntur apte coniungi 
posse quae proxime sequuntur verba: 6 èxsivog ov (pr]6i. 

989« 30 jiva^ayó^jav d' si rig — ^21 cpaivo^iévoig 
(.làXXov. Anaxagoram, quamquam elementorum ò^oio/ne- 
()còv infiiiitam multitudincm mente ordinari censuit, tamen si 
quis putavcrit duo modo posuisse principia, materiam et 
raentem formantem, iiàXiCT av v7To?.d/3oc zara Xóyov, ov 
èxeìvog xrX. «32. Ubi zara Xóyov usurpatur, nomine ló- 
yog nec per adiectivum nec per pronomen definito, perinde 
atque evlóycog id significat, quod rationibus ad rem pertinen- 
tibus accommodatum est et cousentaneum, cf. N 1. I088« 4. 
Phys. Ili 7. 207«33. de respir. 14. 476^ 14 al. et (ubi op- 
ponitur yMT aio&i]aiv) de part. an. Ili 4. 6()6« 1,9 al. Hoc 
autem loco quum ?,6yog delìniatur addita enunciationé re- 
lativa òV èxelvog xtX., eam significat rationem et argumen- 
tationem, quam Anaxagoras ipse quidcm non est persecutus 
ncque ad finem perduxit (du^o&Qcooev «32, cf. ad 5. 986*6), 
sed in animo tamen videtur habuisse, et probasset si ab alio 
co fuisset adductus, r]yM?.ovOi]Os ^ìvt àv — roìg èndyovOLV 
avzóv «32. {^TTayEiv enim interpretandum videtur addttcere 
ulifjuem ad ali(/nam opitnonem, cf. Hom. Od. XIV 392.) Co- 
gitasse autcìn Anaxagoram obscurc de materia quum mistio- 
nem statueret omniuin rerum, inde potissimum colligitur, 
(juod proiìcisci ab illa mistione absurdius sit, quam ut Ana- 
xagoram vere sic cxistin)asse putemus. Primum enim si 
quis ponat omncs res inter sese esse n)istas, liac ipsa bj^po- 
tliesi id contineri, ut antea exstitissc imraistac putcntur. Hoc 



A 8. 9896. 103 

sane ex notione mistionis videtur repeti posse et suftìciebat 
ad explicandam distinctius Anaxagorae doctiinam. Quae au- 
tem praeterea addit duo argumenta: -/xà dice rò — ^cogiCfióg 
*1 — 4, suam vel notionem vel inteq)retationera Aristoteles 
Anaxagorae obtrudit. Etenim rò fii) TzecfvxévaL reo tv/Óvtù 
f.iiyvv6&ciL rò rv/óv ^1 pertinet ad ^ù^lv sensu Aristote- 
lico, h. e. ad mistiouem chemicam, quam dicimus, sed de ea 
nimirum Anaxagoras non cogitavit; cf. Breier Anaxagoras 
p. 27 — 30. Et quod Anaxagoram cum snbstantiis acciden- 
tia vel affectiones miscuisse dicit (cf. de gener. I 10. 327^ 
15. Phys. I 4. 188« 5 sqq.), unde consequens sit, ut acci- 
dentia per se poni oporteat, verba Anaxagorae falso est 
interpretatus, cf. Breier 1. 1. p. 48. — Itaque si non haese- 
riraus, ait, in ipsa mistionis notione, absurda illa nimirum, 
sed quid voluerit Anaxagoras dicere indagaverimus, cfaveii] 
àv xacvo7iQS7ie6TéQwg ?,éyMV ^6, h. e. 7iaQc<7i?a]Oiov roìg 
vOTEoov XéyovGi ^20 (falso Schwegl. : so Ile/se slch seiner 
Lehre eine neue nnd eigenthiimliche Sette nbgewinnen, 
apte Breier 1. 1. p. 83: so niòchte er am Ende dock mo- 
derner reden, als man glauht.) Etenim quum in mistione 
illa coniuncta essent omnia, non poterat ulla qualitas ei tri- 
bui (ov&èv ?]v àhidiq eÌTieiv 'atX. b'J. Verbum htieìv sus- 
pensum est ab àXrimg 7]v, cf. T 4. 1006*29. 1007*32. 7. 
1012«28. z/9. 1017*34. 15. 1021*1. 30. 1025« 14. MS, 
1077* 31, 33); tribuenda enim esset una quaedam et sin- 
gularis qualitas, twv èv ^.iìqbl ti Xeyofiévwv eldòiv (cf. ad 
r 1. 1003« 22), nec potest tamen tribui, quoniam quidem, 
quae ei est contraria, non minus inest mistioni. Ita quum 
mistio illa nulìam habcat re vera qualitatem et possit ta- 
men ad omnes pervenire, meram potentiam signilicat, atque 
Anaxagoras eadem duo putandus est principia posuisse, quae 
Platonici (Ti&euev *18. cf. ad 9.990*9. Breier 1.1. p. 84) 
ponunt, unitatem et indefinitam materiam. Non distincte 
sane hoc explicuit Anaxagoras, sed in animo tamen Labuit 
quidpiam TiafjccTih'jOLOV roìg te vgteqov Xéyovai y.aì TOÌg (fca- 
vof-iévoig jiiàlXov *20. Adverbium vvv ante cpaivo^iÉvoig, quod 
et scripti libri et editi reliqui omnes habent, cum Brandisio 
ex auctoritate Alexandri omisi. Si retinuerimus adv. vvv, da- 
tivus TOÌg cpaLVOfiévoig non habendus erit prò genere mascu- 



104 A 8. 9896. 

lino, quod voliiit Breier 1. 1.: die Spàteren^ welche hestimm- 
ter gesprochen, sed prò genere neutro, quod expressit 
Sclìwegler ad h. 1.: als die jetzigen Ansichten. Usurpa- 
tur cnim interdum cpaivóftevog, rà (faivófASvqeodem fere 
sensu ac Soxwv, rà doxovvra, cf. An. pr. I 1. 24^ 11. Top. 
Vili 5. 1596 21, 18. I 14. 1056 1, 2 coli. 104«8 — 15. Sin 
omiseris adv. vvv, dativus To7g cpaivo/Ltévoig pariter prò ge- 
nere neutro habendus, et rà cfaivóf-ieva eo accipienda erunt 
sensu, de quo expositum est ad 6. 988« 3, ut hoc dixisse 
videatur Aristoteles: id quod voluit Anaxagoras propius ac- 
cedit et ad posteriorum philosophorum doctrinain et ad sen- 
suum evidentiani. Nimirum Aristoteli, ex sua sententia in- 
dicanti aliena placita, propius profecto videbatur ad evi- 
dentiam sensuum accedere, quicunque quolibet modo for- 
inam et niateriam distinxisset, quam qui rerum omnium po- 
suisset mistionem. — Aptam etiam illam esse sententiam, 
quam habemus servato adverbio vvv, non nego; obtempe- 
randum tamen putavi auctoritati Alexandri, quia et facilius 
quispiam superioribus verbis roìg vgteoov Xé,yov6L adduci 
poterat ut adderet adv. vvv, quam ut omitteret si scriptum 
erat, et omisso adv. vvv cavetur ne bis idem dixisse Ari- 
stoteles videatur. 

9896 29 oc fi tv ovv xalov^evot, — 990a 18 tdiov. 
01 y.alovLiBvoi Ilv&ay, cf. ad 5. 9856 23. Pjthagoreos uti 
Aristoteles dicit raig aQ^aìg zaì roìg Gxoiyjiog hy.TOTioìT k- 
QOig ròjv cfVGLoXóycov h^{). Adiectivum èxTOTicoTéQoig exhi- 
bui iiìvitis codicibus, qui omnes adverbium IzzoTionéQ-cog ha- 
bent, fretus et Alexandri auctoritate (p. 53, 24: on àg- 
yàg juèv v7ié.&evT0 ^evr/.ojTtfjag xaì à7irìQTi]f.iivag TÓJv cpvGL- 
y.wv y.cà èy,T07icQTé()Cig) et ipsa sententiarum ratione. Ncque 
enim usus principiorum, quem faciuut Pjthagorei, differt a 
veteribus phjsiologis, quod significarct adverbium èxTOTito- 
rÌQ(x)g -— utuntur enim suis utriquc principiis ad explican- 
dam gcnerationcm et omnino scnsibilem rerum naturam — , 
sed ipsa principia Pythagorcorum longe difforunt a princi- 
piis vetcrum philosophorum, cf. 631: rò Ò' ainov òri na- 
(}k?M/jov avTccg. 99()«5: rag aQ/ag, wansQ dno^ev, ìxavccg 
ktyovGiv — ccouoTTovGag. Hoc novum et inauditum prin- 
cipiorum genus statucrc proptcrea in animum induxerunt, 
quod illud non ex rebus scnsibilibus pctivcrunt, quac cae- 



A 8. 990 «. 105 

deiii fere sunt mobiles (oì'x é^ alad^r^TMV, rà yàq ^lad-. — 
ccvEV yuvr]asojg tori, ci. A 1. 1069« 30, 61), sed quum omne 
studium in rebus mathematicis collocarent (cf. 5.985^25), 
quae maxiinani partem immobiles sunt (cf. E 1. 1026« 7 sqq.), 
ex iis rerum principia petenda putaverunt. Sed quamquam 
posuerunt principia, quae ut ipsa sunt exemta a perceptione 
sensuum, ita apta videntur ad repetendas inde res cogita- 
biles (txavàg — ìnava.^rivccv y.aì hnl rà àvonéooì tojv òv- 
TWi/ 990« 6, cf. r 3. 1005« 34), tamen perinde ac veteres 
physici in eo acquiescunt, ut quae in rerum generatione, 
quae in coelo ac sideribus eveniunt, rò 6vu(jccìvov «2, ob- 
servent et explicent, atque bis in rebus quasi consumunt, 
y.aTavccXÌGxovaiv «3, ea principia, ex quibus altiera repeti 
par erat. At ne seusibilibus quidem rebus explicandis sa- 
tisfaciunt. Motum enim nec repetere possunt suis ex prin- 
cipiis, nec vero eo carere ad explicandam rerum naturam. 
Deinde etiamsi quis eos demonstrasse largiatur, quomodo 
ex principiis fieret corpus mathematicum, rò uéye&og «12, 
tamen quae sunt seusibilibus corporibus propria, veluti gra- 
Titatem levitatem, non possunt explicare, èj cov yàg vtzotì- 
&8VTai — rj 7Z60Ì Tcòv c(Ì6&i]tòjv «14 — 16, h. e. propter na- 
turam eorum principiorum, a quibus proficiscuntur, exspe- 
ctes eos de mathematicis modo corporibus disputare et in 
iis explicandis versari; sed videntur illi sibi, quum mathe- 
maticis modo corporibus eorum argumentationes quodam- 
modo adaptari posse concedi liceat, nihilo minus simul 
de seusibilibus corporibus agere; nimirum ex suis prin- 
cipiis non habent quod de iis proferant peculiare, ovd-ìv 
llSiov «22. De notione adiectivi iSlov cf. Top. I 4. 101* 19. 
5. 102« 18. (Casauboni coniectura, qui vocabula fia&ijua- 
TixòJv et aìa&i]Tiòv transponi inter se voluit, non opus esse, 
recte exposuit Schwegl. ad h. 1. Alexandri auctoritatem spe- 
ciosius quam verius ad stabiliendam eam coniecturam ad- 
hibeas, quoniam is p. 54, 28 ab ipsis verbis Aristotelis ma- 
nifesto aliquantum recedit.) Non posse corporum gravita- 
tem levitatem alia id genus explicari si quis numeros prò 
principiis posuerit, Aristoteles monet N3. 1090« 30. de coelo 
111 1. 300« 15; quin ipsam etiam exteusionem explicare ex 
natura nuiiierorum difficile esse M 6. 1080^ 20. 

990« 18 évi Se n;wg — 32 aìai9 i]Toiig. Universa ra- 



106 A 9. 990 a. 

tiocinatio inaiiifesto eo pertiiiet, ut appareat verins iudicasse 
Platoiiem, quum iiumeros ideales, qui rerum iiaturam defini- 
rent et constituerent, et ab his rebus et a mathematicis nu- 
nieris distingueret, quam Pythagoreos, qui omisso eiusmodi 
discrimine ipsas res numeros esse contenderent nec diversa 
numerorum geuera distinguerent. Et singula quidem Py- 
thagoreorum commenta, quomodo §6h.av, 'Aaigóv , ccdixiav 
alia suo quodque numero definiverint eundemque harum vel 
notionum vel rerum statuerint ordinem, qui est numerorum, 
apte et perspicue Alex, ad h. 1. exponit, cf. Brandis Gescb. I. 
p. 470 sqq. Attamen omnem argumentandi contextum et or- 
dinem me non satis perspicere ingenue confiteor; quid enim 
conferant ad hanc argumentationem verba 6v/u[^aiv6i de — 
éxaGToig, equidem non possum intelligere. Non integra a 
corruptela haec verba esse, admodum est probabile; nam- 
que per verbum GVjn^aivst, non videtur Aristoteles afferre 
posse, quae ipsi Pythagorei argumenti loco adhibuerunt, ve- 
rum potius quae consequi ex eorum doctrina ipse ad eam 
refutandam coUigit, cf. ad 989« 22, unde verisimile est 
scribendum esse ov/li/^cììvt], suspensum a coni, orav, et omit- 
tendum cum cod. A^ (Ah post tovtmv. Sed etiamsi haec 
probetur coniectura, nihil aliud quam grammaticam enun- 
ciati formam emendasse mihi videor; ipsius sententiae ex- 
plicationem feliciori interpreti relinquo. 

GAP. IX. 

Plntonis doctrinam exam'maiurus Aristoteles prhniim 
quidem, postqunm per hypotliesin idearum dnpiicari temere 
rerum expUcandnrum numerum dixil 990« 33 — ^8, ea ex- 
Cìitit argumenta, quibus ad demonstrandam idearum essen- 
iiam Flato usus erat, eaque vel carere signijicat eonclu- 
dendi necessitate vel nimis late- patere — 99 1« 8. Deinde 
quale sii idearmn cum rebus sensibilibus commercium et 
quam vim illae tamquam principia in his exerceant quae- 
rit — ^9. Tum ad numerorum nat urani transita ad quam 
redigere Plato ideas tentaverat, et quae inde oriantur dif- 
Jicultutes vel in ipsis ideis ac nnmeris cogitandis vel in 
rebus explicandis exponit — 992« 24. Sequitur ut tiniver- 



A 9. 990 «. 107 

sàm quaestionem perverse institutam esse doceat, quum 
spretìs iis rebus ac caiisis^ quae in promplu snnt^ recon- 
ditas quasdam res et inania principia posiierìnt^ nec de- 
monsirari eoriim rationihus quae voluerint demonstrare, nec 
rerum geometrie arum naturam cum universa doctrinae in- 
dole posse conciliari — b 18. Denique quod eadem omnium 
rerum principia posuerunt^ inde consequens esse, ut ea nec 
cognosci nec tamquam insita a natura teneri possint — 
993« 10. 

990« 34 oi §è rag Idéag — ^8 èTtì roìg àtStoig. 
Profecti ab ea quaestione, ut rerum sensibilium, tcovSl tmv 
ovTcov Al, Daturam et causas explicarent, Platonici non mi- 
iiuerunt sed auxerunt difficultates. Ouum enim cuilibet re- 
rum naturalium generi praeficerent ideam quandam, quae 
illius generis causam contineret vel cuius ad similitudinem 
singulae res effictae essent, nihil aliud quam rerum expli- 
candarum numerum duplicaverunt. Sumit tacite Aristoteles, 
id quod postea et in hoc capite et alibi demonstrat, ideas 
ncque conferre quidquam ad res singulas effingendas ncque 
aliud esse nisi cdo&i]Tà cc'idia (cf. Z 16. 1040^ 30 — 34. B 2. 
9976 5. M 9. 10866 9); namque ita demum vere potest di- 
cere, ideis positis, quas Platonici volebant certe causas esse 
rerum sensibilium, non afferri causam, sed duplicari etiam 
earum rerum, quarum sint investigandae causae, numerum. 
Duplicari autem rerum numerum bis demonstrat: y.a&' ty.cc- 
OTOV yào ò^icóvvfÀÓv ri èori, '/.al nagà rag ovolccg tcov ts, 
l'cX'kùùv chv èarìv ev ènì 7io?^,XóJv, y.cd èTtì rolgSs xcù èTzì roìg 
ca8ioig. Paullo aliter eadem enunciatio scripta exhibetur eo 
loco libri M, qui eandem de ideis disputationem iisdem ver- 
bis repetitam continet 4. 1079« 2: xa&' exaoróv re yào oum- 
vvuóv èCTL xcà TiaQCi rag ovolag, tcov re aXXcov 'év èoTcv knì 
tioDmv, xciì èTtì TOìGde xcà ènì roìg aiSioig. (Pro yccO-' ey.a- 
6T0V ibi Syrianus et in lemmate et in commentario habet 
71 a g' exaOTOV, quae lectio est sane cur placeat, sed praefe- 
renda tamen Alexandri auctoritas, qui ad p. 990 1. 1. ubique 
cxhibet yad-' 'éyacrov.) Hanc libri M si sequimur scriptu- 
ram, et ita quidem ut cum Bk. post ovalag commate di- 
stinguamus, facilem ea verba videntur habere explicatio- 
nem: siugularum rerum — vel potius singulorum generum 



108 A 9. 9906. 

rerum — poiiuutur ideae cognomines eaeqiie seiunctae a siib- 
stantiis rerum, et in aliis quoque unum est quod de multis 
praedicetur (et nimirum prò idea singulorum ponatur), pa- 
riter in rebus sensibilibus intereuntibus atque in aeternis. 
Ac possit quispiam animum inducere ad huius loci normam 
emendare eum, de quo nunc agimus, ut relativum (hv, quum 
praesertim in codicibus prope omnibus desit, omittendum 
censeat. Sed diligentius attendentem non potest fugere, quid 
maneat in illa interpretatione difficultatis. Etenim róòv re 
cc?Juov oppositum est verbis xa&' "éxaGTOv: ex hac opposi- 
tione quum debeat necessario explicari, quae dicat Aristo- 
teles Ta alla, tamen nihil prorsus inde potest repeti; nam- 
que '/.ad' 'é/iaCTOv ad quaslibet potest res referri, ut non 
relinquantur quae praeter eas dicantur Ta aXXa, nec quod 
bis aliis rebus tribuitur ev èoriv èm noXXwv quidquam con- 
fert ad eas distinguendas a superioribus. Quare ne pror- 
sus inane sit hoc vocabulum, coniungendum erit cum verbis 
superioribus 'Aal nagà rag ovolag «aliorum quae sunt prae- 
ter substantiam,» h. e. qualitatum, affectionum, accidentium. 
Eam autem si probaverimus verborum constructionem, par- 
ticula T6 ante ccllwv quo possit referri equidem non pos- 
sum divinare; propterea quamquam et codicum praeter Ab 
omnium et Alexandri certa auctoritate firmata est, tamen 
unum illum librum Ab secutus omittendam eam suspicor. 
lam vero relativum cjv post alXoìv omittunt iìiud quidera 
in libro M omnes, in libro A prope omnes libri manuscri- 
pti, attamen Alexandri auctoritate satis est firmatum, quem 
vel a p. 57, 33 vel mv p. 58, 8 in textu legisse liquido ap- 
paret (etenim quod legitur p. 70, 18 corruptelae suspectum 
est). Utrum praetuleris nomiuativum an genitivum, ad sen- 
tentiam non multum facit; nominativo enim significatur, 
earum unitatum, i. e. gencrum, poni ideas, quae multitudi- 
nem rerum singularum complcctantur; genitivo autem, ea- 
rum rerum poni ideas, quarum multitudo sub eiusdem ge- 
neris cadat unitatcm; hoc autem, quum nimirum omnium 
rerum, (|uac in eodem sunt genere, una sit idea, ad idem 
rcdit atque illud. Genitivum autem scriptum fuisse ab Ari- 
stotele iam propterea vero est similius, quod ita in iteratis 
iisdcm literis facilior apparet corruptelae occasio. — Haec 



A 9, 9906. ' 109 

si recte disputavimus, huiic fere in moduni accipienda eruiit 
verba Aristotelis: singulorum rerum generum ponimtur ideae 
cog-noinines, et praeter siibstantias etiam reliquorum, quorum- 
cunque multitudo unitate notionis continetur etc. cf. Alex. 
p. 58, 1 : 'jiaqà re, yaQ rag rf/ds ovaiaq 'éoTiv óucóvvua av- 
Toìg stSi], òuolcog §è xaì Tiaqà xà alla ovxa rà naqà ti)v 
ovolciv, à hOTL rà àXXa yévr], hcp' wv eariv ev tl xcù y.OLvòv 
hnì TioXXolg roìg y.ad' 'éxaara. Quod autem xaO' exaarov 
non ad ipsas res singulas, sed ad singula rerum genera re- 
tuli, et ex Platonis doctrina necessarium, et hoc loco pro- 
pterea probabile videbitur, quia in reliquis praeter substan- 
tiam generibus additum est: wv èorìv ev èTil nollojv, cf. ad 
6. 987* 10. — Ideas autem quod dixit òincovvjnovg rebus Ari- 
stoteles, vel non diiudicare videtur hoc loco, num quid aliud 
praeter nomen commune habeant ideae et res, vel iam prò 
concesso sumere, non esse inter utrasque substantiae com- 
munionem, cf. ad 6. 987* 10. — *8 xaì è ni roìode xaì 
èTTÌ roìg à'ìSioig. Pronomen ode vel òdi saepissime propter 
demonstrativam quam habet vim Aristoteles usurpat de rebus 
singulis ac sensibilibus, cf. *1 Tcuvdì twv ovtcov. 1. 981« 8. al. 
Hoc loco vim eius pronominis in artiores fines contrahen- 
dam esse, ut significet res sensibiles eas quae generantur 
et intercidunt, apparet conferenti 991» 9 : ri tzotb 6Vf.L^dl- 
Xerai ree eiSì] ì] roìg aCdioig twv cd6&ì]T(Jov ?? roìg yiyvo- 
^évoug xaì cpi^eigouévocg. cf. ad h. 1. et A 1. 1069« 30. 

990* 8 én y.a&' ovg TQOTZovg — 11 ylyvsrai. Quod 
dicit SsixvviLiev, se ipsum Platonicis adnumerat, cf. ili, 23. 
992« 11, 25. 989* 18. B 2. 997* 3. 6. 1002* 14. Eth. N. I 4. 
1096« 15. Ad verbum (paiveraL facile ex superioribus sup- 
pleas Ssr/.vvfisva rà eiSi]. — Nulla, ait, ex iis rationibus, 
quibus Platonici utuntur ad coraprobandam idearum essen- 
tiam, satis est firma et idonea. Aliae enim necessitate ca- 
rent concludendi, aliae nimium cvincunt, quum etiam earum 
rerum ideas esse demonstrent, quarum nullas esse Platonici 
statuunt (*11: xaì ov^ (^v oló^u&a i. e. xaì cov ovx oìóus&a. 
Transpositae hunc in modum negationis exempla Aristote- 
lica congessit WaitzOrg. I. ad p. 4* 22. 24« 19. cf. Trendel. 
de an. p. 210. Krijger Gr. gr. §. 67, 10, 5). Atque illarum 
quidem exempla, omissa nimirum ab Aristotele ut quae non 



no Ad. mok 

egeant refutatione, congessit Alex. p. 58, 27 sqq.; qiiae enim 
Aristotcles affert argumenta, ea ad alterum pertinere genus 
ex ipso Aristotelis iiidicio cognoscitur. 

990*11 'Aara re yàg — 13 è7iLaTÌ]fiai sia. Quid- 
quid cognoscitur ac scitur, id re vera est; atqui cognoscun- 
tur non res sensibiles, quippe quae mutabiles sint et inde- 
finitae, sed notiones universales; ergo hae notiones uni- 
versales sive ideae re ac ventate sunt. Hunc fere in nio- 
dum argumentationem ab ipso Platone expositam legimus 
Parm. 132 b sqq. cf. de rep. V 476 e, Plato igitur a co- 
gnoscendi veritate et constantia profectus ad demonstran- 
dam exsistentiam progreditur; Aristoteles hanc rationem ita 
impugnat, ut cognitionem latius patere ncque ad ea tantum 
pertinere contendat, quae substantiarum in numero haben- 
tur. Etenim futurum earat si^nilìcat: inde consequens est, 
ut ideas poni oporteat omnium, quaecunque sciuntur. cf. ad 
5. 987« 27. 

990* 13 xaì y.arà xò Èv — 15 tovtcov èoriv. De 
multis rebus sensibilibus, veluti de multis rebus pulchris, 
eadem praedicatur notio universalis, pulchritudinis; quam 
quum nulla ex illis rebus piane assequatur vel adaequet, di- 
versam ab illis esse et seorsim exstare oportet. — Res sen- 
sibiles generantur atque intereunt, sed licet illae interierint, 
integra tamen et sibi ipsa constans nianet notio univer- 
salis; ergo ea re ac veritate est. — Distinxit haec duo 
argumenta Aristoteles, quae apud Platonem in unam ra- 
tiocinationem coniuncta inveniuntur, cf. Conv. 210 e sqq. 
Phacdon. 74. de rep. V 479. Et illi quidem argumento 
obiicit Aristoteles: at praedicantur universe de singulis re- 
bus etiam negationes; inde efficietur ut negationes ctiam, 
veluti oi)'/, avO'()(07zog, ov l,(7jov similia, ideis adnumerentur, 
id quod non voluil Plato. Huic vero respondet: non uni- 
versales modo notiones mancnt, sed ipsarum etiam singu- 
larum et interitui obnoxiarum rerum, licct non amplius sensu 
percipiantur, manet tamen imago (juaedam in phantasia ser- 
vata, (f((ì>Ta(jfia (cf. ad ].980«28. *26); ergo quod Plato 
de notionibus universalibus statuit, idem pertinere debcbit 
ad res singulas ac lluxas, quas Plato idearum e numero ex- 
cludendas putavit. — *11 voiiv ri (pd aQtVTog. Omissi 



A 9. 9906. Ili 

in genitivis absolutis subiecti exempla ex Aristotele coiiges- 
sit Waitz ad Hermen. 10. 19* 37, ex aliis scriptoribus Krii- 
ger Gr. gr. §, 47, 4, 3. Usurpantur autem genitivi absoliiti, 
quum per leges grammaticas videatur participiiim ad nomea 
quoddam ipsius enunciati primarii referendum fuisse (voeìv 
Ti cf'&aoévTog i. q. vosìv n cpOagév), quo maiore vi parti- 
cipium, seiunctum illud ab enunciatione primaria, pronun- 
cietur, cf. Matthiae Gr. gr. §. 561. Kriiger 1. 1. §. 47, 4, 2. 
Exempla Aristotelica contulit AVaitz ad An. pr. II 4. 57« 33. 

990* 15 en de oi àxQL^éoTEQoi — 17 XiyovG iv. 
Accuratiores eas dici rationes Alexander iudicat, quibus non 
solum commune quidpiam praeter singulas res esse demon- 
stretur, sed idem esse exemplar, quod singulae res imiten- 
tur, Alex. p. 61, 29. Cuius quidem generis quae affert duo 
exempla, ea habent profecto, quod haud mediocriter offen- 
dere nos debeat. Nam primum quidem Aristoteles earum 
etiam rerum, quas quum relatione quadam contineantur ad 
Ta ngóg ti refert, ut sint ideae ex illis ratiocinatiooibus 
consequi dicit. Uberius sed parum dilocide ea de re dis- 
putans Alexander apte prò exemplo adhibet aequale, rò 
caov, ac poterat lectores ad ipsum Platonem ablegare, qui 
Phaedon. 74. de rep. V 479 et hauc et alias eiusmodi no- 
tiones arithmeticas idearum in numero posuit. Itaque hoc 
quidem recte poterat Aristoteles Fiatoni obiicere, poni ex 
eius sententia inter ideas etiam toc ngóg tì, quae ex sua, 
Aristotelis, sententia (cf. NI, 1088« 23 sqq.) non possint 
naturae per se exsistentis et substantiae (yévog^ cf. ad Z 3. 
1028*35) dignitatem habere; non debebat hoc argumentum 
ita proferre, ut ipse sibi videretur ex propositionibus Pla- 
tonicis ad redarguendum Platonem ea repetivisse, quae inde 
consequi non vidisset Plato. Ac ne quis forte putet Ari- 
stotelem, quod dicit: wv ov cpa^ev fivai y,a&' avrò yévog 
*16, suam ipsius, non Platonis sententiam significare, con- 
ferendum est quod et in universa hac contra Platonicam 
disciplinam disputatione prima pluralis persona Platonicos 
significat, et eo loco libri M, qui cum hoc consentit, scri- 
bitur: d)v ov (faoiv 1079« 12. — Non dissimilis est ratio al- 
terius argumenti, quod vulgatissimum apud Peripateticos tqì- 
Tog av&QtììTiog appellatur. Est enim huiusmodi: quod com- 



112 A 9. 990 &. 

muniter praedicatur de pluribus rebus, id diversuin ac seiun- 
ctum ab illis re ac ventate exstat; atqui et de sensibili ho- 
inine et de idea hominis, ciiiiis communione ille exsistit, hoc 
praedicatur, ut homines esse dicantur; ergo tertius est homo 
praeter sensibilem hominem et hominis ideam. Quam ar- 
gumentationem in infìnitum posse extendi facile intelligitur. 
(Plures eiusdem ratiocinationis formas affert Alex, ad h. 1.) 
At hanc consequentiam prope eadem ratione profert Plato 
Parm. 131 e, ut ipsum certe Platonem appareat non videri 
sibi in hanc incidere difficultatera per suam idearum doctri- 
nam, modo ea recte fuerit percepta. Itaque non debebat 
Aristoteles ita hac re defungi, ut hoc argumentum Platoni 
quasi ignotum obiiceret, sed quaerendum potius erat, ve- 
rene Plato evitasset hunc scopulum necne. Liberaretur sane 
hac refutandi iniuria Aristoteles, si verba: ol de tov tqìtov 
av&QcoTiov XiyovGiv liceret cum Schwegiero iuterpretari: An- 
dere brlngen das Argument vom dritten Menschen hei^ sed 
ea interpretatio ncque cum universo sententiarum nexu con- 
cinit, siquidem refutare non referre Platonis argumenta Ari- 
stoteles instituit, et ab Alexandri interpretatione discedit, 
cuius hoc loco summa est auctoritas, quod horum verbo- 
rum brevitatem ex Aristotelis libris de ideis, nunc deper- 
ditis, supplevit. 

990* 17 oXcog TE àv aLQovOiV — 22 xcclg à^yalq. 
Eaudem argumentandi rationem, qua antea in singulis ideis 
usus est, iam Aristoteles ad doctrinam idearum universam 
(transiri enim a singulis exemplis ad notionem universalem 
significat part. olo^g, cf. A 2. 1013« 29, 31. 1014« 2, 11, 12. 
9. 1018« 11. al. Waitz Org. I. p. 335) earumque principia 
refert. Quibus enim rationibus, ait. Platonici ideas esse com- 
probant, eae ipsae effìciuut, ut ea non esse appareat, qui- 
bus Platonici potiorem etiam quam ideis essentiam tribuen- 
dam censent (ficiV.ov enim cum verbo eJrai coniungendum 
est), principia dico idearum. Etenim quidquid de pluribus 
universe praedicatur, prò idea est habendum; praedicatur 
autem de dyade in principiis posita universe numerus; ergo 
non dyas sed numerus prò principio est habendus. Illa au- 
tem djas, quam prò materiali idearum principio a Platone 
positam Aristoteles refert, quoniam est tov ^BydXov xaì tu- 



A 9. 9906. 113 

y.oov^ ad genus relatiTuin, t« Tioàq, ri, referenda est, unde 
consequitur, ut ex Platoiiis doctriua prius sit rò Ttoóg xi 
(int. tÒ ixkya xaì fiL'/.oóv) rov y.a&' avrò (i. e. tcov Idecov): 
non posse autem roìg Tioóq ti exsistentiain per se vel sub- 
stantiae diguitatem tribui, Aristoteles prò certo habet, j\^ 1. 
1088« 22. Eth. Nic. I 4. 1096« 20. Alexander hoc ro noóg 
TI ad ipsam djadis notionem pertinere arbitratiir, qua Plato 
materiale idearum principium siguificaverit; esse enim nume- 
rum ex g-enere relativo, ù ò àoL&uò:: ttoÓ:: tl ztX. p. 63, 32. 
Sed hoc dubito num recte ex Aristotelis sententia iudicave- 
rit; ii certe loci, quibus Schweglerus ad h. 1. numeros com- 
probare vult ab Aristotele ad genus relativum referri (z/ 2. 
1013a 28. 15. 10206 32 sqq.), non ad ipsos numeros perti- 
nent, sed ad rationes numerorum. — Alia eiusmodi argu- 
menta coUegit Alex, ad h. 1., petita haud dubie ex Aristo- 
telis libris de ideis, cf. p. 63, 16. 

990^ 22 evi y.arà uèv tì]v — 991«? 8 k7iL^).hpaq av- 
Tojv, Quod antea breviter signiiìcavit èli ex rationibus Pla- 
tonicis consequens esse, ut aliarum etiam rerum praeter sub- 
stantias ponendae sint ideae, idem iam uberius exponit, et 
ita quidem ut Inter se opponat ea quae consequuntur ex 
argumentis Platouicorum ad commonstrandas ideas pertinen- 
tibus, et ea quae consentanea sunt universae philosophiae 
illius naturae et indoli. Si ea argumenta, ait Aristoteles, 
constanter teuemus, a quibus profecti Plato ideas esse sta- 
tuit, y.azà uiv tì]v vn:óh]il<LV — ìdéccg, effìcitur ut non sub- 
stantiarum solum, sed etiam aliarum rerum ponantur ideae; 
quod quum supra demonstratum sit /> 10 — 15, per parenthe- 
sin in memoriam legentibus revocat ^24 — 27: yaì yào rò 
vóì]Licc — cvLi^aivu ToiciVTcc. (De verbo GVLiSciivei cf. ad 
8.989^22). Sin autem quaerimus, quid sit necessarium ex 
idearum natura, yarà §è rò àvcr/y.aiov, et quid ipsi idea- 
rum auctores de iis statuerint, non esse apparebit ideas nisi 
substantiarum. Hoc ut comprobet, tamquam fundamentum 
argumentationis, concessum et probatum ab ipsis Platonicis, 
ponit esse rà elSi] ued-ey.ra (si 'éoTt ue&sy.và ree aidi] fj 28), 
i. e. hanc esse idearum naturam, ut communionem cum iis ha- 
beant res sensibiles. Huic autem accedere oportet tamquam 
alteram ex qua concludat propositionem, quam Aristoteles 

Aristot. metapL. ed. Bonitz Voi. U. 8 



114 A 9. 991 «. 

nt vulgatissimam neqiie ulli lectori ignotam significare omi- 
sit, ipsas ideas esse substantias. lam si participantur ideae, 
ea participatio, quoniam rebus sensibilibus tribiiit ut id sint 
quod sunt, simplex esse debet et substantialis, non acciden- 
talis, h. e. ideae participantur, quatenus sunt substautiae, 
non quatenus aliud quid, veluti acternitas, iis accidit. {del, 
int. rà 7,ad'' exaGra xaì ccìa&ì^TC(, ravTì] èy.ccGzov, int. tmv 
elScor, ^isréveiv, jj, int. rò f^tsTe/óasvov sive i) iSéa, /lu) xa&' 
v7ioy.eif.iéi'ov léyercd i. e. // ovaia èorìv àXl' ov 6Vf,i[3ei3iY/.òg 
ovoicc rivi, cf. de formula 'Acid' VTToxEiuévov léy sodai B 5. 
lOOli 31. zi 8. 1017^» 13. Cat. 5. 2« 11. In extrema enun- 
ciati parte y — XiyErca addendum esse subiecti loco rò fAS- 
TEyóuEvov, ac non rò fiSTé/oVy quod Schwegler voluit, eo 
exemplo confìrmatur, quod deinde affert, rò avrodiTiXdaiov 
participari a rebus sensibilibus, quatenus est Smkaawv i. e. 
quatenus est substantia, non quatenus est aeternum, i. e. qua- 
tenus aliquid ideae tamquam v7ioxsij,iévcp avu^s^ìy/.óg tribui- 
tur.) Inde efficitur, ut quae participant ideas, quoniam ideas 
ut substantias participant, ea et ipsa substantiarum in nu- 
mero sint. — Hunc ratiocinandi ordinem si recte, consen- 
tiens cum Alexandro ad h. 1., exposui, conclusionem appa- 
ret non esse posse co6t eoTai ovaia ree siSi] bSi, sed vel 
ÙJ6T earat ovolmv rà eidi] vel certe wW eorai ovaiag 
rà eiSi]. Vulgatam lectionem licet confirmatam omnium li- 
brorum auctoritate non habeo quomodo defendam; ideas 
enim ipsas esse substantias ncque instituit demonstrare Ari- 
stoteles, quia id quidem inter omnes couvenit, ncque, si 
voluisset demonstrare, ex superiore poterat argumentatione 
cfficere, quae ad rationem ideas inter et res sensibiles in- 
tercedentem pertinet; quam autem proposui coniecturam, eam 
confirmare vidctur Alex. p. 66, 9 — 30. 69, 3. — Potest au- 
tein etiam post hanc ratiocinationcm, qua substantiarum so- 
lum ideae esse dcmonstrantur, aliqua remanere dubitatio; ni- 
mirum dixerit quispiam aliud ideali in mundo (èxsl 991«1), 
aliud sensibilibus in rebus (èrrav&a ^34) significare sub- 
stantiam; quod si probetur, licet ideae et sint ipsac sub- 
stautiae et participentur ut substautiae, nondum inde effi- 
citur, ut ea quoque substantias esse oporteat, quorum sint 
ideae. Hanc dubitationcm quum cximant verba proxima at- 



A 9. 991 a. 115 

que ita confìrmeDt concliisionem ujot 'éarai ovouov rà etSi], 
recipiendam duxi lectionem eaiu, qiiam Alexander et in lera- 
mate p. 67, 10 et in commentario exhibet p. 66, 27: ravrà 
ycio kvTCiv&à re oioiccv 6r/uaiì/ec y.àzEì. Quod si recusent, 
ait, concedere eandem esse et in aeternis et in sensibilibus 
rebus substantiae vim, zi èGzca ro elvca y.T/.. a 2, quid est, 
cur id quod unum de multis commuuiter praedicatur prae- 
ter hanc rerum multitudinem vere esse ponant. Vanum alio- 
quin et inane erit participationis, quo utuntur, vocabulum. 
Non magis in dyadibus sensibilibus, tòjv cf&aorojv §va§cov 
«4, et in mathematicis, toìv tzo/J.ùìv uèv cddlojv Sé (cf. ad 6. 
9S7&16), ipsa dradis notio et substantia eadem est, quam 
in dyade ideali, è^i r cnTÌig «5, et singulis quibusque dja- 
dibus: vel ut alio utamur exemplo, non magis in hominibus 
sensibilibus eadem est hominis notio ac substantia, quam in 
bomine ideali et sensibili. Unde apparet, ideae si sunt sub- 
stantiae, etiam rcs participantes iuter substantias esse refe- 
rendas. Sin minus, h. e. si genere diversas esse statuimus 
ideas et res participantes, nihil aliud commune babebunt 
nisi nomen, òuojvvucc ccv eh] «6, quod licet concludi possit 
e placitis Platonicis ad refutationem eorum, ipse tamen Plato 
minime statuit, cf. ad 6. 987^ 10. — Hunc in modum verba 
«2 xaì el uèv ravrò alSog — 8 'cTZiS'/.iipag amòiv videntur 
ita posse explicari, ut arte cohaereant cum superiore argu- 
mentatione et inserviaut confirmandae seutentiae tccvtcì yào 
— tÒ tv ìn\ noXXiùv, sed diffìcilem eam esse explicationem 
nec tam repeti ex ipsis Aristotelis verbis quam iis addi, non 
me fugit. Itaque haud scio an extrema haec ratiocinatio v.aì 
sì uèv — ènif^/.éxljcig ccvrcov seiungenda sit a superioribus 
et seorsim accipienda, quamquam ita quidem nihil continet 
aliud, quam illud argumentum, quod toìtov ccv&ocÓttov no- 
mine supra iam 990* 17 est significatum. — «5 kTzi r av- 
TTiQ b. e. hni r airr^g TÌ]g Svaòog, quod scripsi prò Icctione 
vulgata èra TC(VTì]g, vix egebit commeudatione, si recte ea 
videntur disputata esse, quae de universa loci ratione ex- 
posui. Apud Alexandrum exhibetur quidem p. 69, 6 èTil rav- 
Ti^g, sed quum deiude in explicatione habeat p. 69, 15: èTiì 
Tìig ccvviig iSéag vr^g avzodvàòog y.aì tòjv tivojv dvccScov, non 
dissimile vero videatur, illic etiam Alexandrum scripsisse èTzl 

8* 



116 A 9. 991 a. 

t' avTìjg. Distingui autcm adiecto pronomine avróg ideales 
res a sensibilibus satis est notuin, cf. Z 16. 1040* 34. 
' 991« 8 ndvTcov Sé fndliOTcc — 19 ti)v ToiavTi]V 
Só^ccv. Sì quis concesserit esse ideas tales quales posuit 
Plato, qnaeritur quid conferant rebus sensibilibus sive aeter- 
iiis (cf. 990*8), quarum in numero sol est et luna et stel- 
lae (cf. Alex. p. 70, 16), sive fluxis, quac et generantur et 
intercidunt. Movendi causam non repeti ex ideis supra iam 
monuit Aristoteles 7. 988* 3. Et quoniam scientiam alicuius 
rei tum videmur assecuti esse, quum eius substantiam co- 
gnoverimus, substantia autcm, nimirum ex Aristotelis seu- 
tentia, inest iis rebus ipsis, quarum est substantia: cogni- 
tio idearum, ut quae di si un età e sint a rebus, nihil potest 
ad cognoscendam rerum naturam conferre. Eadem notione 
Tov kvvTiciQxeiv Aristoteles utitur, ut ne essentiae quidem 
causam ab ideis repeti posse demonstret, cf. Z 8. 1033* 28, 
supposita tacite sua de causis doctrina. Quae enim ad es- 
sentiam alicuius rei conferunt, ea vel materiae rei formae 
naturam ac vim habent; atqui utraque, et materia et forma, 
inest rebus ipsis; ergo ideae nibil possunt ad essentiam 
rerum conferre, (,n) èi'VTKXQ^^ovrd ye. roìq fueré^ovaiv «14. 
Quodsi quis eas inesse statuerit rebus participantibus, eundem 
in modum rebus, ut tales sint quales sunt, causae esse potue- 
rint, quemadmodum color albus admistus corpori causa est 
ut hoc sit album, ovtco — airm Su^eiev fivca wg rò ?,£vxòv 
/iieiir/^iévov tm Xevxco se. canóv ion. (Dativum ro5 Xev/.m 
suspensum esse ab ahiov et f.uuiyuivov absolute positum 
esse omisso obiecto, recte perspexit Alexander p. 71, 20; cum 
participio jne/j^iy/iiévov dativum tw Xev/jo falso coniunxerunt 
Hengst. et Schwegl. in interpretatione vernacula. ) Nec de- 
fuerunt qui eiusmodi rationem in explicanda rerum natura 
inircnt, vcluti Anaxagoras, quum achnistis cuilibet rei omnium 
rerum seminil)us per unius alteriusve abundantiam rei natu- 
ram constitutam esse voluit, in quo rcfutando Aristoteles 
versatur 8. 989» 33 sqq. Phys. I 4, vel Eudoxus, tmv IlXd- 
Tcovog yvcnni^ioìv Alex. p. 72, 4, qui ideas admiscuit rebus 
sensibilibus. Sed has rationcs ut facillimas ad evertendum 
{hV'/.LVìiTog «16) omisit rcfelleie Aristoteles, non omisit re- 
futationrm Alexander ad li. I., adhibito, ut videtur p. 73, 11, 
altero Aristotelis de ideis libio. 



A 9. 991 «. 117 

991« 19 à7J.à ^ir}V ovò' ex — *! sIxojv. Quod pri- 
mis verbis proponit argnmentum cc?dà fu]v — XiyEG&ca, id 
verbis magis quam re a superiore differt; antea enim ideas 
non esse causas explicuit rerum sensibilium, iam res seusi- 
biles non posse dicit ex ideis repeti zar ovdévcc tqÓtzov tojv 
eÌM&ÓTcov Xh/Eod^ai. Quibus quidem verbis Alexander du- 
bitai utrum varias dicat significationes formulae éy, rivog, cf. 
J 24. a 2. 994« 22, an varias Platonicorum sententias, qui- 
bus ex ideis res seusibiles repetere posse sibi visi sint. Sed 
quouiam Plato vocabula quidem, quibus idearum cum re- 
bus sensibilibus necessitudinem denotaret, variavit (Phaedr. 
p. 100 d: ehe nciQovGia eira xoivojvia xt?^.), qua autem ra- 
tione cogitanda esset non distinxit subtilius, cf. ad 6. 987 6 
13, Aristoteles vero, ut est in distinguendo diligens, saepius 
huius . formulae usum circumscripsit et divisit: dubium vix 
est quin bas suas distinctiones Aristoteles dicat rovg eloj- 
x^órag Xéyea&aL toÓtzovq. — Quod autem ideas exemplaria 
esse dicunt, quorum ad similitudinem res effictae sint, eae 
vero, inquit, sunt nugae et metapborae poèticae, quas in 
definiendo et disputando religiose esse vitandas saepe mo- 
net, cf. Anal. post. II 13. 91b 37. Top. IV 3. 123« 33. VI 2. 
139* 32. Meteor. II 3. 357« 26. Oportebat enim Platonicos, 
si nugandi crimen vellent evitare, ostendere quid tandem 
esset, quod ad» exemplar idearum res singulas confo rmaret 
(quod tÒv 7ioiriTi)v y.aì Tiaréga zovds tov navióg Plato di- 
cit in fabricando mundo ideas respexisse Tim. 28 e, vel non 
meminit Aristoteles, vel ut fabularum coramentis involutum 
non curandum putavit); nam licei bas similes esse conces- 
serimus ideis, inde nondum efficitur, ut ad earum exemplar 
conformatas esse oporteat. Fieri enim potesi (propter hunc 
ratiocinandi nexum reiecta lectione cod. Af^ èvSé'/STal re seri- 
psi cuiii codicibus prope omnibus et Alexandro èvdéxsTac 
yào), ut similes sint duae res, licei non conformatae altera 
ad alterius exemplar, ncque quidquam differt, si alteram ea- 
rum aeternam esse posueris. — Iam post ^loy.oazrig àiSiog 
«27 puncto maximo distinguendum est (cf. Obs. ad IMet. 
p. 78), quia nova posi haec verba instituitur argumentatio ; 
antea enim ipsam exemplaris noiionem a Platonicis adhibi- 
tam impugnavit, iam si ea pouaiur, quid inde consequatur 
conira sententiam Platonicorum explicat. Quum enim uni- 



118 A 9. 99 U. 

versales notiones prò exeinplaribus habendae sìnt rerum siii- 
gularuiii, quae iis subiectae sunt, consequens erit, ut et res 
sensi biles, ut pluribus eaedem sunt universalibus notionibus 
subiectae, ita plura habeant exeinplaria, et ipsae Inter se 
ideae propter logicam, quae iis intercedit, rationem aliae 
exemplariuiTi, aliae imaginum locum obtineant vel eaedem 
utramque naturam habeant. — «31 wg yavog eldàiv. Prae- 
stantiorem esse lectionem in libro M 5. 1079^> 34: ruv wg 
yévovg eldcòv demonstravi Obs. p. 79, sed in consensu li- 
brorum manuscriptorum, quum Alexander quam habuerit le- 
ctionem ex eius commentario non possit certo colligi, no- 
lui a vulgata recedere. De formula eiSi] yévovg cf. Obs. 
1. 1. et ad / 7. 10576 7. 

9916 1 sTi 86'S,evev ctv àdvvarov slvcci — 3 slsv. 
Idem argumentum brevius antea significavit «13: oiSè yccQ ov- 
ola èxsìva tovtcov èv rovxoig yccQ àv i]V. cf. Z 6. 103l«31. 
14. 10396 35. An. post. I 24. 856 18. 

9916 3 èv de tó (DaldcovL — 9 (ti^T^-évra vvv. Eun- 
dem Phaedonis Platonici locum, quem hic respicit, p. 100 d: 
OTt Tcp xaXcò TiavTCi TCi ytaXà yiyvsrai xaXcc xtX., eodem modo 
excutit et refutat de gen. et corr. II 9. 3356 9 — 24. Et ab 
ideis quidem non posse repeti causam, cur quidquam fiat vel 
mutetur, supra monuit 7. 9886 3. 9. 9926 7. Fieri vero etiam 
multa nullo adhibito idearum auxilio apparere ex rebus ar- 
tificiosis, quarum nullas ponant Platonici ideas; hae igitur 
si possint fieri sine ideis, non esse cur ad res naturales 
generandas idearum requirant auxilium. — Ouod natura- 
lium modo rerum non artificiosarum ideas a Platone po- 
sitas Aristoteles et hoc loco contendit et disertius A 3. 
1070" 18: òiò dì) ov '/MXùJg 6 Illarcov kf-ì] otl sidi] èo'TÌv 
ònóaa (fvasi, crroris eum coarguit Zcller Plat. Stud. p. 262, 
manifesto enim Platonem de rep. X 596 b sellae mensae 
aliarum rerum per artem confectarum statuerc ideas. Sed 
licct non induxerim in animum Aristotelis fidem, ubi vel 
aliorum philosophorum vel ipsius Platonis placita enarrat, 
j)ertinacitcr dcfendere, verum Zelleri de universa hac re iu- 
dicium magnoperc probem, tamcn hoc quidem loco num 
recto vitnpcraverit Aristotolcm dubito. Mensae enim et sel- 
lae non videtur ideas ponere Plato, sed ilio loco, ad vul- 



A 9. m\b, 119 

garem intellectum qiiain maxime adaptato (cf. X 597 e), haec 
exempla tantiimmodo adhibere ad illustranda diversa imita- 
tionis genera. Ita certe comparata est universa ista Plato- 
nis disputatio, ut inde de idearum natura et ambitu contra 
disertum Aristotelis testimonium coìligi quidquam vix liceat. 
991^9 eri et ti e q el6Ìv — 21 §cà ravrcc aQi&^óg. 
Pertractata idearum doctrina ipsa per se, iam transit Aristo- 
teles ad examinandos et iudicandos iiumeros ideales. Ac 
primum quidem quaerit, si ideac ad numeros referantur, qui 
eorum naturam contineant et exprimant, eìVieo e.Ì6Ìv ccQidfioì 
tà d§i} (cf. Zeller Plat. Stud. p. 235 sqq. not. ), quomodo 
isti numeri prò causis possint Iiaberi rerum sensibilium. Ni- 
rairum duplex potest eius uecessitudinis, quae numeros idea- 
les inter et res sensibiles intercedit, ratio cogitari; aut ipsae 
res sensibiles prò numeris habentur, atque ut hi numeri sint 
causa repetitur ex paribus et iisdem idealibus numeris, aut 
res sensibiles ex ratione quadam numerorum {Xóyog àQL&- 
f.iò)V, Itahlenverhàltntfs) definitae esse statuuntur. Ilìud si 
placet Platonicis, quid tandem causae numeri pares paribus 
numeris poterunt praebere, licct alteri aeterni sint, alteri 
generentur et intereant. Sin hoc voluerunt, quod quin spe- 
ctaverint vix est dubium, cf. Alex. p. 80, 7, pariter ac rebus 
sensibilibus, quum ex ratione numerorum definitae sint, sub- 
esse subiectum quiddam oportet, ita etiam ideales numeros, 
quorum ad exemplum hae res effictae sint, rationes potius 
numerorum esse et vTtoxei^svóv ti habere, ac non simplici- 
ter et absolute numeros esse apparet. — Haec fere vide- 
tur ratiocinatio Aristotelis esse; extrema autem verba 618 
cclXwv TiVMV — avToàvdQMTioq num ita ab Aristotele scri- 
pta sint, ut vulgo exhibentur, non ausim contendere. Ale- 
xandri lectionem, quam posui in var. lect., sequi nolui, quo- 
niam ?; Idia àgcd^fióg, quibus verbis signifìcari vult numerum 
idealem sive ideam quae sit numerus, adeo dure est dictum, 
ut sine aliorum certe exemplorum auctoritate in textum reci- 
piendum non sit; offendit praeterea iteratum verbum éarai. 
Sed nec vulgata lectio, quam retinui, prorsus libera est a dif- 
ficultatibus ; etenim primum quidem prò verbis i) idèa àgid-- 
lióq 618 iure exspectes Aristotelem scripsisse: i] idèa Ao- 
yog èv àQvd^^oìg. Videtur quidem obiter legenti interdum 



120 A 9. 991 h, 

Aristoteles nomen àoiduóg usurpare prò lóyoq hv cìql&^oÌq, 
N^. 1092*18. 6. 1092*27; sed ii ipsi loci acrius attenden- 
tem docent, distingui inter ccQi,&f,ióg et Xóyoq hv àoid-^ioìg, 
Quodsi iiiterdum haec inter se permutentur, hoc certe loco 
id siile uegligentiae crimine fieri non poterat, quouiam in 
distinguendis bis inter se notionibus oninis continetur argu- 
mentandi vis. Deinde;, siquidem voc. à^iOfióg antea liberius 
est usurpatum, postea *20 in verbis xccì oi'X ccoi&f.tóg aegre 
careas adverbio ci7i?,ù)g. cf. Obs. p. 28 sq. 

991*21 ert ex tioIImv — 992« 10 àbvvaTov. Ex- 
ponuntur aìiquot deinceps difficultates, ex quibus eara ap- 
pareat esse idearuni et numerorum diversitatem, ut ideae ad 
numerorum naturam referri nequeant. Ac priuium quidem 
numeri plures consummando in unum numerum coalescunt, 
non item plures ideae. Quodsi hanc evitaturi difficultatem 
non ipsos numeros dixerint in unum numerum coalescere, 
sed eas, ex quibus singuli numeri constent, unitates, ìy, tmv 
èvaoi&f,icov *22, in aliam incidunt nec minorem dubitatio- 
nem, quomodo idealium numerorum unitates inter se ha- 
beant; quas sive statuunt eiusdem generis ac naturae esse, 
àuoeideìg, 6VfAljXi]Tag, àdiccffÓQOvg, sive dissimiles inter se, 
non multum proficiunt. Quod autem dicit *24: f.u) ólioel- 
deìg, jLU]Te al avrai àXXi'iXaig, ilu]TS al aXlai TiccGai Ticcoaig, 
duplicem videtur significare rationem, qua numerorum uni- 
tates inter se differre statuantur; etenim aut quae in eo- 
dem sunt numero unitates differre inter se dicuntur (ut al 
avrai idem significet atque al kv rw avrcp cc^lO/hó), aut 
quae in alio sunt numero diversae esse ab iis, ex quibus 
alius constat. Haec certe explicatio necessaria videbitur con- 
ferentibus M 6. 1080« 23. 7. 1081*35. Perstringit deinde 
eas modo difficultates, quae oboriantur diversam esse unita- 
tum naturam statuentibus. Quam enim, ait, differentiam re- 
pcrient in eo rerum genere, quod, quum ab omni affectione 
cxcmptum sit et integrum, ccTtaihìg (cf. M 8. 1083«9: ov- 
i)tv ycio avralg oluv rs iindo/eiv Tiadog), ne differentiam 
quidem ullam potest admittere. — Deinde si qui dissimiles 
numerorum unitates ponunt, quouiam universa ars mathe- 
matica ab co proficiscitur principio ut pares inter se sint 
numeroium unitates, aliud numerorum genus praeter idea- 



A 9. 992 a. 121 

les statuant oportet, in quo et arithmetica et reliquae dis- 
cipliuae mathematicae (r« fiSTcc^v ?.ey6ueva *29, cf. 6. 9876 
15) versentur. Sed quomodo et quibus e principiis gene- 
ratae puteotur istae res matliesi subiectae, vel qui dicautur 
mediae esse inter res sensibiles, twì' Sevoo, et ideas, avrcov, 
difficile iis erit dicere. (Quod in textu *29 non à7i?Mg cum 
Bekkero dedi, sed a TTwg, nec librorum fide destitutum est et 
per sententiae rationem uecessarium videbitur; quid est enim, 
quod res matheuiaticas simpiiciter, aTi/.còg, medias Plato 
posuisse dicatur? Et a particula ìj, ì] è/, tivojv xr/., quum 
ordiri soleat alterum quaestionis bipartitae luembrum, hoc 
quidem loco vix dixeris, quale sit illud prius membrum, quod 
buie alteri apte praeponendum putes. Praeterea futurum 
£OTC(L recipieudum et articulum rd ante voc. ^era^v omit- 
tendum esse docui in Obs. p. 65 sq. ) — Tum aliis impli- 
cantur difficultatibus Platonici, quod dyadem indefinitam prò 
materiali numerorum principio ponunt. Ista enim dyas quo- 
niam ex duabus componitur unitatibus, et djas ipsa principii 
loco ponitur, non hae unitates, consequens erit, si sua e ipso- 
rum rationi constare voluerint, ut aliam eamque priorem dja- 
dem principium esse barum unitatum statuant; quam ratio- 
nem facile apparet in infinitum posse extendi. Et indefini- 
tam quidem dyadem significari quum dicit èv ttj dvàSi 6 31, 
non numerum binarium, inde cognoscitur quod principium, 
unde eius unitates repeti oporteat, priorem quandam dya- 
dem esse dicit, nimirum priorem ipso principio. JManifesto 
autem iniuriam Platoni infert Aristoteles, quod mathemati- 
cam dualitatis notionem adhibet ad ferendum iudicium de 
ea dyade, qua nihil aliud nisi augendi diminuendique po- 
tentiam Plato significare Toluit, cf. ad 6. 987^ 20, 25. — 
Deinde (992«1) quum ideis siugulis unitas naturae tribua- 
tur, quaeritur quomodo eadem unitas cernatur in numeris, 
compositis nimirum ex unitatibus pluribus iisque inter se 
diversis. cf. iJ 3. 104i« 2 — 9. — Denique si diversas esse 
volebant, ex quibus numeri ideales exsisterent, unitates, non 
ipsam unitatem, quae tamquam universalis notio ad omnes 
refertur, sed illas differentias pio principiis poiiere debe- 
bant. Loquuntur autem Platonici de unitate, quasi una ea- 
demque sit eius natura. Quae si esset vera eorum senten- 



122 A 9. 992». 

tia, EÌ 8' ovTOjg, inde consequeretur, ut numeri ita prognati 
non essent substantiae sive ideae, quoniam ex unita tibiis 
inter se paribus mathematicus numeriis exsistit, non idealis, 
cf. MI. 10S1«6; ideales ut genereiiius numeros, quos Pla- 
tonici voluerunt profecto generare quum ev avrò sive av- 
Toév prò principio habuerunt, diversa ponenda est unitatum 
natura, quae nomine tantummodo uno contineatur, TiXsova- 
Xojg Ikyerai tÒ ev. cf. Alex. p. 86, 1 — 28. — • Hoc argu- 
mentum et quod supra 991^ 26 sq. ex diversitate unitatum 
in idealibus numeris conspicua repetiit, quantum valeat ad 
refiitandum Platonem infra exponetur ad M 7. 

992« 10 [^ovlóuEVOi §è — 24 oriyai] kariv. Cf. ad 
M^, 1085«9 — 19. — «11 ri&euev, cf. ad 990^ 9. — «11 
ex Tivog ur/.oov y.cà f-Uyalov, i. e. ex specie quadam eiusdem 
materiae, quam universe ponunt, cf. 1085« 9: ol uèv yccQ 
ex Ttov eldwv rov (.leyc'iXov xaì rov luxqov noiovGi (se. rà 
/iisyé&ì]). — «17 ov&iv tcov civco VTido^ei Toìg y.cizco. Su- 
periora genera, ree avM, cf. B 3. 998* 18. J 6. 1016« 29, 30, 
ea appellantur, quae per abstractionem simpliciora ideoque 
reo ?.óy(p, notione, priora sunt, veluti linea superior plano, 
planum solido, cf. de voce, ccvoj, y.dzoj "VS^aitz Org. I. p. 443. 
— « 19 èri al ariyuccl ex rlvog xxX. Ex quo principio, ait 
Aristoteles, haec si probentur, repetetur ut lineis insit pun- 
ctum, quippe quod nuUam ad speciem magni et parvi re- 
ferri possit? Propterea Plato punctum tamquam genus re- 
rum quod vere esset poni noluit, romeo rà yévei disud/ero, 
sed illud positum modo censuit ex placitis geometrarum; 
ipse, quod alii punctum vocant, principium lineae appella- 
vit, idque ut notioni lineae subsumeret, insecabilem esse li- 
neam saepe contendit. Ipsius Platonis afferri placitum de 
insecabili linea, quae sit principium lineae, nec vero, quod 
voluit Zellcrus Plat. Stud. p. 238. n. 3, concludi tantum- 
modo ab Aristotele ad refutandum Platonem, quae neces- 
sario ex cius doctriua sequantur, ex verbis TtoXXdxig èridsù 
apparet, cf. IJrandis Gcsch. IL p. 313^^; et in scholis quidem 
a PIaton<; propositam esse liane sententiam, quam in libris 
Platonicis fiustra (juaerimus, ex iisdem verbis TioXXdxig Iri- 
tteif praecipue e tempore imperfecto, vere colligit Trcndel. 
de ideis p. 66. Proxiuns dcnuuii verbis refutare Platonem 



A 9. 992 ^^. 123 

orditur Arìstoteles, 'acììtoì àvcr/xi] y.rl. Ne sic quiclem, ait, 
ponendi piiucti necessitatem effugiet. Lineae eniin, sive se- 
cabilis est sive insecabilis, fìnem esse oportet; is autem finis 
est puiictum (ita tacite sumit Aristoteles, quod videtnr de- 
moustrare); ergo qua necessitate lineam, quae plani est finis, 
re ac ventate esse statuunt, eadem adigi debebant, ut uec 
puncttim tollerent. 

992« 24: oXojg §è L,rjT0V6i]g — ^9 ccvyor/Tai axé- 
xjjig, Pertractatis singulis Platonis placitis iam et hoc ar- 
gomento et eo quod infra explicat 6 18 sqq. ad iudicandam 
universam (6?.ojg) doctrinae Platonicae naturam et indolem 
accedit. Et hoc quidem loco ad refellendam Platonis phi- 
losophiam ea , quae ipse posuit, quatuor causarum genera 
ita adhibet, ut nuUum ex iis in Platonicis principiis reperiri 
doceat. Causam moventem desiderari apud Platonem «25 sq. 
iam antea monuit, cf. ad 9916 3. Formalem causam non 
recte poni, «26 — 29, explicuit 991« 8 — 27. Tum fìnalem 
causam, «29 — 61, frustra apud eos quaeras, qui mathesin, 
qua ad altiora philosophiae studia viam modo parari vole- 
bant (cf. Plato de rep. YIl 533b — e), tamen ipsius phi- 
losophiae loco habuerint. Sed fìnalem causam cur bis po- 
tissimum verbis significet: otiso Tcùg èTtiorrjucag òocò^iev ov 
aiTiov «29, equidem non intelligo, siquidem scientiae natura 
ac virtus in formali potius quam in finali causa cognoscenda 
ponitur, cf. Z 6. 10316 6, 20. Nec multum profìcimus si prò 
verbis onsg rcilg hniGri^iaig receperimus e cod. Ah o Tieoì 
rag è7iiOTi]ucig. Alexander panilo longius a verbis philoso- 
phi recedit quum scribit in commentario p. 89, 10: ijrig ai- 
ria èv nàoi Toìg '/.ara vovv y.aì è7iiaTijui]V y.aì cfVGiv yi- 
yvof,iévoig horì xvqicotcìti] aìria. — Deuique quam ponunt 
materiam 61 — 7, ea mathematicis potius forrais procreandis 
quam omni rerum varietati explicandae idonea est (iiadì]- 
f^iaTi/.coTégav av rtg VTioXa^oi 62), ncque vero est illa, qua- 
lem oportet poni materiam, omni qualità te vacua, sed ipsa 
potius differentia et qualitas materiae, ^àXlov y.aTi]yoQÙC)d-ai 
xaì diacpoQav elvat xtL 6 2, cf. Ni. 1088« 17: ndOi] re yàg 
ravza xaì avu^s^V/xóra ixàXXov -i] vfcoxsifiava roìg ccQL&fÀOÌg 
xaì roìg fieyé&saiv èari, rò noXv xal òìJyov aQt&uov, xaì 
jLiéya xaì ^uxoòv f.uyé&ovg xrl. Has autem differentias uni- 



124 A 9. 992 &. 

verse referri ad yTisgo^riv et eXlsixjJiV (ravra ydg lanv vtzeq- 
^yjì ^^?j i- 6- certuni quoddam geiuis Tì]q, vneQoxrjg, xaì eX- 
keixfjig bQ) docet Phjs. I 4. 187« 16. — 6 7 el fxh 'éarat 
TCivrci, se. VKeqoyi) xal 'éXXeiipig vel zò ^éya xal fjnnQÓv. 

992^ 9 T£ SoxsZ — 13 èv hvioig àdvvaxov, Plato 
ut rerum multitudineDi ad unitatem notionis redigat utitur 
ry kx&éaei, Quod enim idem pluribus in rebus ceriiitur, ve- 
luti pulchris in rebus pulchritudo, in hominibus humana na- 
tura, id excipit et exserit ex multitudine rerum, et substan- 
tiam illarum esse statuit. cf. de significatione vv. ez&aaig, 
èxu&évaL Alex, ad h. 1. et Arist. M 9. 1086* 7. Obs. ad Met. 
p. 128. 'Waitz ad soph. elench. 22. 179« 3. At vero ita 
non efficitur, ut multa illa sint unum, sed ut praeter multa 
ponatur unum. Quodsi quis haec omnia concesserit Plalo- 
nicis, nihilo tamen secius debilis eorum est argumentatio, 
siquidem inde consequitur, ut quidquid communiter de plu- 
ribus praedicetur, id tamquain genus substantiale et idea 
re ac ventate ponatur. cf. ad 990* 13, 16, et de discrimine 
inter rò yévog et rò za&ólov ad Z 3. 1028* 34. 

992* 13 ov&éva J' éx^i- — 18 toì;to ti yévog. Pla- 
touem quum inducat Aristoteles tria ponentem rerum ge- 
nera, ideas, mathematica, res sensibiles, difficile est dictu nc- 
que ulla ratione explicari potest (ovdéva %«t ?,6yov, cf. B 2. 
996*9. r ò. 1010* 16), quo in genere posuerit lineas, plana, 
solida ea, quae proxime numeros ideales excipiunt, h. e. li- 
neas, plana, solida ideaìia, siquidem etiam geometricas res 
ad principia idealia redegit. cf. de an. I 2. 404* 19: avrò 
fÀev tÒ 'Qùìov é^ aVTìjg rijg rov évòg Idéag xal rov tiqojtov 
firjxovg xal 7i?MTovg xcù pddovg. Trendel. ad h. 1. Zeller PI. 
St. p. 242. Quae quum ad nullum ex tribus illis generibus 
redigi posse appai cat, diibium est quomodo sint vel esse 
ab iis statuantur (v) terrea *14) vel quain habcant naturam. 

992* 18 olwg Te tcòv ovtmv — 9S3« 10 otoi^^ioiìv. 
Platonici quod omnium rerum eadem posuerunt principia, 
caquc elcmentorum instar esse volueiunt, duobus sunt er- 
roribus obnoxii. I^Ltenim piiinuin quidem elementa non sunt 
iiisi substantiarum, non item afiectionum, cf. // 4. 1044* 
8 sq(j. Deinde *21 — 33 si (juis esse omnium rerum eadem 
princij)ia Jargiatur, consecjuitui inde, ut cognosci non pos- 



A 10. 993 «. 125 

sint. Qiioniam enim ad discendam aliquam disciplinam ex 
hac ipsa disciplina nihil requiri et prò cognito poni debet, 
ad cognoscenda principia rerum omnium nihil ex omni- 
bus rebus tamquam antea cognìtum potest posci; at scientia 
quaelibet paratur ex cognitione alia antea parata, cf. Anal. 
post. II. 71. II 19. 99*28. Eth. Nic. VI 3. 11396 26: ergo 
principia ea, quae omnium sint rerum principia, cognosci 
omnino nequeunt. (Coniecturam quam posui in textu: y.aì i) 
Si cc7iodei^£ù)g y.cà 7} Sl Òoì6{.ìmv *31, ubi in libris exhibe- 
tur: xaì rj di ànoSei^so)g ì] 8i oq., comprobare studui Obs. 
p. 113 sq. — bSS §c k7iayo)yijg, cf. Top. I 12. 105« 13.) 
Sed nec naturali instinctu sciri ac possideri illa principia 
eadem docet ratione, b\ — 2, qua utitur Anal. post. II 19. 
996 26: el (.itv dì] c^o/liev (int. rccg à^iiaovg àoxag), aro- 
nov ()V(.i8aivEi> yàg ccy.Qi/jeoréQag e^ovrag yvcóaeig ccnodsi- 
^ecog XuvOdveiv. Et ut ea haberi concedamus, orietur ta- 
men de iis quaestio ac dubitatio, quae nisi rationibus ex 
antecedente cognitione ductis solvi non potest, 62 — 7. — 
Denique experientiae evidentiam ad refutandam Platonis 
doctrinam adhibet 6 7 — 10. Platonicum enim pliilosophum, 
quum omnium sibi videatur rerum tenere principia, sensibi- 
les etiam res sine sensuum usu cognoscere oporteret; quod 
manifesto est absurdum. — «8 prò rama legendum esse 
ravva recte monere videtur Schwegler ad h. 1. nisus aucto- 
ritate Bessarionis et Alexandri p. 97, 28. 98, 12 sqq. Potest 
praeterea ipse Aristoteles ad confìrmandam hanc emendatio- 
nem adhiberi, qui quod 9926 19 scribit ^i) duXóvrag, idem 
signilìcat atque hoc loco ravra. Qui pronomen demonstra- 
tivum ravra retinent, intelligere debebunt ravra rà vnò 
Tcóv riXarwvixùJv ri&éusva aroi/sla. 

De universo iudicio, quod Aristoteles fecit de doctrina 
Platonica, cf. ad 6. 9876 14 sqq. et ad M6 — 8, Zeller gr. 
Phil. II. p. 399 sqq. Plat. Stud. p. 257 sqq. 

GAP. X. 

JVemo e superioribus philosophis principium posiiit prae- 
ter quatuor illa causarum genera, sed ea ipsa suhohscure 
divinarunt magis quam cognoverunt. 



126 A 10. 993 «. 

993a 11 ìv TOÌg cpvGixoig, «13 ex T(Zv tiqÓtbqov 
6tQi]uévMV. all' cc^ivdQùjg, cf. ad 7. 988« 22 sq. — «15 
ilJ8?JuL,ouévy, cf. ad 4. 985« 5. — «17 è ti sì xaì 'Ef.i7ia- 
òoxlijg — 24 ovx elQì]y.sv. Eiiipedoclis exeniplo com- 
probat qiiodamiiiodo ad omnia causariim genera superiores 
philosophos attendisse, quodammodo vero secus, quum bal- 
batientium instar de iis loqiierentnr. Etenim Eiiìpedocles 
quod carnis naturam non ipsis elementis, sed mistionis forma 
et ratione definiri dixit, posuit ille quidem formalem cau- 
sam, sed eam non ad omnes res, ut par erat, retulit ideo- 
qiie pleuam eias vim non potest dici perspexisse. Hanc 
esse verborum sententiam manifestum est, sed quomodo scri- 
pserit extremam enunciati partem Aristoteles dubium. Quod 
enim legitur in plerisque codicibus: cella ^u)v ò^olcog àvay- 
Y.aiov y.aì caQxòg xaì ràJv àllojv txccGTOV elvai tÒv lóyov, 
accusativus èxaoTov omnem enunciationis confo rmationem 
perturbat. Ac facili quidem coniectura, eaque Bessarionis 
etiam auctoritate confìrmata, prò 'éxccarov posuerunt éxa- 
GTOV Brand, et Bekkerus, sed dubito num in ea emenda- 
tione acquiesci possit. Nam ròv lóyov elvac cccQxòg xaì 
éxci6Tov Tojv Ci II (lì V , nou videtur per se significare posse, 
notionem esse quae constituat et carnis et omnium rerum 
naturam, nisi praedicatum aliquod additum sit, veluti ov- 
aiav, cfVGiv. Propterea suspicor praefcrendam esse vel li- 
brorum TEb lectionem cdoxa vel libri Ab oà(jxag, ut scri- 
batur: xaì GccQxa xaì twv cìHmv exaCTOV slvai ròv lóyov, 
Similiter enim de eadem re scribit Aristoteles de part. an. 
1 1. 642« 18: 'JSjunedoxlijg — xaì ti)v ovoiav xaì ti]v (pv~ 
CLV àvayxccL,eTaL cpàvai ròv lóyov ùvai, oiov òorovv ano- 
òiòoìg TI kcTLV ovre yaQ tV n twv OTOiy^icov léyei ccvtÒ 
ovTS Svo i] TQia ovTS nciVTa, alla lóyov TÌjg ^ii^ecog av- 
TÒìV. Panilo longius a vulgata lectione recedit Schwegl. ad 
h. 1., quod scribcndum coniicit: xaì accQxag xaì tojv cillcov 
"éxccGTOV elvca xcctcc tÒv lóyov, ij uì]dév. — Cetcruni idem 
Empedoclis de natura carnis placitum commeraoratur de gen. 
et corr. II 6. S'S'Sb 9. de an. I 4. 408« 19, explicatur de an. 
I 5. 410« 2, Trcndel. ad h. 1. p. 279 — 284. 

993« 21 a Eoi — Tixjv toiovtojv òedylcoTat xaì 
nQÓTEoov Alexander referri putat ad 8. 989« 32, ubi Ari- 



a 1. 993 «. 127 

stoteles Anaxagoram dicit coiicessurum fuisse, quae ipse non 
piene et subtiliter persecutus esset. Ac satis qiiidem pro- 
babilis haec esset explicatio, iiisi proximis verbis Aristote- 
les traiisitum paraturus ad aTtooiag libri J3 adderet: o6cc Sé 
TiBQÌ Twv ccvTOJV TovTcov cì7toq/](jSisv civ Tig, Hae autem 
ccTtooiciL quiim ad summa et gravissima quaeqne pbilosophiae 
capita pertineant, etiam illud tibqI tmv tolovtmv latius pa- 
tere apparet et ad omnia referendum esse, quaecunque de 
summis rerum principiis vel investigaverunt vel obscurius 
divinaverunt veteres philosophi. — «25 oca Sé TtSQÌ /.tX. 
His Terbis manifesto transitum parat scriptor ad librum 5, 
nec potest ferri interpositus liber «, cf. prooem. p. 15 — 18. 



a, 

GAP. I. 
'',J^erìtaiis inquisUio quodammodo facilis^ eadem quodam- 
modo dlfficiUs est 993« 30 — 6 7, eius dlfficulias non in ita- 
tura rei cognoscendae, sed in hnhecillitate mentis humanae 
posila est 7 — 11. — Gratia hahenda est iis etiam philo- 
sophis^ quorum piacila non prohaveris 11 — 19. Pldloso- 
phiae est cognitio veritatis — 23, cernitur autem veritas 
maxime in summis rerum principiis — 31. 

993« 30 ì) 71 SQL TTJg cc?^i]&eiag d- eoo già — ^1 àno- 
TvyydveLV. De significatione verbi ■&eo)Q8ìv cf. Trendel. 
El. log. ad §. 16. Nomen i^ecoola ubi non absolute usur- 
patur, sed adiecta ea re ad quam pertineat (&e(OQÌcc rivóg, 
Tiegi TLVog, neoi ri), idem fere significare ac oy.éiptg vel 
kmo'/.eipig cognoscitur ex F 3. 1005« 29, coli. «22. K 3. 
1061« 29, coli. A 8. 9896 25 sqq. Itaque ij neoì TÌjg ah}- 
&eiccg &€OJoia est veritatis inquisitio. Eam inquisitionem et 
difficilem esse et eandem facilem inde cognoscitur, quod 
Demo vel piene rem assecutus est vel prorsus ab ea aberra- 
vit, fiì']TS nccvTOjg ccTtorvyxciVUV 61. Quod in libris et scri- 
ptis et editis exbibetur tu;r£ ndvvag àTiOTvyxdveiv, alienum 
videtur esse a sententiae ratione; quod enim non omnes 
aberraverint a veritate, inde non potest concludi facilem 



128 a 1. 9936. 

eins esse cognitioneni. Propterea non dubitavi navxMQ prò 
navrag ex coniectura Brandisii in textu exliibere, quum prae- 
sertim Alexander, licct in lemmate habeat ndvrag, in expli- 
catione tauien utatur vocabulis navTìj, TravrccTiaaLV ScTiOTvy- 
^areiv p. 101, 14. 102, 12, 21, nt eum Tiavrcog in textii 
habuisse non sino specie veri inde colligas. Quod enim 
L. Speno-el obiicit (Mùnchn. Gel. Anz. 1843. N. 243.), ex 
eadem Alexandii interpretatione p. 103, 1, 7 etiam vulgatam 
lectionem navrag confirmari posse, dubito num recte iudi- 
caverit; illud enim nccvTsg, quod est apud Alexandrum, tra- 
hendum potius videtur ad explicanda verba proxinia «A/I' 
'ézccoTov léysiv ri xvX. Ceterum Erasmus in explicando 
proverbio rig àv &VQag àficcQTOC^ ubi haec verba Aristote- 
lis affert, scribit ndvTMg. 

993^2 71 eoi rrjg cpvoewg i. e. Tiegl rrjg tcov (fvou 6v- 
Tcov ovaiag vel omnino ti^qì rrjg ovGiccg, ci. J 4. 10146 35. 
101 5« 12. Itaque formulae n^QÌ Tì]g cpvoewg et nsol rTjg 
àXij&eiccg tamquam eiusdem fere significationis perinde con- 
iunguntur atque àXi]&eta et rò ov, cf. ad yJ 3. 983^ 1 — 3. 

993^ 5 rlg àv &VQag àf^idgroi'; Erasmus in adagiis 
aspernatus et codicum Aristotelicorum et ipsius Alexandri au- 
ctoritatem prò dvgag scribendum coniicit i)ì]Qag, quam con- 
iecturam subtili ille quidem sed parum probabili ratione con- 
iìrmare studet. Alexander, sive id traditum acccpit sive ipse 
excogitavit, non incpte proverbium ductum dicit a sagitta- 
riis, qui, si tennis et minuta proposita sit meta, facile fal- 
lantur, ab ampia autem et lata, qualis est ianua, vix aber- 
rent. Inde proxima etiam verba facilcm habcbunt explica- 
tionem. Nimirum ut sagittarii amplam illam metani univer- 
sam quidem feriunt, sed fortasse non cam partom, quae po- 
tissimum destinata erat, ita philosoplii ab universo quidem 
veritatis scopo non aberraverunt, sed non ipsum quasi pun- 
ctum veritatis assecuti sunt, eìg evvoiav fièv rov oXov, ut 
ait Alex. p. 104, 3, xaì kniGTaoiv navieg 7jl&ov, ovdh dk 
/uéoog ciVTijg è^ccxQifiwaaoilaL èòvvr/Oi^oav. cf. Phjs. I 1. 
184« 23 sqq., ubi ab universali cognitione ad perscquendas 
singulas partcs pergendum esse Aristoteles docet, et ad ex- 
plicandam eam sentcntiam Trend, de anim. p. 338. Hejder 
krit. J)arst. I 1. p. 1G5. 



al. 993 6. 129 

993^7 tacog Sé xaì — 11 ttccvtìov. Veritatis cogni- 
tio non est difficilis ry cp-vasi, sed ngòg i/fiàg, de quo dis- 
crimine cf. ad Z 4. 10296 4 sqq. Nimirum animae humanae 
ea pars, quae ipsam veritatem amplectitur (cf. ^ 7), rijg 
TjusréQag ipv/iig ò vovg sive ó civdQMTiivog vovg, yI9. 1075« 7, 
quasi praestringitur nimio veritatis splendore. 

993* 11 ov fÀOVov òè — 19 air io i yeyóvaaiv. Si- 
milem sententiam legiinus sopii, elench. 33. 1836 16 sqq. lis 
philosopliis, quorum placita reieceris, gratia tamen est ha- 
benda, ttjv yccQ 'é^tv ngoi^GXì^aav 7]^imv 617. Obiectum 'é^iv 
proleptice videtur accipiendum esse; etenim illi philosophi 
facultatem cognoscendi natura insitam exercendo ita corro- 
bora verunt, ut exsisteret habitus ad cognitionem parandam 
idoneus. cf. de notione 'é^scog ad J 20. 10226 10. Trendel. 
de an. p. 310. — De Phrynide et Timotheo cf. Schoemann 
ad Plut. Agid. 10. Miiller Dor. II. p. 322. Wachsm. hell. 
Alt. II 2. p. 429. 

9936 19 ÒQ&cog ò' éy^i — 31 xrjg à?i7]&siag. Philo- 
sophiam quum cerni dicit in cognitione veritatis, communi 
philosophiae nomine scriptorem theoreticam potissimum eius 
partem significare ex verbis proxime sequentibus apparet: 
&eMQi]Tizrjg fièv yccQ 'atX. Theoretica enim philosophia non 
refertur alio nisi ad cognoscendum id quod est verum, pra- 
ctica autem tendit ad actiones moderandas, et si quando rei 
alicuius naturam, rò ncóg eyst 622, indagat, aeternam rei na- 
turam nihil curat, sed ad hoc tempus (vvv) et ad hunc finem 
propositum (n^óg ri) omnem refert quaestionem. lam ve- 
ritas cognosci non potest, nisi cognita causa, cf. ad A 2. 
9826 3, Atqui si plures res eiusdem sunt generis ac natu- 
rae {avvcóvv^a 6 25, cf. ad A 6. 9876 10), in ea potissimum 
huius naturae vis cernitur, ex qua eadem ad reliquas ma- 
navit. Ergo quum vera sint ea quae sunt, cf. ad A 3. 9836 
1 — 3, veriora et verissima ea esse apparet, quae reliqua ut 
sint effìciunt; idem et essentiae est et veritatis gradus, Mcd-' 
'éxaazov wg syei rov slvai, ovtm xaì rrjg cch]&eiag. Ante 
haec verba gravius, quam Bekkerus, distinguendum putavi, 
quia haec enunciatio non potest coniungi cum proxima su- 
periore ov yaQ noTS 'xtX., sed universam de veritate et es- 
sentia argumentationem breviter complectitur. 

Arlstot. metaph. ed. Bonitz Voi. IL 9 



130 a 2. 994^/. 

GAP. IL 

Causae non possunt esse injìnitae, ncque intra idem ge- 
nus cousai'um si sm^sum vel deorsum progrediaris 993« 1 
— ^27, ncque vero gencia causarum suni iiìjìnita ^27 — 31. 

994« 1 alla. fu)v ori y — 19 ovO-kv èonv. Phi- 
losophiam utpote voritatis scientiam quum suspensam esse 
a principioriim siminiorum cognitione denionstratuui sit, ut 
possit oninino esse philosophia, principia opoitet cogiiosci 
posse. Non possent antem cognosci, si in infinitum pro- 
grederentur. Itaque quod mine demonstratur piincipia non 
esse infinita, potuit illud sane ab ipso scriptore couiunctum 
esse cum superiore disputatione: sed num re vera eandem 
disputationem continuatam, an alteram alteri fortuito adne- 
xam putemus, difficile est indicare, cf. prooem. p. 17. Di- 
stinguitur autem duplex causarum iufinitas, eìg ev&vcogiav, 
ut intra idem causarum genus vel ascendenti vel descen- 
denti in infinitum progredì liceat (cf. ^ti' svueiag de gcn. 
et corr. II 5. 332^12: òsi fnèv yccg CTrivaL xaì f.ii] eìg ann- 
Qov TOVTO levai Iti svdeiag k(f éxarsoa, vel elg ev&v ibid. 
11. 338« 7), et '/MT èJdog, ut infinita esse dicantur genera 
causarum. Et illa quidem infinitas, ?; y.aT' ev&vwoiav, qua- 
lis sit, illustrai exemplis ex omnibus causarum generibus pe- 
titis «3 — 11, ac deinde dcmonstrat «11 — 19 fieri non posse, 
ut in infinitum causa altera ex altera repetatur. Et ea qui- 
dem argumentatio suspensa est a notione tov uioov. Et- 
enim si tria ita disposita sumamus ex ordine causae, ut 
unum sit medium et extra illud alterum primum alterum 
extremum, quaerenti quid ex bis reliquorum sit causa, pri- 
mum causam esse respondcbimus; extremum enim ex reli- 
quis duobus, medium ex pi imo ita est suspensum, ut nisi 
illa sint, ipsum ncque esse nec causa cuiusquam esse possit. 
lam vero si in investiganda causa ascendentibus progres- 
sum in infinitum patere statuimus, quascunquc iu bac serie 
invenimus causas, cae omnes medium obtinent locum, prae- 
ter extremum illud, cuius ab investigatione exorsi sumus, 
(.i^'/Qi Tof; vvv «IS; j)rincipem locimi, quoniam finem illa se- 
ries non babere contenditur, nulla ex omnibus liabet. Ergo 
quia mcdiae sunt, ne causae quidem possunt dici, ipsamque 



a 2. 994 «. 131 

tollit causae notionem, qui sursnm ascendentibus infinìtum 
progressiim patere contendit. («16 tòjv S' ccTieiQcov tovtov 
ròv tqÓtzov i. e. tojv cc7ieÌQ0)v y.aTcc ti)v TiQÓG&eaiv, cf. 6 30, 
inde eiiim, quod usque novi quid extrinsecus additur, haec 
exsistit intinitas, nec vero continuata sine fine divisione, y.arà 
diaiQEaiv, cf. 6 23.) Pertinere autem universam hanc argu- 
mentationem ad eam iuvestigationem, quum ab effectu ad 
causam et ad huius iterum causae causam progredimur, hnì 
tÒ avoj, et propter exempla supra aliata «3 — 11 verisimile 
est, et eo confirmatur quod deinceps ad alteram quaerendi 
viam transit, ubi a causa ad effectum descenditur, èTcl rò 
xdroj, et ne in ea quidem infinitatem inesse posse compro- 
bat. De voce, avio, '/.dro) cf. ad A 9. 992« 17 et Waitz l. l. 

994« 19 Ci?,?, a Liijv ov§' è ni rò xaroj — bQ ho ri yi- 
vs6Lg. Quum infìnitas non esse causas èTiì to àvco ea ra- 
tiocinatione philosophus comprobaverit, quae ad omnia cau- 
sarum genera simul pertineat, iure exspectes eum vel per- 
inde universali argumentatione infinitatem causarum hnì rò 
y.ccTO) refutaturum, vel singula causarum genera sua quod- 
que argumentatione persecuturum, et bis confectis transitu- 
rum ad alteram disputationis partem, ut nec genera ipsa 
causarum infinita esse doceat. Sed a tali ordine scriptor 
longe recedit. Exorsus enim comprobare non esse causas 
infinitas èTzì rò xarco, quamquam minime significavit non de 
omnibus se disputare causarum generibus, tamen inductus 
profecto formulae éz rivog, quam usurpavit, signifìcatione, 
eam argumentationem restringit ad unam causam materialem. 
Deinde de finali causa 6 9 — 16 et de formali 616 — 20 ita 
disserit, ut, si omnino in bis causae generibus progrediendi 
et regrediendi discrimen hac in quaestione recte abbibere- 
retur, infinitatem èTiì rò dvco refellat. Moventem causam 
prorsus omisit excutere. Denique 6 20 sqq. rationem addit 
tam late patentem, ut ad omnem causarum infinitatem, sive 
hnì rò dvco sive Ini rò yarco, sive, quae superior erat di- 
visio, alg ev&vMQiav sive y.ccT sldog, pariter referri possit, 
eique adnectit alteram illam disputationis partem 6 27, qua 
genera causarum non esse infinita comprobat. Non deesse 
artes, quibus hunc etiam disputandi ordinem vel laudes vel 
defendas, probe scio; sed iustum et simplicem eum ordi- 

9' 



132 a 2. mia. 

nem non esse, facile concedct, qui integro iudicìo rem ipsam 
spectaverit. 

Non esse deorsnm infìnitam causannii seriem, ut ex hoc 
alterum, ex altero tertium fìat et generationis finis nullus 
sii, primum de materiali causa comprobat, distincta signifì- 
catione formulae é/, rivog yiyvsGOai. Seposita enim ea si- 
gnificatione, quae ad temporis decursum pertinet, f.a) cog róde 
'Àéyousv fiSTcc róde *22, cf. z/ 24. 1023^ 8, quippe quae ab 
hac quaestione aliena, sit, dupliciter illa formula usurpatur; 
dicimus enim alterum ex altero fieri vel sic ut vir fit ex 
puero, vel sic ut aer fit ex aqua. Et in illa quidem gene- 
randi ratione non novi quidquam ex ipsa generatione eva- 
dit, ovy. k'A Tìig ysvéaecog ^1, sed id quod iam fiendi pro- 
cessu continetur, rò yiyvó/Liavov «26, ideoquc medium est 
inter ens et non-ens, ad perfectionem suam perducitur; et 
quum tÒ yiyvójLisvov , utpote f,ieTC(^v rov ovrog y.aì ^ri 6v- 
Tog «28, suapte natura ad suam tendat perfectionem, rwv 
fih yccQ ovTwv fxsTa^v àvàyxi} réXog uvai i4, haec quidem 
generatio in infinitum progredi non potest. In altero autem 
generationis genere, quod significatum est aèris ex aqua 
geniti exeraplo, alterum exsistit intercidente altero, ac vice 
versa hoc intereunte ilio; qua generandi vicissitudine {àva- 
xduTiTSL 63, de cuius voc. usu cf. Waitz ad An. post. I 3. 
12b 36) quoniam ad suum ipsius initium generatio revertitur, 
infinitas progrediendi excluditur. Itaque omnino rò yiyve- 
6&ciL ex Tivog non potest in infinitum deorsum progredi. — 
Hac explicatione satis iam comprobata esse spero, quae in 
lectione Bekkeriana immutavi, Alexandri potissimum secutus 
auctoritatem. «22 /ni] scripsi, ubi Bekk. ex aliquot codd. 
exhibuit ìj, ac deinde «23 ov^ ovroog àXl' cum codd. prope 
omnibus omisi. Ncque enim id agit, ut omncs iuxta si- 
gnificationes formulae ex nvog cnumcret, sed ut secludat, 
quae huc non pertincnt, /ii) wg róde Xtyo^iev usTa toSs, et 
eas modo reccnscat, in quibus haec quaestio et debet ver- 
sari et re vera deinde versatur. — Quod autem panilo in- 
fra />! i^fjTi omisi, non possum sane aliam adhibere auctori- 
tatem quam interpretum Graecorum Alexandri et Asclepii, sed 
ipsa scntcntiae ratione ea quam reposui scriptura necessario 
vidctur llagitari. Dcscribendum est enim id generationis gè- 



a 2. 994 ò. 133 

mis, qnod viri e puero adolescentis exemplo illustratum est; 
in eo autem genere apte ac proprie dicitur: ov yh/verai ex 
Trjg yevéaecog rò ytyvóusvov (i. e. ita ut ex ipsa generatione 
novi quid prodeat), àAA« (int. yiyveTaù) aera rrp yévsGiv 
h. e. ex Tov ì]Sr] yeyovoTog Alex. p. 116, 22. Sed à?X 'éavL 
f.i8Tc} Tì)v yéveaiv non potest ad distinguendum hoc potissi- 
mum genus referri, quoniam esse quidem post g^eneratio- 
nem in utroque genere recte dicitur id quod factum est. 

99i(* 6 c(fj,a de xaì — 9 àidiov sì vai. Falso Ale- 
xander ab his inde verbis, finita universali argumentatione, 
singula putat pertractari genera causarum, et primum qui- 
dem materialem causam. Non novam ordiri disputationis 
partem, sed artissime haec adnectenda esse superioribus ver- 
bis, vel ex particula aua intelligas qua enunciatum incipi- 
tur. ISimirum unum generationis genus — quod alibi àn?S] 
yév86ig appellatur — id posuit, in quo alterum fit intereunte 
altero; eam sursum ascendenti non patere in infinitum an- 
tea ea, quae ad omnia causarum genera pertineret, ratìone 
demonstraverat «11 — 19; inde iam concludit primam gene- 
rationis materiam non posse interire quum quid ex ea fiat, 
neque ad eam extendi posse eam notionem generationis, ex 
qua alterum fieri dixerat intercidente altero. — Haec vide- 
tur certe scriptoris esse sententia, quamquam eam vel ne- 
cessario ad hanc, in qua nunc versatur, ratiocinationem per- 
tinere, vel necessario ex ipsis verbis repeti non contende- 
rim; ipsa enim verba videantur cuipiam in circulo versari. 

9946 9 sTL Se rò ov — 16 TiéQag hariv. In causa 
finali non admitti progiediendi ab altero ad alterum infini- 
tatem, ex ipsa eius notione manifestum est. Quam qui ad- 
mitti volunt, ii tollunt omnino finalem causam sive, ut ait 
scriptor, Ti)v tov àya&ov cfvoLV ^13, quia rò ctya&óv est 
réXog xa&' avrò, cf. ad A 3. 983« 32. Nec susciperet quis- 
quam agere quidquam, nisi finem assecuturus, ovò' àv etì] 
vovg hv Toìg Toiovvoig i. e. ot ngarrovoi /L(rj ^éklovzeg ini 
Tiégccg jj^etv. — In principio huius loci Alexander p. 119, 7 
prò V. erv Ss habet ènei Sé. Quam si proba veris lectio- 
nem, a particula wgt' apodosis erit ordienda, cf. ad Z 10. 
10356 18. 

9946 16 ce?, Ice (.lijv ovSè — 20 kyó^isvóv hariv. Nec 



134 a 2. 9946. 

formalis causa infinitatem admittit. Potest quidem definitio 
explicandis siiigulis notis ad aliara reduci et similiter porro, 
quo in progressu posterior quaeque definitio, si eam cum 
priore comparaveris, explicationis forma et dictione aucta 
erit, nXeovd^ovTa t(u Zo/oj. Sed et prior definitio magis 
ad ipsam rem definiendam pertinet quara posterior, et vero 
prior si non esset rei definitio, nec posterior esset. cf. de 
eadem re Anal. pr. I 22. De particulis te — Sé b\S, 19 sibi 
respondentibus cf. Herm. ad Vig-. p. 836. Hartung Part, I. 
P- 171. 

9946 20 ere rò èniGvao&at — 27 aTtsiQcp slvai. 
Cf. ad 994« 19. Infinitatem causarum qui statuunt, ii omnem 
tolhmt scientiam; sciri enim nihil potest, donec ad ea per- 
veneris, quae non amplius ita dividuntur et distinguuntur, 
ut eorum cognitio ad aliam vel cognitionem vel causam re- 
feratur — hoc enim significari videtur verbis tcqìv i] ùq rà 
aToua è?vd'6ìv ^21. Huic rationi opponi non potest fineae 
exempium, quae licet infinitae divisioni locum praebeat, ni- 
hilo tamen secius cognoscatur; linea enim non xarà tzqÓo- 
&661V et kvEQyEia, sed y.caà diaiQBGiV et Swccfuei est infi- 
nita, nec comprehenditur mente, quatenus potest in infini- 
tum dividi, sed quatenus certis finibus re vera est circum- 
scripta, voiioai ò' ovx 'éan ^rj orr^Gavr a ^24. Quare qui 
cognoscit Trìv cctzeiqov lineam, i. e. tì)v kn aTieiQov Siatge- 
Ti]v (Alex. p. 122, 14), is non inducet animum infinitas, quae 
possunt fieri, divisiones dinumerare. — Proxima verba ^25 
alla y.cà — 27 àneiQco eivai quid significent, non possum 
nisi obscura quadam divinatione assequi. Sicuti linea infi- 
nita est propterea, quod potest dividi in infinitum, similis 
in materia cernitur infinitas, quae potest infinitas in se re- 
cipcre qualitatcs. Sed cogitari cani scmpcr oportet tam- 
quam quae insit uni cuidam ex iis rebus, quae motu ac 
mutatione ex ea procreantur, tì)v vhjv kv xivovfiévcp voecv 
àvdyzì]. Oinnino notio infinitatis, rò àneigaì elvai, nullius 
rei naturam et substantiam continet, cf. Phys. IH 4 — 8; et, 
si conti neret, ipsa tamen notio infinitatis, rò ànEÌoM elvai 
/v27, quia notio cst^ iion erit infinita. 

994/> 27 alice fii]v — 31 òce'^el^Jeìv. Cf. ad 994« 19. 
— TOT e yào EÌòivai 7,tI. Cf. ad A 1. 980a 22. 



B 1. 995 «. 135 

GAP. III. 

Quam quls potlssimitm probet docendl rationem, quum 
ex usti et consuetudine pendeat, eruditione opus est, ut in 
quolihet genei^e eam sectetur, guae apta sit ad naturnm rei 
994* 32 — 995« 14; et mathematicae quidem demonstrationis 
seveintas non est requirenda in disciplina pltysica — «19. 

Ad universam hanc disputationem cf. Eth. Nic. I 1. Eth. 
End. I 6. 1216^» 40 sqq. 

995« 2 ov'/^ 0(,i0ici int. roìg elojdooc vel r// rov Ttod- 
yf.iaroq (pvoei, quam Dimirum ex usu et consuetudine unice 
aestiniant. — «4 r« f.iv&wd'ì] '/.tX. cf. A 8. 1074* 4. 

995« 10 èia n)v fiixuo?.oy iccv i. e. propter putidam 
in rebus miuutis subtilitatem, non quae re vera est putida, 
sed quam putidam esse sibi persuaseiunt. cf. Etb. ]Nic. IV 4. 
11226 8. 

995« 16 èv Toìg firj e/ovOLV vlriv. Quo quid remo- 
tius est a materia et suapte natura simplicius, eo maiorem 
admittit cognitionis subtilitatem, cf. ad A 2. 982« 26. Con- 
tra si quid coaluit cum materia, ut quae sit ccyvcoOTog '/.ad' 
avTijv, Z 10. 1036« 8, minor est subtilitas requirenda et re- 
putandum in defiuieudo on àeì àvaiQùv eori, Z 15. 1040« 7. 

995« 17 lacog. Cf. ad A 5. 987« 26. 

995« 19 xaì el aiàg — 20 èaiiv. Hoc enunciatum 
quamquam in libris et scriptis et editis exhibetur omnibus 
et ab Asclepio iam agnoscitur, tamen sine dubitatione omit- 
tendum est ex auctoritate Alexandri. Is enim haec verba 
non modo omittit in interpretatione huius libri, sed etiam 
ad primam libri B ccTioolav 1. 995* 4 adnotat, haec verba 
sub finem libri ce adscripta esse a quibusdam, ut haberent 
quo verba libri B referrent. cf. Alex. p. 130, 24. 



B. 

GAP. I. 



AnoQica, quae ad primam pbilosophiam pertiuent, hoc 
libro et recensentur et investigantur. Etenim ad inveuien- 
dam rei alicuius veritatem cognovisse primum oportet, quae 



136 B 1. 995 «. 

possiiit de ea re diibitari, eaque in utramque partein dispu- 
tasse; diflìcultates enim, quae ipsi insuiit rei, is demum et 
expediet recte et iium expedierit cogiioscet, qui ipsas co- 
gnoverit difficultates; et iustius iudicabit qui tamquam arbi- 
ter causae constitutas utramque partem audiverit causam di- 
centem (cf. de coelo I 10. 279i 7). Eandem investigandi 
viam ingrediendam dicit et ipse ingreditur de an. I 2. 403 * 
20. Phys. IV 10. coli. 1. 208«34. Anal. post. II 3. 90« 37. 
cf. Waitz ad h. 1. De siiigulis autem ccnogiciLg ita in utram- 
que partem disputat, ut non ab ipsis rerum principiis pro- 
ficiscatur, sed kx tmv èvdó^ojv, i. e. ab opinionibus vulgatis 
maxime et probatis, atque inde exorsus verum tentet magis 
quam inveuiat. lam quum sint ex Aristotelis descriptione 
diaXEZTiy.oì XóyoL oc ex tcòv èvSó^cov ov?,XoyiOTr/.oì àvTicfd- 
68wg soph. el. 2. 165^ 3, et dialectica ars iiELQaGTixi) TtsQÌ 
(ov i) oo(fia yvwQiOTixi] F 2. 1004^ 25 (cf. "Waitz Org. II. 
p. 435), universo hoc libro non tam ipsius scientiae par- 
tem, quam dialecticam eius praeparationem contine» i appa- 
ret, quae dialectica ars quantum valeat ad cognoscendam 
veritatem Aristoteles exponit Top. I 2. 101« 34, cf. Hejder 
krit. Darst. I 1. p. 345 sqq. Itaque hic etiam liber quasi 
in vestibulo versatur philosophiae, propius tamen ad rem 
accedit quam liber primus, siquidem in primo libro nihii 
aliud quam aliorum de primis causis sententiae recensentur 
et iudicantur, hoc autem in libro ipsius rei investigandae 
diffjculfates pertractantur, sive conspicuae iara in placitis 
superiorum philosophorum sive ab aliis etiam tum praeter- 
missae, 995« 26 sq. Ac primo quidcm capite ànoQiaq enu- 
merat tantum, reliqua libri parte in utramque partem de iis 
disputat, quod quum non prorsus eodem ordine faciat, quo 
eas enumeravit, singulas ubi pertractaverit breviter videtur 
indicandum, ut ibi quacratur si quid ad eas explicandas ne- 
cessarium videatur. 995'>' 5 nór^Qov — 6 ahiag, cf. 996« 
17 — ^26. — *6 y.cù tiÓtsoov - — 10 toiovtùov, cf. 99Cìl> 25 
— 997« 15, — b 10 àV — Il nXslovtg eìoi, cf. 997« 15 — 25. 
Proximam ccTioQiav />12 xàv d — 13 ahxMV non singillatim 
pertractari iam Sjrianus animadvcrtit; sed superiori ita ad- 
haeret, ut ubi Illa pensatur, de hac etiam videri possit satis 
disputatum esse. — H3 xaì tovto — 17 alo'LhrjTcòv, cf. 997« 



B 1. 9956. 137 

34~998« 19. — H8 negi te — 20 ovalaig, cf. 997« 25 

— 34. — i20 TTQÒg Se — 27 èvavTiov praetermissa est in 
disputatione rwv aTTooicov, pertinere autem harum rerum co- 
gnitionem ad primam philosophiam intelligitur ex F 2, 10036 
35 sqq. 1004« 17 sqq. et ex universo libro /. — ^27 xcd 7i6~ 
reQov — 29 'éxaOTov, cf. 998« 20 — H4. — ^29 zaì d — 
31 'éy.cc6T0V, cf. 998^ 14 — 999« 23. — A 31 ^lahora — 34 
àgid^uóv non singillatim quidem examinatur, scd niaxiinam 
partem in ea continetur, quae proxime sequitur. — ^34 xcà 
TióreQov — 36 ovtcov, cf. 999« 24 — *24. — 996« 1 hi al 

— 2 vTto'/.Eiuévh) , cf. 999^24 — 1000« 4. — «2 y,cà tiÓts- 
Qov — 4 (f&aQTCii, cf. 1000« 5 — 1001« 3. — «4 èri de — 
9 ccéoa, cf. 1001« 4 — ^25. — «9 xcù tiÓtsqov — 10 tiqcC' 
ytidroìv, cf. 1003« 5 — 17. — «10 xaì SvvdfieL i) èvsQyeia, cf. 
1002*32 — 1003« 5, quo loco, quum /civì]6ig et dvva^iig ar- 
tissime cohaereant, proximam etiam ànooiav, «11 hi tzots- 
Qov — 12 noXXrjv, exaininatam censebimus. — «12 ngòg de 

— 15 èv TovToig, cf. 1001* 26 — 1002* 11. 

995« 28 òianogìia ai est Sie'^skd^eìv rag aTioQiag, cf. 
«35, 65. 4. 999«32. K 1. 1059« 19, 615. M9. 1086«34; in- 
terdum tamen dianoQBlv ita usurpatur, ut omissa prope prae- 
positionis dia significatione a simplice verbo cìtioqbìv non 
magnopere differre videatur, cf. A 9. 991« 9. M 5. 10796 12, 
21. al. — «30 àyvoovvrag ròv §66 jliov xtX, Eadem cora- 
paratione utitur Aristoteles Eth. Nic. VII 3. 1146« 24. — «33 
dvGxeQslag. Nomen Sva^égeia h. 1. manifesto idem fere 
significat atque ànogia: sed aliquanto tamen latius patet 
dvox^QBiag significatio , ut ab ànoqiag notione transeat ad 
notionem àxoniag, cf. M 9. 10856 17. 1086« 4. 612. iV 2. 
1090« 8. 4. 1091« 37. 61. 23; similiter dvo/jQ^] GVft/3aivei 
eadem usurpatur vi atque àvona, dXoya, àòvvaxa ovfi^ai- 
vei, cf. M 7. 10816 37. 9. 10856 6. 10866 7. 

9956 1 ev Q rj 7C e V. Numerus siiigularis si quem offendat 
propter antecedentem numerum pluralem roìg àyvoovGi, con- 
ferat exempla similia Matth. gr. Gr. §. 293. 

9956 4 e6TL <5' ccTiOQia ti geo zi] — 5 dLrj7TOQ7](ya/Lisv, 
Quidam e Graecis Aristotelis interpretibus quum haec verba 
eum in sensum accipcrent, ut de ipsa hac àizoQia dùbitatum 
iam et disputa tuni esse in superioribus opinareutur, quo- 



138 B 1. 996«. 

niam iiiliil ciusmodi in iis inveniebant, sub fiiiem libri « ea 
verba ex ingenio addiderunt, ad quae haec referrentur, cf. 
ad 995« 19. Sed neque opus est hac coniectura et omnia 
aptissime concinunt, si sequimur verissiuiam Alexandri ex- 
plicationem. Prima dubitatio, ait Aristoteles, ad eas res per- 
tinet, quibus de rebus disputatum est in prooemio; dispu- 
tatum autem ibi est de causis; hae igitur num ab eadem 
omnes scientia investigandae sint an aliae ab alia, primum 
est quaerendum. 

995/>' 12 ao(piag. Pluralis oocftai singulas significat par- 
tes (avyyevEÌg) TÌjg aocfiag, de cuius notione cf. ad y4 2. 
983« 20, quemadmodum plurali cfiXoGocpiai diversae signilì- 
cantur philosophiae disciplinae, cf. ad ^ 3. 983^ 21. 

9956 16 OLOV ol TioLovvT eg. Verbum huius enuncia- 
tionis (faoiv vel ?^éyovaiv repetendum est ex superiore cpa- 
réov f' 15. 

995^- 19 ì) &£coQla, ci. ad a 1. 993« 30. — 620 avfi" 
fie/3ì]z6Ta xa&' avrà, cf. ad // 30. 1025« 30. 

9956 23 ol dccasxTixoi, cf. Trendel. El. §. 33. et lo- 
cos ad initium huius capitis adscriptos. — 624 èvdó^cov, 
cf. p. 136. 

9956 27 nóxEQov al aQ^ccì xaì toc aroi^x^^^ ^^ 
yivì] èoTi. Articulos ante nomina ccqxccl et GToiyeìcc po- 
sitos, quia haec nomina praedicatum continent enunciatio- 
nis, omittcndos suasi Obs. ad Met. p. 51. Et ea quidem 
constructio grammatica enunciati necessaria est et vera, sed 
num ])roptcrea illi articuli in praedicato omittendi sint ma- 
gnopere dubito. Videtur enim Aristoteles non simpliciter 
quaerere num genera prò principiis et elementis sint ha- 
benda, sed num sint habenda prò iis principiis et elemen- 
tis, de quibus quummaxime agitur. Ita articulorum usus 
non ferendus modo sed probandus erit. cf. Speng;el Miinchn. 
Gel. Anz. 1843. Nr. 243. 

996« 1 'A ai al — 2 VTioxeLiLiévcp. Quae dicantur cau- 
sa e al iv Toìg Xóyoig et quae vicissim ai èv T(p vTioxsLf^évcp 
\etcres iam intcrpretcs Alexander et Syrianus dubitaverunt. 
Signiiicaii autem vcMbis ai kv ru) kayro axiomata, àg^ai éj 
ojv ÒiL'Avvovaiv aTTuvTF.g 9956 8, (juod Alexander non impro- 
bat p. 131, 31, pioptcrea admoduin dissimile vero videtur, 



B 2. 996 «. 139 

quìa in omnibus bis ccTioQiaig, quae proxime vel supra vel 
infra recensentur, unice rerum, non disputandi et cogno- 
scendi principia adhibentur. lam si meminerimus, ttjv xarà 
tÒv Xóyov ovaiav saepe appellari substantialem rei formani, 
E\. 1025*27. ZIO. 1035M3, 15. 11. 1037« 17, et rà wg 
?.óyog aiTia dici principia formalia, ^ 3. 1070« 22, non 
dubitabimus al èv TOÌg kóyoig àq^ai interpretari principia 
formalia, quibus opponantur al èv rà vnozu^évM, principia 
materialia. Nec vero opus est, quod vokierunt Alexander 
et Sjrianus, formalium principiorum \im ita extendere, ut 
eodem nomine etiam finalia et moventia contineantur, cf. 
Alex. p. 134, 29; videtur potius non omnia hic enumerare 
Aristoteles causarum genera, sed acquiescere in significanda 
ca principiorum oppositione, quae saepissime in quaestio- 
nem cadit et latissime patet. 

996« 5 sqq. Cf. Phjs. IH 4. Met. ^ 5. 6. 8. 9. — «6 
'é?,eyev. De numero singulari verbi, qui refertur ad no- 
men proximum niàzMV , non ad remotius oc IIvOayÓQUOi, 
cf. Kriiger gr. Gr. §. 63, 4. 

CAP. IL 

Quaestio prima. 996« 18 — *25. 
Primum Aristoteles num sit unius scientiae necne omnia 
causarum genera contemplari disputat. Ac primum quidem 
non esse unius scientiae duabus rationibus probare studet, 
996« 18 — *1. Scientia una eademque non est nisi contra- 
riorum ; atqui causae non sunt inter se contrariae (/m) èvav- 
Tiag ovaag «20); ergo non eadem est omnium causarum 
scientia. Accedit quod non omnes omnibus in rebus causae 
inveniuntur, unde item eflìcitur, ut non eadem sit omnium 
causarum scientia. Esse autem, in quibus non omnia cau- 
sarum genera inveniantur, immobilia documento sunt, veluti 
res matbematicae (cf. E l. 1026« 14); in bis enim non in- 
esse causam motricem ex ipsa eorum notione manifestum 
est; sed nec finalem causam in iis inesse ita demonstiat, 
ut in notione fmalis causae latere dicat cogitationem eius 
actionis, quae linem propositum habeat. — Dialecticam esse 
utramque'argumentationem, é^ kvòó'^MV non é^ ccXijOcov, in 



140 B 2. 9966. 

proniptii est. In priore conclusione propositio maior, ut vere 
Alexander iudicat, falso sumitur; namque contrariorum ean- 
dem esse scientiam notum est Aristotelis placitum, cf. F 2. 
1004« 9. K 3. 1061« 19. An. pr. I 36. 48* 5. post. I 7. 75^ 13. 
Top. 114. 105^33. 113. noi 20. Vili 1. 1.556 31. 13. 163«2. 
Phvs. Vili 1. 251« 30. Eth.N. V 1. 1129« 14; sed longe aliud 
hic sumit, quuui non esse eandem scientiam statuit nisi con- 
trariorum. In altera arguraentatione quoniam a particulari ad 
universale iìt conclusio, omnis desideratur concludendi ne- 
cessitas. 

996« 32 TÒJv oocpiatùJv riveq olov 'AoiariTiTioq 
7tQo^'ni]Xày,LL,ev avrag. Aristoteles quum sophisticani ar- 
tem a philosophia differre dicat rov (Siov tT] tiqocìlqìgh F 2. 
1004^ 24, non immerito Aristippum hoc nomine notat. Qui 
quod mathematicam propterea dicitur neglcxisse, quia illa 
boni mentionem omnino non faciat, alibi idem si non de 
mathematica, at certe de physica universe narratum vide- 
mus, et ita quidem, ut haec contemtio artius coniuncta sit 
cum placitorum Aristippi indole, cf. Sext. Emp. adv. Math. 
VII 11. p. 192, 25. Bk.: 7icioci7ié}.i7iBiv Sé to cpvGi'/.òv y.aì rò 
?.oyiy.òr cog fiì]dèv Tioòg rò svScafióvcog /9iovv ovveQyovvTcc. 
Diog. L. II 92. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 125. 

996^1 à?,lcc jLn)v — 25 tovtcov 'éxccorov. Quoniam 
dialectice singulae quaestiones disceptantur, iure et ex simi- 
litudine reliquarum prope omnium quaestionum exspectes 
Aristotelem, postquam diversa causarum genera non uni do- 
ctrinac subiecta docuit, iam in alteram partem disputaturum, 
ut non posse diversam esse diversorum causae generum scien- 
tiam esse comprobet. Sed ab ea via aut recedit aut vide- 
tur certe recedere Aristoteles. At si plures, ait, ponuntur 
causarum doctrinae et sua cuique generi scientia assignatur? 
quaeritur quam potissimum ex his doctrinis eam esse pute- 
mus, quam nunc quaerimus, primam philosophiam. Etenim 
quum lìeri possit ut in eadem re, quae investigatur, omnia 
causarum genera cernantur, si sequimur opiniones de sa- 
pientia antea cxpositas (ex tojv nalctL dio)QL6fAÌvojv ^8, 8iw- 
oiaOì] />14, cf. A 2), habere videmur, cur unius cuiusque 
causae scientiam j)()tissimam et primariam esse statuamus. 
C'ausac (ìnalis cognitio reli(juis videtur pracferenda esse, quia 



B 2. 9966. 141 

ad summuin finem reliqua leferuntur omnia, AIO — 13, caii- 
sae formalis coguitio, quia cognovisse aliqiiid nobis vide- 
mur, si formam siibstantialem, rò ri tari, cognovimiis, ^13 
— 22, caiisae iiioventis denique coguitio in cognoscenda ge- 
neratione et actione piiuuuii sibi videtur locurn vindicare. 
( ÌMaterialem causam, quamquam antea commenioravit i7, ta- 
men in hac de principatu disputatione non respicit, quo- 
niam materia per se cognosci non potest, Z 10. 1036« 8.) 
'Sìars, ait ^24 concludens disputationem, a/J.rjg clv dó^sisv 
ènL6TìjfÀ.i]g eivca rò i&'ecooijaca tcuv cììtuov tovicov 'é'/.aoTov. 
At hoc non concluditur ex aiterà disputationis parte, quae 
proxime absoluta est, sed ex priore «20 — ^1. Quare, ut 
omittamus Alexandri coniecturam prorsus improbabilem ovy. 
a?,h]g prò àlh]q scribentis, aut ita statuendum erit, negle- 
cta altera disputationis parte, quae erat de diversarum. do- 
ctrinarum principatu, Aristotelem redire ad priorem; aut, si 
refertur ad posteriorem etiam disputationis partem, aliud 
quidpiam supplendum est. Nimirum primam philosophiam, 
quidquid ei subiectum est, unam esse, tacite sumit Aristote- 
les; iam quod demonstravit, si plures ponantur esse causa- 
rum doctrinae ut suae quodque causarura genus subiectum 
sit scientiae, singulas doctrinas inter se diversas sibi vindi- 
care primae philosophiae dignitatem, id eo nos deducere vi- 
detur, ut non posse plures poni iudicemus. Sed utut verba 
explicamus, non satis piane disputatum esse apparet. — Sol- 
vitur haec prima quaestio jT 2, ita tamen ut non singulas 
dubitationes h. 1. motas refutet. 

996^ 7 ov d' evey.cc, rò eQyov. Opus non est intel- 
ligendum id quod facit aedificator; hoc euim esset ipsum 
aedificium, quod non potest dici finis esse aedificii: sed pò- 
tius id opus, quod acit fdomus, ?} rìig oìxiag èvéoyeia, ut sit 
àyyeiov O'/.STiaOTiy.òv acouaTcov y.cà yorjudTMV H 2. 10J3« 16. 
Quamquam fatendum est, ita non multum differre causam 
fìnalem a formali causa, rò 8' eldog ó Xóyog ^S, qualem de- 
scribit H 1. 1. vel de an. I 1. 403*4. — 69 'éx^i lóyov, 
cf. r 5. 1010« 16. Phjs. I 6. 189« 21. U7, et ad A 1. 981« 
15. — HO àQXiyo)TCiTiì, cf. ad A 1. 981« 30. — U9 yaì 
èv Tolg cello ig y.rl. Duo videtur genera distinguere, in 
quibus cognitio tov ti èori reliquis cognitionibus omnibus 



142 B 2. 996 ò. 

praestet, alternm earum rerum, ri rò ngccyf^ia 616, quae 
siinpliciter cogiiosciintur et id quidem potiiis notione sub- 
stantiali cognita quam variis eius affectionibus, alterum ea- 
rum vel notionum Tel propositionum, quae per syllogismum 
et ratiocinationem comprobantur, cov ccTrodsi^eig elal ^19. 
Hoc alterum genus quadraturae exemplo illustrai, quae quod 
rectius definitur LièOì]g evosoig, quam si dixeris: rò loov érs- 
Qoin'jxeù ÒQ&oycóì'iov elvai ìgÓtiI^vqov, cf. Trendel. de au. 
II 2. 413« 17, Waitz ad An. post. II 10. 91« 1. 

Quaestio altera. 996b 26 — 997« 15. 

Quaeritur num eiusdem primae philosophiae sit et rerum 
et cognoscendi principia, sive quae nos dicere consuevimus 
et realia et idealia principia cognoscere. Ac priraum qui- 
dem demonstrat non esse utrorumque principiorum eandem 
scientiam, 996^ 33 — 997« 2, additque dubitationem, num 
omnino principiorum idealium esse possit scientia, «2 — 11, 
deinde nec posse seiungi principiorum cognoscendi dòctri- 
nam a scientia principiorum rerum comprobat, «11 — 15. 
Haec quaestio dirimitur F 3. 

996^26 Twv ccTioSeiy.TLXcov ccq^cov. Summas propo- 
sitiones, quibus tamquam fundamentis in omni demonstra- 
tione utimur, modo ccTiodeiy.viy.àg àoydg appellai, modo zoi- 
vàg àoyc'cg, è^ cov cìticcvtcì dsiy&/j68Tai An. post. I 32. 88« 36, 
modo xoivcc à'^uóuaTcc ibid. I 10. 76* 14, vel simpliciter à^uó- 
jLiara 997« 11, cf. An. post. I 2. 72« 16: ijv d' (se. ccueaov cìq~ 
yì)v 6vV.oyiOTiy./]v) àrayxì] 'éyecv ròv otlovv ficc&i]GÓf,ievov, 
ci'^^ioma, vel etiam simpliciter rà y.oLVcc An. post. 111. 77« 27. 
cf. Trendel. El. §. 53. AVaitz ad An. post. I 2. 72« 17. Ea- 
dem principia quod proximis verbis y.oivàg òó'^ag ^28, 997« 
21, 22, appcllat, vocabulo ò'ó^ìjg non opinandi naturam in- 
ceitam et inconstantem notat, quae fere est vis buius vo- 
cal)uli ubi k7TL0Ti]iii} opponitur, sed communem omnium per- 
suasionem, rò doxovv Tiàaiv, non adiuncta illa inconstantiae 
nota, cf. r3. 1005/> 33. 6. 1010/> 13 coli. 4. 1008« 15. Exem- 
pli loco unice piincipium contradictionis (juod dicunt affert; 
alia eiusdem generis (yaì vano a'K'Ua roiavrai ngotàaeig, cf. 
1. 995/^ 10) vide Anal. post. 1 10. 76« 41. 11. 77a 30. 

99G^> 33 f^iiccg f.iiv ovv — 997« 2 tisqì avxojv. Quae- 



B 2. mia, 143 

libet scientia quae ad demonstrandum ei snnt proposita ita 
couficit, ut a suis proficiscatur piincipiis; comuiunia cogno- 
scendi principia omnes pariter suum in usimi convertunt, cf. 
An. post. I 10. Haec igitur communia principia quum pari- 
ter ad omnes pertineant disciplinas, nec vero ad uuam, ve- 
luti geometriam, potius quam ad aliam quaralibet, aut ab 
omnibus sunt demonstranda aut a nulla. Illud locum ha- 
bere non posse, ut summa cognoscendi principia ab omni- 
bus comprobentur discipìinis, prò concesso sumit Aristote- 
les, nimirum quia ita diversis discipìinis idem foret subie- 
ctum; ergo effìcitur ut a nulla omnino disciplina, itaque ne 
a prima quidem philosophia, comprobentur. — Sed in hac 
ratiocinatione quum diversas commemorat disciplinas, tecte 
singulares dicit disciplinas, quae yévog n tov ovTog tieol- 
yQaxjjduEVccL ttsoI tovtov TioayuaTevovTca E 1. 1025« 8, ac 
tamen conclusionem transfert ad primam philosophiam, cuius 
id ipsum est proprium, ut non de genere entis, sed neoì 
TOV ovTog ccTc'Uòg ?) 6v E 1. 1. quaerat. Hanc concludendi 
fraudem detegit Aristoteles, quo loco universam quaestionem 
dirimit, E 3. i005« 29: dióneo ovOsìg tojv y.arà uéoog km- 
axoTTOvvTcov èyyeigsZ lÉyeiv Ti tieoì ccvtojv, eì cih'i&rj ì] ui], 
OVTE yEiouÉTQiig ovT c<OL&in]Tixóg ZT?.. Ceterum ex bis ver- 
bis coli. /"2. 1005« 11 apparebit, errare Schweglerum quod 
prò Ti yào iiàllov yEcouETolag legi iubet tl yào uà/J.ov oo- 
(fic<g, adbibito ad confi rmandam coniecturam loco simili li- 
bri K 1. 1059« 25. Nimirum hoc paralogismo utitur Aristo- 
teles: quoniam non geometria potius quam quaelibet alia 
doctrina in cognoscendis axiomatis versatur, ergo ne primac 
quidem philosoplìiae tribuenda est axiomatum investigatio. 

997« 2 aua dà y.aì — 11 c< ^icjuao'ùV. Non modo 
primae philosophiae tribuendum non est, ut summorum co- 
gnoscendi principiorum cognitionem quaerat, sed omnino 
fieri non potest, ut eorum scientia sit. Etenim duo sunt 
scientiae genera, quorum alterum in definiendo alterum in 
demonstrando cernitur, kTaaii^uì] aut Òoioti'/,ì'] est aut àno- 
dEi'ATr/.i], cf, An. post. I 3. II 3. 4. Definitivo scientiae ge- 
nere opus non est in summis cognoscendi principiis, nam 
quid singula quaeque significent y.cà vvv yvcogi^ofiEV i. e. av- 
tÓ&ev y.aì x(x)OÌg òoiOfiov yvcoQiLouEV. cf. An. post. I 10. 



144 B 2. 997 a. 

76^20: ov8h rà y.oivà (int. ci^to^iara) ov Xctu^dvEi ri ai]- 
fiaivei tÒ iccc ànò lacov cccfsleìv, oti yvojgiuov. Alternm au- 
tem genus rò ccTioSer/.Ttxóv, quod demonstrativum dicere li- 
ceat, locura liabere non potest. Namque ad quamlibet de- 
monstrationem tria necessario requiriintur, primurn genus, 
ad quod spectet universa argumentatio, deiude propositio- 
nes vel axioinata, ex quibus petatur argumentatio, denique 
affectiones, quas inesse generi demonstretur. Haec tria 
etiam in ea requirentur scientia demonstrativa, qua axio- 
mata comprobentur, ipsaque axiomata affectiones erunt eius- 
dem generis, in quo cognoscendo haec versetur scientia. 
lam quum axiomata ad omnes res via ac ratione compro- 
bandas adhibeantur, nec tamen ad aliud genus possint trans- 
ferri, quam in quo ipsa insint, cf. An. post. I 9. 76^' 22, inde 
videtur effici, omnium rerum denionstraodarum idem esse 
genus. Solvi posse etiam hanc diffjcultatem distinctione Ari- 
stotelica Tov ovToq ciTzlcòg )) 6v et rójv tov ovrog f^iegcòv fa- 
cile est intelligere; hoc loco satis habet proposuisse difficul- 
tatem. — Conferenda sunt cum hoc loco An. post. 17 — 10, 
praecipue I 7. 75« 39: Toia ydo hoTi tcì tv Taìg cìtzoSbì'^b- 
6LV, Èv Lièv tÒ ccTtodeixvvuevov t6 ovuTzéQaaucc tovto 3' 
hOTÌ tÒ VTidoyov yévsL tlvÌ '/.a&' avrò, ev Ss ree d^LcóuaTa' 
cc^uóiiccTcc 5' èarìv è'^ wv. tqltov tu yévog rò vTTOxeijLisvov, 
ov ree Tiddi] y.aì tcc y.ci&' avrà ovu,38iS}]y.ÓTa §ì]}.oI tj cìtiÓ- 
8ut.ig. I 10. 766 11: Tiàoci yào ccTZoSeiyTry.ì) kruorìjUi} neoì 
TQia èoTiv, oGcc re sìvca tì&etccì {tccvtcc d' èorl to yévog, 
ov Tcov y.ad-' avrà ttcì&ì/ucìtcov èoTÌ &ecooi]Tix/]) , xal r« 
xoLvà Xeyóiuva cc'^icóuccTa, è^ wv ttoojtcov (X7Todeiy.vv6L, y.cà 
TQiTOv TOC TTCi&ì], ójv TI 6ì]uaivEi ExaGTov la/u/Sccvei. 76* 21: 
Tùia ravTCi kart , tieol 6 ts deiy.vvoi y.cà à deixvvGi xal è^ 
ó)v. 32. SS/-» 27. — Ceterum parcnthesi inclusi verba negl 
ndvTOìv y. a. ciTióÒEiìiv elvai, secutus interpretationem Ale- 
xandri; etenim haec vcrba unicc ad ci^uóuara referuntur: 
statuenda esse axiomata, quia non possit omnium esse de- 
monstratio, cf. An. post. I 3. 72/> 5 sqq. 19 sqq. 10. 76« 31. 
1,9. 82« 7. 22. 84« 31. II 19. 9,9* 22 sqq. Eth. Nic. VI 6; 
cnunciationc autem ea, quac ab àvdyxì] ydo orditur, con- 
ili niaiitiir tria illa, quae ad quamlibet demonstrationem rc- 
quiri antca dixit. — «5 tt^vcci, cf. ad yl 1. 981* 24. 



B 2. mia. 145 

991 a 11 ci?.?,ci jLiriv — 15 xal rò ipevdog. Antithe- 
sis disputatioiiis. Sin diversam statueris priucipiornm idea- 
lium cognitioiiem a cognitione realium, iitra sit potior et 
sua natura prior quaeritur. Sicuti enim sumuia principia rea- 
lia ad entia omnia spectant eorumque causae sunt, ita idea- 
lia principia comiuunia sunt omni cognitioni omnisque scien- 
tiae causam continent. Inde et utra sit potior et cui potius 
quam primo philosopho hanc scientiam tribuas, dubium est. 

Quaestio tertia. 997« 15 — 25. 
Prima quaestione disputavit num omnia causarum genera 
eadem scieutia coguoscerentur; iam quaerit utrum omnia ge- 
nera entis ex eadem scientia suspensa sint necue. Atque 
eiusdem videri scientiae esse omnia coonoscere rerum «e- 
nera comprobat eodem usus argumento, quo in superiori- 
bus, quoniam si ponatur non esse eiusdem, dubitatio ori- 
tura sit, in quo potissimum genere entis rersetur prima phi- 
losophia, «16, 17. At yicissim non videri unam esse posse 
omnium entis generum scientiam ea conficit ratione, quod, 
si hoc ponatur, inde consequens sit, ut etiam omnium ac- 
cidentium, quae generibus entis per se accidant, una sit 
scientia; quod quum fieri non posse prò concesso sumat, 
inde ne illud quidem veruni esse, unde profectus hoc con- 
clusit, comprobat. Id vero diserte expìicat, cur, si ponatur 
una ipsorum generum entis scientia, una item sit futura ac- 
cidentium per se scientia. Quaelibet scientia, id quod panilo 
snpra dictum est «8, in genere quodam cognoscendo ver- 
satur, cui quae accidant investigai profecta ab axiomatis. 
Igitur de uno atque eodem genere accidentia contemplari 
unius erit scientiae, quae proficiscatur ab iisdem cognoscendi 
principiis, ex tojv y.oivcòv So't,(jjv, cf. ad 9966 28. Nam si 
unius est scientiae quid sit res cognoscere, unius etiam erit 
axiomata cognoscere ex quibus illa res pendeat, sive haec ea- 
dem est scientia sive diversa; unde apparet unius item fore 
scientiae ea cognoscere accidentia, quae rei illi propositae 
per se inhaereant (waTE y.cu rà gvu^e^ìyaÓtcì int. -d^eojorjGai 
luàg éoTca), sive ipsae iìlae doctrinae, quae in substantia 
rei eiusque principiis idealibus versantur, huc etiam perti- 
nent, elz avrai ■&eùjqovgìv , sive haec scientia suspensa ab 

Aristot. metaph. ed. Bonitz Yol. IL 10 



146 B 2. 997 a. 

illis (ex TovTMv) eademque ab illis diversa, at una tamen 
est. — Ab Alexandri explicatione hac una in re discessi, 
quod ille verba è^ cbv contorta quadam ratione ad acciden- 
tia refert; sed intelligenda esse axiomata manifestum erit 
conferenti quomodo sibi respondeant singula membra enun- 
ciationum slneQ — Soi,wv, deinde tisqì ovv — do^wv, de- 
nique ttsqI t6 — tovtwv ^iia, ita quidem ut in singulis 
enunciationibus enumerentur genus, axiomata, accidentia. 
Schweglerus quod putat extremam disputa tionis partem, «21 
TieQÌ ovv — 25 lilla, manifesto ab hac quaestione alienam, 
pertinere ad eam quae proxime sequitur et ponendam esse 
post «34 TiayxccX^Tiov , ipsa, quam exhibui, interpretatione 
satis refutatum arbitror. 

Solvitur haec quaestio distincta prima philosophia a sin- 
gulis philosophiae disciplinis E 1. 

Quaestio quarta. 991 a 25 — 34. 
Quod antca in medio reliquerat, substantiae et acciden- 
tiuni (nimirum tcòv xa&' amò 0Vf.il9s^rjx6Tù}V , cf. ad /l 30. 
1025« 30) utrum eadem sit scientia an diversa, id ipsum 
iam in dubitationem vocat, et quorsum spectet haec dubi- 
tatio exemplo geometriae illustrat. Eadem si esse ponatur, 
quoniam accidentia demonstrando cognoscuntur, effìci inde 
videtur ut demonstratione, ànodei'^ei, comprobetur etiam quid 
sit res (qua in ratiocinatione tecte hoc sumit, scientiam si 
aliqua in parte demonstrativam habeat naturam, eiusdem na- 
turac omnibus in partibus fore); at quid sit res non posse 
demonstrando et concludendo cognosci et alibi demonstra- 
vit (An. post. II 3 sqq. ) et hic, ubi dialectice disputat, tam- 
quam vulgatum hominum opinione (doxei ft^\) ponit. Sin se- 
iunctam posueris accidcntium co^nitionem a cognitionc sub- 
stantiae, eadem oritur quae in ceteris dubitatio, cui scien- 
tiac illain tribucndam censeamus. — Haec quaestio dirimi- 
tur /' 2. 1004/> 5 sqq. 

Quaestio quinta. 991 a 34 — 998« 19. 
Utrum practer sensibiles substantias aliae esse censcn- 
dac sint necnc, et utrum unum substantiarum genus praeter 
sensibiles an plura, quod iam ad quaerendum proponit, non 



B 2. 997 ò. 147 

eodem modo disputai, quo in superioribus fere usus erat, ut 
dialecticis rationibus eandem propositionem et affirmaret et 
negaret, sed maximam partem in eo acquiescit, ut senten- 
tiam a Platone ea de re propositam examinet, sive quod 
ipsa huius dubitationis mentione statini ducitur ad iudicium 
de placitis Platonicis ferendum, sive quod esse cur substan- 
tiae praeter sensibiles ponantur ex ipsa Platonicae philoso- 
phiae origine ita censet apparere, ut in ea refellenda prae- 
cipua sit opera ponenda. — Suam de bis rebus sententiam 
Aristoteles exponit libro Z, ^6 — 10, M 2. 3, ubi quidem 
de T(p ri 7]v slvat, de substantia immobili seiuncta a rebus 
sensibilibus, de rebus matbematicis disputat. 

Ac primum quidem 997« 3 — 12 ideas statuere praeter 
res sensibiles (rag èv tcd ovQavco «6, i. e. rag èv tc5 Tcóofico) 
ea ratione, qua utuntur Platonici {léyo^EV 6 3, cf. ad jÉ 8. 
9896 18), praeter alias {hv Toig nQOJTOig Xóyoig 64, cf. ^ 9) 
hanc etiam affert difficultatem, quod, si subtilius eorum sen- 
tentiam excusseris, non ponunt re vera alias substantias ac 
sensibiles, sed ipsas sensibiles, addita hac una nota, ut sint 
aeternae; cf. ^ 9. 9906 2. Z 16. 10406 30. M 9. 10866 10. 
Hac autem ratiocinatione, si veram eam esse concesseris, 
apparet non effici ut non possint poni subslantiae praeter 
sensibiles, sed ut non possint poni eum in modum, quo usi 
sunt Platonici. 

Deinde ad alteram quaestionis partem transit, num plura 
praeter res sensibiles genera substantiarum statuenda sint, 
9976 12 — 998a 19, et primum quidem Platonis de rebus ma- 
tbematicis sententiam labefactat, 9976 12 — 34, deinde suam 
ipse refutationem in dubium vocat. Platonem quomodo res 
mathematicas medias inter ideas et res sensibiles statuere 
Aristoteles referat, supra exposui ad ^ 7. 9876 14. lam 
eam sententiam ita refutat, ut non purae, quam aiunt, ma- 
tbesis sed applicatae disciplinas ad argumentationem adhi- 
beat. Nimirum quemadmodum (òfioiwg — ts 614) lineae 
mathematicae mediae ponuntur inter ideas et sensibiles, ita 
idem censendum erit de reliquis rerum mathematicarum ge- 
neribus. Atqui astrologia mathematica est disciplina, f-iia 
TOVTcov 616, i. e. Twz/ f,ia&r]uaTr/MV hmaTi^uMV. Ergo quae 
buie scientiae subiecta sunt pariter erunt media, ac lineae 

10* 



148 B 2. 997 ò. 

mathematicae. Hoc autem fieri non potest; namque nec im- 
mobiles esse res astrologiae subiectas coiisentaneuiii est, quo- 
lùam motiis in earnm notione necessario inest, nec mobiles 
esse possunt, ntpote mathematicae. Qiiam in hoc exemplo 
difllcultatem parat mobilitatis notio, eandem, si pariter opti- 
cam et harmonicam disciplinam cxcusseris, sensibilis naturae 
notio afferet, Ouae enim res his artibus subiectae sunt, eas 
et sensibiles esse oportct ex ipsa harum artinm notione, et 
non sensibiles ex natura rerum mathematicarum. Quodsi 
sensibiles res et sensiones raedias esse statueris, profecto 
etiam animalia, quae illas sentiunt, eodem loco inter ideas 
et res sensibiles medio statuenda erunt; id quod absurdum 
esse per se patet. 

Ita refutata Platonicorum de rebus mathematicis senten- 
tia duo addit argumenta, quae eodem fere spectant, 997 6 
25 — 34. Primum si constantes sibi ipsis esse velint Plato- 
nici, non solum mathematicas res medias statuendas esse 
inter sensibiles et ideas, sed eandem ratiouem ad omnes 
res pertinere, quae singulis sciendi generibus subiectae sint. 
{Txaoà Tioìa, quod scripsi i25 ex auctoritate Alexandri et 
unius codicis E, verum videbitur conferentibus A 28: ttcìo' 
laTQLXi^v, b29: Tiao éy.(xaTi]V, ^31: TraQcc rà aìo&i]Tcc). Deinde 
ne illud quidem verum est, unde profecti res mathematicas 
raedias esse demonstrant, geodaesiam quam dicunt versari 
in rebus sensibilibus ideoque seiungendam ab ea esse geo- 
metriam; non versatur enim in sensibilibus rebus, siquidem 
manet intereuntibus illis. — Itaque Platonicorum de rebus 
mathematicis sententia nec per se spectata probari potest, 
ncque extenditur constauter ad omnes cognoscendi partes, 
ad quas trahenda erat, nec firmo nititur fundamento. 

997^ 34 ce?,?, Ci iLii]v — 998^'' 6 (pvaiv. Antithesis. Ouodsi 
quis liis territus argumentis, spreto Platonis placito, discipli- 
nas mathematicas iu ipsis rebus sensibilibus versari statue- 
rit, in difficultates incidet haud minores, quoniam eae res 
et eae affectiones, quales et ponit et debet poncre vel geo- 
metria vcl astrologia, manifesto differunt a rebus sensibili- 
bus, cf. K 1. I().")9/'' 10: ai) yciQ òi) neQÌ Tct Sevao (^(jay^ia- 
TevcTca (') Liaih]nciTiy.óg,)' tovtmv yciQ ovOtv koTiv oìov al 
ualJìiUctTiy.cà CijoÌìol tujv iTTtOTi/KoJv. Hac ratione usus Pro- 



B 3. 998 a. 149 

tagoras quum in perceptione sensiium omnem contiiieri ve- 
ritatem statueret, opposuit astiologis non esse verimi, quod 
lineaiii circulo contingi contenderent '/xìtcI 6Tr/u//V, con- 
tingi eam potius xavà uìjxog. 

998« 7 eìaì de nveg — 19 ccSvvaTojreoov. Exsti- 
terunt deinde qui, quum peiinde ac Plato res mathematicas 
re ac ventate nec cooitatione solum distincruerent a rebus 
sensibilibus, eas tamen inesse censerent in iisdcm rebus sen- 
sibilibus; qui quibus se iniplicent diflicultatibus non est cur 
longius exponatur, quoniaui utriusque fere generis dubita- 
tionibus eos teneri apparet; aliquot tamen manifestas, qui- 
bus implicantur, difficultates persequitur, ^11 — 19. — Ean- 
dem de rebus mathematicis sententiam Aristoteles cornaie- 
uiorat M 2. 1076« 38 — ^11, sed qui fuerint eius aucto- 
res tacuit. Alexander p. 700, 31 eam Pytbagoreis quibus- 
dam tribuit, eaque opinio videtur confirmari posse collato 
N3. 1090« 20 sqq. : sed, si ipsa verba Aristotelis: rà tiera^v 
TavTCi Xe'/óiuva tojv t£ eìÒcòv '/.cu twv cdG&ViTÒJv diligen- 
tius excusserimus, probabilius videbitur, Platonicos fuisse qui 
boc statuerent. Idem iudicare videtur Zeller Pli. d. Gr. II. 
p. 334, 1. 

GAP. IH. 

(luaestio sextn. 998« 20 — -^ 14. 
Utrum genera prò principiis rerum babenda sint, an ea 
dementa, quae in rebus insunt. Haec quaestio ut est ei simi- 
lis, de qua supra disputavit 2. 996^1 — 25, ita simiUbus in 
utramque partem argumentis disceptatur. Primum euim ut 
elementa, non genera prò principiis babenda confìimet, et 
eas res commemorat, quae ex causa materiali videmur co- 
gnoscere, et eorum auctoritatem, qui ex elementis iuhae- 
rentibus ipsis rebus generationem rerum confecerunt, 99S« 
22 — i3. Deinde genera potius sibi vindicare dignitatem 
principiorum et inde demoustrat quod cognitio definitione 
concludatur, definitionum autem principia genera sint, et ad 
stabiliendam eam sententiam Pvtbagoreorum et Platonis uti- 
tur auctoritate, qui sununa genera, rò éV, rò or, rò uéya 
yeti ur/.oóv, in principiis posuerint, 998^3 — 11. Qua in de- 



150 B 3. 998 «. 

monstratione qiiod generum nomine etiam differentias spe- 
cificas contiueri Alexander contendit p. 158, 25 adhibito To- 
picoruiii loco I 4. 101^ 18, dubito num recte fecerit; conti- 
nentur sane in definitione et geniis primum et differentiae 
specifìcae, sed quiim primum hv TJj (XTiodÓGei tov ti èari po- 
nendum sit genus, cf. Top. VI 5. 1426 28. IV 6. 128« 24. 
An. post. II 13. 91 a 25 sqq., recte genus principium dici- 
tur definitionis. Ncque illud prorsus probaverim, quod in 
altera argumentatione: xav el éoTi xtL ex ambiguitate voca- 
buli elSog paralogismum duci Alexander dicit p. 159, 7. Li- 
cet enim concedamus distingui posse elSog, quod opponatur 
materiae, et eldog, quod generi subiectum sit, tamen ea in- 
ter utrumque intercedit necessitudo, ut minime mera sit ho- 
monymia. Etenim illud eJdog, quod materiae opponitur, sive 
7] ovaia avev vhjg, cognoscitur definitione, quae ddog al- 
tera vocabuli significatione constituit. 

998« 23 TtQOJTcov cur scribendum putem, quamquam 
codd. prope omnes habent tiqmtov, exposui in Obs. p. 52. 
Cf. «24: è^ (x)V avy'AuvTat al cfwvaì Ttaoai 71q(x)tmv. j1 'ò. 
983/> 8: i'S, oi) yiyvETai tiqoùtov — tovto aToi^^ìov. 8. 988* 
35: 6TOixecM§é6TaTov — è^ ov yr/vovrat (Jvyy.Qiasc narra 
71QMT0V. z/ 3. 1014« 26: GTOi^slov — è^ ov avyxsiTat tzqw- 
Tov hvvTiagxovTog. 1 1. 1052^ 14: aroixeìov — ort eori ti 
ex TOVTOV (hg tiqcÓtov èvvTT.aoxovTog. W^aitz ad An. post. 
12. 71* 16 lectionera codd. tzqmtov h. 1. defendit: esse enim 
TiowTOv idem atque aiiLov vel àg^^h Hoc quamquam veris- 
simuin est, tamen non ad vulgatam Icctionem, sed ad emen- 
dationcm confirmandam potcst referri; nimirum clementum, 
ex quo quid fit, est airtov sive àg^fh ^i^n id, quod ex ilio 
generatur, igitur: è^ ov tiqmtov yiyvErai. — Distinguendi 
ab lìis locis quos attuli et similibus plurimis sunt ii, ubi prò 
k'S, oi) Aristoteles scripsit od-^v , veluti J 1. 1013« 4, 7; ad 
óOev enim non potest addi genitivus tzqmtov vel tzqwtwv, 
sed addendum est adv. noonov. 

,998« 25 Tojv ÒLayQaf.ifÀaTiov. Voc. diayQajUfia quuiu 
proprio dcscriptioncm gcometricam significet, cf. Plat. Phaed. 
731), ab Aristotele caepius ita usurpatur, ut simul proposi- 
tioncm vel demonslrationcm compiectatur, /J 3. 10I4« 35: 
rà TÒJv òiayoafifKCTMV OTOi^ela XiyevaL xaì oXwg za tojv 



B 3. 9986. 151 

ccTtoSsl^ewv. cf. e 9. 1051« 22. An. pr. I 24. 41* 14. Soph. el. 
16. 175« 27. 

998* 4: al àQ%ai. De retinendo articulo, quem omit- 
teDdnm siiaseram Obs. p. 52, expositum est ad 1. 995* 27. 

998* Il àXlà iiii]V — 13 kvvnaQy^óvTOòV. Hanc de 
priiicipioi iim natura dubitationem non ita posse evitari, ut 
simul et geiius et elementa in piincipiis pouantur, eo 
comprobat, quod rei cuiuslibet unam oporteat esse defi- 
nitionem, quae substantiam exprimat. cf. Top. VI 4. 141« 
31 — *2. Alia tamen ratione, prouti vel formam solara, vel 
coniunctam cum forma materiam descripseris, plures esse 
posse eiusdem rei defìiiitiones exponitur II 2. 1043« 14 sqq. 
— Universam hanc quaestionem non diserte quidem Aristo- 
teles pertractat, sed eam haud scio an solvisse tamen sibi 
visus sit, ubi de genere num prò substantia habendum sit, 
Z 13, et omnino de tw ti i}v uvai eiusque cum materia et 
couiunctione et discrimine disputat, libris ZH, 

Quaestio septima. 998* 14 — 999a 23. 

Si prò concesso sumatur genera esse ponenda tamquam 
principia rerum, quaeritur quae genera ponenda sint, utrum 
summa et maxime universalia, an ea quae proxime de rebus 
singularibus praedicantur et suo nomine eldi] vocantur. 

Thesis 998* 14 — 999« 1. Si propterea genera in prin- 
cipiis ponuntur, quod maxime sunt universalia, summa po- 
tissimum genera poni consentaneum est. Inde facile per- 
venitur ad sententiam eorum, qui to 6v et to 'év, quoniam 
maxime universaliter omnibus rebus tribuuntur, principia et 
substantias esse statuerunt. At ens et unum non possunt 
prò generibus rerum haberi. Nimirum si diviso aliquo ge- 
nere per differentias specilìcas in suas species, illas diffe- 
rentias per se spectaveris, de iis nec species praedicari pot- 
est nec genus, quoniam differentia, adscita nimirum ex alio 
genere atque id est genus, ad quod dividendum adhibetur, 
et specie et genere latius potest patere, cf. Top. VI 6. 144« 
32 — *11. (In verbis: to yévog civev tmv avxov d§(jov *25 
repetendum est ex antecedcntibus: km tcòp oìxsiìjov diacfo- 
gcòv, genus non praedicatur de suis differentiis, si hae dif- 
ferentiae per se spectentur, seiunctae ab iis, quae inde cfll- 



152 B 3. 999 a. 

ciuntur, speciebns; cf. Alex. p. 161, 7: ov8è rà yév?] '/ari]- 
yoQeìrai rwv olxeUov Siacfoowv , orav al SiacpoQocì twv el- 
dwv la^i^avoìVTCii ■Adì fui) èv avxaìq rà eiSi] TieQiéxMVTai.) 
lani si entium genera dividinius, quaelibet differeiitia speci- 
fica, adscita in hac divisione, et ens est et unum quidpiam. 
Ergo id, quod tamquani genus positum erat, piaedicandum 
esset de eiusdem differentiis ; quod quoniara fieri non pot- 
est, sequitur ut ens et unum non sint rerum genera, cf. 
eandcm argumentationem K 1. 1059^31. yl 4. 1070^^ 7. Top. 
IV 1. 12l« 16. 6. 127« 28. Trendel. Kateg. p. 67. Sed pro- 
pter id ipsum, quod ens et unum omnino non esse genera 
comprobatur, demonstratum nondum est, non esse ea, quae 
vere sint summa genera, prò principiis habenda. Huc per- 
tinere videtur altera ratiocinatio, ^28 è'rt xcu — 999« 1. Et- 
enim si genera summa in principiis ponuntur, quoniam, quae 
inde complectendis generibus et differentiis exsistunt, ea et 
ipsa genera sunt, licet non omnia prò generibus habeantur 
(vvv Se Tcc f.ièv òoxeì, rà §" oh doxsl ^30, cf. Alex. p. 162, 
23 sqq.), consequens erit ex eadem ratione, ut haec etiam 
genera inter principia referantur, hisque no vis generibus nia- 
gis etiam, utpote quae bis magis universales sint, ipsae dif- 
ferentiae (^30 ère ^àXXov se. tmv fASva'^v GvXXauj^avouévMv) 
prò principiis sint habendae. Ita vero, si a summis generi- 
bus ordiamur, aX7iO)q ts xav rig rò ttqmtov yévog àQyijv 
Tidy h^2, immensus evadet et generum et proinde princi- 
piorum numerus. — ^29 iiiyQi tmv ccróficov i. e. fiéygL 
TO)V èrì'/drcov elScop, a ovxéTL diacfOQaìq dicciQsìTcti. cf. Alex, 
p. 163, 3. 

Antitliesis 999« 1 — ^14. — In thesi buius disputationis 
inde profectus ut principium maxime universale esse sumat, 
iam ad antithesin dcmonstrandam ab aliis orditur notionibus, 
quibus contineri naturam principii consentaneum sit. Ac 
primum quidem principii id suapte natura proprium esse di- 
cit, ut sit unum, simplex, individuum. Iam vero unitatis et 
individuae naturae quod duo distinguit genera, ctSiatQerov 
i] vxixà T<) Tiocòv i] xarà rò eldog 999« 2, ea genera, non 
sunt confundcnda cum iis, quae alibi sacpissimc inter se op- 
ponuntur, tv reo ccnirìfAcn et tv tm eiÒsi, veluti // 6. 1016'' 31. 
S. 1()18« 13, id quod Alexandro videtur accidissc. Etenim 



75 3. 999^. 153 

tv tcù siSei duae pluresve dicuntur res, quae sub uiiam et 
eandem speciein cadunt, èv y.axà to sldog ea est species, 
quae non ipsa iteruin in species dividitur. Unde apparet 
cur aliter in utraque unitatum distinctionc digiiitas defmia- 
tur; nimirum èV to5 aoi,d\u(p perfectiorem signifìcat uuita- 
teiii, quam Èv reo eidec, ita quidem ut illa hanc et reliquas 
unitates simul complectatur. In ea autem distinctione, quae 
hoc loco instituitur, ut distinguantur àdiaiQsrov xaroc to 
tiogÓv et zaTa rò eìdog, Iiuic maiorem tribui dignitatem con- 
sentaneum est, quoniam ddog formam rei constituit, per quatn 
id est quod est, noaóv vero ad luateriam prope accedit. — 
Hanc igitur distinctionem tov àdiaiQérov adhibet ad aesti- 
manda genera summa et species ultimas; illae dividuntur in 
species, hae, licet dici possint dividi in res singulas, tamen 
non dividuntur in species (ov ydo ècrc yévog ò avOQwnog 
Twv Tivwv àvd-QWTiMv * 5 ) ; ergo proximae species potius 
quam summa genera eam habent unitatem, quam requirere 
videtur principii natura. 

Accedit aliud argumentum, «6 — 14, ex quo speciebus 
potius quam generibus principii dignitatem assignandam esse 
appareat. Sunt quacdam species ita inter se coniunctae et 
continuae, ut proxima quaeque a superiore pendeat et suum 
quaeque in serie definita locum habeat. Haec est numero- 
rum, haec figurarum geometricarum ratio. Singulorum enim 
numerorum, veluti dyadis triadis tetradis, natura eo conti- 
netur quod vel anteponuntur vel postponuntur certis quibus- 
dam aliis; similis puncti lineae plani corporis, trianguli qua- 
dranguli rei. inter se ratio. lam nihil quidem obstat quo- 
minus singulas numeri species uno numeri genere comple- 
ctamur; sed si quis huius generis, numeri dico, notionem 
cogitare vel definire susceperit, descendere eum oportebit 
ad ipsam singulorum numerorum seriem, ncque quidquam 
habebit quod quasi abstractum e singulis speciebus prò com- 
muni genere ponat, ovx 'éarai rig ccQid^^ióg (int. wg yévog) 
TiaQa rà ddi] xwv ccQi&ficov ^8; ac perinde vanum est et 
inane, si quis universalem figurae notionem seiunxerit a sin- 
gulis figurarum speciebus. Ergo et in numeris et in figu- 
ris mathematicis non summum genus, numcrus vel figura, 
sed ultiraae species, veluti dyas trias triangulum quadran- 



154 B 3. 999 «. 

giilum, quae de rebus individuis praedicantur nec aniplius 
per species dividuntur, seorsim poni et prò principiis ba- 
beli possimi. — Haec ratiocinatio ipsa quidem per se non 
pertinet nisi ad eas iiotiones vel species, quae serie qua- 
dam continentur et ex ea suam quaeque naturam et defini- 
tioneiu repetunt. Extenditur tameii ita, ut ad omuia paeiie 
genera referri posse videatur; iiimirum quum in rebus ma- 
tbematicis maxime philosopbi summis generibus exsistentiam 
tribuerint, si in bis generibus refutati sunt, multo minorem 
in aliis fidem babebunt. Deinde quoniam iis generibus ab- 
iudicata est principii dignitas, quorum species habent rò 
ttqÓtboov y.aì voregov, quum unus quidam modus rov tiqÓ- 
Tsoov '/MÌ vcTSfjov, nimiruui rò ^é?,Twv '/mì xhqov (cf. Cat. 
12. 146 4) in omnibus fere cernatur speciebus, ut alia eius- 
dem generis species melior sit, alia deterior, cf. Alex. 165, 14, 
propterea etiam ad omnia genera eadera illa argumentatio 
videbitur referenda esse. 

Exhibui eam huius loci explicationem quae simplicissima 
mibi videtur, quamquam non ignoro longe doctiorem et sub- 
tiliorem propositam esse a Zellero Pb. d. Gr. II. p. 211 sqq. 
Is enim, uisus iis Metapbjsicorum locis quibus per formu- 
lam: ty^Eiv rò tcqÓteqov xaì varegov numerorum idealium, 
utpote àov^[3h'iT0iv, natura a numeris matliematicis et 6v^- 
fi?i,i]TOÌg distinguitur, cf. ad M 6, hoc etiam loco verbis : èv 
olg tÒ ttoÓteqov y.aì vorsgóv kaxL numeros ideales, quales 
Plato posuit, significari putat. Sed haec interpretatio quam- 
vis commendar! videatur et iis locis quos contubmus ad M6 
et praecipuc Eth. Nic. I 4. 1096« 17, tamen ab universa hac 
ratiocinatione adeo aliena est, ut Zelleri iudicium compro- 
bare nequeam. Non ponunt, ait Zeller, praeter numeros 
ideales Platonici ideas, propterea quia ipsi illi numeri sunt 
ideae. At si proptcr hanc causam negantur ideae praeter 
numeros esse, quomodo tandem id argumentum ad reliquos 
species et reliqua genera cxtendere potest, d de ^i) tov- 
TODV (int. tojv (xQiiJfiwv ì] Twv 6Xì](ÀdTwv), oxolfi T(ÀJv ye 
ci)J.u}v tarai rà yiin] nagà tcc elòì]. Nimirum vel levissi- 
mum similitudinis vcstigium, propter quod latius extenderc 
argumcutationem liceat, cvanescit, si de numeris idealibus 
verba illa: kv olg rò ttq. y,. vor. intellcxeris. — Zelleri in- 
tt'iprelationcm probavit Schw. ad h. I. 



B 4. 999 a. 155 

.999« 14 71 al IV §è — 23 yévri. Probata antitliesi re- 
vertitur Aristoteles ad confirmandam thesin, eodem usus ar- 
guraento ac supra 998* 17, ut ex universali generum natura 
dignitatem principii repetat. 

Ceterum haec quaestio eadem de tcd ri riv eivai et de ge- 
nere disputatione libri Z solvitur, qua proximae superiores. 

GAP. IV. 

Quaestio octava. 999a 24 — 624. 

Quod iam quaerit num quid sit praeter res singulas necne, 
id tam arte cohaeret cum quaestione quinta, qua indagatum 
est, utrum unice sensibile rerum genus exstet an aliud vel 
alia substantiarum genera praeterea ponenda sint, ut utraque 
eodem redire videatur. Ac sane re non multum differunt, 
differunt autem quaerendi atque investigandi ratione. Illa 
enim quaestio originem duxit e placitis superiorum philoso- 
phorum: rerum genera alii pbilosopbi alia statuerant, alii 
acquieverant in sensibili rerum genere, alii ideale et mathe- 
maticum addiderant; horum utri rectius statuerint quaeren- 
dum est, quae quaestio ut est orta ex placitorum veterum 
comparatione, ita haeret in iis examinandis. Quae autem 
hoc loco agitur quaestio, ea repetita est ex ipsa rerum na- 
tura; esse enim sensibiles res per se manifestum est; sed 
harum rerum sive cognitio sive ipsa exsistentia num aliud 
quid praeter ipsas ut re ac veritate esse ponatur requirat 
necne, iam disputat. Atque bac quidem in disputatione non 
in aestimanda idearum doctrina acquiescit, sed ad materiam 
et formam quaestionem deducit, ncque eo procedit ordine, 
ut primum confirmet deinde refutet, sed aliquanto perple- 
xius a confirmando ad refutandum ac vicissim transit. 

Ac primum quidem, «24 — 29, sensibiles res quoniam sunt 
infinitae, infìnitum autem cogitando comprebendi nequit, cf. 
Ci 2. 9946 30, effici videtur, si illas cognosci volumus, ut sit 
aliquid praeter eas. Aristotelis de bac quaestione iudicium 
repeti potest ex An. post. I 11. 77« 5: eidì] fièv ovv etvca 
i) 'év Ti Tiaga za no'kXà ovx ccvayxi] , si cc7tódei'§ig éarai, 
sìvaL f,tévTOi 6V zara ttoXXmv àh^&èg eìneìv àvayxi]. — 
Ceterum apodosis enunciati quum ordienda sit a twv S' 
ccTieiQOìv, particulam d' retinendam esse non possum mihi 



156 B 4. 999 «. 

persuadere, siqiiidem qiiod vulgo Aristotelem liberius paiti- 
culaui òÉ in apodosi adhibuisse existimant (Waitz ad Org. I. 
p. 335, cf. quae exposui Jen. ISl. Lz. 1815. Sept. p. 859) te- 
mere statuitur; vel omittenda erit, vel mutanda in ye. 

999« 29 ciXlcc (,11] V — 32 diiiTcoQrioa^iev. Sin hac 
ducti ratione esse aliquìd ponimus praeter res singulas, in 
superiorem recidimus difficultatera, quod nec sumina genera 
nec proximas species esse praeter res singulas consentaneum 
est. — Verba: àvayxaìov àv eh] — xaO'' 'éxaora exhibent 
editt. Aid. Sjlb. et Bessario, oniittunt Brand, et Bekk. co- 
dices ut videntur omnes secuti. Tamen dubitavi eoruin iu- 
dicio adstipulari; etenim haec verba si omiseris, nec proxiina: 
}]Tot rà ea/arai] rà TzgwTa liabent quo recte referantur, 
neque a verbis zaì Ssl apte videtur apodosis ordiri. Acce- 
dit quod et Asclepius haec verba in textu Aristotelis ha- 
buit, cf. Schol. p. 623* 17, et Alexander eadem videtur in- 
terpretando exprimere p. 166, 12. 

999« 33 è'rt si on — />24 ravva. lam eandem quae- 
stionem alia disceptat ratione. d on (lahara 'éaxL n nagà 
rò avvoXov. Vocabulo rò ovvoXov sive i] GvvoXog ovata 
Aristoteles substantiani signifìcat ex materia et forma con- 
stantem , quam nostrates philosopbi concretam dicere con- 
sueverunt, Z 11. 1037« 29: ?) ovoia yccQ hOTL rò aìdog rò 
èvóv, éj ov xal Tiig vh]g i] avvolog léyerai, ovGia. Inde 
ili, ut rò avvoXov sacpe opponatur notionibus eJdog, (xoQcpi], 
lóyog, ovaia, Z 15. 1039^ 20 sqq. M 2. \011b 8 sqq. Z 3. 
1029« 5. 10. 1035« 6, 21. ^22. K 2. 1060^> 24. Eandem con- 
iunctionem materiae cum forma h. 1. «33 signifìcat quum di- 
cit: orav xaTi]yooi]&fj tl (int. rò elSog) rijg vh]g. — Prae- 
ter has igitur concretas substantias si quid ponatur re ac 
veritate esse, quaeritur num praeter omnes sit ponendum^ 
an praeter aliquas, an praeter nullas. Ac primum quidcm 
licìi non posse demonstrat, ut nibil esse ponatur praeter 
concretas substantias, ^1 — 16, deinde exponit in quas inci- 
damus diflicultates, si praeter aliquas substantias concretas 
formam perse exsistere posuerimus, ^17 — 20. Si niliil, ait, 
esse ponatur praeter res concretas et sensibiles, nec cogni- 
ti o erit, nisi quis sensuum perceptionem prò cognitionc ba- 
bcre sustinuerit, c(. An. post. I 31, nec quidquam omnino 



B 4. mdb. 157 

sempiterni, sed sensibilia et nmtabilia omnia. At si sempi- 
ternimi niliil est, ne ipsa quidem generatio et mutatio lo- 
cum habere potest, quoniam generatio neque ex infinito or- 
ditur neque in infìnitum progreditur, sed generationis quasi 
flumen certis et suis Jimitibus includendum est. Primum 
enim, ^6 — 8, ut sit generatio, esse oportet ex quo quid fìat 
(cf. Z8. yl \. 1069^3. al.), et extremam quidem materiam, 
ex qua omnia fìant, aeternam esse oportet, SLTieo LazaTca 
int. 1] aXXov l^ aXlov yéveaig (cf. similem in eadem for- 
mula ellipsin lOOOi 28. yl 3. 1070« 2, 4, Zeli ad Eth. N. 
p. 7), h. e. siquidem constat non posse in infìnitum rece- 
dere generandi principium, cf. a 2. 9946 6. yl 10. 1075^ 26, 
xat ex fui) ovTog yr/vea&ai àdvvavov, cf. Z 7. 1032^ 30. — 
Deiude, ^8 — 12, generationis cuiusvis et motus fìnem oportet 
statui. Nam si in infìnitum progredì ponimus mutationem, 
numquam res ulla esse potest, quia tum est quum primum fa- 
cta est, OTS ttocjtov yéyovev 612, i. e. ubi mutatio suum est 
fìnem assecuta; quod autem non potest factum esse, id ne fieri 
quidem potest. Generationem igitur ipsam tollit, quicunque 
fìxum negat generationis fìnem. (Alexander, quem sequitur 
Schw., supplendum putat: ov éori nigag, tovtov àvccyxi] :<aì 
àQXi)v sivai p. 169, 2, ut hoc etiam argumentum ad demon- 
strandam materiae aeternitatem pertineat. Facilius ita ad 
proximum argumentum transiri non nego, sed non videntur 
ea omitti potuisse, in quibus esset ipsa ratiocinationis vis, 
neque ubi plura argumenta per \oc. ère d' adnectit, in eo- 
rum coniunctione Aristoteles ubique satis diligens est.) — 
Quodsi materiae aeternitatem tribuendam esse apparuit, 612 
— 16, multo nimirum magis consentaneum est, esse eam 
formam, quam materia induit, ere ^àXXov evXoyov ùvea ti)v 
ovoiav (i. e. rò slSog) 6 tiots èxsivi] (int. i) vXi]) ylyvsTai. 
(Quod o Ttore scripsi ex Alex. p. 170, 2 et cod. E, ipsa 
sententiae ratione satis erit commendatum. Quum enim, quid- 
quid fìt, id fìat V7tó Tivog et 'ex rivog et ri, Z 8, si rò 'ex 
Tivog i. e. materia esse statuenda est, magis etiam consen- 
taneum est ponendum esse rò ri i. e. rò eJdog. De genere 
neutro Ó liberius usurpato cf. Waitz ad Org. I 46 4. 486 
34. — ó' 7Z0TS, cf. Top. VI 8. 1466 8.) 

Inde si est verisimile, non posse niliil poni praeter res 



158 B 4. 9996. 

sensibiles, si quis praeter aliquas ex iis formam per se ex- 
sistere posuerit — quod erat alterum divisioiiis meiiibrum 
«34 — , difficile est dictu, quae sint res eligendae. Neque 
enim in oainibus hoc admitti posse apparet, cf. ad ^ 9. 991 6 
6 sqq. Ita quuiii simul tertiam absolverit divisionis partem, 
nulli praeter omnes res ponendae sint earum forinae, duas 
addit difficultates, quibus implicemur sive praeter omnes sive 
praeter aliquas res sensibiles formas absolute et per se esse 
statuerimus, ^20 — 24. Quaeritur eniiii, num omnium, quae 
sub eadem contiuentur forma et specie, eadem sit substan- 
tia, deiiique si seorsim esse ponantur et materia et forma, 
qui fìat ut coeant secum et rem concretam constituant. 

Quaestio nona. 999* 24 — 1000« 4. 

Principia singula quaeque quaeritur num unitatem lia- 
beant iiumeralem an unitatem forma e et speciei. Quomodo 
distinguantur inter se tv ccqi&ucò et ev slSel expositum le- 
gimus zJ 6. 1016* 31 sqq. Ac primum quidem principium 
quodvis unum numero videtur statuendum esse, quia ita de- 
mum res ex principiis deductae, quae non maiorem nec su- 
periorem ipsis principiis habere possunt unitatem, unitatem 
numeralem possunt habere; deinde quia sublata principio- 
rum unitate numerali tollitur cognitio; cognoscuntur enim 
eae res, quae eadem continentur notione, per unitatem spe- 
ciei, quae si et ipsa esset non numeri, sed iterum speciei 
unitas, in infinitum esset progrcdiendum et proinde omnis 
sublata cognitio. Contra si numero una esse statuuntur 
principia, non potest inde rerum maior repcti numerus, quam 
qui est ipsorum principiorum. Numeralem igitur ut compro- 
bet principiorum unitatem, e natura principiorum idealium 
argumentatur, ad formalem autem unitatem dcmonstraudam 
natura materialium principiorum utitur. Ad illustrandam et 
soivcndam hanc quaestionem cf. 6. 1002* 12 — 32. M 10, 
ubi eodcm sjllabae excmplo utitur Aristoteles uberius ex- 
posito. 

999* 34 ovTOj yocQ Xh/o^ev rò y.ad' ^y.aorov rò 
àocì/fiff) tv. Schweg!. post txaarov addi vult wg, sed non 
Oi)ns est coniectura. Appositionis instar inter se coniuncta 
sunt GITO) et tÒ c(ni&^(7) tv, ut hoc dicat Aristoteles: hac 



B 4. 1000«. 159 

eiiim vi iisiirpamus formulam to '/(c<&' 'éxccoTOV ut idem si- 
gnificet ac to àoL&^à ev. 

1000« 1 co a 71 e g ovv — 4 tiIblovoìv. Apodosis huius 
enunciati quum desideretur, Alexander satis habet adnotasse, 
omisisse eam Aristotelein, ut quae facile cogitando adiici pos- 
sit, p. 173, 25. Sed ut multum tiibuamus Aristotelicae seri- 
bendi negligentiae, tamen probabile non est, euiu exorsum 
enunciationem a particula ovv, qua concludi quid significetur, 
id ipsum quod concludendum erat omisisse. Longe similius 
vero videbitur, librariorum errore ovv scriptum esse prò av, 
et parenthesi inclusis verbis rò yàg àQi&iiàJ Èv — to ìtzì 
TovTcov, extremam hanc enunciationem coniungendam esse 
cum verbis superioribus: ovx eoTca Ttaoà tcc OTor/eìcc ov&hv 

'éTSQOV (tÒ yCiQ CCQl&fl(p èTTÌ TOVTCOV), ÙJGTISO CCV £i T« 

rriQ cfcovfjg c(gt&fi(p ijv GTor/^eìa cógi6f.iévcc, àvayy.cdov i]v 
'atI. — Schweglerus ad h. 1. vulgatam lectionem probat eara- 
que tuetur allato alio loco Aristotelico An. pr. 115. 34« 22. 
Sed vereor ut bic locus recte possit comparari. Ibi euim in 
apodosi non id ponitur, quod prò exemplo adhibetur, sed 
id ipsum quod concludit philosophus, et ojGneo nihil videtur 
aliud significare nisi «exempli gratia». cf. Waitz ad h. 1. 

Quaestio decima. 1000« 5 — 1001« 3. 
Corruptibilium rerum et aeternarum quaeritur num ea- 
dem sint principia an diversa. Eadem si posueris esse prin- 
cipia, non videtur explicari posse, qui fiat ut, quae ex iis- 
dem principiis exorta sint, partim subiecta sint interitui par- 
tim exemta. Cuius difficultatis si quis a veteribus theolo- 
gis petiverit solutionem, illi re vera occuluerunt fabularum 
involucris, non solverunt quaestionem, «9 — 18. Empedocles 
autem quod ex iisdem principiis aeteruis omnia orta et omnia 
pariter corruptibilia esse statuit, hac quidem in re sibi ipsi 
constat, sed quae de generandi intereundique ratione dis- 
putata ea multis modis inter se repugnant, «19 — ^22. Inde 
si ad alteram cogimur hypothesin, ut diversa esse statua- 
mus diversorum rerum generum principia, i23, tum quaeri- 
tur, utrum corruptibilia an aeterna pouenda sint rerum cor- 
ruptibilium principia; illud si probaverimus, principiorum 
denuo principia erunt quaerenda; hoc si placet, explicari 



160 B 4. 1000 a. 

non potest, cur ex principiis pariter aeternis modo aeternae 
res gignantur modo fluxae et intereuntes, i23 — 1001« 3. — 
Solvisse sibi videtur liane quaestionem Aristoteles ea dis- 
putatione, quae continetur libro yl, cf. A 10. 10756 13. de 
coelo III 7. 306« 9. 

1000« 9 Tiavveg o6ot &eoX6yot. Theologos qiios di- 
cat infra ipse significat, quum eosdem appellai tov<^ fxvOi- 
y.Mg 60(fiL,of.iivovq. li igitur Aristoteli snnt theologi, qui 
anti(iuissimis temporibus ante exortam ipsam pbilosophiam 
carminibus exposuerant quae de rerum natura sentirent, et 
deorum numina immiscentes rerum naturalium cognitioni fa- 
bularum involucris usi erant, non notionibus et ratiocinatio- 
nibus. Eandem huius vocabuli vim cognosces A 6. 1071^ 27. 
10. 1075Ì 26. N 4. 1091« 34 (cf. ad h. 1.). Meteor. II 1. 353« 
35. cf. Ideler Met. IL p. 582. 

1000« 15 VTCbQ 7)uàg i. e. supra intelligentiam nostrani, 
cf. Eth. N. I 2. 1095« 25: rovg fxéya ti y.aì VTièo avrovg 
léyovTCig davud^ov6i. Exempla eius locutionis collegerunt 
Heind. et Stallb. ad Plat. Parm. 128 b. 

1000« 26 'F/it7zsSozli]g — ravròv nÉnov&ev. Non 
ita aequatur Empedocles iis, qui sine idonea ratione et con- 
tra omnem veritatis speciem ex iisdem principiis fluxa et 
aeterna deduxerunt, ut et ipse diversa hacc genera ex eo- 
dem fonte repetiisse dicatur, sed ita tantum ut in ea, quam 
sibi effinxit, rerum generatione nec rationibus idoneis usus 
esse ncque accessisse ad id quod consentaneum sit censea- 
tur. Quum enim intereundi causani esse ponat rixam, tamcn 
eandem adbibere debet ad generandas omnes res t^M tov 
évóg, «28, i. e. praeter sphaerum sive indiscretam illam qua- 
tuor elcmentorum mistionem, quam etiam deum appellat, «29 
(cf. Brandis Gesch. I. p. 207 r. Zcller Ph. d. Gr. I. p. 179, 3. 
180, 1); ac similiter amor non magis generandi quam inter- 
eundi est auctor, «26 — ^12. Accedit quod altcrnum ex uni- 
tate ad multitudinem transitum non ex certa causa, sed ex 
obscura quadam necessitate rcpetit, ^ 12 — 17. 

1000« 29 ^ ojv 7idv{y — ÒTiLoao). Videtur Aristo- 
teles veisus Empedocleos e memoria attulisse et in primo 
v<'il)a pauMum immutasse. Ex Simplicio ad Plijs. p. 7^, 34« 
editorcs alii aliter ipsa Empedoclis verba restitucrunt, k)c 



B 4. 10006. 161 

TOVTcov yccQ nàvT rjv, oaaa ré èorc xaì 'éarai Sturz v. 76, 
melius Panzerbieter (Beitrage zur Kr. ii. Erk. d. Emp. p. 19) 
è'A TOVTOJV yàg TiavO-', oaa t ijv oca t 'éon xaì earai. — 
Cf. de mundo 6. 3996 26. 

1000^2 'éayarov LGraro veìxog. Emped. 29. St.: rcui/ 
§è GvvBQXOfiivcùV h^ ea/arov ìovaro vsìxog. 

1000* 3 Siò xaì — 9 IvyQcò. Ab ipsa, quae nunc agi- 
tur, quaestione alienum esse quod bis verbis ex placitis Em- 
pedocleis concludit (av^i^alvsL bS^ cf. ad ./^ 8. 989« 21 ) ad 
eadem evertenda, Aristoteles ipse signifìcat ^9 à?X o&ev Sr} 
ó ?,óyog xtX. Idem contra Empedoclem monet de an I 4. 
410* 4, cf. Trend, ad h. 1. Deus sive spbaerus (cf. ad «29) 
quum expers sit contentionis, similia autem cognoscantur 
sirailibus (de an. I 2. 404* 17. 405« 27, U5. 5. 409*26. 
410«24), licet dementa omnia et amicitiam, quae ipsi in- 
sunt, cognoscat, contentionem non potest cognoscere, at- 
que bac ratione àcpQoviGTEQog est reliquis rebus, quae com- 
positae ex sex principiis eadem omnia possunt cognoscere; 
nec vero altiere quodam cognitionis genere rebus fluxis 
praestare potest, quum cognitio suspensa sit ex elementis 
in eadem re coniunctis. 

1000* 6 yaiìj fièv yàg XT?y. Emped. v. 318 sqq. Si. de 
an. I 2. 404* 13, Trend, ad b. 1. 

1000* 14 all' ore §7) — 16 oqxov. Certo ac defi- 
nito temporis decursu ex Empedoclis sententia vicissim amor 
et conteutio summum tenent omnium rerum imperium. Huius 
vicissitudinis nullam causam affert Empedocles sed necessario 
hoc ita fieri affìrmat, et illud ccvdyxrjg XQrjfxa obsignatum 
dicit validissimis sacramentis, TzlaréeoOL xaTea(f'Or]yi6uévov 
OQXoig, V. 123 St. lam bis versibus, quos Aristoteles adhi- 
bet, restitutum describitur imperium contentionis, quae in 
extremis posita spbaeri finibus, sese iusinuat in membra et 
artus spbaeri ibique vires suas auget (fAéya è&gécp&i] èv fie- 
XéeaGt), delapso eo tempore, 6g Gcpiv àfAOt/jalog nlaiiog 
naoiKi^kaTai oqv.ov. Haec verba Panzerbieter 1. 1. p. 28 ita 
explicat: der Gen. 6(jxov ist abhdngig von àuoL/3a2og, ab- 
wechselnd mit dem Eide, dem Bunde, indem die Zeit hnld 
ìììit dem Sfreite, hald mit der Freundschaft gleichsam ini 
Bande ist. naQe?.ì]laTai, die ah Gi^enzlinie vorgezogen ist, 

Ai'istot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 11 



162 B 4. 1001 «. 

die sle nicht iiberschreiten durfen^ die ihnen hestimmt ist 
filr ilire Herrschaft. Sed ad àf.wi/jaìog qui addatili' geiii- 
tivus Tidetur non id posse significare, linde omnis liaec tì- 
cissitudo suspensa est, veriim potius id, quociim aliquid ha- 
bet vicissitudinem. Qiiare magis probaverim qiiod Sturz et 
Zeller (Ph. d. Gr. I. p. 177) tzcìq a verbo seiunxerunt, nag' 
èki]?MTaL ogxov, i. e. delapso eo tempore, quod iis (amori 
et contentioni) a valido sacramenti mimine quasi ductum, 
h. e. definitiim esi yQovov èlccvvscv ad eiindem fere mo- 
dum dictum videtur ac racpQov èXavvsiv. 

1000^27 TOVTo S' ccSvvccTOV — slg aTisiQov. Sive 
progressus causarum aliquando finitur, non ea potest prò 
principio baberi, quae ipsa pendet ex aliis, sed ea, ex qua 
pendent reliqiiae; sive statuitur progressus infinitus, princi- 
pii vis ac natura omnino toUitur, cf. a 2. 

1000^29 el al aQ^al ccvaiQe&7]60VTaL. ToKuntur 
nimirum principia, ut demonstratum est in proximis, si prin- 
cipia ponantur fluxa et intereuntia. 

1001« 2 tÒ tzqwtov a7ZOQ7]&èv aTioxQwyova iv. 
Qua significatione v. ànoxQMyEiv bue translatum sit, non 
satis apertura est ncque Alexander ad b. 1. dikicide expli- 
cuit. Sed quod Scbwegl. comparavit verbum vernaculum 
Jiinunterschlucken ^ id nec cimi ipsa verbi aTZOTQMysiv vi 
nec cum proximis verbis a»^ (.w/.fjóv ri Xcif.i(javovTEg videtur 
consentire. Equidem potius significari putem abrodere sive 
delibare, id est autem obiter tangere, non penitus solvere 
quaestionem, qiiippe quam praecipua opera indignam existi- 
maverint. 

Quaestio ìindecima. 1001« 4 — ^25. 
Unum et ens utrum substantiae sint an praedicentur de 
aliis substantiis, et difficillimum ait esse et gravissimum ad 
iudicandum: diffìcinimum quidem, quia quaestio versetur in 
notionibus maxime universalibus et a perceptione sensuum 
remotissimis; gravissimum, quia dirimenda sit summorum phi- 
losophorum dissensio et constituenda sint primae pbiloso- 
phiae principia. Ab illa cnim parte Plato et Pjthngorei 
stant, yJ 5. 987« 15 sqq., cf. Phys. Ili 4. 203« Ki, ab hac phy- 
siologi omnes, «4 — 19. lam si negamus unum et ens prò 



B 4. 1001 «. 163 

substantiis esse habenda, inde effìcitur ut, qiium substantiae 
dignitate ea privata sint, quae maxime suiit universalia, ne 
aliud quidem universale quidquam praeter res singulas po- 
nendum sit, nec numerus separata sit et per se exsistens 
substantia, «19 — 27. Sin autem ponimus substantias esse, 
qui fieri possit ut aliud sit ens vel unum praeter illud, du- 
bium est, et ne ita quidem videtur numerus esse posse, «27 
— b6. Accedunt aliae dubitationes: Zenonis enim placita si 
sequimur, ne ipsum quidem ens videtur esse posse; Pjtha- 
goreorum et Platonis sententias si indagamus, quomodo ex 
hoc principio vel numeri vel lineae plana corpora deducan- 
tur, diffìcile est dicere, 6 7 — 25. — Dialectice disputare Ari- 
stotelem hac maxime in quaestione probe est tenendum; 
quod enim de numerorum exsistentia dicit et quae ea cum 
re coniuncta sunt, ea non ex ventate rei ncque ex sua ipsius 
sententia ratiocinatur, sed ex sententia eorum, quorum pla- 
cita examinat. Ad solvendam ex Aristotelis sententia quae- 
stionem cf. F 2. I 2 et ad B 3. 99Sb 22. 

1001« 11 wg ov07}Q T7]g ovaiag avrò rò %v elvac 
xaì 6v TI. Duplex inest in bis verbis difficultas; primum 
enim perturbata est grammatica verborum conformatio, quia 
ncque accusativus amò rò uvai construi potest cum verbis 
big ovai^g rijg ovaiag, ncque ipsa haec verba ita possunt 
per parenthesin accipi, ut accusativus amò tÒ coniungatur 
cum verbis ti]v cpvaLV elvai. Deinde pronomen indefìnitum 
TI offendit, 6v ti, quod quum frequentet Aristoteles ad si- 
gnificandas res singulas opposita universali earum notione 
(cf. ad r 2. 10036 33), aptum illud quidem erit in descri- 
benda phjsicorum sententia, qui singulare quidpiam posue- 
runt ac de eo uiiitatis et essentiae notionem praedicarunt, 
repugnat autem Platonicis ac Pjthagoreis placitis. His ut 
mederer difficultatibus scribendum proposui Obs. p. 42: (hg 
ovar]g Trjg ovaiag amov tov évi eìvai xaì ovti, quamquam 
ne eam quidem scripturam prorsus sufficere libenter con- 
fiteor. 

1001« 13 TL pronomen interrogandi esse, nec coniun- 
ctim esse scribendum cum editoribus praeter Brandisium 
omnibus ut prò coniunctione habeatur, docui Obs. p. 40 sq. 
Propterea enim Empedocles sententiam proposuisse iudicatur 

ir 



164 B 4. 10016. 

cognitu facilìorem (cog eìg yvcoQi/j.córsgov àvdycov, cf. Z 16. 
1040^20), non qiiod ipsum unum dixerit esse ens vel sub- 
stantiam, quae est Platonis et Pjthagoreorum sententia, sed 
quod significavit quid sit illud substratiim, de quo praedice- 
tur ens, v^zoTid^eìg tì)v cfL?uccv, ut ait Alexander p. 179, 22. 

— Pra eterea magnopere dubito, an omittendum sit partici- 
pium òV, quod si genuinum sit, ita videtur construendum: 
ó TL ov tÒ èv 'éoTLV, quaiii constructionem et contortam esse 
apparet et sensum eftìcere parum aptum; neqiie enim id 
quaeritur, num sit ens, sed quid sit. 

1001ff21 ravra ycco — 22 TidvTMV, cf. 3. 998^21. 

— «26 oTiEo, cf. ad r 2. 10036 33. 

1001« 28 ov ycio ersgóv r l y.axF ov y.arriyoQBtTai. 
Coutra codicum omnium fidem, spreta etiam Alexandri au- 
ctoritate, y.a^' ov scripsi prò ya&óXov. cf. Obs. p. 114 sq. 
x\lexander quantum laboret, ut vulgatam lectionem ad sen- 
tentiam quodammodo aptam vel conformet vel detorqueat, 
ex eius commentario ad h. 1. cognoscitur; frustra eum la- 
borare ex ipsa sententiae ratione facile est perspicere. Nc- 
que enim propterea ipsum unum et ipsum ens dici possunt 
substantiae esse, quia nihil aliud de iis universe praedice- 
tur; nimirum de substantiis nihil impedit quominus alia di- 
versa ab ipsarum notione universe praedicentur, rà y.ad-' 
ama vndoyovra tjj ovaia, immo vero hoc ut fiat proprium 
est ac peculiare substantiae, Cat. 5. 2i 4. At hoc constituit 
vim ac naturam substantiae, quod ipsa non praedicatur de 
alia re, cf. /l 8. 1017^ 13: léyerat ovaia on ov xai)' vno- 
yeuiévov, cella yaxà tovtojv tcc alla. Z 3. 1029« 8: ?) ov- 
aia — rò uri ya&' vTtoysLuévov cOXà ya&' ov rà alla. B 5. 
10016 30. Inde mutatione satis le^li scripsi y.a&' ov, quam 
si probaveris emcndationem, aptissime opponi videbis phy- 
sicos Platonicis et Pythagoreis: illi ponunt vTZoxei/utvrjV riva 
ffvatv «8, de qua praedicetur unum et ens; hi vero ita po- 
nunt unum et ens, ut nihil sit aliud de quo praedicentur, 
sed ipsa sint de quibus praedicentur reliqua. 

1001« 29 alla firjv — 6 exaaTov. Si ipsum ens sub- 
stantiam esse posucrimus, necessario dclabimur in rationes 
Parmcnidis, ut id, quod praeter illud principium sit, utpote 
divcrsum ab ente, non esse statuendum sit. cf. A 5. 9866 27. 



B 4. 1001 ò. 165 

Phjs. I 2, 3, 8. Brandis Gesch. I. p. 383. In eandem incidi- 
mus ratiocinationem, si unum habetur prò substantia; unde 
enim quidquam praeter hanc rov évóg substantiam repeti pu- 
temus, quum quidvis \el unum sit vel multa, ac multitudo 
ipsa unitatum sit multitudo, quidquid autem praeter unum 
sit, id non unum esse oporteat. cf. N 2. 1089^. 

1001* 7 ert al — 25 drilov. Ad Parmenidis senten- 
tiam {oi'dì diaiQETÓv èanv xtL v. 77. Karst.) si adiunxeri- 
mus placitum Zenonis (cc^lcoua, cf. M 2. 1077« 31), qui, li- 
cet cum Parmenide secutus ratiocinandi necessitatem, ductus 
tamen idem sensuum evidentia id esse omnino negaverit, 
quo ncque addito maius, nec demto minus quidquam fìat 
(cf. Sirapl. ad Phjs. f. 21. Brandis Gesch. I. p. il2q. 416w).), 
eique concesserimus rò &v àdtaiQerov eam habere naturam, 
ut ncque addendo nec demendo magnitudinem ullam immu- 
tet: inde consequens erit, ut ncque ipsum illud ev àdiaiQSTOV 
re ac veritate sit. Sed quamquam non est cur assentiamur 
buie argumentationi rudi (ffogrixcùg il4, cf. ad A 5. 9866 27), 
quae facile possit everti, nihilo tamen minus et quodPjtbago- 
rei et quod Plato ex ilio tov évóg principio deduxerunt dubi- 
tationem movet. lUi enim non poterunt explicare, qui sit 
a numeris ad magnitudines extensas inde derivatas transitus, 
U7 — 19, cf. Phjs. VI 1. 231« 24 et ad A 10. 10756 29; 
Plato vero quod unum et diversam ab uno indefinitam dja- 
dis naturam principia posuit et numerorum et magnitudinum, 
quomodo ex iìsdem fontibus manare censeat diversa et nu- 
merorum et extensarum magnitudinum genera, pariter est du- 
bium, 619 — 25, cf. ad M 9. 1085a 7 sqq. N 3. 10906 21 sqq. 

10016 13 à?^?^' èTzeiSj] ovrog 7,t1. Apodosis enuncia- 
tionis incipienda est a verbis àX\à nwg di] è'§ xt?,. Exorsa 
nimirum est protasis, quasi in apodosi dicturus esset: toìi- 
Tov f-ièv èaréov , ore kvÒtyarai cì8ìcìiqet6v ti elvai y.rX., cui 
deinde opponeretur: àXlà Tzwg Sì] xtX. i. e. sed Platonico- 
rum et Pjthagoreorum nihilo secius est sententia exami- 
nanda. Sed quoniam quae in apodosi erant dicenda iara 
in protasin adscivit, per brevitatem quandam diccndi illud 
ipsum àXlà Tiwg di) v.tI. apodosis loco posuit. 

10016 23 et 71 a Q tÒ ^ii] èv y àviGÓri^g '/.al 7) avvi] 
(pvoig i]V. Schwegl. ad h. 1. quod ad v. 7] ami) (pvoig co- 



166 B 5. 1002 «. 

gitatìone addi iubet: ròòv ccql&ucòv te '/al rwv fjieye&MV, ma- 
nifesto horurn verborum sententiam pervertii. Nihil oninino 
est supplendum, sed ?} avvi) cpvaig pariter atqiie ?/ àvicó- 
TYìg praedicatum est subiecti ró ^t) 'év, Intelligi non pot- 
est, quomodo nunc numeri nunc extensae magnitudines ex- 
sistant, quiim illnd non-ens, quod materiale ponunt prin- 
cipiiim, licet diversis appelletur nominibus, tioXv y.aì òXiyov, 
fdya y.aì fAixoóv eie, eadem tamen inaequalitatis natura con- 
tineatur. 

GAP. V. 
Quaestio duodecima. 10016 26 — 1002J 11. 
Res mathematicae, solida superfìcies lineae puncta, quae- 
ritur utrum prò substantiis habendae sint necne; quam quae- 
stionem coniunctam esse dicit cum superiore, tovtcov S' è/o- 
fiévj] à26, vel quod illic quaesivit quomodo ex principio tov 
évóg deduci possint res geometricae, vel quod eorundem pbi- 
losophorum placita utrique quaestioni locum dederunt. Ac 
primum quidem quod res mathematicas esse substantias con- 
firmat, 628 — 1002« 14, rationes repetit e natura Tjjg v.axà 
TOV Xóyov y.aì to eldog ovoiag. Nimirum si a rebus sensi- 
bilibus ea separaverimus, quae manifesto accidentia sunt nc- 
que affectare omnino possunt substantiae dignitatem, ipsa 
remanet magnitudo extensa, corpus mathematicum, in quo 
insint et de quo praedicentur accidentia. Atqui corpus de- 
fìnitur planis, plana lineis, linea punctis, et ea, quae quid 
definiunt, potiora sunt dignitate et natura substantiali quam 
id, quod definitur; ergo res mathematicae simplicissimae 
quaeque maxime sunt habendae prò substantiis. Accedit 
quod planum sine corpore esse potest, linea sine plano 
{kvdiyEG&ai Soxel dicit 1002« 7, quia dialectice disputat, 
non distinguens, qua ratione possint esse sine illis, qua non 
possint) ; atqui si qua possunt esse sine aliis, illa potius quam 
haec prò substantiis sunt habenda. Haec argumenta, quibus 
habendas esse prò substantiis res mathematicas confìrmat, e 
notione et e rationali natura earum petita esse apparet; no- 
tione enim, non re ac veritate, planum sine corpore, linea 
sine plano potest esse, ncque cadcm notione priora sunt 
et re. cf. M 2. 10776 1 — 14. Eandcm conclusionem ut im- 



B 5. 1002 a. 167 

pugnet, vice versa e sensibili natura rerum matliematicarum 
argumentatur. x\c primum quidem, «15 — 18, plana ac lineas, 
quae antea priora natura corporibus esse contendit, eadem 
iam e vulgatis opinionibus et e sensuum evidentia prò con- 
cesso sumit necessario inesse corporibus; at qualibus insint 
corporibus dubium est, quum, quae sensibilibus insunt cor- 
poribus, ea differant a natura rerum mathematicarum, èv 
ycio Toìg aì6&rjTo2g ccSvvavov elvcci «17. Argumentum nimi- 
rum petitum est ex sententia eorum, qui rebus mathemati- 
cis seiunctam et absolutam tribuunt essentiam, pariter atque 
illud quod disseruit 2. 9976 34 sqq. Ipse enim Aristoteles 
res mathematicas inesse censet rebus sensibilibus, sed non 
quatenus sunt sensibiles, Z 10. 1036« 11. M 3. Deinde, «18 
— 20, plana lineas puncta distinctiones esse corporum et 
ipsum tamquam evidens sumit, cfaipeiccc «18; inde quod ef- 
ficitur, ut non possint prò substantiis haberi, addere omisit. 
cf. N 3. 10906 5 — 13. — Accedit, «20 — 28, quod in cor- 
pore aliquo quaelibet figura pariter putanda est inesse. 
Iam quum jMercurius, qui inest corpori dvvàusi, non èvsQ- 
yeia vel wg àcpcogiGtiiévov «24, non dici possit ei vere in- 
esse: quoniam eadem est omnium figurarum ratio, ne ea 
quidem figura sive eae superficies, quibus definitur corpus, 
vere esse statuentur. Eadem argumentatio, sicuti ad cor- 
pora, ita ad plaua et lineas pertinebit; et quum bis potis- 
simum substantiae diouitatem tribuendam esse antea sit de- 
monstratum, «26, si baec privata sunt essentia, multo etiam 
minus corpora poterunt prò substantiis haberi. — Huius 
argumentationis fraus in eo cernitur, quod in propositione 
sjllogismi eas ponit figuras, quae potentia tantum cor- 
pori insunt, conclusionem autem ad e'dTH extendit figuram, 
quae actu corpus circumscribit. — Denique, «28 — 611, sub- 
stantiae hoc est proprium, ut intercedente generatione esse 
incipiat et corruptione intercedente desinat esse; at ubi cor- 
pora modo se contingunt invicem modo dirimuntur, plana 
ac lineae modo sunt modo non sunt sine generatione et 
corruptione. Et quum quaecunque fiunt, ea omnia ex ma- 
teria quadam fiant, plana et lineae unde generari putemus 
non potest dici, ex rtvog yiyvovTai 65, sive quod rectius 
videtur scribi, ut difficultas inde orta significetur, hy. rivog 



168 B 6. 10026. 

yiyvovrat, Illustratur haec natura planorum linearum pun- 
ctorum, sine generatione et corruptione esse vel incipien- 
tium vel desinentium, exemplo rov vvv, momenti temporis, 
cuius eadem est in tempore atque illorum in spatio ratio, 
cf. Phjs. IV 13. 

1002« 8 ol fièv Ti:o?.?^oì y,aì ol tzqÓteqov, antiquis- 
simos dicit pbjsiologos. — «11 ol d'vareQov, cf. ad -Z 2. 
1028« 15. 

1002« 21 evsOTùv quod coniecit Brandisius prò vulgata 
lectione y èaiù non dubitavi in textu scribere secutus Ale- 
xandri commentarium: otù fi?] èariv èv roìg acófiaai. ravra 
et: oTù èv T(p acó(A.aTi earcv òtiolovovv axijficc, p.l86, 17, 20. 
Eiusdem Alexandri auctoritati obsecutus sum, quod omisi 
verba ij ov&év, quae post o^ijucc e tribus codd. AbG^Ib ad- 
diderunt Brand, et Bekkerus. Ad ratiocinationem illa nihil 
prorsus conferunt, cuius quidem omnis vis in eo est posita, 
quod pariter omnes figurae inesse corpori asseruntur, unde 
efficitur, ut, quum quaedam ex iis inesse negentur, ea nega- 
tio ad reliquas pertineat omnes. 

1002Ì 3 ov yàg drj ri y àdiaigerog ariyfii) Si?]- 
QB&T] elg dvo, h. e. neque enim illud quisquam statuerit, 
ita in dirimendis corporibus fieri planum vel lineam, ut ipsum 
punctum dissecetur; est enim punctum prorsus individuum. 

GAP. VI. 

Quaestio tertia decima. 1002* 12 — 32. 
Quod hoc loco quaerit unde tandem factum sit, ut phi- 
losophi quidam, nimirum Plato eiusque sectatores, praeter 
res sensibiles et mathematicas alia quaedam posuerint prin- 
cipia, id non proposuit in principio libri, ubi siugulas, quae 
excutiendae essent, ùtioqìccq breviter recensuit. Ac videtur 
quidem ca quaestione supersedcre potuisse, nam continetur 
quodammodo quaestione quinta, quae est de rebus mathe- 
maticis et de ideis, et quaestione nona, qua investigatur 
num principia singula numero sint una an specie. Facit 
autcm idearum auctores hunc in modum argumentantes. Co- 
gnitio et scientia ut possit esse, principia poni oportet, quae 
singula numero sint una ; atqui res mathematicae, quas prae- 



B 6. 1003 «. 169 

ter sensibiles posuimus, licet ab illis differaiit aeterna et 
immutabili natura, tamen speciei tantum, non numeri habent 
unitatem, cf. Jt 6. 9876 17; ergo ponenda sunt alia princi- 
pia, quorum quodvis numero sit unum et substantia, id est 
autem: ponendae sunt ideae. Huic ratiocinationi deinde Ari- 
stoteles opponit, quae antea contra unitatem numeralem prin- 
cipiorum disputavit 4. 999^ 27 sqq. — Ceterum in exponenda 
Platonis argumentatione, cui opitulari Aristoteles sibi vide- 
tur, dubito an Platonis sententiam ad suam philosophandi 
rationem aliquantum detorserit, eundera in modum de quo 
supra dixi ad A 6. 9876 14 — 18. 

10026 13 rà ^isTa^v, cf. ad ^ 6. 9876 16. — 614 rl- 
■d-sfisv, cf. ad u4 9. 9906 9. — 619 ti]6ÒÌ Trjg avlXa- 
^ijg, h. e. non solum omnino sjllabae ab vel em vel alius 
cuiusdam syllabae definitae, sed huius syllabae ab quam 
nunc eloquor vel scribo; namque ea demum numeri habet 
unitatem. — 6 24 xaì stSei. Scribendum potius esse quod 
coniecit Alexander drAX' sidei^ et ex verbis proxime sequenti- 
bus, 6 25, et ex universa argumentatione apparet; in eo enim 
omnis cernitur concludendi vis, quod, nisi ideae ponantur, 
principia non numeri, sed speciei tantum unitatem sint ha- 
bitura. cf. Obs. p. 37. — 6 25 si ovv 'atX. Deleto ante 
haec verba puncto eandem enunciationem continuandam esse 
usque ad 6 26 uvau demonstravi Obs. p. 36. Ita universa 
enunciatio eam habebit formam, de qua dictum est ad A 3. 
983« 33, ut eidem apodosi propositae sint duae protases, 
altera alteri subiecta. Hoc enim dicit: si Platonici propterea 
ideas praeter res sensibiles et mathematicas posuerunt, quod 
utriusque huius generis principia specie non numero finita 
sunt, profecto, si illud est necessarium {d ovv tovto àvay- 
zalov 6 25), nimirum principia poni numero etiam nec spe- 
cie solum finita, necesse est poni ideas. Deinde proximis 
verbis, àXXà f.ir/v 6 30, subsumtionem impugnat, qua principia 
oportere numero finita esse positum erat, et quibus diffi- 
cultatibus inde implicemur monet. 

Quaestio quarta decima. 10026 32 — 1003« 5. 
Principia quaerit num potentia esse censenda sint an 
actu — nam actum, èvé^yeiav, significat, quum poteutiae 



170 B 6. 1003 «. 

opponit 7/ Tiv' ^TSQov tqÓtzov. Affinem hanc quaestionem 
ei esse dicit, de qua proxime est disputatum, utrum numero 
an specie finita sint principia; quod enim numero unum est 
et tÓSs ti, idem actu est; quod vero specie unum de mul- 
tis pariter praedicatur, id certe cognationem quandam ha- 
bet cum reo Swarà. Ac primum quidem, 6 34 — 1003« 2, 
principia potentia esse non actu, inde demonstrat quod po- 
tentia prior sit quam actus, siquidem actus videtur esse non 
posse nisi eum praecesserit potentia {ngóregov yaQ i] 8v- 
7mf.iig èxeivr]g rrig ahiccg), potentia vero ita etiam potest 
esse, ut eam non sequatur actus (rò de Swaròv ovx àvay- 
y.alov èxeivcog, i. e. èvEQyeia, Ttàv e^£iv). At ex eadem hac 
ratione, quod potentiam non necessario sequitur actus, pro- 
ximis verbis, «2 — 5, non esse principia potentia comprobat. 
Nimirum id quod fit nondum est, alioquiu non fieret (yl- 
yverat yàg rò ut} 6v); quidquid fit, ex eo fit quod fi endi 
potentiam habet, ex tov ylyreo&ai. dvvaTOV (ov&èv §è yiyve- 
rai Tcòv elvai àdvvarwv)-^ ergo, quod potentia est, id non- 
dum est (Swaròv yccQ elvai xaì rò /lu^ttoj 6v). Inde appa- 
ret, si potentia esse principia posueris, fieri posse, ut non 
sint principia, et, si principia non sint, eo etiam minus ce- 
terarum quidquam rerum. 

Quaestio quinta decima. 1003« 5 — 17. 
Principia mira sint universalia an individua. Quaestio 
verbis magis quam re differt a quaestione nona, utrum spe- 
cie an numero definita sint principia, sed hoc loco aliter 
disceptatur atque illic, quod mirum non potest videri, quum 
dialectice tantum res agatur et variae rationes pariter aptae 
sint, non ad cognoscendam veritatem, sed ad quaestionem 
in utramque partem agitandam. Primum, «7 — 9, si univer- 
salia ponimus esse principia, quoniam universale praedica- 
tur de multis et qualitatem, non substantiam significat (cf. 
Z 13), consequcns inde est, ut principia non sint substan- 
tiae. Hanc difficultatem evitaturi si statuerimus (el ó' éorai 
«9) universale j)er se et re ac ventate esse {kz&éaOai, cf. 
ad A 9. 992^ 10), aliis implicamur haud Icvioribus incptiis, 
fl9 — 12. Namque inde efiicitur, ut individua substantia, ve- 
luti Socrates, phircs in se coutineat substantias, siquidem So- 



r 1. 1003a. 171 

crates et ipse est Socrates et homo et animai, quorum unum- 
quodque per se substantiam esse posuimus. Sin autem in- 
dividua posuerimus esse principia, «13 — 17, quoniam co- 
gnosci scirique vere non possunt nisi universalia (cf. 4. 
999« 28. Z 15. 10396 27. M 9. 10866 5. An. post. I 31. 
111. 77« 5. 13. 79« 7. Hejder krit. Darst. I 1. p. 176 sqq.), 
aliis opus erit principiis, quae de illis universe praedicen- 
tur, ut possit omnino scientia et cognitio exsistere; ergo 
illa, quae posuimus, individua non erunt principia. 



r. 

CAP. I. 

Prima philosophia versatur in cognoscendis causis en- 
tis, quatenus est ens. 

Primam philosophiam sive sapientiam versari in cogno- 
scendis summis rerum causis et principiis, supra secutus vul- 
gares de ea opiniones explicuit, A 1. 2. lam eam definitio- 
nem prò fundamento ponens {hiteì Sé rag ccQ)(<xg xal rag 
àzooTarccg aìriag ^7]Tovuev «26), inde primam philosophiam 
investigare causas entis, quatenus est ens, hac colligit ra- 
tione. Singulae disciplinae, veluti mathematicae phjsicae 
aliae, quum singulas sibi circumscribant entis partes, in qui- 
bus versentur investigandis, cf. E ì. 10256 8, diversam ab 
bis oportet esse scientiam, quae ens ipsum, quatenus est 
ens, contempletur. Atqui prima philosophia primas inqui- 
rit causas et summa principia. Ergo eam versari oportet 
in cognoscendis causis non accidentis cuiuspiam — iis enim 
altiores essent et superiores causae ipsius rei, cui illa acci- 
dentia inhaerent — sed naturae cuiusdam (cpvaeMg rivog) 
h. e. substantiae per se, sive entis, quatenus est ens. Huius 
igitur causae perinde nobis sunt investigandae, ac veteres 
physiologi ipsius entis quaesiverunt dementa. 

Secutus sum in cxplicanda ratiocinatione vulgatam le- 
ctionem «28 xa&' avTì]V. Alexander, sive xaO-' avràg sive 
aad' avTÓ in textu habuit (cf. 194, 26. 195, 9. 16. 23. 196, 
6. 7), haec verba ad dcterminandam notionem causae refert, 



172 r 1. 1003 «. 

non ad circumscribendam eam rem, cuius quaerantur cau- 
sae; qunm summa investigentur principia, eas quaeri cau- 
sas, quae per se sint causae nec per accidens. Ac profecto 
principia illa, in quibus cognoscendis prima philosophia ver- 
satur, causas per se esse oportet; sed quoniam fieri potest 
ut quid causa per se sit, nec tamen propterea rei per se ex- 
sistentis causa — veluti causa per se albi coloris et alia eius- 
modi — , ut id posset colligere, quo tendit haec argumen- 
tatio, debebat profecto Aristoteles dicere illas causas esse 
aÌTiag (pvGscóg tlvoq y.a&' civti]V, non y.a&' avrag. Sed qua 
ratione hoc loco vulgatam defendi, ex eadem panilo infra 
ab ea recedendum arbitror, àvayxi] xcd rà GTOiy^ùa rov óV- 
Tog uvai liiTj '/.ava avfi^s/3}]}(óg, al?.' jj ovra. Neque enim 
id agitur ut eìementa, quae per se dementa sint, quaeran- 
tur (et ne id quidem significasset philosophus verbis /} òVr«, 
sed aliis formulis, veluti ij Groiyùa, rj Totavra, y ama, 
y.a&' avrà), sed ut entis, quatenus est ens, quaerantur eie- 
menta. Itaque scribendum suspicor, ij 6v, quam coniectu- 
ram legentibus probatum iri spero si contulerint «21: rò ov 
y 6v, «24: Tov òvTog fj ov, a 21: (fvoeojg rivog yad-' avrrjv, 
«31: TOV ovTog y ov. Hoc autem dicit Aristoteles: si igi- 
tur phjsiologi veteres, quum dementa rerum quaererent, 
re vera has, in quibus nunc versamur, sumraas ac principes 
causas quaesiverunt (nimirum phjsica disciplina tum uni- 
versae ac primae etiam philosophiae dignitatem sibi vindi- 
cabat, 3. 1005« 32): etiam illa dementa non unius cuius- 
dam rerum generis, veluti sensibilium, sed entis, quatenus 
est ens, oportet dementa fuisse. Perinde etiam nobis pro- 
fecto primae ipsius entis sunt quaercndae causae. — Hac 
explicatione solutas arbitior Schweglcri de h. 1. dubitatio- 
nes et coniccturas. 

1()()3« 21 Tolv èv iLié()eL Isyo /Liévwv, cf. ^8. 989M3: 
Twv iv ^tQU Ti XeyoutvMV ùdùjv. F 'ò. 1005«29: twv xarà 
^ÌQog kniayoTiovvTMV. Utraque formula iv fié{)eL vel xaTa 
fjioog particulare vel singulare significat, oppositum univer- 
sali, T(ò yaOÓXov, cf. F 1. 1003« 24. 3. 1005« 32. -- Waitz 
Org. I. p. 375. 

1()()3« 25 tÒ 6Vfi/3e/ji]z6g, i. e. rò vnàoyov y.ad-' amo, 
«22. J: 1. 1()25^> 12, cf. ad // 30. 1025« 30.' 



r2. 100.36. ■ 17.3 

GAP. II. 

Ens licet multifariam dicaturf quum ad unum omne 
principium referatur, uni est scientiae subieclum, «33 — ^16, 
quae primum ac praecipue perthiet ad subslantiam, ut quae 
potissimum ens sit, cognoscendam, b\Q — 19. Eiusdem scien- 
tiae est cognoscere entis species, b\9 — 22. Ea autem in- 
ter ens et unum intercedit necessiludo^ ut, quae sunt alte- 
rius , eaedem alterins etiam sint species, quae omnes sub- 
iectae sunt philosophiae, *22 — 1004« 9. Et quoniam con- 
traria eadem continentur cognitione, unitati autem oppo- 
nitur niultitudo, quaecunque ad unitatem et multitudinem 
pertinent vel iis accidunt, ea omnia philosophi est investi- 
gare, et ita quidem, ut a substantia cognoscenda projici- 
scatur, «9 — *17. Tarn late patere philosophiae ambitum 
cognoscitur etiam comparatis artibus dialectica et sophi- 
stica, ^17 — 26. Contraria quum revocentur omnia ad uni- 
tatem et multitudinem, principia rerum, quae contraria ab 
omnibus ponuntur philosophis, eadem doclrina contineri ap- 
paret, ^27 — 1005» 13. — Unius igitur est scientiae ens 
universe, quatenus est, et quidquid ei tamquam enti acci- 
dat contemplari, «13 — 18. 

1003« 33 tÒ da ov — *15 léyErau %a&' Iv. Tò 6v 
multifariam dici saepissime Aristoteles moiiet, cf. /11. A 9. 
992i 19. E 4. 1028« 5. Z 1. 1028« 10. K 3. 1060^* 32. 8. 
1064^ 15. N 2. 1089« 7. al. Quum autem ens universale 
non possit prò genere haberi entium singulorum, cf. B 3. 
9986 22, efficitur ut entia nec ovvcóvvf.ia sint nec xa&' èV 
XEyóuEva, siquidem horum utrumque generis significat uni- 
tatem et communionem, cf. ad A 6. 987^ 9, 10. Nec tamen 
vere inde collegerit quispiam entia simpliciter esse óttw- 
vvfia, ideoque non posse unitate scientiae alicuius conti- 
neri, sed obtinent potius entia medium quendam locum in- 
ter Gvvojvvfia et òf.iMVV^a, quum ad idem referantur omnia 
et omnia ab eodem pendeant, nimirum a substantia. Perti- 
nent igitur entia ad rà itqÒq tv xaì àcp' évòg ?iEyójLieva, cf. 
Z 4. 10306 3, quae quum appareat generis unitati magis esse 
affìnia quam diversitati merae homonymiae (xaì yaQ rama 
TQÓnov Tivà Uyarai y,a&' 'év «14, cf. K 4. 10616 H: hTiù 



174 r2. 1003 6. 

^è To T£ ov anav y,a&' "év tl y,ai y.oivòv léyevai, no7^1a- 
'/Mq ?,8y6iii6vov), et per se consentaneum est eadem omiie 
ens investigari et cognosci scieutia, et exemplis medicinae 
aliarumque artium comprobatur. Ergo entium omnium una 
atque eadem est scientia. — In distingiiendis verbis Aristo- 
telis paullum a recensione Bekkeriana recessi. Bekkerus 
bl post avTTJg et 4 post ìaTgr/.ijg et 5 post rovroig puncta 
maxima posuit; sed probabilius videtur, quum post vv. ov)r 
òucovvficog addatur particula adversativa cc?,X\ non solum 
alia quaedam exempla enumerari toJi/ Tigòg Èv ?,6yofÀévcov, 
sed ea ad ipsam entis notionem referri, id quod facile as- 
sequimur ea, quam institui, distinctione. Longius autem ex- 
tendi enunciatum argumentis exemplisve illatis, id quidera 
usitatissimum est Aristoteli. (Eodem exemplo rov vyuLvov 
ad illustranda rà nXeovaxMg ?,syóusva utitur Top. I 15. 1066 
34.) Deinde 69 post ovoiag comma, quod in omnibus est 
libris editis, omittendum indicavi, quo magis appareret, verba 
tòjv TiQog Tì)v ovoiccv ?.£yojnérMv perinde suspensa esse a 
vv. cf&oQaì ?j aTSQTjosLg — ysvvrjrr/.d ac genitivum ovalccg. 
Signiflcat autem bis verbis, bQ xà (.dv yàg ore ovalai — 
10 ovaiccg, eadem fere, quae alibi decem categoriarum ge- 
neribus complectitur, cf. Alex. p. 198, 1 sqq., nec tamen iis- 
dem utitur nominibus vel eodem ea ordine enumerat, quo- 
niam id potissimum hic agitur, ut quomodo ad substantiam 
omnia referantur appareat. 

1003*16 Ttavra^ov de — 22 twv elSwv. Quoniam 
id quod maxime est, idem maxime est scibile, cf. a 1. 993 6 
30, si qua scientia plura in se continet, ex qnibus unum 
principem obtinet locum et reliqua a se babet suspensa, in 
hoc primo cognoscendo peculiaris eius scientiae vis (xv- 
Qicog b\6) cernitur. Ita philosopbia, quum ad omnia perti- 
ncat cntia, ad cognoscendam substantiam, ad quam reliqua 
refcruntur, potissimum spectat. Pertinet autem universum 
genus philosopliiae ad universum genus entium, sicuti alibi 
etiam idem genus vel sensibile vcl scibile eidem generi vel 
sensus vel scientiae subiicitur; singulae autem species entis 
(r« db eiòì] 6 22, ubi quidem particulain adversativam de ut 
aptiorcm ex Alexandro recepi prò vulgata particula copu- 
lativa re) singulis speciebus sive doctrinis philosophiae con- 



r 2. 1003 6. 175 

tinentur, tcÒv ddcov. — Quod dicit ȩì] tov orrog ^21, qui- 
bus verbis tacite sumit esse etiam unum yévog tov òvrog, 
quod non esse alibi demonstravit, cf. ad B 3. 998^ 22, ge- 
neris nomen latius extendit ad tcc Ttgòg ev leyóuBva, nimi- 
rum . ea quodammodo etiam esse '/.ad-' ev ?,6yóusvcc supra 
iam dixit, cf. ad ^14. 

1003*22 el Sì) rò ov — 1004» 1 àvrixei uév cor. Iam 
quum singulae entis partes singulas constituant philosophiae 
disciplinas, quomodo partienda sit notio entis et quae sint 
notiones ad eam referendae, adliibita notione tov évóg in- 
vestigat, quam quidem propterea adhiberi licet, quia ea in- 
tercedit inter tÒ 6v et tÒ ev necessitudo, ut, quot sunt spe- 
cies alterius, totidem etiam reperiantur alterius esse, cf. Top. 
IV 1. 1216 7. 6. 127« 27. Hanc necessitudinem tov ovTog 
et TOV évóg primum quidem tamquam aliunde iam satis no- 
tam affert (el Si] *22), ac talem esse signiiicat, ut non ea- 
dem sit utriusque notio, sed ut invicem se sequantur et 
comitentur, tcò cì'aoIov&eÌv cclh]loig *23 (cf. de voc. 
cr/.olovd-Elv ad A 1. 98I« 27), qualem notionum inter se ra- 
tionem inter àoyi] et cutlov obtinere alibi significat, A 1. 
1013« 16. Deinde autem in parenthesi, Siacféoei — 33 oTtso 
6v Ti, ad tantam longitudinem producta, ut ipsius enunciati 
conformationem interrumpat, et, quae in apodosi enunciati 
condicionalis dicenda erant, a parti cula Ójgte ordiautur ^33^ 
nihil differre ait ad propositum hoc loco fmem si eandem 
censuerimus utriusque et unitatis et essentiae esse notio- 
nem {àv óuoicog vTioldSonuv *25), et cur ita liceat sta- 
tuere argumentis comprobat. Nihil enim differt utrum ad 
av&QOJTiog neutram nec tov ovTog nec tov évóg notionem 
adiecerimus, an alteram utram (tccÌto yao sig civ&QcoTzog 
y.aì cùv av&oojTiog y.cù ca'&oo)7Tog *26), et si has duas con- 
fìnes inter se notiones unitatis et essentiae coniunctas prae- 
dicaveris de homine (è7TavaSL7i?.ovuevor, cf. Waitz ad An. 
pr. I 38. 49a 11), nihil significaveris aliud, nisi quod iam 
altera utra in praedicato posita signitìcatum est, 017 eTsoóv 
TU Sr^loì — tÒ 6ig koiìv àv&owTcog y.cù éoTiv civ&goìTTog 6 27. 
(Retinui eam lectiouem, quam Brand, et Bkk. exhibuerunt, 
quamquam ea scriptura, quam Alex. p. 204, 10 in textu ha- 
buit et apte explicat: rò elg èOTÌv av&QMTiog y.aì éoriv av- 



176 r2. 10036. 

-d-QbùTiog av&QC07Zog, habet cur praeferenda videatur. Et quod 
in codicibus plurimis exhibetur: eariv 6 av&gamogy y.al av- 
■d-QùOTiog, y.al elg av&QcoTzog fortasse ex simili ortum est scri- 
ptura genuina: eOTiv ò av&QooTiog av&QcoTZog icaì eJg èoTÌv 
av &Q 0)710 g.) — Proxima verba, §i]?.ov S' ori ov ycogiL^Erai — 
Tov évóg ^29, 30, quid significent divinari modo licet ex iis 
quae antecedunt et subsequuntur, ipsa enim per se admo- 
dum obscure sunt dieta. Videtur autem hoc dicere: ncque 
in generatione ncque in corruptione seiungitur essentiae no- 
tio ab unitate, et simiiiter unitatis notio non seiungitur ab 
essentia. Talia Aristotclem voluisse dicere, inde praecipue 
apparet, quod proximis verbis concludit, addita altera ex 
bis notionibus niliil novi accedere. — Affinitatem notionum 
TOV ovTog et rov évóg deinde confirmat, ^32 ézL dt] — 33 
6v TI, adhibita ad argumentationem substantia. De singu- 
larum rernm substantia praedicatur et to tv et to 6v , et 
utrumque quidem ita, ut non per accidens, sed suapte na- 
tura substantiae tribuatur. Omnis vis argumentandi inest in 
verbis sibi invicem respondentibus ov y.arà ovjLi/36/3ì]y.6g et 
6718Q, Etenira si per accidens duae notiones de eadem prae- 
dicantur, nihil inde concludi potest de illarum notionum 
cohaerentia; veluti si de bomine praedicatur ?ievxóv et /lwv- 
aixóv, non potest inde eflìci ut to fiovar/.óv idem sit ac to 
?.Evxóv vel vice versa ; at recte ita concluditur, si praedicatur 
de aliqua re non quod ei accidat, sed quod in eius substan- 
tia insit. Et hoc quidem significatur per pronomen otisq, 
cuius usum Aristotelicum recte explicat Alexander ad Top. 
Ili 1. 273« 14: TO «OTISQ» avTcp tov y.VQiojg èoTÌ di]?MTix6vj 
y.aì (b av TZQOorsdrj to otieq to yvQiwg t/.elvo elvai Oì]uaiv6i, 
olov oTieo àv&QuoTiog ò xvQtwg ch&QcoTiog xtL Excludit igi- 
tur pronomen ottbq quaecunque rei accidunt, includit unice 
ca quae in substantia, Lv tuj tl èoziv eius, insunt. ("Waitz 
ad Org. p. 467 quod scribit «Pronomine otisq utitur Aristo- 
tcles, ut significct aliquain rem ita coniunctam esse cum al- 
tcrius rei natura, ut eam coniplcctatur sicut genus speciem» 
uimis angustis finibus huius pronoininis usum circumscribit. 
Vcrum quidem est, saepc usui pari ab Aristotele formulam 
OyTfo TÓde, ut signiiìcetur notio univcrsalior quae illam con- 
tineat ut genus speciem, et quasi prò sjnonymis haberi 



r2. 1004«. 177 

oTiBQ et yivoQ, V. Top. IV 1. 1206 23. 2. 1226 26. 1236 2 
coli. 61. 4. 1246 8 coli. 610. 620 coli. 618. al. At hac po- 
tissimum vi pronomine otzeq utitiir, quia xò yévog Rovistai 
tÒ tl èoTt Oìjuaiveiv y.cà ctqójtov vnoriO'BTai rwv èv rS 
ÒQLGfià leyoidvojv, Top. VI 5. 1426 27. Non inclusam au- 
tem bis fìnibus teneri pronominis otibo signifìcationem, sed 
omnino eo denotari id ipsum quod res est, rò ri haru vel 
rriv ovalav rov Ttocr/uccTog, colligas ex Top. VI 4. 141a 
35, 37. Sopb. el. 22. 179« 4, 6. Pbys. I 3. 186« 32. al.) Ita- 
que eadem significatione boc loco posita sunt ov '/xcrà ovfi- 
^sl3ì]y.óg et oneo, et boc dicit Aristoteles: cuiuslibet rei na- 
tura ac substantia boc babet, ut sit unum, itemque ut sit 
ens; ergo divelli inter se nequeunt rov ovrog et rov évóg 
notiones. Quod autem non simpliciter dicit on:£o 6v, sed 
OTisQ ov TL, eo explicatur, quod de singularum rerum 
substantia agit, ?/ éxdarov ove la 6 32, non de substantia uni- 
verse; namque, ut recte ait loh. Pbil. ad An. post. (Scbol. 
p. 228a 26), rò TÌ Tiooo'/.eUievov TzccQccGraTLy.óv hari rijg rov 
v7Zoy.eLf,iévov ciTouórijTog. cf. Waitz Org. I. p. 275. — Ita 
exposita notionum essentiae et unitatis necessitudine, ad 
ipsam rem, cuius causa eam exposuit, revertitur, ój6&' ooa 
7160 y.T?,. 6 33, quot sint unitatis species, totidem esse essen- 
tiae, quaecunque ad unitatem notiones referantur, easdem 
omnes ad ens pertinere ac propterea pbilosopbiae subie- 
ctas esse. 

10036 36 y,c(ì tmv zovroig ciVTiyEi^évcav quod in 
textum recepì, obtemperavi auctoritati Alexandri p. 206, 12, 
quamquam video quid merito obiici possit. Quum enim in- 
fra demum 1004« 9 Aristoteles demonstret, eiusdem scien- 
tiae esse et ipsam rem et eam quae ei oppisita est con- 
templari, non videtur iam boc loco simul cum notionibus 
Tip évi et Tw ovTL subiectis eas afferre posse, quae bis op- 
positae sint. Quod licet vere dici videatur, tamen si haec 
verba cum Brandisio et Bekkero omiserimus, explicari vix 
potest, qui potuerit proximis verbis xàvavria Ttdvra com- 
memorare, nisi praecesserit oppositorum mentio. 

1004« 2 TaO^BcoQTiGd-oj — èvavricov. De reducendis 
contrariis omnibus ad contrarietatem primam ac summam 
unitatis et multitudinis sufficiant, ait Aristoteles, quae in dis- 

Arlstot. metaph. ed. Bonltz Voi. II. 12 



178 r2. 1004». 

putatione de contrariis ea de re exposuimus. Eandem dispii- 
tationem alibi 8lcìiq^giv tcZv èvccvTuov appellai / 3. 1054« 30, 
ac saepiiis in IMetapliysicis respicit F 2. 1004* 34. I 4. 1055^ 
28. K 3. 1061« 15. Fiiisse autem eam disputationem in se- 
cundo libro de bono Alexander ad siugulos bos locos modo 
disertius modo magis universe animadvertit p. 206, 22. 218, 
12, 15. 588, 2. 616, 2. 669, 28. 

1004a 2 xaì Toaavra uégi] — 9 èv roìg ^la&yua- 
6 IV. Haec verba Alexander p. 207, 4, ut via ac ratione dis- 
putalo procedat, ponenda potius esse arbitratur post rà §è 
sidì] TÙv eìdcòv 1003^ 22, eique assentitur Schweglerus, nisi 
quod haec verba non post eìdcòv b22, sed post ròv cfiXó- 
oocpov bl9 ponenda esse existimat. Et Schwegleri quidem 
coniecturam falsam esse facile cuivis apparebit, qui quaesi- 
verit, quomodo ab bis verbis xaì rocavra — /iia&ijjLKxaiv 
deinde transitus fieri putandus sit ad proxima ccTtavrog Sé 
yivovQ xtL Alexandri antera sententia quamquam speciem 
quandam habet veritatis, tamen ea transpositio nec neces- 
saria est nec vero sententiarum ordini prodest. Yulgatus 
enim ordo optime habet. Postquam dixit Ójo&' 6aa :tso tov 
évòg etSì], Tooavra xccl tov ovrog èarlv, interposita quasi 
per parenthesin huius sententiae explicatione ?.é)'co S' olov 
— èvavricov, eandem ratiocinationis viam amplius persequi- 
tur dicens xaì rocavra /liìq?] cfiXoGocfiag xrX. Quodsi cum 
Alexandro has enunciationes supra posuerimus, parum apte 
de partibus philosophiae Aristoteles dicere videbitur, ante- 
quam qua ratione, adhibita unitatis notione, dividatur notio 
entis exposuerit. — «5 vTtaQ'/eL yào ev&vg yivi] éyovra xrX. 
Similem usura adverbii ev&vg cf. Cat. 12. 14« 32. An. pr. 
116. 36« 6. Ens et unura, ait, suapte natura, ev&vg, in ge- 
nera quaedara dividuntur. Dicit antera yévì] entis eadem, 
quae antca dixerat eiòì] 1003^22, 33. Haec sive genera di- 
xeris sive species entis quum dignitate inter se differant, 
ut aeternae et immobiles substantiae priores sint acternis 
et mobilibus cet. , partes philosophiae, ex illa entis parti- 
tione petitae, cundem inter se habebunt ordinem, ut prima 
philosophia prior sit ac potior quam disciplina physica, per- 
inde atque in mathesi primum sunt tractanda, quae notio- 
nis simplicitate reliquis antecellunt. cf. £ì. 1026« 23 — 32. 

1004a 9 ènei òt ^iLccg — 20 èTicoTi] f.i7]g. Opposita 



r 2. 1004 «. 179 

cognoscere eiusdem est scientiae cf. ad5 2. 996«20; ergo 
scientiae, quae versatur in cognoscendis notionibus unitati 
et essentiae subiectis, eidem tribuendum erit, ut cognoscat 
notiones vel bis oppositas vel quae reduci possint ad op- 
positas. Haec in universum borum verborum est ratioci- 
natio. Sed quum quatuor sint oppositionis genera cf. / 4. 
1055» 38 sqq. 7. 1057^5 33 sqq., et multitudo quod opponi- 
tur unitati vel ad negativam vel ad privativam oppositio- 
nem videatur referri posse, nihil differre addit utrum prae- 
tuleris, quia cognitio rei cuiuslibet complectatur simul co- 
gnitionem et negationis et privationis, et neutrum cogitari 
possit sine ipsius rei cognitione (§ià rò àucporiooig -deoù- 
Qùod^ai, tÒ tv «11). In parentbesi autem «12 ì] yàg ccTcXcog 
XiyoLiBV — 16 ?; 0Tég7]Gig quid intercedat discriminis inter 
negationem et privationem exponit. IXegatione nibil aliud 
dicitur nisi illud simpliciter non esse quod negatur; signi- 
fìcatur igitur absentia eius quod negatur, nec quidquam in- 
est in negatione, nisi id quod negatur, rò èv ry ciTiocpaosc, 
et particula negandi, qua aliud quid ab boc discernatur, rj 
duicfoocc. Privatio vero non pertinet ad quidiibet, sed ad 
certum quoddam genus, de quo praedicatur (tivù yivu «13, 
VTioy.euiévì] rig cfvaig «15, cf. 6. 1011*19). Veluti negatio 
ovx icov nibil aliud signifìcat nisi ov^, vTzàQXBiV èxeìvo se. rò 
loov, sive ciTiovoiav rov taov, nec quidquam continet prae- 
ter rò èv rj] cciocfccGSL i. e. rò loov, et negandi particulam 
oh, qua ovx, ìoov discernitur ab Ìccù: si vero àviaov quid- 
piam dicimus, non possumus quin certum quoddam genus 
intelligamus, in quo cernatur (xvioÓT7]g, illud nimirum quod 
recipiendae vel aequalitati vel inaequalitati suapte natura 
idoneum est; atque ea quidem est privatio. Cf. de orso?]- 
ose ad z/ 22. — Ipsa verba, salebrosa adhuc in editionibus 
et quae piane explicari non possint, ex Alexandri commen- 
tario ad genuinam mihi videor integritatem restituisse; is 
enim prò 7) à7i?Mg ?.eyoi.iévi/ «12 et prò è'/.sivq) «13 manife- 
sto suo e textu exbibet ?/ yàg à7t?.Mg XiyouBV et èxsìvo, 
Illa emendatio non eget commendatione; baec si cui diibia 
videatur, primum attendat opponi inter se èxeìvo a 71?. co g ov/ 
VTiaoyH et kxsivo yévsL nvì ovy VTiccg^eL, deinde comparet 
cum verbis ov^r vticìqxu èxeìvo proxiraa ànovoia èxelvov. 

12* 



180 r 2. 1004^. 

1004« 19 7/ '/.ara xavra i] 'Aarà TzXij&og xal rò 'év. 
Quaeciinquc ad has notiones referuntur, ea sane per has 
notiones revocantiir etiam ad imitatem et multitiidinem tam- 
quam sunima contrariorimi omnium principia, sed quoniam 
alia ad ipsam unitatem et multitiidinem, alia facilius ad illas 
notiones quasi media in via positas revocantur, propterea 
couiunxit xaià Tccvra et xarà 7i?S]&og xcd rò tv. 

1004« 20 wv è a ri y.ccl i) èvavrióri^g. Contrarieta- 
tem subiectam esse ei scientiae, quae in ente cognoscendo 
versatur, monet propter ea, quae infra 6 29 sqq. ad expli- 
candam primae philosophiae notionem inde est deducturus. 
Comprobat autem contrarietatem subiectam esse primae phi- 
losophiae, quia reo érigco, quod philosophia contempletur, 
subiecta sit SiacfOQa, huic iterum èvavrión^g. Quae igi- 
tur scientia ad illud pertinet, quod latissime ex bis patet, ad 
tÒ Hteqov, eadem subiectam sibi habet hvavr lóntra. Quid 
differat Siarpogcc a genere suo, ab èTSoórijn, Aristoteles ex- 
ponit I 3. 1054^ 23 sqq., qualis diacfOQa appelletur èvccvrió- 
Tijg I 4. 1055« 3 — 33. 

1004« 29 TiQog rò tzqwtov èv éxccoty 'Aaxi^yoQiq. 
KaTi]yoQÌag noli accipere prò decem illis summis rerum ge- 
neribus; nam notiones illae, velut unum idem aliud con- 
trarium, non in qualibet categoria illud principium possunt 
habere, quo referantur reliqua omnia. Significat potius y.a- 
xrjyoQiag nomine Aristoteles ea praedicata sive praedica- 
menta, quae nunc ipsum attulit, idem aliud contrarium. In 
quolibet ex bis praedicatis, multiplice eius vi distincta, du- 
X6/L18VOV noaa/wg ?.éy£xai, quaerendum est quo sensu pri- 
mum ac proprie praedicetur, et ad hanc vim ac naturam 
notionis reliqua sunt referenda. 

1004« 32 OTiSQ èv xcccg ceTtoQiaig è?^é^i}'i], in quae- 
stionc quarta libri superioris B 2. 997« 25. — Post lóyov 
tyuv et post à7ioQr//iicc6iv editores omnes et Bessarion pun- 
cto maximo distinxcrunt. Sed ncque novi quidquam conti- 
nent verba proxima '/cu éaxi xov cpilooócpov, unde apte nova 
ordiatur enunciatio, nec si quid continerent novi, ab Aristo- 
tele per y.cii, sed potius per hi de essent introducta, immo 
adeo cohaerent cum superioribus oxc (.iiccg — Xóyov 'éyuv 
et corum sententiam verbis potius quam re immutant, ut 



r2. 10046. 181 

non dubitaverim parenthesis signis positis haec veiba icaì 
éoTL — x)'EO)QUV suspensa faceie a parti ciila ori. — Cete- 
rum quuiii praeter consuetudinem Aristotelis esse videatur, 
quod bis in eodem enunciato superioris disputationis lecto- 
res commonefacit, on^g — hXèy&i^ et tovto — c(7ioQ7]f.iaacv, 
non negligendum est quod Ab et mg E priora illa verba 
omittunt. 

1004a 34 zaì éori rov (piXoGÓcpov tisqì tkxvtoìv 
dvva6&ai &6mq6Ìv int. oca T(p ovtc y.a&' avrò vtzccq- 
yEi. Quas deinde exempli causa affert quaestiones eius ge- 
neris &1 — 4, eorum primam u xavrò ^cozQarrìQ xaì -2'w- 
'AQaxiiq zad'7]uevog i. e. num idem sit substantia ipsa per 
se et substantia coniuncta cum accidente quodam, tractari 
et subtiliter dirimi tum maxime oportebat, quia ita demum 
captiones quaedam sophisticae tum frequentatae poteraut 
evitari cf. E 2, 1026* 16. De reìiquis tribus quaestionibus 
Aristoteles disputat / 4. 1055«. 

1004& 5 xavra xa&' avxa èaxi Ttd&i]. ^à&og '/ca&' 
avxó idem significat ac VRag^ov 'Acì&' avrò vel avix^6e^7]y.òg 
zccO-' avxó, nimirum id quod, quum non insit generis cuius- 
dam notioni ac definitioni, tamen ex ea necessario repeti- 
tur, cf. B 2. 997« 7. J 11. 1019« 1. Z 5. 10306 19, 31. Anal. 
post. 1 7. 756 1. al. Eodem sensu haec ttccO-i] vocantur ol- 
xsìa I 9. 1058« 37. 622. Hae notae consecutivae notionis, 
ut liceat logicorum uti vocabulis, si sunt notioni cuidam 
propriae ncque ad aliam pariter pertinent, iSicc TidO-ì] vo- 
cantur cf. 611, 15, 16. M3. 1078«7. — Haec igitur Tiddì] 
'Aa-d-' ccvTCi xov ovxog omnia investigare philosophi est; ac 
tam late patere philosophiam vel ex comparatione dialecti- 
cae et sophisticae artis colligas (aijfieìov Sé 617), quae quum 
affectent speciem philosophiae, profecto non latius suas ex- 
tendunt quaestiones, quam quo philosophiam sciunt perti- 
nere; cf. An. post. I 11. 77« 29. Differt autem a philoso- 
phia utraque et dialectica et sophistica ars, quod in acci- 
dentibus versantur, omissa substantiae cognitione; et diale- 
ctica quidem ars disputandi facultate, x(p XQomo xìjg dwa^iecog 
624, inferior est phiìosophia, quia philosophia a veris pro- 
fecta piincipiis ipsam cognoscit veritatem, dialectica verum 
tentat modo et cxpcritur, et profecta a vulgi opinionibus 



182 r2. 1004 &. 

viam quasi parat pliilosopliiae cf. Top. I 1. et ad B init.; 
sophistica vero ars, quum neglecta ventate spederà captet 
veritatis, ipsa quaerendi volimtate, rov /3iov ry 7iQoccLQk6Bi> 
624, opposita est philosophiae. cf. Top. Vili 11. 162« 16: 
eaTL §è — GÓcpiOfia ovXXoyiaj.iòq ègiOTiy.óg. Soph. elench. 1. 
165« 21: e6TC yào i) aocfLOTixrj cpaivoinévì] aocfia ovaa §* ov, 
2. 1656 7: IgiaTi'/.ol d' (se. GvXXoyiauoi eìgiv) ol ex tmv cpctt- 
vouévcov èvSó^MV f^ir} ovtojv Sa Gv?doyi6Tixoì ?; cfaivóuevov 
6vlloyL6TLXoL 11. 1716 7. Rhet. I 1. 13556 17: ó yàq oo- 
(fiOTixòg ovx èv rrj òvvàuu à)X èv t7] 7iQ0LaiQÌ6u, 

10046 17 7] fi et ov §è — 22 olxela. Sjlburgius et 
omnes post eum editores verba ?; yàg aocpiarixi] — tzeqI 
ccTiaVTcov parentliesis signis incluserunt; sed quoniam verba 
ol diaXEXTLXoì diaXiyovTai Ttegl ccTtdvrojv ita ad universam 
ratiocinationem pertinent ut ab ea secludi nequeant, equi- 
dem in Obs. ad Met. p. 12 parenthesin post aocficc kart claudi 
volueram. Hanc rationem iure reprehendens A^^inckelman- 
nus in censura libelli mei ( Jahn Jahrb. 1843. XXXIX. p. 283) 
extendi potius parenthesin iubet usque ad verba rò ov èorcv, 
quam quidem enunciati conformationem etiam Schweglerus 
ad li. 1. praefert. Sed si quid video non possunt ullo modo 
parenthesis signa ita poni, ut re vera, quae eorum debet 
vis esse, legentem adiuvent. Ita enim connexa est ea quae 
interponitur sophisticae artis explicatio cum ipsa argumeu- 
tatione, ut ubicunque parenthesis signa posueris, tamen in 
reliqua enunciatione referantur quaedara ad verba paren- 
thesi inclusa. Propterea haec signa ut parum apta omisi, 
et ante diulh/ovrai de colo, non puncto distinxi, quia haec 
verba opposita sunt superioribus ravròv fièv vnoSvovTai. 
Ceterum omnis haec controversia inde videtur manasse, 
quod ipse scriptor sententiarum ordinem non satis recte in- 
stitiiit. Ubi enim sophisticam dcscripsit, ?; yaQ aocfLaTixtj 
(paLvojLiévì] fióvov oocpict kori, debebat statira dialecticae sub- 
iiccre dcscriptioncm xcà i) dia?.exTixi) nugaarixi'i, et quod 
deinde dialecticis tribuit dia?.tyovTai, tteqÌ ànaviiov, xoivòv 
òè nàoL tÒ ov lavi, idem ad sophistas et ipsos erat exten- 
deudum. Ilaec scriptoris ncgligentia interpretum videtur ef- 
fecissc dissensuin. 

10046 27 tri Twv kvccvriojv — 1005« 8 òfioicog. Phi- 
losopliiae esse omnia et vocare in quaestionem et cogno- 



r2. 1005 1». 183 

scere iam demonstrat adhibita contrarietatis DOtioDe, quara 
subiectara esse ad cognoscendum philosophiae et supra de- 
monstravit 1004« 10 — 20, et nunc lectorem monet bis ver- 
bis Twv èvavTicjQV 7] éréoa 6V6T0iyJa (cf. Phjs. Ili 2. 2016 25 
et ad A 5. 986« 23) 6TÌQi]aig. Iam vero entia omnia vel 
contraria ipsa sunt vel progenita e contrariis, contrariorum 
autem principia sunt unitas et multitudo; ergo quae haec 
contraria contemplatur philosophia, eadem res omnes inve- 
stigat. — Omnia autem e contrariis derivari, auctoritate 
confirmat pbilosopborum veterum, qui principia posuerunt 
inter se contraria, alii par et impar, ut Pjtbagorei, alii ca- 
lidum et frigidum, ut Parmenides kv rolg tiqÒq Só^av, alii 
fiuem et infìnitum, ut Platonici (hos enim, ut qui unum et 
infinitam dualitatem posuerint in principiis, significari ab 
Aristotele, non Pjthagoreos, qui iisdem sane verbis deno- 
tari poterant, propterea Alexandro assentior, quod Pjtba- 
gorei apertius iam antea nominati sunt, ol f.tèv yàg tzeqlt- 
tÒv '/.al aQTLov), alii denique, ut Empedocles, amorem et 
contentionem. Revocari autem contraria omnia ad primam 
ac summam unitatis et multitudinis contrarietatem alibi de- 
monstratum dicit cf. ad «1; et quum omnia ad illam con- 
trarietatem referuntur, tum maxime {y,cà TiavTeXwg) princi- 
pia a superioribus philosopbis posita. — 1005« 6, 10 locog 
cf. ad A 5. 987« 26. — «7 TiQog xò tzqcotov — ò^oicog. 
cf. 100i« 25 — 31. 

1005« 8 xal dia — 13 è| yTioi^éascog. Licet unum 
et ens nec genera sint rerum nec seorsim ac per se esse 
possint, cf. B 3. 998* 22 sqq. 4. 1001« 3 sqq., tamen iam 
propterea (^xaì §ià tovto «11), quia quidquid est unum 
vel ens, ad idem refertur vel ab eodem per seriem quan- 
dam repetitur (rà Se ró ècpe^rjg), ea omnia contemplari 
pbilosophiae est, ac non alius artis, veluti geometriae. Re- 
liquae enim artes, veluti geometria, quum partem quan- 
dam entis certis finibus circumscriptam contemplantur, F 1. 
1025* 7, etiam ubi easdem notiones ac propositiones vel 
adbibent vel investigant ac pbilosopbia, hoc faciunt è^ vno- 
&éG£Mg «13, h. e. eatenus eas inquirunt, quatenus ad rem 
iis subiectara (rò inoxei/Lievov, sive rò vTiore&év) pertinent. 
Cf. de voc. VTiód-eocg Waitz Org. I. p. 427 sqq. 



184 r 3. 1005 a. 

CAP. III. 

Sunima cognoscendi principia quoniam pertinent ad ens 
quatenus est ens, a prima philosophia ea pertractari opor- 
tet. 1005« 19 — *8. Eam certissima omnium principia te- 
nere par est, hS — 18, certissimum aiitem omnium est illud 
principium, quo idem eidem rei non posse simul et inesse 
et non inesse confendltur, b\S — 34. 

1005« 19 IsxTéov Sé — 29 ?/ ^eoìQia. Principia co- 
gnoscendi quoniam ad omnia entis genera pertinent, ad ens, 
quatenus est ens, referri apparet, tovto yàg amoìg ro zoi- 
vóv «27; atqui enti quaecunque, quatenus est ens, per se 
accidunt, ea omnia cognoscere primae philosophiae est, id 
quod cap. 2 est demonstratum ; ergo eiusdem primae phi- 
losophiae est investigare summa cognoscendi principia. Ea 
principia quibus nominibus appellet Aristoteles, supra enu- 
meravi ad B 2. 996* 26; hoc loco quod ea dicit «20 rà èv 
ToTg ^adrì^aoi y.alovf^eva à^uó^axa, addito participio za- 
?,ovfi£va ^pse significat se nomen repetere ex mathematica 
disciplina, non ipsam rem; mathematica enim perinde ut 
reliquae doctrinae his principiis ita utitur, ut ad genus re- 
rum sibi propositum restringat «26, cf. 2. 1005« 13: é| vtco- 
-d-éascog. An. post. I 10. 76« 39. 11. 77« 24. 

1005« 29 BióneQ — b2 ov tiqmttì. Philosophiae pri- 
mae esse quaerere de summis cognoscendi principiis, quod 
antea ex rei natura demonstravit, iam quasi quodam expe- 
rientiae documento confìrmat. Haec enim principia quum 
in usum suum convertant artes omnes, nulla tamcn in iis 
explicandis operam posuit; cf. Anal. post. I 12. 77*5: n^QÌ 
8h Tijov àqyoòv Xóyov ovx ixpszTéov reo yecofiézQT] y yecofié- 
TQ-ì]g' òjLioLwg òè "/.al hnì tcov aìJkiiùv è7ii6Tj]fiùov. Quod enim 
phjsici quidam ca exponere susceperunt, non repugnat huic 
sentcntiac scd ci suffragatur; niiniruin proptcrea haec prin- 
cipia contemplati sunt, quod naturam suac cognitioni sub- 
iectam non certum quoddam ac singulare entium genus ('év 
— TI yévog «34) esse existimavcrunt, quod est re vera, nec 
physicam certis quibusdam fniibus circumscriptam scientiam 
{aofpia Tig *1, cf. de pron. ng ad 2. 1003*33), sed scien- 
tiam priinam ac summam, quac ens universe ac per se con- 



re. 10056. i85 

templetur. At eiusmodi cognitio non est physicae, sed pri- 
mae philosophiae. 

1005^ 2 oGcc d' hyyeiQovGi — 5 ^i^reiv. Suo loco 
motam esse hanc enunciationem et ponendam potius post 
65 oTi fA,èv ovv — 8 Sìjlov Alexander iudicat p. 223, 17 
(cuius sententiam probat Schw. ad li. 1.), speciose illud 
quidem, sed dubito num vel vere vel necessario. Possunt 
enim sane haec verba ita explicari (cf. Alex. 1. 1.), ut cum 
sequente proxime argumentatione TZQoai^xei Se xtl. arte co- 
haerere (cf. etiara in ipsis verbis ijxeiv nQoemarauévovg 
i5, ex^i^v Uyeiv ^8, i]y.eiv eyovxa ^17), a superioribus 
autem seiuncta esse videantur. Sed si quis diligentius at- 
tenderit, dubitabit vulgatum verborum ordinem tentare. Re- 
vocanda sunt e superioribus in memoriam verba «29: §i6- 
TiEQ ov&sìg Twv '/.ara fAégog èmozoTZovvTCov èyyetQeZ léyeiv 
Ti TiEQÌ avTùJVf el àh]&rl ?} ^tj, cum bis enim coniungenda 
sunt cogitando ooa d' kyyuQovav 7,tX., quae verba hunc in 
modum arbitror construenda: oca di riveg twv XeyóvTMV 
(int. TiBQÌ Tù)V àà,io)fidTMv) kyyjiQOVOi Xéyetv neQÌ Tijg ali]- 
-d-eiag, 6v tqÓtcov del (XTiodéysa&aL avTTjV, h. e. quod autem 
quidam ex iis phjsicis, qui axiomatum mentionem tamquam 
necessariam suae admiscuerunt scientiae, disserere suscepe- 
runt, qua ratione accipi oporteret veritatem, se non satis 
eruditos et praeparatos esse doctrina analjtica ipsi prodi- 
derunt; talia enim diiudicare, veluti quae demonstrationem 
requirant, quae non cf. ad B 2. 997« 7, alia id genus, non 
physicae est scientiae sed analyticae, quae illam praecesse- 
rit oportet. Ita apte post haec verba demum videbitur con- 
cludere oTù fièv ovv — drjXov. — ^3 Su ccti cadevo ice v, cf. 
a 3. 995« 12 — 14. Eth. Me. I 1. 10946 23. 

lOOS^^ 8 TiQoai^zeù — 32 tovtov. Ad principium quod 
dicunt contradictionis tamquam summum cognoscendi prin- 
cipium et proponendum et excutiendum viam ita sibi parat, 
ut philosophiae primae esse dicat firmissima pooere princi- 
pia, deinde qualia ea debcant esse exponat, atque haec 
quae requiruntur cadere in principium contradictionis de- 
monstret. Primae philosophiae principium oportet et aptis- 
simum sit ad cognoscendum {yvcùgi^icoTcxiiiv 613) nec ab 
hypothesi pendeat. ìllud per se patet, quia scicnlia, quae 



186 rS. 10056. 

errorem non admittit, sed ^dXiara yvcoQiL^ei^ necessario ha- 
bet àQyJjv yvcooi^icoTccTi^v. Hoc apparet comparanti hjpo- 
thesis notionem Aristotelicam ; est enim hjpothesis ea pro- 
positi© ad demonstranduin adliibita, quae quum possit de- 
nionstrari non demonstratur, et necessaria non est ei, qui 
rem est cogniturus (cf. An. post. I 2. 72« 13: à^iaov d' 
àgyrjg ovVioyLari'/.rjg &é6iv f.ièv Xéyo) i]v ^i) egtl detrai, fii]§' 
àvdyxi] 'éyeiv ròv fia&ì]a6/bt6v6v ri' ì^v c>' ccvccyxj] 'éyeiv ròv 
Òtlovv fia&ì]6Ófievov à^lcofia. — -d^éoeMg S' i) ^èv otcotsqov- 
ovv Twv fiiogicov rijg ànorpdvaecoq Xa/n^dvovoa, oiov Myo) 
tÒ fivai Ti ì] iLiì] eivai n, vTió&aaig. I 10. 76*23: ovx 'éon 
d' V7i6&e6ig ovò' airìjfta, o ccvdyxr] elvai di amò xaì Soxeìv 
àvdyxT]. — ooa ^èv ovv duxrà ovra la^^dvev avròg ^rj 
Sei^ag, ravr èàv ^dv doxovvra laf^i^civì] T(p fiavO-dvovTù 
vnoTL&erau. AVaitz Org-. I. p. 428), quorum neutrum cadere 
potest in summura demonstrandi principium. Quod quidem 
ut et yvùOQLfiMTaTov et ccvvTió&eTov sit, ita comparatum esse 
oportet, ut error in eo locum non habeat nec quisquam de 
eo falli possit (n8()l i]v dLaifjevaOrjvac àdvvarov 612). At- 
que ita quidem comparatum esse principium contradictionis, 
postquam ipsum proposuit 619 — 23, demonstrat 623 — 31 
hunc in modum. Si verum est, quod ponitur in principio 
contradictionis, fieri non posse ut contraria simul eidem rei 
insint, atqui contraria est propositi© affirmans aliquid pro- 
positioni idem neganti (cf. de interpr. 14): fieri nequit ut 
quis, quod affìrmat, idem simul ncget, id est autem ut re- 
pugnet principio contradictionis. Qua quidem argumenta- 
tione Aristoteles nequaquam putandus est ipsum principium 
contradictionis demonstrare voluisse, quod nec posse fieri 
perspcxit, et si ita voluissct peifìcere, in petitionem princi- 
pii nimis manifestam incidisset. Hoc potius videtur demon- 
strare voluisse, eam esse huius principii naturam, ut si po- 
natur ipsum per se verum esse, inde consequatur, ut ab 
omnibus tamquam veruni agnoscatur. 

10056 19 tÒ yÙQ avrò — 23 à^ycòv. Inclusis in pa- 
rentbcsi iis verbis, quae unice explicando et supplendo quae- 
dam inserviunt cf. 6 27, concinnitatem enunciati auxisse inihi 
videor; namque rò yciQ a. d. v. x. fi. v. dòvvaxov (iut. u,- 
vcu) T. Ci. X. X. Ti) amò subicctum est enunciati, quod deinde 
per prunomcn avTri in animum Icgentis revocatur. Quae 



rZ, 1005 6. 187 

autem sint praeterea adiicienda ad determinandum et accu- 
rate circumscribendum illud quasi punctum identitatis, ex 
locis cognatis perspici potest, qui sunt de contradictione et 
de deductione ad absurdum. Soph. el. 5. 167a23: a?.ey^og 
f.dv yccQ àvTLcpaGig tov avrov xaì évóg, firj òvóuaTog àXXa 
7iQ(xyfxaToq, Tcaì òvójuaTog fiì] avvcovvfxov àXXà tov avrov, 
— '/.ara ramò y.aì TZQog ramo xaì woavTcog xaì èv tó avrcp 
XQÓvcù. de interpr. 6. 17« 34: Hyo) 8' ccvrr/.Biod^ai ttjv 
TOV avTOV y.arà tov ccvtov firj ò^ovv^niig §é, xaì oaa akXa 
TMV TOLOVTcov inQOodiogi^ófie&a TtQog Tccg aocpiGTi'Aàg 
èvoxXìjasLg, quod hoc loco dicit Tigòg Tccg Xoyi/iàg Sva/s- 
Qeiag h. e. ne sophistis, descripto parum accurate principio, 
occasionem praebeamus speciosae refutationis. Eas difficul- 
tates, quas facessunt principii contradictionis infitiatores, 
quod Xoyixdg appellai, conf erenda sunt quae de vario 
huius vocabuli usu Aristotelico apte collegit et dilucide ex- 
posuit Waitz Org-. IL p. 353 sqq. Ex locis ibi collectis ap- 
paret, non niinus late patere usum adiectivi loyixóg quam 
eius, unde manavit, substantivi Xó/og, qua quidem compa- 
ratione vel ea poterunt conciliari, quae inter se repugnare 
videantur. Et hoc quidem loco Xoyr/.al Sva^égeiac eae erunt 
adversariorum argumentationes, quae non ex ipsa rei refu- 
tandae natura, sed unice ex tmv Xóywv petitae sunt, i. e. inde, 
quod in formula principii identitas et rei et temporis et 
reliquorum, quae possunt in censum venire, non satis ac- 
curatis notionum fìnibus circumscripta est; cf. Xoyixccl dvox^- 
Quai simili significatione N 1. 1087* 20. Nec vero abs re 
erit, si quis Xoyixàg Svo^egeiag hoc loco eas putaverit dici, 
quae lóyov x^Q^^ Xiyovrai 5. 1009« 21. — Ceterum prin- 
cipium contradictionis quale Aristoteles proposuit, quid dif- 
ferat ab ea forma huius principii, quae in logica formali 
frequentatur, facile est videre; Aristoteles enim de rebus 
agit, logica formalis de notionibus (notio A est A, nc- 
que est eadem ac notio non — A). Ncque hoc aliud est 
discrimen, quam quo omnino logica Aristotelica a logica 
vere formali seiungitur (Trend, El. log. §. 63. not.); in quo 
discrimine utrum virtus cernatur philosophiae Aristotelicae 
(Trendel. log. Unters. I. p. 18 sqq.) an vitium (Herbart 
Einl. in d. Philos. §. 391), non est huius loci quaerere. 
10056 23 diOQLO^Óv cf. e 5. 1048^2, 20. Top. V 3. 



188 r 4. 1006 «. 

131* 8. — i2ò 'HQdyJ.eiTov cf. 5. 1010« 10 sqq. — 33 
Só^av c{. ad B 2. 996* 26. 



GAP. IV. 

Principlwn coììfradicttonls siint qui veruni esse hìfitian- 
iui\ 1005^ 35 — 1006« 5; et comprohari quldem, quod hi 
postulante raiiocìuando ilhid principium non poteste «5 — 11, 
refutari vero possunt principii injìiiatores et ut principii 
veritatem agnoscant adigi. dummodo concedant, se dicendo 
certuni quidpiam et dejinituni significare, «11 — 1007a 20. 
Suolato autem principio contradictionis toUitur omnis suh- 
stantia, ut nihil nisi per accidens praedicetur ^ nec poiest 
tamen fieri ut in infinituni accidens accidenti accidat.^ «20 — 
^18; deinde consequilur ut omnia sint idem, ^18 — 1008« 2, 
aliaque id genus ahsurda concedere coguntur principii in- 
fiiliatores, «2 — ili. Et quamquam dicendo toìlunt princi- 
pium, agendo tamen non possunt non eius veritatem agno- 
scere il2 — 1009« 5. 

1005^35 elaì de — 1006M3 GViuaìvov ev. Esse qui 
principium contradictionis tollero susciperent, iain antea fa- 
cta Heracliti mentione siguificavit (y.a&cmsQ eiTiouev ^35, 
cf. ^24), quorum quosdani naturac disquisitione in liane seu- 
tentiam delatos esse (yocòvTca de — cfvaecog 1006« 2, 3) pro- 
ximo capite exponit 1009« 22 sqq. Qui quidem infitiatores 
principii quod illud principium demonstrari postulant, ipsi 
produnt, quam non cognitam habeant et principii naturam 
et universam demonstrandi rationem, Sl vcTiaidevaiav «6, int. 
TÒJv àvaXvTL'/.ujv coli. 3. 1005^ 3. Ncque enim omnia pos- 
sunt ratiocinando comprobari, cf. ad B 2. 997« 7. Et prin- 
cipium quidem demonstrari non potest, propter id ipsum 
quia est principium; at sane refutari possunt, qui illud in- 
litiari suscepcrint, dummodo dicendo se significare aliquid 
{àv uóvov TV It'/ìj «13) ncque inanes sonos edere coniì- 
teantur. Prorsus enim diversa est demonstrandi et refu- 
landi ratio; demonslratio enim repetenda est ex propositio- 
nibus sua natura altioribus et ad cognosccndum aptioribus 
(An. post. I 2. 71* 17 sqq. An. pr. I 31. IC* 38); itaque si 
(juis piiiicipium contradictionis demonstrarc suscepcrit, quo- 



r 4. I006a. 189 

jiiam non est alia propositio liac altior, fieri non potest 
qiiin id ipsum prò fimdamento concludendi ponat et ab ad- 
versario concedi postulet, quod ab initio ad demonstran- 
dura erat propositum {alTÙ6x)'ai xò èp àoyy «17, int. tzqo- 
y.eli^ievov, ci. Trendel. EI. §. 42). Qui vero refutare alium 
suscipit, initium capit ab iis propositionibus, quae adver- 
sarius libens volens concedit, et vel inesse in bis vel ex 
bis consequi id, quod erat demonstrandum, comprobat; qua 
in arg'umentatione si tecte id ipsum prò fundamento ponit, 
quod est comprobandum, non ipsi potest obiici petitio prin- 
cipii, sed potius adversarius eius petitionis principii auctor 
est (^a?J,ov §è rov toìovtov alriov ovrog «18, rov tolovtov 
i. e. rov Soxeìv aÌTU6&ca rò èv ccQyy, cf. «25). Atque ad 
refutandos infitiatores principii contradictionis nibil requi- 
ritur aliud, nisi id quod adversarius, quum disputat, eo 
ipso quod disputat (iiTiouévei lóyov «26) concedit, se di- 
cendo aliquid significare. (Proxima verba «26 en Se — 28 
ovTcog eyoù uncinis inclusi, quia et per auctoritatem libro- 
rum manuscriptorum et propter eorum sententiam gravis ori- 
tur dubitatio. Libri enim omnes omittunt haec verba prae- 
ter Ab et Fb, ex quibus ille quantam requirat cautionem in 
constituendo textu dixi in Voi. I. p. XV, buius autem au- 
ctoritas propterea dubia est, quod in ipso commentario Ale- 
xander haec verba non videtur respicere, licet prò lemmate 
posita. Deinde si sententiam verborum spectamus, offendi- 
mus in verbis wora ovx — eyoù intra paucas lineas iteratis 
«28, 30; et ea quae antecedunt ere- Sa — ciTzodai^acog inter- 
rumpunt potius, quam adiuvant sententiarum nexum; ncque 
enim eo pertinent, ut appareat quomodo bis concessis adi- 
gatur quispiam ad concedendum ipsum contradictionis prin- 
cipium, sed significant infitiatorem eum principii, qui illud, 
se dicendo significare aliquid, omnino sin e demonstratione 
concesserit, non posse suo iure ipsius principii demonstra- 
tionem postulare.) lam hoc, quod prò concesso sumit ab 
adversario, significare aliquid eum qui disputat, subtilius ex- 
plicat, ac primum quidem illud verbum, quod prò copula 
subiecti et praedicati positum ipsam continet enunciationis 
vim, alvjai, significare certum aliquid dicit, quo distinguatur 
ab opposito ^?) aìvcii, «28 — 31, Ótl or^ualre^ rò ovoua to 



190 r 4. 1006 b. 

Hvai ?; f.u) eìvcit rodi i. e. oti^ tcc òvóf,iaTcc, ró re sìvai 7caì 
tÒ ,«?) elvca, oì]uciivu wQi6f.iévov tl. (Cf. Alex. p. 231, 29: 
òvóuccTcc Se eìns y.cd rò elvac y.ccì tÒ f,n) alvai. Ouod ne 
miremur, qiuini potius, coli, de interpr. 2. 3, videantur (>r]- 
juccTcc appellanda esse, cf. ibid. 3. 16* 19: avrà fièv ovv 
'/.ad' iavTa ?,syóueva rà Qi]f.iaTa òvófxard kart y.aì aì^fxai- 
vsù Ti. Ac praecipue quidem voc. ovoua ibi suum habet 
locum, ubi oppouitur notioni ac significationi, toj Ao/w, 
cf. opposita inter se ovotua et ?.óyog Top. V 2. 130« 2, 9. 
9. 139« 11. VI 1. 139« 25. 7. 146« 34. al.) — Deinde transit 
ad vim significativam nominis, quod subiecti locum habet 
«31 eTL si — b\S 6i]ua~LVov 'év. Si quod nomen significare 
quidpiam dicimus, veluti si nomen homo significare dici- 
mus animai bipes, non hoc dicimus, praedicari posse de 
homine animai bipes, vel accidere homini ut sit bipes ani- 
mal, sed ita in eo cerni notionem ac substantiam hominis, 
ut quidquid dicatur esse homo, idem dicendiim sit suapte 
natura ac substantia esse animai bipes, àv i] xi àvd^QOìnoq^ 
TOVT (int. tÒ eìvai l,mov dÌTiovv) eGiat (se. avrcò) rò àv- 
■&Qom(p elvcci «33, cf. Top. VI 1. 139« 25: y.ad^' ov rò ovo/na, 
y.aì tÒv Xóyov del ycco ròv rov ccv&qojtzov ÒqiCjxÒv y.arà 
Tiavròq ccv&q(jù710V cc?iì]&ev£Gd'ai. In hoc vera vis cernitur 
significandi, utrum autem nomine aliquo unum dicamus signi- 
fìcari an plura, modo finita numero, nihil ad rem differt; 
plures enim, sed eae finitae eiusdem nominis notiones diver- 
sis nominibus poterunt distingui; infinita autem qui idem no- 
men significare contenderit, is re vera nihil significat omnem- 
que vel disputandi vel omnino cogitandi facultatem evertit. 
— i2 punctum post 6vof.ia itemque *4 punctum post di- 
Tiovv delcvi secutus similitudincm enunciationis anteceden- 
tis, cf. Obs. p. 10. — Optativus eìev Sé prò eloì de, quem 
exhibet cod. Af*, est sane cur placeat (cf. Breier Jen. Lit. Z. 
1843. N. 219), sed haud scio an emendatori debeatur. 

1006^ 13 ov òi) — 34 av\)'Qoj7iov. His igitur posi- 
tis {ài]) demonstrat fieri non posse ut idem vere dicatur 
et esse homo et non esse homo, *33. Quod ut appa- 
reat. religiose tenendum est quid sit quod dicimus ai^^ai- 
vuv hv, ncque pcrmisccndum cum co quod dicimus (T?;- 
^aivELv yaO-' évóg 6 14. Nimirum per Oì]uaivuv tv ipsam no- 



r 4. 1006&. 191 

tionem substantialem nominis alicuius significamus, rò otzeq 
àvO-QOJTTcp uvai (cf. ad 2. 10036 32), veruni '/.aO-' évòg oì]- 
fiaivec quaecunque de eodem subiecto praedicantur, veluti 
fuovoixóv, Isvxóv, av&QcoTTog, 616. Quod si dicamus idem 
esse ac ^arj^alvuv 'év, inde consequens erit, ut quaecunque 
de eodem praedicentur idem sint notione et substantia at- 
que id de quo praedicentur, ac propterea etiam inter se 
notione substantiali, xarà ròv Xóyov rf^g ovolag, eadem sint, 
hoc est autem avvcóvvfia (cf. ad ^ 6. 987* 10; falso hoc 
vocabulum interpretatur Alex. p. 236, 26), linde facile eo 
pervenimus ut omnia esse unum contendamus, quod prò 
manifesto summae absurditatis signo Aristoteles ponere so- 
let, cf. 10076 19. Z 11. 10366 20. al. — Hanc igitur dif- 
ferentiam rov gi^^icclvblv ev et tov arjuaivEiv y.a&' évóg si 
tenemus, apparet non posse idem vere dici esse homo et 
non esse homo. Nam per at^/Lialveiv 'iv notionem substan- 
tialem denotamus; quare si idem esset et homo et non-homo, 
eadem esse notio substantialis hominis (rò uvai àvd-Qoóiicp 
624) et non-hominis (rò ^i] elvcci àv&Qtómo). Nam duo 
si dicimus unum idemque esse, hoc dicimus, eandem esse 
iitriusque notionem. tovto yaQ 6ì]uaiVSL rò uvau Èv (cf. 
615 sqq. ), wg Imtilov xal if^iccTLOV, el ò ?^6yog elg, construe: 
d 6 Xóyog elg, wg Xmtilov y,aì ificcTLOv. (Idem exeraplum 
diversi nominis in eadem notione cf. Top. I 7. 103« 10. 
Phjs. I 2. 1856 20.) Atqui concessum est, si nomen homo 
significare dicimus animai bipes, quidquid vere dici possit 
esse homo, id dicendum esse animai bipes esse. Inde con- 
sequitur ut non sit suapte natura ac notione non animai 
bipes. — In constituendo et distinguendo textu aliquoties 
a Bekkero discessi. Primum euim parenthesis signa adhi- 
benda putavi in enunciatione 6 15 ov yàg — 18 ovvMvv^a 
yccQ; inseritur enim haec enuuciatio ut explicentur verba 
fATJ fzòvov y.ad^' évòg ccD.à xal ev, ac proximis verbis y,aì 
ovx 'éarai xtL manifesto continuatur enunciatum superius 
ov §rj èvSéxerac. Deinde 6 29 comma non post eìtiùv sed 
post àv&QcoTiog ponendum esse comprobavi Obs. p. 11. Hoc 
enim dicit Aristoteles: si quid vere dicitur homo esse, idem 
necessario dicendum erit esse animai bipes, quoniam haec po- 
sita est significatio nominis homo; cf. An. post. I 4. 73» 29: 



192 r 4. 1007 «. 

el '/.ara Tiavròg àv&Qomov ^coov, el à)j]&èg róvo' elrcsìv «V- 

1006^34 ó S' ccvTÒg — 1007« 20 dialéyerai. Qiiod 
hucusque demonstravit exorsus a notione hominis, idem mine 
compiobat profectus a notioDe negativa non-homo; quam 
argumentationem cur distingaat a superiore non video; ne- 
que enim ipsa re diversa est ab illa, quoniam eadem est op- 
positio sive ab hoc sive ab ilio initium feceris, ncque ratio- 
nibus utitur aliis atque antea. Nititur enim haec etiam ar- 
gumentatio in co, quod per aijucclveiv òV denotatur ipsa 
notio, non accidentia notioni. Atque hunc fere in modum 
Ar. argumentatur. Album diversum est ab homine, magis 
etiam diversum est non -homo ab homine, quoniam praeter 
diversitatem etiam oppositionem in se continet; quare si 
illa non esse idem conceditur, magis idem de his erit con- 
cedendum. Sin illa, lev/.òv dico et av&goìTzog, unum idem- 
que esse quis dixerit, quoniam de eodem praedicantur, inde 
consequitur (earccL «6, quod ex Alexandro repetii prò vul- 
gato eOTL, cf. ad 10066 17, tempore futuro factam ex opi- 
nione adversariorum consequentiam denotat, cf. Obs. p. 63), 
quo antea iam deduxerat adversarios, 1006^ 17, ut omnia 
sint idem, nec solum, id quod volunt principii infitiatores, 
ut opposita sint idem. Iam concedi potest, si quis interro- 
getur, utrum illud sit homo, vere quodammodo eum respon- 
dere posse, esse illud et hominem et non -hominem (est enim 
V. g. albus, musicus cet., quae omnia in ambitu notionis 
non -homo continentur), at is in co vel fallitur vel fallit, 
quod interrogatus simpliciter, quid sit illud, immiscet re- 
sponsioni quid illi accidat; distinguenda autem sunt acciden- 
tia ab ipsa rei natura et notione ac iam proptcrea non immi- 
scenda responsioni, quoniam vel omnia sunt enumeranda 
vel prorsus omittenda; cuumerari autcm omnia, utpote in- 
definita, non possunt. («18 el f,u) zcà rà'O.a — tiooocìtio- 
y.oLTtor. Conicctura Casauboni, el òè fi/], xcd scribcntis prò 
el liiìj y.aij est sane cur placeat; vulgata enim verba parum 
videntur apta, si<|uidcm non crat diccndum: nisi praeterea 
rcspondcndum est, scd potius: nisi praeterea respon- 
dcrc volucrit. Potest tamcn acquiesci in vulg. lectione, 
si cara sic interpretemur: nisi forte vohicrint adversarii illi, 
rcspondcnda esse praeterea omnia accidentia.) 



r4. 10076. 193 

Universam argumentationem, qua refutare Aristoteles stu- 
det principii contradictionis infitiatores, si uno quasi obtutu 
animi respexerimus, philosophum cog-noscimus non pioficisci 
solum a significati one et notione nominum, sed ipsum prin- 
cipium a rebus, de quibus ab initio propositum erat {rò 
avrò à^ia elvat y.aì fi?) eivac) redigere ad notiones, ovx 'éan 
tÒ àv&QOJTicp elvccL OTIBQ fiì] Hvai àv&QMTKp. Quod quum 
facit, nihil concedit de severitate principii, sed coactus ipsa 
rei natura veram vini principii long e accuratius exprimit; 
spectat enim illud principium non res ipsas per se, sed no- 
tiones; cf. ad 3. 10056 19. 

1007« 20 oXojg <5' — 618 àvricfàceig. In compro- 
bando principio contradictionis inde initium ceperat Aristo- 
teles, ut postularet concedi ab adversariis noinen quodvis 
CJiuaivuv èv, et ut illud ev, distinctum ab accidentibus , in 
natura ac notione substantiali cerni doceret; iam eandem 
rationem alio modo contra adversarios principii convertit, 
demonstrans sublato ilio principio tolli substantiam et no- 
tionem substantialem (rò ri i]v eJvca). Arguraentatur au- 
tem hunc in modum: qui idem esse Tolunt (el eorai «27, 
cf. Obs. p. 66) tÒ OTiEQ ca'&oùJ7i(p eìvai et rò otieq fi?) àv- 
-d-QOùTicp ELvai vel OTiEQ àvO-oomcp uri ^^vac, quoniam illud 
aliud significare quam hoc antea est positum, c<?,?.o tl éaraL 
«29, i. e. praedicabunt de homine id quod ab eius notione 
diversum est; ergo non substantiam significant sed accidens; 
nam eo differt substantia ab accidente, quod hoc inhaeret 
subiecto diversum et distinctum natura a subiecto, illa vero 
ipsa est natura et constituit essentiam rei, cuius est sub- 
stantia. Unde apparet, sublato principio contradictionis tolli 
substantiam, et consequi ut omnia sint accidentia. Quod si 
ita est, non erit primum subiectum, de quo praedicentur ac- 
cidentia (tzoutov tÒ xa&' ov «34, ex coniectura Alexandri, 
quam commendavi Obs. p. 115), sed accidentia in infinitum 
procedent. At fieri non potest, ut in infinitum procedat 
accidentium praedicatio. Duplici enim modo aliquid dici- 
tur accidens esse, aut accidens subiecti aut accidens acci- 
dentis. Iam hoc sensu, quo accidens accidenti dicitur ac- 
cidere, non licet plus quam duo coniungere, veluti si quis 
T(p Liovoixó accidere dicat rò Xiv'/.óv, iterum tw kèvaó ac- 

Aristot. mctaph. ed. Boiiilz Voi. IL 13 



194 r 4. 10076. 

cidere rò CLfxóv et sic porro. Nam ra f.iovar/.a, qiiod et 
ipsum accidens est, ita tantum dicitur accidere rò ksv/.óv, 
quod iitrumque eiusdem subiecti est accidens, veluti Socra- 
tis, uec differt utriim tw ^lovaixcp to Xev/.óv an rw Xeva^ 
tÒ jiiovGixóv dicamus accidere. Itaqiie quoniam statim, ubi 
duo inter se accidentia coniunxerimus, ad ipsum subiectum 
recurritur et in eo causa quaeritur cur alterum accidat al- 
teri, atque ea est horum accidentium vicissitudo, ut nihil 
differat, utrum dixeris alteri accidere, propterea non potest 
longior, nec vero infinita accidentia de accidentibus prae- 
dicandi series institui. Altero autem sensu, quum de sub- 
iecto praedicatur accidens, statim habemus finem praedi- 
candi, nec cogitari omnino potest de infinitate accidentium. 
Neutro igitur sensu accidentia in infinitum possunt proce- 
dere, et tertius non datur. — Igitur ut brevi rem comple- 
ctamur: qui principium contradictionis infitiantur, tollunt 
substantiam, substantia autem non potest tolli; ergo non 
debent infitiari illud principium. 

1007^ 18 évL eì — 1008« 2 -AaracpaCLg. Principium 
contradictionis qui recusant agnoscere, non possunt non 
concedere idem esse omnia, ac vel ea quae vulgo diver- 
sissima censentur, veluti homo murus navis, re vera esse 
idem. Quodsi Protagorae placita probant, quae quomodo 
idem principium tollant infra exponitur cap. 5, quum nihil sit 
quod non de re qualibet vel affirraandum vel negandum cui- 
piam videatur, ac verum esse contendant quod cuique vi- 
deatur {eì yàg — dìjlov otl ovx eOTL TQn]Qi]g ^24, se. y.arà 
Tovg XkyovTag ròv IJQcorayÓQOv Xóyov), denique quidquid 
negatur idem affirmandum sit, quidquid affirmatur idem ne- 
gandum: apparet de qualibet re quidvis esse praedicandum. 
Ita èV aaiai ccTiavza, nec distinguere quidpiam possunt, sed 
in confusam et indefinitam mistionem Anaxagorae incidunt, 
quae tÒ òvvdfiei. óV, utpote complexum in se contrariorum 
potentia'm, significnt, et non rò èvsQyeìa 6v, — Nec vero 
{àV.à fxìjv '/.tL 1*29) evitare possunt hanc ratiocinationem, 
licet non ipsa probent Protagorae placita, dummodo prin- 
cipium contradictionis tollant. Etenim si de homine prae- 
dicanda est ex corum sciitentia negatio eius quod est, est 
autem homo, igitur si pracdicandus est non -homo, longe cer- 



r 4. 1008 «. 195 

tius praedicanda est negatio eius quod non est, velati non- 
navis; at si negatio, praedicanda de eodem subiecto ex eo- 
rum decreto etiam affirmatio, i. e. navis. Quae ratio quum 
ad quaelibet pariter pertineat, inde consequitur, ut omnia 
de eodem praedicanda sint. — In explicandis verbis ^29: 
àXXa: /ai^v Isìct^ov y avroìq xarà navròg n)v ycardcpaOLV i] 
Tf]V ànócpciGiv, coniecturam secutus sum, quam verba pro- 
xime sequentia videntur flagitare. Proxirao enim enunciato, 
ut illorum verborum kexréov — ccnócpccaiv sententiam con- 
firmet, absurdum fore Aristoteles dicit, si de qualibet re sua 
ipsìus negatio nec vero aliarum rerum negationes praedi- 
centur; haec argumentatio ita demum concinet cum supe- 
riore enunciato, si in ilio non solum de qualibet re, sed 
etiam quamlibet affirraationem vel negationem praedican- 
dam esse contenderit. Inde coniicio: xarà Tiavròg Tiavròg 
TfjV xararpaoiv xtX., quocum censentit Alexander p. 248, 11: 
vvv dsixvvaiv oTi àvdyxti avroìq Xiyeiv hnì navròg nàaav 
àvrlcpaGLV xari^yoQEìo&ai. — 1008« 1 ^àXXov ì] i] legen- 
dum esse, nec cum Brandisio et Bekkero fiàXXov ^, demon- 
stravi in Obs. p. 46. 

1008« 2 ravrd re — 30 xpevSsTaL. Sì quis princi- 
pium contradictionis sustulerit, non potest in eo acquiescere 
ut de eadem re idem et affirmari et negari contendati nam- 
que quod idem et affirmari et negari dicit, id ipsum attri- 
butionem quandam effìcit, sive eam in unum coniunctam 
censueris sive distinctam in duas partes; ergo consequens 
est, ut haec attributio pariter neganda sint. Quae si com- 
plectimur, hoc habemus: homo et est homo et est non- 
homo, et non est homo et non est non -homo. Unde ap- 
paret nihil prorsus posse dicere, qui tollant principium con- 
tradictionis, «2 — 7. Ad idem deducimur proxima argumen- 
tatione «7 — 30, qua demonstrat, si quis universe tol- 
lat principium contradictionis et religiose omnibus de re- 
bus non minus negationem valere contendat quam affirma- 
tionem, eum non posse alteram rem ab altera distinguere. 
Progreditur autem argumentatio per dilemmata. Qui tollunt 
principium contradictionis, ii aut omnibus in rebus simul 
contradictionem locum habere contendunt, aut non omnibus 
in rebus. Hoc si volunt, iara aliquid concedunt, quod iir- 

13* 



196 r 4. 1008 «. 

inum sit et inaneat; illud si tenent, aiit cmii affirmationc 
qualibet negationem couiungeiidam ceusent et vice versa, 
aut certe iiegationes qnasdam esse coucediuit, quas non se- 
quatur necessario affirmatio. Hoc si conceduut, negationem 
dant certam ac firraam, unde, quoniam affirmans enunciatio 
natura et cognitione prior est negante (cf. An. post. I 25. 
866 34: Sia yào tì)v '/.aracpaoiv tj (XTióffaaig yvcogi^og, '/.ai 
TiQOTioa ì] xardcfaaig woTzeo y.aì rò elvai tov jui) elvai. de 
interpr. 5. 17« 8 et Waitz ad h. 1.), consequitur ut etiam 
affirmatio sit firma. Sin universe cura negatione affirma- 
tionem coniunctam contendunt et vicissim, aut distinctim 
negationem et affirmationem eidem rei tribui confitentur, 
aut non concedunt tribui nisi coniunctas. lam qui coniun- 
ctas modo praedicari iubet affirmationem et negationem, is 
ne ea quidem dicit quae dicit {oh liyu re rama «21), quo- 
niam simul negat quae dicit, ncque esse quidquam permittit, 
y.al ovy. 'éanv où&év. At si ex hac sententia consequitur 
ut nihil omnino sit, quomodo quae omnino non sunt, va- 
luti homines qui non sunt, tamen facere quidquam pute- 
mus, loqui procedere alia id genus (rà de /hì) avrà Tcwg 
àv (fO-Éyh,aiTO ì] padiaeuv «22, rà (.n) ovra subiectum est 
enunciati). Item consequitur, quod autea iam dictum est 
10066 17, 1007« 6, 6 20, ut omnia sint idem. Sin distinctim 
tribui permittunt affirmationem et negationem, quoniam eas 
eidem rei tribui volunt, eadem inde efficiuntur, quae antea 
sunt exposita. Accedit quod ita infitiatores principi i con- 
tradictionis et verum dicere omnes contendent et omnes, 
non reliquos modo, sed se quoque ipsos falli; quorum illud 
quidem per se manifestum est, siquidem de quavis re quid- 
libet et affirmari et negari iubent, hoc antera tura demum 
consequitur, si assumpserimus, verae affirmationis falsam esse 
negationem et vice versa, quam esse petitionera principi! 
ipse panilo post in alia adversariorura refutatione confite- 
tur, 10086 1. Quod autem deinde obiicit adversariis, nulla 
de re cum iis posse disputari, nec petitionera principii con- 
tinet et pcrquam manifestum est; quoniam enim definiunt 
]iihil, ne pracbciit quidem (|uo(l voi probarc vel impugnare 
alteri liceat. — In constituendo textu quod, «17 — 19, relieta 
Bekkeri recensione, quara subtili interpretatione Schw. ad 



r4. 1008 Z^. 197 

h. 1. confirmare studet, codices praeter Aà omnes et Ale- 
xandrum secutus sum, ipsa seiitentiae ratione commendabi- 
tur, cf. Obs. p. 86; «22 lectio cod. Ab voi-jceig, ex qua Bk. 
coniecit voi]aeuv, manifesto emendationis prae se fert spe- 
ciem; denique «25 ù yao, quod cum cod. Ab Bekkerus scri- 
psit, aptius esse confiteor, sed nolui contra codd. omnium 
et praecipue Alexandri auctoritatem immutare eam particu- 
lam, quae ferri certe possit. 

1008« 9, 34 cfdoEig — aTtocpaaecg. Voc. cfaOLg di- 
stinguit quidem Aristoteles a '/.ardcfccGig cf. ad Q 10. 1051& 
24; saepe tamen, praecipue ubi opponitur à7i6q)aOLg, ita uti- 
tur TOC (fdaig, ut idem signifìcet ac xardcfaGig, cf. praeter 
locos, quos Waitz ad Org. 32« 28 collegit, de int. 12. 21^ 21. 
An. pr. I 17. 37« 12. 46. oU 20, 33. 52^ 22, 23. al. 

1008« 34 èri el — ^2 xelfievov. Veritatis in euun- 
ciatis oppositis distinctio, qua in bac argmentatione utitur, 
prope iisdem verbis legitur de int. 9. 18^ 18. Coiitineri au- 
tem in ea id quod ab initio propositum erat ad demon- 
strandura, rò è$ ccoyrjg y.sluavov, verissime ipse monet; nc- 
que enim differt quidquam, utrum vera affìrmatione nega- 
tionem falsam esse, an non posse idem simul et affìrmari 
et negari dixeris. Nec videtur, quae est Alexandri opinio 
p. 252, 5, consulto hanc petitionem principii posuisse Ari- 
stoteles, ut banc rationem cpvGiy.coTccTijv '/.al cfaveoonccniv 
esse significaret ac simul quid ei oblici posset concederet, 
sed quae est Aristotelis consuetudo, ut eiusdem rei plura 
argumenta alterum adnectat alteri, facile potuit vel invitus 
in eam incidere ratiocinationem, qua coutineri petitionem 
principii ipse deinde cognosceret. 

1008Ì 2 'én àoa — il (fVTcòv. Nec baec argumen- 
tatio novi quidquam affert, quod non iara in superioribus 
contineatur. Si eos demum verum dicere contendunt, qui 
cum affirmatione ubique coniunxerint negationem, qui fieri 
possit ut hae Inter se coalescant explicandum est, nec pro- 
vocari licet, quod Heraclitus fecit eiusque asseclae, ad rerum 
naturam, ita nimirum comparatam, ut baec sic fieri debeant; 
id enim fugientis est rationem, non reddentis. Sin verum di- 
cere concedunt vel affirmantem vel negantem, definiti quid- 
piam conccdunt nec sibi Constant in impugnando principio 



198 r 5. 1009 «. 

contradictionis. Denique si ex eorum sententia pariter omnes 
et falluntur et veruni dicunt, omnis prorsus evanescit di- 
cendi quidquam vel signifìcandi facultas. Opinari aliquid 
ac simul non opinari eos, quibus liaec placent, nihil impe- 
dit, at nihil vere statuunt apud animum (v7to?Mfi^avei> cf. 
ad ^ 1. 981« 7). Quod qui faciunt, nihil differunt a plan- 
tis, Twv (pvTwv. Hoc enim vocabulum, (pVTMV, restituen- 
dum censui e coniectura prò lectione codicum absurda tts- 
cpvxÓTooVf secutus et Alexandri commentarium p. 255, 17 et 
ipsa Aristotelis verba 1006« 14. cf. Obs. p. 87 sq. 

1008* 13 6&ev — 31 cckt]^eiav. Adversarii verbis qui- 
dem recusare possunt principium contradictionis, non re et 
agendo. Apparet enim eos cupere alia, alia fugere, unde 
consequitur ut hoc bonum illud malum, hoc hominem nec 
simul non -hominem, illud aquam nec simul non-aquam esse 
opinentur. Ergo de quibusdam rebus e^ovaiv ccTt^cog 6 26, 
h. e. certi quidpiam vel affirmant vel negant, nec simul et 
affirmant et negant. Quod si hoc se opinari concedunt, 
scire infitiantur 627, non incusanda est rerum natura, quae 
opinationem tantum permittat, sed enitendum ut a debili- 
tate opinationis ad scientiae sanitatem evadant. 

10086 31 èri el — 1009« 5 ÒQÌ6ai. Licet quidlibet et 
sic et non sic se habere contendant, sunt tamen quae non 
pariter falsa esse non possint non concedere. Ergo si 
aliud alio minus est falsum, idem est magis veruni, 635: d 
ovv iir} ò^oicog (int. SiéìpevoraL) , Sìjlov ori arsQog i)ttov 
{ini. diéyj6V6Tccc), ojaze ixàXXov àh]&evsL At si quid pro- 
pius ad veritatem accedere concedunt, esse aliquid verum 
per se, quo illud propius accedat, iidem necessario confi- 
tentur. 

GAP. V. 

Vum iìì/ilialorihus principii contradiclioms concinunt 
Prolagoreaa doclrinae cmseclae ^ siquideni ah altera scn- 
ienlia necessario ad alter am devctiilur, 1009« 6 — 16. Sed 
in rcfutandis his adverfiariis probe distinguendum est, 
utrwn dicis causa illud principium tollant, an ex animi 
senleìUia, dubilalionibus fjuibusdam adacti, «16 — 22. Du- 
plex aulem est in natura rerum sensibiliuni negandi prin- 



rS. 1009a. 199 

cipii contradictionis occasio. Alteri quod ex eadem re 
contraria progigni viderent, idem et esse et non esse cen- 
suerunt} quibus et opponenda est potentiae et actus distin- 
ctio, et persuadendum ut esse praeterea naturam immobi- 
lem statuantf «22 — 38. Alteri quod aliis alia de eadem 
re viderentur^ neque esset cuius auctoritatem reliqui suspi^ 
cerent, et quod in perceptione sensuum omnem contineri 
veritatem arbitrarentur, quae fere est veterum philosopho- 
rum sententia omnium ^ quod cuique viderelur, id verum 
esse arbitrati sunt, «38 — 1010» 1. — His igitur adversa- 
riis principii haec potissimum opponit: unice intentos re- 
bus mutationi subiectis neglexisse eos et aeterna corpora 
coelestia et principium omnium rerum immobile, «1 — 7, 
25 — 35 ; deinde non distinxisse eos quantitatis mutatio- 
nem a mutatione formae, «7 — 25, ac negato quidem prin- 
cipio contradictionis tolti poiius quam defendi mutationem, 
«35 — *1. Tum quod veruni esse censuerunt, quidquid cui- 
que videretur, descripta subtilius sensuum vi et natura re- 
fellit, U — 1011« 2. 

1009« 6 e(5Ti §' — 15 Ticcvreg. Protagorae senteiitiam 
his verbis Aristoteles significat rà Soxovvra Tzdvra èarìv 
àXrì&i} xaì rà cpaivófisva: distinctius fortasse dicere pote- 
rat tÒ doxovvra xaì ree (paivóf^eva ix ci a reo àh]&rj èarìv 
avTw. cf. 6. 101 li 3. Plat. Tlieaet. p. 152 a: ola jAèV txa- 
6Ta èfÀOÌ (faivEvai, roiavra fièv 'éaxLV è^ol' ola de 6oi, 
TOiavva de av a ai. Quamquam hoc verborum magis est 
quam ipsius rei discrimen; utroque enim modo quidquam 
universe ac per se verum esse iiegatur, sed essentiae fìr- 
mitas recidit in opinationis inconstantiam. lam hanc do- 
ctrinara Protagoream concinere ait cum sublato principio 
contradictionis. Si enim cum Protagora verum esse statui- 
mus quod cuique videtur, quoniam saepe de eadem re idem 
hic affirmat, ille negat, sequitur ut toUatur principium con- 
tradictionis. Sin principium contradictionis tollimus, incidi- 
mus in placita Protagorea. Verum enim et falsum ita fere 
distinguitur, ut ubi duo sunt inter se opposita, si alterum 
est verum, alterum sit falsum, rei ccvrixei^ieva — àh^&evov- 
rag «13,. 14. At si ea est rerum natura, ut opposita simul 
in eodem insint, el ovv è^£t rà ovra ovvcog «14, tollitur 



200 r 5. 1009 a. 

veritatis et erroris discrimen, ncque est cur alterum altero 
potius veritatem assecutuiii esse ceiiseamus. 

1009« 15 ori fihv ovv — 22 òvó^aaiv. Protagoreis 
rerbis utamur, aii iis quae siipra attulimus, in toUendo prin- 
cipio contradictionis nihil ad rem differt; illud autera, si 
quis refutare susceperit (rijg èvrev^ewg «17, cf. ànavri^aig 
«20) illos principii infitiatores , probe est distinguendum, 
utrum ad negandum principiumdifficultatibus quibusdam ad- 
diicti sint e rerum natura exortis an disputandi quadam pe- 
tulantia (lóyov xaQiv «21, cf. 6. 1011« 4. Phys. I 1. 185« 6). 
Atque in his quidem adhibenda est vis et sanandus est sermo, 
illis removendae sunt et expediendae verae diffìcultates. Et 
in proxima quidem disputatione eos unice spectat, qui ve- 
ris difficultatibus ut ita statuerent adducti sunt. 

1009« 22 kXrìlv&e. — ^S TtaQanav. Ex natura mu- 
tationis hunc per sjllogismum deveniat quispiam ad tollen- 
dum principium contradictionis. Ex eadem re diversa fieri 
per evidentiam sensuum constat; atqui quoniam ex eo, quod 
non est, non potest quidquam fieri {d ovv f.u) èvdé/ezac 
yevéa&ccL tÒ fu] ov «25, cf. K 6. 1062^24: rò yàg f,iì]&èv 
ex f.u) ovTog yiyvEa&ca nàv d' è'^ ovrog, ayjSòv audvzcov 
èoTÌ y.oivòv Sóyjiia tmv TzeQÌ cpvaecog. Phys. I 4. 187« 33), 
quae ex aliqua re fiunt, ea fuisse in re oportet iam ante 
mutationem; ergo eidem rei contraria inesse putanda sunt. 
Contra hanc argumentationem, quacum videntur consentire 
Anaxagorae placita et Democriti, primum notionem dvvd- 
fAeoìg affert, qua quidem notione Aristoteles omnes superio- 
rum philosophorum dubitationes e natura mutationis ma- 
nantes, solvissc sibi videtur cf. Phjs. I 8. 191^27 — 34; hac 
usus distinctione potentiae et actus eaicv ov tqÓtzov èvdé- 
X^Tca (quod illi nimirum negaverant) ylyveo&ai ex rov ^i) 
ovTog (nerapc ex rov fii) ovzog ève^ysia, ovrog de òvvàaei), 
éoTL d' ov ov (i. e. ex rov (.u) ovrog ^i]8af,iójg), xal d/ua rò 
avrò Eivai xal ov (dwafiei) xal /ni] ov (èveQysia), àXX ov 
xaxà ravTo ov xt?.. iJcindc, id quod infra pluribus cxponit 
1010« 25 — 35, non onincs rcs mutationi esse obnoxias, sed 
esse etiam quae inde exemtac sint contendit, undc consequa- 
tur, licct illius argumentationis veritatem largiamur, non pror- 
sus tamen et universe tolli posse principium contradictionis. 



r 5. 10096. 201 

1009« 38 òf^toicog — 1010« 1 àlrid-^iav. Pariter etiam 
eos, qui qaidquid cuiqiie videatur id verum esse statuunt 
(?5 Tizqi TCi cpaivó^i^va àXri&eia 61), sensibilium rerum na- 
tura in hunc errorem deductos dicit. Niinirum de eadem 
re sensibili alii aliud statuunt, secuti illi pariter sensuum 
perceptiones ; ex quibus quid sit verum, quum non possit 
maiore vel minore suffragantium quasi numero decerni, qui- 
libet idem ius veritatis sibi vindicat, et quidquid cuique vi- 
detur, id verum esse statuendum est. (De Democriti sen- 
tentia 611 cf. MuUach Democr. p. 415.) Huic rationi a sce- 
pticis philosophis omni tempore multum frequentatae (cf. 
Sext. Emp. Pyrrh. hjp. I 40 sqq.) aliam addit Aristoteles 
magis universalem. Veteres philosophi, ait, idem esse cen- 
suerunt cu6&ì]0iv ac cfQovjjaLV: atqui cpQÓviiaiq, hoc enim 
tamquam notum ex aliis Aristotelis libris addendum est, vo- 
luti Eth. N. VI 3. 11396 16, in iis est animi virtutibus, quae 
exemtae ab errore unice verum cognoscant; ai6d^i](5iq au- 
tem conficitur àXXomau ( cf. de somniis 2. 4596 4, de motu 
an. 7. 7016 16. de an. II 5. 4176 34 et Trendel. ad h. 1.) 
h. e. mutatione et rerum perceptarum et sensus percipientis 
et utriusque vario concursu. Inde efficitur, ut qui alo&i}- 
6LV idem esse censeant ac cpoóvrjaiv, ii, quaecunque in hac 
rerum ac sensuum mutatione offeruntur species, eas omnes 
prò veris habeant. Ac fuisse quidem in ea opinione, qua 
al6&i]6Lg et cpQÓVì^Gig confuudantur, Empedoclem Parmeni- 
dem Anaxagoram, illorum versibus, huius voce quadam con- 
fìrmare studet. Cf. Emped. fragm. ed. Sturz v. 321 sqq. 
Parm. ed. Karsten v. 145 sqq. Empedoclis versus eosdem 
de eadem re adhibitos legimus de an. Ili 3. 427« 23, sed 
quomodo expli^andi sint, iam a veteribus interpretibus du- 
bitatum est, ncque equidem eam difficultatem piane expe- 
dire posse mihi videor. Verba enim tzqoq naQsóv interpre- 
tes quod sciam omnes ad res sensibus oblatas referunt (cf. 
Alex. p. 293, 6. Philop. ad 1. 1. Sturz p. 497. Trendel. de 
anim. p. 450. Brandis Gesch. I. p. 220 A:); eas res modum 
quasi esse et mensuram, ex qua augeri vel, ut apte Pliilo- 
ponus interpretatur, èveQyeZv dicant cognitionem. Facilem 
illam et in promptu esse cxplicationem, fortasse ctiam ve- 
ram, non negaverim, sed Aristotelem certe aliter illum ver- 



202 r5. 10096. 

sum intellexisse persuasum habeo. Confirmare enim vult 
hoc versu, mutata animi conditione {uBTa^à'kXovTag ti)v 
'éh.iv) mutari sìmul sensuum perceptiones, et eadem vi postea 
affert oaaov àXXoìOL fisrécpvv: itaque quum eundem in mo- 
dum intelligi velit (.LETa^dllovrag rr^v e^LV et ngòg nageóv 
et oGOov àXXoiov ^lEricpvv, verba ngòg tzccqsÓv ita potius vi- 
detur accepisse: prò eo statu animi, qui cuique adest. Quae 
quidem explicatio Aristotelis utrum vera sit an praeferenda 
potius interpretum sententia, tum demum decerni liceret, si 
universum disputationis poeticae ordinem cognitum habere- 
mus; sed ille versus non est traditus nisi ab ipso Aristo- 
tele eiusque interpretibus, et seiunctus quidem a reliquis. — 
Ad eandem sententiam pertinent versus Parmenidei 145 — 
148 Kst. (de quorum textu cf. Brandis et Kst. ad h. v.), 
quibus e temperie corporis constitui dicit Parmenides co- 
gnitionis naturam; illud enim ipsum, quo compleatur et con- 
fìciatur corpus (rò nXiov i. e. to 'éuTiXeMV cf. v. 79, 123 
Kst., alii significari putant plus vel plurimum vel po- 
tentius, cf. Brandis Gesch. I. p. 392. Zeller Ph. d. Gr. I. 
p. 57), esse cogitationem. — Quod autem Homerus in ea- 
dem fuisse opinione perhibetur, ea si qua est explicandi 
subtilitas non est tribuenda Aristoteli, qui et per veibum 
Cfa6i manifesto alios huius explicationis auctores respicit, 
et alibi talia quaerere recusat Jì 3. 983* 33. In nostra au- 
tem Homerici textus recensione non legi ilium versum ab 
Aristotele laudatum, et ubi eum lectum esse antiquitiis 
verisimile sit, exponit Trendel. de anim. I 2. 404* 29, ubi 
idem versus Homericus adhibetur. cf. Polit. Ili 14. 1285« 
13. Vili 3. 1338« 25 et interpr. ad h. 1. — Ceterum quod 
Aristoteles Empedoclem Parmenidem Anaxagoram idem sta- 
tuisse dicit aiaOi]6iv et (f>QÓvi]Oiv, sensuum pcrceptionera 
et cognitionem rationalcm, cavendum est ne eius auctori- 
fati nimium fìdei habeamus. Anaxagorae modo vocem quan- 
dam affert, qiiam licct largiamur id continere, quod inde 
vult coUigerc, id quod equidem non posse concedi arbi- 
tror, qnam niliil ex tradita ciusmodi per famam voce con- 
cludi debeat manifcstum est. Parmenidem, qui sensuum evi- 
dcntiam tantoperc contcmpserit, ut caecos et surdos exi- 
stimarct qui sensibus potius quam rationi confisi mutari 



r 5. 1010 a. 203 

quidquam opinarentur, Lune igitur Parraenidem aìa&ri6iv et 
cpQÓvriaiV Inter se confudisse, credi piane nequit; nimirum 
illi versus ex ea suut carminis parte, qua r« TiQoq dó^av 
exponit philosophus et obtemperans vulgatis opinionibus ve- 
ritatem assequi ne ipse quidem sibi videtur. Nec multum 
diversa Empedoclis ratio, qui quae manifestissima sunt sen- 
sibus et omni dubitatione vacua, generationem et interitum, 
ea ag-noscere prò veris recusat, contra vero quae nullo pos- 
sunt sensu percipi nihilo tamen secius esse contendit. Ita- 
que parum considerate Aristoteles versus quosdam utrius- 
que philosophi ad liane detorsisse videtur sententiam; ni- 
mirum vocabulum (pQOVi^oecjg ipse, quo utitur in nominibus 
usurpandis iure, in eos descripserat angustiores fines, ut 
significaret genus quoddam rationis et cognitionis errore 
exemtum; iam ubi illud vocabulum legitur apud philoso- 
phos superiores, ex hac sua significatione, non ex vulgari 
Graecorum usu illorum sententiam explicat. 

1010« 1 cuTLov de — 35 avrovg. Ut esse idem et 
simul non esse quidam statuerent, hoc in causa fuit, ait 
Aristoteles, quod, quum veritatem investigarent, unice sensi- 
biles res vere esse iudicaverunt, in iis autem multum inest 
indefiniti, multa insunt, quae potentia tantum sunt, non actu 
(tov ovTog ovTwg waneg utio^ev «4, cf. 1009a32). Idcirco 
licet vera non dicant, tamen non ea opprobria in eos sunt 
coniicieuda, quibus Epicharmus Xenophanem insecutus est 
(quae quidem qualia fuerint, incertae est coniecturae relin- 
quendum cf. M 9. 1086« 16. Stallb. ad Plat. Theaet. 152 e. 
Hermann Plat. Syst. I. p. 305. Grysar Dor. com. p. 115), 
nam speciem certe veritatis eos assecutos esse confìtendum 
est, EÌxÓTwg XéyovGi «5. Iam quum mutationis potissimum 
natura in causa fuerit, ut quidam principium contradictìonis 
et omnem prorsus veritatis constantiam tollerent, de muta- 
tione panilo subtilius disputat. Alibi Aristoteles difficulta- 
tes, quae veteribus philosophis vel invitis subortae erant e 
mutatione, expedire omnes sibi videtur illatis potentiae et 
actus, materiae et formae distinctionibus, cf. Phjs. I 8 et 
ad 1009« 32, hoc autem loco ubi id agitur, ut ne per mu- 
tationem definita sibique ipsa coustans veritatis natura tulli 
videatur, alia ratione utitur; ipsam enim mutationem redi- 



204 r 5. 1010^. 

gere studet in ccrtos ac firmos essentiae fines. Id quod 
mutatur, ait, tuin quum maxime mutatur, rationem sane prae- 
bet Cé^sc lóyov «16, cf. B 2. 996^9), cur de eo quidquam 
vere praedicari negetur, quamquam inest dubitatio band nc- 
gligenda. TSarn quum maxime mutatur quidpiam, oportet et 
esse aliquid reliqui ex iis, quae mutando abiicit, et esse 
iam aliquid ex iis, quae nova suscipit. Ac si quid interit, 
oportebit esse etiamtum id quod interit (vTiccQ^eL ti 6v 
«20), alioquin interiisset iam, non interiret; sin generatur, 
esse oportet et id unde oritur et id quo spectat gene- 
randi mutatio. Mutationis igitur varietate minime tollitur 
essentiae constantia. Deinde licet quantitatem mutari con- 
tinuo largiamur, forma tamen ac species manet, et ex ea 
quidem res omnes cognoscimus. Tum etiamsi non alias 
nisi sensibiles res vere esse agnoscunt, xcà cìvtmv twv 
cào&ììTùJv «26, non negligendae erant res sensibiles aeter- 
nae et immutabiles, cf. ad A 9. 991« 9, quae ipso numero 
tantum superant mutabilium rerum numerum, ut eas plus 
in ferendo iudicio valere oporteat; at non esse solas res 
sensibiles, sed esse etiam substantiam aeternam et incorpo- 
ream, adversarii ut concedant convincendi sunt {rama Toig 
ndXai Iv/^&eìaiv ègov^iev «33, cf. 1009« 36). — His igitur 
rationibus Aristoteles removisse sibi videtur eas causas, 
quae quosdam ad recusandum principium contradictionis im- 
pellerent; quae quam non sufficiant in promptu est intelli- 
gere. Ac primo quidem argumento quod mutationem ad 
esscntiam redigere studet, facile est videre eum, dissecta in 
partes quasdam mutatione, ea spectarc, in quibus vel coepta 
nondum sit vel iam absoluta mutatio, nec vero ipsum illud, 
quod mutatur, quatenus mutatur. Altero argumento quod 
speciem ac foimam rerum ac per eam certum cognitionis 
fundamentum manerc contendit, confitendum quidem est, in 
nullo mutationis genere ex Aristotelis decretis ipsam for- 
mam vel fieri vel mutari, sed ita non sublata est, veruni 
translata in alluni locum dubitatio de mutatione. Reliquis 
argumentis (juod in angustiores fnies mutationis ambitum 
studet includere, nihil videtur ad refutandos adversarios ef- 
ficerc: sive eniin latius patct mutatio sive minus late, qua- 
tenus iiivenitur, eatenus principium contradictionis tamquam 



r 5. 10106. 205 

universale principium tollit; propositio enim universalis uuius 
propositionis singularis instantia tollitur. His scopulis hoc 
loco, ubi niutationis nientio necessaria non erat, propterea 
illidit Aristoteles, quia principium contradictionis non de no- 
tionibus, sed de rebus valere posuit, cf. ad 3. 1005^ 19 sqq. 
— «14 8ig — èf.i^r]vai, Cf. locos laudatos a Brandisio 
Gesch. 1. p. 155. — «12 KodrvXog. Cf. lepidam Hera- 
cliteorum descriptionem apud Plat. Theaet. p. 179. — «22 
elvctc slg anecQOV, Lectionem quam et libri manuscri- 
pti omnes exhibent et Alexander confirmat p. 266, 12 reti- 
nere malui, quam Bekkeri coniecturam ìévca recipere. Fre- 
quentissimum sane apud Aristotelem est elg citihoov ìévat, 
fiaSi^SLV, Ttooiévca, sed legitur tamen elg aneiQov eìvai Polit. 
I 9. 1258« 1: eìg citleìoov ovv èy.sivi]g ri^g kTti&vj.iiccg ovar]g 
(cf. V. 1. ad a 2. 994a 3), et ^ 8. 1074a 29, ubi eìg anu- 
qov elliptice usurpatur, vix aliud quidquam nisi v. Élvai 
suppleveris. 

1010« 35 xccLTOi a V fi ^ alvei — ^1 Tiàaiv. Mutatio- 
nem ut possint explicare, sunt qui principium contradictio- 
nis tollant. Sed ipso hoc principio sublato inviti eo adi- 
guntur, y.cdroi avu/^alvei «35, cf. ad ^ 8. 989« 22, ut mu- 
tationem nullam esse confìteantur; quoniam enim ex eorum 
placitis omnibus rebus omnes inesse censentur qualitates, 
non est in quam per mutationem transire possint. 

1010^1 TieQÌ de — 30 ovTcog. Quod Protagorei con- 
tendunt verum esse quod cuique de qualibet re videatur 
(negl Se rijg cih]&eiag il), hoc placitum in fines longe ar- 
tiores est restringendum; illud enim vere contendi licet, 
sensum quemlibet non falli in percipiendis rebus ipsi pro- 
prie subiectis, at phantasia, quam Protagorei, quum rò ^«i- 
vóuevov dicunt verum esse, veritatis faciunt iudicem ac te- 
stem, differt a sensu. (Hunc in modum accipienda arbitror 
verba ttoùjtov jnèv — cào&ijoei, quae propterea aliquam ha- 
bent obscuritatem, quia refutationi interposita est argumenta- 
tio adversariorum. Plenius videtur ita fere dicendum fuisse: 
TiQÒJTov fièv el TOVTO léyovoi Tey.iiriQiov , ori xaì i) cuG&i}- 
Gig Tov Idlov ovy. eori ipevdì'ig, àìX ànavri^réov oti i) cpav- 
Tccaicc oi) ravióv kon ttj cd6&ì}6eL. Alexander p. 268, 30 
dubito an panilo diversum ab hoc habuerit textum, fortasse: 



206 r 5. 10106. 

oTi ovS' el 7] mo&7^aig fi?] xjJEvdrjg rov ì8iov èoriv, àXV ?; 
cfavTaGia oh ravròv Trj cc16&ì]6£l, unde longe dilucidior 
exsisteret argumentaiidi ratio.) Sensus quomodo dicendus 
sit non falli èv roìg l§ioig, et haec tSia quid differant a roìg 
y.oivoìg, Aristoteles exponit de anim. II 6. cf. Trend, ad h. 1. 
et III 3. 4276 12. de sens. 4. 442* 8; de phantasia cf. de 
an. Ili 3 et ad ^ 1. 980^ 26. Itaque tantum abest, ut phan- 
tasia prò teste veritatis possit haberi, ut ne sensui quidem 
universe ac per se haec possit auctoritas tribui, sed unice 
in rebus proprie cuique subiectis. ISeque aliud quidquam 
quam hariolantur, quum ex diversitate eorum, qui quid sen- 
sibus percipiunt, dubitationem repetere videntur, et quo- 
niam de eadem re aliud percipiuut dormientes aliud vigi- 
lantes, aliud aegroti aliud sani, propterea diversa pariter 
vera esse autumant; hanc enim dubitationem dicendo qui- 
dem exornare, cogitando autem et agendo probare nemo 
potest; nemo enim dormientis somnia praefert vigilantium 
perceptioni, nec ignari horainis opinioni de morbi alicuius 
exitu (nsoì rov (.liXlovrog easo&ai vyiovg ^13, i. e. num 
quis sit sanitatem recuperaturus) tantum tribuit, quantum 
sententiae medici i3 — 14. Cf., quem Aristoteles manifesto 
respicit b\2, Plat. Theaet. 178c. 171 e. — Item altera du- 
bitatio, quam ex diversitate ipsorum sensuum repetunt, si- 
mulata modo et in speciem quandam exornata est, non 
vera; nemo enim dubitat, quin de qualibet re plus tribuen- 
dum sit ei sensui, in cuius illa est ditione et imperio, quam 
alii, vel quin verius res percipiatur modico interiecto inter- 
vallo inter ipsam et sensum, quam nimio. (Verba ?; rov 
nXrioiov y.aì rov avrijg b\Q iam Alexandri aetate eadem ap- 
paret corruptela inquinata fuisse, quae adhuc textui inhae- 
ret; scriptum fuisse ab Aristotele eiusmodi quidpiam: i] rov 
nXrìciov y.aì rov anodsv ex sententiae ratione manifestum 
est, sed de ipso vocabulo in textum reponendo nihil ausim 
afiìrmare.) Iam vero sensus quilibct intra eos fines, intra 
quos unice veritatis iudicium ei potest tribui, h. e. èv roìg 
lòloig, nunquam de eadem re idem simul affìrmat et negat; 
itaque ex sensuum pcrceptionibus, in quibus hacrent Prota- 
gorci, illud non potest confici re diligcntius excussa, ut 
principium contradictionis tollendum videatur. Quid quod 



r 6. 10106. 207 

vel illud simili omittere licet, nam nec diverso tempore 
sensus de ipsa affectione, qiiam percipit, veluti de natura 
diilcis amari similium, diversa profert, sed tantummodo de 
rebus, quibus inhaerent illae affectiones. Viuura sane idem 
modo dulce potest esse modo amarura; sed ipsa dulcedinis 
natura eadem semper est, et vere semper ac constanter 
sensus praecipit, quale necessario id debeat esse, quod dulce 
videatur, ad ccXt^^evu tzsqì ccvtov (int. ori roiovróv hoTL rò 
ylv'/.Vf olóv TtSQ èari), y.ccì eanv è^ àvàyxì]g rò èaó^isvov 
yXvxv TOLovTov. At illi Protagorei, ut substantiam eximunt 
e natura rerum, cf. ad 4. 1007« 29 sqq., ita omnem toUunt 
cogitandi necessitatem. — Atque hac quidem argumentatione 
*19 — 30 Aristoteles ad veram principii contradictionis for- 
mulam accedit, in quo nimirum non rei ac temporis, sed 
notionis ponenda est identitas. 

lOlOA 30 oXiog T — 101 1« 2 rjrrov. Ex Protagorae 
placitis, 6L71SQ 'éoTi tÒ cdG&i]TÒv jiióvov bSO, consequens est, 
ut nihil sit, nisi exstiterit qui illud percipiat. Atque illud 
quidem verum est, sensuum perceptiones et res sensibiles, 
quatenus suut sensibiles, non esse nisi fuerint qui eas sen- 
tiant, ipsas vero res subiectas sensui manere oportet etiam 
sublato sensu; cf. Cat. 7. Ib 35. 8« 8. Argumentiim idem 
fere est ac quod supra exposuit, substantiam toUere eos 
qui principium contradictionis agnoscere recusent, 4. 1007« 
20 sqq. 5. 10106 27. 

GAP. VI. 

Qui in dìversitate percepiioniim sensuum quneimnt, quis 
sit de verilate et errore iudicalurus , ii quidem ipsuni de- 
monslrandi principium volunt demonstrari, 1011« 3 — 16. 
Quod cuique videtur ^ id non est simpUciter, sed est illi 
cui videtur et quando et quatenus videtur, ali — />7, ita 
vero quum ad relativam naturam detrudunt omnia, ne eam 
quidem constanter possunt tueri, i7 — 12. Ex principio con- 
tradictionis sequitur, ut nec contraria eidem rei trihui pos- 
sint, il3 — 22. 

Hucusque in confirmando principio contradictionis Ari- 
stoteles vel potissimum vel unice eos respexerat principii 



208 re, 101 la. 

adversarios, qui veris dubitationibus ad negandum princi- 
piiim adducti essent neque tantum dicis causa ei obsiste- 
rent; hac autem in parte 6. 1011« 3 — *12, quae quasi cu- 
inulus quidam ad universam disputationem accedit, liberiore 
usus ratiocinandi ordine et ab emendanda et stabilienda ad- 
versariorum sententia («21 — bS) ad impugnandam rursus 
transgressus, et eos qui serio rem agunt, et eos qui dicis 
causa in ea versantur et ut argumentorum vi convincantur 
postulant (èv tó AÓyco tì)v /3iav fióvov ^i]TovvTeg «15, 21), 
pariter utrosque respicit. 

1011« 3 e lai — 16 Xéyovrsg. Eandem fere dubitandi 
causam supra attigit 5. 1009^ 2 — 6. Talia autem qui du- 
bitant, quoniam in quaestionem ea vocant quae per se sunt 
certissima et omni exemta dubitatione, eos id agere appa- 
ret, ut nihil admittant, quin rationibus et argumentis de- 
monstratum sit. At nimirum si quid omnino volumus de- 
monstrari, esse quaedam oportet, quae nulla demonstratione 
egeant, sed per se certa sint, cf. ad B 2. 991 a 7. Quare 
qui re vera dubitando et quaerendo in hunc errorem delati 
sunt, facile intelligent (è'ort yccQ ov /a?^e7iòv Xa^eìv «14) 
ipsa demonstrandi principia sine demonstratione certa esse. 
Qui autem dicis causa ea proferunt et ut convincantur po- 
stulant, ii quidem àdvvarov ^ì]TOvaiv, èvavria yào eìneìv 
a'^LOvaiv (i. e. à^iovoi ròv kliyyovra dù^ai ori kvavria el- 
710V, vel ut ait Alex. p. 276, 2: à'^iovoiv elg ccvricpaocv 7ie- 
Qiay^&Yivai), evd-vg èvccvria Xéyovteg: nimirum qui absurdis- 
simum prò principio (ev&vg) ponunt, ii profecto cavent, ne 
deduci possint ad absurdum. 

101 1« 17 si Se — ^7 dó^av. Qui principium contra- 
dictionis tolluut, ii ut sublata substantia omnia accidentium 
loco habenda sint eflìciunt, cf. 4. 1007« 20 sqq. Similiter 
qui, quaecunque cuique videntur, ea vera esse volunt, quo- 
niam, quae videntur, necessario alieni videntur, substantiam 
tollunt et omnia ad relationem dctrudunt. Quare si non 
omnia sunt relativa, probari non potcst quod Protagorei 
contendunt, vcrum esse quod cuique vidcatur. Quodsi Pro- 
tagorei scntentiac suac rationcm redderc suscipiunt et pro- 
vocare alios ut sese argumentis rcdarguant, ne statim sibi 
repugncnt ipsi, relativam veritatis, quara contendunt, natu- 



re. 101 la. 209 

ram subtilius debent definire. Neque enim possunt dicere 
tÒ (fccivófisvov souVj sed tÒ cpatvófÀEVov eoriv, ò cpaivsrac 
'/.al OTS (fccLVSTccL Ttctì fj cpaiveTcxi y.ccì wg (falveraù. — Ex- 
tremis duobus adverbiis ?) et cog «24 Aristotelem idem si- 
gnificare in hac formula diligeuter et subtiliter descripta 
non crediderim; quomodo eorum vim distinxerit, quamquam 
prò certo contendi vix potest, probabile tamen videtur ad- 
verbio y sensuum diversitatem significari, et adverbio ojg 
alias res quae in rebus percipiendis discriminis quidpiam 
afferunt, veluti intervallum loci ac similia. — His igitur ad- 
ditamentis, ò, otl, ?/, log, opus est, si Protagoreae doctri- 
nae fautores suae velint sententiae rationem reddere; et- 
enim (èTzel «28) ea si addiderint, contra eos certe, qui pro- 
pter causas antea expositas (cf. 5. 10096 1 sqq.) quod vi- 
deatur cuique verum esse ideoque omnia iuxta vera et falsa 
esse contendunt, facile possunt suam defendere seuteutiam; 
licet enim de eadem re aliis alia videantur, at certe non 
eidem sensui, eodem tempore, eadem ratione de eadem re 
diversa videntur. — Addidi in explicandis bis verbis ad Ttoóg 
ye. Tovg y,xX. eiusmodi aliquid ut Qadia i) ccTzdvTì^aig, cf. 
Alex. p. 278, 20 — 22, non quod vere aliquid omissum pu- 
tarem, sed ut facilius verba interpretari possera; frequens 
enim est et apud Graecos et apud Latinos ea loquendi brevi- 
tas, ut omittaut id quod exspectes «dici potest» vel «dicen- 
dum est», et continuo id ipsum subiiciant, quod est dicendum. 
Cf. Naegelsbach lat. Stil. §. 151, 1. Hac ratione cum verbis 
TiQÓg ye rovg xrZ. couiungenda sunt «AA' ovrs rij avrìj ye 
'Ari. Seiungenda ab bis et, quo facilius verborum confo r- 
matio perspiciatur, parenthesi includenda ea sunt, quae in 
medio sunt posita ovtb yào aTiaov — i) S' oipig ev, Et- 
enim his verbis non exponi, quid responderi possit illis vi- 
ris, Ttoóg ys rovg — cfccay.ovrag, sed eorum ipsorum expli- 
cari et confirmari iudicium, et ex forma enunciati apparet, 
siquidem infinitivo q:ccivsa&ca explicat rag nalai elor^uévag 
cdriag, et ex ipsa verborum sententia facile cognoscitur. — 
Quodsi illis additamentis, ó, ore 'atI. diligentius suae sen- 
tentiae fiues circumscripserint, aperte confitentur, se sub- 
stantiam agnoscere nullam sed omnia ad relativum geuus 
deprimere. Non posse autem hoc vere statui, comprobat 

Aristot. rnetapli. ed. Bonitz Voi. IL 14 



210 r 6. lOlU. 

per eam consequentiam qiiam inde repetit ^5 lóax ovrs. yi- 
yovsv — 7 dó^ccv: fiunt inulta praeter opinionem; sed id 
fieri non posset, si omnia eatenus modo essent, quatenus 
quispiam ea esse opinaretur. 

1011« 33 èv rf] hnaXXa^ei Twv daxTvlwv. Eandem 
sentiendi fraudem significat de insomn. 2. 460^ 20: xaì rfj 
kTiaXXa^H rwv day.tvlcov rò av òvo (paiveTai, à^X' Ofxcog ov 
(pafiev Svo' xvQiMiéQa yaQ rijg àcprjg tj oipig. Quae qui- 
dem fraus qualis sit facillime cognoscitur ex Probi. 35, 10. 
965« 36: dia ri rò TtEQiayó^evov kvaXXàh, rcìg SaxTvkoig 
óvo (paiv6Tat>; ì] dióri 8v6Ìv aÌ6&ì]Ti^QioLg àTCT6fA.e&a; 31, 11. 
958^ 11: Sia ri To7g Su6Taf,iévoig 8vo rpaivercd^ i] Sion ovx 
àcpizVHTai èfiì tÒ avrò 6i]^hov éxaréQov rcov òf-ificcTwv i} 
yJvijaig; ojgtisq ovv Svo ògav rò Sìg ògàv ourai i) ipv^ìh 
ojiioiov xccì knì rcov SaxrvXcov rijg hnalla^ecóg' Svo yaQ rò 
tv Soxeì (hg Sìg àjixo^iévrj ivi, cf. 31, 17. Nimirum si quis 
implicatis inter se duobus digitis globulum inter extremos 
digitos circumagit, duo sibi videtur globulos circumagere 
quum unum circumagit; etenim contrariam per utruraque di- 
gitum rotationem percipit. 

101 1« 34 àXX ovve xvX. Particula ovrs quo referatur 
non video, siquidem quum saepius deinde xai legatur, cum 
nullo tamen ovrs recte posse coniungi apparet. Exspectes 
potius eiusmodi particulam negativam, quae siraul assevera- 
tionem quandara contineat. Itaque quum in cod. Ab exbi- 
beatur ov ri et apud Alex. p. 279, 22 in cod. M legatur 
ovToi, non improbabile videtur scriptum fuisse ab Aristo- 
tele OVTOl. 

10116 7 eri — 12 So^cc^ov. Quid sequatur absurdi 
exponit, si sublata substantia omnia ngóg ri esse dicantur, 
inde profectus, quod relativum relationem babet non ad 
qnidlibct aliud, sed ad certum quoddam unum vel ad certa 
qua edam determinata numero. Hoc nisus fundamento, quod 
quidcm e natura relationis per se certum est, duplici utitur 
ratiocinatione. Primum Iiac: opponuntur et distinguuntur 
inter se tamquam relativa rò So^aL,ov et rò So^a^óuevov: at- 
qui homo ex opinione eorum, qui omnia TT^óg ti esse volunt, 
eatenus est quatenus So^al^erai, vel rò elvcci èv reo So^aL,e- 
aOai habet; ergo liomo non esse potest rò So^aì^ov. Hanc 



r 7. 1011 è. 211 

argumentationem facile evitant, qui et relinquunt et ab ac- 
cidentibus et relationibus distinguunt substautiam, non pos- 
sunt effugere, quibus ipsa rei essentia in relatione coutine- 
tur. Huic instantiae argumentationem addit magis univer- 
salem: quoniam omnia ita demum sunt et id siint, quod 
putantur esse, vice versa opinio ad res non modo numero 
infinitas, sed item specie inter se diversas referenda erit; id 
vero repugnat naturae relationis antea expositae. — ^12 Tigòg 
ajiuQa eatac, quod ex Alexandro et cod. Ab recepì prò vul- 
gato ccTisiga 'éazai, ita confirmatur coli. ^7 d ev, ngòg tv 
ri TZQoq (ÒQLaf,iévov, ut vel invitis codd. de coniectura re- 
sti tueudum fuerit. 

101 1* 13 ove fièv — 22 àTtXwg. Si ea, quae contra- 
dictorie opposita sunt (rag avrixeiftévag cpàoecg cf. Vi^aitz 
Org. I. Uè 16), non possunt de eadem re vere praedicari, 
id quod antea pluribus comprobatum est, inde apparet, nec 
contraria vere posse praedicari de eadem re. Quae enim 
tamquam contraria sibi opponuutur, eorum alterum formae 
sive substantiae locum obtinet, alterum, natura deterius et 
inferius, privationis habet naturami &dTSoov orégì^Gig hanv 
ov'/ rjTTOV (int. 7; ivaviiov), ovGiag de oréQTjGig, ac privatio 
quidem substantiae sive tov alSovg, privatio autem negatio 
est certa quadam ratione determinata, nimirum negatio certi 
cuiusdam generis (cf. ad 2. 1004« 12 sqq.); ergo si nega- 
tio omnino non potest simul cum affìrmatione praedicari, 
ne hoc quidem genus uegationis, quod privationis nomine 
significatur, simul cum contrario potest praedicari. — Quod 
7] Se crioViOig recepì sensu flagitante, eosdem sum auctores 
secutus Alexandrum et cod. Ah, 

GAP. VII. 

Prlncìpìum exclusi medil variis rationibus conJirmatui\ 
lOlli 23 — 1012« 17. Quibus rebus ad neganda principia 
quidam inducti sint expUcatur, a 17 — 28. 

Principium exclusi medii ut Aristoteles non una ac sim- 
plice argumentatione comprobaret, repetita nimirum ex ipsa 
natura uegationis, sed compluribus rationibus confirmare stu- 
deret et aliena quaedam bis argumentis immisceret, eo vi- 

14* 



212 r7. 101 u. 

detur effectum esse, quod principio exclusi medii perinde 
ac principio contradictionis non tam notionum coniungen- 
darum legem, quam ipsarum rerum naturam contineri arbi- 
tratur, cf. ad 3. 10056 19. 

10116 25 Sijlov — 29 fii) 6v. Demonstratio petitur 
ex ea quam ponit notione veritatis. Verum is dicit, qui ens 
esse et non- ens non esse dicit, fallitur qui secus statuit. 
lam si quis medium statuit inter contradictoria, h. e. aliquid 
quod nec ens est nec non -ens, sive hoc esse dicit sive 
non esse, nec verum dicit nec fallitur; quod manifestum est 
ex posita veritatis notione. Ergo concedi non potest esse 
aliquid, quod nec ens sit nec non -ens. — tovto 628, quod 
ex Alexandri auctoritate p. 287, 1 in textu posui, ad sen- 
tentiam necessario requiritur. Nam si omiseris illud tovto, 
supplendum est pronomen indefinitum ti, et verba mote — 
tpevOETaL nihil aliud significant, nisi verum dicere vel falli, 
qui quid vel affirmet vel neget; at si addideris tovto i. e. 
tÒ /,a]Te ov in/]Te /lit] 6v , veritatis notio adhibetur ad illud 
quod ponitur medium esse inter contradictoria. Adhibenda 
esset {àXii&EV6Ei ì] xpEvCETau, futurum conditionale cf. Obs. 
p. 62), ait Aristoteles, illa lex veritatis etiam in eos, qui 
medium quid esse volunt inter contradictoria; at non pot- 
est adhiberi {àXV ovte xtX.), quia nec ens nec non -ens 
subiectum est propositionis, quod requiritur in notione ve- 
ritatis. — Admodum dilucide Alexander hoc argumentum ex- 
posuit p. 287, 6 sqq. 

10116 29 éTL — 1012« 1 oqaTai. Quaeritur quale sit 
illud fAETCi'^v Tijg àvTicpcc6Eù)g, et per dilemma omnino non 
esse demonstratur. Illud medium, ait, quod inter contradi- 
ctoria esse volunt, aut ex eodem genere est petitum, quod 
lìt in mediis inter contraria, vcluti fuscum medium est inter 
nigrum et album, aut ex alio genere, veluti si canis medius 
esse dicatur hominis et equi, quia nec homo est nec equus. 
Hoc si ponimus, eiusmodi medium, genere divcrsum, non 
mutari in alterutrum e contradictorie oppositis apparct; at 
manifestum est (cfaivEvaù cf. ad J 6. 988« 3) omncm mu- 
tatioucm in iis cerni rebus, quae vel oppositae inter se sunt 
vel mcdiac inter oppositas. Sin autem ponunt illud me- 
dium esse ciusdem generis, esse igitur tÒ xvQicog ^ETa^v 



r 7. 1012«. 213 

(hoc eniiii dicit verbis d S' satù f^iera^v «35), et liane esse 
volunt rationem contradictionis, tale quidem medium per 
mutationem abiret in ea opposita, quorum est medium. At 
si medium inter album et non album, h. e. id quod nec al- 
bum est nec non album, mutaretur in album, consequens 
inde esset, fieri aliquid album non ex non albo, quod no- 
tioni mutatiouis repugnat. Ergo quoniam neutro modo co- 
gitari potest illud medium, omnino non esse statuendum 
est. — Secutus sum in explicando hoc loco lectionem ab 
Alexandre traditam p. 288, 10 — 14: al d' éari fiera'^v '/.al 
ovTOjg i] ccVTiqjaoig, ehi av Tig XT?y. Videtur enim ex hac 
pleniore scriptura propter similitudinem verborum i) àvrl- 
cfaOLQ et eh] av tlq pariter et cod. Ab et reliquorum libro- 
rum lectio facile explicari posse. Accedit quod in vulgata 
scriptura, ubi '/.al ovTcog ad apodosin trahendum est, parum 
apte dictum videtur «sic etiam fìat album non ex non 
albow; ncque enim, quod ex bis verbis iure colligas, ex al- 
tero dilemmatis membro idem concluserat Aristoteles. Quam- 
quam hoc quidem confitendum est, etiamsi Alexandri lectio- 
nem receperimus, alterum tov fieza'^v genus ita describi, ut 
divinari magis quam cognosci possit. — Universa autem 
argumentatio admodum est artifìciosa. Primum enim nihil 
refert quaerere, quale sit illud, quod omnino non esse de- 
monstrari potest. Deinde mutationis notio bue adhibetur 
parum apte, quoniam ad perspiciendam ipsam vim ac natu- 
ram illius principii haec notio minime requiritur. Denique, 
in quo videtur fallacia inesse argumenti, illa lex mutationis: 
nccGa fiera/So'Àì) i] elg rà ccvTi'/el^iava i] elg rà f-isva^v, quum 
pertineat ad rà èvavricog avTiy.aii.uva et ad t« uava'^v tcùv 
èvav TI co V , hic refertur ad xà jn ara^v tojv ccvTKpaTixaig 
àvTi'/eiLiévcùv, quasi nullura intercedat discrimen. 

1012« 2 tTL — 5 xLiavdaTai. Quidquid mente perci- 
pimus, non alia actione vel verum assequimur vcl in erro- 
rem iucidimus, nisi affìrmando et negando. Ergo tertium 
quidpiam, divcrsum ab utroque, quod medium intercedat 
inter affirmationem et negationem, omnino non datur. Ra- 
tiocinatio, et ipsa ducta e notione veritatis, vix differt ab 
argumento primo et simillima est argumento septimo. Ale- 
xander ad h. 1. sententiam huius argumentationis subtilius 



214 r 7. I0ì2a. 

constituit et artificiosius, qiiam verius; ea enim suppleri iu- 
bet, quae dubito iinm vel Aristotelis breviloquentiac conce- 
daiitur. — tÒ §iavo7]T6v et to voì]t6v coniunxit Aristoteles, 
ut universum cognoscendi et cogitandi ambitum complecte- 
retur; illud enim discursivum, hoc contemplativum, quod no- 
strates nunc dicunt, cognoscendi genus significat, cf. 10. 
Ita horum verborum discrimen recte explicat Alex ad h. I. 
Trendel. de an. p. 272. Waitz Org. IL 71« 1. 

1012» 5 èri — 9 éarai. Ad absurdum deducimur, si, 
quod facere a defensoribus illius sententiae iubemur, in- 
ter quaelibet contradictoria medium quidpiam intercedere 
censemus. Consequitur enim ut medium quoddam interce- 
dat inter verum et falsum, item inter ens et non-ens, unde 
rursus fit ut, quum genera tio sit mutatio ex non -ente in 
ens, interitus contra ex ente in non -ens, tertia esse debeat 
mutatio substantiae; hoc enim mutationis genus dicit, 
quamquam communi fzera/^olijg nomine utitur. Utrumquc 
absurdum esse tamquam suapte natura manifestum sumit. 

1012« 9 ^Ti' — 11 Srjlov. Sunt quaedam genera re- 
rum, in quibus ipsa iam contradictio coniìcit contrarietatem, 
veluti in numeris quicunque non est par, is necessario est 
impar. In his generibus si paremus defensoribus medii illius 
quod inter contradictoria intercedat, numerus erit statuen- 
dus, qui nec par sit nec impar; id vero absurdum esse, e 
notione dicit apparere, ex rov oqiguov di òrjXov «11. Quem 
ÓQiCfióv utrum dicat numeri, qui prò exemplo erat positus, 
quod Alexander voluit, an, quod equidem praetulerim, no- 
tionem eius contrarietatis quae ipsa contradictione efficiatur 
(est autem illud rò àfASGov èvavriov), non vidctur certo 
decerni posse, nec multum diffcrt. Profecto enim buie ar- 
gumento illud est vitio dandum, quod contrarietatis, quae 
sua natura omnino potest medium admittere, singularc quod- 
dam genus adhibet, quum agatur de contradictione ^ quae 
sua natura medium admittere nunquam potest. 

1012« 12 è'rt — 15 alkij. Sì inter affirmationem et 
negationem medium ponimus tamquam diversam ab utraque 
substantiam, non sohun hoc tertium (i)t(i6?ua — ra avrà) 
accedit genus, quod nec ens est nec non -ens; eodcm enim 
iure inter hoc medium et vel aflìrmationcm vel ncgatio- 



r 7. 1012«. 215 

nem, negantes utriimque, quartum et quintum ponere cogi- 
mur, quorum alterum nec affirinatio sit nec niediuiu, aite- 
rum nec medium nec negatio, et sic porro. Ita in infini- 
tum cumulabimus rerum numerum, qui quidem in infinitum 
progressus certissimus est Aristoteli erroris index. 

1012« 15 'èri — 17 BÌvai. Hac argumentatione, signi- 
ficata potius quam exposita, nihil aliud quam provocare vi- 
detur ad id quod cuivis est manifestum. Nimirum num 
sit quidpiam, veluti color albus, si in quaestione ponitur, 
non aliter potest res decerni, nisi ut vel ponamus esse 
vel negemus, tertìum non datur. — (XTCOTiécfvxev «16 non 
possum adduci ut genuinum esse putem, sed num ex Ale- 
xandro simpliciter assumendum sit ccTzocfaaxeo, an ex inter- 
pretatione Bess. adhibita lectione cod. >S edd. Aid. Sjlb. 
(cf. V. 1.) scribendum sit caxécpijaev, an denique ponenda 
sit ignota etiamtum forma perfecti v. cc7i6(p7]^i, quae ad li- 
teras traditas propius accedat, in medio relinquam. 

1012« 17 kli]lv&B — 28 àly}&ÌQ. Sicuti adversarii 
principii contradictionis supra explicuit cap. 5, 6 uude in 
eum errorem essent delati, ita iam exponit qui factum sit, 
ut principium exclusi medii quidam agnoscere recusarent. 
Alios ex iis dicit sophisticam quandam ratiocinationem quum 
diluere non possent, veram esse concessisse; eam ratiocina- 
tionem quam dicat Aristoteles equidem dubito. Quod enim 
Alexander dicit, ex eodem fieri contradictoria, ergo quum 
nihil fiat ex non-ente, esse *oportere quiddam medium inter 
contradictoria, ex quo utrumque fiat, id aptum quidem est, 
ex quo error iste deducatur, sed vereor ut ab Aristotele 
sophisticae argumentationis nomine notetur, quum eandem 
rationem supra 5. 1009« 23 sqq. ex natura sensibilium re- 
rum repetitam dixerit. Alios autem dicit omnium rerum de- 
monstrationem postulasse, quum tamen principii non esse 
demonstrationem ex ipsa principii natura appareat. Refel- 
luntur autem omnes ita, ut concedere cogantur, significari 
aliquid iis vocabulis, quae usurpant, veluti, quae hic usur- 
pantur, veri et falsi vocabulis; ex bis enim significationibus 
definitio exsistit veritatis, quacum conciliari non potest, ut 
demonstratum est boc ipso capite, principii exclusi medii 
negatio, cf. 8, 1012^ 7. — Heraclitus autem et Anaxagoras 



216 r S. 10ì2b. 

qiuiui suis placitis haec principia tollant, diversa tamen eo- 
rum est ratio; ille enim principiimi contradictioiiis, liic po- 
tius priucipium exclusi medii videtur evertere. 



GAP. Vili. . 

Falluntur et qui vei^a et qui falsa omnia esse conten- 
diinty 1012« 29 — *22, item et qui moveri et qui quiescere 
omnia dicunt, ^22 — 31. 

Refutata sententia eorum, qui vel principiiim contradi- 
ctionis vel priucipium exclusi medii negent, aliara tangit eius- 
dem sententiae formam superioribus adeo confniem, ut re 
nihil prorsus, verbis non multum differat; quare nihil fere 
aliud quam provocat ad ea, quae antea sunt demonstrata. 
Falluntur, ait, qui omnia vera esse contendunt, falluntur 
item qui omnia censent falsa esse. Haec enim sunt illa f.io- 
va^òJg Xeyóiuva et zara tzccvtwv «29, 30; quod autem di- 
cit cóoTiSQ tÒ tì]v Sid^ETQOv cv^^ETQov Hvai , soleunc est 
Aristoteli exemplum eius quod necessario et suaptc natura 
falsum est, cf. ad A 2. 983« 16. Harum sententiarum qui 
alterutram tueantur, eos refutatos iam esse censet explo- 
sis Heracliti placitis (1012« 33 — *2); Heraclitum enim 
quod omnia et vera et falsa esse conteudat, seorsim etiam 
omnia vera itemque omnia falsa diccre. Quae quidem ar- 
gumentatio manifesto falsa est, siquidem illud est proprium 
Heracliteae doctrinae, quod idem simul et esse et non 
esse, vel idem simul et vcrum esse et falsum statuit, 
quare non licet seiungere, quae ille coniungi voluit. — 
Sed iidem refelli praeterea possunt adhibitis contradictionis 
et exclusi medii principiis, ^2 — 13. Quod enim omnia si- 
mul vera esse contendunt, iusunt profecto in illis omni- 
bus, quae contradictorie intcr se opponantur (cpavsQcog àv- 
Tiffccoeig eÌGiv ^2), quae non posse simul esse vera constat 
ex principio contradictionis; nec vero falsa simul esse omnia 
conccdent, si eos perinde ac supra, kv roìg kTidvco Xóyoig 
4. 1006« 18 sqq., iusscris definire, quid verum dicant quid 
falsum, A5 — 11, vel adhibucris priucipium exclusi medii, 
^11 — 13. (Veri et falsi notionem ^^9 d Òè /,n]&èv — ìpev- 



r 8. 10126. 217 

6óg èartv Jis verbis describit, quae quid debeant significare 
apertum est conferenti cap. 7 iuit., quomodo id signifìcent 
difficile est dictu. Quid suspicandum videatur de emen- 
dandis bis verbis significavi in annot. crit. et exposui in 
Obs. p. 116 sqq.). Ita quum absurda proferant et qui vera 
omnia esse et qui omnia esse falsa contendunt, mirura non 
est, quod eo statira deferuntur, ut sua ipsi placita evertant, 
quod dilucide exponit Aristoteles ^13 — 18. Nec profecerit 
quidquam, si, qui vera omnia esse contendat, adversarii exce- 
perit sententiam, qui falsa omnia esse iudicet, suura ipse ex 
hac lege secluserit iudicium; hic enim cum suo iudicio si- 
mul eorum debebit excipere sententias, qui sibi assentiantur 
vel bis assentientibus assentiantur idque in infinitum. Idem 
in eos cadit, qui falsa omnia esse volunt. Itaque quum uni- 
verse statuere sibi videantur omnia esse vera vel omnia esse 
falsa, tamen infinita ex hac lege excipienda erunt ^18 — 22. 
— Denique cum bis (,LOVcr/^còg 7^eyo{.dvoiQ pbjsica comparat 
placita eorum, qui moveri omnia et qui omnia quiescere ex- 
istimant 6 22 — 31, quae quidem placita licet non prorsus 
sint eadem ac quae proxime sunt pertractata, magna tamen 
inter ea intercedit similitudo. Qui enim omnia quiescere 
volunt, eadem semper vera esse debebunt contendere, id 
quod manifesto falsum est; qui moveri omnia autumant, eo 
iam redarguuntur^. quod inde consequitur, ut omnia falsa 
sint; accedit quod ipsa motus natura substantiam et ens re- 
quirit {eri rò 6v àvayxì] f,i6Ta^ci?J.6iv ^28, i. e. eri àvcr/xì] 
6v Ti uvea u Ti fiera/jd^dsù); ut enim exsistat motus vel 
mutatio, esse oportet et id unde et id quo quid mutetur, 
cf. ad 5. 1010« 19. Nec vero, quod ex hac refutatione fa- 
cile collegeris, ita sunt omnia comparata, ut aliquamdiu mo- 
veantur, aliquamdiu quiescant (^ovSè ticcvtcì ijQSfisl rj xl- 
vsÌTcd TZOTs), sed est quiddam quod continuo moveat im- 
motum ipsum, cf. yì 7. — Extrema haec verba b22 cpave- 
qÒv — 31 avrò quod Alexandri aetate in aliquot codicibus 
defuerunt, non potest eorum fidem imminuere, quum ex 
ipsis Alexandri verbis intelligatur cur fuerint omissa; vide- 
bantur nimirum ad physicam potius discipliuam pertiuere 
quam ad metaphysicam. Kt idem dici potest contra capita 
gravissima et omni dubitatioue exemta libri A\ nec respe- 



218 A 1. \^na, 

xisse videntiir qui in hac fuerunt opinione, quantopere et 
in siiperioribus ipsius huiiis libri capitibus res phjsicas phi- 
losophus attingat. 



A. 

CAP. I. 

'Aq-/!] quot modis dicatur expositurus sex distinguit huius 
norainis significationes. Primuni enim hoc nomine significa- 
tur viae vel omnino earum rerum, quae lineae referunt spe- 
ciem, ab alterutra parte initium 1012*34 — 1013« 1, deinde 
illud unde quid optime et facillime potest fieri, «1 — 4. Illud 
principium positura est in ipsa rei natura, hoc suspensum 
a natura eorum qui aliquid agunt, veluti in discendo saepe 
aliud est rei discendae principium, aliud aptissimum traden- 
dae disciplinae initium cf. Z 4. 10296 4 sqq. — Reliquae 
significationes omnes notionem causae in se continent. Si- 
gnificat enim aQyJ] illud o&^v ttqmtov ylverat èvvjidQ^ov- 
Tog «4. (De vv. 6&ev tiqmtov cf. ad B 3. 998« 23.) His ver- 
bis Aristoteles plerumque notionem elementi, rov OTot/siov, 
circumscribit, cf. ad J 3; hoc tamen loco eum non tara ele- 
menti naturam cogitasse, quam principem illam rei alicuius 
partem, in qua primum continetur et destinata est ipsa rei 
natura, ex exemplis allatis facile cognoscas. Veluti de cor- 
dis et cerebri, quae hic attulit, natura cf. Z 10. 1035* 25: 
evia ò'è (int. fiéQi]) aua (int. éoTÌ reo GvvóXco), 06a y.vQia 
xcù èv ó TiQOJTfp ó ^óyog xaì i) ovaia, olov el tovto xaQ- 
òia i] kyy.kpaXog. Trendel. ad Ar. de an. p. 154. — Huic 
principio ipsi rei insito opponitur causa externa, i] óè 6&ev 
yiyvsTat fu) èvvnaQ'/ovrog «7, id est causa movens, xaì 
(sensu explicativo cf. Waitz Org. II. p. 397 sq.) 6&ev Ttgcj- 
rov ì) yJvìjCìig nupv/.ev aQ/soiJ-ai y.vX. Excmpla causae mo- 
vcntis eadem habcmus 2. 1013» 29. 24. 1023«29; et aite- 
rum quidcm, i) LiciXì] ex XoiÒoQiag, pctitum esse ex Carmine 
Epicliarmi cognoscitur coli, de gen. an. I 18. 724«28; ipsa 
I^Lpicharmi verba de coniectura restituit Mcineke exercit. crit. 
in Athcn. Deipn. I. p. 4. — Hoc principium movens si est 



A 1. 1013«. 219 

rationis paiticeps, ex voluntate sua iiiovet ea qiiae movet. 
Itaque cum quarta significatione principii coiiiungi debebat 
ea, quam distinctim quinto loco ponit «10 ?; òì — Vò ^là- 
hara. Rectius eadem res exponitur proximo capite, assum- 
pto e phjsica auscultatione, quum quidam in eadem notione 
causae moventis coniunguntur olov 6 ^ovXemag alriog y.aì 
ò 7iaTri(j Tov riy.vov 1013« 30. Ad Lane significationem prin- 
cipii et imperia referuntur regum et magistratuum , et ar- 
tium administrationes; utrobique enim ex voluntate et Con- 
silio alicuius moventur ea quae moventur. Hanc quum ap- 
pareat esse sententiae rationem, probabitur quod deleto eo 
puncto, quod post rvQcivvideg « 13 omnes habent editiones, 
secutus Alexandrum et Bessarionem eandem enunciationem 
usque ad al c<()^tTexTovr/.aì inccharcc continuavi; etenim ex 
Bekkeriana distinctione a verbis cìqxcù Ih/ovxai xccì ai ré- 
XVai novum significari videretur principii genus. Cur autem 
àgxcTSXTOvixaì artes potissimum prò principiis sint habendae, 
apparebit ex iis quae diximus ad A 1. 981« 30. — Ultimo 
denique loco adiicitur principium cognoscendi, veluti propo- 
sitiones, ex quibus conficitur conclusio, principia sunt ipsius 
conclusionis, olov rcov àTioSel^sMV al vno&iacig. Hac 
enim vi hoc loco et infra 2. 1013^ 20 usurpatum esse vo- 
cabulum vnó&eaig, quod plerumque apud Aristotelem angu- 
stiorem habet significandi ambitum, exponit Waitz Org. I. 
p. 428. 

Quot sunt notiones principii, totidem etiam sunt genera 
causarum «16, 17, quoniam causa quaelibet eius rei, quae 
inde efficitur, quatenus efficitur, dici potest principium; nec 
vero vice versa quot causae, totidem principii notationes; 
principium enim etiam ita usurpatur, ut causae notio non 
insit. Contra vero causa, licet rei inde effectae sit princi- 
pium, quoniam ipsa pendere potest ex alia causa, latius pa- 
tere potest quam principium, cf. rà è^ cc(j/ijg aina ad ^1 3. 
983» 24. Ex hac notionum ratione utrumque explicatur, et 
quod saepissime ahiov et àg^ij tamquam sjnonyma con- 
iunguntur, veluti u4 2. 982^ 9. 3. 983«^29. H. 5. 986^» 33. 
8. 9896 23. 990« 22. al, et quod interdum distinguuntur cf. 
Waitz Grg. I. p. 458. 

Extremis verbis quae sit universe notio principii coni- 



220 A 1. 1013 a. 

plectitur, sinmlqiie quae inde exsistant in iisu huius nomi- 
uis diversitatcs sigDificat. Commime eiiim ornili principio 
illiid est, ut primum sit in aliqua serie inde orsa (jfi 1. 
1060» 1: àoyì] rò cvvavaiQOvv. Phjs. 1 5. 188«27: dtì t«^ 
àg/ccg /lu^ts è^ à?.?yy?MV eivai, f,u]Te è^ cìXXmv , zac ex rov- 
Tùov TidvTa. An. post. I 2. 72« 6. Poet. 7. 1450^27), diver- 
sitas autem inde exsistit, quod illa series esse potest vel 
essentiae vel generationis vel cognitionis, et quod princi- 
pium vel inesse potest rebus inde deductis vel esse extra 
eas. Inde facile explicantur nova principiorum exempla, quae 
iaui promiscue affert «20; namque cpvoig et OToi^eìov prin- 
cipia sunt taiiiquam hvvnccQy^ovTa, sive cfvoiv intellexeris in- 
ternum rei principium movens, sive, quod et Alexander vo- 
luit p. 306, 9 et propter additum xaì rò OToiyaTov proba- 
bile est, niateriam rei; cf. ad J 4. Deinde diàvola et tiqo- 
aigeoig ad quintam referenda sunt principi! siguificationeiii, 
tainquani externa principia movendi. Quae deinde nomi- 
natur ovaia, ea Aristoteli est i) y.ar eldog ccQXV^ cf. ad A 6. 
9S7/> 21; id principi! genus, alibi saepissiine commemora- 
tum, cf. ad A 3. 983« 27, liic in enuiiierandis principi! no- 
tionibus oiiiiserat; quod enim sexto loco positura est co- 
gnoscendi principium conferri quidem cum eo potest, sed 
nequaquam tamen idem est. Denique rò ov evsxcc qui di- 
catur principium, ipse exponit; multis enim rebus vel ut 
cognoscantur vel ut moveantur causam esse TayaQòv xal 
tÒ y.cilóv. Recte Brand, et Bk. ex Alexandro restituerunt 
y.ciXóv, licet enim lectionem xaì^óv reliqui libri mscr. omiies 
tucantur, eainquc scripturae discrepantiam satis antiquam esse 
Alexander testetur p. 306, 16, tamen malum per se nunquam 
nec j)Otcst dici iicc dicitur ab Aristotele causa lìnalis. Cur 
autem ad ràyaOóv addiderit rò y.alóv, nisi abundantiam 
quandam dicend! esse putaveris, rationem repetas ex M 3. 
1078« 32. 

Universam liiiius capitis disputationcm si contemplamur, 
facile apparct quantum desideretur, ut vel notionis ipsius 
iines .satis accurate descriptos, vel varium cius usum via 
ac ratioiic cxpositum puteinus. Nani priinum quidem va- 
rias nominis sigiiiiicationes congerit, pronti vel in vulgari 
sermone vel in philosophica disputatione ofterebantur, pa- 



A 2. 1013^. 221 

rum curans, mim apto ordine ea disposuerit, et num, qiiae 
distinguit, ea vere distincta sint. Quae enim secando loco 
posita est notio ódev àv y.àìJuGxa 'ézaorov yivoiro, quiim 
redeat ad discrimen frequentissime commemoratum ab Ari- 
stotele Tov ttoÓtbqov cpv6si et tìqÓteqov TTQog Ti^iCig, cf. ad 
Z 4. 1029* 4, non debebat antea afferri, quam causalis prin- 
cipii notio exposita erat; et quam quintam affert notionem 
oi) zara ngoccigeaLV yaL, eam a quarta non fuisse seiun- 
gendam supra iam exposuimus. Ipsam autem notionem ut 
certissime suis includeret fìnibus, componere debebat et cum 
iis, quibus tamquam universalibus subiecta est, et cum iis, 
quibuscum aliquam habet partem ambitus communem, quam- 
quam neutra alteri est subiecta; ita demum accurata confici 
poterat deflnitio nominalis, h. e. cognosci poterat, id quod 
in hoc libro est propositum, quid nomine quoque significe- 
mus et cogitemus; quae quaestio longe est diversa ab 
illa altera, qua constituitur, num illud re vera sit, quod 
hoc nomine cogitamus, veluti num sit ào^^ìj. Iam tractan- 
tur quidem hoc eodem libro et notiones aliquot, quibus 
ccQ^i] est subiecta, veluti négag, ttqÓteqov, 'ex Tivog cap. 17, 
11, 24, et quibuscum partem ambitus communem habet, ve- 
luti airiov, CTor/eìov, (^voig, ovaia cap. 2, 3, 4, 8, sed in 
singulas has expositioues eadem cadit reprehensio. 



CAP. II. 

AiTiov quot modis dicatur exponitur. Haec disputati© 
quum ad verbum congruat cum Phjs. II 3, et illic quidem 
cohaereat cum universo quaestionis contextu, hic vero seor- 
sim posita sit, dubium non est quin illinc bue sit translata; 
id unum quaeri potest, utrum ab ipso Aristotele huc translata 
sit an a posterioribus. Asclepius quod dicit Sch. 689* 17: 
rà QTirà tcwtcc fisTSvi]V8XTca kvrav&a ex rrjg fpvGiXìjg AxQoa- 
qscog' eXeyov yciQ otl tivcc TiagaTiMXovTO ^ xaì fÀi] dvvì]&év- 
T>sg.fÀùfAi']6aadcii ex tmv ccvtov hcp^ofxoGav, cf. p. 8, id ipsa 
rei natura confìrmari videtur. Nam primum quidem, nisi ea 
fallunt indicia, quae e disputandi ratione magis minusve 
subtili repetuntur, phjsica auscultati©, quae inprimis est 
elaborata inter omnes Aristotelis libros, non est scripta ante 



222 A 2. 1013 fl. 

lume librimi ti^qÌ tcov ^oacr/c^g. Quodsi iam confectum fuis- 
set illud opus phjsicmn tura quum hoc libro varias iiomi- 
num quorundara significationes coiigerere susciperet, profe- 
cto de compluribus uotionibus, diligentius in disputatione 
phjsica pertractatis, lectorera illuc delegasset, veluti de uo- 
tionibus (fvaig, dvvauig al. Accedit quod primo capite ex- 
positis signifjcationibus principii addit laa^^còg de y,al ree 
ahia ?.éyeTaL' Tiavra yaQ ra alzicc ccQxai. Talia vero qui 
dicit, is non promittit se deinceps expositurum notionem 
causae, sed superfluum id esse exposita notione principii 
significat, cf. 6. 1017* 3, \el certe, si nihilo secius disserat 
de causa, facere non potest quin ad superiorem principii 
expositionem respiciat, qualia frustra hoc in capite quaeras. 
— Qua e quum ita sint, eo minus dubitavi illud caput phy- 
sicae auscultationis tamquam lectionis varietatem adhibere; 
cf. Obs. ad Met. p. 69 — 74, ubi quae in vulgato textu mu- 
tavi comprobata sunt. 

Primum quatuor illa causarum genera enumerat, extra 
quae ncque inventum a quoquam esse ncque inveniri posse 
aliud saepe commemorat (cf. A 10), causam materialem for- 
malem moventem finalem, 1013« 24 — *3. Materialem cau- 
sam ubi illustravit exemplo aeris et argenti, addit xaì ree 
TOVTcov yévì], quoniam prò aere vel argento etiam genus 
eorura, metallum, statuae et phialae materia dici potest. 
Formalem causam quod aldog '/.al nagàdeiy^a dicit, non 
significat ex sententia Platonis ideas, quae tamquam exem- 
plaria rerum sensibilium per se exsistant, sed naturam ge- 
nerantem cura artifice comparat, qui speciem rei conficien- 
dae animo habeat propositam. Formam rei si notione com- 
prehenderis, notionem habebis substantialem sive rov ri i]v 
elvac cf. ad Z 7. 1032* 1. Nec solum ipsa notio substan- 
tialis formam rei constituit, sed etiam ea genera, quibus 
illa notio subiecta est (propterea tc< tovtov ykvi] scripsi 
I). e. TCi ytvi] Tov lóyov rov ri ì]v eJvai, non tcc tovtcov 
yévì]), et cae partes sive notae, ex quibus notio substantialis 
confìcitur. Veluti tov òià nacòìv forma constituitur notione 
substantiali òvo noòg tv, quae rationcm chordarum in hoc 
intervallo musico significat, et universe genere huius no- 
tione, ùoiOfióg, et partibus illius notionis, òvo et tv. — Fi- 



A 2. 1013 6. 223 

nalem causam eodem valetudinis exeniplo illiistratam legi- 
mus An. post. II 11. 94^ 9. Ncque ambulationis solum, quam 
prò exemplo posuit, causa finalis valetudo est, scd quaecun- 
que valetudini operam dans quispiam vel efficit {ÌG^vaaicc, 
'Ad&aQ6Lq) vel adhibet ((fafjjuaxa, ogyava), ea omnia si 
quaesiverit quis cur vel fiant vel adhibeantur, eadem causa 
finalis erit nominanda. Hunc enim in modum supplenda 
sunt verba per brevitatem et negligentiam scribendi obscura 
'éiaì oca dì) — TC( ogyava «35 — *2, quae nibil nisi subie- 
ctum plenae enunciationis continenti praedicatum universe 
petendura est e superioribus verbis Sicc ti — , cpafiév, iva 
vyiaivrj xtX, 

Hoc diversarum causarum discrimine explicatur, qui fiat, 
ut et diversae possint esse eiusdem rei causae, eaeque per 
se, non per accidens, nimirum petitae illae e diversis cau- 
sarum generibus, et duae res invicem sint altera alterius 
causa, nempe et ipsae diverso causae sensu, ^3 — 11. Prae- 
terea eadem res, pronti vel adest vel abest, contrariorum 
potest esse causa movens ^11 — 16. — In extremis bis ver- 
bis addidi Tov nXolov e textu Phjsicorum, quoniam ad sen- 
sum necessarium videtur. 

Ad haec quatuor genera omnes reduci causas, exemplis 
illustrat 10136 16 — 28. Ac primum quidem materialls cau- 
sae varia exempla enumerat bis verbis: rà fnav yccQ GTor^^la 
— TOV ovinnsQaa^iccTog, in quibus quoniam materiam nun- 
quam absolute et per se potuit nominare, sed addita ea 
forma cui effingendae locum praebeat, deinde monet, in sin- 
gulis bis exemplis alterum esse vtzoxsi^svov sive materiam, 
nimirum sjllabas ligna lapides dementa partes propositio- 
nes (al vno&éaeig tov avunéQaa^aToq, de v. vnódaoig cf. 
ad 1. 1013« 16, de v. 6Vfj.7iÌQaa^a Trend. El. log. §. 63), 
alterum notionem substantialem rd t6 oXov y.aì i) Gvv&taig 
'/.al tÒ slSog. Quo loco voc. 6?,ov non significat to ovv 
TOÌg jLiéQsaiv — , à?.k(x to ènì Toìg laéQsaiv èntyiyvóusvov, 
TTjv òXÓTiiTd TE xaì Te?.eiÓT7]Ta Alex. p. 310, 3. — Alia deinde 
enumerat, quae ad motricem causam referantur 6 23 — 25, 
alia pertinent ad causam finalem, Ta d' (d?J,a, quod vulgo 
hic additur, cum Alexandro et textu Phjsicorum omitten- 
dum videtur) ojg to T&log xaì Tayadòv tcov dlXcov 625. 



224 A 2. 1014 «. 

Quibus quidem in verbis non videtur opus esse eo hjper- 
bato, qiiod Alexander statuit p. 310, 14: rà d' wg riXog twv 
aXkif)V '/.ai Tccya&óv, rectius rò réXog et ràya&óv statueii- 
miis ita in unitatem notionis coaluisse, ut ab ea notione 
quasi una suspensus sit genitivus tcov aXloìV. — De discri- 
mine Tov àyadov et tov cpacvofÀévov ccya&ov ^27 cf. Top. 
VI 8. UQb 36. 

Quae hucusque exposuit causarum genera, ea quidem 
ipsius causae diversitatem continent; sed potest praeterea 
in eodem genere causae, veluti in causa movente, aliud ac- 
cedere discrimen, prouti aliquid vel propius vel remotius 
causa est. Ac primum quidem si eas causas contemplamur, 
quae per se causae sunt (de bis enim primum agi 10136 
31 — 34 et ex rei natura consentaneum est, et coniirmatur 
ex eo quod panilo infra 1014« 7 dicit: xaì rà oìxeiMg Xeyó- 
^eva }(aì rà xarà av^^e^^'^óg), valetudinis causam effectri- 
cem proprie dicimus medicum, minus proprie et remotius 
artificem, siquidem notio artificis genus est notionis medici, 
ut quidquid a medico confectum est, id artifici tribui possit 
Hoc discrimen iam initio capitis in cnumerandis generibus 
causarum significavit, ubi genera simul commemoravit 1013« 
26, 28. Accedit aliud discrimen: etenim si quid ipsi causae 
accidit, hoc etiam accidens et eae notiones, quibus accidens 
subiectum est, prò causa rei haberi possunt, veluti si sta- 
tuae causam effectricem non statuarium, sed Poljcletum di- 
xeris, quia accidit, ut huius potissimum statuae auctor sit 
Polycletus, vel notionem universalem, cui subiectus est Po- 
lycletus, hominem. Atque in ipsa hac causa, quae per ac- 
cidens causa est, differt, utrum ipsum accidens, an accidentis 
genus, an accidentis accidens prò causa habeas, veluti pro- 
pius Poljcletum, remotius hominem, hoc etiam remotius 
musicum vel album auctorem dixeris statuae, 10136 34 — 
1014a 6. — iJeniquc quod est omnium entium discrimen, 
ut alia sint actu, alia potentia, id etiam ad causas pertinet, 
alia enim Svvduei, alia ève^ysia causa est, «7 — 10. — Quae 
in singulis causarum generibus monstrata sunt discrimina, 
eadcm in cffcctu repcriuntur («10 òfioicog roìg ÙQrj^uvoig 
'Kv/J)ì\c)^xui xal bp' ó)v cuTia ree alria i. e. xà aÌTiard), et- 
enim vel ipsum hoc singulare opus (oós ò àvdQLccg) vel eius 



A 3. 1014 «. 225 

genus {àvBqiàti 7\ oXcog slxcuv) vel accidens accidentisque ge- 
nus prò effectu causae alicuius potest haberi, itemque po- 
tentiae et actus discrimeii in effectu cernitur, 1014» 10 — 13. 
Ad illustrandam diversam effectus rationem praeter exem- 
plum statuae aliud etiam affert «11: olov rovds tov àv§Qiàv- 
TOQ rj àvdQidvTOQ ri oXcog elxóvog, xaì ^alxov rovds ìq y^aX- 
xov rj oXcog vh^g. Alexander in medio relinquit, utrum y/y-X- 
xóg effectus an causae exemplum sit p. 311, 25. Gramma- 
ticam si spectaveris verborum constructionem, probabile vi- 
deatur yaXxov perinde atque àvdQLavrog prò exemplo effectus 
habendum esse; sin autem ipsius exempli naturam reputa- 
veris, et consentaneum est, si coniungatur yaXv.óg cum àv- 
§Qiag, hoc operis illud causae raaterialis esse exemplum, 
et quoniam ad yaX'Aov adiicitur iq oXcog vXr]g, fieri non pot- 
est quin causae sit exemplum. Equidem facilius statuendum 
existimaverim in grammatica verborum conformatione parum 
diligentem fuisse Aristotelem, quam adeo aperte lapsum esse 
in eligendo exemplo, ac proinde particulam yMi ante yccX- 
7C0V Tovde ita coniungam cum ò/Lioicog, ut liaec fere exsistat 
sententia: vel haec singularis statua vel statua universe vel 
omnino effigies prò effectu potest haberi, perinde ac vel 
hoc singulare aes vel aes universe vel omnino materia eius 
causa esse dicitur. 

Denique 1014« 13 — 25 varia haec causarum et effectuum 
discrimina quomodo inter se coniungantur exponit, et, quod 
e notionibus dvvd^ecog et èveg/eiag manifestum est, Trjv 
èvsQyeicf alziav simul et esse et non esse docet cum tw 
IvBQyeia cchi^arw, non item ttjv Svvccfiec alriav. Coniungit 
autem rà èveQyovvTcc alna y.al rà xa&' 'éxaarov, quia non 
aliae possunt esse actu causae, nisi rà xad-' txaoxov. 

CAP. IH. 

^Tocyelov sive elementi notionem brevissime Ari- 
stoteles describit I 1. 10626 12: rò ototyeiq) slvai — oì]- 
^alvsL — oTù 'éan ri ex tovtov wg tiqmtov kvvTiccQyovTog, 
ubi quod dicit tzqwtov, id hoc ex loco et de coelo III 3. 
302» 18 accuratius defìnias àÒLaigiiov rò eiSsù sìg 'éveQov 
eiSog. lam quoniam aroiystov est primum quidpiam et ex 

Arlstot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 15 



226 A 1. 1014 1. 

co alia procedimt, notionem habet affinem notionibus àQyJ] 
et alriov ideoque saepissime ciim iis coniunctum legitur, 
veluti àQxi) '^ccì aroiyaov A 3. 983^ 11. 8. 9896 30. B \. 
995^» 27. 3. 998« 22. al., ahia y.aì oroLyùcc A 5. 1071« 25, 
àoycà y.aì dToiyùa yaì caria E 1. 1025/> 5. H. 1. 1042« 5. 
A 1. 1069« 26. M 9. 1086« 21. Sed anoustioribus tamen 
finibus OTOiysiov nodo circuiuscripta est, quam vel aQyijg 
vel ahlag, quia rò czoiyuov est hvvTiaQyov, principium vero 
et causa etiam extra rem effectam potest posita esse. Ita 
A 4. 10706 22 — 26 EÌdog créQrjGtg vh], quia iusunt rei 
inde prognatae, oroiysìa dicuntur esse, rò y.ivovv vero ad 
principia quidem et causas et ipsum refertur, non item ad 
aroryeìa. Eandem vim nominis aroiyeìov cognoscas, ubi Ari- 
stoteles de Platonica disputans doctrina et materiale prin- 
cipium (rò fiéya xal ^ly.Qov) et formale (rò eV) eodem 
aroLysicov nomine significat iY 1. 1087*13 — 15. Sed quum 
propter notam tov kvvTzccQyeiv utrumque et forma et ma- 
teria nomine GToryEÌov significari possit, praecipue tamen 
eius usus et vulgaris et Aristotelicus vergit ad denotandam 
materiam, Z 17. 10116 31: óToiyeìov d' èoriv eìg o SiaiQsl- 
rau h'vnccQxov cog vh]v cf. A 3. 9836 8 — 10. Verum licet 
ad signiflcanda materialia dementa voc. oroiyeìov potissi- 
mum usurpetur, tamen ne tum quidem piane eadem est 
utriusque natura; v?,i]g enim in notioue id inest, ut refera- 
tur ad notionem potentiae et dvvausi tantum insit iis, quo- 
rum est materia, OToiyeìov vero est kvvnaQyov dwa/uei ì] 
èvEQyeia, de coelo III 3. 302« 16. Inde cognoscitur, qui 
fiat ut OToiysìov maxime propria ac peculiari vi de iis usur- 
petur corporibus, quae reliquis insunt omnibus, sed ips(i 
iam simplicissimis distincta formae diffcrentiis, qualia sunt 
calidum frigidum, humidum siccum; quae quidem ozoiyeìa 
sive a7i?,à aióuaTa (cf. ad yl 3. 984'z 6) quantum distcnt 
a prima materia, perspicitur ex loco de gen. II 1. 329«32: 
W(yr£ TioioTov titv to Swcam conia aìodìjròp aQyi], devTS- 
Qov ò' al IvavTuóoEig, Xkyoi ò' olov &eQjnÓTì]g xal xpvyQÓrrig, 
TQiTOV Ò' ìjòi] TiVQ xal vdwQ xaì TCi Toiavra. Cf. de no- 
tione OToryeiov Waitz Org. 14« 39. 846 21. 

lolla 26 — 63 notio elementi cxemplis illustratur. Est 
autem elemcntum icÒuìIoetov no eiÒei yxh «27, quia non 



A 3. 10146. 227 

oranem divisionem necessario respuit, sed si potest di- 
vidi, partes quantitate differunt, veluti partes aquae terrae 
al., non specie. Propterea linguae dementa non sunt sjl- 
labae «31, sed singulae literae, cf. Z 17. 1041^ 12. Poet. 20. 
14566 20. Eandem elementi notiouem veteres cogitarunt 
physiologi, sive unum sive plura posuerunt rerum otnniiim 
dementa. Simili ter demonstrationum vel mathematicarum 
(rwr ScayQccfii^idTOJV «35, cf. ad B 3. 998«25) vel aliarum 
dementa dicuntur esse simplicissimae demonstrationes, id 
est autem simplices (oi tiocotoi *2) syllogismi, qui nihil 
continent amplius nisi quod ad concludendum requiratur, 
tres terminos quorum unus sit medius. De voc. ttqòjtoq ad 
siguificandos simplices sjllogismos cf. Waitz Org. 44* 6. 

1014* 3 — 6. Inde translatum dicit elementi nomen ad ea, 
quae quum simplicia sint et parva ad multa possint adhiberi. 
Huc fortasse referri potest, quod eas demonstrandi rationes, 
quas in promptu habere dialecticum oporteat ad quamlibet rem 
cum specie veritatis vel comprobandam vel refdlendam, quas 
alio nomine rÓTiovg appdlat, easdem saepe otol'/eìcc nomi- 
nat, cf. Top. IV 1. 1206 13. 1216 H. al. Waitz Org. 846 21. 
— Sed ad eandem translationem (o&sv kXi]Xv&e 6 6) minus 
recte refert 66 — 14, quod notiones maxime universales, rà 
/Licx?uaTa y.adóXov, rà y.aXovi.iEva yévrj, elementi nomine si- 
gnificantur; nimirum ipsam elementi notionem referunt no- 
tiones universales, siquidem ut partes simplicissimae nec am- 
plius divisibiles insunt notionibus inferioribus. Atque eae 
quidem notiones universales vel in multis inveniuntur no- 
tionibus singularum specierum, èv noXloìg — i] otù tiIbl- 
avoig 6 7, vel in omnibus, èv TiàoLV 6 8, velati essentiae et 
unitatis notio, cf. ad B 3. 9986 20; esse autem propterea in 
principiis babenda unum et moiiadem, non ex sua sed ex 
aliorum, veluti Pjthagoreorum et Platonis dicit sententia. 
Individuam autem summarum notiouum ut comprobet natu- 
ram, addit dg yao èart \óyog avTwv 610. Quibus verbis 
si hoc voluit dicere, unam tantum esse summorum generum 
definitionem, id quidem omnibus commune est definitioni- 
bus, quae substantiam describant, cf. ad B 3. 9986 12; sin 
autem simplicem dicere voluit eorum definitionem, non 
videtur omitti potuisse articulus, elg yàg èonv 6 lóyog av- 

15* 



228 J 4. 1014 è. 

TixìV. Quare haud scio an praeferenda sit ea lectio, quam 
ex cod. M et Alex, recepit Brand., ov yàq Ì6xi Ao/og ah- 
Twv: non est oinnino definitio summorum generum, siqui- 
dem definitio quaelibet genus et differentiam specificam le- 
quirit, quasi materiam et formam, cf. H 3. 1043^ 28. — Qaod 
dicit genus latius patere quam differentiam cf. Top. IV 2. 
122* 15: rò yévog èTil nXiov du XéyeG&au TÌjg diacpOQccg. 
Waitz Org. 16 17. 

GAP. IV. 

Nominis cpvoig varium usum persequitur. Primum qui- 
dem (pvaig appellatur rerum naturalium generatio; hunc in 
niodum si usurpatur vocabulum, servata propria ac prima- 
ii^ria vi nominis verbalis per terminationem — oig formati, 
ipsam actionem rov cpvvaL significat. Et hanc quidem no- 
minis verbalis indolem Aristoteles indicare videtur, quod seri- 
bit olov d Tig èTisxreivag Xkyoi> rò v 617; exspectes enim 
ex communi horum nominum analogia {cpQovriaM — cpgó- 
vrjaig, Tiocrjaoj — nob](jig), quum futurum cpv6M productam 
habeat vocalem, eandem etiam in nomine verbali cfvaig pro- 
duci; re vera productam fuisse priorem nominis cpvaig vo- 
calem ubi hac vi usurpatur, Aristotelicis verbis olov d xrl. 
temere abusus contendere non dubitat Scbw^egl. — Deinde 
cpvaig nascentis alicuius rei principium significat ipsi rei in- 
situm 617, cf. ad 626 — 35. — kh, ov tiqcÓtov cf. ad jB 3. 
998« 23. — Tum cpvaig est principium movendi, quod re- 
bus naturalibus ipsis per se insitum est, non per accidens 
618. — In bis notionibus voc. (pvaig describendis quoniam 
verbum cfveadat adhibuit, iam ipsum boc cpv86&at quid si- 
gnificet explicat 6 20 — 26, sed parum iliud quidem accurate; 
namque ad definiendam hanc notionem eas adsciscit, quae 
et ipsae v. (fveodai in se contineant, veluti cv^necfvyÀvai 
et TtooOTiSfpvxévai , quac quomodo differant a simplice ta- 
ctionc non potest videri satis descripsisse, quum dicit 6 25 
qnantitatis continuali! exsistere unitatcm, non qualitatis. — 
Quarto deinde loco 6 26 — 35 cpvotg illud significat é^ ov 
nocózov ?; éorcv i] y/yveral n tmv cpvGSL ovtmv, àQV&^icrov 
òì'Tog y.aì àiÀSTa^Xr/TOV ix rijg òvvdfiewg rrjg avvov. Ex- 



J 4. 101 4 ^^. 229 

trema verba quid significent apparet conferenti Phys. II 1. 
193« 9: ^O'AÙ 8' il cpvoig xaì r} ovaia twv (pvGu ovtwv kvioig 
SLVai tÒ nooùTOV kvvnaQyov èxaaTùì (xqqv& fiiGTOV 7ca&' 
éavvóy oìov xXivr]Q cpvCLg rò ^vlov 'atX. et I93« 26: zal rov- 
TMV fxèv (ini. Tcov OTOi^eicov, yfjg, TivQog xtL) ònovv elvcxv 
à'idiov (ov yccQ elvai ^lEra^oXrjV avroìg h^ avxMv), 
tà S' àXka yiyvea&ai xaì cp&siQsa&ai. ccneiQaxig. Prima igi- 
tur, ait, rerum naturalium dementa non ex sua potenti a ac 
facultate formantur vel mutantur. Quum autem rerum na- 
turalium, TMv (pvGEL OVTWV, elementa cpvaiv appellari dicat, 
res per artem effectas ccvSQcdvra, oxavrj etc. modo compa- 
rationis loco ad notionem illustrandam adhibet, ipsa vero 
huius notionis exempla finita demum comparatione affert 
632: TovTov yccQ ròv tqÓtzov 'atX, Ab ea autem notione 
(pvGscog, quam secundo loco attulit ^17, haec quarta non ita 
videtur distinguenda esse, ut illic primam per se et a re re- 
motissimam, hic proximam rei materiam putetur significasse, 
quae est Alexandri interpretatio p. 316, 7. 317, 29; quod si 
voluisset Aristoteles, admodum obscure esset locutus, siqui- 
dem verbis è^ ov tiqmtov pariter utramque orditur defini- 
tionem. Rectius videtur discrimen cognosci posse, si pri- 
mas tres significationes inter se comparaverimus ; quae quum 
omnes pertineant ad res naturali vi nascentes, verisimilli- 
mum est, verbis èj ov tiqmtov (pvsTCii hvvTtaQyovrog illud 
significari principium materiale alicuius rei, quod immanet 
quidem rei nec tamen exemtum est a generandi mutatione, 
veluti si semen plantae dicatur (pvag esse. Eiusdem igitur 
plantae cpv6ig altero huius vocabuli significatu dici potest 
semen, quarto autem elementa, aqua terra cet. — Quam 
quinto loco posuit signifìcationem ^35 — «5, ut cpvoig sit 
rerum naturalium forma ac substantia, ea saepissime v. cfvoig 
ab Aristotele usurpatum legimus praecipue in libris natura- 
libus, veluti }) TMV /S()ayxi^^ (pvotg, i) tcov òSÓvtcov cfvaig al. 
de resp. 11. 476« 25. de part. an. Ili 1. 661« 34, 36. 662« 16. 
6. 669« 31. IV 2. 676* 22. keTiri] cfvaig al. de resp. 15. 478« 
19. ^3. 983& 27 (Waitz Org. I. p. 283). Hoc autem loco 
eam illustrat eorum philosophorum usu, qui quum composi- 
tione vel mistione ac secretione res naturales fieri ac perfici 
statuerent, eam mistionem ac sccretionem cfvoig dixerint. (Pro 



230 A 4. 1015 «. 

V. MGTi^o ^38 praeter codd. EtM etiam Alex. p. 318, 9 — 12 
habuisse videtur ì] wo^sq, qiiae lectio non minns apta esset 
quam vulgata, dummodo divinari possit, qui dicantur alii prae- 
ter Euipedoclem 6vp&saiv eleinentorum statuisse. Ipsos autem 
Empedocleos versus, 105 — 108 St., quos eosdem praeterea 
laudat de gen. I 1. 314^» 7. II 6. 333* 14. de Xen. 2. 9756 7, 
per falsam interpretationem bue referre videtur. Empedo- 
clein enim hoc dicere: generationera, id est autem genera- 
tionem ex non -ente, omnino non esse, sed quae vulgo ap- 
pelletur generatio, eam nihil esse aliud quam elementorum 
modo mistionem modo secreiionem, et ex universa eius do- 
ctinae indole consentaneum est et comprobatur ex iis versi- 
bus, qui continuo illos videntur secuti esse: 

r'ì]7tiOi' ov yag acfiv do).ix6(pQoréq dav fiégiavat, 
o^v ófj yiyvea&at, nùqoq ovz iòv ilTiiL,ov(ni' y.Tl. 

Cf. Panzerbieter Kr. u. Erkl. d. Emp. p. 14). Inde cpvaEc 
Hvcii dicuntur rà GwafAcpoTSoa è^ vXi]g rs y.cà ddovg, cfv- 
aig vero alterum utrum, et materia, sive prima sive proxima, 
et forma 1015« 6 — 11. Quoniam autem formam ac sub- 
stantiam rerum naturalium cpvaig significat, inde idem no- 
men etiam ad alias trausfertur substantias, quae non sunt 
rerum naturalium «11 — 13. — Denique varias cfvaecog si- 
gnificationes ita complectitur, ut ad unam eamque primariam 
(?; TiQojrri cfvaig «13, cf. ad 5. 1015^ 11) et propriam nominis 
significationem referri reliquas dicat, quae quidera est i) ov- 
aia 7] TÙv è^óvriov ccQp)v y.ivì^aewg èv ccvroìg y avrà (cf. 
Phys. II 1. 1926 20: cog ovorjg rijg (fvaecog ccQxrjg rivòg y,al 
aiTiag rov y.LVua&ai y.cà ijQEfxuv èv ó vtkxqx^ì TiQMTMg ya&' 
cciiTO y.cà f.u) y.arà ovu^6/jì]x6g); inde et materia tamquam 
excipiendo tali principio apta, et generatio, i. e. via ab ilio 
principio exorsa, cfvoig appellatur. Et illud quidem, ait, prin- 
cipium movcndi rei insitum, in quo cernitur cpvaewg prima- 
ria vis ac notio, vel potentia rebus inest, quum possunt ex 
se ipsac mutari, vel actu, quum re vera mutantur et na- 
scuntur. 

De eadcm naturae notione Aristoteles disputat Phys. II 1. 
Quae si cum bis contulcris, ipsius quidem rei vix ullam in- 
vcneris diversitatem, siquidcm variae signiiìcationcs pariter 
et propc iisdem iutcrdum verbis et hic et illic cxplicantur, 



// 5. 1015 «. -231 

scd in omni via ac ratione disputandi magna cognoscitur 
diversitas. Namque in hoc Metaphysicorum capite satis le- 
viter nec de aptissimo ordine sollicitus varias significatio- 
nes pronti in vulgari dicendi usa offeruntur congerit, et 
singularura eas proponit defìnitiones, quae ne noniinalinm 
qnidem definitionum instam habeant formara; namque ipsum, 
quod defjnitur, nomen cpvGig ad singulas adhibetur defìni- 
tiones. Longe vero aliter in Phjsicis. Ibi enim a primaria 
proficiscitur naturae definitione, accurate descripta 192^ 10, 
quae verba supra adscripsimus, atque inde reliquas repetit 
significationes. Ac singula quidem in quibus utraque dispu- 
tatio consentit si comparaveris, hanc metaphjsicam disputa- 
tionem obiter adumbratam, illam phjsicam diligenter elabo- 
ratam cognosces. His perpensis vix persuadere sibi quis- 
quam poterit, si phjsicam auscultationem iam scripsisset, 
habuisse Aristotelem cur de eadem notione illic subtiliter 
pertractata hic iterum strictim et parum subtiliter dissere- 
ret; cf. p. 20. 

GAP. V. 

Necessitatis, tov àvccyxaiov, quatuor potissimum 
distinguit significationes «20 — 26, 26 — 33, 33— i 6, 6 — 9, 
et sicuti per universam hanc disputationem in explicando et 
distinguendo singulorum nominum usu versatur, non ab ea 
orditur signifìcatione, quae universalis maxime reliquas a se 
habet suspensas, sed quae vulgari usu praecipue frequenta- 
tur. Quum igitur vulgo ccvayxcàa dicantur, quae ad viven- 
dum requiruntur, veluti cibaria exercitui comparanda, pri- 
mum ccvayxcùa ea dici monet, sine quibus vel vivere vel 
finem queudam propositum assequi non possimus «20 — 26. 
Sed eiusmodi àvccyxaia non ahia tov C'ijv, sed Gwairia ^3 
dicit, ov aV6v ovx èuSé^evac ^i]V mq ovvaiziov «20; nimirum 
respiratio cibus similia non sunt ipsae causae vivendi, tÒ 
ahiov avrò y.ad-' avrò, quod in anima continetur, sed ad- 
sciscuntur et in societatem adhibentur tamquam eae condi- 
tiones, sine quibus ad illum vivendi finem non possit per- 
veniri, cf. de auim. II 4. 416« 13 et Trend, ad h. 1. de part. 
an. I 1. 642« 7. — Iste autem finis, ad quem requiruntur 
quaedam neces,sario, ubi ncque a natura ncque a nostra est 



232 J 5. 1015 a. 

voliintate positus, sed ex aliena pendei volimtate et ex im- 
perio alterius, ea exsistit tov ccvayxaiov notio ut significet 
tÒ /3iawv «26 — 33; cf. An. post. II 11. 94^37: rj d' àvayxì] 
SiTTi]' 7] f-ièv yaQ zara cpvciv xal rrjv ÒQfii^v, tj de ^ia xccì 
TKXQa Tip ÓQfir]V xtL — Tertio loco ea dicit appellari ava/- 
'/Mìa, quae non possint aliter se habere «33 — ^6 (cf. yl 1, 
10726 11: tÒ yào ccvayxaiov ToaavraxMq, rò (nèv ^la 6ti> 
nagà Tip ÒQfxriv, xò §è ov ovx avev rò ev, rò §è ^tj èvde- 
XÓfASvov àXkoìq àlV aTilcòg. E 2. 1026* 28), qiiam quidem 
ad notionem quomodo redigantur superiores duae significa- 
tiones, et facile apparet et paucis Aristoteles explicat. — Ab 
hac notione distinguit quam quarto loco affert demonstrandi 
necessitatem 66 — 9 (cf. X 8. 1064*33), ea enim est sjllo- 
gismi natura, ut sit lóyog èv ó re&évTMV rivwv %tbq6v tv 
TMV xsi^évcov è§ àvdyxr]g av fi/Sa ivei tw tavra slvaij An. 
pr. I 1. 246 18. 

Sed ad has notionis distinctiones aliud accedit discri- 
men bQ — 15; quae enim necessaria sunt, ea vel ex aliis ita 
pendent, ut nequeant se aliter habere, quod in ea fere ca- 
dit quae antea sunt exposita necessitatis genera, vel suapte 
natura eam habent necessitatem. Ad hoc primarium rwr 
àvayxaicov genus referendae sunt et eae cognitiones, quae 
non aliunde pendent sed per se ipsae sunt certae, al afXE- 
COL àgxaij et eae res, quae aeternae et immutabiles omnem 
excludunt naturae varietatem; cf. de part. an. I 1. 639*23: 
vTtaQyji de rò f^èv (ini. àvayxaìov) àiikoig roìg aCdioig, rò 
d' è^ v7iodÌ6Bwg xaì rotg èv yevéasL nccGiv xrh, et coniun- 
ctas inter se notiones àvdyxi] et àet E% 1026* 28 sqq. K 8. 
1064* 33— 1065« 5. A 30. 1025« 15, 18, 20. de gen. II 11. 
337* 35. 

De notione Aristotelica necessitatis cf. Waitz ad Org. 
83* 38. Qui autem error in eo cernatur, quod necessitas 
vel ipsis rebus tribuitur, nec cogitandi finibus includitur, 
vel simplex quaedam et absoluta esse necessitas statuitur, 
quoniam ad iudicandam Aristotclis philosophiam, non ad 
cxplicandos hos eius Hbros pertinet, ab hoc loco alienum 
est exponcrc. 

10I5« 29 Evnvog. Cf. Plat. Apol. 20 a et Stallb. ad h. I. 
Idem versus laudatur Rhef. 111. 1370« 10. Eth. Eud. II 7. 



A 6. 10156. 233 

1223« 31. — «30 ^ocpo-alriq, Memoriter et paullo immu- 
ta tum versum affert; ipsa Sophoclis verba El. 256 haec sunt: 
àlV 'il pia yàg tccvt àvayxd^ei fie dgàv. — *8 si ccno- 
dédsixtac aTiXcog. Quid sit aTiXcog, explicatum legimus 
Top. II 11. 115^33: av f.ir]devòg tzqootl&s^ìvov Soxy el- 
vai y.aXòv ri ccIg/qÒv rj aXXo ti tmv towvtmv, aTilcog qi^- 
^l'ìaerai, cf. ad A 5. 987« 21, Waitz Org. I. p. 354. — 6 11 
tÒ tzqcotov Ti al zvQiwg àvayxaìov, i. e. primaria ne- 
cessitatis notio, Significat enim ngwrog ea, quae ita iam a 
principio cum Datura rei coniuncta sunt, ut ipsam eius no- 
tionem constituant, cf. rj tiqmti] (pvaig 4. 10I5« 13, TtQWTrj 
ovaia Z 7. 1032« 2, cf. 1. 1028« 30, tzqcÓti] dvva^ig 1. 
1046« 16, TiQcÓTwg dvvaróv 8. 1049* 13, ngtórMg leyófieva 
Iv sim. A 6. 1016* 8. 10. 1018^ 4. 16. 1022« 3. 18. 1022« 
17. al. Ea significatione nqùùtog saepe coniungitur cum v. 
TiVQiog, de cuius vi cf. ad A 1. 9816 10, veluti ó xvQiog oQog 
rrjg Ttgoorrig Svvdfiscog z/ 12. 1020* 5, zvQiMraTog rgónog rrjg 
nowTì]Tog — TCQMTYì Tioiótìjg 14. 1020* 14. al. cf. Waitz 
Org. I. p. 325. 

GAP. VI. 

De unita te Aristoteles ita disputat, ut primum expo- 
' nat quid sit ^v xarcc 6Vfi/36/9ì]xóg 1015* 16 — 36, deinde quot 
modis dicatur èV y.a&' avrò 1015*36 — 1016*17, tum quid 
sit rò ivi uvai 1016* 17 — 31, denique varium usum rov 
Èv xa&' avrò, quem in secunda parte explicuerat, alio modo 
recenseat. 

A. 1015* 16 — 36. ''-£'v xarà avfi^e/Sfjxóg ea dicitur con- 
iunctio, quae inter substantiam intercedit eiusque acciden- 
tia, quae quidem, ubi de rebus individuis agitur, quadrifaria 
potest esse. Etenim unum dicitur aut substantia eiusque 
accidens (KoQioxog xal to (.iovgìxov 'év «18, cf. Phjs. V 4. 
227*33), aut duo accidcntia quae eidem substantiae insunt 
(rò jiiovoixov xal rò dlxawv «19, siquidem eidem substan- 
tiae, Corisco, inbaerent), aut substantia coniuncta cum suo 
accidente et substantia simpliciter per se (ó fiovGixòg Ko- 
Qioxog Tcp KoQiaxcù tv «24, quoniam altera pars, fiovarxóv, 
alteri not'ionis parti, &aTéQcp rwv èv reo Xóyco, tamquam ac- 
cidens substantiae inhaeret), aut denique substantia coniun- 



234 J 6. 1016». 

età cimi uno accidente et substantia eadem coniuncta cum 
altero accidente (ó fiovaixòg KoQiaxog òr/.aico KoqÌ6X(x) «26, 
quia utriusque notionis altera pars eidem parti alteri inhae- 
ret). Ncque alia ratio est, si rò ev xccrà avu.^e^i]xóg tri- 
buitur notionibus universalibus; nani si unum esse dicitur 
av&QcoTiog et rò fiovaixóv, id vel propterea fìt, quod alteri 
alterum tamquam accidens inhaeret, toj àvO-QWTKo rò f.iov- 
OLxóv, vel quod utrumque inest rei cuidam individuae, ve- 
luti Corisco, alterum ut genus, av&owTiog, alterum ut acci- 
dens {'é^ig ri na&og «34, quibus vocabulis significatur ac- 
cidens, quatenus vel inhaeret firmiter substantiae vel eam 
afficit, cf. z/ 20, 21) rò fiovaixóv. Quod ipsum genus avfj,- 
^ìjvai dicitur ei rei, quae generi est subiecta, cf. quae de 
diversa notione huius verbi Trendelenburgius disseruit de an. 
p. 188 sqq. Ceterum quae hic ad rò Èv xarcx ovu^E^Siy/.óg 
referuntur, eadem enumerata legimus cap. 7 et 9, ubi ex- 
ponuntur notiones tov ovrog et tccvtov. — ^25 olov, cf. 
ad A 4. 985i 6. 

Ad textum constituendum quod attinet 1015^ 18: tccv- 
tov yaQ eÌTieìv KoQiGxog xaì tÒ /aovoixóv, xaì KoQlaxog 
fiiovoixóg, post fxovotxóv e commentario Alexandri p. 321, 17 
addendum est 'év, quod ad sententiam necessario requiri- 
tur et ex superioribus verbis vix potest repeti. Sed idem 
ev deinde facile suppletur ad verba proxima xaì to ^ovol- 
xòv xaì TO dixaiov. Ex eodem commentario Alexandri deinde 
ante ó'ixacog addidi xal. Hoc enim dicit Aristoteles: nihil 
differt, utrum dicas Coriscum et eruditionem idem esse, an 
Coriscum esse eruditum, et utrum eruditionem et iustitiam 
unum esse dixeris, an Coriscum dixeris eruditum esse et 
eundem iustum. Nimirum rò èv xaTa 6Vfi^e/9ì]x6g nihil aliud 
signilìcat, nisi accidens praedicari de subiecto. 

B. lOlbb 36 — 101()6 17 év xa&' avTÓ. 

a) 1015^36 — 1016« 17 'èv xad' avTo primum dicitur id 
(juod est continuum, avve^ég. Continuum hoc loco et pa- 
riter J 1. I()r)2a20 id esse dicit, cuius motus per se ac ne- 
cessario unus sit, h. e. quod ita coaluit, ut non possit al- 
tera pars movcri et eodcm tempore altera pars extensa (fió~ 
oiov t'/ov ^éyeOog «16, ne cogilctur de linea rccta circa 
unum punctum consistens in oibem lata) quicscere. Ita 



J 6. 1016 «. 235 

quae per se sunt continua distinguuntur ab iis, quae ta- 
ctione quidem inter se cohaerent nec tamen unum efficiunt. 
— Notionem continui subtilius exponit Phjs. V 3, notione 
motus, quae non necessario cogitatur in notione continui- 
tatis, non adscita, sed per determinationem a notionibus tov 
ciTireG&ca, è(pe^rjg, e^eo&aL progressus ad ipsum ovve'/ég. 
Eiusdem libri proximo capite V 4 subtilius definit qui mo- 
tus sit unus, nimirum is, in quo unum sit et o et hv ò et 
OTB 'Mveirai: hoc loco, ubi unitatem motus non ipsam ex- 
plicat, sed ad definiendam continuitatem adhibet, in defini- 
tione minus accurata acquiescit — Lineam si prò exemplo 
continuitatis sumpseris, magis proprie et primarie recta li- 
nea quam inflexa, y.6y,auinévì], continua esse censebitur. Li- 
nea ze'xatxfiévì] qualis esse censenda sit, cognoscitur ex libro 
de ine. an.,9. 708^ 22: eori yaQ xawìpcg /nèv i) è^ ^v&kog 
ì] eìg TTSOicpsgèg ì] elg yioviav fisra/joh]. Inde et curva et 
in angulum infracta linea potest dici xs'/Mfiuévì], hoc autem 
loco Aristotelem dixisse lineam in angulum infractam, intel- 
ligitur et ex exemplo cum illa comparato oy.élog y.cà ftoa- 
yjcov, et ex eo quod ad y.ey.af,i^ivriv «13 explicandi causa addit 
ycà ey^ovoav ywviav, cf. y.Ey.laG&ai An. post. I 10. 766 9. — 
Alius continuitatis gradus inde exsistit, quod quae natura 
sunt continua magis proprie hoc sibi praedicatum vindicant, 
quam quae arte vel vi ad continuitatem sunt redacta; cf. 
I 1. 1052« 19. 

6) 1016« 17 — 24. Unitas per se iis tribuitur rebus, qua- 
rum una eademque specie, reo eldei, non numero est mate- 
ria sensibilis, y.arcc tÌ]V càodrioiv, sive materia rei proxima, 
veluti aes statuarum aenearum, sive remotissima a re et 
prima in generando, ut terra aeris auri reliquorum. Hoc 
significari materiae discrimen, quum dicit «19: rò §' vtco- 
xeifASVov 77 tÒ ttqcotov 7; tÒ Televraìov Ttoòg t6 Té?iog, ma- 
nifestum est, sed utro vocabulo proxima rei generatae ma- 
teria, utro remotissima et sua ipsius natura primaria deno- 
tetur, propterea dubium est, quia ambigua est voc. nowrog 
notio, pronti a principiis ad effectum progredimur vel ab 
hoc ad illa redimus, cf. 4. 1015« 7: tiqojti-j vXi], y.cà avvi] 
Siycòg, 1] 1) TZQÒg amò ttomti] 1] 7/ olcog tzocÓtìj, eademque 
ambiguitas pertinet etiam ad voc. TeX^vraìog vel eoyccTog. 



236 A 6. 1016«. 

Uiide fit ut primaria siiapte Datura materia modo simpliciter 
tiqoÓtì] dicatur 7. 1049« 25, modo eadem xelevraia vel 
èoxccTì] A 3. 10696 35. 1070« 20. Hoc quidem de quo agi- 
mus loco tcqcÓtijv vXi]V dici proximam, TiQoórriv nqòg avróy 
inde cognoscitur quod remotissimam ab ipsa re materiam 
deinde, ubi exemplo rem illustrai «23 rò 'éaxccrov vtzoxsì- 
f,ievov dicit, undc cousentaneum est, antea etiam eandem 
vocabulo reXEVTaìov significatam esse, proximam autem voc. 
nQcÒTov. Cf. de notione tiq^toq Waitz ad Org. 71* 16. 
16« 6. 666 20. 

e) 1016« 24 — 32. Sicuti rebus unitas tribuitur ex uni- 
tate materiae ad diversas formas eflictae, ita etiam ex unitate 
generis oppositis inter se differentiis specificis determinati. 
Haec unitas ei quae proxime antecedit eo magis potest com- 
parari, quia genus quasi materia esse videtur differentiis qui- 
bus determinatur, cf. 28. 1024^3 — 9. 18. 1058« 23. z/ 24. 
10236 2. Z 7. 1033« 2 — 4. 12. 1038« 5. Ita homo equus 
canis unitate continentur, quia idem genus, animai, omnes 
complectitur. Sed in bis discrimen quoddam animadvertisse 
sibi videtur Aristoteles, si quae sint extremae generum spe- 
cies, qnibus non aliae iterum species subiiciantur; veluti 
triangulum acquicrurum et scalenum, quae sunt extremae 
figurarum species, non dicuntur esse 'èv TQiyoìVov sed %v 
ay^rj^a, quia trianguli, sed non item figurae differentiis in- 
ter se distinguuntur. (Eodem exemplo hanc rem illustrai 
Aristoteles Phys. IV 14. 224« 4.) Quamquam illud dictio- 
nis potius est quam rei discrimen, nam aequicrurum et sca- 
lenum triangulum 'év esse censentur, quatenus sunt trian- 
gula, sed non tv TQiywvov, ncc vero sunt èv oyv^^ì sed 
propter id ipsum, quod sunt ambo triangula, eadem sunt 
tv elòog ax/juarug. — Ea verba, quibus haec peculiaris ra- 
tio spccierum extremarum significatur, òrè de rò avw — àvco- 
tìqoj tovtvùv, manifesto depravata sunt. Nam rà TeXsvraìa 
Tov ytvovg sidì], veluti tnanguluni aequicrurum et scale- 
jinni, non possunt ipsa dici rà cìvmtìqoj tovtmv, quum per 
pron. tovtojv ipsac signiliccntur species ultimae. Itaque ne- 
cesse est cum Alcxanclro p. 327, 7 rò ccvoìtìqm scribatur. 
Praeterca si omiseris o ante ravróv, et rò ccvmtìqvo per 
appositionem explicativam coniunxcris cum to cerco yévog, 
onniia saiis (Mimi plana. 



A 6. 10166. 237 

d) 1016« 32 — h\\. Porro unitas iis tribuitar rebus, qua- 
rum eadem est notio substantialis, licet accidentibus, veluti 
magnitudine (rò rjv^ì]fAévov xaì cfd-tvov), inter se differant. 
Notio substantialis quoniam definitione continetur, habebit 
quidera, ut quaelibet definitio, partes h. e. notas, sed si dua- 
rum rerum eadem est notio substantialis, haec notio substan- 
tialis comparata cum eadem alterius rei notione indi-idua esse 
videbitur «32 — 35. — Huic significationi unitatis adiungit 
et quid proprie ac potissimum unum dicatur, nimirum sub- 
stantia singularis, cuius cogitatio nulla omnino ratione di- 
visionem vel distinctionem admittat, et quid universe dicatur 
unum per se. Quidquid enim est individuum, quatenus est 
individuum, eatenus dicitur unum, i] avvs^slc/., inquit, -ì] eidsi 
?; Ao/ft>, respiciens ad genera rov évòg aad' avrò ante ex- 
posita. Omisit unitatem materiae, verbis autem tJ ellSei ì] 
lóycù generis et notionis substantialis unitatem videtur di- 
stinguere. Alexander quidem, quum infra in textu non ha- 
beret ri wv ò Xóyog firj elg *11, eam etiam admisit interpre- 
tationem, ut ex naQaXXriXov dieta viderentur uòu et "kóyco^ 
p. 327, 22 — 29, quae interpretatio inde potest commendar!, 
quod infra dicit ^33: ^l^u S' èv ò lóyog uq, Sed cum vi 
particulae disiunctivae ri sidec rj Xóycp ea explicatio non vi- 
detur conciliari posse. 

e) 1016& 11 — 17. Quae quinto loco ponitur unitatis 
significatio, continuum tum demum proprie unum dici si sit 
plenum et in se perfectum, coniungenda statim erat cum 
prima significatione 1016« 1 — 17, quemadmodum aptius haec 
ordinata legimus / 1. 1052« 22. — ^11 'én scripsi prò vul- 
gata lectione è tisi, cf. Obs, p. 110, secutus unum librum 
haud ita magnae auctoritatis T et coniecturam Alexandri; 
nam ad pròtasin a particula èTiel orsam qui iìeri potuerit 
ut omitteretur apodosis, non potest intelligi. Ceterum mu- 
tatio adeo lenis est et cum Aristotelico dicendi usu conve- 
nit, ut vix egeat commendatione. Schweglerus ad h. 1. quae 
opponit huic coniecturae, dubito num vere sint disputata. 

a 10166 17 — 31 TÒ évi EÌvai. 

Hucusque singulas res enumeravit, quibus unitas tribui- 
tur, iam.vero quae sit ipsa notio unitatis, rò ivi iìvai, 
disserit. Quae quaestio quamquam diversa est a superiore 
disputatione, tamen iam et mota et soluta est, ubi quaesi- 



•238 A 6. 1017 «. 

vit, quid sit illud nude omnino rebus praedicatum unitatis 
exsistat, xcc&6?,ov yag boa fiì) é'/SL dcaigeoiv, i] /lci) éyjL, 
ravrij %v Xiyerai ^3. His enim verbis manifesto sigiiifica- 
tur tÒ évi elvca esse rò àdiaiQkTcp elvai. Itaque ut via ac 
ratione dissereret, ab hac uotioue proficisci debebat; inde 
deduci poterat rò évi elvai, mensuram significare, qua pri- 
mum ac proprie magnitudines metimur, deinde vero etiain 
quidquid cognoscendo quasi metiri videmur. Atque hac qui- 
dem ratione perspicue ac distincte notionera tov évi elvca 
exposuit I 1. 10526 15 — 1053* 8, sed hoc loco quod dicit 
tÒ évi elvca cioyi] rivi èariv àoid-fiov elvca (cf. to ev tov 
c(Oi&f.iov àg/ì) '/.al fxérgov 15. 1021« 13. 1 1. 1052^ 18. N 1. 
10876 33. — ovx eCTL rò ev cigi&fióg N l. 1088« 6), id non 
coniunxit cum notione tov évi elvai antea exposita, nec deinde, 
quum tÒ ev principiura numeri esse ait et omnino primum 
omnium generum, quae cognoscantur, elementum, aptum et 
dilucidum instituit sententiarum ordinem. — lam quod di- 
cit navTayoi) Se tÒ èv i] tw tiooco ì] tco eldei àdiccigeTOV, 
id occasiouem praebet ut exponat, quot raodis dividi magni- 
tudines possint et quot inde oriantur rerum mathematica- 
rum genera. Connexa haec esse cum superioribus non me 
fugit, sed quid huc pertiueant, quid ad explicandam unita- 
tis notionem conferant, non assequor. — 6 30 a&eTog, &e- 
TÓQ, cf. M 8. 10846 27, 33. 3. 10776 20. 

D, 10166 31 — 101 7« 3. Alia dividendi ratione usus ge- 
nera unitatis ita distinguit, ut proxima quaeque latius exten- 
dantur quam quae antecedunt. Proprie et pienissimo sensu 
una dicitur esse res ea, quae numero est una, rò y.c(T 
ccQidaòv ev h. e. rò y.a&' ey.ctGTOV (cT. B 4. 9996 33: jo 
yào ccoL&f.icò èV i] tÒ y.ad-' exacrov léyeiv diacféoet ov&év. 
AYaitz Org. I. p. 276). Latius patet carum rerum unitas, 
quae eiusdcm sunt spccics et notionis (rò eidei ev), atque 
his ctinm latius quae cidcm generi sunt subiecta. Generis 
autem unitatcm quum his verbis describit yévei ò' tov to 
amò Gyyjua tT^l; y.aTijyogiag 633, ea Alexander quidem ita 
vidctur interprctari p. 329, 12, ut catcgorias intclligi velit 
sumina illa omnium rerum genera, quae Aristoteles decem 
cniimcravit et y.aTì^yoQiag vcl oyìiuara Tijg y.anjyoQiag (cf. ad 
7. 1017« 23) appellavit; sed universali magis et primario sensu 



J 7. 1017 a. 239 

accipiendum esse y.axi'iyoQiaq vocabiilum ut significet: genere 
una dicuntur ea, quibus idem tribuitur praedicatum, consen- 
taneum videbitur conferentibus J3. 1055« 1. 8. 1058« 13, 14 
et quae exposuimus ad / 3. 1054* 29. — Latius etiam quam 
generis unitas patet analogia, ut quae inter eas etiam res 
possit intercedere, quae ex diversis piane et distinctis sum- 
mis generibus petitae sint, cf. IS 6. 1093^ 18. Quibus qui- 
dem de unitatibus quod dicit cai §è rà varega roìg 'éungo- 
6&ev àxoXov&el ^35, id ad numeri quidem et speciei et ge- 
neris unitatem recte refertur; parum accurate autem idem 
ad analogiae unitatem extendit, ductus fortasse reliquarum 
unitatum similitudine, nec sufficere videtur ad hoc expli- 
candum Alexandri ratio p. 329, 18 — 22. 

1017« 2 (pavsQov Sé — 6 Xéyovrag. Tà TtoXXd quum 
opposita sint reo évi, apparet tot modis ea dici, quot mo- 
dis tÒ 'év usurpatur, ex quibus aliquot exempli causa Ari- 
stoteles affert. — «5 vXriv 7iqcÓti]V, TEXBVTcciav, cf. ad 
1016«20, Waitz Org. IL p. 306. — «6 léyovxaq vel in- 
vitis codicibus scribendum esse prò vulgata lectione léyov- 
raù demonstravi Obs. p. 60. Ad confirmandam emendatio- 
nem cf. praeter locos illic laudatos An. post. I 4. 73« 36, 38. 
i2. Top. V 2. 130^- 26. VII 3. 153« 15. Phjs. Ili 3. 2026 12. 
Eth. Nic. II 6. 1107« 6. 

In libro / Metapbjsicorum, ubi de notione unitatis et 
de aliis quae cum ea cohaerent accurate disputat, comme- 
morat quidem ab initio rò ev ori iLièv ?,éyeTccL nolXayoòq, èv 
Toìg nsoì Tov 7Z06cr/cdg eiQijTai ttqÓteqov 1052« 15, quae 
verba non alio nisi ad hoc caput possunt referri, sed ea 
ipsa, quae hoc in capite congesta sunt, minime respicit. In- 
ter eas res, quibus tribuitur unitas, illic rò tv y.arà tì)v 
vh]v omittit, et quas enumerat eo persequitur ordine, qui 
cum neutra huius capitis distinguendi ratione consentiat. 
Ceterum ad universum hoc caput cf. quae exposuimus ad 
subtiliorem illam libri / disputationem et Waitz Org. Ib 6. 

CAP. VII. 

Philospphiae theoreticae quum illud sit potissimum pro- 
positum, ut quid re vera sit cognoscat, diversa philosophia- 



240 J 7. 1017». 

rum natura et indoles ili eo maxime cognoscetur, quid quae- 
que esse comprobet; quod quidem praedicatum xov uvai^ 
si philosophiam inde ab ultimis primordiis persequimur, a 
rebus primum sensibus oblatis ad abditissimos cogitandi re- 
cessus quasi migrare videmus. Atque Aristoteles quidem 
ubi entis et substantiae nomina usurpai, ne diversissima 
quaeque miscere nec ulla ratione constare sibi ipse videa- 
tur, illud probe est distinguendum, utrum usum dicendi vel 
vulgarem vel aliorum philosophorum sequatur, an quid sibi 
potissimum videatur exponat, quamquam in hac etiam ipsius 
sententia inesse ambiguitatem quandam non potest negari. 
Hoc quidem capite, quae est universi huius libri ratio, ni- 
hil curans quid ipse potissimum esse censeat, unice quot 
modis tÒ 6v usurpetur disserit, Quos autem enumerat qua- 
tuor entis modos rò ov 'xarà avfA.^^£^7]x6g 1017« 7 — 22, rò 
bv Tiara rà a^ì^ fiata rijg xaT7]yoQlag «22 — 30, rò òv wg 
cch^&ég «31 — 35, rò ov dvvafisc xaì ève^yeia «35 — &9, eos- 
dem pariter omnes distinctos videmus JS 2. 1026« 33 — ^2, 
reliquos praeter rò ov xazà Gv^^^^i^^óg 10. 105 1« 34 — *2. 
N 3. 1089« 26. 

a) 1017« 8 — 22. Tò ov zara avfil3e/^i]z6g eundem fere 
in modum exponit, atque in superiore capite rò ev xara 
avfi^s/3r]y.óg: significat enim hoc etiam universe eam ratio- 
nem, quae inter substantiam eiusque accidentia intercedit. 
Sed in iis enunciationibus, quibus rò ov xarà avfi^e/Srjxóg 
praedicatur, inest quaedam diversitas; tribuitur enim aut ac- 
cidens substantiae ei, cuius est accidens, 6 av&QWTiog fiov- 
aixóg èazi, aut accidens accidenti, quod eidem inhaeret sub- 
stantiae, tÒ /Liovatxòv Xevxóv èan, aut denique substantia 
suo accidenti, rò (àovcìxov av&Qoonóg èari. Extremam enuii- 
ciandi rationcm bis vcrbis Aristoteles explicat «21: 6ti> amò 
'éoTLV, q) VTzaQX^i^ ov amò xar^yoQÙTai, h. e. òn amò rò xa- 
TìjyoQovfievov, olov ò avd-QMnog, 'éariv, ó xavcc ovu/Ss^rjxòg 
VTiaQXSi' rò fxovatxóvy ov amò, tJtoì ò av&Qwnog, xavi^yo- 
Qurav. (Falso liunc locum interpretati sunt Scliw. ad h. 1, 
Waitz Org. 4« 12.) Vcrbum 'éariv scripsi naQo^VTovMg 
quia cssentiac significatio in hoc enunciationum genere 
non minus rccjuiritur, quam in duobus superioribus otl tm 
avT(p òvTi — imciQyji, òri ovtl èxeivco vnaQx^i. (Eadem ra- 



J 7. 1017^. 241 

tione ductus «19 ìgtw scripsi prò horiv.) Quum autem in 
hoc enunciationiim genere id qnod sua natura subiectum 
est, ó àv&QMTiog, praedicati in locura descendat, Alexander 
non inepte has propositiones TzaQa cfvacv TTQoraGeig appel- 
lat p. 331, 19. Aristoteles vero in eodem propositionum ge- 
nere vel nihil oinnino vel per accidens aliquid praedicari 
censet An. post. I 4. 83« 4: orav (nèv yccg xò Xevxòv etvcci. 
cpM ^vXov, tÓts léyoj ori co ov/uf9é^i]ì(6 Xsvxco elvai ^vXov 
èarlv, ccXX' ovx (og rò VTioxel^svov ra ^vXq) rò XbvzÓv èarc. 
— e6T0} — , rò d' èxsivcog ì^tou ^Tida^wg xavì^yoQSÌv, rj y.ax- 
rjyoQSÌv fièv fii] aTzXcog, xaià av^lS&iSri'uòg 3è xcczrjyoQeìv. 
cf. An. pr. I 27. 43« 34. — Cum bis inversis et Tiagà q)v- 
6iv TigoTaosoi Aristoteles comparat, quod dicitur rò urj Isv- 
icòv sivaiy ori co cjvfi^é/9i]xev, èxeìvo 'éoriv, «18. Quod quo- 
rnodo possit comparari magis apparet, si rò jhì] Xevxòv eoriv 
plenius ita dixeris: rò jni) Xevxóv èoriv 6v. Nimirum quod 
subiectum est colori non albo, rò òV, in enunciando abiit 
in locum praedicati, pariter atque in enunciatione rò jlwv- 
aixòv av&QcoTtóg èovc praedicati locum id obtinet, quod re 
ipsa subiectum est. — rò ^i] Xevxóv, quod Bekkerus e cod. 
Ab recepit, et Alexandri auctoritate confirmatur et praeci- 
pue similitudine loci yJ. 1. 1069« 24. 

b) 1017«22 — 30. Quoniam praedicata omnia, quaecun- 
que alicui rei tribui possunt, ad decem illa summa genera 
redìguntur, quae saepius x\ristoteles et distinxit et enume- 
ravit, atque quodvis praedicatum cum subiecto vel coniun- 
gitur per verbum èari^ vel potest coniungi {av&Qojnog vyiai- 
vcov èarlv idem signifìcat atque av&Qconog vyiaivst, «28), 
quasi ipsa copula adsciscat praedicatorum, quibus adhibe- 
tur, vim et discrimina, totidem modis rò atvaL enunciari di- 
cit, quot sint summa praedicatorum genera, cf. An. pr. I 37. 
In iis enumerandis h. I. rò xeÌG&ai et rò eyeiv omittit, quae 
eadem alibi omissa videmus, E 2. 1026« 36. K 12. 1068» 8. 
Categorias autem quod dicit ayriuara rtjg xari^yogiag cf. 
quae de voc. o/ìjua exposuit Trendel. Kat. p. 7 sq. 

e) 1017« 31 — 35. Tertiam tov elvcxi notionem, ex qua 
tÒ Hvai, veritatem, rò u/} uvai falsum signifìcat, uberius ex- 
positam legimus E L Q 10. cf. K 8. 1065«21 — 26. Quod 
autem dicit: rò Hvai 6i]fiaivaL xccì t6 eoriv ori àXi]&ég, rò 

Aristot. metaph. ed. Bonitz Voi. IT. 16 



242 z/ 8. 10176. 

Sé (,u} EÌvca OTL ovx àh]dhg àXXà ipsvSog, ò^ioioog km Tcara- 
(pccGECiog xaì a7toq)d66Mg, apparet xaTcx(pcc6cv et à7i6(paaiv ad 
utnmique referri et ad rò slvccc et ad to ^ii) uvea. Itaque 
his vocabulis, y.ardcpaaig, ccTtócfaaig, non illud significat pro- 
positionum discrimen, qiiod ex copula èan vel affirmative 
vel negative adhibita exsistit, sed id quod ex praedicato- 
rum natura affirinativa aut negativa oritiir. Velati enuncia- 
tio: eoTù ^ojXQCiTìjg oh Xevxóg propter praedicatum negati- 
vum ad ccTiocpdaeig referenda erit, copula autcm affirraa- 
tiva eam habet vini, ut illam enunciationem veram esse 
affirinet. Eiusmodi enunciationes Aristoteles propter in- 
definitam praedicati naturam àooiarovg dixisse perhibetur 
(Ammon. ad Henn. Schol. 121« 13), quod nomen parum 
intellectum ad nostram aetatein obtinuit (Trendel. El. §. 5), 
Theophrastus vero h/, f.ieia&éoeMg. — «35 Gv^^iexQog scri- 
bendum esse, non cc6Vfif.iSTQog, ostendi Obs. p. 89. 

d) 1017« 35 — b9. Quarta significatio tov ovrog, quod 
vel tÒ dvvdfxsL 6v vel rò èvvskexelq significat, superiores 
omnes complectitur (twv EÌQi]^h(jov tovtcov b2); quidquid 
enim esse aliquid dicitur, id vel potentia illud est vel actu. 
Hoc discrimen, saepissime in omnibus quaestionibus adhibi- 
tum, uberius exponit libro 0, cuius libri caput septimum 
respicit 6 9: kv dìloig SiOQtaréov. — Sententia Aristotelis ni- 
hil habet obscuri, sed de ipsis verbis plus una oritur dubi- 
tatio. Primum ()1]t6v et ()ì]TMg antiquitus iam in tcxtum ir- 
repsisse testis est Alexander p. 332, 22, non genuinum illud 
esse facile sibi persuadebit, qui omnes Aristotelis de poten- 
tia locos contulerit; sed qui potuerit inferri in tcxtum non 
video. Articulum deinde duobus locis excludendum censui, 
quia nulla ibi ratione explicari potest, cur praedicatum ar- 
ticulum adsciverit. — Exemplum Mcrcurii qui in rudi ma- 
terfa, dimidii quod in toto insit frequens in hac re, cf. B 5. 
1002« 22. e 6. 1048« 3. Phjs. I 7. 190« 7. 

CAP. Vili. 

De ovaia subtiliter et accurate Aristoteles disputat per 
universos libros Z et //, quibus comparatis apparebit, quae 
in hac signifìcationum enumerationc vel omissa sint vel di- 
stincta quum non debcant distingui. 



z/ 8. 1017^. 243 

a) 1017* 10 — 14. Ac primum qnidem substaiitiae iia- 
turam in eo cerni dicit, quod ov za&' vTcoxsifAévov ké/srai, 
àWa Tcavà tùvtoìv toc a?d<x, quam eandem definitionem le- 
gimus Z 3. 1029« 8. 13. 1038* 15; discernitur ita substan- 
tia ab accidentibus vel affectionibus, quae necessario alieni 
substantiae inhaerent, F 4. 1007« 31 sqq. B 5. 1002« 3. J^ 3. 
983* 10. Haec autem substantiae natura, quod per se ipsam 
est ncque aliud quid requirit cui inhaereat, quuin apertis- 
sime et omnium consensu {ovalai — òfxoXoyoviAtvai juèv al 
(fvoixal xtI. H. 1. 1042« 7) cernatur in rebus naturalibus 
et sensibilibus, has primum tamquam exempla enumerat sub- 
stantiae, ita quidem ut et prima dementa et quae ex iis 
compositis exsistunt substantiarum loco habeat, cf. de coelo 
III 1. 298* 29: Hyo) 8' ovalag pihv ra re ànXà OMjAara, olov 
71VQ 'Adì yrjv y.al rà avoroixcc rovroig, xaì oca ex tovtoìv, 
olov tÓv t£ gvvoXov ovQavòv xaì tcc fiÓQia avrov, y.al nà- 
Xiv rà TE upa xaì rà cpvrà xaì tà fiógia tovtmv. Z 2. 
1028* 8. J'ò. 1070a 5. M 2. 1077« 31. Quae e libris de 
coelo attulimus, ea demonstrant, quae hic dicit daijiióvia, *12, 
coelestia corpora sive sidera significare, cf. Alex. p. 333, 
19; eadem alibi saepius &eìa appellat, yì 8. 1074« 30. £ 1. 
1026« 18. Phjs. II 4. 196« 33. de coelo I 3. 270*4 — 25. 
Meteor. I 3; cf. Eth. Kic. VI 7. 1141* 1. 

b) 1017* 14 — 16. Deinde substantia id dicitur, quod 
quum insit et contiiieatur in re sensibili, causam continet 
ut illa talis sit qualis est; cf. H 2. 1043« 2: i) ovaia aìria 
Tov uvat 'éxaoTov. 1043* 11 — 18. Z 17. 1041« 9 sqq. 

e) 1017* 17 — 21. Tum substantiae nomine, nimirum ex 
senteutia Platonicorum et Pjthagoreorum, cog cpacl rivsg *19, 
eae sive partes sive notae corporis significantur, quae cogi- 
tanti (cf. M 2. 1077« 31 — *14) ita sunt priores, ut illis 
sublatis corpus cogitari nequeat, veluti plana lineae numeri, 
quibus definitur corpus. 

d) 1017* 21 — 22. Denique substantia cuiusvis rei di- 
citur tÒ Ti i]V Hvai, cuius notio est ÒQiaf.i6g rei, cf. ad Z 4. 
1030« 7. Cohaerere hanc substantiae significationem cum 
duabus proximis, praecipue cum ea, qua substantiam esse di- 
cit av fj- aiTiov xtX., et per se apertura est, et eo con- 
fìrmatur, quod animam, quam illic causam dicit esse animali 

16" 



244 A 9. 1017 ò. 

ut tale sit quale est, eandem alibi rò ti 7]V Eivai appellat, 
Z 10. 10356 15: i) Tcòv'^cócov ijjvxì) — V xcctcc tov hóyov 
ovaia xaì rò eìdog '/.al rò ri 7]V Eivai tcÒ TOicò§e oomari,. 
Aliquod tamen discriuien in eo videtur inesse, quod altera 
substautiae notio unice refertur ad formalem causam sensi- 
bilium rerum, haec autem quarta ad omnium rerum notio- 
nem substantialem: nec mirum si in hoc sionificationum re- 
censu, vulgarem usum potius quam notionis rationem secu- 
tus, ea distinctim affert, quae melius ad idem referebautur. 

101/6 23 — 26. Propterea denique complexus quae an- 
tea enumeravit (ov/LtiSaivec dì], inde consequitur, cf. ad 
^8. 989^22) ad duas notiones omnes substautiae significa- 
tiones redigit, quarum prior, rò vn:ox6tu£i'ov ea/arov, o /nrjxérL 
y.ar aXì.ov ?.éy6Tai, manifesto eadem est, quara antea primo 
loco posuerat, otl ov y.a&' vTZOxstuévov Ih/eTcn xtX. Et quum 
v7io7(£Ìf,ievov ea)fciTov sive ttqcòtov rei res singulas et per 
se exsistentes, affectionibus subiectas significet, vel materiam 
cuiuslibet formae expertem, cf. ad A 2. 982^7 23, priore illa 
notione hic rò vTtoxeiu&vov usurpari ex exemplis supra ad 
rem illustraudam adhibitis cognoscitur. Altera autem sub- 
stautiae notio, ut significet formae definitionem, tres reli- 
quas complectitur substautiae siguitìcationes. Quam quidem 
quod dicit o àv róde tc ov xaì ycooiaròv y, vocabulis tÓSs 
TL singularum rerum forma definita describitur (cf. Waitz 
Org. 36 10), y^tóOLOTÓv autem non dici h. 1. quod re, sed 
quod notione seiunctum est, cognoscitur coli. H 1. 1042« 26: 
EfìTi S' ovaia — , aXXù)g §' ò Xóyoq xaì i) jLioocfìj, o toSs ti 
ov Tcp lóy(ù yoìoiaTÓv èanv. cf. Z 3. 1029« 38. 14. 1039« 
30 sqq. J 3. 1070« 13. Phys. II 1. 1936 4. 

GAP. IX. 

Tainó, idem, quot modis dicatur expositurus perinde 
atque in superioribus capitibus ab accidentali notionis vi 
orditur, 10176 24 — 1018« 4, quae piane concinit cum acci- 
dentali vi cssentiae et unitatis, e. 6, 7. Cuius quidem tripli- 
cero usum ubi explicuit, haec addit 6 30: éxaTégco de tovto 
xal T0VT(p éxuTeQOV èxeiroov int. TavTÓv èaTiv, i. e. non so- 
lum vel acridontia intcr se vel accidens et substantia idem 



J 9. 1018». 245 

esse censentur, sed etiam utrique et substantiae et accidenti 
seorsim positis rò avvaucpÓTEQov , substantia coniuncta cum 
accidente, veluti ^coxoccTfjg uovarxóg, idem esse dicitur, et 
rursus ra ovva^cforégcp utrumque et substantia et acci- 
dens. Hae autem piaedicationes oranes, Ttdvra ravra *33, 
quae fiiuit xarà oviii/3s^Sì]y.óg , non habent vim universalem, 
y.a&ólov ov liyEvai, propter id ipsum quia universe tribui 
alieni rei non possunt, nisi quae per se ei tribuuntur (cf. 
An. post. I 4. 736 26: zaO-óXov Se Xéycù o av '/.ara Ttavróg 
T£ VTiaQyjj y,aì xa&' amò xal f] avrò.), àXì^ èm tcov xa&' 
ey.a6Ta ccTilcog Xi-yerat a 1, h. e. si accidentalis identitatis prae- 
dicatìo adhibetur in notione universali, restrictio quaedam 
addenda est, veluti av&QiOTióg rig y.aì xò ^ovGizòv ravróv 
èari, sin adhibetur in una quadam re, simpliciter (ci7i?yò}g, 
cf. ad 5. 10156 8) sine tali pronunciatur limitatione, -2'w- 
TCQccTi^g yal rò fiiov6r/,òv ravróv kariv. 

Idem per se, 1018« 5 — 9, quum eandem habeat notio- 
nem atque unum per se, Aristoteles omissis quas antea ex- 
posuit distinctionibus satis habet praecipuas eius notionis 
significationes memorasse. Namque identitas quoniam est 
rerum, vel quae sunt plures numero, vel quae cogitantur 
ac si sint plures, essentiae unitas, hoc essentiae nomine vel 
materia vel notio significari potest; ad has duas significa- 
tiones modo amplifìcatas modo artius restrictas facile cete- 
rae referentur. 

De notione rov ravrov itemque de iis quas deinde per- 
stringit rov érégov, rov diacpógov, rov òfxoiov, rov àvrr/.ei- 
f,iévov subtilius disputat I 3, 4. Yeluti ereQov hoc loco ni- 
hil aliud quam àvriystfÀèVcog ?,éyeaO'ai reo ramò dicit, illic 
vero quomodo sit oppositum, num contradictorie an alio 
quodam modo distinguit. Maior etiam negligentia cernitur 
in describenda notione rov dLacpóoov 1018« 12 — 15. Nam 
primum illud quidem recte docet, in ra diacpÓQco ad notio- 
nem rov érégov, quae eius est genus, unitatem quandam ac- 
cedere, modo ne cogites (fii) fióvov «12, quasi dicat f,ióvov 
fif], Alex. p. 340, 4, cf. B 1. 10256 28) unitatem numeri, sed 
vel speciei vel generis vel analogiae unitatem. Haec no- 
tionis descriptio fere concinit cum disputatione libri /. Sed 
bis ita expositis non erat cur adiiceret cov ereoov rò yévog 



246 J 10. 1018 «. 

et oaa 'éxu hv ry ovaia rrjv érs^ÓTT^ra, illa enim referenda 
erunt ad imitatem analogiae, haec ad iiuitatem generis; 
multo deiiique ininus addenda erant ree kvavxia, ea enim 
speciem efficiunt rov diacfÓQOv, ut luculenter explicat / 4, 
ncque eam quidem coordinatam reliquis, quas attulit, spe- 
ciebus Toì) SiacpoQov. 

In describenda notione rov òi,wiov 1018« 15 — 19 (de 
qua cf. Top. I 17) quatuor quidem enumerat significatio- 
iies, sed eas si quis paullo diligentius excusserit, vereor ut 
quidquam certi discriminis sit inventurus. Nam quod ab ini- 
tio similia ea dicit nominari quae affectiones omnes commu- 
nes habeant, idem continetur tertia significatione, similia esse 
ea quorum eadem sit qualitas, siquidem ad qualitatem etiam 
referuntur na&j]Tr/MÌ TtoLOTi^reg y.aì Tiadi], Cat. 8. 9« 28. Et 
quod extremo loco dicit: xaì y,a&' oca àXXoiovG&at èvdé^e- 
rai Twv èvavTicov — rovrco vix disti nguas a primis duabus 
significationibus, si adhibueris definitionem rov na&ovg 21. 
10226 15 : Tta&og XéyezaL epa fièv tqÓtiov 7ioiÓTr]g xa&' rjv 
àlloLov6&aL èvdé^sTai. Ab eiusmodi definiendi vitiis libera 
est disputatio libri I 3. 

GAP. X. 

Oppositionis postquam quatuor illa notissima genera 
enumeravit, contradictionem, contrarietatem, relationem, pri- 
vationem et habitum, quinto loco addit: y.cù éj còv y.aì elg 
a ÉGyara [, olov~\ al yeréoeig y.aì al cf&oQai. In bis voca- 
bulum oìov a textu secludendum censui, quod spurium esse 
ex ipsa sententiae ratione apparet; ncque enim in genera- 
tionem vel corruptionem, ncque ex generatione vel corru- 
ptione quidquam mutatur, ut hi extremi sint fines ac ter- 
mini mutationis, sed generatio et corruptio ipsam potius 
mutandi viam significant. Acccdit Alexandri auctoritas, cuius 
in commentario nusquam illius vocabuli olov vestigium re- 
perias, cf. p. 341, 26: y.aì tcÌ è'§ cuv al yevéasig xaì (pdo- 
Qul et p. 311, 30: 'ÀéyoL ò' àv fiàklov rà è^ wv al yspéaeig 
y.ui al (pOooaì xrL Cuius auctoritati opponi quodammodo 
possit Asclepius, qui quod scribit Cod. Mon. f. 224 a: xaì 
l'^ (')V y.aì ùg a éayaza rovréor lv al yevéoeig xaì al rp&o- 



J 10. 1018 «. 247 

(>«/, videtur in textu habuisse olov (cf. ad A 4. 985*6), si 
omnino liceret Asclepii vel certissimo testimonio contra Ale- 
xandri auctoritatem quidquam tribuere. Ceterum extremos 
terminos a quibus ordiatur et in quos desinat generatio 
et interitus utrum ens et non-ens intelligi velit an for- 
mam et materiam, nec certo decernere ausim nec multum 
ad rem differt. — Quam sexto loco affert oppositionis si- 
gnificati onem, eam ipse exemplo allato luculenter illustrat. 
Corpus ad colores accipiendos idoneum non potest idem 
simul et fuscum esse et album; inde vel hi ipsi colores 
oppositi inter se dicuntur esse, vel extremi illi, ex quibus 
compositi sunt, album dico et nigrum colorem. Aristoteles 
licet ab initio optionem det, utrum praeferre malis, deinde 
tamen ubi dicit: §iò é| èv èoTÌv àvri-AHrau, eo potius incli- 
nat, ut extremos, quam ut medios colores oppositos inter 
se esse dicat. 

Oppositionis genera Aristoteles saepe alibi commemorai, 
sed ubicunque eorum mentionem facit, quatuor enumerat ge- 
nera, àvTÌ(f:a6iv, TccvavTicc, rà ngóg ti, Gvigi^aiv '/.ai 'é^iv, ac 
tot esse genera tamquam certum et exploratum ponit pariter 
ac causarum vel categoriarum numerum, cf. Cat. 10. 11* 17. 
Top. II 2. 109* 17. 8. 113* 15 sqq. V 6. Met. I 4. 1055« 38. 
Per duo illa genera, quae hoc loco addit, re vera nihil novi 
adiici facile apparet; quintum enim genus vel ad àvrUpa- 
6VV vel ad aré^ijoiv xaì e^LV, sextuin ad GrkQìjaiv /caì e^tv 
vel ad ràvavricc revocari potest. Itaque quaeritur, qui fa- 
ctum sit ut Aristoteles a solenni et constanti oppositorum 
numero hic discederet. Quodsi quis dicat, constitisse quidem 
Aristoteli quum haec scriberet haud secus de quadripartita 
oppositionis distinctione, sed secutum eum, quae huius libri 
ratio est, dicendi potius usum quam notionum naturam, ad- 
didisse quae vulgari in usu distingui viderentur: profecto et 
debebat adiicere et vero etiam adiecisset, quomodo haec 
genera ad superiora revocentur. Quod autem Waitzius di- 
cit Org. I. p. 308: «Quae ultimo loco nominavit non duo 
sunt oppositorum genera a quattuor generibus, quae antea 
commemoravit, diversa, sed signa sunt vel notae, ex quibus 
cognosci possint quae sint opposita,»> acute ille quidem hanc 
discrepantiam explicare studuit, sed ncque in verbis ipsis 



248 ^ 10. 10186. 

ullura est vestigiuin ex quo lias notionis descriptiones a su- 
perioribiis distingui cognoscas, et, si rem accurate expende- 
ris, liaec signa vel notae certe ad rà ngóg tu non poterunt 
recte trahi. Equidem quum multa in hoc libro eo nos du- 
cant, ut satis mature haec collectanea conscripta esse pute- 
mus, facere non possum quin hac etiam discrepantia eam 
coniecturam confirmari censeam. 

'EvavTia. 1018« 25 — 38. De prima signifìcatione: m 
f.iì) dvvarà afia T(p avxcò TiaQHvai tmv diacpSQÓvTMV y.ara 
ykvoQ cf. Cat. 11. 13* 36: hvavriov Sé honv è^ àvayxi]g 
àya&(p f,dv xaxóv, et ibid. 14» 19: àvccyxi] Sé navra xà 
èvavTia i] èv iS avrw yévei> eìvai i] èv roìg èvavrioig yé- 
VB6iV, i] avrà yévi] elvcct. (cf. Top. IV 3. 123* 1 sqq.) 
Ex bis quae ultimo loco indicantur ?] avrà yévi^ aivai idem 
definiunt contrarietatis genus ac significatio notionis supra 
posila. Ad proxima verba «27 y.al rà tzXhgtov — 30 Sv- 
vccf^iv et «31 rà S' aXXa — 35 toiovtmv cf. I 4. 1055» 
24 — 38 et quae ibi adnotavimus. Quod autem dicit «30: 
xaì ihv i) Siaffogà f^isyiavì] i] ànlcóq i] xarà yévog ?? zar 
etSog, latissimo sensu omnes tov hvavriov significationes 
complectitur. — Ad has tamquam primarias contrarietatis 
notiones reliqua eius genera referuntur omnia, «31 — 35. 
Et quum ens pluribus dicatur modis (cf. 9. 1017« 22) pa- 
riter atque unitas (cf. /^ 2. 1003*33), eandem diversitatem 
quae in ente cernitur pertinere etiam ( àxolovO-eìv , cf. ad 
^ 1. 981« 27) oportet ad notiones idcntitatis diversitatis 
contrarietatis, F 2. 1003* 35 ~ 1004« 31. 

"Frega et ravrà rm etSei, 1018« 38 — *8, qualia di- 
cantur non erat cur seorsim exponerct; nam in explicandis 
notionibus rov évóg, rov ravrov, rov érégov ea commcmo- 
raverat, quae sunt rw dSei tv vel rama vel trsga. Quodsi 
nibilo minus varietatem usus in hac notione conspicuam ex- 
plicare sibi proposuerat, profecto aliquis ordo in iis cnume- 
randis erat observandus, sed eum equidem, utut rem consi- 
dero, non possum reperire, quum modo latior modo angu- 
stior eiusdom notionis ambitus promiscue deinceps ponantur, 
id quod Alexander etiam videtur animadvertisse p. 346, 23. 
Nominantur cnim primo specics eiusdem generis non subor- 
din.'jtae, igitur rà àvnSujQi^iiva dSi], sed cxtenditur deinde 



A 11. 10186. 249 

nomen ad omnes eiusdem generis species, qiiaecunque ali- 
qua iiiter se differentia distinguuntur. Quae deinde afferun- 
tur: ocra Iv ri] ovaia èvavTicoaiv e^Bi-, vel latine possunt pa- 
tere quam superiora, si genus non esse idem sumpseris, 
vel niinus late, si genus idem posueris et differentiara ita 
restrinxeris ut in contrarietate cernatur. Ab bis non pro- 
cul abest quod deinde omnino t« hvavria adnumerantur 
TOÌQ éréQOig reo sldei, et maxime quidem rà n^MTCog l^yó- 
fieva èvavTia, b. e. ea quae reo slvac kvavxia, non ra tioveÌv 
vel nad-ùv ìvavxia et similibus de causis contraria dicun- 
tur. Quae proxime recensentur ^4 o6uòv ìv toj TBleviaica — 
'éreQOt avTwv, ea subiecta sunt vel primae vel secundae si- 
gnificationi notionis, siquidem a genere ad ultimas descen- 
dit species, quae dividi non possunt amplius in species, sed 
in res singulas et individuas. Denique quod dicit *7: oaa 
èv ry amy ovaia ovtcc e^ec diacpOQav, equidem et in dictione 
offendo nec sententiam ipsam satis assequor; nam quae bic 
dicit hv ry avry ovaia ovra, ea alias ubique opinor dixerit 
rà avrà ovra ry ovaia, et si qua substantia ac notione ea- 
dem sunt, non possunt differre nisi quatenus sunt individua, 
veluti Simon et Socrates ; at ea Aristoteles, et recte ille qui- 
dem, non ddu sed cìqi&^w ersQa dicit. Alexander quod 
scribit p. 346, 21: xaì oaa èv ry avry ovaia ovra ^u) ex^i 
f.ii^3sfxiav diacpogav ovrcog àv ravròv di] xò xat aQi&uov 
ravròv avrò avrà, xaì rà TiokvojvvfAa àX'kri'koiq, negationem 
ante verbum è/et in textu videtur babuisse ; sed tum vel mi- 
nus baec possunt referri ad xà 'éxsQa x(p elSec. 

GAP. XI. 

Notiones xov tiqoxìqov et vaxigov quum saepissime 
adhibeat Aristoteles, plerumque non omnes quibus possunt 
usurpari signifìcationes enumerat, sed prò rei, de qua agi- 
tur, natura modo tiqÓxeqov ovaia et yevéasi^ (cf. ad ^ 8. 
989a 15), modo tiqÓxeqov ovaia et lóycp (cf. ad M2. 1077* 

I — 14), modo TtQÓxegov ovaia Xóyco XQ^^^P (^f- ^ ^' 1049* 

II sqq.) distinguit. Quibus autem duobus locis id ipsum 
agit ut varias nQoxiqov et vaxégov notiones omnes perse- 
quatur, hoc dico Metapbysicorum caput et Cat. 12, utrobi- 



250 J 11. 1018 6. 

que iiiagis vulgarem usimi sequitur et eius explicat varieta- 
tem, quaui ipsam rei iiaturam investigat; quare quod non 
piane eadem in utraque disputatione distinguit notionis ge- 
nera, non est cur miremur. cf. Waitz Org. 12« 26. 71^ 21. 
Trendel. Kat. p. 38. 72 sqq. Et hoc quidem in capite qua- 
tuor potissimum distinguit tov nooréQov xaì varéQOV signi- 
ficationes. 

a) 10186 9 — 29. Primuni si quod est principium vel a 
natura consti tutum vel ex arbitrio alicuius positum, ex quo 
continua series orditur, priora et posteriora nuncupantur, 
quae vel propius vel longius ab ilio principio absunt. Huc 
pertineut quae sunt priora vel posteriora xarà rónov 612 

— 14. Phjs. IV 11. 219« 14 — 62, xarà xqÓvov 614 — 19. 
Phjs. IV 14. 223«4 — 13, xarà xivi]Olv 619 — 21, xarà dv- 
vciuLV — 26, y.arà tcì^lv — 29. 

10186 10 Tw èyyvTeoov scripsi prò vulgato to kyyv- 
T6Q0V, secutus et Alexandri auctoritateni p. 347, 5 et simili- 
tudinem proximorum verborum 612: tw elvca èyyvrsoov, qui- 
bus illa ipsa explicantur; cf. 6. 1016« 17. 13. 1020« 30. al. 

— 615, 17 olov non exemplo afferendo, sed rei explican- 
dae inservit, de quo usu dixi ad A 4. 9856 6. — 6 21 c^Q/j] 
de xaì aVTi] rig aTtXcòg, cf. 611: a7i?i(xjg y.aì ry cpvaei. Recte 
Alex. p. 348, 9: eoixe §i]Xovv otl xaì i) km tov )^q6vov ì.au- 
^avofiévi] à7i?Mg xaì avn] 1]V ccgx^ì' toiovtov yaQ rò vvv. 

h) 10186 30 — 37. Deinde priora ea appellantur, quae 
cognitione alia antccedunt, quasi et ipsa simpliciter et suapte 
natura, aTiÌMg, priora sint. Sed in ipsa hac notione toÌ) 
tiqotìqov insunt quaedam discrimina. Etenim si naturam no- 
tionis respicimus universale prius est quam singulare; con- 
tra si sensum respicimus singulare prius est quam univer- 
sale, cf. Phjs. I 5. 189« 5. Heydcr krit. Darst. I 1. p. 164 sqq. ; 
denique si unico singulas notas spectamus, ex quibus tam- 
quam partibus dcfinitio composita est, ipsum accidens prius 
est substantia cum accidente coniuncta, cf. M 2. 10776 2 sqq. 

e) 10186 37 — 1019« 1. Quam deinde tertio loco po- 
nit TOV TTooTtoov signiiìcatioiiem , TiooTeQcc léyeiaL rà tmv 
nooTbooiV naOì], cam non do])ebat cimi reliquis in eodem 
collocare ordine; pendet enim a reliquis, quae suapte na- 
tura sunt priora, tamquam accidens a subiecto cui inhaeret. 



A 11. 1019a. 251 

Lineam autem quod plano esse priorem sumit, unde rectitu- 
dinem priorem esse colligit iaevitate, ad quartana referen- 
dum est Tov tiqotìqov notionem. 

d) 1019« 2 — 14. Quarta tov Ttoorégov significatio, quum 
quidem natura et essentia priora ea esse dicit, quae pos- 
suut esse sine aliis, alia non perinde sine iis, prorsus con- 
cinit cum defìnitione ào/Jìg, K 1. 1060« 1: àQ'/ì) yàg to avv- 
avcuQovv. Hac distinctione quod Platonem dicit usum esse, 
frustra in eius libris, qui exstant, ubi id fecerit quaeras; re- 
spicere Aristotelem iìlud prius et posterius, quod idealibus 
numeris sa epissime tribuitur, cf. ad B 3. 999« 7. M 6, spe- 
ciosa est coniectura Trendelenburgii de id. p. 81 et Zelleri 
Gesch. IL p. 213, sed ea num sit vera dubito. — lam quum 
ad notionem tov nooTéoov explicandam essentiae notio ad- 
scita sit, huius etiam discrimina ad illam pertinebunt. Ita- 
que primum ubi categorias distinguimus, subiectum acciden- 
tibus (Phjs. 1 6. 189«31), substantia reliquis categoriis est 
prior, Z 1. 1028a 32. Deinde quoniam distinguitur actu esse 
et potentia esse, alia ratione quaedam actu, alia potentia di- 
cenda erunt priora esse. Veluti totum, quoniam formae ade- 
ptum est perfectionem et consummationem, ad quam omnis 
tendit generatio (cf. quod exemplum affert Poi. I 2. 1253« 19), 
prius est natura et actu suis partibus, quae potentia tantum 
insunt et soluto demum toto corpore per se et absolute 
(quamvis ó^ojvv/ucog modo, cf. Z 10. 10356 25) exsistunt. 
De toto et partibus, utrum sit prius, cf. M 8. 1084* 2 sqq. 
Z 10, de actu et potentia, utrum prius sit utrum posterius, 
subtilius disputat OS. — Denique addit: toÓtiov di] Tiva 
TiavTcc Ta TTQOTeQov xcd VGTBQOV XeyóuEva xaTcc TavTCc Xi- 
yeTCii, «11. Quae dicantur tccvtcc, quorum ad similitudinem 
reliqua omnia vel priora dicantur vel posteriora, dubitari 
potest. Quum enim proximis quae antecedunt verbis de po- 
tentia et actu disputetur, et eadem exempla, quae ad liane 
significa tionem illustrandam aliata erant, iam iterentur, ni- 
mirum totum et pars, Alexandri explicatio, qui tov tov dvva- 
^u y.aì èvEQyela tqÓtiov intelligendum esse statuit p. 350, 17, 
habet sane, cur probabilis videatur. Sed frustra quaesive- 
ris, quomodo vel cum levissima specie veritatis ad hunc 
modum tov dvvduu y.aì èvegyelq reliqua referas omnia, quae- 



252 A 12. 1019 «. 

cunque priora et posteriora esse dicuntur; facillime vero et 
aptissime et quae per primam et quae per secundam notio- 
nem tov nQOTkqov significata sunt ad eam redegeris tqv tiqo- 
régov notionem universalem, ut priora dicantur esse, quae 
ut siiit non requirunt alia sed ipsa requiruntur ab aliis; 
tertia autem significatio, quia est rò xccrà ova/^s^ì'jìcòg tiqÓ- 
TBQOv , in censum omnino non venit. Hoc autem modo ut 
explicare liceat verba -Aarà rama, non opus est transposi- 
tione verborum a Schweglero ad h. 1. proposita, admodum 
Illa quidem, si rem diligentius perpenderis, improbabili, ut 
extrema capitis verba tqÓjzov Sij nva — ralla ponantur 
post «4 nXccTMV. Nimirum quartus tqÓtioq tov ttqotéqov 
bis describitur verbis: oca èvdéx^tai avev aXlcov, èxeìva de 
avev èxeivcov f,i7], quem autem Alexander dicit tqÓtiov tov dv- 
vc(f,ieL xaì èvsQyela, eum non esse novum tqotiov, sed exem- 
plum modo vel speciem quandam illius tqÓtzov, ex ipsis Ari- 
stotelis verbis manifesto apparet. Itaque qnum dicit: y.arà 
rama XéyeTai, respicere putandus est non ad singularem 
hanc speciem quartae notionis, sed universe ad ipsam hanc 
notionem; id quod liquido inde apparet quod avev tcòv évé- 
QCùv elvai «13 id est signum, unde prius quidpiam esse co- 
gnoscatur. Veluti, ait, totum parte dicitur prius, potest enim 
totum esse xarà yéveaiv licet partes non sint effectae omnes; 
pars dicitur esse prior toto, potest enim esse pars sine toto, 
xarcc cp&OQav, h. e. SiaXv&évTog tov olov, cf. Top. VI 1.3. 
150« 34. Similiter quidquid loco, tempore, ordine, potentia 
prius dicitur, potest esse sine illis, quae eadem ratione di- 
cuntur posteriora, ideoque ad hanc notionem tov hvS^xeo&ai, 
elvav avev èxeivcov, ut quae maxime sit universalis, rediguntur. 

GAP. XXL 

De notione òvvd/j.eùjg quoniam subtilius et plenius dis- 
putavit Aristotelcs in libro O Metaphysicorum, illic quae ad 
intelligendam philosophi sententiam necessaria videntur cx- 
plicuimus. Quam illic exposuimus potentiac et possibilitatis 
(Vermogen et MogUe/ikeit) divcrsitatcm, codcm òvvafLiecog 
nomine comprchensam, ca liac quoque in disputatione si- 
gnificatur magis quam cxplicatur, siquidem ab iuitio, 1019« 



A 12. 1019i^. 253 

15 — 621, illam notionem potentìae et in ipso vocabulo 8v- 
vd^BOùg et in iis qua e inde ducta sunt conspicuam perse- 
quitur; deinde, *22 — 33, ad notionem possibilità tis transit; 
denique sub finem disputationis metaphoricum vocaboli iisum 
addit et potentiae varias significationes ad primariam eius 
notionem refert, 6 33 — 1020« 6. 

A. De potentia. 1019« 15 — 621. 

1) dvvapiiq, 1019« 15 — 32. Potentia vel est activa, 
«15 — 20, vel passiva, «20 sq., ac vel quidvis patieudi facul- 
tas potentia dicitur, vel potentiae nomen ad facultatem me- 
liora patiendi restringitur, «21 — 23. Deinde et activam et 
passìvam potentiam non omnibus tribuimus, qui quid vel 
agere possunt vel pati, sed qui id facile ac bene possunt, 
«23 — 26. Denique potentiam iis tribuimus rebus, quae ad 
deteriorem statum immutar! vel omnino nequeunt vel non 
facile possunt, «26 — 32. — Tria bis verbis proposuit po- 
tentiae discrimina, unum petitum e natura vel activa vel 
passiva potentiae, alterum e natura vel meliore vel dete- 
riore eius status, ad quem quid mutando transit, tertium e 
ratione vel facili vel diffìcili, qua ipsa mutatio et actio per- 
ficitur: sed ea quidem discrimina nec distinxit satis apte nec 
coniunxit. Quod enim dicit «21: óre ^hv — , óre §' ov zara 
nàv TTcc&og à?X av hnì rò /3é?aiov, id non debebat ad pas- 
sivam potentiam restringere, sed ad utrumque potentiae ge- 
nus et passivum et activum pariter extendere. (Si quis cura 
veteribus editionibus assentiente fortasse Alexandre, cf. var. 
lect, haec verba a superioribus disiunxerit, puncto posito 
post 7ia6x^t^ TI et addita post òtè (àìv particola ovv , tum 
id quidem proficit ut haec distinctio a superiore activae 
et passivae potentiae apertius seiungatur, sed ne sic qui- 
dem latius patebit, quam ad potentiam passivam.) Deinde 
ubi iis rebus, quae sunt ànadr} hnì rò xbÌqov potentiam 
tribuit, hoc non debebat tamquam novum proponere discri- 
men, sed continetur illud iam superiore notione, quum qui- 
dem ad ea sola potentiam referri dixit, quae in melius mu- 
tari possint, «21 — 23. 

1019« 16 kv érégo) rj ji "éregov scripsi, addita parti- 
cula disiuilctiva 'ij, practer cod. E et edd. Aid. Sjlb. Bess. 
secutus Alexandri maxime auctoritatem p. 351, 23. Accura- 



254 A 12. 10196. 

tius definiri iiotionem addita particula disiiinctiva e proxi- 
mis verbis apparet; distinguit enim Aristoteles ubi id, qiiod 
in se principium continet movendi ab eo qiiod movetur re 
vera est diversum, et ubi sumitur tantummodo prò diverso; 
quaiiiquam posse quodammodo hoc discrimeii obscurius signi- 
ficari omissa particula ?j non me fugit. Pariter a Bekkeriana 
lectione recedendum putavi, modo malore modo minore au- 
ctoritate adiutus «20, 35. 1020« 2, 6. 1. 1046« 11, 14. 

1019« 19 1] ^lìv ovv olwg ccqxv- Adverbinm olwg non 
potest referri, id quod in hac particularum collocatione ma- 
xime consentaneum videatur, ad alterum enunciationis mem- 
brum 7] S' vcp' xtX., in utroque enim perinde universalis pro- 
ponitur potentiae defìnitio ; sed referendum est vel ad pro- 
ximam distinctionem, qua universus potentiae ambitus divi- 
ditur, óve jnèv èàv xtX. «12, vel ad eam, quae deinde expo- 
nitur, evL r) rov xcdcog «23. 

2) dvvaróv. «32 — ^>15. A vocabulo Svvausoìg quum 
7iaQcovvf.i(og (Trendel. Kat. p. 29 sq.) dicatur òvvaróv, quae- 
cunque de ilio exposita sunt significationis discrimina, ea- 
dem omnia huc etiam referenda sunt. Inde primnm activa 
et passiva huius vocabuli vis discernitur, «34 — ^1, eaque 
potentia et iis tribuitur rebus, quae in melius, et iis quae 
in deterius commutantur, h\ — 10. Et ea quidem, quae in 
meliorem statum transeundi facultatem habent, ad ea, quae 
in deteriorem transeunt, eandem habent rationem, qiiae est 
inter e^cv et orégi^aiv. Sed quoniam OTéQì](yig non est sim- 
plex et nuda negatio, vernm et ipsa ad habitum quodam- 
modo potest referri (el S' i) OTÌQi}aig èoriv t^ig TKog ^6, cf. 
Phjs. II 1. 193^ 19: 'Aaì yaQ i) Grégi^aig eìdóg Tiwg^ et ad 
z/ 22), utruinque dvvaróv, quippc quod to5 t^eiv ti tale 
sit quale est, eodcm possumus genere complccti. Sequitur 
deinde rò òvvaròv rò -autcc tvjv ànà&eiav, *10, 11, et illud 
SvvcctÓv quod aliquid facile vel bene perfìciendi continet 
potentiain, ^11 — 15. 

A Bekkeriaua recensione in scribendis bis verbis aliquo- 
ties recessi. l'^t mutatam quidem distinctionem «35 com- 
mendavi Obs. p. 12; ibidem p. 48 expositum est cur 6 6 da- 
tivi Tw 'éx^iv, rei) è(JTeoij(}Oc(i nominativis, qui vulgo exhi- 
bentur, praefcrendi vidcantur. Ouod autcm b\\ prò èv a?Mf> 



J 12. 10196. 255 

scripsi àXXo^ id et comparatis verbis «35: iàv 'iyri ti amo v 
alXo dvva^LV roiavrrjv et auctoritate Alexandri satis com- 
probatum videbitur. Aliara difficultatem et, nisi fallor, cor- 
ruptelam in bis verbis sciens reliqui; quae enim leguntur 
verba 611: òfiMVVf.icog Se ?,ey6fievov rò 6v, ea sic explicare, 
ut cum reliqua enunciatione apte et accurate cohaereant, 
frustra studueris. Quid voluerit dicere Aristoteles, recte vi- 
detur Alexander interpretari p. 355, 9: el ovv 'égtg rig xaì 
7] 6TkQi]6Lg, 'xal rà eìg rà %dQUò fxera^àlXovTa tw 'é^iv riva 
y,aì òvvàiiiv ixuv ii^ta^aXoi àv. — tJ ù [lì] eh] 'é^ig ng ri 
6TÌQi]6ig, ò/Licovvuag àv di] dwarà rà ra TiQog rò ^klriov 
fXBTa^dXXovra xal rà slg rò ^eìgov' rà fièv yàg tco 'é^cv 
'éyeiv, Tcc de ra èarsQrJG&ac ravrrjg rrjg e^scog. Ad eain sen- 
tentiam propius quidam accedit lectio cod. Ab, sed ea band 
scio an ex ipsa Alexandri interpretatione quodammodo flu- 
xerit. Reliqui autem libri praeter ET Ab quid exhibeant, 
Bekkerus significare omisit; propterea dubitavi, quum tam 
incerta omnia sint, locum coniecturis tentare. 

3) ccSvvccjLiia, àSvvarov. ^15 — 21. àdvvcc^la quo- 
niam est privatio potentiae, utraque in se recipit discrimina, 
et quae petita sunt ex notione privationis, 617 — 19, cf. ad 
J 22, et quae insunt ipsi potentiae notioni, 619 — 21. 

10196 16. àgatg, quod eodem sensu accipiendum est ac 
aréQìiaig ànócfaGig ccvaiQ86ig, apud interpretes quidem Ari- 
stoteHs Graecos invenitur, Alex, ad An. pr. Sch. 1466 20 
(cf. ccigeiv oppositum verbo TL&évac Sext. Emp. Pyrrb. Hjp. 
I 10. p. 5, 2 Bk.), apud ipsum Aristotelem quantum memini 
non legitur, quamquam de negandis tollcndisve notionibus 
saepissime agatur, ut eius vocabuli usurpandi plurima fuerit 
occasio. Num retinendum sit in textu cum codicibus prope 
omnibus, an cum libro Ab, quocum Alexander videtur con- 
sentire, omittendum àgaig ng et prò glossemate babendum, 
dubito. Quod Trendelenburgius Kat. p. 104 not. prò àgoig 
scribendum coniecit ccffaigeGLg, nec per se admodum pro- 
babile esse, neque eo quem contulit loco z/ 22. 10226 31 
satis confirmari videtur. 

B. De possibilitate. 10196 22 — 33. 

Impossibile id dicitur cui quod contradictorie oppositum 
est (ita enira boc loco prò rei natura notio tov èvccvriov 



256 A 12. 1020 «. 

accipienda est, cf. Waitz Org. 116 34) necessario est ve- 
runi; possibile vero id, cuius contrarium non est necessario 
falsuin, sive cuius ea est natura, ut contrarium simul admit- 
tatur; cf. de interpr. 13. Et haec quidem satis perspicua, 
sed quam deinde instituit possibilitatis divisionem, ^30 xo 
fièv ovv — 33 ccXì]6^èg elvac, ea plus una ratione dubita- 
tionem movet. Quam enim primo loco ponit definitionem: 
rò fii) è^ àvdyxì]q yjsv§og, ea nequaquam concinit, ut vult 
Aristoteles, cura ea, quam antea exposuit, quum dixit esse 
aliquid possibile orav /lcì] ccvayxaìov ?) rò èvavT lov ijjev- 
dog sìvcci, quamquam utrumque in eandem possibilitatis no- 
tionem cadere confitendum sane est. Deinde quod notioni 
Tov dvvarov etiam subsumit rò àXi]^hg elvac (qua quidem 
in formula infinitivus slvac suspensus est a voc. àh]&ég, cf. 
àh]&èg eÌTieìv ad ^ 8. 989* 7, dwaròv uvai Waitz Org-. 
22« 14), probabilis quidem et ingeniosa est x\lexandri in- 
terpretatio, qua explicat quomodo id quod vere esse dici- 
tur possibilium in numerum refera tur: ui] S' àv tovto ^ué- 
aov TOV /LirjTS ccvayxaìov uvai /hì^ts àvayxaiov ^u] elvac 
xaì eh] àv rò xvQioog xaì Idlcog vtkxqxov ley6(.uvov p. 358, 7; 
sed nibilo secius mira est haec possibilitatis et descriptio 
et divisio, ac frustra quaeras, ubi Aristoteles rò vtkxq^ov 
simpliciter dwaróv dixerit. Multo cautius illud est quod di- 
cit Q 3. 1047« 24: dwaròv tovto, co èau VTiaQ^ij ?; èvég- 
yua, ov XéyeraL e^siv tì]v dvvafiiv, ovdèv eGTai àòvvarov. 
Yidetur autem in explicandis bis difficultatibus nec argu- 
tius laborandum, ncque vero locus coniecturis tentandus, 
sed nisi fallor eadem conspicua est disputandi levitas et 
negligentia, qua hic Metaphjsicorum libcr a reliquis distin- 
guitur. — A 32 rò kvòe^ófievov àXridhg slvai. cf. de voc. 
èvSs^óf^evov ad 3. 

1019*33 y.aTa fxsTacpoQav — 1020« 6 /) àXXo. Me- 
taphoricum vocabuli òvvaf^iig usum, quod apud geometras 
quadratura signiiìcat {(-) 1. 1046« 7. Ast. Lex. Plat. s. w.' òv- 
vafxig p. 568), proptcrea possibilitatis notioni adiungit, quia 
neutra nec possibilitatis notio nec georaetrica potcntia di- 
citur 'xarà Svva^iv , h. e. neutra refcrtur ad cara òvvafiecog 
notioncm, qua potentiara significat. Reliquac vero omnes 
vocabuli òvva^iLg notationcs tamquam ad primam notioncm 



/ì 13. 1020«. 257 

{iiQoq rì-jv 7TQ0JTì]v) et ex qua reliqiiae pendeant (y.vQiog 
oQog, cf. ad 5. 1015'^ 11) ad illam referuiitur definitionem, 
nt sit dvva^ug àoyj] /Li6Ta/jo?S]g èv aXkcù i] ?/ «AZo. 



GAP. XIII. 

Quantitatis, tov Tzoaov, iiotio copiosius exponitur 
Cat. 6, piaeterea cf. / 1. Phjs. V 3, ubi coiitinuitatis iio- 
tio explicatur, Waitz Org. ib 20. Trendel. Kat. p. 79 sqq. 
Quae hoc capite exposita siint ubi non prorsus concinunt 
cum reliquis, quas attulimus, Aristotelis disputationibus, haec 
dispiìtatio plerumque inferior illis videtur esse. 

a) 1020« 7 — 14. Quantitatis notio definitur, discretum 
et continuum quantitatis genus distinguuntur. — Partes, in 
quas dividi potest rò noaóv, quod dicit singnias esse ev ti 
zaì g:óde ti «8, distingui eas voluit ab accidentibus, in quae 
videtur dividi posse concreta quaelibet substantia; piene si 
voìuisset notionem definire, debebat addere, ipsas iterum 
partes esse Tioaa (cf. Alex. p. 359, 17: ovTcog ev tc ùg tÓSs 
Tt> ycaì TTJg avrìjg ffvasojg tm v7ioy.eLf.dv gì elvca), unde simul 
apparuisset, istam definitionem in circulo versari. — Dis- 
cretas et continuas magnitudines subtilius distinguit Cat. 1. 1. 
Phys. 1. 1.; hoc eniin loco quod vocabuìis aQL&fiijTÓv et (.a- 
tqtjtÓv ea quantitatis genera discernit, minime videbitur suf- 
fìcere, si reputaveris, ipsum 'év, quod est àgiOfiov àgyji fj 
aQL&fióg I 1. 1052^ 24, dici fiéTQov ccy.Qi/jéGTdTOV 1053« 1, 
unde consequens est, ut ipse numerus sit /nerQìjTÓg. Proxi- 
mis autem verbis TiìSi&og fièv ovv v.tI. discretae et contì- 
nuae magnitudinis discrimen non describit, sed tamquam 
notum ponit. 

6) 1020« 14 — 32. Distinguitur substantialis quantitas 
ab accidentali. Ac primum quidem substantialis quantitas 
cernitur vel in iis substantiis, quarum si naturara (rt ìgtì 
«19) defìniveris, ipsum quantum generis loco ponendum est, 
vel in iis affectionibus {nà&ì] y.aì e^eig «19, cf. ad 6. 1015 * 
34), quae quantitatis, quatenus est quantitas, variam naturam 
exprimunt, veluti magnum parvum al. cf. N 1. 1088« 17: 
Tid&ì] re yao Tcxvra xcà ovfA/js/^ìjxÓTcc (.làUov i) VTioxsUiei'a 
Toìg ciQid-fioìg y.aì Toìg fieyé&eoiv èoTi, tÒ noXv y.aì òXlyov 

Aristot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 17 



258 z/ 14. 1020/?. 

c<QLdi(oi', y.aì uiyu xcà ui'/.oòv luyi&ovg, coarrso cwtiov xcù 
TTSoiTTuv, y.aì Xeìov y.cà rgcr/v y.iX. ìMagnum aiiteni et par- 
Tiim, luaius et miiuis, qiiod dicit «24 y.cà ya\f' avrà y.aì 
TToòg àXh]).a ?.syóu8ra, id non video qiioiuodo conciliari 
possit cum Cat. 6. 5^ 16: oi'dèv yào avrò y.ad' amò uéya 
ÌÀyerai ì] ur/.oóv , àV.à reo TToòg 'éTSoop àracfégea&ai. — 
Per accideiis quantitas tribuitur cuilibet affectioiii, qnateniis 
inhaeret substantiae extensae, vehiti colori albo, «26 — 28: 
niotui vero et tempori quod tribuitur quantitas, quamquam 
et ipsum ad accideutalera quantitatis usum refert, ab illa 
tamen specie distinguit. Motus eiiim est ttogÓv,' tcò tiogov 
elvai o èyivì]Oi] «31, i. e. o Slìì?^&s tÒ xivovuerov Alex, 
p. 362, 7, ac tempus est Tioaóv, reo rrjv xivìjaiv 7tooi]i> alvai, 
quia ó yoóvog àoi-df.wg èoTc y.LVi]6sojg Phys. IV 11. 219* 1. 
Melius de quantitativa temporis natura Ar. disserit Cat. 6. 
5a 6; de quantitate motus cf. Trendel. Kat. p. 86. 

GAP. XIV. 

Quali tatis primum quadrifarium usum distinguit eum- 
que deinde ad duo genera potissima redigit. 

a) 1020« 33 — ^8. noiòv XhyaraL — i) SiacfOQcc TÌ]g ov~ 
ciag sive i) òiacfooà i) y.avà tì]v ovgUìv, i. e. ea differentia 
specifica, per quam si determinaveris genus proximum, no- 
tio substantialis rei {i) ovaia sive to ti i]v elvai, cf. ad A 6. 
987^21. Z 12) definita est. Sed differentia specifica utrum 
ad categoriam qualitatis referenda sit (cf. Top. IV 2. 122^ 
16: ovdeuia yào diacfooà GìiuairsL il karir , ci'O.à licì'/.Xov 
Tzoióv TI, y.a&c'iTiEO TÒ Tie'Còv y.aì tÒ diTiovv. 6. 128«26: y.aì 
Òtl i) jLiiv diaqooà 7ioiÓTì]Ta tov yévovg àeì a}]naivei, tÒ 
db yévog TÌjg dtacfooàg ov. Ph^^s. V 2. 226« 27: ?.tyùj de 
Txoiòv oh tÒ kv tìj oì'oia' y.aì yào i) Siacfooà tzoìÓv.) an 
ad substantiam (cf. Cat. 5. 3« 21. Top. I 4. 1016 18), ipse 
Aristoteles ambigit, id cjuod lucnientcr exposuit Trendel. 
Kat. p. 55 s(j(j. 93. — Ab hac qualitatis notione distinguit 
primum, /^2 — S, ac deindc ad cani revocat, A15 — 17, eam qua- 
litatem, quam numeri practer quantitatem adsciscunt, quum 
dirimuntur in singulos, quos nunc dicunt mathematici, fa- 
ctores; ita cnim, quum in duos vcl impares vcl pares di- 



4 15. 1020 ò. 259 

rimuiitur factores (6 := 2 . 3, 9 = 3.3), rectaiiguloium vel 
qaadratoriim adsumunt qnalitatem ; siiniliter ubi e tribus fa- 
ctoribus putari possimt orti esse, parallelepipedorum et 
ciibomm refemiit specieui. — Onod Aristoteles in prima 
qualitatis signifìcatione circulum utpote (5yJ]aa àyon'iov prò 
exemplo affert, ac tamen ab ea deinde distinguit tcc àzi- 
vi]Ta Tiaì rà ^adriUCiTr/.d (part. '/.al expìicativa est, cf. ad 
1. 1013« 7), Alexander p. 364, 5 frustra laborat scriptoris 
negligentiam excusare. — è7 o ccTiat,, quod ex Alexandro 
recepì prò vulgato rò ccTia^, verbis proxime sequentibus sa- 
tis videtur tìrmatum esse. 

6) 1020^8 — 13. Tioià liyETCit 06CC Tiàdi] (int. noi) tojv 
y.ivovfiévwv ovaiMV, ì. e. eae motus mutationisque differen- 
tiae, quibus singulae res mutationi obiioxiae certuni quen- 
dam in modum afficiuntur. Appellatur hoc geuus qualita- 
tis na&i]TLy.ri ttoiÓtìjq Cat. 8. 9« 28 sqq., sive 7za&ì]Tixòv 
tzolÓv Phvs. V 2. 226a 29, 'Aa&' 6 XèyeraL Tcàayeiv ì] àna- 
id'èg elvai. Ad hanc Tza&riTLy.ijv aoiÓTìjra referenda sunt 
virtus et vitium, quoniam et ipsa in agendo, id est autem 
in movendo cernuntur. — ^12 aera ^aXXóvrcov, de li- 
beriore genit. abs. usu cf. ad A 9. 990^> 14. 

Extrema capitis parte, ^13 — 25, quatuor qualitatis mo- 
dos ad duo genera redigit. — ^14 y.vQLoóraTov, cf. ad 
5. 10156 11. — il7 i] ovy y yivov^iEvcc. Nimirum res 
mathematicae, quamquam insunt in rebus sensibilibus et 
motui obnoxiis, tamen iis non insunt quatenus vel moven- 
tur vel sentiuntur, cf. M 3. 

De eadem qualitatis notione Aristoteles disseruit Cat. 8; 
conciliare has disputationes inter se studuit Alexander p. 365, 

25 sqq., non posse eas piane conciliari docuit Trend. Kat. 
p. 93. 

GAP. XV. 

Relationis, row noóg ti, primum enumera t, 1020* 

26 — 32, ac deinde amplius explicat tria genera, unum, 
quod numerorum coutinet rationem, 1020* 32 — 1021« 14. 
alterum quod activum inter et passivum, «14 — 26, tertium 
quod inter mensuram et mensuratum intercedit, «26 — *3. 
His denique adiungit accidentalem relationem, *3 — 11. 

17' 



260 A 15. 1021 «. 

a) 1020* 32 — 1021« 14. Tà zcct àoi&^iòv TCQoq ri, qnod 
primiim est relationis genus, ita distingiiit ut dicantur i] 
ànXMQ ì] cògiouévcog tzqÒq avvovg 7} Tzoòg ev ^33. Et cm?,Mg 
quidem idem significare atqiie àooÌGTcog, et ex opposito voc. 
ojQiaidvMg et ex exemplo infra 1021« 4 allato rov v7iBQÌy^ov- 
Tog y.cà vTiBQEyofihov apparet, cf. ad A .5. 987« 21. Reli- 
qua autem distinctionis pars, quum dicit rà TiQog tl )Àyea&at, 
(ioQiouévcog TTQog avvovg rj Tioòg ev, quomodo sit intelligenda, 
uuice ex exeraplis cognosci potest, siquidem diTrlàoiov et 
ìjuiav, ijuióXiov et vcfi]iaó?uov definita sunt ngòg ev, tioVm- 
nlciGiov autem et 7ioXXoaTì}aÓQLov, èTCuióoiov et vTzeTTLuÓQiov 
definita quidem sunt, nec tamen Tcgòg 'év, sed inter se in- 
vicem. Nimirura quaecunque hoc sensu sunt ^^óg ti xcìt 
àoi&uóv, ea omnia significant reciprocos numeros, reci- 
proke Werthe, quos hodie dicunt mathematici; hi autem 
numeri reciproci \el eatenus tantum definiti sunt, quatenus 
ipsam reciprocam duorum numerorum rationem continent 
{noXlanlaGiov TtoXXoarimÓQLov, i. e. x, —, è7iif.wQiov vttstzl- 
fj,óoiov, i. e. ^-^, ]^i), ve! ita ut unam quandam et certam 
significent rationem (veluti 8inlcc6Lov ijuiav, i. e. 2, h, ij^uió- 
?uov vcfriULÓXiov, i. e. |, f). Illa dicit Ih/eG&ai coQiaaévwg 
ngòg avvovg vel y.avà àóoiavov «3, haec TToòg ev vel ngòg 
àou^fwv wgiaiLiévov. Aliter Trendel. Kat. p. 122 et Schw. 
ad h. 1. verba Aristotelis sunt interpretati. Et ille quidem 
dicit: das Verhàllnifs der Zaiiìen. mògen sle sich durch 
cine Differenz oder einen Exponenten anf einander bezie- 
hen^ at arithmeticae rationis ne levissimum quidem vesti- 
gium potest in his reperiri, sed omnia ad rationes geo- 
metricas referenda sunt. Schwegierus autem quod reo §1,- 
nXaoUo opponi putat rò ev, das Verhalhì'ifs des Doppel- 
len zìim Eins, id quum per se non sit ineptum, propterea 
non possum probare, quia Aristotelcs, si hoc voluisset, scri- 
psisset TToòg rò Iv, nec simpliciter ngòg ^v, et quia ubique 
ÒLTi/.acnov et ijiaav tamqnam ccvviargicfovva ab Aristotele 
afferuntur, cf. Cat. 6. {\h 30. 7/y 16. al. — Ubi deinde rò 
imegé/ov y.aì rò vnegeyóuevov esse dixit oXojg àógiavov xar 
àgiO'uóv , haec addit: ó yàg àgid(.tòg 6VfÀuevgog' y.avà ^iì) 
cvftfiergov ()è àgiOfAÒv ÌJyevai (int. rò vjregéyov yxù rò 
VTiegeyóitevuv). Verl)a subobscura sunt, quia ipsa cogitatio 



A i5. 1021 «. 261 

est perplexior. Si superans superato universe opponimus, 
inensurain, qua utrumque metiaiuur, vel rationem, qua aite- 
rum superetur ab altero, non definimus; ea mensura quo- 
niam clefinienda erat per numeros, ne certis quidem nume- 
ris circumscripta haec est ratio. Hoc fere quum videatur 
dicere voluisse, parum apte coniunxit quae inter se mani- 
festo repuguant, omnem numerum esse gvu^btqov et Laec 
dici '/.arci ai] ovf.ui8Toov aoi&fÀOV. — 

Ad idem relationis genus alio quodam modo pertineut 
tÒ laov, tÒ ouoiov al., quippe quae omnia referantur ad 
unitatem, «8 — 14. — a\2TÒ tv rov àot&uoÌ! àoyi] y.T?^., 
cf. ad 6. 10166 18. 

b) 1021« 14 — 26. Alterum tcòv tzoÓq ti genus id est» 
quod activum inter et passivum intercedit, sive ea potentia 
sunt sive actu, sive praesentia sive perfecta sive futura. 
Hoc genus relationis quo magis a superiore distinguat, ad- 
dit «19: Tojv Sì y.ciT àoL&uòv oh'/, eìgìv èvéoyeiac, ahV rj 
ov TQÓnov èv érégoLg elgjjtcìi. Quo spectent haec verba 
quamquam certo dici non potest, probabile tamen est ad 
eiusmodi locum aliquem respicere Aristotelem, qualem ha- 
bemus 9. 1051« 30: alnov Ò' ori vóijGig i) èvégysca. Nu- 
meri non ipsi quidem èvsoyovotv, sed ita tamen numerorum 
èvéoyeici esse potest dici, quia sunt per èvéoyeuiv tov vov. 
Haec Alexandri interpretatio confirmatur proximis verbis 
«20, quum quidem ei èveQyelcz, quae numeris possit tribui, 
opponitur ì) '/.arce xIvtjglv èi'éoysicc. Schweglerus quod su- 
spicatur eam dici numerorum ivtoyeiav, quum ex duobus fa- 
ctoribus novus exsistit per multiplicationem numerus, id 
quamquam non est improbabile non videtur tamen ex ipso 
Aristotele confìrmari posse. 

e) 1021« 26 — 63. Quae hucusque enumerata sunt duo 
genera tov aoóg ti hoc habent commune, ut utriusque tòìv 
TTQog TI natura ac notio cernatur in ipsa relatione, — koTÌ 
Tioóq TI T(p 07160 (cf. ad r 2. 10036 33) èOTÌv a?J.ov li- 
yeo&ai avrò 6 èoTii' 'atI. «28, cf. Cat. 7. 8« 31: ìgti t« 
nQog TI olg to elvca tcììtÓv koTi tco Tioóg ti Ticog é'^eiv. 
Top. VI 4. 142« 29. 8. 1466 3. Distinguendum ab bis est 
si quid propterea in genere relativo ponitur, non quod ipsum 
referatur ad aliud, sed quia aliud refertur ad ipsum. Eius- 



262 J 15. 102U. 

modi est rò ueTQrjTÓr, rò hniaviiTÓv , rò §iavoi]T6v , rò cù- 
a&rjóv, id genus alia. Eteiiim rò diavomóv in genere re- 
lativo ponitur, quia Sidvoia ad ipsum refcrtur; si vero Òid- 
voiciv defluire volueris, non dixeris eam referri ad rò dia- 
voi}t6i' («31: oi''/, éoTi S' i) oidroia Tcoòg tovto ov Igtì 
dicivoicc, i. e. noòg TU òiavoì]TÓv), ita euini in circulo Ter- 
sarcris et bis idem diceres, sed ad certaui quaudaiu reni. 
Iteni rò ÒocctÓv relativum est, quia ad ipsum refertur i) 
oijjig: contra si uipiv delìnire susceperis, non dixeris uìL'ii' 
referri ad rò òoazóv, quamquam et hoc verum est, sed ad 
colorem vel simile quidpiam. Eadem reliquorum, quae enu- 
merata sunt, Tov uEToiiTov, Tov è7Ti6Tì]Tov , ratio ; nimirum 
in hoc relationis genere non alterna et mutua intercedit 
iuter duas relationis partes vicissitudo, ut utriusque partis 
natura per ipsam relationem delìniatur, sed altera est sub- 
stantia per se, altera uiiice in relatione suam habet uatu- 
ram. — Aliam h. I. interpretationem exhibet Alex. p. 372 sqq., 
quem secutus est Schweglerus. li enim genitivos ai' èorì 
dicivoia fi 32, ov èoTÌv oUng ^1, 3, non neutrius, sed mascu- 
lini generis esse rati, hunc in modum verba interpretati 
sunt: cogitationem non referri ad hominem cogitantem, sed 
ad rem cogitatam, ac perinde visionem rei. Ouod quam- 
quam per iosa h.aec vcrba fieri licet, tamen ita nec discri- 
men huius generis a superioribus duobus, tw ccVm Tioòg 
èxcli'o /.izyeo&ai «28, nec quod dicit: 8ig yào ravzòv etoì]- 
fiévor c(V eh] «32 explicari potest. Guam equidem dedi ex- 
plicationem, eandem instituit Trende!. Kat. p. 123 (cf. i 6. 
lOó&J 31= Top. \^I 1. 112« 29); ceterum num piane pro- 
banda sit haec Aristotelica relationis distinctio, iure dubi- 
tes. Etenim ponamus rem aliquam per se et absolute esse, 
sed profecto ea scibilis \c\ cogitabilis \el sensibilis eate- 
tenus est, quatenus et ipsa ad scientiam cogitationem sen- 
sum, et scientia vel cogitatio vel sensus ad ipsam refertur, 
cf. 7" 5. lOlO''» 30 sqq. — De emendanda lectionc vulg. ^3 
disputavi 01)s. p. 51. 

(l) \iy2\fj 3 — il. Haec oiiuiia ait per se esse Tzoóg ti. 
Alibi 7 6 1. I. non ess(! \uit TToug ti xaO' ccutc'c, nisi quae 
sunt ex primis illis duobus generibus, — Accedunt alia, 
quae propterea per se sunt relativa, quia genus, cui sunt 



A 16. 10216. 263 

subiecta, relationeiu coiitinet, velati medicina, quia eiiis ge- 
Dus, scientia, relationem quaiidaoi sigiiificat. Aliter et re- 
ctius quidem de eadem re iiidicat Top. IV 4. 1246 18: ù de 
tÒ yépog rcòv Tioóq ri, ovx àvcr/xì] y.cà rò eiSog' ij (.ih yàg 
tTiiaTijurj rojv noóg tv, r) de y occupi ciTr/.i] ov. Soph. el. 31. 
1816 34. Cat. 8^ 11« 20 sqq. Treiidel. Kat. p. 127. ■- De- 
uiqiie quid sit per accidens relativum, ex ipsa accidentis 
uotione facile intelligitur, ó8 — 11. 

GAP. XVI. 

Téle log primum ea res dicitiir, cui iiec deest nec iiisu- 
per accedere potest ulla pars, 1021^ 12 — 14 (cf. Phjs. Ili 6. 
207« 8: ov Sé ui]dcV e^co , tovt èort Té?.6iov y.cà oXov, ubi 
quidem xò Téleiov opponitur xà ccTzeigcp), deiude ea res, 
quae plenam et coosummatain sui generis virtutem est as- 
secuta, quae quidem significatio, quoniam mala et ipsa va- 
rios gradus et suam quandam perfectiouem admittunt, etiam 
ad mala transferri potest, ut perfectum calumniatorem ac 
similia dicamus, ^14 — 23. Illam signitìcationem pertinere 
ad quantitatem, hanc ad qualitatem vere Alexander monet 
p. 376, 10. — Denique licet quidpiam summam suo in ge- 
nere perfectiouem assecutum non sit, tamen xéXuov nomi- 
natur, si id quo tendit bonum est et honestum, olg vTido- 
yei xò xilog oTiovòaìov 6 23. Hanc signitìcationem deinde 
exponit et comprobat, 6 24 y.axà yào — 30 ea^ccxav, sed 
parum aptum instituit argumentandi ordinem. Quod enim 
dicit: ycixcì yào xò éyuv xkLog xiLua (int. ?,ty6xca, cf. I 4. 
1055« 13: y.aì xakXa tcj xQ.og éyuv Xhyexca xé?ySLCc), id ita 
demum ad explicandum hunc usum voc. xéluog pertinebit, 
si adiunxerimus extrema verba 6 29: xilog de yMÌ xò ov avexcc 
eoxc(xov. Etenim propterea xé?.eiov uominatur quidquid ba- 
bet xé'Aog onovdcàov, quoniam propria ac pienissima vi xé- 
Xog dicitur xò ov tveya sive xò àyad-óv, cf. ad A 3. 983« 31. 
Hanc autem argumentationem interrupit Aristoteles, inter- 
posita ea signilicatione voc. xé?,og, qua de extrema pernicie 
usurpatur ideoque ad mortem, xì]v xeXevrriv 6 28, transferri 
potest. Ceterum (juam negligenter haec scripta sint, vel 
ex proximis verbis, 6 30 — 31, apparet, ubi enumeratas antca 



264 A 17. 18. 1022 «. 

significationes breviter complectitur; qune enim duo hic sta- 
tuit genera perfectionis, ea vix cimi primis duabiis sigiiifi- 
catiouibus vocabuli prorsiis possiint conciliari, tertiam vero 
equideni non video quomodo bis diiobns generibns com- 
plecti vokierit. — His denique addit rà yxixà GviiBe^Vi'/.ÒQ 
Té?,eia 1022« 1 — 3, iisdem prope verbis, quae habemus 
r 2. 1004« 30. 

GAP. XVII. 

Ili gag primum signiiìcat terminum, quo quid incladi- 
tur, «4 rò éayciTov — ov eOM Ticcvra ttqmtov {Trgcórov cur 
additimi sit, apte Alex. p. 377, 23 esplicai: zò de <(7iqojtov» 
ngooé&i'jxev h'§eixì'i\uevog rò y.VQiwg méoag, o ov^ Mg «é- 
gog kCTÌ Tiéoag drAA' (vg rò 'Avoiojg eGyarov , ottoìÓv èoriv 
kTiì TMp ocoffccTcov i) èTTLCfaveui. òvvavciL yào yxà jLiégovg tl- 
vòg ?^7](f&évTog iàii§ìv elvai e^oj, àlV ov Trgcórov ngò rov- 
Tov yàg tov (xkgovg amò.). Ab hac signilìcatioiie vix dif- 
ferì, qiiod altero loco, «5 — 6, nigag formam ac figuram ma- 
gnitiidinis extensae denotare dicit. Deinde, «6 — 8, Tiégag 
est actionis alicuius causa finalis, ècp o i) y.ivi]OLg yaì rò ov 
'évexcc — haec enim inter se èy 7iagaXXi]lov sunt coniun- 
cta — , interdum etiam id, unde orditur actio, nigag dici- 
tur, quoniam quod primum est in agendo, idem extremum 
fuit in deliberatione. (In mutanda borum verborum distin- 
ctione, quam ipsa rei natura commendatam esse arbitror, 
Alexandri secutus sum interpretationem p. 378 sq. ) Deni- 
que Tikgag substantiara et notionem rei cuiuslibet signifìcat, 
^3^8 — 10, TÌ]g yvcóoecog yàg tovto Tiégag, cf. ad yl 3. 983« 28. 
— Quod in fine capitis Aristoteles de notionum àgyi] et 
ntgag mutua inter se ratione dicit, id quamquam de ipsis 
notionibus vere statuit, siquidem subiecta est notio àgyj] 
notioni Tiégag, tamen de varietate usus, ÒGa^òóg Xéyerai, non 
perinde est verum; etenim ccgyi] suas quasdam accepit si- 
gnificationes, quas Tiégag non habet, id quod facile apparet 
conferentibus cap. 1. 

GAP. XVIII. 

Formula xax)' 6 si subiecto propositionis alicuius addi- 
tur liane habet vim, ut illius naturam suis ac propriis iìni- 



A 18. 1022 a. 265 

bus includat, veluti quum dicimus: b àya&óg, 'Accd-' o àyu- 
T^óg, evScciucov èari, in ipsa bonitate, non adhibita alia causa, 
inesse beatitudinem volumus; et quum dicimus: i) ènLcfccveice, 
y.a&' u è7tiq:av£ia, xé^oojarca sive: rò ocòua zcìtcì tì)v èni- 
(faveiccv y.éyoojOTcn, non corpus neque vero lineam, sed su- 
perfìciem esse dicimus, quae suapte natura colorem recipiat. 
In ilio exemplo rò eìdog signifìcari formula y.ad^' 6 vere Ari- 
stoteles dicit, in altero autem exemplo materiae nomen «18 
rectius omisisset; signifìcatur enim non tam materia, quam 
tÒ TTQWTOjg (i. e. per se) vTioy.eiuevov vel dsxTixór, cf. Alex, 
p. 380, 16: eoixe de xcd to tiqojtov Ssy.rixòv ri/ v/.}j VTià- 
yeiV yci-d-ÓLov ycco vh]v sIttev, co TioojTOjg ti VTZcioyei wg 
vTToysiuévcp. — De causali vi praepositionis yard, «19 — 22, 
dictum est ad A 6. 987* 9. Longius autem ab hoc philo- 
sophico praepositionis yard usu abest, quod de notissima 
eius significatione locali Arist. addit «22 — 24. 

Inde similis exsistit usus varietas in formula ya&' avrò. 
Ea enim primum a e potissimum significat notionem substan- 
tialem alicuius rei, cf. ad Z 4. 1029* 14. Deinde notas 
omnes, quaecunque in illa notione (èv tco ti èon, cf. ad 
Z 4. 1030« 18) coniunguntur, has enim significat verbis: 
ooa iv To) Ti è6Tiv vTzdoyeL, cf. vTzdoyeiv vel èvvTidoysLV èv 
TCO ri èoTi 13. 1020« IsV An. post. ì'4. 73« 34. 6. 7-l« 8. 
22. 84« 13, 14, 25. al. léyeGdca èv tco ti èOTi xAn. post. II 4. 
91« 19, 20 (coli. Uyeo&ca èv Tcp Óolgucò Top. I 8. 103 * 
13, 14). yciT7/yooE76&ca èv tco tl èan Top. I 5. 102« 32. 
18. 108^* 22. VII 3. 1.53«18.\5. 154« 27. al. Huic sio-nifi- 

o 

cationi formulae yccO-' ccvró , quum quidem refertur ad no- 
tas notionis substantialis, contrariam simul addit An. post. 
I 4. 73« 24, ut significet notioiìes in ambitu alius notionis 
incìusas: ya&' ama 8' ooa vTidoyei te èv Tcp ri èoTiv, olov 
TOiycóvq) yoauLiì] yaì yoauufi OTiyui] (ì) yàg ovaia avTcòv 
ky TOVTOJV è6TL, yaì èv tco /.óyco tco )ÀyovTL ti èoTiv èvv- 
Tzcxgysi), yaì oaoig twv èvvTiaoyóvTOiV avTOÌg ama èv tco 
Xóycp èvvndoy^ovGL reo tl èo'Ti o}]Aovvti, olov tÒ ei'dv VTrdo- 
yu yoauufi '^-^-^ ^ò Tzeoicfeoég y.T'L. — Tum per formulam 
ya^' amò signifìcatur to TiocÓTcog Sey.Tiyóv, «29 — 32, cf. ad 
«16. Z4. 10296 16. /il. 10446 20. — Quam quarto loco 
affert significationem, ut ya&' amò sit causa absoluta quae 



266 A 19. 1022 «. 

non est aliunde siispensa, eain ex allato exemplo appai et 
a prima sigiiitìcatione non multum diffene. — Quinto de- 
nique loco «^35: éxi oaa /liÓvco vnàQy^H xaì ìj ^lóvov , dii- 
biuni vix est quin rò iSiov proprio huius vocabuli sensu 
Aristoteles signiik-ari voluerit, cf. Top. I 5. 102» 18: idcov 
()' èOTÌv 6 fiì) Òì}Xol uh' tÒ Ti i)v eivcti, ^uóvco ó' v7iciQyj.i 
y.aì cci'Tr/.aTìjyoQSÌTac tov TZQayjuaTog, oiov tdiov àv&QcÓTTOV 
rò y^au/iiaTixr^g elvai òsxrixói' xtL, ac praeter alios Topi- 
corum locos plurimos uni%'ersum librum V, qui in excutienda 
TOV ìdiov natura versatur. Id vero si voluit Ar. significare, 
equidem non intelligo, quomodo sciibere potuerit // /to- 
vov, scribenduui potius erat ij uova, quam lectionem et 
editiones Aid. Sjlb. et Bess. exhibent. Nec proxiraa verba: 
dio tÒ xeycoQia^iévov xad'' avxó, videntur explicari posse; 
etenim to xEycoQiGukvov vix aliter accipias, quam ut sit id, 
quod per se et absolute est neque aliud quidquam ad ex- 
sìstentiam requirit, cf. ad Z \. 1028«34; quod quidem cum 
natura tov ìÒiov nullo modo cohaeret. His ut medear dif- 
ficultatibus, suspicor scribendum esse: hi oaa jnóvcp vnccQ- 
yu xaì // (.lóvcp, SiÓtl (int. tovto vel toiovtov) xeyco- 
()i6fAévov xccO' amo, h. e. dicitur xaiF ccvzò vttccqxslv, si 
quid soli alieni rei tribuitur, quatenus soli tribuitur, quia 
ita ea res, cui soli illud tribuitur, seclusa a reliquis per se 
est. Et SiÓtù quidem prò òiò to ex mg cod. E enotatum 
est; voc. woiguévov, quod idem cod. habet prò xsycoQia/né- 
vov, probare dubitaveriin, quamquam aptum est, (juia ex 
voc. xsycooia/iiévov facilius explicatur var. lect. xeyQcoauévov. 
Sed num hac coniectura genuinam scripturam mihi conti- 
gerit restituisse, magnopere dubito; Alexander iain eundem 
babuit textum, qui nunc vulgatur. 

De formula xatJ' avrò cf. ad Z 1. 1()29« 14, 29. Trend. 
Kat. p. 59; alios locos Aiist., qui sunt de eadem re, coUe- 
git Wailz Org. ryh W 



GAP. XIX. 

Vocabuli ÒLai) toig sigiiilìcatiouem ex ipsa eius ety- 
mologia Ar. rcpetere stndet, sed nec notionein accurate de- 
linit, ut a notionibus alììnibus, veluti 'é'^ig, naOog, distingua- 



A 20. 1022/^. 2r57 

tur. nec varietateiii usiis perspicue exponit. Cuoci enim di- 
cit: 1] -/.ara tÓttov i, '/.ara Svrcauv ì] y.ar et§og. prima (jui- 
dem Yocabnli vis ÒtciiteGig y.c^.TCi totiov satis est plana: at- 
que altera. tÌ, '/.aia òvrauiv òicìOcGcL. videtiir vel diversa- 
riim viriiiin in uno corpore coniunctarum is significari ordo, 
ex quo altera superior est altera inferior, haec ìatiu.s patet 
illa artius circumscìipta est. et quae snut siinilia. quae fa- 
cile ex Aristotelica de anirua doctrina exemplis ilkistres. cf. 
Alex, ad h. 1.. vel diversarum partium ea dispcsitio. qua 
corpus ad ag-endum aliouid patiendumve idoneum fit. cf. 
12. 1019* 4: vi'v ò'è è/jL TLvcc Òicc&eciv '/.cu cùtìccv y.ca ào- 
yi)i' Tov ToioVTov T[cuJov^. Dubium vero eit, quale volue- 
rit tertium ó'icc&éoeojg geaus intelligi. Alexander forniam 
rerum sensibilium putat siguificari (cf. p. 3S2, 25: ?; ti^v 
y.ciTCi tÒ eìSóg re yen tì]v iioocp':i'. t-jg orccv /.h/ojLUV tì]v 
Toì' àvSoich'Tog SiaueOLV i] Tìjg eìyorog), sed id si voluis- 
set dicere Aristoteles, ad voc. elò'og adiecisset, opinor, toc. 
uoocfi'j, et rectius profecto hoc genus cum primo codìudxìs- 
set. Aptius videtur cogitari posse de ordine generis et dif- 
ferentiarum in confìcienda notione. cf. An. post II 13. 97« 23: 
eìg Se rè y.aTaay.evciZeiv ogov Òtà rcZv Sicaoèaècov toiojv Su 
CToyà'^EG&ai . TOV '/xiSùv tcì yc'.Ti;yooovLiEvci tv tcò ti èan, 

y.cÙ TCCÌTCi TCiìciL TL 71OC0TOV ì] ÒcVTSOOV , XCCi UTL TCCVTU 

TiavTCi, et ad Z 12. 1038« 32. Similem in modum Trendel. 
videtnr haec verba inteìlexisse Kat. p. 96: und wenn unfer 
y.ciT eJdog die Ordnung des Begriffs zu versiehen ìsf. die 
sich in dell jlerlcmaJen aìs seinen Tfieileu darsteìlt. so 
isl dadurch das ÌVe.sen seìbst determinivi. 

De notione Aristotelica r?~-' Òiad-ccetog accurate dispu- 
tarunt Trendel. de an. p. 366. Kat. i. 1. Waitz Org. S^^ 35. 
Biese I. p. 75. 

CAP. XX. 

"JE'^tg primum, ut uomen verbale, ipsam signilìcat ha- 
bendi actionem, ti]v tov e/ovTog y.cù è/oucvov èvéoyeica' 
bi — 11. Deinde t'iig dicitur quaelibet Òiccd-sGig. y.a&' i]v 
ev ìj xcry.ùjg Sicry.eiTca to diaxeiueror ^10 — 12. Hoc si vere 
dixisset Aristoteles, 'é'^ig non differret omniuo a Siccdc6£i, 
etenim dia&eaig vyistrìj vel voocóSì,g. quoniam est òia&eoig 



268 A 21. 10226. 

Toiavii] ^12, et b 8iay.diiU'0i ev ìj y.axcog SLaxairai, propter 
id ipsiim esset 'é^tg vyieivij vel voacó§ì]g. Longe rectius et 
suuui et eundem vulgarem voc. t^tg usum Aristoteles de- 
scripsit Cat. 8. 8^> 25 — 9« 13, ex qua disputatione haec po- 
tissiimim suiit conferenda: dia&éGecg de Xé.yovTaL a èariv evxi- 
vi]Ta y.cà rayv ^era^àXXovxa, olov i96Qf,WTi]g xaì xaTa^JV^ig 
y.cd vÓGog xaì vyUia y.cà oca alla roiavra' diaxscTca uhv 
ydo Ttiog xarà xavxag ò àv&QMTiog, rayi) de (.ieTa[jàXXei ex 
deouov ìf'i'XQÒg yivóuevog xaì ex rov vyiaivBLV elg rò vo- 
oùv xtI. — MGte StacfÉQSL e^ig 8ia&Ì6Bwg rw rò fitv svxi- 
VìjTOìJ eìvca, rò Se noJ.vyoovuóreQÓv re. xaì dvaxiviirÓTeoov. 
eìoì S' al f.ièv e^eig xaì Òiadioeig, al de Sta&éasig ovx è'^ 
civdyxìjg 'é^eig' al i.ièv yccQ t^sig eyovreg xaì SiaxELWai yé 
7i(f)g xaì avrdg, ol de diaxsiusvoL ov Tiavvcog xaì eà.iv fyov- 
6iv. Ditìtuniitate igitur et iìniiitate 'é'^iv a mutabili et iii- 
constanti dia&éoscog natura distiuguit. — Haec signifìcatio 
è^ecog ab universo corpore, quod vel bene vel male habet, 
etiam ad singulas partes transfertur, quarum vel virtute vel 
pravitate universa illa 'é^ig conficitur, 613, 14. 

De notione e'^ecog cf. Trendel. AVaitz Biese 11. 11. et nos 
ad ^ 3. 1070« 12. 



GAP. XXL 

nd&og primum, 1022* 15 — 18, iisdem prope verbis de- 
finit, quibus supra usus est ad describendam unam qualita- 
tis significationem, 14. 1020* 8 — 12. Quae quidem delìni- 
tio rov Tiddovg quoniam suspensa est a notione àXXoiM- 
ceojg, noLOTì/g xaO' i]v ci'Aloiovadai èvdéysrai, si quaerimus 
quid dixerit Aristoteles àlloio^aiv, ad easdem noiórijrog et 
TTa&ovg notiones reiiciinur (Pbjs. V 2. 226«26: ?; fièv ovv 
xarà tÒ Tioiòv xivrioig àlKoiioGig éario, cf. N 1. 1088« 32; 
yj 2. 10()9* 12: à?Jj)ii'jaig dì: i) xarà tu TTccO^og xivipig), 
adeo ut in ipsa deiìnitione niliil habeamus definiti, sed unice 
ex adhibitis exeuiplis notionera debeamus collig^ere, cf. Trend. 
Kat. p. J)f>. — Quae deinde afferuntur rov Tiddovg signifi- 
catioins, cae omnes ad liane primam refcruntur. Significat 
enim TidOog non sohnn <juali(atem, quae alterationem reci- 
pit, .sed ipsam etiam alterationem et nmtationcm, per quam 



z/ 22. 10226. 269 

ad illam qualitatem pervenitur, il8 (de usu pait. ySi] il9 
cf. de int. 1. 16« 8. 9. 19« 39), et aiigustiore sensii ttcc- 
O-og praecipiie ad perniciosas mutationes et ad calamitates 
snminosque dolores refertur, ^19 — 21. 

Ceterum latius patere Aristotelicnm nominis ncc&og usiun, 
qiiam ipse hic exposuit, apparet ex iis quae dixi ad yì 5. 
985* 29. 986« 17. T 2. 100# 6. 



GAP. XXII. 

2TÌoi]aiq primum tribuitur a]icui rei, si non habet 
aliquid, quod potest haberi, i. e. qualitatem vel accidens, 
licet ipsa siiapte natura ad illud habenduni non sit idonea, 
^22 — 24. Hoc latissimo sensu, quem eundem signifìcat Ar. 
I 5. 1055* 4: i] ycio to cìSvvcctov olojq e^siv, notio priva- 
tionis a simplice negatione onice distinguitur natura eius ob- 
iecti, quo quid dicitur privatum esse, ut illud sit nscpv'/.òg 
e^sad-ai, plerumque autem accedit alia distinctio, petita ex na- 
tura eius subiecti, quod privatur. Nimirum iis modo generi- 
bus tribuitur alicuius rei privatio, quae sunt eius rei SexTLXcc 
vel eam hahere TzecfvxÓTa, *24 — 27: èva de àv Tzscpvxòg 'é'/siv, 
?; avrò ì] rò yivog, ai) eyjj, veluti homo caecus dicitur 
visu privatus esse, quia ipse naturalem habet videndi poten- 
tiam; talpa (cf. Trend, de an. p. 423) vero privata esse visu di- 
citur, non quia ipsa, sed quia eius genus, animai dico, eandem 
habet naturalem facultatem. Similiter vocabulis 8ey.TLy.6v et 
necpvy.òg v/eiv definitum videmus ab Aristotele id cui omnino 
tribuatur privatio Cat. 10. 12« 29. Phvs. V 2. 226* 15. Met. 
J 4. 1055* 7, 11. 5. 1056« 21, cf. ad T 2. 1004« 12. — 
Istam autem naturalem facultatem si diligentius circumscri- 
bimus, tum demum privatio tribuenda alieni videbitur, quum 
non habet o 7té(fvy.ev eyeiv y.ciì ore y.aì èv ó y.cà y.ad' o 
'Adì ngòg o y.aì Mg Tzecfvxòg ij éyeiv, h. e. homo videndi 
sensu dicitur privatus esse, quum ea aetate, qua omnino 
facultas videndi exoritur {ore) luce (èv co) oculis (ya&' 6) 
res visibiles {^[oòg 6) ex adverso sibi positas nec nimium 
distantes (wg) non videt. (Enunciatio, qua hae defìnitio- 
nes contlnentur *30: òuoiojg de y.aì èv co av ?; y.aì y.ad' o 
y.aì Ti^òg 6 y.aì cog av jni) e/ij necfvxóg, etiam deleto com- 



270 z/ 23. 1023 «. 

mate, quod post ngòg o Brand. Bk. habent, admodum dif- 
ficilem liabet coostriictionein verboruin. Hunc eiiiin in mo- 
dnni videntur coniungenda: óuouog da xaì àv ^ì) ayjj ne- 
cfV'AÒq éyeiv, kv co àv y TTScfvxòg 'é/SùV y.cà y.aO'' o y.aì ngòg 
o y.cà cog. Longe facilior erit totius enunciati conforma- 
tio, si V. ?/, ad quod supplendum est Tiscfvxòg eystv, vel 
omiserimus vel nuitaverimiis in part. r/.) lisdem rationi- 
bus naturalis illa facultas distincta est 1. 1()4()« 31. / 4. 
10556 21. Cat. 10. 12« 30 sqq. 

Deinde violenta rei detractio dicitur privatio, 631, cf. 
1. 1016« 34. Et quoniam nomina cum a privativo com- 
posita non meram ac simplicem negationem signifìcant, sed 
eam fere restringant ad geniis dszzixóv (cf. àviaov et ovx 
laov 1 4. 10556 10), qui est horum nominum varius usus, 
eadem varietas ad notionem privationis pertinet; signifìcant 
autem illa nomina non ubique prorsus aliquid abesse, sed 
etiam aliquid vel diffìcile vel parum inesse rei, 632 — 1023« 4. 
Eius usus exempla v. An. post. I 12. 776 25. de coelo I 11. 
281« 1. de an. I 2. 4056 11. 5. 4096 21. II 10. 422« 29. al. 
cf. Trend, de an. p. 241. 402. Ideler Meteor. II. p. 494. — 
Quodsi privatione piena et absoluta alicuius qualitatis absen- 
tia (to5 TiàvTOìg ^n) eyeiv, cf. 6 1. 1046« 34. 14. 10556 22) 
signifìcatur, tum medium quidpiam inter qualitatem et pri- 
vationem potest intercedere, «4 — 7; distinctius idem expo- 
nitur I 4. 10556 23 — 26. 

Privatio quomodo distinguatur a negatione et contrarie- 
tate Arist. luculenter exposuit / 4. 10556 1 — 29, quem ob- 
tineat lo cum in summis omnium rerum causis ^ 4. 5. Phys. 
17 — 9. Universe de privatione disputalur Cat. 10, ubi qui- 
dem ^Vaitz I. p. 311 potissimos ea de re locos Aristoteli- 
cos collegit. Subtiliter Aristotclicam privationis notionem 
exposuit Trendel. Kat. p. 103 sqq. 

GAP. XXIII. 

"/'.'/ e IV signilìcat vel movere aliquid et gcrcre ex suo 
arbitrio, «8 — 12, vrl recepisse in sesc tanquam formam aut 
tanquam accidens — «13, vel circumcludere — «17, vel re- 
tinere — «23: (juani (juidem cxtremam signifìcationem, si 



J 24. 10236. 271 

non enuiTierare sed esplicare suscepisset variiim verbi 'éy^uv 
usuili, ad priniam debebat referre. Eadeni \arietas, omissa 
hac extrema significatione, aliter digesta est Cat. 15. cf. 
Trendel. Kat. p. 141. 

"Ev Tivi EÌvai eundem fere in iiiodum usurpatur atque 
ex^iv. Fusius de ea formula disputavit Alex, de an. f. 125: 
TToaci^còg tÒ ev rivi. — «24 éTzo /névwg, cf. ad yJ 1. 981« 27. 

GAP. XXIV. 

"£z TLVoq etvaL usurpatur primum de materia sive 
prima et a re inde prognata remotissima {ànavrcc rà Ti]y.T(x 
é| vdarog) sive proxima (èx iah/.ov ò àvdQiag), «26 — 29, 
cf. ad 6. 1016«19; deinde de causa movente, «29 — 31 {hz 
loiSoQi'ag 1] jiiax^h ^f. ad 1. 1013« 19). Tum eadem for- 
mula usurpatur, quum ex concreta, quae dicitur, re, ex tov 
cvv&éTOv ex TTJg vlrjg xaì tov etdovg, ad eius dementa re- 
dimus, periode ac si (mgtzso «32) ex toto aliquo corpore 
partes eius exceperis; sicuti enim partes in unitate totius 
demum corporis suum assequuntur finem, ita dementa rei 
concretae ad certam qua definiantur formam tendunt, «31 
— 34 {riluov de rò 'éxov rélog, cf. ad 16. 1021*24). Apto 
exemplo hanc formulae significationem, quae primae oppo- 
sita est, illustrat II 4. 1044« 21: (plkyf.ia — kx yoìSjg reo 
àvalvecìdai dg tì]v 7iouòtì]V vh]v tì)v xo7.riv. — Deinde, 
«35 — *2, per formulam ex rivog significantur partes sive 
notae, ex quibus conficitur notio; quae quidein significatio 
ei, quae primo loco est posita, similis est et affinis, quia 
genus quasi prò materia potest haberi, quae subiiciatur dif- 
ferentiis, cf. ad 28. 1024* 2 sqq. — Hae signifìcatioues etiam 
tum obtinent, si quid non ex tota aliqua re, sed ex eius 
parte sccundum unum ex bis modis progignitur, bS — 5. 
Denique ex xivog elvai dicitur si quid est post aliud, ori 
TOVTO jLietà TOVTO, sive hoc temporis ordine simul contine- 
tur mutationis vicissitudo (reo éxeiv {,ieTa(^o).ì)v eìg allr^Xa — 
olov èj 'ì)f.tégag vv^) sive non continetur, *5 — 11. 

Varias signilicationes formulae ex nvog Aristotdes re- 
spicit A 9. 991«20; partim easdem atque hoc loco, partim 
diversas ab bis enumerat a 2. 994« 22. II 4. 1044« 23. 
de gen. an. I 18. 724« 20, cf. Alex. p. 73, 20. 



272 J 25. 26. 10236. 

GAP. XXV. 

Mio 0, primuiii ad quantitatein refertur; unde enim vel 
per additionem, ^12 — 15, vel per multiplicationem, è 15 — 17, 
qnaiititas aliqua exsistit, eae partes diciintur; velati illiim in 
modum binarius nuuieriis ternani quinarii al., hunc in mo- 
dum idem binarins nuineriis quaternarii senarii al. pars est 
dicendus. — Deinde ad qualitatem notio partis duplici modo 
refertur, ^17 — 19, 22 — 25; etenim aut ambitus notionis di- 
viditur, ubi quidem species partes sunt generis (cf. 5 3. 
999« 4: TCi yhì] dicagerà dg ddij. K 1. 1059* 36), aut 
complexus notionis dividitur ita, ut notae, h. e. genus et 
differentiae, partes sint notionis, rò yévog rov eldovg fuéQog 
624. — Quae bis interposita est significatio voc, f^éQog, ex- 
tremo potius loco poni debebat, quoniam eam signifìcatio- 
nem, qua notae partes esse dicuntur notionis, in se conti- 
net. &Ti eìg a SicuQSÌTal tì i] éj wv Gvyxsirccù xò olov, i] 
tÒ eldog ?J to e^ov rò aldog: collimate post o?.ov distinxi, 
quia non tria ponuntur, oXov, elSog, 6vi>ai.icf6TeQ0V, sed duae 
significationes tov oXov distinguuntur; nimirum oXov dici- 
tur vel ipsum sJSog per se, quia per formam absolvitur et 
consummatur materia, cf. ad 2. 1013^ 22, vel rò avvaficfó- 
TSQov, i. e. res concreta. Illam si tenemus signitìcationem 
TOV o/iov, notae prò partibus sunt habendac notionis, ?/ yco- 
via LUQog TOV }iv(^ov ^22; sin banc ponimus, etiam materia 
dicenda est pars rei concretae, ó yaXy.òg fiégog tov y^aXxov 
xv/jov. Subtilius de bac re, quae sint notionis partes quae 
non sint, et quae sit materiae ad notionem ratio, Arist. dispu- 
tai ZIO. 11. cf. Z 7. 1033«2: ccfKforéQcog de Xéyof,iev Tovg 
^aXy.ovg xvxlovg tì dot, xcù tì)v vXì]v XtyovTeg otì x^^'^-óg, 
y,at tÒ sidog otù oxìiua TOióvde. j 

GAP. XXVI. 

OXov i)rimum iisdcm prope verbis describit, quibus sa- 
prà 16. 1021^ 12 TbXeiov, id dici totuin, cui pars naturalis 
nulla dcsit, '^26, 27. i)cinde, />27 — 36, quum oXov signifi- 
care (licit id, quod phna quaedam in se includat et ad uni- 
tatem redigat, duos cius significationis distinguit modos; et- 



J 27. 1024«. 273 

enìm aiit unitas est generis, quod singulas species coinple- 
ctatar {y.cà ìv ànavra {ivai Mg txaGtov ^31, cf. Alex. p. 391, 
23: tÒ ev ànavra elvai uwg exaGTOV» Sì]Icotix6v èorc tov 
Tì)v évórrjTa e^siv jlu) xarà ovvéyjiav, àXkà tÒj tov avròv 
lóyov 'éxaoTOV avrwv è7iL§8)^ea&ai), aut unitas corporis con- 
tinui, in quo singulae partes coalescant. De voce, olov, 
oXwg, xa&ÓAov ad sigoifìcandum genus usurpatis cf. Waitz 
Org. 17« 39. Continui corporis partes quod dvvd^ei potius 
quam hvBQydq inesse toti corpori dicit, cf. Z 13. 1039« 4: 
rà Svo oijTcog èvisle^^ela ov§é7iOTS iv èvrelexeia, all' èàv 
SwàfiBL Svo 7], sarai 'év, oìov 7] dmlaala ex 8vo ì^^iacOùv 
dvvàfiei ys' i) yàq èvreléyeia ycoQiUi. Eodem fere perti- 
net, quod 6?.a pleniore sensu ea dicenda iudicat, quae per 
naturam, quam quae per artem sint continua, cf. 6. 1016« 4. 
I 1. 1052«; 23. 

Hàv et oloVy 1024« 1 — 10, ita differunt, ut illud usur- 
petur de rebus quae mutato ordine vel loco (&éaig «2) par- 
tium non mutantur, hoc de iis rebus, quarum ipsa" natura 
mutatur mutata partium dispositione. 

GAP. XXVII. 

Vocabuli xolo^óg non varium usum persequitur, id 
quod iìt in reliquis huius libri capitibus, sed ipsam notio- 
nem defìnit, adhibitis exemplis unde singulae notionis par- 
tes cognoscantur. Si quid xolo^óv dici volumus, illud de- 
bet quantum et continuum ac per se totum esse, h. e. mu- 
tari mutata partium dispositione, cf. e. 26; in ipsa autem 
mutilatione manere debet substantia, itaque ncque eae par- 
tes possunt detractae esse, quibus sublatis tollatur ipsa rei 
natura, rà xvQia rrjg ovGiag, nec quae ubicunque sint, sed 
externae quaedam, quae si totae detractae sint, non pos- 
sint renasci. — Has notionis notas satis quidem perspicue 
ex allatis exemplis Ar. colligit, nec tamen ubique iustum 
disputandi ordinem servat, veluti quod dicit «18: oacov fii] 
710LBÌ 1] &éoig diacpoQav ovdèv xolo^óv, non debebat tam- 
quam novam notam notionis afferre, postquam ab initio di- 
xit rò xolo/3òv Sei uvai olov «12, etenim olov dicitur 
oocov noLU -ì] ■&ioig SiacpoQav , 26. 1024« 2. — «16 xàv 

Aristot. mctaph. ed. Bonitz Voi. IL 18 



274 J 28. 1024 &. 

àvofioiOfiSQij 7]. Alexander p. 393, 17, qiiem scquitur 
Schw. , mentionem tov àvouotojiisoovg repetitain esse putat 
ex iiotione tov oXov «12 adhibita, wq TZQoeiQi^xcog ore del 
ccvotioioiiSQì] elvac Sia tov eÌTieiv ola. Equidem potiiis ar- 
bitror respicere Aristotelem ad verba superiora «13 ov yàg 
toov tÒ y,o?^ófivt}f.ia xaì to XoitiÒv oÌSìttot èOTiv: bis addit, 
ne tiim quidem mutilura quidpiam dici, si in impares par- 
tes divisimi sit, velati qiiinarius nimierns in ternarium et 
binarium. Neque enim uotio tov àvof.ioiofUQovg^ de qua 
cf. ad A 3. 984« 11, si rem diligenter excusseris, necessa- 
rio inest notioui tov oXov, et notionem tov oXov, quam- 
quam supra iam commemoravit, tamen ad definiendam mu- 
tili notionem bucusque nondum contulit. — «28 dia tovto 
al cpalay.Qoì ov zolof^oi, nimirum quia crines, etiamsi omnes 
vel decisi sint vel effluxerint {àcfaigeOìv olov «27), rena- 
sci tamen suapte natura possunt. 

GAP. XXVIII. 

Févog primum dicitur continua twv ójLwetScov generatio, 
«29 — 31; deinde eodem nomine eos complectimur omn^, 
qui ab eodem auctore originem suam repetunt, «31 — 36, cf. 
67: /CaTa rò tiqmtov XLvijaav òfiosiSég. Ad patrem autem po- 
tius quam ad matrem originem stirpis referri propterea Ari- 
stoteles iudicat, quia pater formae, mater materiae locum in 
generatione obtineat, «34: ^àXXov al ano tov ysvvrjaavTog ?; 
Tiig vh]g, cf. A 6. 988« 5. H 4. 1044« 34. de gen. an. II 1. 
732« 9. 4. 7386 20. al. Zeller Pb. d. Gr. IL p. 415. — Tum 
ykvog univcrsalem significat notionem, quae singulas species 
contineat, «36 — 66. Vidctur quidem Aristoteles duas distin- 
guere ykvovg significationcs, «36 èVf òì xt?^., 6 4 hi xtX., sed 
ncgligcnter baec scripta esse et re vera unam bis duabus de- 
finitionibus contineri ykvovg significationem, et Alexander 
rccte pcrspexit p. 395, 7 et ipse Aristoteles comprobat, quum 
infra 6 8 cas eadcm formula to ò' wg iXi] complectatur. Pri- 
mum cnim liane significationem yivovg exemplis illustrat, rò 
iTiiTzeòov ytvog ìcìtl tojv ayì^fjiaTwv tmv kTiiniòùJV , deinde 
candcm ex natura dcfinitionis (64 kv Toìg Xóyotg i. e. kv 
Toìg ÒQLCuoìg) describit; est onim yivog to tcqmtov kvvnaQ- 



^ 29. 10246. 275 

yov, o XèyBTca èv ra ri kon. Nimiriim quaecunqae pcrti- 
nent ad substantiam ac naturam alicuius rei defiuiendam, ea 
omnia XéyovraL vel y.aTriyooovvTcn Tel VTZcigyovGiV èv tcd zi 
è6TL, cf. ad 13. 1020« 18; quo quum pertineant et genus 
et differentiae (Top. VII 3. 153« 17: y.arriyooEirca èv tco ri 
kart y.aì rà yévi] y.cà ai Siacpooai, cf. Ad. post. II 13. 97« 23, 
bl. 5. 91b 29. al.), primum ponendum est genus, huic 
deiude addendae sunt differentiae (cf. An. post. 11. 11. et 
ad Z 12). Schweglerus quod per yévog ipsum rò ri hari 
putat signifìcari, id quamquam aliis locis Aristotelicis vi- 
deatur comprobari posse (cf. Top. VI 5. 142^22 — 29), ta- 
men bis v erbis « 4 : rò tìoojtov èvvTtagyov, o ?,éysTCiL è v 
reo ri èart aperte repugnat. (Constructio enunciati ere wg 
èv — yévog pauUo negiigentior est; orditur enim Aristote- 
les quasi exemplum sit allaturus, quamquam ipsam definitio- 
nem notionis exhibet. Rectius omissa part. ojg scripsisset: 
ere rò tzqojtov èvvTidoyov — , rovro yévog. De emendanda 
distinctione dixi in Obs. p. 13.) — Genus autem materiam 
esse dicit Aristoteles specierum ^8, quia genus per diffe- 
rentias distinguitur ac defìnitur perinde atque materia per 
formam, cf. 24. 1023^ 2. Z 7. 1033a 1—5. 12. 1038« 5. 
I 8. 1058« 23. 

De notione Aristotelica yévovg cf. Waitz Org. 1* 16; 
quid differat yévog et ya&ólov cf. ad Z 3. 1028* 35. 

"EreQCi reo yévei dicuntur, quorum VTZoy.si/iieva ita sunt 
disiuncta, ut nequeat vel alterum ad alterum vel utrumque 
ad idem redigi, ^9 — 12; eadem defmitione quodammodo 
etiam ea continentur, quae, quoniam ex diversis categoriis 
petita sunt, ars^a rm yévec dicuntur; ncque enim diversae 
categoriae ad idem genus possunt reduci, *12 — 16, cf. yl 4. 
1070« 1. 

De notione rov érégov cf. 9. 1018« 9 — 11. 10. 1018« 
38 — ò 8, ac praecipue I 3. 10546 14 — 23. 

GAP. XXIX. 

Wevdog vel rebus dicit tribui, 617 — 26, vel cogitatio- 
nibus 6 26 — 1025« 1, vel bominibus, «1 — 13. 

a) rò ojg ngàyi^ia ipsvdog 617 — 26. Rebus ipsvdog 

18* 



276 A 29. 1025 a. 

priinura tribnitnr vel t(^ in] 6vyyM6&ca, li. e. qnod accidens 
non inliacret substantiae, velati rò oè xcc&r/o&ca falsuni est 
quo tempore tibi non inhaeret rò y.a&ijad^at, vel reo àSv- 
varov elvai avvrsi^ìjvca, h. e. qiiod hoc accidens buie sub- 
iecto non potest omnino inbaerere, velati rò tì)i' dicciis- 
TQOV elvcii avuLieroov (cf. ad A 2. 983« 15). Hoc at per- 
petuo non est, ita perpetuo est iL'svdog, illud vero ut mu- 
tationi est obuoxinm, ita modo verum est modo falsum 
(ovTco yào ovy. òvra ravra 6 21). Eadem alibi, 4. 1047^ 
13, ita distinguit, ut alterum ccdvraTov, alterum simpliciter 
\pev8og esse dicat. — Deinde ipevSog in rebus cernitur, quum 
vel videntur esse, quales non sunt, veluti ?; ayiaygcicficc (cf. 
Plat. Phaed. 69 b. de rep. X. 602 d), vel eae esse videntur, 
quae omnino non sunt, quod fìt in somniis. 

De universo hoc genere ipevdovg, quod in ipsis rebus 
insit, sufficit ipsius Aristotelis verissimum iudicium attulisse, 
E 4. 10276 25: ov ycco èort rò ìpsvdog y.aì rò àXvi&hg èv 
rolg 7Toàyaci6LV — , à/JJ èv rìj diavola. — èTteì de i) ovu- 
TiXoy.ì] èoTi y,cà ?} diaiQEGig èv diavoUf cOX ovy èv rolg 
TiQcr/^aGi XT?.. Quid quod ex ipsa definitione tov wg 7iQccyi.ia 
yj8i)§ovg videtur colligi posse, in cogitatione potius quam in 
rebus inesse erroris causam; etenim vv. avyxsla&ai,, ovvts- 
■d-rjvav manifesto pertinent ad praedicati cum subiecto con- 
iunctionem, cf. E 4. 1027^ 19. O 10. 1051^ 1, quae nimi- 
rum est mentis cogitantis actio: ac simile quidpiam in altera 
definitione ex vv. (fcciveod-ai et cfavraalcc coniici potest. 

ò) ?,6yog ipsvdìjg *26 — 1025« 1. — lóyog Sé iL'evdì)g 
ó TMV f-ii) ovTwv y ipevSi]g b26. Quid debuerit dicere Ari- 
stoteles, cognosci potest coli. E 7. 101 1^ 26: rò uèv yào 
?.éyeiv rò òV jìiì] eivai ?; rò f.u) ov eÌvcìl ipsvdog: simile quid- 
piam hoc loco dicerc voliiit, sed ipsa verba, quoniain in 
definitione definiendum nomen adhibuit, manifesto sunt per- 
plexa, ut frustra in iis interpretandis laborcmus, sive vulga- 
tam Icctioncm rctinemus, sive praeforimus coniccturam pa- 
rum aptam Alcxandri, qui ?] prò i] scribi posse putat. Ex 
hac igitur notiono tuv i/ievdovg ?.6yov consequitur, ut si 
quid de una re vere pracdicatur, idem falso praedicetur do 
aliis rebus. Cuiuslibet autem rei substantialis quidcm notio 
una est, cf. ad B 3. 998* 11, sed quoniam idem quodam- 



A 30. 1025 «. 277 

modo est res ipsa per se et eadem res cum accidente con- 
iuDcta {tccvtÓ TiiOQ amò '/.al avrò nsTcov&óg, cf. ad 6. 1015 ^ 
16), eidem rei plura praedicata vere possunt tribui. ó de 
ipevSrjg Xóyog ov&evóg èariv ciTtloìg Xóyog 6 31, i. e. y.vomg' 
y.volcog ycco éy.ccGTOv Xóyog ò àXri&i]g' ovrog yàq yxà olxeìog' 
ò Sé iDev§i)g yxc&ò ifjev§ì]g f-terà 7tQ06&ì]Xi^g èxeivov ylvezai 
Xóyog ov èarì iLievd)]g' éiéoov ydg Tivog y.r?,. Alex. p. 400, 
16. — Antisthenes vero, qiuim non perspexisset, qiiomodo 
eidem rei subiectae plura possint praedicata tribui, iiihil vo- 
luit de quaìibet re praedicari nisi ipsam hauc rem (cf. Plat. 
Soph. 251 b: xaioovGiv ovx èMVrsg àya&òv ?.éy6iv av&gco- 
Tiov , àXXà rò fiièv ccya&òv àya&óv, ròv de av&QcoTiov àv- 
^QcoTiov), unde coiisequens est, ut omnis tollatur contro- 
versia (cf. Top. I 11. 104^ 20: ovy. 'éGvtv ccpidéysLV, y.a&d- 
7ZSQ ecfì] L4vTi6&évì]g) itemque omnis error. (Cf. de hac 
Antisthenis sententia Brandis Gesch. Il 1. p. 81. Zeller Ph. 
d. Gr. IL p. 115, et nos ad H 3. 1043/> 23.) At possunt ei- 
dem rei plura praeter ipsam rem praedicati loco tribui, non 
modo per errorem, id quod uemo dubitat, ìpsvScòg uh y.cà 
7iaVT6?Mg i36, sed etiam vere, quod negavit Antisthenes. 

e) dv&QOJTtog ipEvSr/g, 1025« 1 — 13, is dicitur, qui 
ad mentiendum promptus est et mentiri studet ipsius men- 
dacii ductus cupiditate, cf. Etb. N. IV 13. 1127^ 16. Ita si 
defìnierimus mendacls hominis naturam, quae insit fallacia 
argumentandi in Platonis Hippia minore apparet. Ibi enim 
Plato mendacem eum esse vult, qui possit, non qui cupiat 
mentiri, ac praeterea ex falsa inductioue colligit, qui libens 
mala faciat, eum esse meliorem, quam qui invitus eadem faciat. 
— b9 én tÒv éy.óvTcc cfav?.ov ìSs?,tUo Schw. ab interprete ad- 
dita esse opinatur; at haec verba si omiseris, ncque altera 
argumentationis Pìatonicae pars (Hipp. min. p. 373 e sqq.) si- 
gnificata est, ncque proxima verba Aristotelis: tgvto de ìpev- 
dog XccuIjcìvh y.rX. habent quo possint referri. 

De notione toÌ) ìpsvdovg cf. praeter locos supra allatos 
de interpr. 1. 16« 12. de an. III 6. Waitz et Trend, ad hb. IL 

GAP. XXX. 

a) 1025« 14 — 30. ^v fi [jEiSì]y6g primum id dicitui', 
quod quum insit in aliqua re et vere de ea praedicetur 



278 A 30. 1025 6«. 

(^àXij&èg eÌTieìv «14, cf. ad A 8. 989^7), taiiien neque ne- 
cessario neqiie seinper ei inest. Hoc 6u/iiljs^7]x6g, ut est 
fortuitiiiii, ita fortuitara Iiabet caiisaiii, neque ex ipsa rei na- 
tura (fu] diÓTL ToSì i)v «23, ovx y avrò «28), sed ex aliis 
iisque indcfìnitis rebus suspensum est. — De hac notione, 
vulgatissima apud Aristotclein, quam adhibitam legimus ubi 
quid 'év vel 6v \ el ravrò xarà ()Vu^e/jì]xóg dicebatur, cap. 6, 
7, 9, copiosius disputatur E 2, 3. K 8. 

h) 1025« 30 — 34. Sed praetcrea idem vocabulum longe 
diverso sensu usurpatur. Etenim si quid non inest quidem 
ipsi alicuius notionis definitioni, sed tamen necessario con- 
cludendo ex ea colligitur, id avf4/9s/9}']x6g dicitur. Veluti, 
quod est solenne Aristotelis ea de re exemplum (cf. An. 
post. I 4. ISh 31. 5. 74« 25 sqq. Top. II 3. 110^» 22. al.), 
tres angulos triangoli duobus rectis esse pares, non inest id 
quidem in ipsa trianguli notione, sed necessario tamen ex 
ea colligitur ac propterea universe et semper triangulo tri- 
buitur. Qui factum sit, ut 6Vfil96/3i]x6g ad liane significatio- 
nem priori fere contrariam transferretur, apparet conferenti 
An. pr. I 1. 24« 18: ovXloyia^wg de èon lóyog èv è ts- 
&évTMV Tivcùv ersQov tl tmv xsifiévwv av^i^aivEi è§ àvay- 
}ci]g T(p rama ehca xtL cf. ad A 8, 989« 21. Nimirum se- 
posita fortuiti notione v. GvuiSaivsiv omnino eventum signi- 
fìcat, ideoque transfertur ad ea, quae concludentibus eve- 
niunt ex propositionibus positis; ea autem necessario eve- 
niunt. — Hanc notionem rov 6VfiiS8/3i]}(6Tog a superioribus 
pleriimque ex ipsa dispiitationis perpetuitate distinguendam 
lectori Aristoteles permittit (cf. B 2. 997« 29, 32. F 1. 
1003a 25. 2. 1004^» 7. al.), iiiterdum eam distinguit addita 
formula xa{y avrò, B 1. 995/^ 20, 25. An. post. I 22. 83^ 19. 
C. 75« 18. 7. 75'>' 1. Et quoniam haec ov/n/je^ì^xóra xa&' 
ama continentur in praedicatis, quae substantiis quibusdam 
vel rebus subiectis tribuuntur, vtkxqxelv nvi autem dicuntur 
quaecunque de alicpia re praedicantur, et naOi] omnino ad 
omnes substantiarum vel qualitates vel affcctiones transfe- 
runtur: [)iopterca lìt, ut tu auff/^e/ji^xóra xa&' avrà etiam 
'v7i(/.oyj)VTa '/Mif avTc'i vel ticìOì] xalf ama appellentur, cf. 
/• 1. 1003« 22. K 1. 1025/v 12. al. et ad /' 2. 1004^> 5. — 
«33 lóyog de rovTov èv éztQoig. Quem locum intel- 



E 1. 10256. 279 

ligi velit Aristoteles, ubi vel dixerit vel dicturus sit (nam- 
que ne hoc quidem certuni est) ea de re, dubium est; plu- 
ribus enim locis rà f^i] xa&' avrà ovfi/^e^r/xóra non esse 
aeteriia vel sciri non posse ( cf. E 2, 3. K 8. An. post. I 6. 
75a 18) et rà xa&' avrà av^i^e^ìixÓTa scientiae subiecta, id 
est autem aetcrna esse (cf. ad B 2. 997« 5) comprobat. 

De Aristotelica tov ovf^/js/^ijxÓTog notione docte et ac- 
curate disputarunt Trend, de an. p. 188 sqq. Waitz Org. 
71i 10. Zeller Pli. d. Gr. II. p. 421. 



E. 

GAP. I. 

Philosophia prìma^ quae versatur in cognoscendo ente, 
quatenus est ens, ncque vero in uno quodam entis genere, 
1025^ 3 — 18, qua rat ione dijferat a reliquia philosophiae 
disciplinis exponiiur. Ac distinctis prlmum trihus philoso- 
phiae generibuSf theoretico practico poetico — 1026« 6, 
theoretica philosophia iterum ex diversa rerum cognoscen- 
darum indole in Ires dividitur disciplinas, physicani ma- 
thematicam theologiam — «19, e quibus theologia prima 
est et potissima — «32. 

1025^ 3 al aQxccì xaì rà alria ^T^Teirai^, niiiiirum 
in liac, quaiii suscipiinus, de prima philosophia disputatione; 
eam enim versati in contemplando ente, quatenus est ens, 
demonstratum est FI. — Apte autem hoc loco Aristote- 
les vocabula affinis significationis àq^^^i^ alria, aroix^ìa 63, 
5, 7 cumulat, quoniam ab initio universe disputat necdum 
horum vocabuloriim discrimen ad rem magnopere pertinet. 

1025^5 y.al oXcog de Tiàaa hTnarijfi'ì] diavoT^Tixi) 
ì] f^eré^ovod ti diavolag. Alexander diavorjrtxì'] ad 
theoreticas , fUTéxovGa n §iavoiag ad practicas disciplinas 
referri vult p. 405, 25, paruiii, opinor, recte. Nam ncque 
diavola, quum ipsam significet cogitandi actionem, quae cer- 
nitur in notionibus vel coniungendis vel dirimendis (cf. 4. 
1027^» 27 sqq. et ad F 7. 1012« 2), ad theoreticas potius 
quam ad practicas disciplinas refercnda est, et paullo infra. 



280 E ì. 1025 ò. 

623, Aristoteles ipse diavoiav dicit esse i] nQaxTr/rjv ri non]- 
TiyS]V j] &8co()ì]Tixì]v. Videtiir potiiis Aristoteles additis illis 
verbis: i] iiExé^ovGcc ti diavoiag ambitiiin scientiae latiiis ex- 
tendere voluisse, ut ne eae qoidem doctrinae excludantur, 
quae ab usa et experientia magis qoam a cognitioiie et iio- 
tione suspensae sint. Eodem peitiiiet quod doctrinarnra prin- 
cipia dicit vel subtilius ve! simplicius constJtui, ì] àxQi^eari- 
Qccg 7] à7zXov6Té()ag, cf. 613: i] àvayxawTeQOV i] fnaXaxajre- 
Qov et ad A^. 987«21; de notione àxQt/jeiag cf. ad A 2, 
982« 13, de voc. ccTiXó^g 69 ad zi II. 10186 21. — 65 6Xa)g, 
cf. ad A 9. 9906 17. 

10256 7 cella Tiàacct — 10 TiocovVTat. Reliquae 
disciplinae omnes peculiare quoddam entis genus sibi cir- 
cumscribunt, in quo versentur (TZ^cc/fiaievovrca, cf. ad A 6. 
987» 30), ncque ulla ex iis, id quod primae pbilosophiae 
est proposituiii, ipsum ens universe, àftlwg, et quatenus est 
ens investigat. Hoc quum appareat esse discrimen ut op- 
ponatur yévog rov ovvog et ov ànlwg, non dubitavi prò 
vulgato TiEQÌ 'év Ti scribere tieqì ov ti, licet ov solo cod. 
A^ exhibeatur et in textu Alexandri p. 406, 2 unice e Sepulv. 
restitutuiii sit. Cf. F 1. 1003« 23: ovde^da yaQ tmv allwv 
èmoxoTisl xa&ólov nsgl tov oviog y ov , alla fiÉQog av~ 

TOV Ti CC710T8 fio /nevai TTEQÌ TOVTOV {)'8MQ0V6i TO OVfl^S/jì]- 

xóg. K 3. 10606 31: èTiel S' èoTÌv i) tov cpiloaócpov èm- 
o'T^fiT] TOV (jVTog y ov xa&ólov xaì ov xaxà /léqog. 

10256 10 Ci IV ex — 18 e6Tiv. Peculiares doctrinae 
quum id genus, in quo cognoscendo vcrsantur, vel ex sen- 
suum iudicio assuiiiant, veluti medicina, vel per hjpothesin 
(cf. de voc. vnóihaig ad F 3. 10056 14) ponant, veluti 
geometria, nec naturam ac notionem illius generis dcmon- 
strant, siquidem hacc demonstratio (quae num possit omnino 
per syllogismum fieri, boc loco non quacrit, cf. An. post. 
Il 3 — 8) non i)otest vel a scnsu {hx Trjg TOiavTijg knayù)- 
yì]g f*ì^y) voi a simplice positione prolìcisci, nec num sit 
omniijo ilUid genus neciie coinprobant, dia rò Tpjg avrijg 
uvai òiavoiag ró te ti kan Òìjlov tioìhv xaì sì éonv. Quac- 
rcre num (pud sit, d tan, et quaercre quid sit, ri èaTi, alibi, 
Anal. post. II 1,8, Aiistotelos, ut par est, diserte distinguit; 
etojiim esse aliquid iam cognitum et certuni esse oportet, 



E 1. 1025 6. 281 

ante quam quid sit illud investigali vel possit vel debeat. 
Hiiic distinctioui utmm re vera repugnet hoc loco Ar. an 
videatur modo repugnare, difficile est dicere; potest utram- 
que et exsistentiae et notionis cognitionem eidem tribuisse 
scientiae, quoniam quibusdam in rebus, ac praecipue qui- 
dem in summis rerum generibus a e principiis, cf. 10. 
An. post. I 23. 85« 1, eadem cognitione et esse rem et 
quid sit res inteìligitur; potest vero etiam, neglecta tantum- 
modo, non negata illa distinctione, hoc unum dicere: pe- 
culiares doctrinae utrumque, et esse genus, de quo agitur, 
et quid sit, simpliciter ac sine demonstratione sumunt; utrum- 
que investigare, rò ori et xò ti, altioris est scientiae. — 
Peculiares enim scientiae hoc unum habent propositum, ut 
explicent xà y.aO^' avrà v7id(JxovTa to5 yévst, cf. ad B 2. 
997« 5. J 30. 1025« 30. 

1025^ 18 èTzel Sé — 1026« 6 èGriv. Descripturus quem 
inter reliquas doctrinas locum obtineat prima philosophia, 
duplice utitur divisione, utraque tripartita, quum quidem 
omnis scientia vel theoretica sit vel practica vel poètica, 
theoretica iterum philosophia vel phjsica vel mathematica 
vel theologica; eas autem divisiones non simpliciter ipsas 
proponit et comprobat, sed exorsus a physica philosophia, 
cui certum quoddam entium genus subiectum esse constet 
(è^eì de ^18), primum explicat ad quod scientiae genus 
ea referenda sit, — 1026« 6, delude quomodo a mathema- 
tica et theologia, quae et ipsae theoreticae sunt disciplinae, 
differat, — «19. Esse autem tria scientiae genera, quorum 
uno quamlibet doctrinam contineri necesse sit (cf. K 7. 
1064« 18: eìg ev ycco ti tovtwv tcòv yevcòv àvdyyj] tiìtitblv 
■avTi]v), d^EMQiiTLxóv non]Tizóv TZQaxTLxóv , Anstotclcs etiam 
alibi tamquam certum et notum ponit, Top. VI 6. 145« 15. 
Vili 1. 157« 10. Eth. N. I 1. 1094« 6. X 8. 1178^* 20. cf. 
VI 3, 4. de coelo III 7. 306« 16; quibus discriminibus. haec 
genera seiungat ex hoc, de quo agimus, loco et Eth. N. 
VI 4 facile est intelìigere. Nimirum causa et principium, 
cur quid vel sit vel fiat, aut in ipso inest homine aut non 
inest; inde theoreticum scientiae genus a reliquis secerni- 
tur. Deinde si principium exsistentiae in ipso inest homine, 
aut ex actione opus quoddam exsistit extra hominem posi- 



282 E ì. I02òb. 

tum qiiod per se inaneat, aut non exsistit opus externum, 
sed actio intra ipsum hominem agentem continetar; hoc est 
artium sive kmcrrìpLcov 7zoi^7]tixwv (cf. ad 2. 1046^ 3) a 
practicis disciplinis discrimen. Et in practicis quidem do- 
ctrinis principium est ipsa electio, qua quid agendum sit 
quid non apud animum dccernimus, ?; TiQoaiQsaig b23, cf. 
5. 1048« 11 ; in poeticis autem disciplinis principium esse 
dicitur i] vovg ì] ré^vi] ì] dvvafdg rig 622. Etenim quoniam 
a cognitione suspensa est i) tioììjgìq, qui cognitionis et prin- 
ceps est et finis vovg, idem prò principio est habendus poe- 
ticarum disciplinarum; ex cognoscendo autem si habitus qui- 
dam recte operandi exsistit, 'é^ig fisrà lóyov 710U]tixi] Eth. N. 
VI 4, is habitus réxv^] nuncupatur; denique quia artifici, 
utrum faciat quidpiam necne, liberum est arbitrium, in fa- 
cultate, §vva/nEi, ad contraria pariter apta positum est ope- 
randi principium. — Hoc si tenemus trium scientiae gene- 
rum discrimen, ad theoreticum referendam esse apparet phy- 
sicam, quippe qua e cognoscat eam substantiam, èv ?] i) àgxt) 
Tìjg /{LVi]a8Mg xaì otaoscog èv avry 620, non èv T(p noiovvri 
ncque èv tcò Tigarrovrù, cf. Phys. II 1. 192* 20: wg ovaì]g 
TÌ]g qjvosojg ccQXÌÌg Ttvòg xaì ahiag rov xiveÌG&aL xaì i)qe- 
fÀslv èv (X) VTiaQXU TiQMTwg xaO-' avrò xaì f.u) xarcc avju^e- 
^i]x6g. /J 4. 10146 18. 1015« 14. K 7. 1064« 15. ^ 3. 
1070« 7. Hoc sensibile eotium genus quoniam per formam 
id est, quod est, inde efficitur, ut in forma cognoscenda 
operam collocare debeat doctrina physica, cf. Phys. II 1. 
193« 36: rò ycÌQ dwa/Liei o^q'^ i] òarovv ovx %£t tim tìjv 
éavTov (pvaiv, ngìv àv Xd^ij rò uSog rò xarà tov Xóyov, 
o uQi^ó/iievoc M/ofiev ri èan occq^ ì} òarovv, ovts cpvasc 
èoriv. Vcrum hacc forma non re potest seiungi ut per se 
cxsistat {ov xMQiovip fxóvov 628, i. e. àkV ov ycoQL6Ti]V, cf. 
de collocationc particulae negantis ad A 9. 9906 11), sed 
cogitationc tantum abstrahi a rebus sensibilibus — ?; cpvoig 
àv tu] TMV èyóvTOìV èv avroìg xivi]a€Mg aQ^iiv i) fiOQCpi) xaì 
tÒ udog, ov xcoQioròv ov àl/J ì] xarà rov lóyov. Phys. 1. 1. 
Itaquc physica non unicc in forma sive substantia formali co- 
gnoscenda versatur, sed tantum praccipuc ac maximam partcm, 
ó)g èTTi T() Tiolv 6 28; cognoscit cnim rcs scnsibiles per for- 
mam (juidem, xarà lòv lóyov, sed per cam formam, quac sine 



E 1. 1026 «. 283 

materia esse nequeat, cf. Z 11. 1037« 16, Phys. II 2. 194« 12: 

èTtsì <5' f] (pmig Scx^S, t6 ts eldog xaì i) vh], wg àv el tibqì 
ac^ÓT7]Tog oxoTtoì/^ev ri èariv ovtm 'deù)Q7]Téov. mot ovt 
avev vXi]g xà roiavra otite zara rrjv vh]V. Eodem exem- 
plo Tov aijiiov et rov xoiXov, frequentato ab Aristotele (cf. 
Z 5, 10. de an. Ili 4. 429^ 14. 7. 4316 12. al.) eiiisque inter- 
pretibus ad distingueiida concretum, quod dicimus, {avvu- 
h^fifcévov fisrà rijg vXi]g ^32, rò avvsih]fj,^évov vel addito 
vh^g nomine Z 10. 1035« 26, 28, 34. 11. 10376 5, vel sim- 
pliciter per se 10. 1035« 23. 11. 1036« 27 usurpatur ad si- 
gnificandum rò avvaficfóregov) et abstractum, hoc etiam loco 
describit, qualia sint qua e defìniuntur in physica et rerum 
constituunt naturam, twv oqìL^o^ìvmv xaì tmv tI èaii 630. 
— Quoniam autem phjsica formam ubique investigat tam- 
quam coniunctam cum materia, animae etiam cognitio, si- 
quidem anima est corporis organici forma et entelechia, ad 
physicam pertinet disciplinam, verum eius modo animae, 
quae cum corpore necessario coaluit, non eius, si qua pot- 
est per se et separatim exsistere; cf. de anim. I 1. 403« 
16 — 28. Ili 4. 429« 24 sqq. de part. an. I 1. 641. 

10256 23 TWV de TZQaxri'AMV. Quod cod. E exhibet 
et Alexander p. 408, 20 in textu habuit TtQazrwv prò TtQa- 
XTiTiMV, et aptissimum est ad sententiam enunciati: rerum ge- 
rendarum principium est electio, et confirmari videtur pro- 
ximis verbis: rò amò yccQ rò nQaxròv xaì tÒ ngoaigeróv. 
Hanc si probaveris lectionem, necessario panilo supra, 6 22, 
TToirìTi'AMV mutandum erit in nou/rcòv, non potest enim, quae 
est Aiexandri sententia, 7iou]tixmv passivo sensu accipi. Sed 
quamquam admodum lenis ea est coniectura, quum saepis- 
sime a librariis adiectiva in — rog et in — TLxóg terminan- 
tia inter se commutentur, tamen num probanda sit dubito, 
quum propter consensum librorum tum propter locum li- 
bri K, qui de eadem re est, K 7. 1064« 11 : noujrixiig {.dv 
yaQ (int. hTZLorri^n^g) èv tó noiovvri — i) ccgp] xxX. Idem 
nomen è7Ti6Tt]ui] hic etiam ad tiou^tixmv et jiQaxTiXwv vi- 
detur supplendum esse. 

1026« 3 ov-d-evòg yaQ avsv XiVr]6SMg xtX. Eodem 
sensu positum esse apparet ovx avev xivi]6scog fivai, et e^^HV 
vX7]v, similitcr ac yl 8. 9896 32 ovx aìa&ìjra et avev xivi]- 



284 E ì. 1026 «. 

aecog ovra tamquam ciusdem iiotioiiis formulae coniunctae 
sunt. Niuiirum notioiie qiiidem differuiit xivì]tÓv, aìG&i}- 
tÓv, vXr/.óv, sed tameii iii casdem res cadit ut et materiam 
habeant et nioveantur et seiisibus percipiantur, cf. Z 11. 
1036^> 28. // 1. 1042« 25. yl 1. 1069^ 1, 3 et quae siipra 
de iiotione uaturae disputavimiis. 

1()26« 6 OTL fièv — 22 elvat. Theoreticae pbiloso- 
pbiae trcs Aristoteles partes distinguit, physicam matbema- 
ticam theologiain; et pbysicam quidem versari in cogno- 
scendis rebus sensibilibus, quae et moveantur nequc a ma- 
teria separar! possiut, niathematicam in rebus immobilibus, 
quae a materia cogitatione, non ipsa exsistentia separentur, 
primam denique philosophiam in rebus et immobilibus et 
separatis a materia et per se exsistentibus. cf. de an. 1 1. 
403^ 11: 6 (fVGL'AÒg neoì anavd' òaa tov tolovòì ooniarog 
y.ciì tìig TOiavTì]g vh]g 'éoycc zac Tiàdì] ' oTiÓGa Sé ^i) y 
ToiavTa, àìXog^ xal nsQÌ tlvcov uèv TE)^viTì]g, èàv rvyj], oiov 
TéxTCOv i] ìciTQog, TMV de jLii) yjoQL6Tc7)v ftév, jj de tu) roiov- 
TOV CMfxazog TzdOrj y.aì ìz'S àrpaiQéoscog, ò ^ia&ì]^(XTi'/,óg, y Se 
y.exo)oi6f.iéva, ò noonog (filÓGocfog. de pait. an. I 1. 641* 10. 
Guam istis verbis apertius significat mathematicae diseiplinae 
indolem, eandem hoc nostro loco dnbitantius proponit, ita 
quidem, ut alicubi eam subtilius definiturus esse videatur, 
id quod fecit M 2, 3. Etenim primum quidem dicit «9: ore 
— evLcc uadì^tara (i. e. quasdam les mathematicas) y ccxi- 
V}]Tcc y.al y ycooiOrcx ti7£io(j£c (ini. i) uaOìj^iaTLXì'i) SfjXov, 
ac panilo infra contra addit «14: rTjg Se aadì]ucaiySig evia 
(videtur praecipuc harmonicam, opticam, alias eiusmodi di- 
sciplinas intelligere) TieQÌ àxivìjra f.dv ov ycoQiOTa S' iGcog. 
Collata disputatione libri M facile apparcbit, cnr mathema- 
tica et dici possit versari in rebus, quae a materia non se- 
parenlur, et in(]Liireie in eas, quasi sint scparatae a materia. 
Cerio igihn- discrimine ut a plijsica, ita a mathematica disinn- 
cta est prima pliilosopliia, quae est neQÌ ywQiOTcc xaì àxi- 
Vìja. lam (juum j)rimas causas — et causas quidem nunc 
quaeri, ipso huius capltis initio moiuiit — , ne in inllnitum 
progrediondum sit (cf. a 2), omnes oportcat acternas esse, 
tum maxime lioc cadit in causas earum rerum, quas, quo- 
niam immunes a materia et immobiles sunt, et ipsas aeter- 



E 1. 1026«. 285 

iias esse necesse est. Hae enim caiisae sunt (xÌTia roìg (fa- 
VBQoig tòjv tOsimv «18, cf. Phjs. II 4. 196« 33: tÒv d' ov- 
Qapòv y.cà tà -d-uÓTaxa tmv cfaveocov. ^ 7, 8 et ad J 8. 
10176 12. — IiKÌe tìieoreticae philosophiae tres exsistiuit par- 
tes {xQHq cpi?M(Jocpica, cf. ad ^ 3. 983^ 21), mathematica 
pbysica theologia. Quod aiitem quam antea primam phi- 
losophiam nimcupavit, eaodem theologiae nomine digoatiir, 
id dir faciat proximis verbis explicat: «19 oi) yciQ ccdr/lov 
xtL cf. ^ 2. 983« 5 sqq. et p. 5. 

1026« 22 al fièv — 32 6v. Practicis discipHnis theo- 
reticas potiores esse exposuit A 2. 982^ 24 sqq., Inter tlieo- 
reticas autem theologiam primam esse et potissimam his ver- 
bis demonstrat. Inesse enim in iis eiiismodi demonstratio- 
nem, ex particula causali ya^ «23 collidere debemus, licet 
proxima adeo siot obscura et perplexa, ut argumentandi ra- 
tionem divinare magis quam perspicere miìii videar. Hoc 
enim videtur dicere «23 — 27: theologicadoctrioa potissima 
omnium iudicanda erit, si tamquam universalis reliquas com- 
plectatur. Sed id ipsum dubitaverit quispiam, num theolo- 
gia universalis sit, an certum quoddam entium genus pro- 
positum habeat ad inquirendum. Horum utrum statuas, mul- 
tum differt; neque enim, ut hoc utamur exemplo, mathema- 
ticis in rebus eaedem sunt doctrinae, quae in certum quod- 
dam genus inquirunt, et ea quae omnes res mathematicas 
complectitur. (Arithmeticam dici ab Aristotele ttjv xadó- 
Xov fia&i]ftaTixi]v probabile est conferenti ^ 2. 982« 28.) 
lam hanc quacstionem solvit «27 — 32, licet in ipsis verbis 
difficile sit sokitionem agooscere. Si quid est, ait, immo- 
bile et separabile, hoc prius est rebus physicis, et ea scien- 
tia, qua illud investigatur, quam quidem theologiam esse 
diximus, prior est quam physica disciplina. Igitur theologia 
prima est doctrina, et quatenus prima est omnium, univer- 
salis potest dici, quum reliquae omnes ex illa summum de- 
beant repetere principium. 

1026« 29 et d' éori — 31 tzqmti}. Quid significent 
haec verba apertum est, consti uctio autem panilo impedi- 
tior. Etenim ad verba cfiXoaocfia ttqcÓti], quae praedicati 
locum obtinere apparet, non potest referri superioris mem- 
bri subiectum ovGia rig ccy.ivi]Tog, sed addendum potius co- 



286 E 2. 1026 b, 

gitatione i) neoì ti)v TOiavrijv ovoiav kmx5Ti]iu], ut apte Ari- 
stotelis verba iiiterpretatur Alexander p. 412, 30: y.cà i) neoì 
TccvTijV k7iLGTi]f.u] éoTai cfiXooocpla '/.al tiquùti] TiavTcov y,cù 
y.ci&óXov atX. Quam quideni ellipsin equidem, quae est Ari- 
stotelis in dicendo et brevitas et negligentia, non dixeriin 
intolerabilem; qiiod si quis eam ferri posse neget, recipien- 
dum est quod exhibetur cod. T: yaì i] (piloGocfia ngoóri] 
i. e. et inquisitio, quae de hac est substantia, prima est. 

CAP. IL 

E dtversis entis generibus primum ens accidentale tra- 
clave sìiscipif, 1026» 33 — ^3. In eo cognoscendo nullam 
versar i discipUnam exemplis comprohat et cur id fieri con- 
sentaneum sit exponit — ^24. Deinde quae sit accidentis 
natura — 1027« 5, qualis eius causa — «15, unde cogno- 
scatur esse re vera accidens — «19 explicat^ et scientiam 
accidentis non posse esse docet — «28. 

1026« 33 c(?^l' èTisì — b3 ?.exTéov. — ciTiXwg a33 
quum oppouatur iis determinationibus, quibus singula en- 
tium genera distinguuntur, idem significat atque óAwg vel 
cidiooioTùjg, cf. ad zJ 15. 1020^ 33. — Entis autem genera 
eadem enumerat, quae distinxit /J 7. Respici ad expositio- 
nem variarum entis signifìcationum inde apparet quod dicit: 
wv tv pLÌv fjv, ncque vero: cov iv j-iiv èarc, quae quidem 
verba referenda esse ad librum zi comprobavi p. 18. — Ad 
signifìcandam primam categoriam utitur pronomine re ri 
perinde ac A 8. 9896 12. 1. 10456 33. A 2. 10696 9. 
N 2. 10896 8, vel pleniore formula rò ri è6Ti, E 4. 10276 32. 
Z 1. 1028« 11. / 2. 1054« 15. Sopb. el. 22. 178« 7, cf. 
An. post. I 22. 83« 21. — Diversis entis generibus in pro- 
tasi aliquanto longiore enumcratis, antequam apodosin tiqóù- 
rov — XvAxéov 63 ordiatur, distinctionem in protasi factam 
breviter in mcmoriam Icgentibus revocat: quod quum aptis- 
simc per particulnm Òì] fiat, secutus vestigia codd. ET et 
Alcxandri kneì òì] scripsi prò vulg. kiid Sé. 

10266 3 UTC ovSe^ìcc — 12 éyov. Nulla doctrina opc- 
ram pouit (ovÒeuia Oeojoia 63, cf. K 8. 10646 17: ovóefA-ia ràJv 
naoaòeòojuivojv k7tL0Tì]^C)V nQceyfiaTeverca ti^qì rò ovfLifie^)]- 



E 2. 1026 ò. 287 

'AÓg, et ad z/ 30. 1025«30) in ente accidentali vel efficiendo 
vel cognoscendo, ànuQa yao ìgtiv, quae autem infinita sunt, 
ea non possunt cogitando pei curri, cf. F 4. 1007« 14: zcu 
yaQ àdvvarov àneigd y' ovxa rà ovu/js/Si^xóra Si-s?.&e2v. ce 2, 
994^ 30. Hoc architecturae primnm exemplo illustrat, deìnde 
geometriae, oi'd' 6 yeojfxéTor/g &eojQÙ rà ovtoj ovfi^s^rjzoTa 
Toìg cyjjficiOLV , ov8' sì "éreoóv hari rgi'ycovov y.cà TQiyojvov 
Svo òg&àg e/ov. Alexander TQiywvov dici putat triangiilum 
materiale, rgr/covov dvo òo&cig e/ov triangulum matheraati- 
cum. Quae interpretatio quamquam parum ex ipsis philo- 
sophi verbis petita est, non habeo tamen quam meliorem 
afferam. Etenim recte quidem dixerit quispiam rò dvo òg- 
'd'àg 'éyeiv esse ex Aristotelis sententia vTzcwyov vel av^^s- 
^ri'/.óg trianguli, cf. ad zi 30. 1025« 32; hoc igitur videri 
quaeri, utrum triangulum per se idem sit ac triangulum per 
accidens aliquod, xò dvo òg&àg eyeiv, determinatum. Posse 
hanc esse Aristotelis sententiam non negaverim, ncque ta- 
men ei interpretationi magnopere confidam; agitur enim hoc 
loco de eo quod proprie est GVfi^e^7]y.óg, non de eo quod 
quum sit ovi^i^e^rjxòg '/.ad-' amò proxime ad ipsam substan- 
tiam accedit et scientiae profecto subiicitur. 

1026^ 12 y.aì tovto av?.óyojg gv^itiltitel — 21 ^i) 
oVTog. Non sine ratione accidere ut nulla sit entis acci- 
dentalis scientia, Platonem testem abhibet, qui sophistam, 
in accidentibus quum maxime occupatum (cf. K 3. 1061* 8. 
An. post. I 2. 716 10), circa non-ens versari dicat, cf. Plat. 
Soph. p. 237 sqq. Petitas autem esse sophistarum captio- 
nes e natura rerum accidentalium comprobat allatis quibus- 
dam sophismatis, quae ut in vulgus nota verbo significasse 
satis habet. Veluti quaerunt, utrum idem sit an diversum 
musicum esse et grammaticum. Sive ais sive negas, in eas- 
dem incidis insidias; si idem esse dicis, hominem ostendunt 
qui alteram tantum artem tenet; sin negas idem esse, osten- 
dunt aliquem, qui utraque est eruditus. Ad idem redit al- 
tera quaestio: y.aì ^wvGiy.òg Kogioxog xaì Kogiaxog. Tertia 
captio, b 18 y.ccì el ttccv — 20 inovGixóg, quomodo sit intelli- 
genda, cognoscitur coli. Top. I 11. 104* 24: (O-éoig èarì) 
nsgì (òv Xóyov 'é^ouev kvavTLOv ratg dó'^aig, olov òn ov 
nàv rò òv Ìjtol yevòfievòv honv i} cudiov, yxi&aTiEg oi oo- 



288 E 2. 1026 &. 

(f'iaral cfaaiv f.iovoiy.òv yaQ ovra yQafAfiarrAÒv elvai ovre 
ysvóuevov ovre àtdiov ovra. Quaeriiiit sophistae, iiiim qiiae- 
ciiiique simt aut aeterna sint aiit aliquando facta (618 ù 
nàv o av y, /u} ccel Sé, yéyovsv), quod qiuim facile quivis 
affirmet, ipsi non esse omnia aut aeterna aut facta aliquando 
(ov nàv To òv ìjroi yei'ó^isvóv èanv y ccìSlov Top. 1. 1. ) 
hac usi ratione demonstrant. Fuit quispiam antea musicus, 
postea factus est grammaticus; atqui nec musicus factus est 
grainmaticus, quoniam id quidem ad nullum generationis ge- 
nus potest referri, ncque scraper fuit; ergo rò ^lovaixòv 
ovra yQaufianxòv elvai consequitur ut sit ome yevófÀcVOV 
ovre cudtov. — Panilo aliter idem sophisma Ar. exponit 
K 8. 1064^23 — 26. Ibi enim ex eadem propositionc pro- 
fecti, ut quis dicatur antea musicus fuisse, postea artem 
grammaticam didicisse, concludunt sophistae, quoniam si- 
mul sit musicus et grammaticus, nec tamen scraper fu^a-it, 
siraul factum esse utrumque. Quod ut est manifesto fal- 
sum, ad refutandum idem piacitum confertur, quod orane 
ens vel aeternum esse vel generatum vulgo dicunt. 

10266 22 drjXov de — 24 eariv^ Eodera arguraento 
utitur ad refutandam rerum mathematicarum exsistentiam B 5. 
1002« 28 sqq. 

10266 24 ce XV ojiicog lexréov — 1027« 2 ròv olzo- 
dóaov. — 6 28 hh, ccvayxi^g xtL cf. ad z/ 5. — Eandem ac- 
cidentis definitionem, ut rò aviÀ/3e/j)]x6g sit tò tov wg hnì 
tÒ Tioì.v didlei^^ia Alex. p. 416, 32, exponit J 30, cf. Top. 
II 6. 1126 1: TMV nQayf.iciTMV rà f.ièv éj ccvayxìjg èoTi, rà 
(5' (hg knì tÒ 7co?iV, rà d' ònóreQ' hv/ev. — Post tioXv 6 30 
addi iubetSpcngol (Miinchn. G. A. 1843. N. 243. p. 915) 
rà S' ovò' Mg èm rò tioXv, quam coniecturam, licct collato 
loco libri K 8. 10646 35 et scriptura edd. Aid. et Sjlb. 
commendari videatur, cquidem nec nccessariain esse arbi- 
tror nec vero aptain. Ncque enim proximis verbis dicit 
Aristotelcs: tovtÓ èorc to ov^i^epìyAÓg, sed: avn] ccQX^Ì 
y.aì cc'vrrj ccìtlcc kcjiì tov elvca to av/ii^e/j)]xóg. At manife- 
sto non rò ovÒ' cog bù to tioXv yiyvófievov, quod ipsum est 
avu/jefji/y.óg, dici potest causa esse ut sit aliquid ovin/Se/ji^- 
xóg, vcrum potius rò ojg M to noXv yiyvófxevov, quoniam 
intcrcapedincm quasi quandam relinquit quac possit expleri, 



E 2. 1027 a. 289 

id princìpìum est et ea causa ut sit omnino rò gv^^e^ii- 
xóg. — 6 31 o yccQ av rj f.n]T àsì xvX. lisdem prope ver- 
bis rriv xvyjiv describit Phjs. Il 5. 1966 12, cf. Top. 1. 1. 
An. post. I 30, atque idem exeniplum y^^iiMVoq km avvi af- 
fert Phjs. II 8. 199a 1. 

1027« 4 SlÒ Gvvé^Tì — 19 azeTtréov. Exposita tov 
Gvpi-^e[3ì]x6Toq natura a e notione de eius causis disserit et 
unde esse re vera 6vul98/jì]xóg cognoscatur significat; sed 
haec quidem ita sunt disputata, ut, licet sententia scriptoris 
non sit dubia, tamen iustum ratiociuandi ordinem desidere- 
mus. Sw, inquit, 6vvé/3ì] (fajj^év, '/.al éotiv Mg tzolsì, ànlCòg S' 
(h. e. quatenus est òiponoióg) ov tioìh. Hinc apte ad caii- 
sam efficientem accidentis transiti tojv ^hv yccQ akXoQV èviora 
dvvdfisig stai — wQiG^ihi]. Atque haec quidem verba ma- 
nifesto librariorum errore depravata sunt; earum enim re- 
rum, quae vel necessario vel plerumque fiunt, non solum 
interdum, èviore, certae ac definitae sunt causae, sed utique. 
Ncque apud Alexandrum vel Asclepium ullum reperias ve- 
stigium, unde eos èvioTS in textu habuisse concludas; immo 
si Alexandri verba p. 417, 19 contuleris, scribendum conii- 
cias: TMV fièv yàq àXXoiV aìriai t£ y,ai dwaf^isig eloiVf 
quae emendatio si non ipsam Aristotelis manum restituii, 
aptam certe efficit sententiam et eam convenientem cum 
verbis proximis «7: tmv yciQ y.axà ovf.i^Bpi]y.6g — 6Vfi/3e^rj- 
y.óg. Sed etiamsi hanc maculam absterserimus, non toliitur 
propterea perplexa argumentandi ratio, quae in sequenti dis- 
putationis parte cernitur. Nam postquam accidentium acci- 
dentales etiam causas esse dixit, proximam enunciationem a 
particula ware orditur, ut conckidere videatur, quae inde 
consequantur; sed eo potius transit, ut statuendum esse di- 
cat, praeter ea quae plerumque fiunt fieri alia quaedam per 
accidens, nisi forte ponere quis voluerit omnia necessario 
fiieri. Deinde (wara ri vh] ììtX. «13) materiam ad utrum- 
que pariter aptam causam esse accidentium significat. Tum 
iterum docet, unde cognoscatur, esse re vera quaedam per 
accidens, quod idem copiosius demonstrat de interpr. 9. 
Hunc quidem sententiarum ordinem significasse satis est, ut 
eum nec aptum nec iustum esse appareat. Aliquid certe ad 
restituendum meliorem ordinem proficias, si vv. «13 w6T6 

Aristot. raetaph. ed. Bonitz Voi. II. 19 



290 E 2. 1027 a. 

7} vXi] — 16 àSvvarov posiieris ante «8 mot' èneid/j, quae 
couiectura si ad ipsam rem apta iudicetur, propter idem 
enuuciatioiium initium non prorsus improbabilis TÌdebitur. 
— «15 àQ'/Jjv oh T7]vdì h]7iTÌov, iiit. Tov dsì^ai ori eart ti 
avfi/3s^ì]y.óg. — «19 vgtbqov oxsTZTèov, cf. ^ 7. 

1027« 19 OTL §' — 28 6iQi]T(xi. Scieiitiam quae vere 
ac simpliciter (ccTz/Mg) hoc nomine appelletur, non esse nisi 
eorum, quae aeterna sint neque unquam muteutur, tojv ùvx 
èvSa/ouévcov a/Mog e^^eiv, Aristoteles docet An. post. I 1. 
716 15 (cf. Waitz ad h. 1.). 4. 73« 21. 6. 7# 36 — 39. 
7. 75* 24. 33. 88^ 31. Latiore tamen sensu scientia, prae- 
ter aeterna et necessaria, etiam ad ea refertur, quae ple- 
rumque vel sunt vel fiunt, cf, An. pr. I 13. 326 18: tn:L- 
6Tiju7] Sa y.aì 6vXXoyL6^iòg ccTcodeixrixòg tmv jLièv àooiOTcov 
ovx eOTiv Slcc tÒ cctccxtov eivai rò aéoov, rwv Sé Tiscfvxó- 
TWJ/ (h. e. Tcòv còg km rò noXv ovrwv, cf. ibid. 610) £6tl. 
An. post. I 30. 876 20. Quae autem praeter consuetudinem 
sunt, ea vero, sive 6VjLi/3s/jì]xÓTa dixeris sive c<6qigtc(, extra 
scientiam cadunt. — In exemplo febris, quae mulso adhi- 
bito levetur, obscuritas quaedam inest «24: rò Sì- Tiaoà 
TOVTO oi'X 'é'è^i' X^yeiv , nóre oh, oìov vovuijvia' ì] yàg àù 
i] cbg èTiì tÒ 7io)^v xcà rò tì] vovi,n]viq. Extrema enim verba 
hunc videntur in modum accipienda esse: etenim id quo- 
que, quod interlunii tempore fit (rò Ty vovui/Viu), aut sem- 
per (h. e. quoties est interlunium) aut plerumque fit, neque 
cadit extra normam et consuetudinem. Quod licet per se 
haud inepte dicatur, tamen non potest cum superioribus ver- 
bis recte conciliari; antea enim ipsum interlunii tempus prò 
exceptione positum est, quae non contineretur cadem ac re- 
liquum tempus lege. Quare non videtur negligendum, quod 
articulum rò ante ri} vovuìjvia Bekkerus ex uno cod. E re- 
cepit; quodsi hunc articulum ex auctoritate reliquorum li- 
brorum omiseris, et, quae vix dici potest mutatio, prius i] 
in Tj mutaveris: ìj yào àù i] ojg kTtì rò nolv , xcà TÌj vov- 
^ì^via, longc aptior exsistet sententiarum ratio. IMedicus 
docet febricantibus plerumque prodesse mulsum, at non pot- 
est docere, (juando non prosit, veluti si sumamus interlunii 
tempore illud non esse salubre; quatenus enim vel semper 
vel plerumque utile est mulsum, utile erit etiam interlunii 



E 3. 1027 a. 291 

tempore, quod nimirum intra illos fines sive perpetuitatis 
sive consuetudinis cadit. Coniprobari videtur liaec conie- 
ctura Alexandri interpretatione p. 418, 24: dia Se to wg èTZÌ 
tÒ 710/.V òjcfeXùGO^cii, aviiSaivEi y.cà èv Ty vovuiivia còcfé?u- 
uov, quamquam proximis eiiisdem ioterpretis verbis ad Bek- 
kerianara lectionem videmur retrahi. 



GAP. III. 

Quae sint accidentis^ i. e. rerum fortuitarum^ causae. 

Superiore capite universam iam de accidente quaestio- 
nem Ar. videtur absolvisse, ipse enim sub fniem disputa- 
tionis «26 dicit expositum esse r/ èori to avu^e^Siy/.óg, dia 
TfV cdriccv èoTi, ori èTnar/jiiì] oix eoriv avrov. Nihilo secius 
quae sint rerum fortuitarum causae denuo hoc capite dis- 
serit. Ut omnino, ait «30, esse aliquid possit per accideus 
ac fortuito, quod re vera esse antea cap. 2 ex evidentia ex- 
perientiae comprobatum est, causas etiam esse oportet quae 
non per se sed per accidens sint causae, cf. Phvs. Il 5. 
196« 24: ÓJ0716Q yào '/.al 6v hOTi to uèv xcc&' amò to Sé 
y.ccTà Gvu^8/9i]y.óg, ovtco y.aì aìnov hvSixsTai, elvai, olov ol- 
y.iccg y.a&' amò uèv airiov to oìy.odopir/.óv , yaTcc avu/js^i]- 
y.òg Se to Isvxòv rj to uovar/.óv. to jLiev ovv y.a&' amò 
aiTiov ojgiouévov , rò Se y.aTa GvuiSe^^iy/.òg ccóoiOTOv xtI. 
Eiusmodi causae quod exsistere et interire dicuntur avev 
Tov yr/vso&ai y.aì (f&eioBGd-ai «30, apte explicat Alex. p.419, 
16: t/. ixi] oìxoSóuov Sia ysvéoeojg Tivog y.aì fia&riaeo)g y.aì 
6?Mg yooviy.rjg naoaTaosojg eìg to eivai oìy.oSóuog y.cà 
Svva6&aL TToieìv oìxiav i)y.ev. eìg Se to tco uèv 7]Se7av elva^ 
TTjV oìxiav, Top Sé ?.v7iì]oav (cf. 2. 1026* 6), ovSauojg Sia 
TOiovTov Tvvòg i]xev, — àìJJ àyoóvcog cvvéf^ii ama tÒ yi- 
vsG&ai. aiTiov amòv tov }.v7ielv ti'iV oìxiav. — Esse autem 
eiusmodi causas necessarium videbitur reputanti, aliter si 
staluntur, consequens esse ut omnia necessario fiant. Yel- 
uti quaerimus, num hic sit moritnrus nec ne; morietur, re- 
spondetur, si exierit; atqui exibit, si sitiverit; ita regrediendo 
ab effectu ad causam tandem inde a certo quodam futuri 
temporis momento deveniemus usque ad hoc praesens tem- 
pus et usque ad causam aliquam, ex qua, sive ea est sive 

19* 



292 E 3. 10276. 

non est, necessario ille, de quo quaesivimus , eventus aut 
procedet aut non procedei. Possumus etiam in qiiaerendis 
causis supergressi praesentia usque ad praeterita redire, zàv 
VTiSQnrjdi^arj rig sìg rà ysvófASva ^6. Necessario hic, qui 
nunc vivit, moritur; namque in eodem eius corpore con- 
traria elementa coniuncta sunt. Sed utrum per morbum an 
per vini sublato contrariorum quasi concentu sit interitu- 
rus, id nondum certum est, sed aliunde est suspensum, èàv 
rodi yhrjTca ili. Itaque usque ad certam qiiandam cau- 
sali! redeundum est in causarum indagatione, ncque ultra 
(fié^QL Tivòg ^a8lL,e.L ccQ^rjg 6 11, int. rò Tigàyiia vel 7] tmv 
aÌTiMV ^i]Tì]6ig)^ ibi principium est quaerendum rerum for- 
tuitarum, quae utpote fortuitae nullam omnino habent cau- 
sali). Id autem num pertineat ad materialem an ad finalem 
an ad moventem causain, videndum est. 

Suffecturam cuiquam liane esse disputationis Aristoteli- 
cae interpretationem non credo, veruni diffìcile est ea in- 
terpretari, quae philosophus ipse non satis distincte et per- 
spicue explicuerit. Nimirum quales non sint causae rerum 
fortuitarum Aristoteles per exempla illustrai, quales sint in 
medio relinquit. Illud enim ipsum quod verissime dicit: rov 
y.arà avu^e[jì]xòg yiyvofiévov xaì rag aìriag elvai zara ovix- 
^e/Siy/.óg^), nihil aliud continet nisi negativam defìnitionem, 
non esse eius causas aìriag naO-' avrò. Haec autem post- 
quaiii recte statuit, non videtur omnino quaeri posse tiÓte- 
Qov wg eìg vXriv xtL, nam quae sunt per accidens cau- 
sae, eae suapte natura inliaerere quidem possunt cuilibet 
causarum generi, sed in nullo genere tcov xai)' avrò al- 
Ttcov continentur. Nec vero apte in superiore capite for- 
tuitarum rerum causam in materia posuit, coore i) vh] 'éarai 
aìria ì] hSe/ofiévìj naQct rò wg èjiì rò nolv aXXojg rov ava- 

1 ) Reclius, sed parum Arislolclicc, ha«'c propositlo liane videtur in for- 
raam redigi posse. Forluitura, av/itftfPì]y.6q, videtur quidpiara fieri, si non 
ad suam ac propriam cansain refcrtur, sed ad tìjv naxà <nif(PflJi]y.òq alxlav. 
Veluti, ut ular exf.'mplo Ai-islolelico, rò tÌ]V oly.lav rolq f<h' 'ì}óelai>, rotq di 
/9Aa/?foà)' fìiat 2. 1026 ^7 forluitum est, si respexeris consilium aedificatoris, 
qui neutrnm liahiiit in animo, sed ei aceidit, avvfjìtj, ut liis placcat, illis dis- 
pliceat aedifieinrn. At idem rò rrjv oh/Jav — fJXafìfQuv flvav nccessarium 
videhitur, si naturam vel loci vel aedificii et liabitantium iudicantiumve ho- 
ininuni nnluras respexeris. 



E 4. 10276. 293 

^e^i^xórog 1027« 13; materia enira si nihil est aliud quam 
potentia ad contraria pariter apta (cf. yl 5. 1071« 10: 8v~ 
va^u Sé 7] vXf]' TOVTO ycxQ èarc rò dvvàfievov ylyvea&ai. 
afiq)ù}, al. ), quoniam recipit tantum formam ncque ipsa quid- 
quam facit, non potest efficere, ut a lege ceteroquin observata 
discedatur, Tiagà rò wg hnì rò noXv. Ita Aristoteles attigisse 
potius videtur quam solvisse hanc quaestionem, quam vereor 
ut ex iis, quae posuit, principiis potuerit omnino dirimere. 

CAP. IV. 

Ens per accidens et ens tamquam verum quoniam non 
signì/icant propriam ac peculiarem entis naturam, his omis- 
sis transeundum est ad ipsum ens, quaienus est ens. 

1021b 18 tÒ Se — 29 èTiùGzeTiTéov. Apodosin lon- 
gioris huius enunciationis ordiri a verbis ooa f.dv ovv ^28, 
quod monui in Obs. p. 33, nunc comprobare possum Alexan- 
dri iudicio p. 424, 7. Eundem interpretem secutus p. 423, 20 
parenthesin non usque ad verba oca /Lièv ovv b 28, sed usque 
ad \v. ov yao èon 6 25 extendi. — Id quod esse dicitur quia 
verum est, vel non esse quia falsum est, exsistit ex notioni- 
bus vel coniunctis vel disiunctis (cf. Waitz Org-. 16« 12, 
17« 15) et omnino in eo versator, ut inter affirmationem 
et negationem diiudicetur, tts^ì ^sqig^iov àvriffccGecog, cf. 
O 10. 10516 2 — 6. Hoc quo magis appareat, veritatis et 
falsitatis definitionem interponit; quae quum in coniunctione 
cernantur notionum et disiunctione, ac iure quaeratur, qua- 
lis tandem sit illa coniunctio, ex qua non mera cogitandi 
dicendive series (rò ècps^ijg 624) sed unitas quaedam con- 
sequatur, id quidem explicare in alium locum differt, aX?iog 
kóyog, cf. Z 12. Inde per verba ov ydo hon 'AtX. rev erti- 
tur ad eam, quam exorsus est, protasin confìrmandam: cer- 
nitur verum et falsum in notionibus coniungendis et diri- 
mendis, quia non in ipsis rebus inest veritas et falsitas, sed 
accedit demum ex mentis quadam actione, àlV hv Siavoiq. 
Sed hoc ipso, quo utitur, Siavoiccg vocabulo monitus, non 
omnia ita esse comparata, ut iis coniungendo et dirimendo, 
quae est Scavoiccg natura et virtus (cf. ad F 7. 1012« 2), 
veritas vel falsitas accidat, sed esse etiam, quae excluso 



294 ZI. 1028 «. 

omni errore simpliciter vel sciri debeant vel nesciri, addit: 
Tiegì Sé Tcì ànlà ov§' èv rjj diavola, cf. 10. 1051^ 17 sqq. 
His expositis concìudit: oGa fièv ovv (de cuius particulae 
usii in apodosi cf. ad A 3. 983«33) 8h deojQrjaca tieqì to 
ovTcog ov y.cà f.u) 6v (i. e. tisqì to cog cc/i7]&èg ov xaì rò wg 
xpsvdog fu) ov), vGTSQov èmGxsTTTéov, cf. 10. lam vero 
transeundum ad ipsum eiis eiusque causae in\ estigandae sunt, 
qiiateiius est ens, siquideiii et accidens et veritas ab ente, 
quod proprie et per se ens est, pendent nec seiunctam ab 
eo naturam habcnt et exsistentiam, ovx e^co §i]lov6iv ovadv 
riva (fV6tv Tov ovTog «2, cf. K 8. 1065« 24. 

1027^ 33 Si ai gel cur scribendum putem prò vulgato 
àipaiQEì expositum est in Obs. p. 90. 

1028« 4 cfavaQov — 5 rò ov. Idem prope iisdem ver- 
bis bis Aristotelem dixisse et in fine huius libri et in exor- 
dio proxime sequentis, 1028« 10 to ov — 11 TioGay^òig, vix 
verisimile potest videri. lam quum singuìornm einsdem ope- 
ris librorum distinctionem ab antiquissimis editoribus inter- 
pretibusque Aristoteìis institutam et mutatam esse, et uno IMe- 
taphysicorjim loco diserte traditum sit (cf. ad M 9. 1086« 21) 
et in aliis operibus Aristoteìis certissimis rationibus demou- 
strari possit: non improbabile est, haec extrema libri .£" verba 
vel addita esse ab iis, qui hoc in loco disputationem iuter- 
ciderent, vel inde orta, quod eadem verba ab aliis ad fniem 
libri superioris traherentur, ab aliis prò cxordio proximi li- 
bri haberentur. — Simili ratione superioris cuiusque libri 
conclusio cura proximi libri exordio aliquoties conciuit in 
Etb. Nic. IV et V, VII et Vili, IX et X. 



z 

GAP. I. 

E diversis enlis generihus primum et tempore et no- 
tione et cognitioìw est suhslantla^ 1028« 10 — 62, haec igi- 
lur investiganda est ei qui ens^ quatenus est ens, cogno- 
scere voluerit — '> 7. 

De universa huius capitis disputatione cf. Treudel. Kat. 
p. 71 sqfj. 



Z 1. 1028». 295 

1028« 10 rò ov — 31 st?;. Ens qiium multifariam di- 
catur (cf. ad jT 2. 1003« 33. J 1) et tot quidem raodis quot 
distiuguuntur categoriae, quarum e numero, quia aliunde (cf. 
ad E 2. 1026« 34. 4. 1028a 5) iain notae suut, potissimas 
enumerasse satis habet: prima ex bis omnibus est substan- 
tia, si ve tÒ tl èarc, cf. ad £ 2. 1026« 36. orav ^ìv yào, ait 
«fl5, sificousv Tcoìóv Ti róde y.rX. Hac enunciatione orditur 
quidem eam argumentatiouem, qua substantiae primum de- 
beri locum vuìt comprobare, nec tamen ipsam iara affert ra- 
tionem, sed exemplis modo substantiae et reliquarum catego- 
riarum discrimen illustrat. Quamquam in ipsa bac enuncia- 
tione, OTCiv uèv yccQ — i] &eóv , inest quod lectorem non 
possit non offendere. Nimirum non id agitur, ut quaelibet 
substantia a reìiquis distinguatur omnibus, sed ut ab una 
substantia reliquae distinguantur categoriae omnes eique op- 
ponantur. Itaque iure exspectes qualitati, Tioìóv ti Tode, non 
opponi exemplum et quantitatis et substantiae, à?y?J ov tql- 
7ii]yy i] ccv&oconov, sed et qualitati et deinde quantitati pa- 
riter unam opponi substantiam, quemadmodum deinde sub- 
stantiae opponitur quale et quantum, ov Aev/.òv ovdè &sq- 
fiòv ovSè ToiTH'iyv. Sed hoc utrnm ipsius Aristotelis negli- 
gentiae tribuendum sit, an librariorum incuria omissa quae- 
daìn putemus, difficile est dicere; Alexander manifesto idem 
in textu habuit, quod nunc vuigatum est. — Ita per exem- 
pia significatis diversis categoriis omnium primam substan- 
tiam esse eo comprobat, quod reliquae omnes eam requi- 
rant eique quasi inhaereant, cf. 13. 10386 26. 1. 104.56 27. 
N 1. 10886 4. Propterea licct in universali entis notione 
etiam qualitas contineatur, tamen dubitaverit quispiam, utrum 
qualitas vel affectio, si per se et absolute enuncietur rò y.a- 
O-fja&ai, tÒ l'yicdveiv, ens aliquod significet necne, sed en- 
tis dignitatem ibi potius cerni putabiraus, ubi simul cum 
qualitate definitum quodpiam subiectum, cui illa inhaereat, 
significatur, veluti quum dicimus to y,ci&}]Lievoi> , rò vyicd- 
vov. Nimirum èv Ty y.ciiijyoQia r;) Toiavii], h. e. si huuc in 
modum quidpiam enunciatur, èucfaivevai ?) ov6Ì(x i. e. cfai- 
VBTai hvvTZccQyovGci i) ovGici, cf. «35: ccvayyj] yào èv Tcò éxd- 
6T0V Xóyìp tÒv Tijg ovaiag hvvTtdoyEiv. Itaque quum reli- 
qua omnia per substantiam in numerum entium adsciscan- 



296 Z 1. 1028 a. 

tur, praecipiio ac primario sensu ens, ut quod non praedi- 
cetur de alio subiecto eiusque determinationem quandam si- 
gnificet, oh TÌ 6v, sed de quo praedicentur reliqua, est sub- 
stantia. 

1028« 31 TLolXaxMg — ^7 tI kariv. Substantiam quod 
dixit esse tcomtcoq 6v, quoniara plus una signifìcatione ali- 
quid primum vel prius aliis esse dicitur et tria potissimum 
hoc loco (cf. z/ 11) distinguenda videntur prioritatis ge- 
nera, prius tempore definitione cognitioiie, quovis modo sub- 
stantiam TTQcÓTcog 6v esse comprobat. Ac primum quidem 
quod tempore quaedam priora esse dicit, si rem subtilius 
examinaveris, non tam temporis ponit discrimen, sed ipsam 
essentiae dignitatem distinguit, siquidem substantia per se 
et absolute est ncque aliunde suspensa, reliquae vero cate- 
goriae substantiam requirunt cui inhaereant, rcov alXwv xa- 
Tì^yooi]uccTcov ovdèv y^cogiatóv, ami] Se jliÓvi], cf. Plijs. I 2. 
185« 31: ov&tv yào tojv aìXtov xcoqlotÓv kan nagà tvìV 
ovaiccv Tidvza yccQ zax)' VTZoxeiuévov rijg ovaiag Uyerai, 
Sed quoniam in generatione sine quo aliud esse nequit, id 
tempore prius esse solet, facile temporis nomen etiam ad di- 
stinguendam essentiae dignitatem deflectitur. — Quod deinde 
?^6yq} ttqÓtsqov dicit esse substantiam reliquis catcgoriis, id 
mirum videatur reputanti, alibi Aristotelem rò "kóyco ngóve- 
Qov et rò ovaia tìqÓtbqov ita opponere, ut lóycp TtQÓreQov 
accidens sit re concreta, quoniam ad definiendam rem con- 
cretam requiritur accidens, M 2. 10776 1— -14. 3. 1078« 10, 
cf. /I 11. 10186 31. / 3. 1054« 28. Verum v. lóyog h. 1. ea 
est vi usurpatum, qua sacpe non solum distinctum additis 
voce. Òqlgtl'aÓq, tov ri i)v slvai, rov ri èari, rijg ovoiag, ei- 
Sog, fWQcpi], èvéQyeia (H 3. 10436 31. — z/ 2. 1013« 27. 
29. 10296 20. Z 4. 10296 20. 5. 1031« 12. J 6. 1016« 34. 
~ An. post. I 4. 73« 36, 38. II 10. 936 39. — z/ 8. 1018« 

10. — B 2. 9966 8. ZÌI. 10366 5. Jl 2. 1043« 19. — // 1. 
1042« 28. — // 2. 1013« 19), verum etiam simpliciter ac 
per se usurpatur (F 4. 10066 26. Z 5. 1031« 7. 10. 10346 31. 

11. 10366 1.3. al.) ut signilìcet notioncin substantialem. lam 
ubi cuiuslil)C't rei delìnitioncm proponerc susceperis, si ea 
non ipsa est substantia, ab eo ordiendum erit in defìniendo, 
ut primum substantiam ponas, cui illa inhaereat, àvdyxtj 



Z 2. 1028 &. 297 

ìv T(p éxdoTOV ^óycp ròv rìjg ove lag èvv^tccQ/sw «35, Iiuic 
demum addas accidentia, cf. ad J 28. 10246 4. — Denique 
quum yv(A)6u tzqmtov sabstantiam esse dicit, ex ipsa argu- 
mentandi ratioiie, «36 — *2, cognoscitur per formulam ri 
èari non primum subiectum vel primam categoriani (die 
Subslanz), sed ipsam rei naturam (das Wesen) significari. 
Eandem ambiguitatem, quae h. 1. in voce, rò ri èarc con- 
spicua est, in ipsa etiam ovaiag notione contineri, appare- 
bit ex. disputatione cap. 3. — ^5 ol S' aneiga. Anaxago- 
ram et Democritum intelligi vere Alex, monet. — 67 wg 
eÌTiEÌv, cf. ad A 1. 980« 25. 

CAP. IL 

Antequam suhstantiae naluram investigare ipse susci- 
pit, varias et vulgi et philosophorum de ea sententlas pau- 
cis enumerai. 

10286 8 Soxsl — 13 ijXcog. Vulgarem hominiim de 
substantia opinionem significari cognoscas e verbis Soxsì, 
(paveQcóraray cpafiév. Corporibus autem communi fere ho- 
minum consensu tribui substantiae dignitatem, saepe monet 
Aristoteles, cf i3 1. 1042« 25. ^1. 1069«30. 7V/2. 1077«31. 
et ad J 8. 10176 10. Cuius opinionis exempla primum affert 
animalia et plantas eorumque partes, deinde rà cfvar/.à 6m- 
fAara, quo vocabulo hic dementa, r« (XTiXà acóuavcc, significari 
ex proximis verbis apparet; tum xaì oca i] ^Óqlcì tovtwv 
(int. TMV axoixeiMv) i] ex tovtwv èoTiv, i] /lioqimv ?5 tzccvtwv. 
Adiectivo navTMV opponi potius exspectes -i] tivmv vel i] 
èviwv, quod vocabulum et leni admodum mutatione in tex- 
tum potest inferri et aliquam, licet non satis certam, com- 
mendationem hnbet ex interpretatione Alexandri p. 428, 7: 
xaì oaa (A,ÓQia tovtcov i] ex tovtcov eì6Ìv i] ticcvtmv i] èvicov. 
Quod si fxogicov genuinum fuerit, in eiusmodi explicatione 
videtur acquiescendum esse: quaecunque vel ex partibus ele- 
mentorum Constant, veluti animalia et plantae, vel ex omni- 
bus simul elementis, veluti coelum sive mundi sensibilis 
universitas. 

10286 15 Soxsì Sé — 27 alo&ì^Ta. Qua ratiocina- 
tione ducti quidam substantiae vim a corporibus ad eorum 



298 Z ò. 10286. 

fines, superficies liiieas puncta, tianstuleriiit expoiiit Arist. 
B 5. 100'2« 3. Non Platoiiis autem et Platonicoriim sisni- 
ficari bis verbis sententiani, id quod Alex, arbitratur p. 428, 
16, ex eo intelligitnr, qaod iieque recte Platonis pbiloso- 
pbiam bis angustis rerum matbematicariun teiiiiinis includere 
poterat, et infra, ^19, eius sententiam, nominato ipso auctore, 
distinctam ab bac matbematica pbilosopbia commemorat. In- 
telligendi potius sunt Pytbagorei, cf. Brandis, Mus. Rben. 
1828, 2. pf 218 not. Zeller Pb. d. Gr. I. p. 109. — His.quum 
opponit eos, qui praeter sensibilia nibil esse eiusmodi in re 
ac veritate censeant, non de uno Hippone cogitandum est, 
quod Alexander voluit p. 428, 21, sed omnino de veteribus 
physiologis lonicis, qui rerum sensibilium sensibiles et ipsas 
causas statuebant; cf. ad B 5. 1002« 8. — De tribus rerum 
generibus, quae Platonem posuisse dicit, cf. ad ^ 6. 9876 14; 
ea Speusippus ita videtur auxisse, ut, quae eodem genere 
Plato complexus erat, veluti res mathematicas, ea iu infe- 
riora quaedam genera distingueret et suum cuique generi sta- 
tueret principium, cf. ad yj 10. 1075^ 37. Zeller Ph. d. Gr. II. 
p. 337. — Quam extremo loco significat sententiam 624: évioL 
de rà f.dv eiSi] xtL, ea et ipsa pertinet ad doctrinam idea- 
rum et numerorum, qualem a Platone inventam eius disci- 
puli immutaverunt, cf. ad 31 9. 1086« 2 sqq. 

10286 27 71 eoi — 32 tI èonv. Instituendae subti- 
lioris de substantia disputationis inde capit initium, ut 
prima quasi et extrema ducat notionis lineamenta, vnoTvnM- 
oauévoig tÌ]v ovoiav tzqojtov ti horiv, cf. 3. 1029« 7: rviicp 
eior^Tai, et de vi v. v7ZOTV7iov6&aL Trend. El. p. 49. Waitz 
Org. 101« 8. 

GAP. III. 

Q,uae polissimum substantine nomen sihi vindicent, 10286 
33 — 36. De suhiecto^ iiTroxeijnévco, ut in quo cernatiir sub- 
slanliae vis ac iliguita.s — 1029« 26; materia ntrinn prò 
snhatantia habenda sit necne — «34. 

102S6 33 lÉyETccL — 36 yTiaxei/nevov. Quaestionum 
initia !it sacpissimc capit e vulgatis hominum iudiciis (cf. 
ad // 2. 982» 4 sqq.), ita boc loco investigaturus, quae sit 
snbstantiae vis ac natura, a vulgatis tum inter philosopbos 



Z 3. 10286. 299 

opinionibus orditur, ut inde cognoscatiir, ubi potissimum 
substantiae natura invenienda esse videatur. Et, nisi forte 
plura, quatuor certe potissimum esse dicit, quae prò diver- 
sis philosophorum sententiis substantiae vim sibi vindicent, 
tÒ Ti rjv uvea, rò y.a&óXov, to yévog, rò vn:oxsiusvov. Quo- 
rum primum quidam et extremum proxima stati m disputa- 
tione excutit; quae autem duo medio loco posuit, to yévog 
et TO y.cc&6?.ov, ea et suapte natura adeo sunt confìnia, ut 
quaerendum sit, quid discriminis inter ea statuat Aristoteles. 
Sunt enim loci haud pauci apud Aristotelem, quibus facile 
adducaris ut eum credas omniuo non distinxisse rò yévog 
et tÒ 'Aa&óXov. Yeluti hoc loco in principio disputationis 
de substantia instituendae quatuor se signifìcationes sub- 
stantiae perquisiturum dicit; sub finem autem disputationis 
cap. 13 init. transiturus ad to y.a&óXov, dicit, quoniam duo 
sint pertractata, rò vTToy.elusvov et rò ti i]v elvai, reliquum 
esse TO y.ci&ólov, ut ipse testari videatur non esse ex suo 
iudicio distincta to yévog et to za&ó?.ov. Aliis locis a voc. 
yévog ad yadóXov et vicissim a y.a&óXov ad yivog ita transit, 
ut nihil inter utrumque discriminis intercedere videatur, cf. 
B 3. 998* 14: Tioòg da TOVTOig si y.cà oto (.làìuGia àgyaì tcI 
yivrì elol, noTegov del vouìCslv tcc tiqùótcc twv ysvcòv ào- 
yàg 7] Ta ea^ciTcc yccTi/yoQOVusva hnì tcòv aTÓf-icov; y.aì yccQ 
TOVTO eysL àuq)iG/3/]Tì]0LV. si tdv yào àel tcc za&óXov uàX- 
Xov àoycti, (faveoòv otl t« cìvcotcìtco twv yevwv TavTcc yccg 
XéyeTac ycnà nàvTOòv xt?.. Sed licet bis aliisque similibus 
locis ad aliquam veritatis speciem adduci possit, non di- 
stingui ab Aristotele to ya&óXov et tò yévog, nec usquam, 
quantum memini, ipse Aristoteles diserte harum notionum 
fìnes describat, potest taraen, si acrius attenderimus ad sen- 
tentiam philosophi, quid statuat discriminis cognosci. Nimi- 
rum ya&ólov est, quod ipsa docet vocabuli origo, rò y.aTCi 
Tov olov yaTì]yoQOVfievov, cf. An. post. 14. 73* 26: y,a&ó- 
Xov de Xéyo) o ccv ycncc navTog re VTzàQyij ycà y.a&' amò 
xaì 7] avrò, cf. quae collegit Waitz Org-. I. 17« 39. Quid- 
quid igitur de aliqua notione ita praedicatur, ut non uni 
vel quibusdam rebus, quas illa complectitur notio, sed omni- 
bus pariter tribuendum esse censeatur, id est ya&óXov. Inde 
fìt ut, quidquid est yévog, idem necessario sit xa&ókov, cf. 



300 Z 3. 1029». 

A 1. 1069« 27: rà yivn 'Aa&ólov elai. J 3. 10146 9. 6. 1015* 
28. H 1. 1042« 15. hi non solum genus de aliqua re uni- 
verse praedicatiir, sed etiam differentiae et rà y,ad'' avrò 
GvuiSs[ji]x6Ta. Quare latius patet iiotio tov 'Aad^ólov quam 
notio generis, cf. A 9. 992* 12: d fu) Sojaei yévog rò xa- 
&óXov elvai. Et genus quidem id demiim est, ut ipsis uta- 
raur Aristotelis verbis, quod primum ponendum est tain- 
qiiam reliquarum determi nationum fundamentuui, si definire 
volueris quid sit aliqua res, cf. Top. I 5. 102« 31: yévog d' 
èarì tÒ xarà tiXeìÓvwv xaì diacpegóvTMV T(y ecdeL hv reo ri 
èavù xaTi-jyoQovfievov. Z 7. 1033« 4: y.cd tovtÓ èari rò yk- 
vog 6ig o TCQÓùTov Ti&eTai. I 3. 1054* 30: XéysraL Sé yévog 
o afÀ.(pM ravTO Xéyovrai zara n]v ovaiav tcc Siacpégovrcc. 
8. 10576 38 et ad J 28. 10246 4. — Ex hac notionum ra- 
tione facile explicabitur qui fìat, ut videatur interdum Ar. 
commiscere inter se rò yévog et rò y.adóXov, veluti jB 3 I. 1., 
nec tamen re vera commisceat. Quein autem locum attuli 
ex capite 13 liuius libri, ibi rò yévog propterea videtur omi- 
sisse, quoniam in investiganda notione rov ri i)v elvai non 
potuit non generis adhibere notionein. 

10286 36 rò ò' vjToxeifA,evov — 1029« 34 tiqmtov. 
Primum notionem rov vrcoxeijiévov persequitur. Substantiae 
enim quum haec communi omnium consensu tribuatur na- 
tura, ut nec aliorsum spectet nec aliunde suspensa sit, rò 
VTioxeifievov, h. e. id quod non alieno essentiae fundamento 
eget, sed ipsum aliis praebet fundamentum in quo con- 
sistant, naturam substantiae optime videtur exprimere, cf. 
ad J 8. 10176 10 sqq. lam vero VTioxeì/iievov, ait «^2, tqÓ- 
nov ^év riva i) vXi] kéyerai, aXXov Sé tqÓtiov i) ^OQCfi], tql- 
TOV Sé TC) éz TovTcov. In Catcgoriis cap. 5 ubi substantiae 
naturam exponere orditur eamque esse dicit, quae fAi]T£ y.a&' 
VTio'/cei/Liévov Tivòg Xéyerai (cf. ad yl 9. 9906 31) i^u^t l-p 
vnoysiinévcp rivi éori, idcoquc ipsa est iiTioyeifASVov, primo 
ac potissimo sensu substantias esse contendit res singulas 
et concretas, qualis est ó rìg avd'QWTiog, 6 rìg 'iniiog. Quod 
quum dicit et vulgaris opinionis auctoritatcm sequitur et 
notionis rov vTioy.eLfxévov vini diligenter observat. lam quum 
in rebus singulis et concretis distinguatur materia, quae de- 
finitur, et forma, qua illa definitur, hoc loco cum re con- 



Z 3. 1029 a. 301 

creta (rò é% tovtmv, to avvolov a5) sìmul et formam no- 
minat et materiam. Et illam quidem qui possit huc referre, 
infra explicat «23: Ta uèv yaQ aXXa xijg omiag xan^yogeì- 
rat, avvi] Sé rrjg vh]g, formaoi aiitem qua ratione possit ad 
VTioxsifievov referre, equidem non assequor, sed non pos- 
sum quin negligentiam quandam disserendi in eo cerni pu- 
tem, quod cum materia et re concreta simul tertium illud 
attulit, quod plerunique cum iis coniungitur, oblitus, ut vi- 
detur, se agere de vTcoxEt^iivcp. Et ipse quidem Aristoteles 
et in hoc libro formam, rò eldog, perquirit non ubi de vttO' 
xeij^^évcp sed ubi de ro5 ti 7]v uvai disputai, et alibi, z/ 8, 
ipsas has duas signifìcationes substantiae inter se opponit, 
ut vel sit vnoxslfisvov sa^^arov vel róds ti xaì y^oiQiavóv. 

lam de materia ita disputat, ut ea et videatur primum 
ac potissimum substantiae nomen sibi vindicare et eadem 
hoc nomine indigna esse (cf. Phjs. I 7. 191« 19: tlÓteqov 
Se ovolcc rò elSog rj to VTioxsifiSVOV, ovtzm SrjXov), usus ni- 
mirum duabus illis, quas modo commemoravi, notis, ex qui- 
bus substantia cognoscatur. Primum enim eam sumit esse 
substantiae naturam, ut non de alio quopiam praedicetur; 
ex ea conficit, ut materiae quum maxime tribuenda videa- 
tur substantiae dignitas. Etenim reliqua omnia, qualitates 
quantitates affectiones alia id genus, subiectum quidpiam re- 
quirunt, quod definiant et cui inhaereant; materia ipsa illud 
est subiectum, cuilibet formae recipiendae pariter apta. Ita- 
que quoniam est rò v7ioxelj.isvov eo^aTov , necessario vide- 
tur prò substantia habenda esse. !ASvvaTov Sé, «27. lam 
alteram adsciscit substantiae notam; oportet enim substan- 
tiara esse separabilem ac defìnitam (rò tÓSs ti «28, cf. ad 
J 8. 1017A 25); materia vero ncque separatur unquam vel 
per se potest cogitari, nec definita est, sed pò test quali- 
bet forma defìniri. Materia igitur non est substantia, sed 
eo potius inclinabimus ut formam, cui illae insunt, quas re- 
quisivimus, virtutes, substantiam esse statuamus. Inde trans- 
itus paratur ad investigandum slSog et rò ti i]V elvcci, quod 
proximo capite excutere suscipit. 

1029« 5 MOT e si to slSog TÌjg vlrjg tzqÓtsqov xaì 
^lalXov 6v. Quod formam priorem dicit esse materia, iam 
alteram substantiae notam, ut sit tÒ^£ tl xaì y^MQiOTÓv «28, 



302 Z 4. 1029 ò. 

praecipit. Proximis auteiii in verbis utrum vulgata scriptura: 
y.cà Tov è^ cc/Licfoìv tzqÓtbqov éovai Sia ròv avvòv Xóyov, 
an lectio Alexandri p. 431, 24 et cod. Ab et Bessarionis: y.aì 
rò kh, àurpoìv 'AtX. praeferenda sit, satis dubium videtur. 
Qiium cdìui res concreta medium quendam locum obtineat 
inter formam definientem et indeilnitam materiam, utrum- 
que ita potest explicaii ut recte se habere videatur; utrum 
scrìpserit Aristoteles tum demum certo posset iudicari, si 
satis constaret quo spectet universa haec enunciatio. Ac 
sequente quidem disputationis parte utraque videtur lectio 
commendari posse; etenim modo «29 to eJSog y.aì rò è^ àpi- 
cfoìv prius materia ideoque substantiae propius dicit, modo 
a 31 tÒ et, àficpoìv posterius dicit mera ac simplice forma, 
vazéga yccQ (int. i) è^ a^icfolv ov6Ìcc rov etdovg) xal §r}h], 
nimirum sensui et experientiae manifesta. 

1029« 22 ò rò elvai areQOV xaì tmv xaTi]'yo q làiv 
éy.ccGry. Quae tribuuntur materiae qualitates affectiones 
cet. , eae re quidem et exsistentia cum materia in unitatem 
coalescunt; notione tamen materia ab iis differt, to slvaL 
'éTBQov. Cf. Trend. Kat. p. 39. 

1029« 25 ovdh Sì) al ànocpaaeig. Materiae, quum 
quaelibet categoria possit praedicando coniungi, nulla ex 
omnibus categoriis potest inesse. ISihilo vero magis nega- 
tiones categoriarum , veluti rò (xi) 6v , to ànoiov , ro ano- 
oov, ei possunt per se inesse, sed per accidens, yndg^ovao 
y.arci ovu/96{h]y.óg. Etenim anoiog materia dici potest, qua- 
tenus dellnietur per qualitatem, anooog quatenus deiìnietur 
per quantitatera; quaelibet igitur negatio non per se, sed 
alius cuiusdam rei adhibita ratione tribuetur materiae. Cf. 
^ 2. 10696 18. 

GAP. IV. 

Quid sii tÒ Ti 7]V eh'ac et fjuihus in rebus suum ac 
pt'incipem Itnheal lorum. 

1029'> 1 Lttel S' — 13 loyiXMg. Opponi saepissime 
ab Aristotele ca quae nobis propiora ad cognosccndum et 
aptiora sinit, et ca quae suapte natura sunt magis ad cogno- 
sccndum idonea, t« ìjuìv sivc nQog i)fiag yr(OQt,f.i(ÓTSQa et 
rà (fvoei yvcooifAtóreoa, et ad illud quidem gcnus referri res 



Z 4. 1029 ^^. 303 

singulas ac sensibiles, ad hoc genera et primas causas, sa- 
tis et notum est et explicatum, cf. Trend, de an. p. 337 sqq. 
Waitz Oro-. 716 21 et 71« 1, p. 299. Hejder krit. Darst. I 1. 
p. 164 sqq. Itaque quum rem absconditam et ex intima no- 
tionis natura repetendam investigare suscipit, quo magis via 
ac ratione procedat disputatio, ex iis quae nobis sunt pro- 
piora, ad ea, quae natura priora sunt, se progressurum pro- 
mittit. — Hanc fere esse huius loci sententiam facile appa- 
ret; sed ipsa verba si quis diligentius excusserit, sententia- 
rum ordinem bis male interruptum sentiet. Primum enini 
quod dicit: nqù egyov yaQ to (.UTaiSaiveLV elg rò yvMQi^M- 
T6Q0V xtL bS, frustra in iis, quae antea dieta sunt, quaeras 
cuius tandem rei haec verba causam ac rationem afferant. 
Dixit enim proxime se disputaturum de reo ti 7]V eìvai, quia 
id ad cognoscendam substantiam pertinere supra (cap. 3 init.) 
signifìcasset; at num propterea ad contemplandum rò ti 7]V 
eIvcìl accedit, quia discendi ea est via, ut ab iis, quae no- 
bis sunt notiora, ad notiora suapte natura transeamus? Mi- 
nime vero, sed to ti ip eìvai, sua quidem natura primum ac 
proximum, nobis remotissimum est et absconditum. Deinde 
^12: 'Aciì nQMTOV elncouev evia neQÌ avTov Xoyr/Mq, quid 
signifìcetur per pronomen aviov re quidem ipsa manifestum 
est, nimirum to tl i]v flvai, sed grammatice qui potest fieri, 
etsi plurimum licentiae scriptori concesseris , ut pronomen 
avTov referatur ad id, quod et longe ante commemoratum 
sit, et quum alia plura sint interposita, 63- — 12, non possit 
non oblivioni datum esse? Utrique offensioni mederi mihi vi- 
sus sum Obs. p. 129 transponendis verbis: kTiBÌ J' kv àQyfj — 
0'6M()i]Téov nsgì cìvtov ^3 post ^12: dia tovtwv avrcÒv. Quae 
quidem coniectura, quum nec e libris manu scriptis nec ex 
Alexandro aliquam possit repetere veritatis speciem, tamen 
viri doctissimi, Leonardi Spengel, assensu (Miinch. Gel. Anz. 
1843. Nr. 243 ) non mediocrem nacta est commendationem. 

1029* 12 acci — 22 ev. Primum Xoyr/Mg se disputatu- 
rum dicit de Tcp Ti i)v sivai, quia orditur a defìuiendo Ao/w 
Tov T7]e (cf. de voc. loyrAÓq ad jT 3. 1005*22), et ita de- 
mum distinguere parat, vel quarum rerum sit to tì]^ qua- 
rum non', vel quomodo ad iHud cognoscendum perveniatur. 
Et significare quidem rò r?;£ dicit non accidentia nec affé- 



304 Z 4. 10296. 

ctiones vel alia id genus, sed ipsam rem quae et qualis est, 
oxi ean tò ri i]v elvac ^xaarov o léyercci zad-' avrò. Ita 
qiiidem in libris omnibus et scriptis quos Bekkerus contu- 
lit et cditis exliibetur. Sed quum axaCTOV nec nominativo 
jiec accnsativo casa coniungi possit cum rò ri i)v slvai, 
quoniam haec formula ubique aut dativo, quod est frequen- 
tissimum (cf. Trend. Mus. Rhen. 1828, 4. p. 459 sqq. ) aut, 
quod rarum est (cf. ZI. 1032^2), genitivo coniungitur, vel 
ponendum est 'éxaavov post "ktyeraL, quam lectionem Ale- 
xandrum in textu suo habuisse apparet p. 433, 11. 14. 19, 
vel prò ty.aGTOV scribendum est ixaCTw. Et hanc quidem 
coniecturam, propositam in Obs. p. 95, praeferendam censui 
propter ea quae deinde exposita legimus 614 rò col slvat, 
h20. 26: Tov Ti riv sivaù éxccarcp, cf. J 17. 1022« 9. — lam 
quid significet illud Kad-' avrò, exemplo illustrat: ov yaQ 
kart tÒ 6oì eìvca (hoc enim idem significat ac rò ti ìjv 
EÌvai coi, cf. An. post. II 4. 91^ 4 — 9. de an. II 1. 412* 
11 — 13. Trendel. 1. 1. p. 467) rò f.iov6ixc5 eìvai. Nimirum 
tu es quidem, ut hoc ponamus, musicus, sed in eo quod es 
musicus non cernitur ipsa tua essentia, verum potius hoc 
tibi accidit. — Sed etiam semotis accidentibus nondum sa- 
tis definitum potest videri, quid dicatur rò Ti]e, quia ipsum 
illud xad' avrò non eadem ubique vi usurpatur, cf. ad zi 18. 
Alia enim ratione Callias dicitur xa&' avrò esse vel Cal- 
lias vel homo vel animai, alia ratione dicitur i) ènicfaveca 
XCC&' avrò xexQco6&ca. Corpus enim inficitur albo colore, 
quatenus extrema eius pars, superficies, eo colore inficitur; 
superficies vero ipsa per se inficitur. Ubi autem ad defi- 
niendum rò tije adhibemus rò xa&' avrò, illam cogitamus 
notionem, qua xa&' avrò id significat, quod in ipsa natura 
alicuius rei vel generis inest. Piopterea dicit: ov yaQ to 
oifTcog xa&' amò (int. XtyetaL zi i]V dvai) wg ènicpaveicc 
XevxÓv (i. e. còg i) inicfavELcc kéysTcxc xaO' avvrjv Xevxi) el- 
vcti) , (JVC ovx tare rò ènicfccveia elvau rò lavxfo eivai, h. e. 
quod natura supcriicici non cernitur in eo, quod est infecta 
colore albo. Quodsi quis in definiendo T(p Ti]e ènicfapsta 
hoc, quod modo notavimus, vitium ita sibi vidcatur evitare, 
ut inKfccvEia in ipsa definitionc addat, veluti si dicat: rò 
èmcfapeiu elvrd hovi rò knicfjaveici levxìj HvaL, ne is qui- 



Z 4. 10296. 305 

dem videri potest rò ttjs recte descripsisse. Sia ri; ori tiqÓg- 
eariv avrò. Ncque euim licei, si quam rem definire velis, 
ipsam rem defiiiiendam adhibere ad defiuitionem. Sed ea 
demum definitio rò ri i)v elvat, recte assequetur, quae ipsam 
rem denotet, nec tamen eam ad defiuitionem adsciscat ^ ), 
quod quomodo fiat infra cap. 12 exponitur. Quare si quis 
dixerit: rò hmcfaveia ?,evxìj dvai èoTù rò hTiLcpaveiq^ eivac 
Xeiq, is non quid sit rò rrjB èTcìcpavsla definivit, quippe quod 
in ipsa definitione adsciverit, sed rò ?,£vxo) stvcci idem esse 
dixit ac rò Xslq) aìvac, horum enim alterum prò altero in 
definitione posuit. 

1029S 22 è Tisi 8' — 1030« 17 elvat. Per liane dispu- 
tationis partem quaeri, num compositarum etiam rerum, h. e. 
earum, in quibus substautia per quantitatem vel qualitatem 
vel quamlibet affectionem definita est (èTtsl eari. y.aì y.axà 
rag a?dag y.(XTì]yooiag avv&BTa yrX.), esse aliquod rò ri 
7iv elvcii statuendum sit, eamque quaestionem ita agi, ut 
notione rov tì]£ supra proposita dirimatur: id quidem aper- 
tura est; sed quae sit singulorum verborum sententia, qui 
sententiarum contextus, adeo mihi quidem et scriptoris ne- 
gligentia et librariorum culpa obscuratum videtur, ut si 
modo probabiliter verba explicuisse videar satis me effe- 
cisse putem. — Quaerit igitur ^25 num compositarum ex 
substantia et accidente rerum sit rò ttjs necne, veluti ?,£vx(p 
ccv&QcÓTiq) (int. num sit an non sit) ri 7]V elvai ?i£vx(p àv- 

1 ) Haec Aristotelis verba : ìv o5 aqct (.i-tj Ivéffxai Xóyo) avrò , Xeyovri, 
avrò, ovToq o Xóyoq rov tC t/i» slvai ly.dffro) Trendelenburgius 1. 1. p. 46 9 
ita vertit: In demjenigeii Begrìffe icird fiir ein jedes das tò tC iji' d- 
rai seyn, in welcheni nicht das Individueìle {avrò) liegt, ohgleich er 
das Individueìle hegreift (aussagt) {'/JyovTi avrò). Sed Hcet ne re- 
spexerimus quidem sententiarum nexum, cui parum apte notio illa das 
Individueìle obtrudìtur, id profecto ex constanti Aristotelis usu dicendujn 
erat rò tì (cf. ad r 2. 1003* 33), non auro, i. e. auro rò òoitó^ufrov. 
Itaque vernacule hunc potius in modum illa verba ^^dentu^ interpretanda 
esse : Derjenige Begriff also ist fiir ein jedes Ding Begriff des rò ri 
ijv eirat, in iveldieni es selbst nicht enthalten ist, wàhrend er es dock 
hezeichnet. Confirmatur haec interpretatio coli. Top. V 3. 130* 38: t-^ar^ 
dvaffKevaì^ovra fihv el avrò) TTooffy.é/urjxai ov rò ìóiov ànodi'dojcnv, ?/ twj' 
avTov rivi! ou yàg ìaiai y.alòìq y.eifievov rò Xòioy. rov yàg ^ta&elv yà- 
Qiv uTtodlòorai rò Xòiov' ai»TÒ (.uv ovv avrò) òfioioìq àyvoìffrov iffrt, y.rk. 
VI 4. 142" 34: àXXoq ò" al avrò) xf/Qrjrat rÒì OQiLOfiai'O). 
Aristot. metapli. ed. Bonitz Voi. IL 20 



306 Z 4. 10296. 

■d-Qoónq). (Voc. ^Ivca ante Xevxco àv&QoÓTicp omnes quidem 
libri et scripti et editi omittunt, sed adeo constans haec 
formula est apud Aristotelera, et ipsum verbum uvai ad cou- 
ficiendam eius formulae vim tam necessario requiritur, ut 
additum fuisse a scriptore persuasum habeam.) Qua qui- 
dem in quaestione ne quis obiiciat in unam notionem et in 
unum vocabulum coaluisse oportere id, cuius esse omnino 
velimus Ti ijv uvai, ponit Isvxòv av&Qconov uno vocabulo, 
commentitio eo quidem, denotari, eavca di) ovovia ama l^à- 
Tiov, quemadmodum vulgari usu nasus obtusus, igitur sub- 
stantia cum accidente, uno vocabulo tov 6ifA.ov appellatur. 
Itaque iam quaeritur: ri hori rò ifxarUp elvai; Sed quoniam 
antea esse dixit rò tL tjv uvai izaarco o Xky^Tai yiad' 
avrò, ipse sibi hoc obiicit: at non esse hominem album 
inter ea, quae per se dicantur, àlXà ^i)v ovdè tmv xa&' 
avrò ksyofiévcov ovSè tovto, ideoque ne quaeri quidem li- 
cere, num sit eius aliquod ri i]v slvcci. Ad hanc dubitatio- 
nem respondet (usurpatur enim part. ij ad afferendam obie- 
ctionem, quam scriptor ipse sibi facit, cf. Top. IV 4. 125« 23. 
VI 3. 1406 4, 12, 31. 6. 144« 11, 6 20, 34. al.) distinctis duo- 
bus modis, quibus aliquid non per se possit dici, ?; rò ov 
7cc(&' avrò Myerai Si^àJg, quorum nimirum ad neutrum id 
videatur pertinere, de quo nunc agitur. Significat autem 
duos istos modos his verbis: rò /nèv yàg to5 avrò alXco 
nQOGy.uGi^ai Xéysrac o ÒQt^ezaL, h. e. to /nèv yàq My^rcti 
(int. oi) xad' avrò) reo amò o ÒQi^STai aXXq) nQOGT.Ha&ai, 
oìov xtX. Sì id, quod est definiendum, ipsum alteri rei tam- 
quam accidens inhaeret, quemadmodum albus color inhac- 
ret homini, is autem, qui definire accidentis naturam, rò 
?^evx(ù slvai, susceperit, non accidens sed rem compositam 
et concretam, ròv Xevxòv av&QcoTzov, definierit, hic unus est 
modus, quo quid non per se dicatur. rò de (int. Xéyerat 
ov xa&' avrò) T(o aXXo avrei) (int. 7iQ06KeÌG&aL^)^, oIov el 

1) Alexander, qnem Scliw. in intorpr. vcrnacula secuttis est, snpplen- 
dum pntat TTQOff/.fìnOai òeìi', ci", p. 436, 23: dfl TTQoaOslvai zò Sflv ttqoct- 
xflaO-at, o oj'/ 71 ourry. filai, uà mj in nav roioinov' tÒ oh ?JyiTat ov xaO' 
avrò h' rm òflv «AAo 7T(jo(TxùaO-at avroi , o ov TiQÓffy.ficai' oXov el rò 
i/iàciov (Tt]/(aCi'ei ròv Xivy.òv ai'O-QOìTiov, 6 ói 6Qit,óf(aroq rò i/.idriov le'yet 
ori l/idxióv iati yimiia òiaxQiTiy.òv oxpBOìq' òiov yno ixQoayùaOai ròi 
OQi<T/i(0) rov Ifiailov y.at a)J.o ri, olov rò t,(7)ov nf'Qòv òCnovv, ov -nqóayiei- 
rai, (jj(Ttè ov y.aO arto 0)nl(Taxo rò i,f<aiior. Al tale addllamentnrri, deli' 



Z 4. 1029 Z». 307 

ai]fiaivoL xtX. Alterum igitur tov ^r} xax)"' amò Xky^6&ai 
geniis hoc est, si id quod est definiendum aliud quidpiam 
habet sibi inhaerens (r<» àXlo amS 7iQoaxsìa&ai) , quem- 
admodnm homo albus inhaereiitem sibi habet album colo- 
rem, atque is qui album hominem defÌDÌre susceperit, non 
rem concretam, sed accidens modo, album colorem definie- 
rit; at homo albus est ille quidem album quidpiam, sed 
non in eo cernitur ipsa natura albi coloris, ov jLiévroi ri 
r^v Xevxw EÌvav, Haec duo genera tov jlitj xa^' avrò M- 
yea&ai antequam et describit accuratius et exemplis illu- 
strat, bis verbis distinguit ^30: xaì tovtov èorì rò fAev èz 
TZQOG^éascog, rò de ov. Nimirum ex TiQoo&éascog illud ap- 
pellat, quum definiendum est accidens, at in definitione 
adiungitur, TZQoari&ETai, illud accidens substantiae; ovx ex 
TiQoad^éGScog alterum dicit genus, quum id quod definitur 
est quidem ex TtQoa&éascùg , i. e. res concreta, sed definitur 
tamquam ovx ex ngoad-éaecog, h. e. tamquam solum accidens. 
lam facile apparet, neutri horum generum necessario esse 
subiiciendum, si quis rò tì]b rei per accidens quoddam de- 
terminatae susceperit definire; manet igitur etiam nunc ea- 
dem, quam et ante posuit et nunc ad eam revertitur, quae- 
stio «23: àXXà reo i^arlai uvat dg' ecrrt tI i]v elvai tv olcog^ 
Sed quid omnino distinctis bis duobus generibus tov firi 
xax)-' amò Xkymd^ai ad eam rem, de qua quummaxime agi- 
tur, profecit Aristoteles? Nisi fallor dicendi quadam ambi- 
guitate deceptus abduxit potius a solvenda quaestione, quam 
ad eam quidquam attulit. Quaerit enim quarum rerum sit 
tÒ ti]e quarum non, et ad solvendam eam quaestionem duo 
affert definiendi vitia, alterum quum in definiendo accidente 
substratum falso adhibetur ad definitionem, alterum quum 
in definienda re concreta subiectum falso omittitur. Quid 
hoc ad describendos eos fines, intra quos omnino conti- 
neatur to ti riv flvai? Scilicet illa vitia definiendi, quo- 
niam res definienda non definitur ipsa qualis est, significa- 
vit formula Toìf /.ti] xa&' avrò Xéyea&ai, atque ex definitione 
TOV TI i)v Hvai apparet, non esse rò rrie, nisi tmv xa&' amò 

7iQ0Cf}i£l(7&-ai, nec potest e supcrioribus verbis recte repcti, nec sì posset 
aptam efficerct sententiara, siquidera ita dìccretur substantia TTQoay.aìa&ai 
accidenti, quum potius accidens dicendum sit nQoaxsìa&at substantiae. 

20* 



308 Z 4. 1030 a. 

ksyof.iévcov. Ita videntur sane haec artissime iiiter se coliae- 
rere, re vera piane disiuncta sunt; etenim quum to tìjb 
esse dicit tmv xa&' amò Xsyo^évwv, cogitare eum tamen 
tÒ t7]s esse tmv xa&' avrò ovtojv, id est autem tcov oii- 
ccwv, et ex universa notatione tov ti]b qualem ubique tra- 
dii et e proxima disputatione apparet. 

Reversus enim ad eandem quam supra proposuerat 1029^ 
25 quaestionem: àXXà rw Ilaria) elvai àqa sazù ri t^v sìval 
ri oXcog; non esse respondet, i] ov. (Secutus sum eam tex- 
tus emendandi rationeni, quam proposui et comprobare stu- 
dui in Obs. p. 118 sqq., non quod eam ab omni parte cer- 
tam esse opiner, sed quia nec in vulgato textii acquiesci 
posse intelligo nec meliorem video ab aliis tentatara esse. 
Praeterea autem signum interrogationis post v. olwq vide- 
tur ponendum esse, ut a part. ?j ordiatur responsio, ex ea 
Aristotelis consuetudine, de qua cf. Waitz Org. 66« 2. Trend, 
de an. p. 208.) Cuius enim rei esse velimus rt r}v elvai, 
eam oportere esse TÓde r^ «3, 4 et tiqmtov «10, h. e. opor- 
tere esse rem defìnitam, unam, et unam quidem primario 
sensu et suapte natura, nec vero propterea unam, quod vel 
affectio vel accidens ei inhaereat (zara Tia&og, dog ovu^s- 
l3i]xóg «14) vel aliud quid praedicati loco ei tribuatur (xcp 
àXlo xav' àXXov Xéyeo&aL «4, 10) vel cum aliquo coniun- 
età sit (zara ^ezoyj^v «13). Haec vero omnia, quae vel 
excluduntur vel requiruntur, si cuius rei rò ri ìp uvai ve- 
limus esse, unice simul cadunt in rà ykvovg dòri «12, h. e. 
in eas res, quae a natura a genere ad species descendente 
sine ulla vel accidcntis vel fortuiti admistione definitae sunt. 
Hae sunt re vera ovaiai, harum naturam (otisq róde ri 
«3, 5, cf. ad r 2. 1003^33) rò ri i)v eivai defìnit, et unice 
TOV Ti]£ descriptio et cxplicatio, non cuiuslibet rei circum- 
scriptio, sua ac propria vi ÒQio/nóg vocatur. 

'0()tafA,óg et to tl tjv slvat ita inter se cohaerent, ut 
saepissimc alterum per alterum Aristotcles explicet. Sicuti 
enim hoc loco, ubi agitur de cognoscendo tm ti^s, hoc de- 
fìnit adhibita roii ÒQia/nov notione: rò tl ip €ivai haxiv 
oaojv ò Xóyog iarìv oQiaftóg, ita alibi ad describendum oqi- 
Cfióv adsciscit to ti i]v uvea, cf. Top. I 5. lOl'^ 39: éaTc 
Ò' ooog (.dv Xóyog ò to tl ip dvca arj/uaivMV. 4. lOl/-» 21. 



Z 4. 1030 «. 309 

8. 1036 10. VI 1. 139« 33. 4. 141^» 23. VII 3. 153« 15. 5. 
154» 31. Ali. post. II 3. 90* 16: ó òoia^òg ovalag rig yvco- 
QiG^óc. Latius patere Xóyov quaiii òqì6^i6v et ex hoc, de quo 
agimus, Metaphysicorum loco et ex omnibus quos aliuude 
adliibuimus facile patet. Quam ob rem Tiàg OQia^òg Xóyog 
èari, Top. I 5. 102« 5, at non Tiag lóyog ÒQiaiA.óg. Oppo- 
nuntur enim inter se Xóyog et ovofia, ita quidem ut ovo^a 
uno signo notionem aliquam vel notiones plures comple- 
ctatur, lóyog autem id quod cogitatur per ambitum quen- 
dam verborum circumscribat et explicet, cf. ad F 4. 1006* 2. 
Itaque cuiusvis nominis, quo subiectum cum praedicato ali- 
quo vel accidente coniunctum significatur, ori vtkxqx^l róde 
T(5^B «15, reddi potest Xóyog («14 lóyog earai — 16 vtkxq- 
^61, i. e. éxdoTov xaì tcov alXctìV, ooa ^j] èazù yévovg etJ?^ 
èccv f] ovovia, lóyog sarai, 6 Srj?iMV ri GrjpLaivei, olov XéyM 
OZI tÓSs T(Sds vjiaQx^i', cf. Alex. p. 439, 4), et vicissiiii si 
quis est Xóyog, nomen potest poni sive usitatum sive iio- 
vum et commentitium, quod ambitum circumscriptionis iu 
unitatem coraprehendat, eoTau yàg ovo/Lia òxcpovv Xóycp rav- 
tÓv «9; sed oQiOfiov vim ac dignitateni Xóyog tum demurn 
assequitur, quum substantiae naturam sive rò ri rjv eJvat ex- 
plicat. cf. An. post. Il 7. 92* 26: el ccQa 6 ògitófAevog Sei- 
xvvGLV ?5 r/ èaiLV i] ri 6ì]uaiV6i rovvofiia, el fii] èarc fiijSa- 
jLiòjg Tov ri èanv, eh] av ò OQiainòg Xóyog òvóuaxi, ro amo 
6)]^uaivo)V. àXX' aronov. tiqmtov fièv yàg xaì fiì) ovGccov àv 
eh] xaì TCOV /lu) ovtmv 6ì]fiaiveLV yàg eort xaì tà f.i7] bvia. 
eri ndvreg oh Xóyoi ògia/Lioì dv elev eh] yàg dv óvo/^ia dé- 
o&ai ónoicpovv Xóya, w6Te ógovg dv SiaXeyol^ie&a Tzdvveg 
xaì i] 'IXiàg OQiG^òg dv eh]. 9. 93* 35. cf. Waitz Org. 94« 
11 et quas ille adhibuit aliorum disputationes. — «9 ?; IXidg, 
usitatum Aristoteli exemplum earum rerum, quae sunt avv- 
SèGficp Iv, cf. praeter An. 11. 11. 1030* 9. H 6. 1045« 13. 
Poet. 20. 1457« 29. — «16 aTiXov dx^L^éozegog, cf. ad £ 1. 
1025* 7. 

1030« 17 7] xaì — *13 o va lag. Aristoteles quum in 
iis, quae modo disputata sunt, rò Tì]e non tribuendum di- 
ceret nisi substantiis, iam eius notionis ambitum ipse sibi 
videtur nimis angustis finibus circumscripsisse; quare addit 
primum quidem ac potissimum illud tiibui substantiis, sed 



310 Z 4. 1030 a. 

qnodainiiiodo reliquis etiam categoriis. Haec laxior rov ti]S 
significatio coiiiuncta est artissime cum vario tov slvac usu, 
qualem siatuit philosopluis. Esse eiiim licet primaria vi ac 
potestate substantia dicatiir, tamen eius notionis vis ita at- 
tenuatur, ut reliquis etiam tribuatur categoriis. Quae omnes 
quum dicuntur esse, id ipsum ut sint nec eadem vi ac no- 
tioue tribuitur omnibus (avi'covvuwg, vel quod hoc loco di- 
cit còaavTùjg «35, xa&' 'év ^3), nec tamen per meram nomi- 
nis identitatem diversa prorsus et disiuncta notioue (òuco- 
vviLicog a'Si, bS), sed propterea quod ad unum ac potissi- 
mum genus rov elvai, ad substantiam dico, reliqua referun- 
tur omnia {Tioòg ev *3), cf. ad F 2. 1003« 33. Quid quod 
etiam illud esse bue refert, quo non exsistentiam siguifica- 
mus, sed praedicati cum subiecto coniunctionem «25: coan;eQ 
èTiì TOV fi)] ovTog XoyL'/.cog cfccol riveg elvav rò {.n) 6v, ov/ 
ccTiXwg c(?J,(x uì) 6v, nimirum XoyiySjg (cf. ad 7^3. 1005^ 22) 
non- enti tribuunt ut sit, quia esse illud dicunt in expo- 
nendo Xóycp TOV jLiì] ovTog, ncque vero ad significandam 
eius exsistentiam, cf. de interpr. 11. 21« 32: to Ss (.u) 6v, 
Òti do^aCTOv, ovx (xh]&èg elneìv 6v tv dó^cc ycco avrov 
èoTÌv oh'/ ori eariv àlV oti ovx eOTiv. T 2. 1003^ 10. A 1. 
1069« 23. Phjs. I 3. 187« 5. Esse igitur bis similibusque 
rebus tribuunt non simpliciter, sed TigoaTi'&hTeg «33, nimi- 
rum tÒ xaT7]/ooovuevov, vel idem per particulam negativam 
àcfaioovvTeg. Quod si esse multifariam usurpatur, conse- 
quens inde est, ut etiam ea quaestio, qua quid sit aliqua 
res quaerimus, tÒ tl èori, plures habeat significationes. Pri- 
mum enim et quasi suum locum habet, ubi ipsum esse po- 
tissima vi pronunciatur, in signifìcanda substantia, unde fre- 
quens est Aristoteli to ti èOTi usurpare ad denotandam pri- 
mam entium categoriam, cf. ad E 2. 1026« 36. Sed quum 
etiam in reliquis praeter substantiam entibus quaeri possit, 
quid res sit et quae sit eius natura, to ti kCTi sensu mi- 
nus proprio deinde ad haec etiam potest transferri, non 
simpliciter, sed adiccta in ipsa quaestione ea categoria, cuius 
quaerimus naturam, ti kOTi tiolÓv, tl ècjTc Tioaóv «23. cf. 
Top. I 9. 103^27: Òrjlov ò' k'S. (xvtmv oti ò to tl kaii ai}- 
fAuiv(»v óre fi-cV ovaiccv 6)]uaivu órt de Tioióv , ÒTè óè twv 
allow Tivù xc(T)]yoQiojv. oTav (,itv yài) hxxufxivov àvd-QOJ- 



Z 4. 1030a. 311 

nov (fy tÒ èy.xeiLisvov av&oomov dvai ì] Kcoov, ri ìgtì Xk- 
ysi y.cà ovGiav oi]ualv6L' orav Sé XQcóuaTog ?.evxov èxxscué- 
vov cfT] tÒ èxxelusvov Xevxòv elvca i] yoùoua, ti èoTL XiyEi 
xcd noiòv aì]uc(ivsi. — óuouog de xcà ènl tmv àXXo)V' exa- 
arov yaQ tmv tolovtùìv, èdv ts avrò tieqì avrov Xéyrivai 
èdv TS. tÒ yévog tibqì tovtov, ti èOTi or/ucdvsi. otcìv de Tiegì 
éTéoov, ov Ti hoTi 6r]uaivei, à?J.à Tioaòv ?; tiolov ij tivcc tuv 
ciVuov xaTriyoQiòJv. — Eadem distinctio primariae et secun- 
dariae significatioiiis denique etiam ad rò ti]b pertinebit, ut 
hoc quum proprie non tribuatur nisi substautiis, deinde quo- 
dammodo et addita quadam determinatione, tL i]v eìvai Tioico 
■ij noaó «31, etiam ad reliqiias categorias extendatur. 

Formulae rò t/ i]v elvca et rò ti ìctì quid significent 
et quid inter se differant, docte et ingeniose explicuit Trend. 
Mus. Rhen. 1828, 4. p. 457 — 483. de an. p. 192 sqq. Et 
de altera quidem formula, tco tjjS, ita illic disputavit, ut 
rem prorsus absolvisse videatur; de altera autem, rw ti è6Tc, 
quum ahi aliter iudicarent (cf. quae dixi Obs. p. 14. N. Jen. 
Litz. 1845. No. 216. Kuhn, de notionis definitione p. 7), de- 
ntio accuratius exposuit Kat. p. 34 — 53, qua in disputatione 
quum tantum non omnia probanda putem, paucis rem signi- 
ficasse sufficiet. Per formulam ti èoTt quoniam quaeritur 
quid res sit, quot sunt diversae significationes verbi esse, 
totidem et ipsam hanc formulam posse usurpari, et prima- 
ria quidem vi eam ad primam entium categoriam, ad sub- 
stantiam, referri, antea est demonstratum. lam vero respon- 
deri ad quaestionem tl hOTi triplicem quidem in modum pot- 
est, ut vel materiali! vel formam vel coniunctara cum mate- 
ria formam indicemus, cf. H2. 1043« 14 — 21, est enim ov- 
61CC i] Te vh] xcà to elSog xcà to ex tovtcov Z 10. i035« 2. 
Sed in definiendo quid sit res, quamquam vel potest vel de- 
bet adhiberi materia, cf. E 1. 1025^ 30, quoniam principem 
tamen locum habet forma ac species, qua illa est definita, 
ad hanc potissimum significandara vergit formula to ti èanv 
ac propterea saepissime coniuncta legitur cum voce. elSog, 
ÒQiaf.i6g, ògi^sa&ai, Xóyog (cf. ad 1. 1028«34), ovoia (i. e. 
?/ xaTcc tÒv lóyov ovoia, ad A 6. 987^ 21 ), cf. A 5. 987« 20. 
6. 988« 10. 8. 9886 29. B 2. 9966 17, 20. F 2. 10036 34. 
E 1. 10256 10, 14, 18, 30. K 7. 1064» 19 — 22. M 4. 10786 



312 Z 4. 1030«. 

23 — 29. An. post. II 3. 90i 30. 9I« 1. 10.93^29,39. Top. 
YI 1. 139« 30. 3. 140« 34. al. Hac vi ubi usurpatur formula 
ri koTi quum manifesto affinis sit alteri toj ti i)v elvai, in 
qua explicanda prope totus liber Z versatur, quid ab ea 
differat quaeritur. Et primum quidem ut recte respondea- 
mus ad quaestionem ri èarc, semotis omnibus illis, quaecun- 
que sunt avf.i/3e^ì]xóg vel Tca&og vel ri xara rivog, id est 
indicandum, in quo potissima ac summa rei ducta sunt li- 
neamenta, hoc est autem genus rei; cf. Top. YI 5. 142* 27: 
tÒ Se yévog ^ovlerai xò ti hari oi^uaiveLV y.al tzqwtov vtio- 
TÌ&eTCiù TMV èv T(p ògia/Licp leyo/névow. I 9. 103^ 36. al. Huc 
referri possunt frequentissimae illae formulae xarijyoQHGdai 
vel VTiccQ^Ecv vel TL&ivai èv T(p ti èari. quas contuli ad // 28. 
10246 5. Sed plenius ut definiatur quid sit aliqua res, ad 
genus addi oportet differentias, Top. YII 3. 153« 17 : xari]- 
yoQUTai S' èv rcp ri èan xaì rà yévi] xaì al diacpoQai. An. 
post. II 5. 91* 29. 13. 97« 23, ita tamen ut potior locus ge- 
neri quam differentiis debeatur (Top. lY 6. 128« 23: zara 
TYIV rov ri èativ aTiódoaiv f,tàlXov àQtiWTTSL rò yévog ij ti)v 
diacfogàv eÌTieiv) ncque differentiae omisso genere recte 
possint ad definiendum rò ti èoTt afferri, cf. Top. YI 5. 
142* 22 sqq. lam si omnia collegerimus, quaecunque èv tco 
ri è6TL '/.aTriyoQovvTai, eaque ex suo ordine disposuerimus, 
ipsam habemus tov tl i)v uvai defìuitionem, An. post. II 5. 
916 29. 13. 97« 23— *6. Top. YI 8. 146* 31, cf. Met. Z 12. 
Itaque rò ti èoTi quoniam referri potest vel solum ad genus, 
vel ad genus cum hac vel illa differentia coniunctum, pot- 
est latius patere quam rò r?;6, hoc autem to Ti]e necessa- 
rio est tdiov (Top. 14) sive àvnxaTi]yoQovfA£Vov , cf. An. 
post. II 6. 92« 7: tÒ tL i)v fivai to ex tmv èv tó tL ècTiv 
lSlov. Si autem piene responderimus ad quaestionem quid 
sit res, Ti ècTi, hac formula perinde'ac formula to tl tjv 
Hvcii ipsa natura substantialis rei significatur. Ex hac am- 
biguitatc formulae tl èaTL utrumquc pariter explicatur, et 
quod intcrdum opponifur tco tì]S et diserte ab ca distin- 
guitur, cf. An. post. I 22. 826 37 sqq. II 6. 92« 7. Top. YII 
3. 153« 18, 19 coli. 14, 1.5. de an. Ili 6. 4306 27. Met. h. 1., 
et quod alibi vcl ita coniungitur cum Tcp tìjs vel iis usur- 
patur locis, ubi tÒ Tì/e poni solct, ut nullum videatur dis- 



j^5. 10306. 313 

crìmen intercedere, t. Ad. post. II 3. 91« 1. 10. 93* 29 coli. 
Top. I 4. 101* 21. 8. 1036 10. — An. post. II 4. 91a 25 
(ubi distiuctas esse has formiilas Trendelenburgio Kat. p. 52 
noD possimi assentire), «15 coli. 6. 92« 6, 7. — 4. 91« 35, 
coli. 6 2. al. — Io enumerandis siimmis causarum generibus, 
materiali formali movente finali, qiiiim formalis saepe per 
tÒ ti]6 signifìcetur, Trendelenburgius qiiidem nusquam eins 
loco tÒ tl èavL inveniri contendit Kat. p. 37, sed, nisi fal- 
lor, in ipsis bis Metapbjsicis, qumn de inventis a snperioribus 
philosophis causarum generibus disputat, rò ri èari usurpai 
ad significandam causam formalem A 5. 987« 20. 8. 988* 29. 

GAP. V. 

Earum reì^um^ quae non simpUciteì^ per se sunt^ sed 
necessario suhstratum aliquod requirunt, num sit omnino 
ÒQLOfxóg necne. 

1030* 14 €;/£t — 27 sl^jy/.auev. Non esse òoiauòv 
TMV ky. 7zooa&é6sojg ?.8youévcov sopra Ar. monuit 4. 1029* 30, 
cf. ad h. 1. lam si quis hoc statuit, quaeritur rivog eorca 
òoL6(.iòg TMV (ÀI] ànliov àXXà GvvdsSvaauévcov 615, b. e, cuius 
omnino sit definitio rei ex iis rebus, quae non simpliciter 
ac per se sunt cogitarive possunt, sed ubique cum altera, 
quae ei subiiciatur (róde èv ràde 618, i. e. forma in mate- 
ria, cf. 11. 10366 23. de an. Ili 4. 4296 14) coniunctae sunt. 
Quae quidem res quales sint, exemplo tov aiuov, solenni 
in hac re (cf. ad E 1. 10256 31) illustratur. Etenim tÒ oì~ 
f^óv obtusam significat formam, non rei cuiuslibet, sed unice 
nasi; itaque accidens est nasi, nec tamen eundem in modum 
atque albus color hominis est accidens, verum ita potius, ut 
aequum quanti alicuius, masculinum genus animalis est acci- 
dens. Haec accidentia, quae non possunt esse nisi in certo 
quodam subiecto, cuius notio in ipsa accidentis notione tecte 
continetur, quum dicit y.a&' avrò iinao/siv 622, alia vi hanc 
formulam usurpat atque alibi plerumque. Alibi enim y.a&' 
avrò vndoy^ELV ea dicit praedicata, quae ut referantur ad 
aliquod subiectum, in natura et notione subiecti positura 
est, cf. ad J 30. 1025« 30; liic vero ea dicit yxi&' avrò 
vTiaQyjLV, in quibus ex pr a edicati natura efficitur, ut cer- 



314 Z 5. 10306. 

tum aliquod subiectum reqiiirant, cf. An. post. 1 4. 73« 37: 
{'/.cixf' avrà Xh/erai — yxà) oooiq toòv kvvTZCiQyóvtoìV avToìq 
avrà èv T(p Xóyco kvvnaoxovai rS ti hCTi dì]XovVTi, olov rò 
ev&v v7tcco)^8i yQauny '/al rò TZSQUfSQég, xaì rò tleqittov xaì 
ciQTLov àgi&jLiw, xaì rò tiomtov xaì 6vv&8tov y.cd laÓ7i?,sv- 
oov xaì éTSQÓu7]xeg' y.cd TiaGi rovroiq hvvTiàoyovaLV èv rw 
?^6ycp T(p TI kari léyovn evO-cc ^dv ygauf.a) ev&a d' c(QC&f.wg. 
Y^^aìtz ad h. 1. et iios ad zi 18. 1022« 27. — Eiusraodi igi- 
tur accidentia vult esse illa f,u) ànlà àXXà ovvdedvccauévcc. 
Ea si quis definire susceperit, àvayxi] ex Ttgoadéaecog 8ì]Iovv 
616, i. e. piaedicatura cum siibiecto coniuiigi oportet. Unde 
num insta exsistat definitio, ex iis quae antea sunt posita 
facile est decernere, nimirum ?J ovy eariv ovOsvóg ^27, 
quoniam ó TTQcóiojg y.cd àn'ÌMg ògiGuòg twv ovgìmv hoTiv 
4. 10306 5, ì] 'éoTiv àlXoìg (i. e. ov rcQwrwg), xa&doiSQ el- 
QijyMiLiev 4. 10306 6. 

10306 28 66 Ti J' — 1031« 11 £6 rat. Aliam addit dif- 
ficultatem, in quam incidere videatiir qui talia definire sus- 
ceperit. Si idem, ait, signifìcat 6ifu) ()ig et y.oih] Qig, con- 
sequens est, ut idem sit oiaóv et y.oilov, quod manifesto 
falsum est. Sin minus, aut non licet omnino dicere 6i^i) 
Qig, aut bis idem dicitur; etenim quoniam rò 6lu6v iam 
contiuet notionem nasi, si quis dicit QÌg oi/li/], idem dicit 
ac ^ìg ^ìg y.oih]. Unde apparet non posse taha definiri, 
nam si quis veìlet definire, dg cmeiQOV eiaiv qlvì yag ^ivl 
6if.u] eri aXXo hviarai 635. In errorem, nisi fallor, Ar. in- 
cidit, quum in infinitum hoc modo subiectum ^ig cumula- 
tum iri dicit; etenim ubi prò (ng 6i^u] substitueris ^ìg (>ìg 
xoiXi} 6 33, ad finem iam pcrventum est, quoniam adi. yoì- 
log non perinde ac 6L^óg in se ipso continct nasi notatio- 
nem. At nimirum prò QÌg QÌg xoili] 6 33 Ar. deinde po- 
suit (jìg (ng atui] 635, et ita quidcm in infinitum augeri 
subiccti eiusdem numerum facile apparet. Dcceptus fortasse 
Aristotcles est notionum relativarum, quae quandam cum bis 
habent similitudinem, rationc, cf. Soph. el. 13. 173«33: Tidv- 
Tsg di ai TOioiÒe ÀÓyoL tovto (int. tÒ àòoXsoyeìv i. e. jo 
7i?.80VC(yig tÒ avrò ùnùv) /3ov'ÀovTai noieiv el lurjdtv Sta- 
ff egei t6 ovofia rj tov Xóyov ùtieÌv, òinXdaiov òè xal SinXd- 
<jiov r/U(Geog ramò, eì c(qcc èo'TÌv i]f.iL08og dmXdoLOV, éotac 



Z 6. 103 U. 315 

7]i.iiaBog 7]fzi6sog dmlaaiov. y,aì TiàXiv àv avvi rov dinld- 
6L0V Smlaoiov "i^ilasog reO-y, tqìq earai eìqì]uìvov, ì^iiosog 
Tjfilaeog i]uiaeog dmXdotov. xvX. — Itaque quoniam defi- 
niendo in infinitura ferimur, tcc 3' d^isiga ovx eoTi — Sis^- 
sl&eìv a 2. 994* 30, non est omnino ÒQuouóg taliura, kv 
olg 6v/Li/jciivst Sìg rò avrò Xéyetv «5, cf. 10306 32. Quin 
etiam si eiusmodi praedicata cum iis coniunxeris, quae re- 
quirimt, subiectis, velati ciQi&iiòg Ttegirróg, ne timi qiiidem 
eorum OQtOfióg potest esse, alla Xav&dvu otl ovx ày.Qi- 
(jcog ?^éyovTccù ol Xóyoi «7, hoc est, si recte philosophi men- 
teiii perspicio, non satis accurate definìmus, si àoi&fiòv tie- 
qittÓv definire suscipimus , quia in TtSQiTTa iam continetur 
notio numeri. — «3 tov tiolov xcà nsoiTTov. Pro v. tioiov 
scribeudum suspicor ccqtIov, quia eiusmodi accidentis re- 
quiritur mentio, quod certi cuiusdam subiecti complectatur 
notionem; quod quidem subiectum quum dicat esse nume- 
rum, oi) yàg dvev aQi&fiov, probabile est eum scripsisse 
TOV àgrlov y.aì izèQirrov. — «10 (hdì fiév, i. e. ccTilwg xaì 
TiQùJTCog. «11 Oìdi d\ i. e. ov TCQMTcog, cf. 4. 10306 5. 

GAP. VI. 

Quaerìtur iitrum idem an diversum sit res quaelibet et 
eius Ti i]v elvai, et in substantiis quidem utrumque idem 
esse staiuitur. 

1031« 15 noTEQov — 18 ovaia. Quae capite quarto 
de T(p TTiE disputavit, ea satis prope accedere videntur ad 
Platonicam de ideis doctrinam. Etenim et Plato substan- 
tiam rerum non in sensibili earum materia sed in notione 
formam rerum constituente inesse censuit, et Aristoteles in 
Tcò Ti]e, quae et ipsa est cogitabilis rei forma, naturam ac 
substantiam rei potissimum cerni vult. Sed quum in bis 
consentiant, duo tamen intercedunt eaque haud exigua dis- 
crimina inter ideas Platonicas et Tpc ti]e Aristotelis: aite- 
rum, quod ideae summa spectant rerum genera, t« Ti]e vero 
ipsarum rerum singularum formam constituunt, infra in quae- 
stionem venit; alterum, quod ideae disiunctae sunt ab iis 
rebus quarum constituant naturam (cf A 6. 987*8), t« T7;£ 
vero in bis ipsis insunt, nunc exponere suscipit. 



316 Z 6. 1031 a. 

1031« 19 ÌTiì — 28 ov. Utrum idem sit res et eius rò 
t;;6 quaerere exorsus in rebus accidentalibus (qui fere nios 
est Aristotelis in hoc disputandi genere, cf. E 2. 1026* 3. 
J 6, 7, 9. al.), hanc ipsain quaestìonem dividit; quaeritur 
enim primum num res cum accidente aliquo coniuncta idem 
sit atque to t?/5 eiusdem, tcot^qov kevxòg av&QcoTiog rav- 
tÒv xaì ?,evx(p àv&oojncp slvai «19 — 25, deinde num to 
Ti]£ unius accidentis idem sit ac rò tì]s alterius, quod ei- 
dem rei inhaeret, accidentis, veluti to ?^evx(p slvat et rò 
fiiovoixa etvca «25 — 28. Et illud quidem, non esse idem 
Xevxòv ap&Qconov et rò ?,8vxcp àv&Qconco uvai, apagogice 
hunc in modum comprobat. Fac idem esse kevxòv av&goj- 
710V et tÒ levx(p ccv&QMTicp elvccù, atqui idem esse vulgo 
(log cfaalv «23) iudicatur av&QooTiog et av&QcoTiog Xevxóg, 
et (quod cogitatione facile addas ad verba Aristotelis, quo- 
niam de substantiis necessario asserendum est id quod po- 
iiitur in accidentibus) idem est civO^gcoTTog et rò àv&QcÓTicp 
Hvca: ergo consequens erit {cÓgte «23) ut idem sit rò àv- 
■d-Qùóncp fivai et rò ?.evxcp àv&Qwncp elvai. Quod quum ma- 
nifesto absurdum sit, eam etiam propositionem falsam esse 
apparet, ex qua hoc erat conclusum. Et sjllogismum qui- 
dem, quem significavit magis quam explicuit iVristoteles, cave 
ex natura tertiae syllogismorum figurae diiudices, quod Ale- 
xander videtur voluisse p. 447, 10; quum enim in singulis 
propositionibus supra positis non subsumatur subiectum prae- 
dicato, sed idem utrumque esse ponatur, per conversiouem 
simplicem redigi possunt ad primam figuram. Cur autem 
non liceat poni idem esse in hoc rerum genere rem et eius 
TO Ti]£, bis significat verbis «25: ov yào coaavTcog Ta ccxqa 
yr/V£Tccù TCiVTcc, h. e. non codem modo ncque eadem vi ac 
potestate termini sjllogismi alter cum altero idem esse po- 
nuntur. Hoc enim videtur cogitare: si idem dicimus esse 
uv&oo)7tov IevxÓv et àvdoojTTcp Ievxw elvai, tali utimur sjl- 
logismo: avOQMTiog esto idem ac to àvOgcóncp eìvai, atqui 
idem est uvxJ-Qomog et 'k£vy,og avdQMftog: ergo idem etiam 
erit Xf.vy.og àvOQWTiog et Xevx^ àvO-Qùóncp elvai. At in hac 
ratiocinatione propositionis maioris termini idem sunt xaT 
ovoiavj propositionis minoris xcaà naOog, cf. *27, nihil ergo 
licct conchjdi, quoniam t() (.(Xqcì ovx looavTOjg yi'yveraL Tavrd. 



Z 6. 10316. 317 

Sed ab hoc qiiidem errore ratiocinandi liberi erimus, si in 
utraque propositione praedicatum subiecto tribuatur 'xarà 
Gvix^eiSvi'/Mg, veluti ccvd-QcoTcog ravrò xaì ?,svxòg avd^QcoTiog, 
ccvOqojtioq Tavzò xcxì /Liov6ixòg av&QOJTiog, atque inde con- 
cludatur ut idem sit rò Xev/m uvea et rò ^lOVGixa elvca. 
Haec autem quum Tel obiter spectanti appareat speciosius 
dispiitari quam Teriiis (alia enim prorsus uotio ac natura 
coloris albi, alia artìs musicae), ne refutare quidem dig-na- 
tur, sed in eo acquiescit ut haec nemini ita videri dicat, 
do'AH 5' ov «28. — «24 i] ovx ccvcr/xì] xxX. De vi part. ì] 
cf. ad 4. 1030« 3. 

1031« 28 Ini de — ^22 aiiicpco. Ita. persecutus acci- 
dentia transit ad ea quae per se esse dicuntur, et in iis 
quidem comprobat idem esse rem et rei rrjs. Si enim di- 
versa inter se et disiuncta (ci7Z0?.s?.vad-ai fi 4, cf. Phys. I 1. 
185« 28) esse statuimus, rà tì]b substantiae erunt, iis re- 
bus, quarum contiuent r7;£, dignitate superiores, d rò ri 
TjV EÌvai ovaia èorlv ^2, cf. ^31: eLTieo ovaia rò zi i)v sl~ 
vai. Ita vero simul et rerum scientia sublata erit et exsi- 
stentia tojv ri i]v uvai^ ^3, 4. Scire enim nobis videmur 
aliquid, si eius xò t?/£ cognoverimus; iam si rò t?/£ diver- 
sum esset a re ipsa, scire aliquid idem esset ac scire aliud 
ab ilio diversum. Inde scientiam omnino tolli vere dispu- 
tati sed quod simul exsistentiam toòv tvib tolli concludit, id 
nisi fallor per errorem ratiocinandi conficit, fi 8 — 10. Si vo- 
lumus, ait, rem disiunctam esse a suo t?/£, id pariter oportet 
de omnibus rebus statui; itaque sicuti rò cr/a&à uvai ovx 
sariv àya&óv, ita etiam rò ovtù eìvai ovx earat ov. Iam 
vero quod de tcò ovti eìvat dictum est, pariter ad reliqua 
pertinebit; si ró ovn Eivai non est, ne ullum quidem e re- 
liquis Tì]B, veluti xò àya&co elvai, re vera esse censendum 
erit. Haec fere Aristoteles, sed vide num recte. Nimirum 
commune rebus omnibus earumque To7g T7/£ hoc est, quod 
alterum seiunctum ponitur ab altero, rò àya&cp eìvai, ovx 
eariv àya&óv , rò àv&Qomcp eivac ovx 'éariv av&Qoonog, ac 
reliqua similiter; proprium vero ac singulare huic uni reo 
ovTL uvea hoc est, quod rò òV, i. e. exsistentia ab eo 
disiungitur, rò ovtl uvai non est. Iam vero hoc, quod pro- 
prium est uni ex omnibus ri riv uvai, id ad onmia trahit 



318 Z 6. 10316. 

et omnia seiuncta esse censet non modo ab iis rebus, qua- 
rum contineant notiouem et naturam, sed etiam ab exsi- 
stentia. 

Hanc ratiocinationem ita perseqiiitur ut ab idearum hj- 
pothesi proficiscatur, hae enim profecto ponuntur tamquam 
naturae quaedam et substantiae quae per se sint neque 
aliunde pendeant «29 — 31; confecta autem argumentatione 
monet, eius vim ac reritatem non esse inde suspensam, ut 
ideae ponautur, sed ut omnino ponatur quidpiam, quod per 
se esse dicatur neque tantummodo relatum ad aliud, ogcc f^u) 
y.ciT allo Ih/ETCiL xtX. 6 13. Sed quoniam, ut est ab idea- 
rum hypothesi profectus, errorem in doctrina Platonis de- 
monstravit, seiuugentis nimirum ideas a rebus, aliud vitium, 
in quod per eandem de ideis doctrinam Plato incurrat, ad- 
iungit 615: caia de diìXov — 18 y.azà jLiéd's'^n'. Ideae si 
sunt substantiae, substratum illud in quo cernuntur ideae 
— cernuntur autem in rebus sensibilibus — non potest esse 
substantia; nam quoniara id quod praedicatur de aliquo (ac 
praedicantur quidem ideae de rebus sensibilibus) est per 
participationem eius de quo praedicatur, inde consequens 
esset, ut ideae essent per participationem rerum sensibilium 
neque ipsae per se. At quum Plato rebus sensibilibus es- 
sentiam tribuere non induxerit animum, x\ristoteles in bac 
demonstratione Platonicae doctrinae manifesto sua ipsius im- 
miscuit placita, cf. ad A 6. 9876 14. 

His igitur ex causis idem per se sunt substantiae singu- 
lae earumque rei tije, 618 — 20; accedit quod singula quae- 
que tum videmur scire, quum quid sit eorum ti i)v elvca 
cognovimus (cf. B 3. 9986 7: el 'éori tv/v twv ovtiov Xa- 
^ùv k7ii6Tì]ui]V tÒ twv udóùV la[jùv '/.a&' à XiyovTca Ta 
ovTa), coaTS, ait 621, -/mtcx tÌ]V axO^aaiv àvayxì] lèv tl £t- 
vai aucfo). Alexander p. 451, 12 'éx&eOLV idem esse vult at- 
que knayoìyi^v, sed neque alibi apud Aristotclem, quantum 
mcmini, hac notione ézO-eaig legitur, neque vero inductione 
ad hanc rem demonstrandam Ar. usus est. Dubiam esse 
h. 1. nominis 'éx&toiq vim et discrepare videri a vulgari Ari- 
stotelis usu (de quo cf. ad A 9. 9926 10), non infìtior, ta- 
mcn haud scio an cum co possit conciliari. Etenim kz&k- 
gOch est aliquid ita cxserere et ponere, ut seorsim vel esse 



Z 6. 1032a. 319 

iudicetur vel consideretur, cf. B 6. 1003« 10: ù d' earaL róde 
Tc xaì kz&kG&ca rò 'AOivy xccTì/yogovuevov. M 9. 1086* 9: 
ravrag de rag xa&óXov Xeyouévag (int. ovatag) è^é&e6ccv. 
cf. Waitz Org-. 179« 3. Quod istis locis de imiversalibus 
notionibiis dicitur, id hoc loco transferri videtur ad rem ali- 
quam et eius tì/E: si quis seorsim ponere siisceperit rem et 
eius TìjS ('/.ara tì]v €X&e6iv), is iiitelliget, ut possit omiiino 
esse scientia, utrumque potius idem debere esse. 

1031^22 tÒ de — 1032« 11 eiorjTcci,. Finita utraque 
argumentatione, et qua in accidentibus disiunctum a re eius 
tÒ ti]£ et qua in substantiis coniunctum utrumque esse com- 
probarit, quasi appendicis loco quaedam addit, primum de 
accidentibus, ^22 — 28, deinde d« substantiis, 628 — 1032« 6, 
tum de sophisticis hoc in genere captionibus, aQ — 11. 

b22 — 28. In accidentibus diversum esse to Tì]e et ipsum 
accidens, apparere ait ex ambigua accidentium significatioue. 
Album enim qui dicit, is vel rem cogitat colore albo infe- 
ctam (ò av{.i[3éSriy.E levxóv ^25) vel ipsum per se colorem 
album. Illam significationem si tenueris, idem est homo et 
homo albus, siquidem affectus est homo albo colore, tw 
mc&ec tcwtÓ ^27, sed minime eadem est notio hominis et 
notio hominis albi. 

^28 — «6. caoTiov 8' clv (fccvsh], int. ui) ravvò slvca rò 
ri i]v eìvca xcd avrò, oca y.a&' avrà '/.cu ttoòqtcì, nam ad 
superioris argumentatiouis fìnem, è 18 — 22, non ad proxima 
verba haec referri, ex ipsa expositionis sententia apparet. 
Absurdum esse ait divellere substantiarum zi ì]V eivai ab 
ipsis substantiis, quia ita in infìnitum progredì cogamur. 
Veluti equi ti i^v elvai seiunctum esto ab ipso equo; hoc 
TYiB quo certius distinguatur ab ipso equo, peculiari nomine 
fac signifìcari; iam quoniam hoc tìie equi substantia est, et 
ipsum habebit tìjb a se ipso, dico a rw r?/£ equi, diversum. 
Huius serici infinitio quum absurdum esse ostendat id unde 
sumus profecti, quoniam alicubi finis est statuendus, quid 
impedit in ipso statim initio (ev&vg ^Sfl, i. e. continuo, cf. 
An. pr. I 16. 36« 6) fìnem facere, ita quidem ut statuamus, 
iis in rebus, quae per se sint, idem esse rò tì]s et ipsam rem. 

«6 — 11. ol Se GocfiOTixoì éleyy^oi TiQÒg t}]v déoiv tccv- 
Tì'jv. -àéaiv hoc loco Aristoteles non angusta illa et defi- 



320 Z 7. 1032». 

iiita notione usurpaTÌt, quaui descripsit x\n. post. I 2. 72« 15: 
àf.ié6ov d' ciQyJjq ovV.oyiarixrjg &éoiv jxhv Xiyoi -^v ini] eari 
§hS,ccl jLifjd' àvdyy.ìi eyav ròv uadijaóuevóv ri (cf. Waitz ad 
h. 1.), sed aliquanto latiore significa tione ad denotandam 
eam propositionem, quam et comprobavit per universum hoc 
caput et antea proximis verbis breviter est complexus «4: 
OTi i^dv ovv knì — 'év èori, dr/?,ov, Qiiibus captionibus so- 
phistae hanc propositionem impugnaverint, licet non expli- 
cet Aristoteles, tamen non difficile est divinare; consenta- 
neum enim spuriae eorum philosophiae, si eos ambiguam 
accidentium naturam, in quibus qiuimmaxime versabantar, 
adhibuisse et commiscuisse cum substantiis putamus ad la- 
befactaudam iliam propositionem. Quare iisdem rationibus 
eos refellendos dicit Aristoteles, quibus diiudicemus, num 
idem sit necne ^coxQaTi]g et ^coxqcìtsl uvcci , nimirum di- 
stinctis diligenter substantiis et accidentibus. 

GAP. VII. 

Explicalis generationis generibiis, et naturali — «26, 

et artificioso — fi 23, et spontaneo — ^30, nihil omnino 

fieri comprohat^ nisi antea aìiqiiid exstiterit — 1033« 5. 

His adiungit quomodo ex materiae nomine quaedam ap- 

pellentur — «23. 

Alteram orditur quaestionem quae de rw tì 7]V elvai pro- 
ponenda erat, investigans utrum tÒ ti]s, sive forma rerinn 
ab omni materia immunis, genita sit necne, eamque perse- 
quitur tribus his capitibus 7, 8, 9. Quod ut via ac ratione 
diiudicari possit, primum distinguit generationis modos et 
quae sit singulorum ratio explicat. 

1032« 12 Tcdv de — 15 7; 71 ov. Eadem tria generatio- 
nis genera distincta legimus yl 3. 1070« 6. cf. Phys. II 6. 
198« 1 — 13. In quovis autem generationis genere tria sunt 
quae quaeruntur, ex quo quid fìat, rò é,^ ov, quae sit causa 
efficiens, rò irp' ov, dcniqnc quid sit id quod cfficitur, zò 
TI, quod quidcm diversum esse potest prò catcgoriarum di- 
versitatc. Ilacc igitur coinmunia omnibus generationis ge- 
ncribus, singulorum autcm quae sit propria ac peculiaris 
ratio dcinccps persequitur. 



Z 7. 1032 &. 3-^1 

«) Generatio iiaturalis, «15 — 26. Naturales eae di- 
cuntiir gcDerationes ùjv i) yéveaig ex cfVGmq èariv, h. e. ut 
recte inteipretatur Alexander p. 454, 16, non wv yevéaewv 
yévsGig ex cfvaEcóq èariv, sed cov TiQay^drojv, olov cfvrov àv- 
xf-Qomov, yévsoig ex cf^vascóg hanv. Naturales autem nominan- 
dae sunt hae generationes qualibet ratione, sive quaesiveris 
ex quo fiat id quod fit, sive quae sit forma secundum quam 
fit et quam per generationem induit (nam per xa&' 6 «22 
idem fere significatur, atque antea per ti, cf. z/ 18. 1022« 15), 
sive denique respexeris causam effìcientem. Etenim haec 
tria pariter et universe naturae nomine appellanda sunt, xa- 
&ólov Sa xcà è^ ov cpv6ig (int. kari) xcà xaO-' o cpvacg (int. 
karlv), — xcà vcf' ov (int. cpvaig èoriv). De primis duo- 
bus, é^ ov et xdO-' 6 sive ti cf. J 4. 1015a 7 — 11. Ph js. 
II 1. 193« 28: 'èva ^dv ovv tqÓtiov ovTcog i] cpvaig Uyerm, 
1] 7IQ0JT1] éxdoTcp vTtoxELuévi] vlì] TOJV è)^óvTa)V hv avToìg ccq- 
^fjV xivìjaeojg xcà jLieTC(i3o?S]g, dìXov §è toÓtiov i) /btOQcpr] xaì 
tÒ udog tÒ xcaà tov lóyov. Id enim quod fit tum demum 
naturam suam h ab ere dicitur, ey^EiV cfvaiv a 23, quum per 
formam definitum est; Phjs. 1. 1.: ovts Se èxec tzoj cpaij,iBV dv 
ej^av xaTcc Trjv Té/vi jv ovdév, si Svvciuet /uóvov èoTÌ x?Jvì], 
^i^noù S' ey^Ei rò ddog TÌjg x?Jvi]g, ovò' elvai TéyvviV, ovv 
èv Toìg cpvGU avvi6TccfÀ.évoig' to yao Svvc<usl occq^ ?j òotovv 
OVT 'éy^ei ttoj tj]v èavTov cpvoiv, noìv dv Xd^rj rò eldog to 
y.ccTa tÒv Xóyov, o ÒQi^ófxevot ?,éyofAEV ti èaTL ouq'^ rj òaTovv, 
ovts cpvGEi èoTÌv. Denique etiam efficieus causa natura quae- 
dam est, et ea quidem eiusdem generis ac speciei atque id 
quod generatur, cf. 8. 1049^ 27; gignit enim, quod so- 
lenne est Aristoteli exemplum (cf. 8. 1033*32. ^ 3. 1070« 
8, 28. 4. 10706 34. N 5. 1092« 16. Phys. II 7. 198« 26. de 
pari an. I 1. 640« 25. al.), homo hominem. 

h) Generatio artificiosa, «26 — ^23. Artificiosum 
generationis genus apte significat nomine 7ioh]6ig, siquidem 
7T0LSÌV operis faciendi habet notionem. cctio Ttyvi^g xtI. «28, 
cf. ad E 1. 10256 22. De spontaneo et fortuito generatio- 
nis genere, quae quomodo distinguat Ar. cf. Phys. II 6, votb- 
Qov èjiKjxsTTTéov, cf. ^23. — In omni generatione artificiosa 
principium est forma ac species rei sine ulla materiae ad- 
mistione apud animum cogitata. eJSog Sa Xayco to ti tjv ft- 

Arlstot. raetaph. ed. Bonitz Voi. II. 21 



322 Z 7. 10326. 

vai xcù Ti)v 7Z QOJTi]V ovGiav , h. e. ipsam naturam rei, qua 
quid sit ipsa res defìnitur, cf. 13. 10386 10. Trendeì. Kat. 
p. 40. (Haec verba udog de — ovaiav quasi in pareiithesi 
posita sunt ad explicaiidam vim voc. eldog. Próxima autem 
enunciatione: xaì yccQ tmv èvavricov xr?^. demoostrat omnem 
generationem artifìciosam, etiam eam (xaì yccQ) quae ad ne- 
gativum geiius pertineat, referendam esse ad rò siSog. Quo- 
modo ioter se colia ereaiit 6Té()i]atg et sldog cf. G 2. 1046^ 8. 
J 2. 10136 12. Trend. Kat. p. 108 not.) Velati si quis aedi- 
ficium exstruere, sanitatem restituere volueiit, principium re- 
petendum est ex ipsa aedificii, sanitatis iiotione. Ab illa 
notione profectus animus ad ea progreditur, quae suini opor- 
tet ut illa notio re ac veritate exsistere possit, donec per- 
venerit ad aliquid, cuius effìciendi facultatem ipse habeat; 
inde agendo et operando eandcm viam repf^tit usque ad id, 
unde cogitando exorsus erat. Ili e cogitandi regressus ad 
causas efficientes est vói^Cig, hic progressus a causis ad ef- 
fectum noh]aig (cf. Eth. E. II 11. 12276 32: riig ^èv ovv 
V0ì]6E0)g ccQp] tÒ réXog, rrjg Sé n^a^ecog 7] rrjg voì^Gscog re- 
kevrr].). Inde intelligitur, qui dicat sanitatem fieri ex sani- 
tate, domum ex domo, materialem nimirum ex immateriali, 
niente tantummodo concepta, wore 6v^i/9aiv£i — vh]v 610, 11. 
Atque eandem dicit rationem esse earum rerum, quae inter 
priraam causam efficientem et ultimuin effectum mediae in- 
tercedunt, òjnoiojg de y.aì tmv aXlcov tmv ^UTa^v 'éxacTov 
yiyveraL 617. Veluti ad efficiendam sanitatem restituenda 
est aequalis corporis temperies vel reddendus corpori ca- 
ler; haec etiam temperies, hic calor eadem ratione efficiun- 
tur, ut praecedat vói^Gig, sequatur Tioh^aig. Quaecunque igi- 
tur per artem fiunt, ea omnia principium habent in notione 
rei apud animum concepta. 

e) Generatio spontanea, 6 23 — 30. Si vero quid ex 
his rebus, quae possunt fieri per artem, fortuito ac spontc 
cxstitcrit, non illa notio, ex qua vói]6ig primum ac tum dc- 
mum 7Zoh]6ig ordicbatur, sed potius id est principium, quod 
primum erat et principium in facicndo: èàv d' ccTiò Tavro- 
fÀUTOv (int. }'iyvì]TC(l rt), ccTiò tovtov (int. yiyvsTca), 6 tiots 
(vel potius oTisQ, «ab eo ipso quod», quae Alexandri lectio 
vidctur fuisse p. 459, 18) tov Tzooeiv ccq^i] tco tiowvvtù 



Z 7. 1033». 323 

ano Tk^Vì^Q, nec vero xov vosìa&at. Veluti ex concepta sa- 
nitatis notione regressiis ad ea, quae ad liane efficiendam 
requiriintur, medicus fricaiidiim corpus intelligit; id ipsum, 
quod artifici principium est faciendi, si fortuito exstiterit, 
ipsa etiam sanitas fortuito eveuiet. «26: i) ^eq^Óti]^ toI- 
vvv — 28 §Là nlEióvMV. Particula r/ ter posita facile le- 
ctorem in eum potest ducere errorem, ut tria eiusdem divi- 
sionis membra inter se disiuncta putet; videntur autem po- 
tius hunc in modum verba et supplenda esse et confor- 
manda: tJ deQ^órijq roivvv i) hv xà acó/uarc ì] avry èavt 
^éQog TTig vytdag, i] eTtetal ti ì] avrjj (h. e. svdvg, conti- 
nuo, deinceps) i] Sia nXuóvMV toiovtov, 6 èari ^sgog Trjg 
vyidag. Multo obscuriora proxima sunt verba: tovto §' 
eaxdTOV tÒ noiovv, xaì rò ovrwg tnÉQog èarì rijg vyisiag 
y.aì rijg olxiag xtX., quae, ut vulgo exhibentur, nec construi 
^rammatice nec intelligi possunt. Depravata quin sint li- 
brariorum culpa non dubito, sed quod Casaubonus in mar- 
gine editionis ex Alexandri interpretatione colligere sibi vi- 
sus est, pleniorem illum habuisse textum, vereor ut satis 
diligenter hunc interpretem adhibuerit, cf. p. 459, 26 sqq.; 
is enim eadem legisse verba, sed cum levitate quadam in- 
terpretis officio videtur defunctus esse. Non longe a vul- 
gata lectione recedemus et, si non genuinam, aptam certe 
habebimus lectionem, si prò xaì rò ovrcog scripserimus y.aì 
avrò TtMg, ut haec sit sententia: rò noiovv (int. i) TQÌipig) 
TOVTO (int. Trjv -Q^EQ^óxi^Ta), eaxccTov 6v, xal avrò noog ^ué- 
Qog èOTÌ Trjg vyieiag, ófioicog ojgtieq Trjg olxlag ol Xl&ol sIgI 
^ÌQog xaì TMV aXXoìv alla. Haec et cum superioribus con- 
cinent, quum quidem calorem partem esse dixit sanitatis, et 
aptum ad proxima parabunt transitum, quibus docet nihil 
fieri nisi antea aliud quid exstiterit. 

1032^30 bJGTE — 1033« 5 vli]V. Quod dicit xa&aTzeQ 
XkyETav, ^30, potest ille quidem respicere ad superiora verba 
«20 ubi omnia, quae vel per naturam vel per artem fiunt, 
materiam habere dixit; sod band scio an illud tempus prae- 
sens XéysTai rectius referatur ad placitum illud saepe vel 
commemoratum vel comprobatum ab Aristotele: non esse in- 
finitam progignendi alterum ex altero seriem, sed, ut omnino 
possit aliquid fieri, oportere aliud quid antea in re ac ve- 

21* 



324 Z 7. 1033 e». 

ritate exstiterit, cf. A 1. 1069*2 sqq. Phjs. I 6 — 10. Zeller 
Ph. d. Gr. IL p. 417. Et materiam quidem exsistere ante 
generation em, antea est monitum, èvvTZccQ^SL yaq xaì ylyvs- 
rac avT7], h. e. avvi] èaùv vnoxsifzévj^ ry ysvéasi. Sed etiam 
ea, quibus forma ac notio rei alicuiiis constituitur, habent 
qnodammodo quae antea exstitisse oporteat, àlk' aga xaì 
Tcov èv TÓ ^óyq) «1, int. èGTÌv vh] , vel VTzaQ^ec tc f.téQog. 
Geniis enim rei, quod primo loco ponendum est, ubi rei 
alicnius notionem volumus definire (slg o tzqmtov rl&eTca 
ai, cf. ad z/ 28. 1024* 4), quasi materia est notionis a e spe- 
ciei definitae, cf. ibid. ad 1024* 3, 8. — Conferri potest cum 
hac disputatione quod distinctius postea cap. 8 exponit, ipsam 
rei formam non fieri. 

1033« 5 è^ ov — 23 Xiyarai. Facta semel materiae 
mentione simul ostendit, quomodo ex materia, ex qua res 
iìunt, nomen etiam accipiant et quae sit eius nuncupationis 
causa ac ratio. 

Dupliciter alterum ex altero dicitur fieri, aut ex priva- 
tione aut ex materia (cf. Phys. I 7. 9. 192« 3, et de vario 
formulae ez Tcvog usu adz/24); etenim et aegrotans, quae 
est privatio, et homo, quae est materia, dicitur sanus fieri, 
lam privatio, quoniam per ipsam formam, generatione ad- 
scitam, aboletur, non adhibetur ad nuncupandum eum sta- 
tum, quelli quid per generationem accepit; materia vero ad- 
hibetur ad eum nominandum, siquidem idem et sanus appel- 
latur et homo sanus. Ubi autem privatio incerta est et in- 
definita, quemadmodum aes privationem continet et statuae 
et tripodis et aliorum plurimorum, ibi aliquid ex materia, 
veluti ex aere, ita vi de tur fieri ^), sicuti alibi ex priva- 
tione. lam quoniam privationis nomen non potest adhiberi 
ad nuncupandam formam vel rem concretara, ne in bis qui- 
dem ipsum materiae nomen formae tribuitur, verum potius 
nuncupatio quaedam inde llexa et declinata (èxslvLVov «7, 

1) òny.fl yiyt'£(TO-at, "15. Negatlo, quam ante v. óoxal habet Bessarlo 
«ex hls non diccniur fieri» et f'ortassc Alexander p. 462, 2, non potest con- 
riliari eum enunciato proxlme seguenti: óiò oiffneg xxA., qnum quidem ex 
liac comparatione colliglt Ar. , eam materiam, cuius est aveQt^ffiq aòriXoq, 
non ipsam adhiberi ad mmeupandam formam, quemadmodum privatio, ve- 
liifi ó y.dfxvoìv, non adlilbetur. 



Z 8, 1033 «. 325 

TiagaysTca «17, cf. Phjs. VII 3. 2456 11: nagcovvfiia^oVTSg), 
statua Don dicitur aes, sed aenea, domus non lateres, 
sed la te ri ti a, cf. Phjs. 1. 1.: rò fièv yccQ a'/ìjuau^óuevov — 
ov /.éyouev è'/.etvo è§ ov èariv, oìov ròv (xvSqlccvtcc yal'/.óv — , 
àXXà TiaQcovvuLa^ovTsg to jnèv yaXy.ovv rò §è xijoivov ro de 
^vXivov '/.tI. I 7. 190« 25. Quod autem ex aere et lateribus 
tamquam ex materia statiiam domumque fieri dixit, id ipsum 
ait in diibitationem vocari posse si acriiis attenderis, hriBÌ ovS' 
wg y.rX. «19; aes enim, quatenus est hoc ipsum aes, nullam 
subit mutationem ut inde statua fìat; materiae autem, quae 
proprie ac simpliciter (^ànlòòg «21) hoc nomine appelletur, 
hoc est peculiare, ut per mutationem quandam ipsa formam 
in se recipiat, dia to Ssev f.csTa/3d?.lovTog yiyvso&ai è^ ov 
«21. — Universa haec disputa tio de nuncupandis ex materia 
rebus quomodo cura reliquis cohaereat, apte videtur Alexan- 
der signifìcare p. 462, 7: ij ovSs/Àiav c()M}v {yQsiav TtaQsya- 
Tai), cà.V ìnubi] edsi'^sv ori Tiàv to yivóf,isvov ex Tivog ylve- 
Tca, diaQ&(jòóociL 7)&éXì]oe xaì to Ticog XiyovTai Ta ytvóaeva. 

CAP. Vili. 

Forma rei non fil sed est^ generatur vero id quod e 
materia et forma compositum est, accedente ad materiam 
forma — ^19; sed propterea non est statuendum, formam 
ipsam per se tamquam rem separatam re vera esse, quae 
est Platonis sententia — ^29^ Jluìit enim res non ex ideis 
t-amquam exemplarihus, quae per se exsistant, sed ex aliis 
rebus eiusdem speciei — 1034« 8. 

1033« 24 kTiEÌ Sé — ^19 Tode. Formam non gene- 
rari ut comprobet, tria illa in memoriam revocat (èTzsl §é 
«24), quae in qualibet generatione inveniantur, to vtiÓ Ti- 
vog, TO ex Tivog («26 diwotarca, cf. 7. 1033« 8), to tL {tì 
scripsi «27 secutus et Alexandri auctoritatem p. 462, 18 et 
constantem Aristotelis nsum; pronomen o, quod vulgo ex- 
hibetur, omnem perturbai enunciati conformationem). lam 
is, qui rem aliquam eflìcit, uti materiam non facit, cÓGTteo 
ovdè tÒ vTioxeifxavop tzoiu (int. ò tioimv, olov) tov yalxóv, 
ita nec formam facit, nisi forte per accidens formam effi- 
cere dicatur, quoniam formae cum materia effìcit coniun- 



326 Z 8. 1033 &. 

ctioiicm. Etenim si fonnae statiieremus et ipsius esse gene- 
rationein (et yào noiù «34, rov Se 6(faÌQcc elvai oXoig d 
éOTcc^ yÉVEOtq ^11, ubi quidem futurum éorai ex auctori- 
tate Alexandri p. 463, 17 scripsi ea significatioue teuiporis 
futuri, de qua dixi Obs. p. QtQ sq.), ad hauc geuerationeiu 
iterum requireretur materia et forma, é/. rivog av Ttoiobj 
a'À/.ov il, ex Tiróg ti éarai ili: altera formae pars, nimi- 
rum genus cui subiecta est notio, cf. ad 7. 1033« 4, ha- 
benda esset prò materia sive prò eo in quo exsistat quod 
quis efficit (rò uèv èv w èarai o Tiotal 614, i. e. rò fitv 
éoTai i'Tco'/.dun'ov, èv co rò elSog éorai, o aoiei ò tzoicóv 
7TS0Ì ccvtÓ Alex. p. 463, 20), alterum prò forma quae iu 
materia insit, rò d' èv èxsivco Ilo, et ex utroque forma ita 
evaderet, ut res sensibilis, veluti aeuea statua, ex materia et 
forma est composita. At ita generationes in iiifiaitum ab- 
irent ^4, et ad quamlibet rem geoerandam infìnitas res antea 
fieri oporteret, quod est manifesto absurdum. cfaveoòv aga 
OTL oi'dè tÒ eìdog — oi' yiyvBTcci, — ovdè, rò ti i^v eìvai ^5. 
(Negationes ovSé — ovdé cave prò ovre — ovre positas pu- 
tes, ut altera ad alteram necessario referatur; sed prius ovdé 
significat etiam non, nimirum ut materia non generatur, 
ita nec forma. Alterum autem ov5é ea, quae frequentissima 
est, ratione ad priorem refertur negationem. Denique ne- 
gatio oi' post interposita aliquot verba, i] 6 ti — uoQcpì'ìV, 
nibil aliud quam priorem negationem iterat. ) Qua iu pro- 
positione quod coniungit rò eiò'og et rò ri i)v sivcci, non 
ponit eorum discrimen quoddam, sed quid dicat eìÒog ad- 
iecta altera formula accuratius definit, quemadmodum sae- 
pissime inter se prò sjnonymis coniuncta legimus EÌòog, ro 
Ti i]v dvuL, ovaia. 4. 1()30« 12. 10. 1035& 15, 16. 6. 1031« 
18. 622. 7. 10326 2, 14. 11. 1037« 23, 24. 13. 10386 14. 
A 3. 983a 27. 7. 988a 3.5. 10. 993a 18. F 4. 1007« 20. 
J 2. 1013« 26. 17. 1022a 8. // 4. 1044^ 36. yl 9. 1075« 2. 
— Non ipsa igitur forma generatur, sed generatio unice cer- 
nitur in coniunctione formae cum materia, i) avvoóog yiyvE- 
rat 617, rò yct'lxìjv elvai orfaìoav tzoibÌj non rò ocfaioa ei- 
vau 68, rò tL ijv eu'cd Iotlv 6 èv a?Mp yiyvETai 67, non 
cwtÒ yiyvsTai. — 6 16 oiov, cf. ad A 4. 9856 6. 

10336 19 TiÓTenov — 103 1« H eiòog. Ex hac gene- 



Z 8. 1033 Z^. 327 

rationis explica tioiie facile quispiam eo inducatur, ut for- 
mam, quae cum materia coniungatur eauiqiie defiiiiat, ipsam 
per se praeter res sensibiles re ac veritate esse statuat, 7ió- 
TBQOV ovv eGTi Tiq ccfcùgci Tinoà rdode (h. e. praeter sin- 
gulas et sensibiles, cf. B 2. 997^ 30, 35. J 2. 1014a 22 et 
ad A 9. 990^ 8) i] or/Ja tzccqcì rag Ti/Uvd-ovg^). Ad hanc 
quaestionem ita respondet Aristoteles, ut si formas seorsim 
esse poneremus, genera tionem omnino tolli censeat, i] ov8' 
àv TioTE hyiyvETO al ovrojg i]v róde ti. (De particula /; ad 
significandam responsionem cf. ad 4. 1030« 2.) Quod cur 
ita statuat, colligi potest coli. Z 13. 1039« 3 sqq. ; etenim 
quoniam ex duabus substantiis, quae quidem actu siut, uuii- 
quam una exsistit substantia, si et formani et materiam utrurn- 
que per se esse poneremus, nunquam ex utroque exsisteret 
res definita ac sensibilis, ToSe tì. Pouendum potius, si re- 
cte assequor Aristotelis sententiam, utrumque ita ut alterum 
exspectet, materia ut formae definitionem, forma ut mate- 
riam definiendam exspectet, neutra vero per se et absolute 
sit. Ita quidem forma rò towvSs Cì^juaivei ^21, sive 7Z8qì 
ovolccv tÒ TTOiòv cccfogi^ei Cat. 5. 3^ 20, ncque est res seor- 
sim ac per se exsisteus, cc/J,cc tiouI y.aì ysvva (int. ò tiolojv 
y,cà yevvùjv) ex Tovds (i. e. ix tììq vh]q) tolÓvSs. Quare 
haec certe ratio, dia ys rama ^29, non est idonea ut ideae 
esse inde comprobentur, cf. A 9. 991« 8. Accedit quod 
liuic geuerationis explicandae rationi repugnat evidentia re- 
rum naturalium, quae, ut saepe monet Aristoteles (cf. 2. 
10286 10. 7. 1032« 19 et ad J 8. 10176 10), quummaximc 
prò substantiis sunt habendae, ovolaL yàg fiC(?uGTcc avrai 
1034« 4. ( Articulum, qui vulgo additur ante f,ia?uOTa, omit- 
tendum esse, et ex Alexandri auctoritate p. 465, 17 proba- 
bile est, et coufirmatur coli. 7. 1032« 19: toiovkov, a dì) 
fjLaXiCTa Xéyouev oiialag eivai.) Nani ad hominem equumvc 
generandum non requiritur idea hominis vel equi, sed alius 
homo, alius equus re vera cxsistens, qui illuni progignat. 
Quodsi in iis rebus, quae substantiarum nomen summo sibi 
iure vindicant, non est opus idearum exemplaribus, multo 
etiam minus in reliquis id poni licebit, cf. A 9. 9916 7. — 

1) Sepulveda vcrtit « laU'illias » ; ac superiori membro: rcaqà ToéffJf (ini. 
(T(faÌQaq)^ aptiiis certe responderetur, si scriptum essel: nagà ràq nlcv- 
0-Cvov(;. 



328 Z 9. 1034 «. 

i26 o?uog, cf. ad A 9. 990b 17. Opponitiir universale re- 
bus siugulis, i) acpaigcc i) ^aXxij i)8l ^25. — 1034« 4 Ixa- 
vòv tÒ yevvMV 7zoii]6ai. Omissum est v. Ttoiijoai obiectum, 
ut quod facile suppleatur, rò yevvMf^ievov, cf. 9. 10316 17: 
àvayy.i] ttqovtkxqxuv érÉqav ovoiav èvveXsxsia ovoav i] noul. 
— «8 aTOfiov yaQ rò etdog, cf. ad B 3. 9986 29. / 8. 1058« 
18. 9. 10586 5. Ali. post. II 13. 97« 19. 



GAP. IX. 

linde fiat , ut qitaedam fortuito perinde ac per artem 
ef/ìciantur, alia non item — 1034« 21. Quidquid jftat, Jieri 
quodammodo ex re cognomine — 6 7. Formam quod de- 
monstravit non generari, id non solum ad substantiam, sed 
par iter ad omnes categorias per liner e — 619. 

1034» 9 àTtoQYiGBiB — 21 (.tèQovq. Alia et per ar- 
tem fiunt et fortuito, alia non fìunt nisi per artem, cf. An. 
post. II 11. 95« 3: kv de TOÌQ ano òiavoiao, xà f.ièv ovdé- 
TtoTS ciTcò Tov avTOfA.aTov VTiccQyu, olov oìxia i] àvdQidg, 
ovd' è^ àvayxi]g, àlX' evexd rov, rà de zaì amò rv^rig, olov 
vyuLcc xaì 6MTì]QLa. Eius discriminis causam Ar. e mate- 
ria repetit, ?} vXtj t] ccQ^ovaa rijg yevéaswg xrX. «11, cf. 7. 
10326 31, ubi quidem materiam non eam intcUigit, quae ut 
prorsus indefinita TiQcÓTwg zaì xvgiwg hoc nomine appella- 
tur, sed eam potius, quae quum una ratione definita sit, ve- 
luti lapides et corpus humanum, alia ratione definitioni re- 
cipiendae idonea est. Haec igitur materia ut moveatur vel 
necessario externum quendam motorem requirit, vel non re- 
quirit necessario; ac si potest moveri sine externo motore, 
vel ea potest ratione moveri, quae ad rem aliquam cfficicn- 
dam necessaria est, vel non talem, sed modo alium motum 
admittit, veluti lapides possunt illi quidem moveri sine causa 
cxtcrna, nec tamen ita ut efficiant aedifìcium, sed ut deor- 
sum cadant, àòvvarov wdì ziVìjOijvai — , wdì /uévroi vai «16. 
Ex liis discriminibus intelligitur, cur alia non possint fieri 
nisi per artificem, alia possint; quippc haec moventur per 
eas causas movcntes, quae quum non habeant artem, tamen 
moveri possunt (cum nimirum in modum, ex quo opus ex- 
sistat) vel ipsac per se (avvòjv «20), vel ab aliis artis item 



Z 9. 1034 «. 329 

expertibus, ì] ex ^éQovg «21. Quae ex sua ipsoruin parte 
aliqua nioventur, ea quodaramodo ex se ipsis moveri vide- 
buntnr, ut XiVèìa&av Svvafiévcov avrwv — rj èz ^égovg 
non miiltum differat; quare haud scio au /LiéQog h. 1. ea vi 
Ar. usurpaverit, qua supra causam antecedentem rei effe- 
ctae partem dixit esse, veluti calorem sanitatis partem, cf. 
7. 1032* 26. — «11 Tw?/ /iièv i) viri — ?} ^hv y.tX. Enun- 
ciatio aliter est incepta, aliter continuata. Incepta enim est 
ac si deinde scribere vellet: tmv (.lèv i) vh] Toiami] èOTÌv 
oca 'XLVsìo&ac, tmv S' ov, continuata vero sic, ac si illud 
Tcov fiév omnino dictum non esset: rwv yiyvofdvcov i) uhv 
vh] ToiavTi] èorl — i] da zzi. Quae ad definiendam nia- 
teriae naturam addidit verba: ?; aQ/^ovaa — 7tQdy/j,aTog, ea 
mutandae constructioni videntur occasionem dedisse. 

1034a 21 drjlov — 30 &SQ/j.ÓTi]g. Quod antea de 
rebus naturalibus demonstravit (SaTisQ ree cpvoei «23, nam 
part. cóaneQ comparationem affert, non exempluin, quod si- 
gnificari putavit Schw. in interpr. vernacula), quamlibet rem 
generari ex alia eiusdem generis, cf. 8. 1033* 29, idem ad 
reliqua generationis genera, itàvra «22, artificiosum et for- 
tuitum, extendi quodammodo docet. Etenim in bis etiam, 
nisi quid per accidens factum est, veluti si domus facta est 
noxia cuipiam vel salubris, «25, cf. E 2. 1026* 6, quidlibet 
progignitur ex re cognomine; fit enim ì] hz /^légovg òfuovv- 
fiov — , ì) yaQ réyvi] rò eldog «23, cf. 7. 1032* 12: ylve- 
6dccc — Tì]v oìziav è^ or/Jag, rijg avev vh]g tì)v exovaav 
vhiv. Aedificium enim materiale fit ex aedifìcio immate- 
riali, ab artifice cogitato. Haec aedificii notio pars potest 
dici aedificii, quoniam sensibile aedificium ex materia et 
forma coaluit, et ea quidem pars òfiOJVVij.og. Omnia igitur 
fiunt, ait, fj èz fiégovg òficovv^uov — , ?; èz /Liéoovg i] exovTog 
'TI ^ligog «24. Haec quin aliquo librariorum errore depra- 
vata sint non dubito; videtur enim ferri vix posse, ut op- 
ponantur inter se ^éqog ò/.iojvvfiov et fié^og simpliciter, prae- 
sertim quum boc etiam /négog cogitandum esse ò^iwvv^ov ex 
superioribus verbis «22 appareat. Quo sensu voc. fiigog 
hoc altero loco, «24, usurpaverit, ex exemplis deinde alla- 
tis cognosci vel divinari potest. Nimirum ea, quae in effi- 
cienda sanitate, ut Aristotelis exemplum teneamus, ipsam sa- 



330 Z 9. 1034 «. 

iiitatem aiitcccdunt, veluti calor, aiit prò parte sanitatis sunt 
habenda, aut seqiiitur ea vcl ipsa sanitas vel pars sanitatis, 
cf. 7. 1032* 26. Itaque quateiius ex calore efficitur sanitas, 
sive is Consilio medici sive fortuito exstitit, sic etiam quo- 
danimodo ex re cognomine dici potest effici. 

His si in universum videor Aristotelis sententiam asse- 
cutus esse, restant tamen quae interpretatione egeant. Pri- 
mum enim quaeritur, cur dixerit éj òuMVVuov omnia fieri, 
nec potius kx, ovvcovv/nov, siquidem et res naturales fiunt ex 
ovvMVv^twv , et domus cogitata, ex qua sensibilis fìt domus, 
buie est avvojvi[uog, tamquam sldog reo Gvvólq}, cf. de v. gvv- 
wvvf^og ad ^ 6. 987^ 10. Sed calorem et sanitatem, quae 
sunt in altero distinctionis membro, vix recte ex Aristote- 
lis sententia Gvvwviuovg dixeris; propterea eo vocabulo vi- 
detur usus esse, quod quum latius pateat ad utrumque pos- 
sit trahi. — Deinde manifesto depravata sunt verba «24: i) 
VTiò vov, ncque enim possunt baec opponi superiori mem- 
bro: i] ex /LiéQovg Ò^uojvv/Liov, olov oìxia è^ oìxiag, quoniam 
genitivo olxiag notionem aedificii apud animum cogitatam 
significat, sed pertinere debent ad explicandum v. oìxiag. 
Quid scripserit Aristoteles, difficile est dicere; quod enim 
ad vulg-. proxime accedat: i] vjiò vov (int. havi) vel: Tijg 
vTzò VOV, non videtur cum Ar. dicendi consuetudine satis 
concinere. — Denique extrema verba «29: Siò xaì — 30 
^eQjiiÓTi'jg, possunt illa quidem quodammodo explicari: pro- 
pterea calor ex motu ortus dicitur sanitatem efficere, quia 
illud iudicatur sanitatem efficere, cui tamquam consequens 
accidit calor corporis, et ex eo nimirum sanitas. Sed con- 
tortam banc esse explicationem, et parum apte aliud subie- 
ctum poni V. notù atque antca verbi Ttoialv, apparet; acce- 
dit quod Alex, prò avfi^é/jì]xe i)6(J!LWTì]g videtur babuisse: 
6vu[jé/jì]xev i) vyieta. Hoc reputantibus non improbabile 
vidcbitur scriptum fuisse: òio xaì My^Tat noceìv (int. y èv 
ry xivr/6ei> OeQuóiìjg ti]v vyieiav), on èxeìvo (int. rrjv èv 
rio oojfiazL Oe(j^ÓTi]Ta) Tzoiel, ó àxolov&el xaì ovfi/Sé/^ìjxev 
ì) vyieia, 

1034« 30 ó'jare — />7 avTojv. Particula concludendi 
ojare non videtur ad universali! , quam modo exposuimus, 
disputationcm, «21 — 30, referri posse, sed ad prius distin- 



Z 9. 1034 ò. 331 

ctionìs iiiembruni, «23, quuin quidem domum ex notione do- 
mus, id est autem éz tov ti ècTiv oìzla, efflci dixit. Inde 
intelligitur, quomodo et cognosceiidi et faciendi principium 
sit tÒ Ti èariv. In cognoscendo enim ex tov tl èort fiimt 
sjllogismi (cf. An. post, il 3. 90^ 31: al ccnoSsi^sig cpaL- 
vovTCii 7ia6ca vnoTv&é^evai xaì Xa^^dvovoai to ti hCTiv), 
sive per syllogismum hx tov tl èOTi pervenitur ad tcc xa&' 
amò vnccQXOVTa: in agendo autem generatio hx tov tl haTL 
procedit, quod supra, distincta voì^cei et 7iou]asi, 7. 1032A 15, 
perspicue docuit. (x\Iia ratione actionem cum sjllogismo 
comparat Ar. Eth. N. VII 5. 1147« 25, cf. Waitz Org-. I. 
p. 372. — Signa parenthesis «31, 32, a Sjlb. primum po- 
sita, non debebam in textu retinere, quamquam Alexandri 
interpretatione ea commendari videntur. His enim positis 
nec particula Sé explicari potest, et al ysvéaeig falso confe- 
runtur cum v. à^j^ij i] ovaia, quum debeant potius conferri 
cum V. ol 6vXXoyi6fioL Distinguendum potius: w6T6, ojgtibq 
hv Tolg GvXXoyLa^iOÌQ, navrcov a.Q'/^i] 7) ovaia' ex yccQ tov tì 
hOTLV ol ovX?^oyiOfiol elaiv, èvTav&a Sé al yevioEiq.) — At- 
que eadem naturae ratio. Semen enim, unde animai vel 
pianta gignitur, nisi quid alicubi mutili vel depravati in or- 
dinem naturae irrepserit {mjQWf.ta, cf. de an. II 4. 415« 27. 
Ili 9. 4326 22. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 458), iam potentia 
formam ac speciem animalis in se continet, sicuti artifex 
eaiidem formam apud animum concepit. Fortuito autem res 
naturales non possunt progigni nisi eae, quarum materia 
suapte sponte eum in motum potest moveri, quem effìcit 
semen, oaa Sé ano xtX. 6 4, h. e. oaa Se ànò TavTo^iaTov 
(int. yiyvsTao èv Toìg cf/voeu yiyvo^iévoig), yiyvBTai coaTiSQ 
èxec (int. èv Toìg ano Té^Vì/g, cf. «9). — ^7 è^ amcov, non 
ex se ipsis, sed è| avvcov tojv tioiovvtwv. 

10346 7 oi) ^óvov — 19 fióvov. Non modo ut sub- 
stantiae exsistant, veruni etiam reliquae ut fiant categoriae 
{tòìv nQMTMV 6 9, cf. 614: TMV xaTi]yoQicov et B 3. 9986 15: 
rà TiQùJTa TMV yevcòv), formam antea exsistere oportet, hoc 
uno discrimine, quod in substantia generanda substantia eius- 
dem generis actu exsistens requiritur, quae illam effìciat, in 
reliquis càtegoriis eadem categoria non actu, sed potentia 
exsistens. — Brand, et Bk. e codd. EAb post x^^^ov 612 



332 Z 10. 10346. 

addideruiit part. d, qnod dubito lumi recte fecerint, quum 
praesertim apiid Alex, nullniu eius part. vestigium reperia- 
tur. Eteiiim vulgata antea lectio hunc videtur in modum 
explicari posse: ylyverai yàg (int. rò tiogÒv ì] rò noióv) 
wori^Q y XCiXyS] GCfcùoa, àìX ov ocfaìocc ov§è y^aXy.óq' xaì 
hnì Tov yah/.oì) yiyverccL (iot. wGavrcog sive wansQ i] yaX'/.rj 
Gcpciìga)' ad yccQ §ù TTooimaoyeiv tì]v v?iì]v y.aì rò eìSog. 
oiiTcog yxà xt?,. — &18 ?/ ^oieì, cf. ad 8. 1034« 4. 

GAP. X. 

Quaerit quae partes rei adhibeantur ad definiendam 
rem^ ut quae eaedem sint definitionis partes^ quae non 
1034^ 20 — 10356 3; guae partes toto sint priores, quae 
non — 631. Dehtde colligit paucis, quae hucusque dispu- 
tavit — 1036« 12, et exponit quae sit adhibenda cautlo^ si 
cui respondendum fuerit ad quaestiones huiusmodi — «25. 

10346 20 è^s^ ^6 — 10356 3 èxaarov. Duas ab ini- 
tio movet quaestiones, alteram de partibus rerum et defini- 
tionum, 6 20 — 28, alteram de toto ac parte utrum ex iis sit 
prius, 6 28 — 32. Et banc quidem paucis perstringit, siqui- 
dem postea 10356 3 sqq. eandem amplius est persecuturus. 
Si pars, ait, toto esset prior, angulus acutus prior esset re- 
cto, digitus prior homine. At requirimus potius ad defi- 
niendum acutum angulum definitionem anguli recti, et homo 
prior digito vel cadem ratione (cf. 10356 16) vel tm elvai 
avev cc?J,i]?uov, i. e. quod homo potest homo esse licet di- 
gito careat, digitus non potest esse digitus, nisi fuerit in 
homine; de qua vi vocabuli ttqÓteqov cf. ad J 11. 1019« 3. 
Ita posita modo thesi et antithesi hanc quaestionem interim 
oniittit et ad priorcm illam (620 — 28) revertitur. Ea est 
autcìn huiusmodi. Quaelibet defiiiitio non conficitur nno 
nomine, scd quoniam est nominis sive notionis explicatio, 
Xóyog, plures continct partes, quae quidem sunt singulae 
rei notac. lam quum inter has definitionis partes modo 
repoiiaiiius ipsius rei partes, modo sccus, quaeritur quae 
partes vel (juarum rerum partes rccipiantur in defìnitionem, 
(|uac non. Hanc (juacstionem soluturus orditur, qui est Ari- 
stotelis in philosophando mos, a distinctionc: ì] TiolXaxóòg Aé- 



Z 10. 1035 «. 333 

y^Tca tÒ [.ikqoq 623. Distiiictis igitur variis notionis fiéoog 
significationibus hanc quaestioneui dirimere parat, et eam 
quidem significationem, ex qua /négog mensuram rei deno- 
tet, 6 33, cf. J 25. 10236 15, tamquam alienam ab hac re se- 
cludit. Quod si diligentius eam distinctionem, quam deinde 
instituit, spectaveris, non partis notionem dividit, sed ea 
potius distinguit, ad quae partis notionem adhibemus. Quum 
enim substantiae nomen latiore sensa et formae et materiae 
et concretae ex utraque rei tribuatiir, distinguendas esse for- 
mae partes a partibus materiae. A e materiae quidem par- 
tes in definitione merae et abstractae formae, veluti xodó- 
TìjTog, non inesse, iuesse vero in definitione rei ex forma 
et materia concretae, veluti rov fnèv cvvólov àrSgcavrog fik- 
Qog ò )^c{?.y.óg, rov S' cog sldog leyo{.iÉvov ccvdgidvrog ov «6. 
His addit ?^exTéov yào rò sJSog y.cd y iyu eldog ezciorov, 
h. e. ex forma res quaelibet nuncupatur, et forma defìnienda 
est, si definire voluerimus quid sit aliqua res (cf. Phjs. II 
1. 1936 1: — tÒ elSog rò y.caà ròv Xóyov, o ògi^ói^ievot 7À- 
yo\i^v TI Ì6TL Gagh, i] òarovv.), rò §' vXiy.òv ovSéTCOTS y.a&' 
amò ?.eyTéov: materia quae per se nec cogitari nec dici de- 
finirive potest, cf. 1036« 8, non admiscenda est ei delini- 
tioni, quae ipsam rei essentiam exprimat. Ex hac distin- 
ction^ explicatur quae obiter rem inspicienti inesse videba- 
tur in definiendo diversitas; dementa orationis, oroiysìa 
Tov lóyov «11, modo non materialia cogites, veluti quae 
in aere vel cera sunt, ad definitionem sjllabae adsciscun- 
tur utpote formae partes; non item segmenta circuii ad eius 
adhibentur definitionem, quoniam ad materiam pertinent, li- 
cet propiores sint formae ac notioni circuii quam aes, si 
aeneum proposueris circulum. Et sicuti ex partibus mate- 
rialibus constat res concreta, non abstracta forma, ita sol- 
vitur in eas res concreta, non forma, ycà rov f.dv ovvólov 
(.légi], TOV e'ISovg Sé ycà ov ò Xóyog (nempe b Xóyog tov 
et§ovg èGTiv, cf. 10356 34) ovyéTi' SiÓTieo ov§' èi> Toìg Xó- 
yoig, «22. Haec extrema verba: ìv roìg Xóyoig apud animum 
revocanda sunt, ut proxima enuuciatio possit intelligi: tmv 
fiièv ovv (int. hv TOÌg ì^óyoig) èvéoica ó tojv tolovtcov (i. e. 
vXiyòjv) {.lEOMV Xóyog, ac verbis tojv fLiév significari res con- 
cretas ex altero appnret membro, ubi ad tmv S' (int. h Toìg 



334 Z 10. 10356. 

kóyotg) ov Set kvuvai explicaiidi causa additar: àv f.u) 7] rov 
avveL?i7]in^iévov. Hanc ellipsin non inteìlexisse videtur, qui 
in margine cod. E adnotavit prò tmv f.dv — twv ^é vel 
scribi vel scribendum esse rwv f.(tv — roìg de. 

1035« 30 loOT èxelvMV /iièv àqyaì xaì fiéQi] rei 
vcp' avrà, xtX. èxsìva dici ea quae e materia et forma 
coaluerunt, et ex superioribus intelligitur et confirmatur op- 
posito Toìi §' eldovg, «31. Sed rà vcp' ama quid significent 
equidem non possum divinare. Alexander ^quum haec verba 
sic interpretetur p. 474, 15: mgts tmv Gvv&ércov rama rà wg 
v?.ì] dal f^iégi] xaì ccQ^al, non improbabile videbitur eum 
prò ree v(f' ama in textu habuisse Ta vlixd vel rà vXixà 
rama. — Proximis in verbis quod ante Gcpaìga, «32, ad- 
didi yaXvS], cf. Obs. p. 91, confirmatur Alexandri interpre- 
tatione p. 474, 17. — Denique «33: èVrt yag tuo Gvvel- 
IriTiTai Tjj vXy, nisi obstaret Alexandri auctoritas, non du- 
bitarem e codd. ET recipere: eOTù ydq TLg og ovveih]7iTaL 
TTJ vh], Etenira illud neutrum rt satis indefinite dicitur; 
long e distinctius Ttg, quod ad xvxlog referatur. Circulus 
etiam in segmenta dividitur, est enim quidam circulus qui 
cum materia coaluit, propterea quod universalis circuii forma 
et singuli quique ac sensibiles circuii eodem circuii nomine 
denotantur. 

1035* 3 eioi^Tai — 31 ò/iiolcog. Altera, quam supra 
proposuit nec diremit, quaestio: quae sint partes toto prio- 
res quae non, quum re vera eodem spectet ac superior quae- 
stio, eam ita nunc orditur excutere, ut non novum quidpiam 
proponere, sed quae ante disputata sunt diligentius expli- 
care vidcatur, ^3, 4. Partes notionis, ait (tov lóyov ^légi] 6 4, 
rijg ovaiag Trjg xaTa tov Xóyov *13, cf. ad A 6. 987/>' 21. — = 
ò'^eiag lóyog bl, cf. 1034*28. MS. 1081*7), i. e. notae ex 
quibus conficitur notionis dcscriptio, priores sunt notione, 
siquidem nota qunelibct cogitari potest nondum cogitata ea, 
quae inde coniìcitur, notione, non vicissim notio sinc suis 
ipsius notis. Hoc quideni loco, ubi de notionibus agitur, 
quod appcllatur prius idem signifìcat atque univcrsalius; et- 
enim priores dicuntur notae, quatcnus complexum, ut aiunt 
logici, habent miiiorem eademque de causa ambitum habent 
aiupliorcm et magis sunt univcrsales. Sed caute ubique Ari- 



Z 10. 10356. 3.35 

stoteles addit; 7)' nàvra ì] evia, 6 6, 14, 19; potest enim in 
complexu notiouis iiiesse una vel altera nota, qiiae ambitu 
ipsam notionem non superet sed aequet, cf. Alex. p. 476, 6. 
— Materiales vero partes (uéoi] Mg vh] ^12) ipsa rei snb- 
stantia ac notione sunt posteriores, re aiitem concreta ac 
sensibili quodammodo priores, quodainmodo posteriores. Id 
exeiiiplo illustrat hominis. Eias essentiam et naturam cerni 
in anima (614 sqq., cf. /I 8. 10176 16. H 3. 1043« 35. de an. 
II 1. Trend, ad h. 1. p. 312 sqq. 323 sqq.) inde apparet, quod 
ne singola quidem corporis humani membra definiri possiint, 
nisi per earum opus et adhibito ad descriptionem sensu (o 
ovx vnaQh,u chev aÌG&yaecog 618), hoc est autem animae 
actione (cf. de part. an. I 1. 641« 1, 5. 6456 14 — 20); ani- 
mae igitur partes vel omnes vel certe aliquot, exceptis ni- 
niirum iis quae ambitom notionis ipsios aequant, bomiue 
sunt priores. Materiales vero partes substantia hominis sunt 
posteriores, homine concreto quodammodo sunt priores, qua- 
tenus ex iis componitur, quodammodo non, quatenus priora 
dici ea nequeunt, quae non possunt seorsim ante ipsam com- 
positionem exsistere. Atqui digitus non potest seorsim ex- 
sistere, sed seiunctus a corpore animato nomine tantum, non 
re est digitus, àVi.' òfXMVv^og ó rs&vewg 6 25, quia ovdèv 
^cóov (.lógiov ovTS avEv vh]g ovts fióvrj i] vXri, de part. an. 
ik 643« 25. 1. 6406 33. 641« 20. de gener. an. Il 1. 7346. 
735 «. de an. II 1. 4126 31. Poi. I 2. 1253« 20. Sunt etiam 
materiales partes, quibus ita inest vivendi causa et princi- 
pium (xvoca 'atI. 6 25, cf. J 27. 1024« 24: y.vgia Tìjg ovalag), 
ut nec priores sint nec posteriores, sed simul cum ipsa 
anima; quam quidem dignitatem utrum cordi assignare prae- 
feras cum Aristotele, an cerebro cum Platone, bue non 
pertinet, sed alius est disputationis, cf. /J 1. 1013« 5. Phys. 
min. 456« 5. 4686 28. 469« 4, 17, 20 sqq. 4786 33. de part. 
an. II 1. 647« 31. 703« 14. 

Hucusque quum ad rem illustrandam hominis vel circuii 
exemplum adhibuit, hunc unum hominem, Calliam vel So- 
cratem, intelligi voluit et quae eius partes essent priores 
quae posteriores distinxit. Sed quaeritur quomodo res se 
habeat, si universe dixeris hominem, equuin. Haec universe 
dieta bis sio-nificavit verbis 628; tcc — hnì rcov y.c(&' 'é'Aa- 



336 Z 10. 10356. 

(yr«, y,a&6Xov d\ quia praedicantur de rebus singulis {hnì 
Twv x., cf. xaTi]yoQ82v km nvog Cat. 5. 2« 29. Top. IV 2. 
122» .31) neque ab iis seiuncta sunt, sed universe praedi- 
cantur de omnibus {y.a&óXov 8'), non de hoc vel ilio. Haec 
universalia non habere substantiae dignitatem, ova 'éativ ov~ 
ola, postea demonstrabitur, cap. 13, hoc loco ea quasi coa- 
luisse {gvvoIÓv ti) dicit hx rovdì rov lóyov xaì ribadì TÌ]g 
vh/g cog y.a&óXov. Etenim si universe de honiine loquiinur, 
non abstractam et simplicem forma e notionem cogitamus, 
sed etiam materiam, quacum notio coalescat, et eam qui- 
dem et ipsam universe, (hg y.a&ólov , admiscemus. Itaque 
quum haec universalia ex eadem ratione cogitanda sint ac 
res singulae, non opus est (id enim, licet non aperte di- 
cat, cogitare tamen videtur), singillatim de iis disserere. — 
Deinde bis verbis: tì]6§1 rrjg vh]g wg ycc&ólov opponit: èz 
rijg hayari^g vXi]g, h. e. carnis et ossium singulorimi, ex 
quibus hic vel ille homo consistit. Utitur enim adi. ^oya- 
Tog Ar. ita ut idem fere significet ac rò ya&' èxccarov, cf. 
K 1. 10596 26, 35. Waitz Org. 25^ 33. 
. 1035* 15 TOVTO. De genere neutro prouominis, quum 
ad ijjvp] referri potuerit avvi], cf. quae exempla collegit 
Waitz Org. 4*4. — ^18 mgts apodosin orditur. cf. Obs. 
p. 24, 32. Exemplis ibi collectis addi possunt de interpr. 
12. 2lb 10. An. post. I 24. 85^ 26. 25. 866 36. 

10356 31 ^égog — 1036« 12 etQijTai. Persecutus quae 
sint partes toto priores quae non, ad priorem redit quae- 
stionem: quae rerum partes adsciscantur ad describendam 
notionem, quae non adhibeantur. Pars igitur, ait, et for- 
uiae esse dicitur et rei concretae ex forma et materia (nam 
addendum est y.aì TÌ]g vhjg post hz tov eiSovg, cf. Obs. 
p. 92) et ipsius per se materiae. Sed ad notionem, ut quae 
formam describat et proptcr id ipsum, quippc abstracta et 
immunis a rerum singularum diversitatibus, universalem ha- 
bcat vim ac dignitatem, 634 (cf. A" 1. 10596 26. ^ 5. 1071« 29. 
An. post. II 13. 976 26. ci de scientia univcrsalium ad B 6. 
1003« 14), eae tantum adhibentur partes, quae sunt partes 
formae. Concretae vero rei, quae eadem una est ac delì- 
nita numero (tov cvvóXov, olov y.vxlov tov Si 1036« 2), 
quum contra forma rei ad universale spectet, concretae igi- 



Z 10. 1036 «. 337 

tur rei non est omnino definitio «5, sed adhib£nda est ad 
eius cognitionem, prouti vel sensibilem habet vel cogitabi- 
lem materiam, ea sentiendi cogitandive actio, qua materia 
percipiatur; atqiie si res concreta actu esse vel actii per- 
cipi desierit, dubium est utrum sit necne, licet etiamtum ex 
eadem notione universali et appelletur et definiatur. (Quod 
vulgo exhibetur «6 àTtEX&óvrag quomodo vel construi pos- 
sit vel intelligi non video; propterea scripsi àn^Xdovtcc, 
ut haec fere sit sententia: ovav ò' àniXdrj rà avvoXa rama 
èz rriq èvTsXexelag, cf. 15. 1040« 2: adriXd ts yaQ rà cp&sc- 
gófÀSva Toig é/ovai rrjv è7ii6TijufjV , orav ex rrjg aiad'i^GSMg 
ScTiél&fj. Bessario quidem haud scio an vel scriptum in- 
venerit vel de coniectura ipse dederit aTisX&óvTa, quum 
vertat « cum vero abeant ab actu, non est manifestum, utrum 
sint aliquando an non sint.") Materia denique, utpote in- 
definita, per se cognosci omnino nequit (cf. Phjs. Ili 6. 
207« 25: §10 xccl a/vioarov y aTiugov eldog yàq ovz 'é^ei 
f] vXii. I 7. 191« 1 : 7} 8' VTiozsi^uévì] rpvaig è7iiOTì]Trj xar 
àvaXoylav. Zeller Ph. d. Gr. IL p. 419 sq. ), sive ea sensi- 
bilis est sive cogitabilis {vXì] vorjrri «9, cf. 11. 1037« 4), 
qualis est rerum mathematicarum materia, quae licet sit in 
rebus sensibilibus, tamen non eatenus in iis est, quatenus 
sunt sensibiles, cf. M 2, 3. Quare quum rei concretae non 
sit notio, materiae ipsius nulla omnino cognitio, sed notione 
unice forma ac species rei describatur, apparet non alias 
nisi formae partes adscisci posse ad definiendam notionem. 

1036« 12 TZQog §è — 25 SiQi^raL Quaestio de toto 
ac partibus, quid prius sit quid posterius, quoniam soluta 
est per distinctionem, si quis universe interrogetur, utrum 
angulum rectum priorem esse censeat an eius partes, ca- 
vendum est ne de re multifariam dieta simpliciter respon- 
deat. Etenim quia angulus rectus, ut in hoc acquiescamus 
exemplo, et notionem ac substantiam significat, et singula- 
rem angulum, materialem eum quidem et sensibilem, probe 
est distinguendum ; sensibilis enim angulus, tì /Liév « 19, pò- 
sterior est et notionis et suis ipsius partibus; immaterialis 
autem, qualis mente concipitur, notionis partibus posterior, 
materialibus partibus prior est. Hanc igitur per distinctio- 
nem respondendum est, ncque vero simpliciter et indistin- 

Arlstot. metaph. ed. Bonitz Voi. IL 22 



338 Z \0. 1036 a. 

cte. — Guam exhibui loci subobscuri interpretatìonem, eam 
me probaturum spero lectoribus, siiigulis verbis deinceps 
pertractatis. si fièv yccQ èari — fj Tìjg ÒQ&rjg, h. e. si res 
quaelibet suam ipsius sig^iiificat iiotionem substantialem, ve- 
lati xvx?.og tÒ xvyiXcp eìvca et t,(pov 'éfixfjvy^ov tì]v ipvy^Vy 
quam supra 1035^ 15 dixit esse to tI rjv flvai ^(ócp, vel 
^xaGTOV rj éxccarov «17, i. e. vel si singula quaeque anima- 
lia nihil sunt aliud nisi huius unius animalis anima. (i) éxd- 
6T0V scripsi ex Alex, prò vulg. r; éxccorov, quia bis verbis 
quid faciam non video.) Si igitur quaelibet res suum ri i]V 
stvai significat, ri ^èv xal rivòg cparéov varsQov «19. Per 
V. TÌ fiév res singulas et concretas significari, ut ex ipso huius 
pronominis usu Aristotelico consentaneum est (cf. ad F 2. 
1003* 33), ita comprobatur verbis oppositis: 7) d' avev vh'jg 
«22, ex quibus intelligitur ri /Ltév esse rrjv fiera vlr^g vel rò 
6VV0X0V. Hoc GvvoXov posterius est rivóg, certo quodam, 
olov (nempe, cf. ad ^ 4. 985^ 6) rcòv èv tw Xóyq) xal r^- 
vòg ÒQ&ijg, i. e. rcov èv reo Xóyco (.ioquov xaì raJv rivòg oq- 
&i]g fioQtcoVf utrisque partibus et notionis et sensibilibus po- 
sterior est res concreta. Genitivum rivòg OQ&ijg non pen- 
dere ab vareQOV, sed ab articulo roiv, h. e. rcov fioQÌMV, in- 
telligitur coli. «22: rMV fièv èv reo lóyco varèQcc, rcov 8' èv 
ra xad'' 'éxaara fioQicov TiQoréQa. lam quod aptius supra 
ad protasin d fièv yào èori zrL addere debebat, non so- 
lum notionem anguli recti, sed etiam sensibilem angulum 
eodem nomine denotari, hoc deinde tamquam ad explicanda 
verba rivòg ÒQ&ijg adiicit: xcù yccQ 1) — exaara. Ita ex- 
posito, quibus partibus res concreta, ri fiév, posterior sit, 
transit ad notionem immaterialem: 7) d' avev vh^g — tiqo- 
TÉQa, ànlùig 8' ov cparéov, i. e. non est respondendum ad 
quaestionem, nisi antea distinxeris et quae res dicatur et 
quales partes. — «24 el 8' éréga xrX. Haec opponi verbis 
«16: eì (xèv yaQ èori, vere Alex. p. 479, 17 monet. Licet 
non rccte sumpserimus, ait Ar., animalis notionem cerni in 
anima, tamen quaecunque eius fuerit notio, eadem distin- 
ctione utendum est in respondendo. 



Z 11. 10366. .3.39 

CAP. XI. 

Quaeritur quae sint partes formae et quae rei concre- 
tae, ac proinde quae sint adhihendae ad rem definiendam, 
quae non. 1036« 26 — 1037« 10; quae praeterea hac de re 
investiganda sint signijicat — «20, et quae hucusque de 
natura tov ti i]v slvat, excussa sunt complectitur — 6 7. 

Aristoteles ut constituat quae partes rei ad notionem 
defiiiiendara adhibeantur, quae nont partes formae a parti- 
bus materiae supra distinxit, cap. 10; liac autem distinctione 
quum quaestio coepta sit dirimi, nondum prorsus diremta, 
sed etiamnunc quaerendum sit, quae igitur siugulis in rebus 
partes ad formam referendae sint, quae ad materiam, hanc 
quaestionem solvere nunc suscipit «26: tioìcc tov eidovg ^ìqì] 
xaì noia ov, ciXlà tov owst^j^u^évov, i. e. tov gvp&étov 
sive tov ovvólov, cf. ad E 1. 1025* 32. Etenim quoniam 
definitur universale (cf. A 6. 9876 3. An. post. II 13. 97* 26) 
et forma rei, tum demum definitio recte potest institui, quum 
haec quaestio soluta erit. Et id quidem facile est diiudi- 
care, ubi eadem forma in diversis inter se materiis cerni- 
tur, ita ut formae unitas et identitas per se a diversitate 
materiae distinguatur. Difficile vero idem est dignoscere, 
si qua forma, veluti species humana, non in diversis mate- 
riae generibus, sed in eadem ubique materia, carnibus ossi- 
bus rei., cernitur. Nihil enim impedit, quominus etiam sic 
aliquid alienum a forma unice materiae sit tribuendum, sed 
propter coniunctionis materiae cum forma perpetuitatem haud 
facile alterum ab altero seiungas. 

Ab hac distinguendae a materia formae difficultate ex- 
orta esse dicit 6 7 Pjthagorica quaedam placita. Sicuti enim 
in hominibus, quamquam ii utique carnibus et ossibus quasi 
vestiti conspiciuntur, carnes tamen et ossa materiae tantum 
lo cum obtinent, ita Pjthagoreis in circulo triangulo al., li- 
cet semper extensionem quandam habeant et ex lineis con- 
stent, haec ad materiam referenda, ipsa notio et forma nu- 
meris definienda videtur. (yQCififj,ijg tov Xóyov tov tojv 8vo 
alvccl cp. &13, cf. Zeller Ph. d. Gr. I. p. 112.) Haec opinio 
propagata deinde est ad Platonicos {tmv Tag ìSéag Xeyóv- 
TOìv 613) quorum alii cum Pjthagoreis in dualitate (cf. M8. 

22* 



340 Z 11. 1036 ^^. 

1084« 37), alii in forma et notione lineae dixerunt contineri 
ipsaiii iiaturain et substantiam lineae, avroyQa/Lijnijv b\4 (cf. 
16. 10406 34). Et illi quidem quibusdam in rebus, in qui- 
bus immunis a materia sit forma, veluti in numero binario, 
rati non posse distingui formam et id cuius sit forma, rama 
tÒ udoq xcà oh rò eldog 615, cf. 6. 1032« 4, lineam tamen, 
quoniam extensionis contineat materiam, ad hoc genus non 
referendam putarunt, scd distingucndam formam lineae, nimi- 
rum dualitatem, ab ipsa linea. — 617 ovxéri, cf. Obs. p. 93. 

Ita delatus ad explicandam originem Pythagoricorum de 
numeris placitorum panca ad ea refutanda addit 617 — 20, 
sensuum et communis omnium opinionis evidentia usus ad- 
versus eorum doctrinam. Ex bis enim placitis eo adigun- 
tur Pjtbagorei (avfii^aivei, cf. ad yd 8. 989« 22), ut unam 
eandemque speciem, veluti dualitatem, formam esse statuant 
plurimarum rerum, quas manifestum est (cfaivevcci, cf. ad 
^ 6. 988« 3) inter se differre, veluti numeri binarii et li- 
neae et aliarum praeterea rerum ex aliis generibus, cf. Bran- 
dis Gescb. I. p. 472. Quodsi quis eandem ratiocinationem 
amplius persequatur, eo potest devenire, ut unam statuen- 
dam esse censeat rerum omnium formam ac speciem, reli- 
qua vero omnia infra formae dignitatem deprimat. Atqui 
ita, quoniam ex forma singularum rerum natura delìnitur, 
cf. 10. 1035« 8, omnia essent unum, èV nàvia éoTai 620, 
quod manifesto est absurdum. 

Ex hac Pjthagoricae philosophiae comparatione et quae 
sit difficultas in describendis accurate notionibus apparet, 6 21, 
et non posse ubique materiam abstrahi a forma intelligitur, 
622; sunt enim (lOcog, cf. ad A 5. 987« 26), quae cogitari 
aliter nequeant, nisi ut forma insit in materia, róSs èv rcpSe 
623 (cf. ad 5. 10306 18), vel materia certa quadam forma 
delìnita, ójfTì radi t/ovrce. Veluti falso quispiam humanam 
naturam cum circulo acneo comparai, ut sicuti circuii notio 
acris natura delìnita non sit, ita hominem sine suis ipsius 
partibus sensil)inbus esse j)Osse dicat, 6 24 — 28. (2:JojX()d- 
TTiq ó vEojreofjg 6 2.'). C{. Alex. p. 482, 15: ?} tov Illaioìva 
kbyei, ?)', o y.cd uàV.or, ròv òuojvvuov t<o tov JIXàxMVog 8l- 
Òciaxcihp ^oìy.oHTìiV. nouìrai yccQ tlvu J^'ojXQarrjv 6 HKàvwv 
nQOOÒiaXeyó/iuvov f^iezà tov yì}oaiov J^cox^jccrovg. cf. Plat. 



Z lì. 1037 «. 341 

Soph. 218 b. Theaet. 147 e. Poi. 257 e. Altera Alexandri ia- 
terpretatio imice potest probari, cf. Hermann Plat. Phil. I, 
p. 661.) Etenim homo, quoniam animai est sensibile, non 
potest cogitari sine partibus sensibilibus (avsv XLVì]oewg, cf. 
ad £ 1. 1026« 3), ac vicissim hae partes materiales non 
sunt partes hominis, nisi ex anima acceperint eum, ad quem 
tendant, finem, i31, 32, cf. 10. 1035* 23. Trend, de an. p. 331. 
Substantiae dignitatem (1037« 5: ?? ovoicc ?] tzqwtì], cf. ad 
7. 1032^ 1) in bis necessario anima sibi vindicat; corpus 
substratum est tamquam materia; homo autem, si universe 
eum dixeris, ex utraque et forma et materia universe con- 
cepta coaluit, cf. ad 10. 1035* 27. ^ù)XQaTi]g Sa xaì Ko- 
()i6xog, el fièv y.aì r) ipv^ì], Sittov «7. Haec verba obscu- 
rius dieta hunc videntur in modum accipienda esse: si fii) 
f^ióvov tÒ 6M/LICC Myarai ^ù)xoaTi]g, àXXà xaì i) ^pv^th Apo- 
dosis autem, ut recte interpretatur Alex, p. 484, 11, conti- 
netur in v. Sittov, i. e. Sittov eOTai è^ dSovg xcà vhjg. ol 
^dv yaQ (int. èQOvac tov ^coxQaT7]v) ojg ipv^ì]v, ol S' Mg to 
ovvolov. Sin autem non coniunctim cogitaveris formam eum 
materia, animam eum corpore, sed simpliciter dixeris hanc 
animam, hoc corpus, quae universe erat inter animam et 
corpus ratio, eadem inter hanc unam animam et hoc unum 
corpus intercedere putanda est, wonsg to xa&ólov, (int. 
ovTco) xaì TO xa&' 'éxaCTOV. Particulam re, quam post xa- 
d'ólov et editi libri et scripti ut videntur omnes habent, ex 
Alexandri auctoritate omisi, flagitante, nisi fallor, ipsa sen- 
tentiae ratione. 

Omisi hucusque in interpretatione ea verba è 32 tibqì Se 
— «5 voi]Ti], quibus Ar. ad mathematicas res definiendas 
non esse adhibendam materiam docet, quia sententiarum con- 
tinuitatem importune interrumpunt, quum aptissime inter se 
cohaereant quae antea, 6 32, et quae postea, «5, disputantur. 
Ea insti ordinis perturbatio num ipsius Aristotelis negligen- 
tiae sit tribuenda, an, quod voluit x\lex. p. 483, 20, editoris 
incuriae, non possum equidem decernere. — Quae ab ini- 
tio habemus *33: Sia ti ovx eìol (.uqì] ol Xóyoi twv Xóyoìv, 
admodum negligenter scripta, ex verbis proxime sequenti- 
bus hunc- in modum apparet intelligenda esse: Sta tl ol tcÒv 
fiEQwv lóyoi ovx ei6Ìv hv Tcp tov olov Aój'w. — De cogitabili 



342 Z 12. 10376. 

rerum mathematicarum materia cf. ad 10. 1036a 11; '/.vvXoq 
y.a&ólov — y.aO^' 'é/.aara, cf. 10. 1035« 34 sqq. — «1 y.aì 
navTog xtL Quae verba Brand, et Bekk. ex uno cod. Aff 
in textum receperunt, ea, quoniam interpretationis videntur 
speciem referre, repetitae fortasse e commentario Alex. 
p. 483, 30, unciuis secludenda putavi. 

1037« 10 TtÓTEQov — 20 vOTSQOV. Quoniam adhuc 
de iis notionibus disputavit, quae cum sensibili materia coa- 
luerunt, quaestionem superesse dicit buie disciplinae pro- 
priam, num quae sint notiones per se et absolute, cf. 
10. vi; haec enim quaestio quo facilius dirimatur (cf. 3. 
1029« 33) de rebus cum materia concretis hucusque di§pu- 
tatum esse, quas investigare pbjsicae potius sit disciplinae. 
— «17 T?]g y.arcc ròv lóyov, cf. ad E 1. 1025* 27. — Prae- 
terea quum ex pluribus partibus unam fieri notionem intel- 
lectum sit, quaeritur, quomodo hae plures partes unum effi- 
ciant, quod proximo capite excutitur; et quum unitatem no- 
tionis ex rei unitate repeti consentaneum sit, eadem quae- 
stio de ipsa re oritur. (Ex hac interpretatione et distin- 
ctionem a Bekkero institutam «19, 20, et accentum pron. 
Tivi «20 mutavi.) Eam rem investigat H 6. 

1037« 21 ri jLièv — 67 ovfz/3e^t]x6g. Paucis in me- 
moriam revocat, quae inde a quarto buius libri capite dis- 
putata sunt. «21 tI — 22 SLOìjvai, cf. cap. 4. — «22 xaì 
§tà ri — 26 Gvvóh-jg, cf. cap. 10, 11. — «26 ramyjg — 29 
lóyog, cf. 10. 1036« 2 sqq. — «30 ^x yàg — 33 vhì, cf. 
cap. 5. — «33 y.aì ore — b^ ov tccvtÓ, cf. cap. 6. — 6 5 
ovd' 6<ja — 7 cv^i^e.Snxóg, cf. 6. 1031« 19 — 28. — Quae 
e textu Bekkeriano mutavi, b\ etvai y.aì sxaGrov, 6 4 vly, 
65 ovS' 6 a, ea commendavi Obs. p. 95 — 97. Pro v. ogcx, 
quod 6 5 inserui, Winckcimann in censura libelli mei (Jahn 
Jahrb. 1843. 39, 3. p. 288) probabiliorem esse putat articu- 
lum T«, ita ut scribatur: ovòh rà xarcc cvfifi. 

CAP. XII. 

Qui Jìat ut unum sit id cuius definitio ògiOfióg est. 
Dcfinitionis unitatem quoniam repctendam esse dixit ex 
unitate eius rei quae definiatur, cf. 11. 1037« 19, iam quae- 



Z 12. 10376. 343 

rit: dia ri note 'év kanv ov xòv Xóyov ógiGfiòv eìvai cpa- 
fuv b\\ (nimiriim non quilibet Xóyog est òoLGuóg, sed la- 
tius illiiis quam huius voc. ambitus patet, cf. 4. 1030» 14); 
quam quaestionem quod dicit motam esse sed non solutam 
èv Toìg àvalvTi'/.oìg, cf. de interpr. 5. 17« 13. An. post. Il 6. 
92« 29. — Ac primum quidem duas ratioues, quibus expli- 
care quispiam vel definitionis vel rei defiuiendae uuitatem 
suscipiat, reiicit, partes definitionis ad imitatem coalescere 
nec 7xaà Tid&og 614 — 18, nec zara ^d&E^iv *18 — 21. Et- 
enim homo et color albus in unitatem quandam coeiint, 
quando homo hoc colore est affectus, orav VTidoyjj y-cù 
Tid&ìj 616, non coeunt, quando non est affectus; notarum 
vero in notione unitas extra hanc mutabilem et fortuitam 
rationem posita est. Nec magis ea unitas est zara fxi- 
&e^LV. (618: èPTCiv&ci S' ov (.lerh/Bi 'atX. Negligentius haec 
vel scripta sunt vel disputata; ipsa enim verba Ar. eo du- 
cunt lectorem, ut idem esse y.arà Tid&og et xarà ^ii&eh,iv 
esse putet, quae tamen distincta esse solenni Aristotelis usu 
constat.) Dicitur enim ueré/eiv rivóg id, quod alterius no- 
tionem continet ac recipit, cf. Top. IV 1. 121a 11: oQog de 
Tov i^isré/eiv rò kTiidiyBa&ca ròv tov f^israyouévov Xóyov. 
VI 6. 1436 14, coli. 6 21; propterea rà jnèv eiSi] ^eré/SL rcòv 
ysvwv, TCi de yévi] tmv eì§ojv ov, Top. IV 1. 1., idemque ad 
genus et differentiam refertur Top. IV 2. 123« 6: ìtzì Tiì.kov 
re yocQ rò yévog riig diacfOQccg del Xéyeo&ai, '/.al fi?) jLievé- 
y^eiv TTJg diacfoodg. Hoc nostro loco generis et differentia- 
rum, ex quibus nimirum confici definitionem sumit, non esse 
unitatem y.ccrd j.ié&e^iv, alia ratione demonstrat, quia ita, 
quoniam oppositis inter se differentiis genus determinatur, 
idem genus contraria participaret, 6 20. Quodsi nihilo secius 
hanc unitatis explicationem adraiserimus, non multum profi- 
cimus, ubi in eadem definitione ad determinandum genus 
plures adhibentur differentiae; eae enim non possunt videri 
propterea in unitatem coire, quia eidem generi insunt; nara- 
que hac ratione, siquidem eidem rei diversissima quaeque 
inhaerent, ex omnibus unum fieri colligeres, ovtco yaQ é| 
àndvTCùv eOTccL 'év 6 24. 

His igitur rationibus nondum soluta quaestio quum ne- 
cessario dirimenda sit (dei de ye xrA. 624), quoniam òoc- 



344 Z 12. 1038 6«. 

(T^to^ utpote substautiae defìnitio et una et uiiins rei est 
descriptio, primiim quidem se rem investigaturum dicit in 
iis definitionibus, quae dividendo et partiendo genere con- 
ficiantur, 628. Item absoliita disputatione addit: Toaavva el- 
Qi}6&0) rijv TiQOJTTjV 1038« 35, ut eum ad alium praeterea 
locum lectores delegare appareat; et conferri quidem pot- 
est 13. 1039« 22. H 6. 10456 23. O 10, sed nullo ex bis 
locis piane id, quod bic promisit, videtur perfecisse. De 
confici endis autem ex divisione generis definitionibus eun- 
dem in modum atque hoc loco disputat An. post. II. Top.YI. 
de part. an. I 2, 3; peculiaris metapbjsicae disputationi ea 
est ratio, qua unitatem definitionis explicat. 

In definitione nibil continetur aliud nisi genus primum 
et differentiae, 6 29. Sed quum genus coniunctum cum prima 
differentia vel cum duabus primis et sic porro iterum ge- 
nera efficiat, differentiarum numerus maior an minor sit ni- 
bil refert; proximum genus si respexeris, ex hoc genere et 
differentia specifica defìnitio conficitur, baec igitur duo quo- 
modo in unitatem coalescant quaeritur. lam vero, quae est 
potissima Aristotelicae pbilosophiae a Platonica discrepan- 
tia, genus non est praeter suas ipsius species, «5, cf. de 
an. II 3. 4146 21 sqq., vel si statuitur esse, tamquam mate- 
ria esse statuendum est. (Genus quomodo materiae locum 
obtinere Ar. dicat cf. ad J 28. 10246 8, de part. an. I 3. 
643« 24. Quod autem in ipsa forma rei, quae per defini- 
tionem describitur, iterum materiam et formam distinguit, 
perinde est intelligendum, ac si in anima, quamquam ea est 
èvTe?.t'^eia corporis organici, tamen in ea ipsa dvvccuiv et 
èvéoysLav distinguit. Et quod hic quidem genus materiae lo- 
cum habere, ultimam vero differentiam ipsam esse rei sub- 
stantiam dicit, «19, quum alibi genus potissimum idque magis 
quam differentias aptum esse dicat ad definiendum quid sit 
res, rf. ad 4 extr., potcst ea sententiae diversitas quodammodo 
vel tolli, ita ut nulla sit, vel certe cxcusari; etenim primum 
quidem in definitione poncndum est genus ut habeant dif- 
fcrcntiac cui inhacreant, sed peculiaris rei natura ma- 
xime ultima differentia definitur. ) Hanc generis naturam ubi 
in protasi proposuit et vocis, utpote generis singularum li- 
tcrarum (aroi/jìa «7, ci. 10. 1035« 11) quae ex co deter- 



Z 12. 1038 «. 345 

minentur {rà d§i] xaì rà Gtor/ua al, part. Tiai explicandi 
habet vim, cf. Waitz Org-, 93^ 26), exemplo illustravit, exspe- 
ctes Ar. in apodosi concludere, propterea genus et differen- 
tias coire in unitatem, cf. H 6; at subiunctam potius hanc 
legimus apodosin: cpccveoòv ore ó OQiGuóq èariv 6 èz tmv 
dicicpooMV lóyog «8. Nimirum quum genus ad materiae lo- 
cum depressnm definitionis unitati non possit videri obsi- 
stere, quaerentes de hac notionis unitate unice ad differen- 
tias debebimus attendere; eas si ad unitatem potuerimus re- 
digere, quaestio soluta est. Atque ut unam differentiam 
tamquam formam generi utpote materiae adiungendam esse 
doceat, duas distinguit notionis per divisionem effìciendae 
rationes, propriam ac primariam alteram, alteram accidenta- 
lem, de part. an. I 2, 3. An. post. II 13. 97« 12. Non licet, 
ait «9, ubi descendimus a summo genere ad inferiora, dif- 
ferentias promiscue adhibere, sed 8h OiaiQU.G&ai ti]v rrjg 
diacfOQag diacfogav, veluti in exemplo hominis defìniendi 
si quis exorsus a summo genere, animali, ad proximum, rò 
vtzÓtzovv L,cpov , descenderit, 7ca?uv rov ^cpov VTzÓTzoSog ti]v 
diacpooàv Set dieXsiv y vtlÓtiovv «10. (§is?,eiv enim legen- 
dum esse prò vulg. sldévac et propter superiora verba, «9, 
probabile est et confìrmatur auctoritate Alexandri p. 490, 5. 
Asclepium sane idem iam in textu habuisse quod nunc vul- 
gatur, ex eius commentario cognoscitur, cf. cod. Mon. 298 a.) 
Aliter si quis instituerit generis divisionem, ut accidentales ad- 
sciscat differentiae differentias, per ignorantiam verae ratio- 
nis id fecisse putandus est, c(?Jm dia rò àdvvarùv non^aei^ 
TOVTO «13. Insta autem ratione quum diviseris summum ge- 
nus et descenderis usque ad eas differentias, quae dirimi 
amplius nequeunt (rd àdiàcfOQa «16), proxima quaeque dif- 
ferentia superiores in se continet, ut eas saepius enumerare 
nihil attineat, atque in extrema differentia ipsa cernitur rei 
substantia. Unitas igitur notionis extra omnem dubitatio- 
nem posita est. Sin ab bac dividendi ratione discesseris et 
ad distinguendam differentiam quandam fortuito {'/.ara 6i\u- 
Pb^ìI'aÓq «26) alias adsciveris, quibus non ipsa illa differen- 
tia distinguatur, tum sane notio ex tot composita erit diffe- 
reutiis, qùoties distinxeris, xaì tovtcov rr/g TeX^vvaiag xccrd 
ya tÒ Òq&Óv «30, i. e. si rectam illam et propriam insti- 



346 Z 13. 1038 &. 

tueris dividendi rationem, tum non alia nisi extrema diffe- 
rentia ad definiendam notionem est adhibenda^). Super- 
fluutn esse, alias praeterea adsciscere, facile apparet {òì]Kov 
d' àv eh] xtX, «30), si quis notas notionis in alium transpo- 
suerit ordinem, velati non uoov vttÓtiovv Sitzovv, sed upov 
diTiovv vTiÓTiovv. Atqui ita transponere notas licet, quoniam 
ra^ig ovx éariv èv rìj ovaia «33. In invenienda qiiidem 
notione certo quodam ordine a suinmo genere ad inferiora 
descendendum est, cf. An. post. II 13. 97« 25: y.cà ravra 
ra^ac ri TigcoTOv ì] SevTEQOv, ad ipsam notionem definien- 
dam non pertinet ilìiid dignitatis discrimen, ut unum prius 
sit alterum posterius. 

CAP. XIII. 

Universale non esse substantiam — 1039« 14; inde con- 
sequens esse, ut substantia quaelibet simplex sit — «23. 

103S* 1 èTieì — 9 Xeyoi.iivco v. Ex quatuor illis, quas 
ab initio proposuit, substantiae significationibus, 3. 1028^34: 
tÒ ri i)v elvca xcu rò y.a&ólov xaì rò ysvog — xcù t6 vtzo- 
xelusvov, quoniam tres pertractavit, rò vtioxsiusvov, to ri 
riv elvai, rò yévog, quarta restat qua e inquiratur, rò xa&ó- 
).ov. (Haec quum sit sententiarum ratio, distinguendum esse 
Gommate post tovtojv, nec, quod fecit Bekkerus, post 7]V 
elvaL apparet. Ceterum Aristoteles tria illa, to Tì]e, to yé- 
vog, tÒ vTZoxeiuevov, non piane ita ut supra enuraeravit, hic 
in memoriam revocat, sed omisso genere addit to ex tov- 
tojv: nimirum to yévog explicuit ubi expouit to tì]8, sed 
cum substrato et notione coniunxit id quod ex utroque con- 
iuncto oritur, rem concretam. — ^6 dixcòg i'TióxeiTai, cf. ad 
A 2. 982« 23.) Et quoniam Platonici (doxel — tiolv i7) 
universale prò substantia posuerunt (cf. A 1. 1()69« 26), 

1) EiTare Anslotflcm, quod in conficJenda per generis partitiouera de- 
finitione lubet tìjv ZTjq òiuq,OQaq òiacpoQÙP òiaiQfZff&ai., satis est apertum; 
possunt ctiam differentiae plures, quae ad eandcm pertinent notionem defi- 
niendam, ex diversis generis dividendi rationibus petitae esse et lamen ad 
definiendam notionem perinde esse necessariae , quamquam in ter se sane 
coninngnntur xarà (Tvi(,9fi97]y.óq. Sed is error prope necessarins videtiir, nf 
e\ illa niateriae et formac distinctionc id quod vult, unitatera dico notionis, 
possit «-xplicaro. 



Z 13. 10386. 347 

ideas dico, illud praecipue quaerendura est, verene univer- 
sale substantiae habeat dignitatem. Non esse autem uni- 
versale substantiam compluribus deinceps ratiouibus com- 
probat, quae quum omnes deinceps enumeratae sint quasi 
singulae per se vim habeant demonstrandi, partiin tamen 
ex aliis demum hanc concludendi vira adsciscunt. 

a) è 10 — 15. Proficiscitur ab ea substantiae notione, ex 
qua substantia est xò ri i]v uvea. Hoc enim significari voc. 
TiQOùTri ovaia, cognoscitur coli. *17, 14 et ad 7. 10326 1. lam 
vero substantia hoc sensu peculiaris est ei rei, cuius est sub- 
stantia; universale vero eam habet naturam, ut de pluribus 
pariter praedicetur (cf. An. post. I 4. 73* 26. de part. an. 
I 4. 644« 27); ergo consequitur, ut universale non sit sub- 
stantia, nisi forte statuere volumus, plura notione ac natura 
Inter se diversa nihilo minus esse unum. (614: èv yàg fila 
7] ovaia y,al rò ri r/v eivai ev, '/.al avrà ev. Comma po- 
nendum est post ev, non cum Brand. Bekk. post ovaia. 
Hoc enim demonstrare studet, plures res fore unum, si quis 
universale substantiam esse ponat; atque rò ri i]V uvai ex- 
plicandi causa ad ovaia appositionis loco additum est.) 

è) 615, 16. Substantia est to vnoxeifievov noonov, 3. 
1029« 1, sive rò fii] yM&' VTZoxsLfiévov aìXà zad^' ov rà 
alla, 1029« 8, cf. ad h. 1., universale vero necessario de 
subiecto aliquo praedicatur, 'Aad-' vTtoxeif^évov: ergo univer- 
sale non est substantia. 

e) 616 — 1039a 2. Proxima tria argumenta, — 23, — 29, 
— 30, ut iustam habeant demonstrandi vim, in unum viden- 
tur coniungenda esse. Initium autem argumentationis per- 
plexius est; videtur enim Ar., si recte haec verba intelligo, 
incboare ratiocinationem ac statim ut non satis certam omit- 
tere. Posuimus, ait, ab initio substantiam esse ipsum rò zi 
rjv elvac et ex eo universale non posse esse substantiam 
coUegimus; iam ponamus universale inesse in ró ri/S, ve- 
luti animai inesse in substantia hominis. Atqui animalis ite- 
rum est definitio, in qua quae continentur, ea tamquam xa- 
■d-ólov vnccQ/ovTa inesse item oportebit in substantia ani- 
malis, et sic porro; oportebit igitur, hoc si quis statuerit, 
in infìnitum abiri. Talem fere argumentationem Aristote- 
lem suspicor in mente habuisse, sed omisisse, quia obiici 



348 Z 13. 1039 a. 

posset, non esse omnium tCùv èv rrj ovaia, ^20, definitio- 
nem. Quod licet concesserimus, ait ^19, tamen sicuti homo 
est siibstantia hominis, ita animai substantia erit cuiuspiam, 
cui tamquam peculiare tribuitur, id est autem animalis. (i22: 
corca yào èxslvov ovoia, oiov rò L,(pov, èv ò Mg t§iov vnaQ- 
%u^ construe: 'éarai yàq (int. rò xa&ólov), olov rò ^(pov, 
ovaia èxeivov, èv ò Mg cSwv vndox^i' Afque cog tdtov ani- 
mal tribuitur non homini, sed ipsi animali.) Atque omnino 
fieri non potest, ut, si substantia aliqua, veluti homo, com- 
posita est ex partibus, veluti animali al., hae partes ex in- 
feriore sint genere quam ipsa substantia, 6 23 — 29. (627 
OVT& Xóycp — 29 ;^w()t(>r«, cf. cap. 1.) Ergo substantiae 
unius cuiusdam hominis, veluti Socratis, ex bis rationibus 
plures inesse oporteret (èvvTzao^sL 6 29, futurum conditio- 
nale, cf. ad 8. 10336 11) substantias, ipsumque Socratem 
esse plures substantias, 6 29, 30. Consequens igitur est, si, 
quae ipsius est Aristotelis sententia, hominem et alia huius- 
cemodi substantias esse volumus, ut nulla ex partibus de- 
finitionis, ^Tì&kv tmv èv tw lóym 631, substantia sit, nc- 
que vel per se exsistat vel in alio quopiam (èv ccXlcp 6 32, 
ìJtol ry idèa Alex. p. 494, 17), sed unice qualitatem sub- 
stantiae definiat, roióvdE 1039« 2, cf. 5 6. 1003« 9. Z 8. 
10336 21. Cat. 5. 36 19: rò da sldog xaì rò yévog tisqì ov- 
oiciv rò noiòv cccpoQi^ei, cf. Trendel. Kat. p. 55 sqq. — 630 
ó av&QMTiog y.aì oacc ovtm Xèyerai. Alex. p. 494, 7 dici pu- 
tat tÒv jbtegrxòv xal aiouov. Quod licet non contendam 
non posse verum esse et confìrmari videatur Cat. 1. 1., ta- 
men si id significare voluisset Aristoteles, exspectes cum di- 
cturum fuisse: ò rìg av&QMTiog sive: KaXXiag, ^M'Agarrig d\, 
Quare haud scio an voc. avdqMnog xtX. significare volue- 
rit tÙ éa^ava xccì àro^a udì}, cf. de part. an. I 4. 644» 23: 
ènù d' ovai cu fiév elai rà ea/ara eiSi], ravra de xarà rò 
eldog adiacpooa. 

d) 1039« 2, 3. Qua ratione ideas non esse demonstra- 
tur, cadem substantialis universalium dignitas refutari pot- 
est. ó TQÌTog avfJ-oMTiGg, cf. ad yl 9. 9906 17. 

e) «3 — 13. Substantia quoniam est actu, nec solum 
potcntia, si universalia in singulis vel rebus vel speciebus 
individuis (cf. ad 10386 30) tamquam substantias inesse sta- 



Z 14. 1039^. 349 

tneremus, necesse esset, ex pliiribiis siibstantiis, quae actu 
sint, miam fieri substantiain. At id fieri nequit, i^ yàq èv- 
Tskéxsicc xMQi^ei « 7, i. e. j-j èvrelé^eia ita est definita et a 
reliqiiis distincta, ut non, quae est Svvauewg natura, aliam 
insuper vel defìnitionem vel compositionem in se recipiat, 
cf. Trendel. de an. p. 302. Ad confirmandam hanc senten- 
tiam Democriti placitum adhibet, quamquam is, quod non 
fieri unam substantiam ex duabus dixit (cf. de coelo III 4. 
303« 6. de gen. I 8. 325« 35), aliam cogitavit substantiae 
naturam, nimirum individua corpuscula, ree àvo^a, substan- 
tias appellavit, cf. Mullach Democr. p. 387. — «6 i^fAiascov 
Svvcc/Liet ye. Eodem TÌjg i]^LOBÌaq exemplo utitur Ar. ad il- 
lustrandum rò Svva^isL 6v O 6. 1048« 33. 

1039« 14 e;^£t — 23 ^ccXlov. His rationibus invitus 
eo adigitur Aristoteles ut substantiam simplicem esse neque 
ullis ex partibus compositam confiteri debeat, siquidem 
neque ex substantiis, 1039« 2 — 13, neque ex affectionibus, 
10386 30 sqq., potest esse composita. Quod si ita est, de- 
finiri substantia non potest; definitio enim constat ex parti- 
bus, et adsciscendae quidem in defìnitionem eae sunt partes, 
quae ipsius sunt formae ac substantiae partes, cap. 10, 11. 
Atqui substantiam vel solam vel potissimum defìniri posse, 
antea est expositum, hléy^&r} nalai, «19, cf. cap. 4. 5. 1031« 11. 
Eam repugnantìam postea se soluturum promittit. Ac vide- 
tur quidem proximo libro, iJ6, ad eam redire, sed piane eam 
illic solvisse non potest putari. 

CAP. XIV. 

Q,uae hucusque disputata sunt, ad refutandam Plato- 
nicam de ideis doctrinam convertuntur. 

Quae antea exposuit, defìnitionem componi ex genere 
et differentia cap. 12, universale non esse substantiam nec 
componi substantiam ex substantiis cap. 13, ea, ut proxime 
pertinent ad iudicandam Platonis doctrinam de ideis, iam 
ad eam refellendam Aristoteles convertit, ita tamen, ut hanc 
doctrinam eatenus tantum excutiat, quatenus ex illis propo- 
sitionibus refelli potest. Hoc in ipso refutationis exordio 
signifìcat, quum dicit: propterea ideafum patronos in absur- 



350 Z 14. 10396. 

dum incidere quia ideas seorsim ac per se esse ponant, et 
simili tamen speciem ex genere et differentiis componant, 
«25, quae nimirura repugnare inter se ex superiore dispu- 
tatione apparet. Sed non siifficere ratus Aristoteles hanc in- 
ternam repugnantiam monstrasse, rem amplius per dilemma 
persequitur. Si species, ait, re vera sunt («(jrt «27 scri- 
psi ut significetur exsistentia; his enim verbis priorem do- 
ctrinae partem describit: làq ìdéaq Xéyovaiv ovalag re xaì 
XMQicràg sJvai «25), et si praeterea idea animalis et in 
hominis et in equi idea invenitur (his altera significatur pla- 
citorum pars: 'xaì à^a tò sìdog — diacpOQMV «25), duplex 
admitti potest id cogitandi ratio. Etenim ideara animalis, 
quae in variis inest animalium speciebus, aut ponunt nu- 
mero unam et eandem esse, aut numero plures; notione 
enim eam unam esse apparet, «29, itemque manifestum est 
eam esse substantiam, siquidem ex ea ut parte exsistit sub- 
stantia hominis, «31. Utrum vero a Platonicis poni sum- 
pserimus, pariter in absurda incidimus. 

a) 1039« 33 — ^6. Sumamus idem esse numero animai 
in diversis animalium ideis; inde consequens est, ut quod 
idem est numero, id in diversis et seiunctis a se invicem 
exsistat, quod non minus est absurdum, quam si idem a se 
ipso seiunctum esse statuas. Nec vero potest, quod neces- 
sario requiritur ad stabiliendam hanc sententiam, idem par- 
ticipare contraria, qualia sunt al àvTidiijgi^^évai. diarpoQai, 
cf. ad 12. 1037* 19. Et quaecunque denique ex similitudine 
rerum sensibilium fìngi possunt rationes {avyxurai, àitre- 
TccL, ^éur/.rao ^6, cf. H Q, 1045* 7 sqq.), eae omnes perinde 
sunt absurdae. 

b) 10396 7 — 16. In refellendo altero dilemmatis mem- 
bro videtur quidem Ar. plura proponere argumenta (cf. ért 
69, 11, 14), sed re vera partes eae sunt unius argumenta- 
tionis, quae coniunctae demum id quod vult Ar. evincunt. 
— Ponainus, ait, diversas numero esse ideas animalis, quae 
sunt in idea hominis equi al., àXl' 'ézegov èv éxaarcp f^l, int. 
'éoTco tÒ slòog. Atqui manifestum est (ovxovv 67) innume- 
rabiles prope (wg enog emeìv, cf. ad ^ 1. 980« 25) esse 
eas animalium species, quarum ipsa substantia in idea ani- 
malis continetur, siqufdem animai non potest prò accidente 



Z 14. 10396. 351 

haberi hominis equi similium. Nec soluin illae species aiii- 
malium plures sunt, sed ipsa idea animalis in miiltitudinem 
abeat necesse est, nolXà 'éorai amò rò ^cpov *9. Nam (ts 
yccQ 6 9, part. re referenda est ad part. xctì 'én 6 11) id ani- 
mal, qnod in cuiuslibet animalis defìnitione continetur — et 
ea quidem multa ac diversa numero esse sumpsimus 6 7 — , 
eius est substantia {ov yaQ y.ar àXXo Xiyerai 610, int. ey.a- 
CTov, i. e. iy.aoTOv ^cóov ovz 'éoriv aXKo yhog xaì ovaia, 17 
avrò tÒ ^(pov. cf. de vi praep. xard ad ^ 6. 9876 9: eì 
de f.11], i. e. 81 §è xar alXo Xéysrai. exaGTov, è^ èzelvov, ya&' 
o Xéyarai, earat ò av&QWTiog, xaì yévog avvov èxeìvo, int. 
all' ov tÒ i>(pov. igitur tum exemplum quidem, quo utimur 
mutandum esset, si animai non poneremus esse genus ho- 
minis, res ipsa non mutaretur); atque partes, ex quibus idea 
aliqua constat, veluti hominis idea in se continet rò t,(5ov, 
rò diTiovv al., et ipsas ideas esse oportet, nec potest quid- 
quam alius esse substantia, alius idea. Ita quum appareat, 
ipsam animalis ideam multitudinem in se continere, quae- 
rendum est, si ipsam sequimur Platonicorum rationem, kx 
Tivog TOVTo; int. rò èv éxccarq) ^wq) ov avrò L,cpov. Nimi- 
rum ex eo, quod ponitur unum esse, avTOL,(ócp. At quo- 
modo ex eo cogitari potest exsistere ideas illas animalis 
plures et inter se distinctas? Haec sententia videtur inesse 
debere bis verbis 615: xaì nòjg é| avrov ^(pov; quae licet 
ita possit inde repeti ut avrov idem esse dicamus, quod 
antea per pron. rivog significatum erat, et L,aov singularem 
animalis ideam, facilius tamen apta sententia exsistet, si cum 
codd. EST edd. Aid. Sjlb. Bess. avrov ^(óov vel cum Alex, 
p. 498, 6 et V. 1. cod. E avroL^cpov scripserimus. — Ean- 
dem difficultatem sequentibus proxime verbis alia ratione 
significati antea quaesivit, quomodo ex avro^cpco exsistant 
singulae specierum animalium ideae; iam quaerit, qui pos- 
sit alterum iuxta alterum seorsim exsistere: ?; ncog olóv 
TE Eivai rò ^wov o ovaia, rovro avrò nag' avrò rò L,(pov. 
Verba rovro avrò, ut nunc textus et exhibetur et distin- 
guitur, admodum sunt languida; nisi fallor lenissima muta- 
tione scribendum est: ?5 nòJg olóv te EÌvai rò Lcòov (int. rò 
hv èxàarcp L,àov), (ò (sive ov) ovaia rovro avrò (int. tÒ 
ì^cócp elvai, cf. 6 8), naQ' avrò tÒ ^mov. 



352 Z 15. 10396. 

Quae hactenus disputata sunt, ad ipsarum idearuui inter 
se rationes pertinent; novas insuper accedere difficultates, si 
idearum ad res sensibiles rationeoi respexerimus, quoniam 
facile est iiitelligere, significasse Ar. satis habet 6 16, 17. 

GAP. XV. 

jRe* singulae non admittunt definitionem, sive eae sen- 
sibiles sunt — 1040« 7, sive cogitahiles, quemadmodum 
ideae Piatomene — 1040^ 4. 

Haec quaestio quomodo cohaereat cum Consilio univer- 
sae huius disputationis, quamquam Ar. non significat, non 
difficile tamen est cognoscere. Quaerit enim in hoc libro 
ri hariv i) ovaia, ci, 2, ac semota primum materia, e. 3, 
substantiae dignitatem tribuendam docet rw ri i]v eìvai eam- 
que rem variis modis pertractat, e. 4 — 12. Tum ad ea con- 
vertitur, quae cum aliqua veritatis specie dignitatem sub- 
stantiae sibi vindicare videantur; itaque primum universalia 
non esse substantias demonstrat, e. 13, 14, deinde nec res 
singulas, e. 15, nec partes rerum siugularum sensibilium, e. 16 
init., substantiarum loco habendas esse comprobat, denique 
ne summis quidem toÌ) ovTog et rov évóg notionibus essen- 
tiam tribuendam docet, e. 16 extr. Ita ubi negativis rationi- 
bus ea confirmavit, quae de substantia antea exposuit, ad 
ipsam quaestionem redit, e. 17, et aliunde exorsus denuo quid 
sit substantia ostendit. 

Hoc autem capite non id ipsum demonstrat, res singu- 
las non esse substantias, sed rerum singularum non esse 
definitionem ncque scientiam; nimirum quum substantiae 
vel unice vel potissimum esse definitionem demonstratum 
sit e. 4, hoc si comprobat, illud simul est comprobatum. 

I039h 20 è^eì Ò' — 1040« 7 ògioacd-aL. Orditur a 
distinctione et alias saepissime et aliquoties hoc ipso in libro 
proposita (cf. 3. 1029« 5. 10. 1035« 6, 21, 622. et ad B 4. 
999rt 33) rei concretac ab eius notione sive forma, ?; f.dv 
— avola oiw rfi vhj 6vvei?.rjufiévog ò Xóyog, 1) ò' 6 lóyog 
oloìg. ( Voc. u)Mg quum suam vim habeat in complectendo 
notionis alicuius ambitu, cf. ad A 9. 990/>' 17. Trend, de an. 
p. 205, dubito num ferri hoc loco possit, quoniam nihil est 



Z 15. 1040ff. 353 

complectendium, sed seiuiigendus potius ó y^óyoq ab iis quae 
non sunt Ao;'oc, praecipue a materia. Propterea, quamquam 
Alexander manifesto ouoq, in textu habuit p. 499, 2, tamen 
illud suspicor aut omittendum esse cum cod. A^, ut quod fa- 
cile potuerit ex antecedeotibus vocabulis ó Xóyoq per erro- 
rem iteratis oriri, aut mutaudum in avróg vel à7z?Mg.) Non 
formam fieri, sed rem concretam, ^22 — 27, supra est de- 
monstratum e. 8; concreta autem res generationi propterea 
est obnoxia, quia materiam in se continet, cuius natura ipsa 
est mutabilis. lam vero et scientia et demonstratio et de- 
fìnitio earum est unice rerum, quae nullam admittunt natu- 
rae mutationem, TÒJv àvay/.aiwv ^31, cf. ad E 2. 1027«20; 
ergo rerum sensibilium non est defìnitio. (è 31 i] r aTió- 
Sec^ig Tojv àvccyy.aioìv y.cù ò ògiauòg èTiLOTì/fiovizóg, int. èorcv: 
respondent sibi invicem twv ccvayxaìcov elvccL et ÌTiLGTrjUO- 
vr/.òv eÌvcu, quia ipsa èniorìjui] est tojv àvccyy.alcov. — De 
notione voc. Só^a cf. ad O 10. 10516 14 et ad B 2. 996^ 28. 
Waitz Org. 43«39.) Etenim si quis rem sensibilem definie- 
rit eamque defiuitionem integram et immutatam servaverit, 
interpellata interim sensuum perceptione ignorabit, utrum 
eadem defìnitio etiamtum cum re concinat, 1040« 2 — 5, cf. 
10. 1036« 6 et Top. Y 3. 131^ 21: aTiav yào to càadriròv 
e^oj yivóuevov Tr^g cd6&riOeojg à8i]lov ylverca' cccpavsg yag 
èoTiv el eiL VTiaoyji, Sia xò ry ala&7]68L (,i6vov yvojoue6&ai. 
An. pr. II 21. 67« 39. Quare quod ad definitionem attinet 
(«6 Tcov Tioòg tÒv oqov, gen. neutr. esse arbitror, non masc, 
ut voluit Alex. p. 500, 3: tcov ngòg ooov Tivòg ngccy^iccTSVo- 
uévojv), si quis res singulas sensibiles definire susceperit, 
nunquam debebit oblivisci, nihil esse firmi in eiusmodi de- 
finitione, sed eam semper tolli posse. 

1040« 8 ov§è dì) — *3 eloi]uévov. Ideas Platonicas 
non posse definiri, cur hoc potissimum loco comprobet, ipse 
Ar. significat; hoc enim cum rebus sensibilibus habent com- 
mune, quod et ipsae sunt xa&' exaaTOV y.cd ycooiaTai «9. 

a) «9 — 22. Qui definire susceperit ideam, nominibus 
usitatis, y.HLdvoig «11, utatur oportet, ne in iustam obscuri- 
tatis reprehensionem incurrat, cf. Top. VI 2. 140« 3. At usi- 
tata nomina, veluti animai, bipes al., quoniam omnibus ex 
ambitu eiusdem generis communia sunt, non sufficiunt ad 

Aristot. mctapli. ed. Bonitz Voi. II. 23 



354 Z 15. 1040^. 

circumscribendam unam numero ideam. Sed dixerit qiiis- 
piani, ea nomina, quibus qiiis iitatnr ad definiendam aliquam 
ideam, singula quidem per se latius patere, sed coniuncta 
hanc unam circumscribere ideam. Id ipsum iisdem prope ver- 
bis Aristoteles necessarium dicit esse ad conficiendas notio- 
nes An. post. II 13. ^^(i 32: rà òì) roiavra (int. ra èv reo 
tL koTi y.aTiiyoQOV^ieva) h^nvkov j^i^XQi tovtov, ^cog rooccvra 
h]Cfitjj TT^wTov, cov e'/MGTov fiièv èm nXeìov v7iàQ'è,eL, anavra 
Se in] èm nXéov ravruv yciQ àvdyxi] ovaiav flvai rov ngd- 
yfiarog. lam quum in hac iege iìlic acquiescat, ubi de no- 
tionis definitione agitur, non item hoc loco quum de idea- 
rum deflnitione disputat, consentaneum est hanc discrepan- 
tiam repetendam esse ex eo discrimine, quod ideas inter et 
notiones intercedit, nimirum quod i!Iae sunt xa&' 'éxaoTOV 
et ^MQiarai, hae vero non. Et unam quidem causam, quod 
sunt xa&' 'éxaoTov, manifesto respicit in extrema argumen- 
tatione «27 — *4, alteram autem, quod sunt ;^a;()f(Tr«/, in 
hac prima argumentatione videtur cogitasse, cf. «18 — 22, 
sed, si recte Aristotelis mentem assequor, ambiguitate qua- 
dam dicendi deceptus est. Hoc enim dicit «14: al Sé ng 
cfah^ XMQÌg fièv ndvra noXlolg, c^ta de f,i6vcp rovrco vticcq- 

XHV, XsXTtOV TIQMTOV f.lèv OTi Xaì CiUCfOÌV, oìoV TO 'Q(pOV di' 

novv T(p L,a(p xaì ra SiTZodi. Ambiguitas verbi vtkxq/siv 
videtur fraudem fecisse. Nimirum iiotum est vnaQxaiv nvl 
eodem fere sensu dici ac xaT')]yooelci)ai xard TLVog, et eo 
quidem sensu usurpatum est, quum dicitur: rò C^òov òinovv 
vnàoyet (àÓvco rovrfp, oìov tm àvOQMnco, i. e. animai bipes 
non de alio praedicatur, nisi de homine. Eam si tcnemus 
vim verbi, genus vnaQxai speciebus, non species generi (cf. 
Cat. 5. 2^>2()), igitur (^cìiov et dinovv diccnda sunt vnciQxaiV 
T(ò SinoÒL 'Q(óqi, nec potcst dici rò Ccìiov dinovv vnaQxeiv 
r(p Ì^MOì xaì T(3 òlTiodi. Quod quum nihilo minus conten- 
dat Aristoteles, commutatam esvsc apparct vim voc. vtzcxq- 
X^iv , ut non signilìcct esse in complexu {Inhalt) alicuius 
notionis, sed contineri in eius ambitu (Um/(wg), quod alibi 
V. iiETtyuv sigr)ificatum legimus, cf. Top. IV 1. r21« 12: rà 
fÀbV dÒì] fxert/et to)V yeì/còv, rà Òt ytvrj rwv elòcòv ov. — 
Hacc si vere disputata sunt, non iiiiuiia fallaciam argiunen- 
tandi videbor incusasse. lam vero quoniam in animali bi- 



Z 15. 1040«. 355 

pede distinxit animai et bipes, ut recte dici possit xo L^mov 
òinovv vnàqiuv rà ì^cóco xaì ra dinodi, utrumque et geiius 
et differeiitiam per se et absolute (xcjqigtÓv «19) ponen- 
dum esse demonstrat, si omnino ponantur ideae. Ratioci- 
iiatio eadem fere est atque ea, quam habemus 14. 10396 
11, 12. Verba ipsa non satis sunt plana; etenim «21 atO-' 
ori TZQOTSoa reo uvea, non videtur per part. ura nova af- 
ferri ratio, siqoidem eandem iam habemus «18. Dubito an 
scriptum fuerit: eì S' eGrat (int. rò yévog Tiagà rei eldi]), 
y,aì 77 dcacfogà eGrai, ori TZQÓreQa (int. rò yévog xaì 7} 
§ia(f>OQa) T(p dvai, ravra (an avrà?) §è ovx àvTavaiQeì^ 
Tal. Apud Alex. p. 501, 34 nullum certe reperio voc. ura 
vestigium. Ceterum cf. Top. VI 4. 141^28: ovvavaigeZ yàg 
tÒ yévog xaì 1) Siacfogà rò eìdog, wgts TigoTeQct ravra rov 
ddovg. K 1. 1059^ 38: GvvavaiQSÌrat roìg yéveoc rà ddr}. 
Quo sensu hic et alibi, veluti Cat. 7^ 37. 8« 4, v. avvavai- 
Qùv usurpatum est, eundem fere h. 1. habet àvravaiQÙv. 

h) «22 — 27. Quae ad definiendam aliquam ideara ad- 
hibentur, ea, utpote simpliciora, et ipsa sunt prò ideis ha- 
benda; eaque et praedicari opoitet de pluribus et ab iis, 
quae est idearum natura, participari (naca idèa fis&exri] 
«27). Huius argumentationis vim equidem non perspicio; 
videtur Ar. eam respicere repugnantiam, de qua dictum est 
ad 14. 1039« 25, quod ideae et universales sint notiones, 
«25 ènì TiXaióvMV zarr^yoQìjaaL, 26 (nedsxrij, et seiunctam 
tamen et absolutam habeant exsistentiam. — Pro v. eneira 
Alex. p. 502, 6 diserte testatur se habere art: utrum genui- 
num sit, non multum refert. Sed idem Alexander non vi- 
detur part. el a 22 in textu habuisse, ut haec videatur le- 
gisse: eri de è'S, ìdeóòv al ideai' àovvderojrega yaQ ra è^ 
ù)V. èri èTTÌ noXXcov xaxeìva xrX. Et ea quidem lectio est 
sane cur vulgatae praeferatur; in vulg. enim lectione inter 
protasin et apodosin enunciati conditionalis quae interce- 
dat ratio, difficile est dicere, et offendit legentes part. eri 
in medio posita enunciato, qua fere novam argumentatio- 
nis partem ordiri Ar. solet. 

e) «27 — bi. Ut idearum non esse definitionem dcmon- 
stret, aptissimum, vel potius unice aptum argumeutum ex- 
tremo loco affert. In definiendis notionibus is videtur satis 

23* 



356 Z 16. 10406. 

fecisse, qui neque addiderit notas, quibus omissis non mutatur 
notio, neque omiserit, quae ad eam necessario requiruntur. 
Ad ideas delìuiendas idem non sufficit, propterea quia idea 
quaelibet est una, -/.aQ-' 'éxccGvov. lam si quis ideam defìni- 
vit, notionem quidem ciicumscripsit, at eidem notioni nihil 
impedit quominus plura subiiciantur. — Summa igitur rei 
haec videtur esse. Definitio notionem circumscribit; notio 
quaelibet est y.a&óXov et pò test certe habere ambitimi ali- 
quem; ergo res singulae, quatenus sunt singulae, sive sen- 
sibiles sive cogitabiles, non possunt definitione includi. — 
De addito voc. ad «32 cf. Obs. p. 98. 

GAP. XVI. 

Animalium partes non esse actu subsfantias — 1040^ 16. 
Ens et unum non esse suhstantias — h 26. Hiiid fraudi fue- 
rit Platonicae de ideis doctrinae — 104 1« 5. 

Quomodo hae quaestiones pertineant ad universum dis- 
putationis consilium, significatum est ad e. 15 init. 

1040^ 5 (favEQOv — 16 TrrJQwoig. Multa, quae vi- 
dentur actu substantiae esse, non actu, sed potentia sunt 
substantiae. Veluti partes animalium non possunt recte co- 
gitari seiunctae ab eo opere, quod iis est proprium, cf. 10. 
1035* 17: e'/MOTOv to ^éqoq èàv ògrQijrai y.aliJog, ovx avev 
Tov egyov óguìrai, o ov^ vtzccq^sl ccvev alo&i^aeMg. Itaque 
licet substantiarum speciem referre videantur, tamen non 
sunt per se, sed coniuncta demum ita, ut totum corpus ef- 
ficiant, opus suum exsequuntur. Si vero disiunctae et quasi 
disiectae sunt partes, veluti manus pcdes al., niateriae vi- 
cem tenent; eadem enim ratione ad corpus totum referun- 
tur, ac terra aèr ignis ad carnes vel ossa ex iis composita. 
Comparar! possunt cum awQcp yQVCìivMV ì] yMTTirsoivcov ìJjìj- 
yuàroìv, cf. Alex. p. 504, 21, qui accedente demum ignis vi 
in unum coalcscit; pariter enim accedente demum anima ad 
unitatcm perveniunt. — Quodsi quibus partibus substantiae 
dignitas tribufiida sit, praocipue vcl animae quacdam par- 
tes (cf. de an. II 2. 413/>' 13) vel partes eorum aniuialium, 
quae dissecta etiam aliquamdiu vivunt (cf. de an. Ili 10. 
433/V22. Trend, ad h. 1. de motu an. 1. 698« 18 — ^1. phys. 



Z 16. 10406. 357 

min. 467« 19. 468« 26, 69. 479« 3, de part. aii. IV 6. 682* 30. 
de ine. an. 6. 707^ 2), hoc sibi vindicare videantur, ut utmm- 
que esse censeantur, et potentia substantiae, quoniam cum 
toto corpoie conianguutur, et actu, quia per se possunt esse. 
At si totum illud, cuius ipsae paites sunt, ex lege natu- 
rae, neque ex vitio quodam naturae (^16 Tii^gcoaig, cf. ad 
9. 10346 4) unum est, potentia potius quam actu substan- 
tiae esse putandae sunt. 

b6 Tcc re fioQLa. Particulae re, mutata paulum con- 
structione, deinde opponitur fiahara Sé 610, cf. G 3. 10466 
33, 35. Hartung Partik. I. p. 197. — 68 post nàvTa comma 
omisi, quia part. mq, etiam ad vv. y.ai yi] xvL referenda est: 
partes si seiunctae sunt, ne tum quidem sunt substantiae, 
sed entia sunt tamquam materia et tamquam aér terra ignis. 
— 69 GioQog quod recepì, et codd. auctoritate commendari 
arbitror et frequenti Aristotelis usu, cf. 17. 10416 12. H 3. 
1044« 4. 6. 1045« 9. M 8. 10846 22. — 612 post yiyvea&ai 
comma omisi, quia enunciatum sic puto construendum esse: 
yiyvsG&ac TiaQEyyvQ a^cfo) ovia xaì èvTsXe^eìci xaì dvva^iu, 
quasi dicat: ylyveo&ac o^sSòv ovra à^KpOTÉQOjg xaì èvT. xal §. 

10406 16 èjteì — 27 ^coQig. Ens et unum, quae ma- 
xime universe de omnibus rebus praedicantur (cf. B 3. 9986 
21. 4. 1001«21. 12. 10536 20), si essent rerum substantiae, 
consequens esset, ut omnia essent unum. Eadem ratione 
omnino universale non esse substantiam docet 13. 10386 14; 
cf. de ente et uno ad B 3. 9986 14 sqq. — 619 rò aroixdcci 
uvai y.xh cf. I 1. 10526 11. — Propius rò 'év et rò 6v ad 
dignitatem substantiae accedere quam rò otol^eico elvai, to 
ccQ/ij elvat, propterea videtur contendere, quia illa ad ipsam 
rei essentiam, haec ad eius relationes pertinent. — 620 tig 
ovv rj aQy-Yi — àvayaywf-iEV, cf. B 4. 1001^ 13. 

10406 27 all' oc — 1041«5 dijXov. Si qua est sub- 
stantia, ea per se ac seorsim exsistere censenda est; quare 
idearum auctores, quum substantias esse vellent praeter res 
sensibiles, id probe perspexerunt, seiunctam et absolutam 
essentiam iis esse tribuendam, id autem peccarunt, quod in 
generibus rerum has substantias sibi videbantur invenisse, 
quae, utpote universalia, substantiarum in numero nequeunt 
haberi. Delati autem in hunc sunt crrorem eo, quod quum 



358 Z 17. 1041 «. 

describere cuperent, quae et quales essent illae substantiae, 
nihil poterant aliud invenire, uisi sensibilium rerum notio- 
nes et genera, quae exemta e mutabilitate imbuere idearum 
aeternitate sibi videbantur, cf. ad B 2. 997* 12. — 6 34 to 
^ì]ucc, non peculiari ilio sensu usurpatum est ut sit to tiqog- 
6i]ucàrov ^góvov, de interpr. 3. 16^ 6, sive cpojvì) — aj^uav- 
Trxì] jLieTcc yoóvov poét. 20. 1457« 14, sed ut universe signi- 
ficet vocabulura, cf. de interpr. 10. 206 1. 

GAP. XVII. 

Quid sit substantia rerum sensibilium docetur^ abhibita 
ad demonstrationem notione causae^ esse eam formam rei 
— 10416 10, non elementum rei — 633. 

Reiectis iis rebus, quae dignitatem substantiae videan- 
tur affectare, nec tameu sint substantiae (cf. ad e. 15 init. ), 
iam rediens ad quaerendum , quid sit substantia, aliud po- 
nit quaestionis principium (cì?J,ì]v oIov ccq/j]p TioLì^^GauevoL, 
cf. quas similes foimulas, Aristoteli usitatas, collegit "Waitz 
Org. 93« 16). Et eam quidem quaestionem quamquam unice 
nunc ad res sensibiles refert, tanien inde redundaturum ali- 
quid sperat ad investigandam eam substantiam, quae ab ouini 
sensuum perceptione seiuncta sit. 

1041« 9 è 71 sì — 610 TOLOVTOJV. Quoniam substantia 
Inter principia et causas referenda est (cf. ^ 3), a notione 
causae Ar. proficiscitur. In investiganda autem causa duo 
requiri censet. Primum enim, antequam quid sit res pos- 
simus quaerere, esse eam (rò otl '/.al rò elvai «15) con- 
stare oportet; deinde quaestio de causa non refertur ad 
rem simplicem, sed ^ìjTSìrai, to dice ti cesi ovrcog, dice tL 
allo c'ilho TiVL iinap'/ei, «11, i. e. quaeritur cur buie sub- 
strato haec insit qualitas vcl buie subiccto boc tribuendum 
sit pracdicatum. Et illud quidem expositum est An. post. 
II 8, ìioc apagogica demonstratione comprobat; scilicet si 
quacrcretur cur bomo sit homo, alia id gcnus, aut nihil 
quaererctur, aut, si quid omnino, agcretur de unitate et in- 
dividua natura rei, «19, 20, quae eadcm est in qualibet re ^). 

1) "11 zò yàn t,ìjCfli' óià tC 6 /lOìKTiy.òq dvO-QOjnoi; civO-QOìTioq fiox'(n~ 
y.Oi; f(Tiir^ i'\xoi, i<Tii tò (ì(jtjnti'OP ^f/rfl»» Òiù tC ó uvO QOtnoq fiovffixóq 



Z 17. 10416. 359 

Ouaeritur igitiir causa iis in rebus, quas esse constat, et 
quaeritur ubique alterum de altero, veluti cur lateres et la- 
pides domus sint. Haec causa, si universe modo eius no- 
tionem spectaveris (Ao/f;;wt,* «28, cf. ad i"3. 1005^22), est 
rò ri ì]v uvai rei^); sin rerum diversitatem respexeris, ea 
modo est rò Tivoq, 'évexa, siquidem, quid res sit, ex eius 
opere definitur, cf. 10. 1035* 17, modo principium movens 
iis in rebus, quae fiunt et intereunt, quia quod rem ali- 
quam per se efiicit, id ipsa est rei forma ac notio, aut con- 
cepta in animo artifìcis, aut inclusa dvvauu in ipsa natura 
ac semine rei, cf. e. 7, 9. Hanc igitur formam, hoc ri i)v 
elvai investigamus, ubi de causa rei quaestionem institui- 
mus. — Atque hoc quidem apertum est in exemplis antea 
allatis, in quibus subiectum quaestionis distinctum erat a 
praedicato; latere potest, si in quaestione non dicitur aite- 
rum de altero, ^i) 'AaTctXXi])Mg «33, olov ccv&qmtioq ti èan 
l^iITÙrai 8ià rò ccTzlcog Xiyeo&aL, àXXà /liì) diOQÌL,eiV ori rada 
[?;] róde. Particulam i] in fine enunciati cum cod. Ab et 
Alex, expunxi; etenim tó aTilàig MyeG&ai sive roìg fifj ica- 
TaXkiqÌMg Xeyo^uévoig opponitur to diogl^eiv sive to 8i>aQ- 
-d^govv b2, quod cernitur in distinguendo praedicato a sub- 
iecto, ut dicamus hoc esse hoc {ore rade, róSs), veluti la- 
teres et lapides esse domum, hoc corpus esse hominem. 
Pronomen autem interrogativum tl in principio enunciati 
Alex. p. 510, 27 idem vult valere ac Svà ri, nec dubium 
videri potest ei, qui attente ratiocinationem sequitur, hic 
etiam ordiri philosophum a quaestione causae. Sia ri, ac 
deinde demum eo pervenire, ut causam quaesitam in forma 

èffTiv, 'ìj allo, At tÒ eÌQi]i.iavov ttir^lv ex verbis superloribus apparet idem 
esse ac 'Qri'^siv óià ri avrò iariv axnó '^IA\ qui autem quaerlt àia %i o 
avOQbìTcoq fiovai-AOi; Ì<jilp, is non quaerit óià ri avió iaxiv ocuró, sed di- 
stincto potius subiecto quaestionis, ó arO()ù)7Toq, a praedicato, ^fovfffcxo?, 
qxxaerit: ri y.aià riroq dia li imaQ^fL ^23. Istud autem alterum quaerendi 
genus quum bis verbis nondum possit significari, scribendum arbitror : ijioi 
iavl tÒ elQ}]f(ii'Oì' ttjreli' óià ri ò av&QOJTToq fiovcfiy.òq aV'O'QOì/toq fiovffinóq 
iffiiv, ìj allo. Alexandrì inlerpretatio p 5 8, 12 bauc coniecturam A-idetur 
confirmare. 

1) Quod Alex. p. 510, 13 vcrba: ror^TO J* iati rò ri 'tjv lìvai, b)q u- 
Tielf XoyiKMq "^'28 spuria esse arbitratm", parum idoneis rationibus utitur, 
nec debcbam ei obsequi Obs. p. 130. — Cf. Trend. Kat. p. 41 sc]. 



360 Z 17. 1041 h, 

ac notione, t/, contineri doceat; sed propter id ipsum, quia 
a causa ad formam progieditur, non crediderim eurn, qiuuu 
§ici TI esset scribendum, scripsisse t/, sed praefercndum cen- 
seo, quod prò var. lect. cod. E exhibet §ià ri, in textum 
recipere. — In bis igitur quaestionibus simpliciter propositis 
latere potest quid quaeratur; sed si attentius rem spectave- 
ris, bic edam quaeri cognosces, cur quae subiecta est materia 
boc certo modo definita sit. Haec autem causa definiendae 
materiae est forma, eaque substantia rei. — Universa baec 
ratio pertinet ad res e materia et forma compositas; de sim- 
plicibus substantiis quid sit cogitandum, alius est indagatio- 
nis, h9, 10, cf. e 10. A 7, 9. 

Cur mutaverim textum vulgatum «25, ^5, 7, expositum 
est Obs. p. 98. Quod adhibet exemplum l^oovTìjg «25, idem 
babemus An. post. II 8. 93« 22, bS. 10. 94« 3. 

10416 11 èTisì §è — 33 tÒ /?. Substantiam rei com- 
positae in forma eius contineri alia ratione demonstrat. Si 
quid ex elementis ita est compositum, ut ad unitatem coa- 
luerit nec tantum coacervatum sit (ocoQog, cf. ad 16. 1040^ 9), 
res ipsa distinguenda est ab elementis rei. JManent enim 
eadem dementa, abolita ipsa re, et eadem quum ponantur 
dementa, di\ ersae inter se res ex iis possunt componi. Hoc 
autem, quod accedere oportet ad dementa, nec potest et 
ipsum esse dementum, quia sic in infinitum eadem quaestio 
proferenda esset, nec potest esse ex elemento; ita enim ex 
pluribus esset, quam ipsum est, dementis (623: dijlov otl 
ovx éi'òg à'ìXà Tileióvcov, i] èxelvo avrò [int. quod ponitur 
ex GTOiyeiov esse] eOTca), ac proinde in cxplicanda bac re, 
quam accedere ad dementa diximus, idem in infinitum pro- 
gressus esset statucndus, atque in ipsa illa re (625 èTZÌ riìg 
oaoxòg ì] GvlXciijìig), quam posuimus ex elementis componi. 
Atqui hoc idem, quod accedere oportet ad dementa, quo- 
niani distinguit dementa a re ex iis composita, ipsam rei 
notioncni ac substantiam constituit. Er"0 substantia rei non 
in elementis, ex quibus componitur, sed in forma, qua de- 
finiunfur dementa, ceniitur. 

De grannnatica confonnationc enunciati: kneì òì xr/. 611 
dixi Obs. p. 39; ad significandam anacoluthiam post 6vl- 
Icc^Sì] 6 12 posui abruptae orationis sij^num. — 6 28 ovaia ò' 



H 1. 1042 a. 361 

éy.ccGTOV uèv tolto. Particulae uév opponi videtnr S' ^31, 
quasi dicat mutato verborum ordine: ty.à.GTOv ò' ovaia uèv 

TOLTO èOTl, TOVTO yCiO CUTIOV TTOÒJTOV TOV HVCiL. GTOL'/EÌOV 

S' èoTÌv Big 6 SiciioeÌTCiL y.rl. (cf. /I 3). Ouae autem inter- 
posita est enunciatio, ^28 hneì S' evia — 31 àoyri, quo perti- 
neat universum hoc quaestionis genus significat, nimirum hoc 
cìItlov 7TOCQT0V TOV Hvcu uon cssc quaeicndum, nisi in sub- 
stantiis. — è 31 ov gtoi'/eÌov cuX ào'/i], cf. A 4. 1070^23. 



H. 

GAP. I. 



Quid consilii hoc in libro secuturus sit, Ar. ipse ab ini- 
tio signifìcat; nec novam orditur quaestionem, ncque ad 
eain, in qua quummaxime versatur, multum novi affert, sed 
computat ac consummat {avl'/.oyiGaad^ai dù «3, hoc enirn v. 
consummandi, non ratiocinaudi vim h. 1. habet) quae autea 
disputata sunt, et couiunctis rei capitibus (Gvvcr/ccyóvTag rò 
X£CfC(?.caov «3) Ita quaestioni iìnem imponit. Itaque exor- 
sus inde, ut quae vel haberi vel habenda esse prò substantiis 
autea expositum sit, paucis in memoriam revocet, 1. 1042« 
4 — 24, sensibilium rerum (1042« 25) de substantia eun- 
dem in sensum, atque antea, sed mutato paullum ordine 
disputat. x\c primum quidem enumeratis harum rerum par- 
tibus materiam et ipsam prò substantia esse habendam con- 
fìrmat, 1. 1042« 25 — ^8; deinde de formali et activa rerum 
sensibilium substantia exponit, e. 2, 3 ; tum redit ad expli- 
candam uberius materiae naturam et rationem, e. 4, 5; de- 
nique quod in superiore libro quaesitum est de unitate sub- 
stantiae denuo solvit e. 6. 

1042« 4 eìgr^Tca, cf. £ 1. init. — «5 tc) caria y.aì al eco- 
Xaì y.al Tcì GToiysìa. De coniunctis bis vocabulis cf. ad E 1. 
10256 3: eadem coniuncta leguntur yl 1. 1069« 26. M 9. 
1086a 21. — al òuo'/.oyovuEvai — 11 oivarov, cf. Z 2. 
10286 8 — 13. A 1. 1069« 31 et ad J 8. 10176 10. — « 8 tcc 
aTikà Gomara, cf. ad A 3. 984« 6. — «11 ìÒiu — 12 ua- 
^r^juan/.à, cf. Z 2. 10286 15 sqq. — «12 àXXag — 13 hno- 



362 H 1. 1042^. 

xelusvov. Non per se manifestum est iieque homiiium opi- 
nione vulgatuni, sed ex ratiocinatione colligitur (6vfil9cciv£i, 
cf. ad J 30. 1025« 30), tÒ tL i)v fivai et rò v7ioxeif.isvov 
prò substantiis esse babenda, cf. Z 3, 4. Sed ab ea ratio- 
cinatione, ex qua reo ti]8 et rcp vTTOxsiuévcp substantiae di- 
gnitas tribuitur, illa differt (ccllcog «14), ex qua genera po- 
tius et universalia, quam species et res singulas prò sub- 
stantiis quidam babent, cf. Z 13. Hoc cadit in Platonicam 
de ideis doctrinani, «15 tcd Sé xa&óXov — al ideai avvd- 
71T0V61V, cf. ad Z 14 init. — «17 èTzsì Se — 18 SuÓQLavai, 
cf. Z 4, 12. — «18 èTieì — 21 oqiouov. De partibus de- 
iìnitionis et rei definiendae cf. ZIO, 11. àvayxaìov xaì negì 
fiéQOvg T/V ìSeiv, noia rijg ovoiag f-iégij xaì noia ov, xaì si 
Tavra, xaì rov ògiaf-iov. Pronomine rama significata esse 
debent xà rìjg ovaiag fAsgi]: et si sunt substantiae partes, 
definitionis eaedem sunt partes. Alexander quum scribat 
p. 514, 13: ov jLwvov Sé negì tovtwv àvayxaìov i)v ìSeìv, 
alla y.aì nsgì rcov jLieocùv rov ò()i6uov xaì rov wQiG^é- 
vov, ìJtol tov Ti 7]V elvai, el ravrcc i] treQcc èanv , haud 
scio an talem fere textum liabuerit: xaì el ravrà rov 
Òjqìg (,iévov y.al rov òoia/Liov, quibus quidem verbis aptius 
etiam, quam vulgato nunc textu, illa disputatio significata 
videretur. — «21 hi. xoivvv (int. SéSeixrai on, cf. Alex. 1. 1.) 
ovze rò y.a&ólov xtX., cf. Z 13. — «22 ne()l — voveQov 
oxenréov, cf. M, N. 

1) Maieinam rerum sensibilium et ipsam prò stibstan- 
tia esse habendam, 1042« 24 — *8. 

Substantia est rò vnoxeiuevov, «26 — 31; atqui in qua- 
libet mutationc est vnoxeì/Lievov (juidpiam, quae est muta- 
tionis materia, «32 — ^7; ergo etiam materia prò substajitia 
est habcnda, «32. 

INIateriae quod vindicat dignitatcm substantiae, ea utitur 
substantiae notione, ut sit rò vnoxei^nevov, sivc xaO"' ov rà 
àXXa Xh/eiai, èxelvo Sé avrò jni^xén xar àXlov, Z 3. 1028'-» 
36, cf. ad II. I. At()ue tov vnoxei^iévov eadem tria genera 
enunicrat, de quibus dictum est ad Z 3. 1029« 2. Materiac 
caudem notioncm habemus Z 3. 1029« 20. Formam cogi- 
tatione modo (?j)y(i) «29), non re ac veritatc (ànXwg «31) 



H L 1042 &. 363 

seiungendam esse a materia, nec formam fieri, sed fieri rem 
concretam, expositum est Z 8. Quam antea dixit formam, ò 
kóyog y.aì ri fiogcpi] «28, eandem deinde dicit tì)v '/.arci ròv 
lóyov ov6Ìav «31, cf. E 1. 10256 27. Z 10. 1035* 13, 15. 
11. 1037« 17. Hariim substantiarum, tmv Yxtxà ròv lóyov 
0V61WV, alias dicit utique coakiisse ciim materia, alias per 
se et absolute esse, «31, cf. yi 1, 9. — IMutationes autem 
dicit àvrixeiiiévag «33, quia in quovis miitandi genere duae 
Inter se oppositae sunt mutationes, velati yéveGig cf&oocc^ 
av^i^aig rp&i6ig al. Mutationis qnae quatiior distinguit ge- 
nera, xar' oiialav, vxaà tigiÓv, y.urà noaóv, y.avà tÓtzov, 
perinde distincta legimiis yl 2. 1069^» 9. N 1. 1088« 31. 
Phjs. V 1, 2, 6 (cf. VII 2. 243« 6. Vili 7. 260« 26) de gen. 
et corr. Il — 5. His mutationibus omnibus necessario sub- 
iectum quidpiam esse, quod maneat in mutatione, demon- 
stratur yl 2. 1069* 7. Phys. I 7. de gen. et corr. 1. I. Et 
quoniam materia nihil est aliud, nisi formae alicuius vel 
mutationis recipiendae facultas, quae sunt mutationum ge- 
nera, eadem distinguuntur genera materiae, ut alia sit t/A?; 
yavv7]Ti] xaì (f&ccQTi] i5, i. e. dvva^ig rov yiyvèaOai y.aì 
rp&ei{)eo&c(L, alia vh] roTiiyr] f>o (sive v?.ì] y.arà tÓtiov xi- 
Vì]T7], vXìi Tov Tió&sv Ttol, V. 11. 11.) i. c. dvvciiiig Trjg y.ccTcc 
rónov XLvrjaeojg, et similiter reliquae, cf. 4. 1044& 7. G 8. 
1050S 22. yl 2. 10696 26. de gen. et corr. I 4. 320« 2: eari. 
8è vh] (.rnhara f.dv y.cà y.voiojg rò vnoysiuevov ysvéaecog 
xaì q:&ooàg dexvrxóv, roónov Sé riva xaì rò Tccìg aLXcag 
^^Ta^So/MÌg, Ótl TcdvTcc Sextixcc tcc i'TTOxenievcc èvavriojGeojv 
TLVcov. Nimirum non ea est mutationum vicissitudo, ut si 
quid unius cniuslibet ex mutationis generibus habet faculta- 
tem, idem necessario reliquarum mutationum potentiam in 
se contineat, sed generationis quidem et interitus materiae 
necessario inhaeret {ccxoXov&ovai 6 3, cf. ad A 1. 981«27) 
reliquarum mutationum potentia; locum vero et magnitudi- 
nem et qualitatem mutandi potestatem habere quidpiam pot- 
est, quamquam generationi et interitui non est obnoxium 6 4, 
cf. 4. 10446 6. e 8. 10506 13 sqq. ^ 1. 1. — Denique quia 
per mutationem quamlibet aut a deteriore statu ad melio- 
rem transitur, veluti per yéveaiv et c(v^}]aiv, aut a meliore 
ad deteriorem, veluti per cp&ogdv et cfi^loiv, materia modo 



364 H2, 10426. 

subiecta est miitatioui '/.ara aTé.Qì]aLV ^3, ut quae noiidum 
formam in se receperit, modo y.ax ndog. — De discrimine 
Tov ànltóg yr/v6oO'aL y.aì fii) ànXMq expositum esse dicit 
ìv Tolg (pvaixoìg, cf. Phjs. V 1. de gen. et coir. I 7. 

GAP. II. 

2 ) De forma rerum sensibilium, quae actu sit suhstan- 
tia, cap. 2, 3. 

a) Enumerata formar um varietale et ad summa quae- 
dam genera redacta^ informa cerni naturam ac suhstan- 
tiam rei cuiuslihet docet^ 1042^ 9 — 1043a 12. 

Materia rerum sensibilium, quam esse substantiam et de- 
monstratum antea est et communi consensu comprobatum 
(ò/iio?.oye7TC(L 6 9), quoniam passivam habet potentiae natu- 
ram (avvi] d' koTÌv il dvvafisi b\0, cf. 1. 1042« 27), iam 
quaerendura est, quae sit i) hvéQyeici, qua materia definiatur 
{riiV ojg èvéoyeiav ovGiav *10, an cum Alex. p. 517, 1 riiv 
wg kveoyeia ovaiav scribere malis, non multum differt, quam- 
quam dativus aptius videtur opponi dativo dvvauei.) Eam 
èvéoysLccv cerni in forma rei, ut notum est ex disputatione 
libri Z, ita et proximis verbis significatur (JìjjuóxQiTog — 
TQBÌg diaof'OQàg €Oixev olofiévcp eìvai) et universa hac ex- 
positione comprobatur. Ac suscepit quidem primus Demo- 
critus formam rerum ad tres omnino referre differentias, 
ftll — 15, cf. ad J[ 4. 9856 13; sed apparet (cfcclvovrai, 615) 
in bis tribus non posse acquiesci, verum multo esse plures 
differentias quibus rerum formae constituantur, veluti ovv- 
-d^eOLV, /Lu^iv , y.Qaaiv, &éot-v, yQovov al. (616 ovv&éaei, — 
ÓJ07180 oca y.oàasi y.T?.., vidctur b. I. eadem vi usurpasse 
V. ovpdeaig et xgàoig, quae alibi diserte distinguit, cf. de 
gen. et corr. I 10. 328« 8. — 6 29 tcì f,ièv f.ie^~r/&ai, rà de 
y,eyoà6dc<i. Latins patere nominis fù^ig vini quam v. y()à- 
aig, significat quidem Ar. ubi excmpli loco has notioncs ad- 
hibet Top. IV 2. 1226 30: ovre yScQ i) /nì^ig anaaa XQaaig, 
i] yàq Twv irjowv jul^ig ovx éon xoàoig: sed ubi ipsas bas 
notioncs diligcntius invcstigat, fù^ig et XQccocg sine ullo dis- 
crimine usurpat ad signiiìcandam cbemicam coniunctionem, 
quae distingucnda est a mera compositione, ovpdioei cf. de 



H 2. 1043 a. 365 

gen. et corr. I 10 et ad N 5. 1092« 24.) Einsmodi diffe- 
rentiae quot sunt, totidem diversis Inter se significationi- 
biis ipsum esse usurpatur, rò 'éon roGavraycòg 'Lky^Tca ^25, 
quoniam quid sint siiigulae res per bas differentias efiicitur. 
Hae igìtiir differentiae ad siimnia qnaedam genera referendae 
sunt, veluti ad vTisoopjv et f/J^ELipiv, in bis generibus causa e 
et principia quaerenda sunt, cur quidque id sit quod est, av- 
rai àoycà eaovrai rov elvac ^>32, èv Tovroig ^ì]Tì]Téov ri rò 
alriov Tov elvai tovtcov 'é'/.aOTOv «3, boc est autem: in bis 
quaerenda est substantia «2. lam eas quidem formas, quae 
supra prò exemplis adbibitae sunt, veluti iù'S,ig -d^éoig ZQO- 
vog, utpote omnes manifesto ad relativum genus pertinen- 
tes, non posse apparet substantiae sibi vindicare dignita- 
tem, ne tura quidem si cum substratis suis coniunctae sint, 
ovaia (,dv ovv ov&èv tovtcov oi'Sè ovvdva^óuevov «4, sed 
similitudinem tamen referunt substantiae; atque hanc for- 
mam, praedicatam de materia (rò TÌìg vh]g xaTìjyooovue- 
vov «6) describimus, quum suscipimus definire quae sit rei 
natura ac substantia, «5 — 12. 

h'21 tÒ y.ovGTCiì.lcp Hvai. Datìvum y.ovOTccXXco, quem 
praeferendum esse ipsa sententia comprobat — describitur 
enim ipsa forma rei — non dubitavi e commentario Ale- 
xandri p. 518, 3 recipere prò vulgato accusativo. Similem 
in modum ex eiusdem Alex, auctoritate (p. 518, 2: ddog 
yàg ovdoÌ! yxà to elvai ovdà rò ovTcog ccvtov yMo&ai koTi) 
fortasse etiam proxime antecedentia verba mutanda sunt, ut 
scribatur: y.aì rò eJvac avrà rò ovTOjg y.eiG&ai, quamquam 
genus quidem neutrum avTo, quod in vulgata- lectione ad 
ovdóg referendum est, non debet nos magnopere offendere, 
cf. ad Z 10. 1035^ 15. — ^33 olov rà tcò {.làllov yrl. Verba 
propter brevitatem dicendi obscura hunc videntur in mo- 
dum supplenda esse: olov tcc yévi] Ta ovTa air La y.aì ào- 
ycà TCp fici?.lov y.aì Ì]ttov y.rX. nàvTa yào ravra vn:egoyi] 
y.aì e'A?.enpig èoTLV, h. e. baec omnia vTZSOoyfj et kV^eiUiEi 
ut summis generibus subiiciuntur. el Sé tl oyj'iuaTL i] ?.etó- 
TViTi i] ToayvTì]Ti (int. diacpéosi, quod ex superiore nomine 
diacfooà repeti potest, ve! quod addit Alex. p. 518, 10: d- 
§07i0L0V{XEv6v èoTi), TidvTa Ev&el y.aì yauTivXcp, int. diacféoei 
vel eìdoTZoieìrai. — «2 ?} ovaia alria rov eh' ai, cf. ZÌI. — 



366 H 2. 1043 a. 

o9, 10 y.ovarccXXog, avucfcovla. Easdem definitioues legimus 
giacici Ali. post. II 12. 95« 16. de geii. et corr. II 3. 330^ 28, 
concentus An. post. II 2. 90« 19. Definiti onem autem do- 
mus panilo saprà siguificatam coriigit additis verbis: ?; ere 
y.cù — è(jTÌv (pait. /; corrigentis est, cf. Top. YIII 3. 159« 
11), quia quid sit domus rectius cognoscimus, quum cogiio- 
verimus quo Consilio facta sit, cf. 1043« 16, 32. 

b) In definìtionihus^ describitur aut forma rei aut ma- 
teria aut res e forma et materia concreta^ 1043« 12 — 28. 

Rei naturam ac substautiam demonstratum est cerni in 
eius forma, «2 — 4; sed quia forma inhaeret materiae eam- 
que definit, propterea utrumque et formam et materiam, sive 
materiae per formam definitionem, veluti idojg naTiìj/ó^ «10, 
iu exempìis allatis ad describendas res adhibitas videmus. 
Ex ipsis bis exempìis apparet, órt ?; èvéoyeia a'Kh] dXhjg 
v/.i]g y.ai ó /.óyog «12, cf. Pbys. II 2. 1946 9: a/.'lco yào ei- 
dsL a/M] vhj. Inde diversitas quaedam in defmitionibus 
couspicua explicatur, quae comparari potest cum diversis 
Tijg ovaiag significationibus (cf. Z 10. 1035«2: ovaia ?; rs 
vh] y.aì tÒ eióog y.aì rò t/. tovtcov), alii enim unice mate- 
riam rei describunt sive rem qualis sit potentia , alii deter- 
minato summo genere per singulas deinceps differentias for- 
mam et actum defiuiunt, alii denique utrumque coniungunt, 
ad rem concretam piene describendam. Ad ultimum boc 
deCnitionum genus eae sunt referendae, quas Archvtas com- 
probabat (ccTtedé/ero, cf. ad ^ 6. 987* 4). — «18 tì]v èvéo- 
yeiccv, codd. et Alexandri lectionem retiuui, spreta Bek- 
keri coniectura ti]v Lveoyeia, ut quae nec necessaria ncque 
omnino apta esse videatur. Etenim ?; èveoyeia oìxia es- 
set domus concreta, actu exsistens; at ?} èvéoyeia significat, 
id quod hoc loco significari necesse est, formam, cf. «6, 20, 
28, 30, 33, 3.>, n. (-J 8. 10.50^/ 2, «16. A 5. 1071« 8. — De 
dennitionibus Archytae cf. ZcUcr Ph. d. Gr. I. p. 275. — Ea- 
dcm cxcmpla yaXrji'ìjg, riiveniag cf. Top. I 17. 108« 11. 18. 
lOS/-» 2."). — «28 i(oo(f)/ y.ccL èvéoysice, quod scribendum con- 
icci Obs. p. 121 prò lect. vulg. jLiooffì) un h'éoyeia, postea 
confirmatum vidi Alexandri auctoritatc p. 520, 18. 



JT3. 1043 &. 367 

GAP. III. 

e) Nomine aliquo utrum res concreta an ipsa per se 
rei forma significetur ad inveniendam rei suhstantiam ni- 
liil differì, 1043« 29 — M. 

Nomina rerum quoniam e forma et actii repetuntur, non 
e materia et potentia (cf. Z 10. 1035« 7: /.eziéov yccQ rò u~ 
Sog xal ij sldog e/ei exccaiov, rò S' v'/uxòv ovòénore y.a&' 
avrò ?i6XTéov), saepe dubium esse potest, utrum aliquo no- 
mine res concreta an ipsa per se forma significetur, veluti 
hominis nomine utrum homo sensibilis, an anima, quae eius 
est forma, denotetur; quae quidem eodem nuncupantur vo- 
cabulo, non quod ipsa sint idem, sed quod ad idem, nimi- 
rura ad formam, referuntur, «A/L' wg ngòg ev «37. Haec 
ambiguitas quum aliis in" quaestionibus probe sit animad- 
vertenda, ad quaerendam tamen rei substantiam propterea 
nihil valet, quia, sive concretae rei sive ipsius formae sub- 
stantiam quaesiveris, notio certe substantialis in forma et 
actu rei cernitur. — «31 rov y.oivov. Voc. y.oLvóv h. 1. idem 
significat ac ovv&erov vel avvoXov. — «33 y^auui] — otl 
Svag, cf. Z 11. 1036* 14. — «35 itu'x^j — ovaia Gcóuarog, 
cf.' ad Z 10. 1035* 15. — *2 xpvyj) ^èv yccQ xal ipi'xì] ^^^"^ 
ramóv, cf. Z Q. — *4 ovrco de rivi liiév, h. e. si quis ho- 
minis nomine animam modo significet, rivi d' ov, h. e. si 
quis hominis nomine sensibilem et concretum hominem in- 
telligi \elit. 

d) Forma, qua quid sit aliqua res constittiitur, diversa 
est et distinguenda ab elementis, ex quihus est composita, 
1043* 4 — 23. Antisthenis de dejimenda rerum natura sen- 
lentia — *32. 

1043* 4 ov cpalverac xtX. Non coniungenda haec sunt 
cum disputationc proxime antecedente, 1043« 29 — *4, qua 
ambiguitatem nominum paucis attigit, sed referenda potius 
ad superiorem disputationis partem, 1043« 12 — 28, quum 
quidem ad defìniendas res et materiam et formam adhiberi 
docuit. .Quae quum utraque adhibeatur, iam monet formam 
non eodem esse loco habendam atque dementa, sed esse 
aìiquid distinctum ab elementis. Obscurius hoc significai 



368 ^3. 1043 6. 

qunm dicit: ov cfaiverca — ?/ cvXXa^ì) ex tcZv GToiy^mv 
ov6a y.ccl Gvi'&éGecog ^4, h. e. sylìaba ex elementis et cora- 
positione eornm non ita constat, ut haec eodem loco et 
ordine habeantur, vel qunm deinde scribit ^9: ovx ex tov 
oi'doì' 7] {^èo'Lq, h. e. positio, per quam limen id ipsum ha- 
bet ut sit limen, non est pars et elementum liminis; aper- 
tius eandem sententiam postea explicat ^11, debere formam 
aliquid esse quod praeter dementa sit, ovte gtol^sÌov ovts 
ex OTor/eicov, quibus ex verbis manifesto apparet idem hoc 
loco significari, quod uberius expositum est Z 11. — Hanc 
diversam ab elementis formam si dempserimus et abstraxe- 
rimus, ipsa materia rei relinquitur, o (int. rò na^à rà otoi- 
yùa ov) è^aioovvTsg tì)v v?,i]V XéyovGLV, ^12. Atque hac 
forma quoniam effìcitur, ut res quaelibet id sit quod est, 
iure eam substantiam rei dixeris, ^13, 14. (Ex hac explica- 
tione apparebit, cur ^13 ovoiag scripserim prò vulg. oiala, 
et commate ante voc. toìito distinxerim.) Eam formam non 
generari, sed immunem esse a generatione et interitu, de- 
monstratum est alibi (èv a'kXoig 616, cf. -Z' 8), óxi to atSog 
ov&eìg TToiel ovdè ysvvà, càJ.à noLSÌtai róde, yiyVBxa idè rò 
ex TOVTcov, 617. (Extrema enunciati verbi non dubito quin 
depravata sint; etenim et parum apte vel ex Aristotelis con- 
suetudine bis idem dicitur, et pluralis tovtiov non habet 
quo referatur, quia antea forma modo ncque vero materia 
conunemorata est. Si coraparaveris eum locum libri Z, ad 
quem ipse Ar. Icctores respicere iubet, 8. 10336 9: tioisì 
yàg Ix yciXxov xcà 6(faÌQag' eìg roSì yào to eìdog ttoieÌ, 
xcù earc tovto ocfaìQct yaXxij, non improbabile videl)itur, 
h. 1. scriptum fuisse: àXXà tioleI eìg róde — int. elg tì]v 
vh'/v — , yiyverai Sé rò ex tovtmv , i. e. kx tov eidovg xcù 
rr/g vh]g.) Distinctae vero a rebus concretis utrum hae 
formae per se et absolutc sint, dubitari potest, et in iis 
qnidem rebus, quac per artem conficiuntur, veluti oìxia 
(jxevog 6 20, eas non per se seorsim exsistere apparet, cf. 
Z 8. 10336 19 sqq. ; quid quod omnino bis rebus vix sub- 
stantiac dignitas trihuenda est, sed ea rectius restringenda 
est ad solas res naturales, cf. 2. 1043« 4. 

6 23 — 32. His adiungit sententiam ab Antisthene eiusque 
asscclis propositam: ori ovx tare to tI ìotiv ÒQiacco&ai, de- 



F3. 1043 6. 369 

finitionem enim fieri per longiorem verborum ambitum (Ao- 
yov sJvca f.iccxo6v, cf. N 3. 1091« 7 ), at rei naturam simpli- 
cem nimirum esse et unam. Conferri iuvat qnae de eodem 
Antisthene Ar. refert /l 29. 1024* 32: U7]&èv à^uov Ih/tcd-ca 
TiXriV T(p oìy.siG) lóyco tv ècp évóg: etenim si non licet quid- 
quam significare nisi sua ipsius notione eaque una et indi- 
vidua, definitio plures in se complexa notas adraitti non 
potest. — Quae deinde ex hoc placito colligit Arist, ^28: 
ùjOT ov6Ìag xtL, possunt illa quidem videri ipsius Aristote- 
lis continere rationem ac sententiam, conferenti Z 13. 1039« 
14 sqq., sed si reputaverimus apud Platonem Theaet. 201 e 
eandem opinionem coniungi apertissime cum placitis Au- 
tìsthenis, huius potius pbilosophi quaiii suam ipsius conclu- 
sionem Aristotelem proponere iudicabimus. Cf. Zeller Ph. 
d. Gr. IL p. 115 sq. (^^29 ohv, cf. ad ^ 4. 9856 6. — De 
ovaia Gvv&ércp votitÌ} v. Z 11. 1036* 35.) — Quod autem 
ab initio huius disputationis legimus è23: wora i) aTioola — 
'éyEi Tivà xciLoóv, Alexander quidem interpretatur p. 523, 
10: §ei nooGVTicr/.ovsiv è| wv SLTtouev },v&ì'ìvcìi. (quod inter- 
pretamentura irrepsisse videtur in edd. Aid. Sylb. etBess.), 
sed eiusmodi additamentum ncque ex ipsis verbis videtur 
repeti posse ncque ad rem satis aptum esse. Nimirum de- 
monstratum est antea, licet dementa rei ad eam definien- 
dam adhibeantur, tamen eius naturam non contineri in bis 
elementis, sed esse aliquid ab iis diversum. Hoc reputan- 
tibus, videtur dicere Aristoteles, Antisthenis placitum non 
prorsus ineptum esse sed videri rationem quandam et cau- 
sam habere. Verba %£f rivcc xawóv idem fere arbitror si- 
gnificare atque ^vloyóv ti e^si vel lóyov riva 'é/ei, 

e) Notionibus quae intercedat cum numeris simiUtudo. 
1043* 32 — 1044« 14. 

Platonici quum ideas, i. e. notiones substantiarum digni- 
tate ornatas, ad numeros redegerint (cf. ad iVf 6, 7), Ari- 
stoteles secutus ea, quae de definitiouibus modo exposuit, 
quid veri insit in hac sententia quid falsi diiudicat. Nimi- 
rum similitudo quidem quaedam intercedit inter definitiones 
et numeros, sed nec ea quam Platonici esse volunt, uec 
eiusmodi ut propterea ad numeros redig;i notiones possint. 

Aristot. metaph. ed. Bonltz Voi. IL 24 



370 E 4. 1044». 

Etenim nti iiumerus ex certa uiiitatum indivìduarum miilti- 
tudine, ita defiiiitio ex certis quibnsdam notis, qiiae iilterius 
dividi nequeunt, compoiiitur; nec niimerus nec defiiiitio suam 
servat vim ac iiatuiam, si qua vel uiiitas vel nota addatur 
aut deinatur. Et iiumeius et defiiiitio, quum ex pluribus 
partibus constet, lequirit quidpiam quo ad unitatem redig-a- 
tur (x«ì tÒv àoidfiòv Ssl eìvai ti co 6ig «3, quae verba 
manifesto corrupta dubito utrum posito prò accusativo top 
aQid'f.ióv dativo reo ccQiOfico emendanda putem, cf. Obs. p.lOO, 
an potius post tl excidisse aliquid credam, velati évovv ycai), 
quod ut in utroque eiusdem est rationis {tov avrov yccg 16- 
yov al), ita in neutro Platonici explicare valent, cf. yl 10. 
1075*34; neque enim propterea numeri sive notiones, quae 
utraque idem esse Platonici putant, simplices sunt et uni, 
quod unitas illa prò principio posita eorum formam consti- 
tu,at, sed substantia quaelibet una est tamquam actus et na- 
tura per se consistens, qua de re disseretur cap. 6. Denique 
Tov (xàXXov 'Adì i^TTOv nec definitus aliquis numerus capax 
est, nec formalis substantia, cf. Cat. 6. 6« 19 sqq. 5. 3* 33. 

CAP. IV. 
3) De materia, cap. 4, 5. 

, Non hoc agit Aristoteles ut ipsam materiae notionem 
via ac ratione exponat, sed quoniam naturam ac substan- 
tiam cuiuslibet rei in forma eius et actu cerni antea est 
demonstratuin, nec tamen ubique vel potest vel debet se- 
ciudi materia (cf. ^1. 1025* 30), iam quaedam adnotat de 
materiali rerum principio, quae probe tenere eos oporteat, 
qui rerum causas indagare susceperint. Atque co quidem 
ordine hoc facit, ut primum materiae varietatem explicet, 
1044« 15 — 32, deinde disserat, ubi de materia omnino quae- 
rcndum sit ubi non — 5. 1044* 29, denique quomodo ma- 
teria referatur ad formam et privationem, sive ad potiorera 
et deteriorem formam, dcmonstret — 1045« 6. 

n) 1044« 15 — 32. Princeps materia omiiis formae ex- 
pers quum omnibus sit rebus communis, tamen proxima, ex 
qua continuo res gencratur, sua cuiquc rei est et peculia- 
ris, cf. eandcm primae et proximac materiae distinctionem 



H 4. 1044 «. 371 

/l 4. 1015« 7. 24. 1023« 27. Veluti (plh/^aróg hori tiqmxti 
vh] T(x yXvK&a i] Xmagd ztL Recte Alexander p. 525, 20 
voc. tiqcÓtì] explicat addito: xal ngoas^t^g: iiitelligi enim pro- 
ximam materiam ex eo cognoscitor, quod deinde dicit hanc 
pituitae et diversam ab ea bilis materiam fortasse ex iisdem 
primordiis et elementis repetendas esse (lacog Sé rama é% 
Tov avTot «19), aqua nimirum, terra rei. Et quamquam 
minime probandum est, quod eodem vocabulo ngcorog nunc 
usus est ad significandam proximam materiam (cf. 10446 
16, 20: tÒ TiQMTOv ndo'/^ov), quo paullo ante, «16, primam 
et remotissimam significavit materiam: ea tamen et voc. tiqm- 
Tog est ambiguitas (cf. ad z/ 6. 1016« 19) et Aristotelis in 
scribendo negligentia, ut non putem, quae est Schwegleri 
sententia, propterea cum cod. Ab omittenda esse vv. èart 
Tigcórr] viri. — Sed etiam peculiares materiae plures pos- 
sunt eiusdem rei esse, veluti pituitae materia et pinguia 
esse possunt et dulcia, si altera ex alteris oriantur, pinguia 
dico ex dulcibus. Alia etiam ratione ex bile dici potest pi- 
tuita fieri, T(^ àvaXvza&ai eìg Tf]V 71qmti]V vh]v tì]v ^oXi^v 
«22, h. e. ita ut bilem primum resolutam esse cogitemus in 
prima dementa, ex quibus deinde progigni potest pituita, 
cf. «24. Etenim ex aliquo esse latiore dicitur ambitu, 
quam quem materiae habet notio, cf. ad z/ 24; quum enim 
duplex sit generandi via, altera yévsaig ànlfj quum a ma- 
teria vel a deteriore forma ad definitum corpus vel ad po- 
tiorem formam proceditur, altera quae buie est opposita yé- 
veoig Tiara avfi/96l3i]zóg , utraque ratione alterum dicitur ex 
altero fieri, cf. Phjs. I 5. 188« 15: xaì ov^ ó avròg TQÓnog, 
(hg nXiv&oi éj olziag xaì orxia hx nliv&wv , ovrw Se xaì 
v§(joq zaì àfjQ è| àXXriXMV y.aì dal zaì ylvovrai. Illa ra- 
tione quum de generatione vere progrediente sive simplice 
agimus {oTi TiQO òdov earau «24, li. e. ori 'éarau TtQoeQxo^ii- 
VYìg Tijg yevèGecog), pituitam fieri dicimus ex pinguibus et 
dulcibus elementis; hoc sensu ut intelligamus t?;V xarà 6Vfi- 
^è(^r}xòg yéveatv, quum quidem res definita in materiam vel 
inferiorem dignitate formam resolvitur (otl àvaXv&hrog eìg 
Tfjv aQ'pp «24) pituitam ex bile fieri dicimus. Cf. ad 1. 
10426 7. — Ex eadem materia possunt interdum per diver- 
sitatem causae moventis, veluti artis, diversae res fieri, et 

24* 



372 H 4. 10446. 

vicissim eaedem res ex alia materia per identitatem causae 
moventis; sunt vero etiam, qiiae, ut siiiit ipsa diversa, ita 
diversam etiam requirunt materiam. 

h) 1044« 32 — 5. 1044^29. Si qiiis caiisam alicuius rei 
quaerit, quoniam quatiior sunt causarum genera (cf. ad A 3. 
983«24X quaerendum est quae sit eius rei ex quolibet ge- 
nere causa, materialis, movens, formalis, finalis; et formalis 
quidem et iinalis causa saepe, praecipue ubi de naturalibus 
rebus agitur, ad idem redeunt, ^1, cf. de gen. et corr. II 9. 
3356 5: WQ /Lièv vh] tovt èarìv alriov roìq ysvì]To2g, (hq Sé 
tÒ ov 'évsxev i) fioQcprj xal rò eiSog' rovro §' èarìv ó Xó- 
yog ò TÌjg éxccarov ovalag. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 410. Et 
quaerenda quidem singulis in rebus proxima ex quolibet ge- 
nere causa, veluti hominis causa materialis non est dicenda 
terra et ignis, sed quae ei propria est et ex qua proxime 
progignitur, ree xaTa^}]via «35, *2. (Menstrua Aristoteli vi- 
deri esse materiam animalium, semen causam moventem cf. 
^ 6. 10716 30. de gen. an. I 19. 7276 31. 20. 729« 28, et 
ad J 28. 1024« 34.) — Hae quatuor causae omnes repe- 
riuntur in substantiis sensibilibus iis, quae generationi obno- 
xiae sunt; aeternis autem in substantiis sensibilibus, h. e. in 
sideribus coelestibus, non est quaerenda materia (aeterna 
enim immunia sunt materiae, cf. 8. 10506 8), vel certe 
non generationis, sed motionis modo materia, vh] xaxà ró- 
Tiov xLvnrn 6 8, cf. A 2. 10696 25 et ad 1. 1042« 34. Item 
non est quaerenda materia, si qua per naturam quidem fiunt, 
sed non per se ac substantia, ovaia 68, sunt, veluti defe- 
ctus lunae, somnus, alia eiusmodi; ad haec enim non re- 
quiritur materia, quam formae definiant, sed substantia, cui 
accidant et quam certo quodam modo affìciant, rò ndaxov 
610. His igitur in accidentibus et affectionibus quaerendum 
est, quid sit quod proxime afficiatur, ri rò tiqmtov Tiaa^ov 
616, 19 (quae quidem quaestio quaerendae in substantiis 
materiae locum obtinet), et quid movens, 611, 18, et quae 
forma atquc ea quidem forma, quae causam in se contineat, 
612 — 15, cf. An. posi. II IO. de an. II 2. 413« 13 et Trend, 
ad h. 1., et quae deniquc causa finalis, si qua omnino est. — 
610 'é'/.Xurpig frequens in hoc quaestionis genere exemplum 
apud Ar,, cf. An. post. II 2. 90a 15. 8. 93« 23. — 616 ri rò 



Hb. 10446. 373 

TiQMTov ftdaxov, cf. de eadem quaestìone proximi subiecti 
Top. VI 6. 145« 28. 9. 1476 31. — H5 vnvov 3' adrilov ri 
To TCQMTOV Tidó^ov. «/i/I' oTi TO ^(pov ; Val, àXKa ztL Haec 
si recte exhibentiir verba: aAA' ori rò ^(pov; ita fere viden- 
tur siipplenda esse: àXl' lacog dv eÌtioì tlq otl to ^woV hon 
rò 71QMT0V nda^ov. Ad qiiae deinde respondetur: vai, oKXà 
xtL Sed haud scio an prò all' ore scribenda sit formula 
illa in dialogis ad occupandam responsionem admodum usi- 
tata: allo Tu, vernacule nicht wahr, de qua cf. Herm. ad 
Vig. p. 730. Stallb. ad Plat. Apol. 24 d. 



GAP. V. 

In bis igitur affectionibus et accidentibus, licet non ha- 
beant materiam sibi subiectam, at generatio taraen cernitur 
et interitus, alia vero exstant, quae sine generatione sunt 
et sine interitu non sunt. Id in forraas rerum cadere, su- 
pra est demonstratum Z 8; iis Ar. hoc loco addit puncta 
mathematica (cf. B 5. 1002» 32): olov al GTiyfiai, aiTtsQ 
uai, 622, h. e. siquidem esse re vera iudicantur; scilicet 
non ex sua sententia hoc dicit, sed ex sententia Platonico- 
rum, rebus raathematicis exsistentiam tribuentium. Formae 
igitur quum nec fìant nec transeant invicem altera in alte- 
ram, ne materiam quidem sibi subiectam possunt habere; 
materia enim ibi suum habet locum, ubi quid in opposita 
ita mutatur, ut tertium quidpiam requiratur quod maneat 
in mutatione, cf. A 1. 10696 6. 

e) 10446 29 — 1045« 6. Materiam quum iis in rebus 
cerni mooitum sit, quae mutationem in contraria subeunt, 
consentaneum est deinde quaeri, quomodo ad haec contra- 
ria materia referatur. Atque eadem hic instituitur distin- 
ctio, qua yévsaig aTiXìj seiungitur a yevéasL xard ov^i/9s^7]- 
xóg, cf. ad 1. 10426 7. Materia enim quum eadem et potio- 
ris formae sit et deterioris, potioris quidem formae materia 
est, quatenus ad habitum et formam tendit, deterioris vero, 
quatenus contra naturam, nimirum optima quaeque appeten- 
tem, ad privationem et interitum vergit. — Quod autem ex 
vino acetum, ex homine vivo cadaver fieri dicimus, hoc est 
autem ex potiore forma deteriorem et privationem, id quum 



374 H 6. 1045 «. 

latius patere viderimus formiilam rov ex rivog quam mate- 
riae notionem (cf. ad 4. 1044« 23), non ita est intelligen- 
duui, ac si vinum sit aceti, viviis mortili materia ; neque enim, 
quae est materiae ac potentiae ad formam actumqiie ratio, 
perficitur vel consummatur vinum eo quod inde acetam fit, 
neque homo vivus eo quod moritur. Immo potius mate- 
ria vivi hominis, quatenus ad interitum vergi t, xarà (f&o- 
Qav «1, y.arà avf.il9s^ì]xóg 636, cf. ^33, eadem etiam cada- 
veris est materia, nec vero ipse homo vivus; nec vinum, 
sed materia vini, i. e. aqua sive natura liquida, materia est 
aceti. Et ex potiore quidem forma continuo, neque inter- 
cedente alio quoquam, transitur ad deteriorem, a deteriore 
autem ad potiorem, veluti ab aceto ad vinum, ita tantum, 
ut antea res illa in dementa sua resolvatur; quae quidem 
necessaria resolutio testimonio poterat esse, non in con- 
creta cum altera utra forma materia subsistendum, sed ad 
ipsam per se materiam redeundum esse, ubi de materia ge- 
nerationis alicuius vel interitus agitur. 



GAP. VI. 

4) De/initioni, ex pluribus notis compositae , quae sit 
causa unitatis, 1045« 7 — 623. 

Tractavit hanc quaestionem Ar. Z 12; eiusdem mentio- 
uem iterum fecit H 3. 1044» 3, ubi de notionibus ad nu- 
meros a Platonicis redactis disputat. Ibi quoniam composita 
est numerorum unitas cum unitate ngtionum, ut quae eandem 
requirant explicationem, co factum est, ut hic etiam, respi- 
ciens illam mentionem (anooiag Tijg 8loì]uévi]g «7), cum 
notionibus niimeros simul coniungat, quamquam ipsa deinde 
disputatio, omissis numeris, unico in explicanda notionum 
unitate versatur. (ti eoi de TÌjg aTiOQiccg xrA. , h. e. quod 
attinet ad quaestionem, cf. IMatthiac gr. Gr. §. 589.) 

A e primum c(uidom, «8 — 14, necessario quaeri cau- 
sam juiitatis demonstrat, quum notionem ex pluribus notis 
non con^cstam temere {oìov awoóg «9, cf. ad Z 16. 10406 9. 
— y.aOuTien i) lliug «16, cf. ad Z 4. 1030« 9), sed in uni- 
fatcm coaluissc {tOTi tl tu oXov ticìqcì tcc {.iÓqiu «10, cf. 
3. 1013'^ II. Z 17. 10416 17) appareat, nec tamcn ulla ex 



H 6. 1045 «. 375 

iis causis, quae in rebus sensibilibus coDspiciuntur, ad no- 
tionem unieiidain idonea sit, verum potius definitionis uni- 
tas repetenda sit ex imitate ipsius rei definiendae, àXXà tS 
évòg EÌvai «13, cf. Z 11. 1037» 19. Res igitur ipsa, veluti 
homo, licet plnribus notis defìuiatur, quaeritur unde nihilo 
minus sit una. Eam autem quaestionem Platonici (coaTisg 
cfccal TLVsg «16) quod ideas ponunt non solvunt, sed ne 
possit oninino solvi efficiunt; quuni enim singulas notionis 
notas, veluti in notione hominis et animai et bipes, tam- 
quam substantias ponunt per se actu exsistentes, quoniam 
quae duo actu sunt nunquam possunt unum actu esse, cf. 
Z 10. 1039« 4, explicari nullo modo potest, qui fìat ut rò 
avTot,còov et rò cwtoSìtiovv coeant in unitatem avToccv&Qcó- 
710V nec duo maneant, vel qui fiat ut sensibiles homines 
unum participent avTodv&oojTtov, nec potius duo, cwto^mov 
et civroòiTiovv, «14 — 20. («18 ovò' évóg quod scripsi prò 
vulg'. oiidsvóg, ex eo quod oppouitur: à?dà Svolv et e su- 
perioribus verbis: èV à?X ov noìXà «15, satis commendatum 
videbitur. ) 

Omittenda igitur Platonica explicandi ratio (wg EÌùod-a- 
6iv òoi^saO-ca «21) et ea utendum distinctione, de qua quum- 
maxime disputamus (motisq léyo^ev «23), materiae et for- 
mae; eam si adhibuerimus distinctionem, omnis et difficul- 
tas et dubitatio evanuit, ov'/.^tl ccTioola Sé'^eisv àv elvac rò 
^rjTovuevov «24, ov'/àtl 8' i) aTiooia cfaiveraù «29, i. e. 7] 
ccTZOQicc rjv ELTio^uv àcfavLL^ETca. Etenim in rebus singulis 
et concretis, quae fieri possunt et interire, «31, ut coeat 
cum materia forma, non alia quaerenda est causa nisi causa 
motrix, Tiagà rò Tiou^oav «31, 622 (cf. Phjs. Ili 2. 202« 7: 
?; zivi]6Lg èvre'Àé/eia tov y.LVì]Tov, y yuvrjróv)', unitas ipsa 
materiae et formae ne eget quidem ulla explicatione, à?dà 
Tom i]v tÒ tL i]v elvai éxcczéQco (int. r?) i)?,}] y.cà ry ^oocfifj) 
«33, i. e. materiae sive potentiae natura in eo cernitur, ut 
ad formam et actum transeat, formae vicissim et actus ca 
est natura, ut materiam definiat vel poteutiam compleat. 
lam vero ista materiae et formae distiuctio pertinet etiam 
ad definitiones, in quibus genus materiae locum tenet, non 
sensibilis illius quidem sed cogitabilis mateiiae (voìjtì'j «34, 
36; panilo alia significatione v^r] vor/Tt] usuipatur de rerum 



376 H 6. 1045 6. 

mathematicarum materia, ZÌO. lOSG'^ 9, 11), differentia au- 
tem specifica formam illi materiae affert, cf. ad /l 29. 10246 8. 
Phjs. II 9. 2006 7. Zeller Ph. d. Gr. IL p. 405, 1. 415, 1. 
Qiiae vero notiones non sunt subiectae superiori cuidam ge- 
neri, òoa Sé ili) a/si vhiv, liiJts voi]Tì]v u7]Te aìo&i]Tijv «36, 
ea non per coniunctionem deraum fortnae cum materia, sed 
suapte natura, evO-vg b\ (cf. ad Z 6. 1031*31), et essentiae 
et unitatis habent diguitatem. Cadit hoc nimirum in sum- 
mas categorias, rò róde, rò tzolÓv 'avX. 61, ut quae nulli ul- 
tra generi communi subiiciantur, cf. ad A 4. 10706 1. — Ad 
OTCEQ èv Ti — 071 SO 6v Ti cf. quae dixi ad P2. 10036 33. 
Unitatem et essentiam alteram cum altera necessario esse 
coniunctam cf. ad F 2. 10036 22 sqq. I 2. 1054« 13. Non 
esse autem genus rò 6v vel rò av exposuit Ar. B 3. 9986 20, 
cf. ad h. 1. 

Veram istam, quam Ar. exposuit, unitatis causam quum 
ignorarent philosophi, mira quaedam /Lie&é^scog avv&éaeoìg 
ovvovoiag alia eiusmodi vocabula ad eam explicandam ef- 
finxerunt, quae quam vana sint facile intelliget, qui ea ubi- 
que adhibuerit, ubi adhibenda sunt, si sententiam auctorum 
coustanter servare volueris, 6 7 — 16. Inciderunt autem in 
istas nugas, quia potentia et actus quomodo et differant 
inter se et uniantur quaerendum sibi putaverunt; at pro- 
xima quaeque materia (?} kay^chi] vXi}, cf. ad ZIO. 10356 30, 
et de ambigua voc. 'éa^aTog vi ad /ì 6. 1016« 19) idem est 
atque ipsa forma, praeterquam quod illa potentia est, liaec 
actu, atque per causam motricem ilìa ad hanc traducitur, 
616 — 23. 

In singulis verbis pauca restant, quae vel interpretatione 
vel emendatione cgeant. — 61 otzbq tv tì uvai ìgtìv axcc- 
OTOV. Infiniti vum eJvca omittendum esse et constans huius 
formulae usus suadct (cf. 63, 4 et ad T 2. 10036 33) et Ale- 
xaiidri auctoritas confirmat. — 6 2 dio y,ai ovz 'évsoTcv 'atI. 
Quia rò ov et rò tv in definitionibus summarum categoria- 
rum propterea non insunt, quoniam to 6v et rò tv non 
8unt yévi], Alexander haec verba 6 6: ov/ wg èv yévsi — 7 
x«?9-' t'/.uGTu poncnda putat post noaóv 62, ut voc. causale 
()ió habeat quo recto refcratur. Probabilius Schwegl. uni- 
versum enunciatum 64: òiò y.ui — 7 ty.aoTa ponendum arbi- 



ff 6. 10456. 377 

tratur post Tiooóv ^2; nimirum idem enimciationum initium 
facile potuit librarios in errorem inducere. Sed licet pro- 
babilis sit haec transposito, num necessaria sit dubito; haud 
scio an Ar. illud Sió à2 retulerit ad part. ev&vg «36, qua 
continuo, nulla praeterea intercedente causa, ìllis categoriis 
unitatem et exsistentiam tribuendam contendit. — *10 ol Sé 
Gvvovaiav ipv'/ijg- Voc. iL'V/ijg quamquam et codd. tuentur 
omnes et Alex, habuit, tamen non potest prò genuino ha- 
beri. Primum enim universe gvvovguì perinde atque antea 
jLté&e'^ig tamquam causa unitatis nominanda erat; postea de- 
mum quum adhiberetur ad exemplum scientiae, aptum erat 
adiici ipv/ìjg. Ex hoc exemplo in superiora verba vide- 
tur perperam illatum esse. — ^10 Avy.ócfowv, quem Alex, 
p. 533, 19 sophistam appellat, idem videtur esse qui com- 
memoratur Soph. el. 15. 174& 32. Phjs. I 1. IS^h 28. Poi. Ili 
9. 12806 10: Av'/.ócfocov ò GocfL6Tì]g, — ^11 ovv&saiv — xl'v- 
Xijg GojuaTL tÒ 'Qi]v, cf. eandem definitionem Top. \I 14. 
151« 21. — èli yxà tÒ tÒv yaLy.ov elvca rolycovov (int. 
e6Tca) Gvv&EGig ycù.zov y.aì Toiycóvov, ycd rò ?.evyov eivai 
6vv&e6Lg ènKfaveiag ycd 'levy,ÓTi]Tog. Ad praedicatum ?,ev- 
yòv elvca non poterat omitti subiectum, sed riti antea addi- 
tum est: rò yccXyòv uvea rolycovov, ita bic profecto scri- 
ptum fuit: rò è,7iLwccvELav ?,evyòv elvca Tel: rò èTiicfcc- 
VBLccv Xevy.ijv elvca. Confirmari haec emendatio videtur 
coli. Alex. p. 533, 21. — ^19 ante Swc/aul aegre desideres 
vv. rò fiév, quibus deinde opponantur: rò ^è hveoyeici. Pro- 
pterea in Obs. p. 122 conieci scribendum esse: ravró, rò 
uèv Svvcaiei, rò Sé kveoyela. Reputanti autem v. 1. e cod. E 
enotatam probabilius videtur scriptum fuisse: tcìvto y.aì 'év, 
tÒ fiév Svvcaiei, rò Se kveoyeic/,, — *23 oTieo 'év tl, quod 
prò vulg. OTieo ovrcc n e cod. Ab in textum recepi (cf. Obs. 
p. 122) confirmatur Alexandri auctoritate p. 534, 6; quam- 
quam haud scio an ex hac ipsa Alexandri interpretatione: 
ncxvra ccTiXojg ycd yvoicog oTzeo tv ri eìGi ycd OTieo 6v, col- 
latis superioribus huius capitis verbis ^1, 3, plenius fuisse scri- 
ptum intelligatur: Ticcvza an:?.còg oTzeo ev ri, cooTieo ycd òneo 
6v ri, quam si putamus genuinam fuisse scripturam, corru- 
ptela, quae codd. prope omnes invasit, facilius explicari potest. 



378 1. 10456. 



e. 



GAP. I. 

Transitur a quaestione suhstantiae ad disputationem de 
potentia et actu^ 10456 27 — 35, ac primum quidem TÌjg 
Tcccrà y.iV7]6cv §vvdfj,6cog primaria exponitur significatio — 
1046« 19, adiva et passiva potentia et coniunguntur et 
distinguuntur — «29, opponitur potentia impotentiae tam- 
quam suae privationi — «35. 

10456 27 TiSQÌ — 1046« 4 aXlojv. Himc librum con- 
tinuo ordine cohaerere cum superiore expositum est in prooe- 
mio p. 14. Substantiam, de qua disputatum est in libris ZH, 
appellat to tzqmtmq 6v 627, quia ad eam referuntur al aX- 
Xai xaTi]yoQiac rov ovrog 6 28, h. e. reliqui modi, quibus 
esse aliquid dicimus, cf. J 7. 1017« 23: òaaxcog yaQ Xéys- 
rai {xà o/ijficcTa Trjg y.arì]yoQÌag), Toaavra/cog rò eìvai 6ì]- 
fiaiveù. Reliquae autem categoriae ad substantiam ita refe- 
runtur, ut definiri non possint, nisi adscita, cui inhaereant, 
substantiae notione, 'é^ei ròv Trjg ovoiag Xóyov 6 31. Quod 
quum se exposuisse dicit èv roìg TiQMtoig Xóyoig 6 32, pot- 
est ille quidem respicere ad initium totius disputationis me- 
taphysicae F 2. 1003« 33 sqq., sed quum reliqua omnia per- 
tineant ad libros ZH, probabilius est haec verba: kv roìg 
TiQcÓTOig Xóyoig referri ad initium quaestionis de substantia 
ZI. (tÒ Tt 6 33, i. e. substantia, cf. ad F 2. 1026« 36.) — 
Explicata igitur substantia fundamentum est positum cogno- 
scendi entis, quatenus ens in singulis cernitur categoriis; 
sed quoniam a categoriis seiuncta est entis in potentiam et 
actum distinctio (cf. J 7. 1017« 35. £ 2. 10266 1. 10. 
105 1« 34. N 2. 1089« 26), de bis ètiam notionibus disqui- 
rendum est, ut appareat actum qualibet ratione potiorem esse 
potentia, fj 8, ac ponendum proptcrea prò summo omnium 
rerum principio actum prorsus immunem potentiac, y/ 6 — 9. 
— Actum autem quod signilicat voc. èvieXé^sia 633, quam 
exiguo discrimine boc vocabulum diffcrat ab èvéQysicc, cf. ad 
3. 1047«30; et ^x TtaoaXXì'jXov ad èi^rekk^eiav addit tò ìbq- 
yov, quia co nomine et ipso perfectio et consuinmatio ope- 



1, 1046 a. 379 

ris signifìcatur, cf. 8. 1050» 22: Scò xaì rovvofia èvéQyaicc 
kéysTcci. y.KTcc rò egyov. 

Ac primum quidem de potentia disputai cap. 1-^5, Eius 
duas distÌDgiiit notiones, quariim altera maxime propriam ac 
peculiarem potentiae naturam contineat, sed ad huius disci- 
plinae consilium, ad cognoscendam primam substantiam, mi- 
niis pertineat, ij '/.ara yÀvipiv dvvauLg «2. Sed quum latius 
pateat potentiae et actus natura (é/TÌ Tilèov è6Ti al), ncque 
contineatur intra fìnes earurn rerum quae moventur, de al- 
tera potentiae notione ibi se explicaturum promittit, ubi 
actus notionem exponat, «3, cf. 6. 1048« 27. Itaque voluisse 
quidem apparet Aristotelem duo potentiae genera distinguere, 
sed quum accuratam et distinctam definitionem alterius modo 
generis proposuerit, rijg '/.ara yUvi]6iv §vvafiacog,\uam esse 
-vult ciQyJ]v f.ieTa^oXi]g èv àV^m ì] i] aXXo, alterum vero ge- 
nus non definiverit sed exemplis illustrare satis babuerit 
6. 1048« 27 sqq. , quomodo ea duo genera voluerit distin- 
guere non perinde est apertum. Yidetur autem priore po- 
tentiae genere vim quandam et quasi nisum significare, quo 
quid ad efficiendam alia in re vel accipiendam ab alia re 
rautationem idoneum est; bue et nomen pertinet: ?/ yarà 
y.ivì]6iv dvvccfiLg, b. e. potentia quae tendit ad motum sive 
mutationem, et definitio, quum quidem potentia principium 
dicitur esse mutandi, et denique exempla veluti toÌ) &8q- 
fxavTi/.ov et tov ^SQ^avrov , tov v/lsivov et tov vyiavTOV, 
Tov hmarri^ovog et tov kTiiGTijTov alia eiusmodi, quippe 
quae omnia agendi patiendive nisum quendam significare vi- 
deantur, ita quidem ut mutatio exsistat, in rebus inanimatis 
certe, simulatque activa et passiva potentia coierint. Altero 
vero potentiae genere, quum dicitur in ligno potentia esse 
Mercurius, in tota linea potentia inesse dimidia, 6. 1048« 32, 
non ille quem diximus nisus significatur, qui sua natura ten- 
dat ad mutationem, quem quidem ncque in rudi ligno nc- 
que in tota linea perinde quispiam inesse statuerit atque in 
re calefactiva ac similibus, sed hoc unum notatur, posse 
aliquid fieri. lUud potentiae gcnus vernacule dicas Vermò- 
gen, hoc MògUchJceìt^ cf. ad J 12 init.; vocabulis parum 
Latinis illud potentiae, hoc possibilitatis nomine red- 
dere liceat. Ac posse quidem bacc duo dvvdiLiecog genera 



380 ì, 1046 «, 

distingui nemo infitiabitur ; sed et admodiim subtile et mi- 
Dutum esse discrimen apparet, iieque ipsum Aristotelem sa- 
tis caute versatum in tenenda ea distinctione, ut alios libros 
ne adeamus quidem, ex hoc ipso libro, in quo eaiii distin- 
ctionem proposuit, facile potest cognosci. Etenim quum 
sexto demum capite ad alterum genus potentiae, quam dixi 
possibilitatem, se transire ipse significet, 6. 1048« 27, tamen 
tertio iaiii capite in redarguendis Megaricorum opinionibus 
a potentiae notione transit ad meram possibilitatem; quod 
enira dicit 3. 1047« 24: eVrt Sé dvvatòv toìito, ò èàv VTiaQ^rj 
7] èvéoyeia, ov Xéyetai 'é^BiV tì)v §vvaf4.iv, ov&èv eatai àSv- 
varov, manifesto non potentiam definit, quae est ccg^i) fie- 
TaiSoXriq èv alXcp il] y allo, sed meram possibilitatem. Item 
capite quarto 10476 9 — 30 argumentatio non potest recte 
referri ad potentiam, sed haec et ipsa tacite a possibilitatis 
notione prolìciscitur. 

1046« 4 ori, jLièv — 35 kéyoiLisv. Varias dvva^iswg si- 
gnificationes eundem fere in modum persequitur ac /l 12, 
quam ad disputationem respicit «5: SicóoLarat ij^xìv èv àX- 
loiq. Ac primum quidem eas potentias, quae nomen modo 
Svvdfieojg habent, non notionem {ò^mvv^cdq «6, ò^otÓTrjTi 
TiVi «7, cf. z/ 12. 10196 33: aavà ^ZTacpoQav), ab hac quae- 
stione secludit, «6 — 9, cf. /I 1. 1. Quot autem potentiae 
ipsam habent dvvdfxewg notionem {nQÒg tÒ avrò sldog, cf. de 
voce, òf^icoviificog et nQog tv ad F 2. 1003« 33), eae omnes 
referuntur ad primariam potentiae notionem, quae est ccg/i] 
^era^olrig èv alleo i] fi allo «11, cf. 1019« 15. (De ad- 
dita particula ì] ante y cf. ad 1019« 16.) lam singulas po- 
tentiae significationes ita enumerat, ut in quavis inesse pri- 
mariam potentiae notionem appareat (cf. part. causalem ydq 
ali). Ita passivam potentiam, «11 — 13, cf. 1019» 20, et 
ipsum eum habitum, quo quid mutationi in deterius resistit 
(^é'E,ig àna&dag rfjg ènì xò x^^QOV xrl. «13 — 15, cf. 1019«26), 
ad principcm illam notionem refert. Et quum differat, utrum 
quid siuìpliciter agendi patiendive, an bene idem agcndi et 
paticndi potentiam habcat, «16 — 19, in bis etiam notioni- 
bus Tov y.alòjg òiwaoOai insunt notiones illae rwv ngorè- 
QMV Òvvd(À.ecov « 18, i. e. roi) aTilwg Òvvaodai noteìv r} nd- 
(j'/siv, cf. 1019« 21 — 26. (Articulum tov ante na&eìv a\l 



e 2. 1046 6«. 381 

omittendum esse docui Obs. p. 56.) — Quod autem deinde 
«19 — 21, idem et faciendi et patiendi, veluti calefaciendi et 
calefiendi, eandem quodammodo esse potentiam hoc com- 
probare studet arg-umento: dvvatòv yocQ èarc y.aì tS 'é^^tv 
avrò Svvafj.iv rov iiad'uv xaì tS alXo vii avrov, ambig^ui- 
tate qiiadam niti videtur, quae inest in definitione potentiae; 
qiiae quod dieta est ccQ^fj jJ^era/^oXrjg èv alla) ?] fj àlXo, per- 
inde locum habebit, et ubi àq^ri est in alio, fi^Ta[3oXri in 
ipso, et ubi in ipso est àq^V^ ^^ ^^io fi6Ta/9ohj. Sed licet 
eidem notioni subiiciantur hae duae potentiae, diversis ta- 
men et inter se oppositis insunt rebus, altera rei agenti, 
patienti altera, «22 — 28, 8tò ij avfAnécpvxav, ov&hv naG^SL 
avrò v(p' éavTov «28. (cf. Phjs. YIII 4. 255« 13: 7j /ccq Èv 
xccì ovvs^èg fir^ cccpjj, ravvy àna^ég' «A/L' fj 'A^yMQLGtai, ravTf} 
tÒ fAEV Ttécfvxs TTOLBÌv To Sé TiaG^HV.) Teucuda in bis est 
particulae jj vis, neque enim negat Aristoteles, posse inter- 
dum in eadem re vel eodem homine coniunctam esse agendi 
patiendique facultatem, veluti si medicus sibi ipsi medeatur, 
cf. 1019« 17, sed etiam is non quatenus idem est et ad ac- 
cipiendam et ad afferendam sanitatem idoneus suam et exer- 
cet et experitur scientiam, sed quatenus in eo distincta ac 
seiuncta est altera potentia ab altera. — De potentiae et 
impotentiae oppositione cf. ad 10196 15 sqq., et de priva- 
tione ad A 22. 



GAP. IL 

Potentiae rationales quid dljferant ah irrationalihus^ 
1046« 36 — 624, cum potentia bene aliquid faciendi neces- 
sario coniunctam esse simpliciter faciendi potentiam ^ non 
item vice versa — ^28. 

1046« 36 hiieì S' — *4 aXXo. Potentiae (à^^aì toìccv- 
rai «36, i. e. fieTal3h]Tr/,aì èv aXXco 7] ij ciXlo) aliae insunt 
rebus inanimis, aliae animalibus; illae necessario omnes sunt 
irrationales, àXoyoi, hae non omnes rationales, fiera Xóyov, 
veluti TO &QS7ZTIXÓV , TO av^i]TLxóv, sed eae demum ex bis, 
quae insunt in rationali parte animae, rijg ipvyrjg èv rw Ao- 
yov éxovTi «37, sive kv ra loyiOTLXfo fiégei rjjg tpvxijg, cf. 
Eth. N. VI 1. 1139« 11. Top. Y 5. 134« 34. 6. 1366 11. 



382 e 2. 10466. 

8. 138^ 2. al. Et rationalibus quidem potentiis adnumeran- 
dae sunt artes, f>2 — 4, quippe quae et principia sint muta- 
tioiiis aliis in rebns effìciendae, et suspensae sint a ratione, 
cf. ^ 1. 981« ò — b6. Z 7. 1032« 32 sqq. — b2 §lÒ Tzàaai. 
al riy^ai y.cà al 7ion]Tiy.cu y.aì hTiiorriaav dvvaueig eìgìv. 
Haec ut vulgo exhibentur ne per grammaticas quidein le- 
ges ferri possunt, sed addendus esset ante è7iiOTÌ]jj,at arti- 
culus al cum Alex. p. 538, 14 et edd. Aid. Sjlb., ut hic 
esset verborum sensus: Tiàaac al réyvai xal al 7ZOL7]Tr/.al 
xal al &swQì]Tixaì ijroi al èTZiGrrjfiac, ubi quidem ré/ vi] la- 
tiore illa notione usurpatum esset, de qua dictum est ad 
A 1. p. 46. Sed theoreticae disciplinae, quae cognoscendo 
absolvuntur neque extra se opus uUum perfìciuut, non pos- 
sunt referri ad àg^àg ^eTa^h]TrAàq èv al?iq). Itaque cum 
Brandisio secutus interpretationes Bess. et Sep. sanandum 
locum arbitratus sum non addendo articulo sed omittenda 
part. y.al ante èTiiarij/uaL, quae ex iterata per errorem ex- 
trema v. non^riyal sjllaba facile potuit oriri: nàcai al ré- 
Xvai y.aì al nonjTiyaì è7iLOT7]uaL. Addidisse autem ad rkyvaq 
prò synonjmo rag 7tou]Tixàg è7iL6Tì]fÀag propterea videtur, 
quo magis appareat, artes a ratione et scientia rei suspen- 
sas esse. Et h7iL6T'ì']ai]g quidem notionem perinde latius ex- 
tendit ac A 9. 1075« 1: hTÙ fièv tmv 7Zoiì]tixcòv èTtiOTì^uàiv 
i. e. èTtì TÒJV Teyvwv, cf. Alex, ad h. 1. p. 689, 17: 7zou]Tr/.àg 
de è7iiOTi']uag yara^gcó^evog ró TÌjg Ì7iL0Tì](.u]g òvó/LiarL ?,é- 
yec oìyo§oinr/.ì]v yaì rag ófioiag. 

1046^4 yal al — 24 Xóya. Rationalium et irrationa- 
lium potentiarum hoc est praecipuum discrimen, quod irra- 
tionales singulae quaeque unum quidpiam perficiunt, veluti 
calefactiva potentia calorem neque eadem frigus, rationales 
vero eaedem contraria possunt efficere, veluti medicina et 
sanitatem et morbum. ISimirum rationales a scientia rei pen- 
dcnt et Ao/oj, scientia autem eadem est contrariorum, cf. ad 
Jj 2. 996« 20; quamquam per se quidem scientia pertinet ad 
elÒog {òif/.ol T() 7i()ày(.ia ^8, éon Ò' wg rov vnaQyovrog ^àX- 
?.ov ^9, i. e. Tov TtgdyfiaTog sive tov eióovg), ad oppositam 
ci privationem ita tantum rcfcrtur per accidcns, quia cum 
aflirmatione simul ncgationcm circumscribit (cmocfaoei yal 
ccTiocpooà b\3, 15, cf. Z 7. 1032'^ 2: tmv kvavTLOiV tqotiov 



2, 10466. 383 

Tivà tÒ avrò eldog' rijg yccQ OT8Qì]a£cog ovaia t] ovaia tj 
àvTr/,£Lf.iévrj, olov vyieia vóaov èzsivì^g yàg ànovaia 8ì]Xov- 
rat 7] vóoog, r} S' vyieia ò èv rf] ipvxfj Xóyog xaì èv rfj hm- 
aT7]^rj.). Etenim ?] atégìjGig rj ngcoTì] rò ìvavxiov ^14: sub- 
iectum enunciati arbitror esse xò hvavriov, quia eius natu- 
ram definiendam esse e superioribus verbis A 14 apparai; 
contrarli natura, ait, cernitur in privatione, nec tamen in 
qualibet privatione, sed in prima, i. e. piena ac perfecta, 
cf. / 4. 1055« 34: ov Ticioa Sé aTéQf]Oig (int. èvavricooig 
èari), no'kXay^Mg yàg kéyerccL tj 6TÌQì]6ig, àXV ring àv t£- 
Xùa Tj. Atqui privatio conficitur per negationem, avxi] S' 
aTiocfOQà O^arégov 615 (cf. quae accuratius de negatione pri- 
vatione contrarietate exposuit Ar. J 4. 1055*1 sqq.). Ergo 
rationales potentiae, quoniam cum affirinatione etiam nega- 
tionem notionis continent, ad contraria eaedem referuntur. 
Et quamquam contraria non possunt simul esse in eadem 
re (cf. jT 3. 1005*26), tamen anima vel ars ab eadem no- 
tione profecta {ano rìjg amijg aQpjg *22) et ad eandem 
notionem referens suam actionem {nQÒg rò avrò avvaipaaa 
622) contraria faciendi habet facultatem. *22: dio rà xarà 
Xóyov dvvarà roìg aV6v Xóyov dvvaroìg noiei ràvavria, ni- 
mirum irrationales singulae singula, rationales eaedem con- 
traria efficiunt: ^là yàg àgxV ^^Qf^^X^i^^^ {ini. contraria illa, 
quae efficiunt potentiae rationales), reo Xóyq). — Secutus in 
bis lectionem Alex. p. 539, 29 et cod. E dativum scripsi 
^la aQxiì, cui appositionis loco additum sit to5 Xóyco, quia 
vulg. ^ia aQXV explicari nullo modo potest. — 615 knEÌ §a 
— 20 a/ACfO). In apodosi duo quidem membra: rò ^èv vyui- 
vóv — ipvxQÓnixa et: ó 5' èniOTrjuMV a^cpoo, quasi eodem 
ordine iuxta se posita sunt, sed ipsa apodosis unice in po- 
steriore membro continetur; prius grammatice coordinatum, 
re vera subiectum est alteri membro. Cf. de boc abusu 
partt. ^dv — di Xen. Cjr. I 1, 4 et Bornem. ad h. 1. 

1046*24 (pavsQov — 28 tioieÌv. Cum potentia bene 
quidpiam faciendi necessario coniuncta est {àxoXovd^u *25, 
cf. ad A 1. 981«27) simpliciter faciendi facultas, non item 
contra. . 



384 3. 10466. 

GAP. III. 

Distinctam esse ab actti potentiam adversus Megaricos 
comprobatur , 1046* 29 — 104:7« 24, et quomodo ab eo sit 
distlnguenda explicatur — 6 2. 

1046 J 29 et GÌ — 33 ISeìv. Megarici quibus rationi- 
bus adducti potentiae ab actii distinctioiiem negaverint, qua 
Aristoteles omnes sibi videbatur veteium philosophorum de 
genera tione dubitationes solvisse (cf. Phjs. 18), et reo Sv- 
vd^sc OVVI veram exsistentiam tribuere noluerint, acute et 
perspicue exposuit Hartenstein, Verh. der k. sachs. Ges. d. 
Wissensch. VI. p. 205 sqq., cf. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 108. 
Eorum placitis et argumentis ne videatur cedere, suam de 
potentia doctrinam confirmaturus quam ineptas ad conclu- 
siones illi adigantur (r« 6Vf,iiSciivovTCi ccTona ^33, cf. ad 
A 8. 989« 22) exponit. Et primum quidem, 1046^» 33 — 
1047« 10, placitis eorum sensuum evidentiam opponit, de- 
inde, «10 — 20, ex eorum sententia hoc docet consequi ut 
generatio ac mutatio omnino tollatur. 

a) 1046* 33 — 1047» 10. IMegarici neminem contendunt 
esse architectum, id est autem oìxoSousìv dvvaróv, nisi quum 
occupatus sit in exstruendo aedificio; bis ergo est archite- 
ctus simulatque coepit exstruere aedificium, desiit esse ar- 
chitectus ubi primum desiit aedificare. At hoc inter omnes 
constat, ad ipsam potentiam, y eluti ad aedificandi ar- 
tem, vel comparandam vel abolendam oportere temporis 
spatium et causae quaedam intercedant; nemo enim extem- 
plo fit architectus, sed disciplina demum et multa exercita- 
tione eam sibi comparat facultatem, ncque extemplo desiit 
esse, nisi per longius temporis intervallum vel oblivio vel 
gravior quaedam affectio intercesscrit. Repugnat igitur Me- 
garicorum commcntum ei vcritatis iudicio, quod in communi 
eaquc necessaria cernitur omnium persuasione. — Item si 
ad res inanimas transfertur Megaricorum sententia, «4, quam 
falsa ca sit apparet; consequitur enim ex ea, ut nulla res 
sensibilis esse omnino ccnseatur, nisi quum sensu percipi- 
tur, quae piane Protagorae est sententia, opinantis res tum 
ac tales esse, quum et quales percipiantur. Et quoniam 
sentiendi ne facultatem quidem cuiquam assignari patiuntur, 



3. 1047». 385 

iiisi quurn quid sentit, sequitur ut eundem saepe eodem die 
et caecum esse iudicent et videntem. 

Haec universa argumenti ratio; singulis in verbis restant 
quae explicationem requirant. — ^34 ovr olxoSóf.wg. Par- 
ticulae ovTs deinde opposita est part. Sé «35: ófioicjg de y.cci, 
cf. ad Z 16. 10406 6. — ^37 f.iav&avoVTa. Et propter sen- 
teutiam et propter similitudinem alterius v. Xa^óvra proba- 
bìlius videtur scribendum esse i.ia-&6vTa, quod habet Alex, 
p. 540, 15. — ali ov yàg dr] rov ye ngay^arog q)&aQévTog' 
àel yccQ kanv. Voc. ngàyi^ia facillime videtur intelligi posse 
de materia arti alieni subiecta (cf. Alex. p. 540, 21: ov fir^v 
Tov ye ngay/LiaTog xccì rrjg vXvig cfdaQSi6f]g), ut Ar. dicat 
aedificandi aliamve artem non esse inde suspensam, utrum 
lapides ac ligna suppetaut necne. Sed haec interpretatio 
admitti non potest propter proxima verba: àel ydg ècn, 
quae de materia artis profecto dici nequeunt. Itaque eo vi- 
demur adigi, ut ngày^a esse putemus ipsam artem: artem, 
ait Ar., amittit quispiam per oblivionem vel aliis de causis, 
nec vero quod ipsa ars interciderit, ea enim aeterna est. 
Alexander prò v. ccel in textu habuit part. é, in qua expli- 
canda frustra videtur laborare p. 540, 25. — «3 orav nav- 
GTiTca, ovx 'é'è^i' TTjV Tt'/vi^v, Hacc apodosis parum concinit 
cum protasi: d ovv ccSvvarov, Quod enim in protasi dixit: 
si fieri non potest ut quis aliter amittat artem, nisi oblivio 
et longius temporis spatium intercesserit, inde non potest 
concludi: non habebit artem simulatque eam exercere desie- 
rit, sed ipsum contrarium. Quare arbitror aut interrogandi 
particulam Ti^wg in hoc enunciato perinde addendam esse 
atque addita est in proximo, «4: Ticug ?.a^0JV, quod confir- 
mari videtur iuterpretatione Alex. p. 540, 29: Tiwg, otccv nav- 
67^Tcu ó oly,oS6f,iog rov oly.odof.is2v — ovx e'Isf t^V^ olyodo- 
firxìjv: aut si haec emendatio audacior videatur, post t£- 
XVi^v lenius distinguendum et haec verba cum sequentibus 
artius coniungenda esse, quasi plenius sic dictum sit: el 
y.arcc rovg MeyaQixovg otccv navGi^Tca ov^ £?£* 7^)^ Té'/Vì]V, 
nwg Xa(jMV Tiahv si&vg oiyodofi7]oet; — «6 f^ii] aiG&avoué- 
vuv. Quamquam codd. Bekk. omnes videntur exhibere le- 
ctionem u?} ccìo&avóuevov, tamen non dubitavi cum cdd. Aid. 
Sjlb. Bess. scribere id quod sententia flagitat: f,u) ccìo&avo- 

Aristot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 25 



386 e 3. 1047 a. 

fxévcov, ini. TiVMV, i. e. nisi si quis sentiat. Cf. de eadem re 
r 5. 10106 30: ov&èv àv di} fu] ovtmv tcov èf.iìpv/wv. — 
«9 xcd évi 6v, Admodum languidum et inane hoc est ad- 
ditali! entum; etenim orégiiaLV, ut quae non mera sit nega- 
tio, per se constat non posse tribui nisi ei rei quae est. 
Quare haud scio an cod. exiguae auctoritatis T, quocum 
h. 1. non solum edd. Aid. Sjlb., quae eum fere sequuntur, 
sed etiam Bess. consentit, genuinam lectionem servaverit: xaì 
hi (hg. Probabilis ea einendatio videbitur conferenti J 22. 
1022^30: ófiOLCog Sh '/mì èv a àv i] y.aì 'Aa&' 6 xal TtQog o 
xaì cbg àv fu] eyij nscpv'/.óg. Alexander sane vulgatam in- 
terpretatur lectionem, p. 541, 20: '/mì en 6v , f.u) (fd^aQiv, 
quamquam non est praetermittendum, quod cod. Mon. prò 
QV exhibet wg olov. — «10 xaì xcocpol. Haec verba non 
interpretatur Alexander, et si initium huius exempli respe- 
xeris: al ovv Tvcflòv xt?^., exspectes potius caecitati, ut pri- 
vationi, opponi eiusdem sensus liabitum, quam alius sensus 
privationem. Quare dubito an quid per librariorum erro- 
rem depravatum sit. 

b) 1047« 10 — ^20. Qui potentiae et actus discrimen ne- 
gant, omnem toUunt motum ac mutationem. Nam si id, quod 
nondum est, ne potentiam quidem habet lìendi, oportet illud 
esse àdvvcixov yevéGOai: ergo, quod nondum est, ne fieri 
quidem unquam potest. — «13 rò yciQ àSvvavov tovto èoi]- 
ficcivev, i. e. hanc enim posuimus esse rov àSvvàrov vim et 
significationcm, nimirum ut eum errare iudicemus, qui rò 
ciSvvarov fieri vel fore dicat. — «20 ov fzr/.Qov ti, ini. xi- 
VÌJ6LV y.aì yéveaiv, coli. «14. 

1047« 20 MOT — 6 2 èoTiv. Ita quum Megarici, sua 
ut placita tueantur, repugnare cogantur scnsuum evidentiae, 
concludit (ojot' «20) falsam esse eam a qua profccti sunt 
scntentiam et esse re vera aliquid óvvàf^st uv. Posuisse 
Aristotelem in altero argumento non potentiae sed possibi- 
litatis notionem, supra iam monitiuii est ad 1. 1046«3; ean- 
dem possibilitatis notionem deinde describit, «24 — 26 (cuius 
enunciati distinctionem emendavi Obs. p. 17), et exemplis 
illustrai, «26 — 29. — Potentiae notionem quum duobus vo- 
cabulis Ar. signifjcct, rò òvvccróv et tu ivòa^^óf^avov , haec 
ubi accuratius usurpat ita videtur distinguere, ut rò dvva- 



e 3. 1047 «. 387 

Tov propria ac sua vi ad principium agendi vel patiendi rei 
insitum p ertili eat, rò èrde^ófievov autem eam significet pos- 
sibilitatem, per quaiii, si quid ponanius esse quod èvdéyeadca 
diximus, non verendum sit ne nobis contradicamus ipsi; cf. 
Waitz Org'. I. p. 376. Et rò èvda^^ófievov quidem nunquam 
propriam illam tov dvvarov notionem videtur adsciscere; rò 
òvvaróv autem saepe latiore sensu ita usurpatur, ut a to5 
kvdexo^èvcp non differat. Id hoc ipso loco fieri apparebit 
conferenti An. pr. I 13. 32« 18: Xiyo) S' èvdé^^so&ca zaì rò 
èvòe^ó fisvov, ov /.ir] ovrog ccva/xalov, redévrog d' yndg- 
XBLV^ ovdèv 'éoTai dia tovt àdvvarov. Phjs. VII 1. 127, 12 
(ed. Bekk. min.): tov d' èvdsxofiévov TS&évTog ov&iv 
7ZQO(Ji])(6o yiyvsG&aù dia tovto àdvvccTOV. — Ceterum appa- 
ret in circulo versari quam hic proponit tov dvvarov defì- 
nitionem, quum quidem to dwaróv describit per negativae 
notionis negationem, quasi brevius dicat: dvvaróv èari tovto, 
o èveQysi(z fivai ov7C 'éoxiv àdvvaxov. Quod quidem vitium 
defìniendi licet aliquanto minuatur, si to Swaróv, quod de- 
fìnit, de qualitate quadam rei inhaerente, to àdvvarov, quod 
ad definiendum adsciscit, de interna cogitandi repugnantia 
intellexerimus (logische UnmògUchkeitf cf. Waitz 1. 1.), ta- 
men inde nondum omnem dirimi diflicultatem , quam pro- 
ponenda hac notione et in principio collocanda Ar. subiit, 
videbimus ad 6. 1048« 30 sqq. 

Ad definiendam dvva^iv iam hoc loco adhibet notionem 
èveQyeiag, de qua infra demum, inde a cap. 6, uberius dispu- 
tabit. Quod quidem vocabulum èvsQyeiag quum ab Aristo- 
tele cum altero èvrslsxslag nomine plerumque ita coniunga- 
tur et commisceatur, ut idem utrumque videatur significare, 
voluisse certe Aristotelem discrimen aliquod inter utrumque 
constituere, id quod vel ex diversitate vocabulorum con- 
sentaneum est, ex hoc maxime loco apparet, quod dicit: ì) 
hvÉQyua — , i) TiQÒg èvT6?,éxsiav ovvTi&e/uévi] (nisi forte re- 
ctius cum Alexandro scribitur ovvTadeif.iévr^). cf. 8. 1050« 23: 
7] èvégysia — 6vVT8lvei TiQog hrsléxsLav. Nimirum èvreXé- 
X^ioi, ut descendit ab adicctivo èvTelexì^g i. e. plenus, per- 
fectus, perfectionem rei signifìcat; èvéQyeca vero, deriva- 
tum a V. èvsQyeìv, eam actionem et mutationem, qua quid ex 
mera possibilitate ad plenam perducitur essentiam. Quare 

25* 



388 e 4. 10476. 

èvàQysiav sniim et peculiarem locum Iiabere dicit ubi agitur 
de mutatione et motii, eandeinque dicit pertinere et ten- 
dere, avvTstvsLV, 6vvT6&£io&ai, ad hvTM^eiav, peifectum rei 
statimi qui inde conficiatur. Sed licet alterum proprie viam, 
alterum fìnem viae significet, tamen haec duo ita inter se 
cohaerent, ut facile appareat cur saepissime nullo usurpentur 
discrimine, cf. Trend, de an. p. 397. — «32 èvégyeia quam- 
quam praedicati locum obtinet, tamen articulum ideo sibi 
videtur adscivisse, ut significetur ea de qua agimus èvég- 
ysia. — «33 aXXag Sé rivccg xc(Ti]yoQiag. Non cogitandum 
de decem summis rerum generibus, sed y.ar^yoQia univer- 
sali praedicamenti notione accipiendum; non motum, ait, sed 
alia quaedam de iis, quae non sunt, praedicamus. 

CAP. IV. 

Falluntur qui dicunt, esse aliquid dvvaròv dvai, nec 
tamen unquam Jtiturum, 1047*3 — 14. Si cnm exsistentia 
unius rei A necessario coniuncta est exsistentia allerius 
rei B, etiam cum possibilitate rei A coniuncta est possi- 
hilitas rei B, et vicissim e coniuncta necessario possibili- 
tate coniuncta item exsistentia colligi potest — ^30. 

1047*3 eì ò' — 14 àdvvarov SL Si ea est toÌ) dv- 
varali signifìcatio, ut si pervenisse ponatur ad exsistentiam 
nihil propterea accidat impossibile, non licet vere dici: esse 
quidcm aliquid possibile, sed nunquam futurum; ita enim 
quae sit impossibilitatis vis ac natura prorsus nos fugiet. 
Veluti dixerit quispiam: Nihil iinpedit quomiiius quidpiara, 
quamquam possibile est esse vel fieri, tamen nec sit nec 
fiat; itaque equidem dico lineam diagonalem quadrati posse 
illam quidem mensurari, sed nunquam mensuratum iri. Quae 
qui dicit, is quid sit impossibile non reputavit. Etenim ex 
proposita antea rov òvrarov notione (ex twv Tcetfxévcov *10, 
cf. 3. 1047«24) consoquitur, ut, si re vera esse ponainus id 
quod est possibile, falsum hoc fortasse sit, sed non sit im- 
possibile. At si lineam diagonalem mensurari ponimus, id 
non sohnn falsum est, sed impossibile. Ergo possibilitatis 
et impossibilitatis notiones non perspexit, si quis dicit li- 
neam diagonalem esse quidcm dvvaròv fusrQSÌGOai, nec ta- 
men unquam mensuratum iri, ac perinde aliis in rebus. 



r 



4. 10476. 389 



63 d d' èoTÌ tÒ eÌQrjfiévov dvvaròv fi àycoXov&eì, Coii- 
strue: d d' èarì dvvaròv rò eìqi]^iìvov (int. rovro, co èav 
vTiaQ^ij i) èvéQ/em, — ovd-èv 'éarai àdvvarov, 3. 1047« 24), 
?/ ccxoXovdei, int. i) èvégysia, quod voc. propterea potest 
suppleri, quia per rò eìgri^ivov est sigiiificatum. — 6 5 ra 
àdvvara eìvai. Infinitìvus elvai, suspensus est ab àdvvaza, 
ac perinde dictum est 6 8 àdvvarov Hvai, dvvaròv elvai i] 
yEvic&aL. cf. Waitz Org. 22« 14. Ac diacpevysi^ hac ratione 
ra àdvvara slvai, quoniam quae re vera àdvvara sunt, ea 
ad rà dvvarà referunt. — ^1 ^r} Xoyi^óinevog rò àdvvarov 
elvai. Plenius et magis perspicue Ar. addidisset: ri èari^ ut 
recte interpretatur Alex. p. 544, 7: ò jliì] Xoyi^óf.i£Vog fiì]dè 
vowv rò àdvvarov ri Tioré èari, xaì tì^v diacpogàv rlv e^st, 
TiQog rò dvvaròv. Articulum autem ante ^ri, quamquam tueri 
videtur Alexander, omittendum putavi cum cod. T, quia per 
hoc partic. ratio affertur cur quis diagonalem dicat dvvaròv 
fisrQSÌG&ai. Ceterum haec verba: f,iì) Xoy. rò ad. elvai quasi 
in parenthesi ponenda, et proxima: òru ov&èv xwXvel con- 
iungenda cum superioribus: si quis propterea sibi videatur 
vere dicere, diagonalem esse possibilem mensurari, nec ta- 
men mensuratum iri, quia nimirum nihil impediat etc. Par- 
ticulam autem di hS, ut possit haec enunciati pars recte 
construi {dvvaròv n 6v — i. e. quamquam est dvvaròv — 
slvav ri ysvéad^at ^ì) eivac ^i]d' 'éaeodat), omisi cum cod. Ab 
et Alex. p. 544, 9. — 612 rò fiergeìad-ai (int. n)v diàfie- 
rgov) àdvvarov, cf. de dia^érga àav^^érgù) ad ^ 3. 9836 16. 
— 614 ijjevdog et àdvvarov quid differant iisdem prope verbis 
et iisdem exemplis Ar. illustrat de coelo I 12. 2816 3 — 14. 

10476 14 «^« — 30 àvayxaZov. Eandem propositio- 
nem similem in modum comprobat An. pr. I 15. 34« 5 sqq. 
Coniunctam autem hanc ratiocinationem cum superiore esse 
(àf,ia de dr]lov 614) propterea videtur significare, quia utra- 
que ex eadem pendet rov dvvaròv definitione, qualis pro- 
posita est 3. 1047« 24. Ab hac profectus notione hac uti- 
tur argumentatione indirecta: 

Si exsistentiam rov A necessario sequitur exsistentia rovB, 
consequcns est ut, si A possibile est, etiam B necesse sit 
possibile esse. Ponamus enim quempiam contrarium conten- 
dere: esse quidem A possibile, sed propterea non necessa- 
rio etiam B esse possibile (eì yaQ fxi) àvàyxi] dvvaròv sì- 



390 4. 10476. 

vaL hll, int. tÒ B, et inf. slvai suspeiisus est a Bvvaróv, cf. 
ad 6 5). Erit igitur huius e sententia iS impossibile (ovdèv 
xcolvst' f-iì) eìvca — int. to B — dvvaròv eivai ^17, i. e. ov- 
&kv '/COìlvBù EÌvai tÒ B àdvvarov elvai). lam esto A pos- 
sibile. Atqui hoc si est possibile, si poiiatur re vera esse, 
iiihil impossibile propterea accidit, cf. 3. 104:7« 24. Pona- 
tur igitnr A esse, tum consequens est ex ea, qnam posui- 
mus, hjpothesi etiam B esse (rò 8é ys B ccvayy.i] eìvav 619). 
At positum erat ab adversario B esse impossibile (^àlV 7]v 
àSvvarov 620). Qiiod si est impossibile, consequitiir neces- 
sario, ut etiam A impossibile sit {àvdy'Ari xaì rò A uvai 
621, int. ccdvvarov); at positum est ab initio totius argu- 
mentationis A esse possibile. Huic igitur hjpothesi repu- 
gnat quod contendit adversarius B non esse necessario pos- 
sibile et cum ea stare non potest. Ergo refutato sententiae 
adversario comprobatum est, id quod voluimus, si cum exsi- 
stentia tov A coniuncta sit exsistentia tov B, item cum possi- 
bilitate TOV A coniunctam esse possibilitatem tov B, 622 — 26; 
ac perinde vicissim, si cum possibilitate tov A coniuncta est 
possibilitas TOV B, sequitur ut, si est A, necessario etiam 
sit B, 6 26 — 30. 

Secutus sum in interpretando hoc loco duas textus emen- 
dationes, quas proposui Obs. p. 123 sq. Et altera quidem, 
quod 619 Te&ei7] rò A scripsi prò vulg. Tiùdi] to AB, Ale- 
xandri et Bess. auctoritate satis commendata videtur, et 
confirmatur praeterea collata eadem Analjticorum 1. 1. ra- 
tiocinatione. Quod autem deinde, 619, A et B inter se com- 
mutavi et voc. àvccyxì] e textu scclusi, id non possum ali- 
ter commendare, nisi quod vel necessaria vel apta certe ad 
ratiocinandi ordincm haec videtur emendatio. Schweglerus 
ad h. 1. aut addendis potius quam omittcndis vocabulis tex- 
tum emendandum putat hunc in modum: d di) àdvvaTov 
(int. tÒ B), ccvdyy.i] uvai (int. àÒvvctTOV^ xaì to A, si 
TOV A ovTog àvàyxYì y.aì to B dvai: aut universum illum 
locum 6 20 tGT(o Òì] — 22 B dga cum cod. Ab et Alex., qui 
eum non videtur interprctari, omittcndum esse. Omittcnda 
haec verba esse etiam Waitz censet Org. 34« 5. — 625 fn) 
7] ÒvvaTÒv TO B ovTCjg, i. e. èàv to A ?/ òvvaTov. — 628, 
non est cur cum Alex, prius aJvai, omittamus. Prius cnim 



5. 1048 «. 391 

elvaù coiiiuuctum cum articulo ró subiectura effìcit enun- 
ciati: tÒ elvaù dvvaióv, alterum elvac a Svvaróv suspensum 
est pariter ac 629 dvvaròv fivai, cf. ad 6 5. 

GAP. V. 

Diversa potentiae genera qiiomodo et fiant^ 1047* 31 
— 35, et vlm suam exerceant — 1048« 24. 

Refutatis Megaricis confectisque iis quaestionibus, quae 
cum hac refutatione arte coniunctae sunt, ad earn redit po- 
tentiarum distinctionem, quae cap. 2 proposita est, ut aite- 
rum sit genus potentiarum rationalium alterum irrationalium. 
Videtur quidem hoc loco plura distinguere genera, quum 
alias facultates dicit per uaturam insitas esse (ovyyevojv 631), 
alias exercitatione, alias disciplina comparari; sed re vera 
quas postremo loco posuit, eae rationalium potentiarum ge- 
nere comprehenduntur; quas primo loco posuit, referendae 
sunt ad potentias irrationales. His igitur duobus in gene- 
ribus distinguit et quomodo fiant et quomodo vim suam 
exerceant. Ac rationales quidem facultates, quoniam e ra- 
tione pendent, ratio autem in actione animi cernitur, non 
possunt esse, nisi praecesserit illa actio, àvdyxr] e^SLv (rag 
fiSTcc lóyov dvva^ueig) ngoèveQyi'idavTccg 6 33, quae res exem- 
plis illustratur 8. 10496 29; reliquis vero in potentiis, veluti 
in sensibus vel in calefactiva ignis potentia, non est opus 
actum antea exsistere quam potentiam. — Diversum autem 
in modum ut vim suam exerceant haec duo potentiarum 
genera eo efficitur, quod irrationales potentiae modo ad 
unum e contrariis pertinent, rationales vero ad utrumque, cf. 
cap. 2; illae igitur operantur, ubi activa et passiva potentiae, 
quatenus sunt potentiae, appropinquant altera alteri, hae vero 
non item, quoniam sic consequens esset, ut contraria, quo- 
rum parem babent facultatem, simul etiam efficiant (wGie 
af.ia 7ioi7]68L TCivavTia «9, fut. conditionale, cf. Obs. p. 62 
sqq. ), quod fieri non potest. Aliunde igitur vel ex appetitu 
vel ex deliberatione et voluutate decernendum est {'éregóv 
Ti tÒ xvQiov «10), utrum e contrariis perficiat potentia ali- 
qua rationalis. Quod ubi decretum erit, tum vero potentia 
rationalis necessario id, cuius est potentia, et quemadmodum 



392 e 6. 1048 a. 

est potentia, perfìciet; perficiet igitur nagóvrog rov na&i]- 
Tixov xc(ì 0)51 'é^ovTog «15, i. e. èTziTì^delov ovrog tzqÒq to 
naid^scv, Externorum iinpediraentorum absentiam non est 
quod praeterea requiramus; ea enim iam continetur in no- 
tione potentiae accurate descripta (dcogiauóg «2, 20, cf. ad 
r 3. 1005* 23), quia ita demum est potentia, ut absint ex- 
terna inipedimenta, «16 — 21. Nec si quis duo contraria si- 
mul concupiverit, ea simul potest efficere; ncque enim Iia- 
bet potentiam contraria simul efficiendi, «21 — 24. 

«5, colo distinxi ante rag f,iév, non commate, ut inde 
apodosin ordiri appareat. — «11 oQs^ig et TiQoaiQBaig quid 
iuter se differant, Ar. breviter significat Eth. N. VI 2. 1139« 
23: ?) dh nQoaiQEGig OQS^tg ftovXevTiXì] , uberius exponit de 
motu anim. 6, 7, cf. Trend, de an. p. 180 sqq. — «18 ojg 
eari dvva^Lg. Quod vulgo exhibetur: (hg eari, Swafiei, con- 
strui nullo modo potest. Quare non dubitavi, nominativum, 
quem Alex, habuit (p. 548, 5: wg ydg èariv 7) dvva^iLg rov 
TioLsìv, ovTcog ey^ei avr/jv), e coniectura Brand, in textu seri- 
bere. Confirmari videtur haec emendatio coli. «22, 23. — 
«24 èTceì ù)v èoTÌv ovrcog noLi^oet, i. e. ènei ùv èarì òvva- 
fiig Tov Tioiùv, rama ovrcog Ttoi-rjoec wg 'éati dvvafiig. 

CAP. VI. 

Actus distlnguitur a potentia, 1048« 25 — ^9; mera pos- 
sibilitas , quae nunquam ad actum progredltur, ab ea di- 
stmguitur potentia, quae perjicitur actu — il7; aclus dis- 
cernitnr a motu — *35. 

1048« 25 hTiEÌ — ^9 v?,i]v. Exposita propria poten- 
tiae notione (rrig y.arà xivi^aiv dvpd/iieojg «25) transit ad 
explicandum actum, qua disputatione simul cognitum iri di- 
cit alterum idquc latius patcns potentiae gcnus, «28, i. e. pos- 
sibilitatcm, cf. ad 1. 1046« 1. Atque ut supra 3. 1047« 24 
possibilitatcm cxplicuit adhibita actus, èveQ/elag, notione, ita 
nunc ad definicndum actum adsciscit contrariam ei possibi- 
litatis notioncm, «30: ì-aTi ò' tj èvéQyetcc rò vnaQ'/jiV rò 
noàyfict, (ài) ovTojg (urjTieQ ?ityo/nev óvrcc/usL, i. e. vnaQyjiv 
^év, (.lì) ovTcog db v7ica)yj.LV ojg xcà òvvd^iec vnaQyELV n At- 
yo(uv. Quo modo autcm ea exsistentia, quae actu dicatur 



e 6. 1048». 393 

esse, distingiiatur a possibilitate, non notione et notis qui- 
busdam specificis circumscribit, sed satis habet exemplis il- 
lustrasse^), quia ov dei navròg ooov ^t^tscv «36 (cf. Top. I 
14. 105*26: òoL(jfi(p fA.èv ovx svTieTèg àTtodovvau nsoì avràJv, 
Ti] §è dia TYig èTtayojyijg avvì]&ei(Z Tisioaréov yvojQi^eiv). Ita- 
que exemploram paria inter se componit, rò olxoòofiovv et 
tÒ ol'Aodofiixóv, tÒ b/QYiyooóg et tÒ 'xa&evSov, to àTZELQya- 
Ofiévov et tÒ civégyaaTOV: altera horum exemplorum mem- 
bra si uno obtutu complectimur, quid sit èvégyeia defiui- 
tum est (eOTùo i) èvégyEicc àcpojQiafiév?^ *5), alteris eorun- 
dem exemplorum membris descripta est potentia. — Sed 
quum omnibus in rebus actus distinctus sit a potentia et 
eadem quasi proportione (toj ccvcc?.oyov *7) hoc discrimen 
ubique describatur, tamen non eadem prorsus vi hvéoyeia 
ubique dicitur, sed in aliis ad potentiam refertur (hg y.ivi]- 
Gig noòg òvvauiv, in aliis (hg ovaia noóg nva v?,7]v ^8, 9. 
In exemplis afferendis si voluerimus acquiescere, apparet ttjv 
oly.oSóur/OLV Tiqòg xò oìzodoLuy.óv referri wg xivriGiv noòg §i!~ 
vafÀiv, contra aedificium ad rudem materiam, hominem ad 
menstrua referri wg ovolav noóg riva vXi]v. Sin autem dis- 
criminis ipsam quaesiverimus rationem, duplex cernitur causa; 
etenim poteutiae modo opponitur is motus et actus, quo res 
ad perfectionem naturae suae perducitur, y.lvr^Gig, modo ipsa 
illa perfectio, èvégyeca sive èvT6?.é'/eicci ac praeterea aliae 

1) Ea o mn ia quam pariun sufficiant iiistae ac plenae rerum cognitioni, 
facile est ostendere. Kimirum potentiam et actum ideo distìnxit Aristoteles, 
lit liac distinctione Tcterum pliilosopliorum de generatione ac mutatione du - 
bitationes diiimerentur. At ipsas lias notiones, qnas lucem aJBFen-e vult re- 
rum naturae, qualem usu et experientla cognoscimus, non potest per suam 
naturam suasque notas specificas definire, sed illustrare modo adliibita ea- 
dem experientia, ad qiiara illustrandam inventae sunt; perinde ac materiam, 
quae cum potentia et coniungitur saepissime et necessario coliaeret, dicit 
Ì7ti(TT7irtp' y.ar" àvaloyiav et allatis exemplis dcscrìbit Phys. I 7. 191° 7 sqq. 
Praeterea possibilitatem ita describit 3. 107 4" 2 4, ut quid eam ab actu seiun- 
gat nequeat intelligi. Quid enim? Possibile, ait, si ponatur actu esse, nlliil 
ùide consequìtur impossibile. Quid ìgitur impedit, quominus possibile ipsum 
sit actu? Ita quum notione ipsa et ratione parum distincta sit potentia ab 
actu, nihil prorsus -s-idetur Ar. dicere, quum actum esse siguificat to yndg- 
yjiv TO Tigàyfia, firj ovTù}q oxsnen leyouei' dvrdiift, nec mirum cjiiod Me- 
gaiici, aliis illl quidera in rebus arguti, in liac autem satis acuti et subtiles, 
exsistentiam tw òvva^un oi-ti ti-ibuere recusarunt, cf. cap. 3. 



394 e 6. 10486. 

suiit èvégysiai, quae externum quoddam opus habeant prae- 
ter ipsiim actiim, velati aedificiam, statuam al., aliae suiit, 
quae intra motum miice et actum coutiueantur, cf. ad 3. 
lOila 30. 6. 10486 18 sqq. 

«29 ì] aTiXCùq i] tqÓtiov riva, referri videtur ad discri- 
meii rriQ rov ànìSòq Tzoiìjaca i] TTccdeìv et rrjg rov xalwg 
Svvccuscog, cf. 1. 1046« 17. Alex. p. 548, 23. — «30 §i}]X&o- 
/Liev retinendum esse, iiec scribeiidum cum Bess. et Sepulv. 
SU'A&couer, apparet coli. 1. 1045* 35 sqq. — «30 eori J' ?) 
èvéQyeia — 35 rò d' èveoysicf. Hoc enunciatum non habeo 
quomodo ad iustam conformatiouem redigani. Parenthesi 
quidem quin includenda sint verba ?.éyou6V — -d-EOJQrjGai, 
quae pertinent ad explicanduin v. dvvcaieL, tìx est dubium, 
sed ne sic quidem intelligi potest, quomodo vv. rò d' èveg- 
yeia superioribus opponi possint; exspectes potius, ut Ale- 
xandri interpretatio p. 549, 6 admitti possit, scriptum esse: 
àkV hveoyeiq. Quod equidem in annot. crit. proposui, a 
vv. rò ò' èvsoysUi, deleta deinde part. d' , novam esse enun- 
ciationem incipiendam: rò S' èvsgyelfi §ì]?.ov èTZÌ raJv yM&' 
'é'/.aora — o /jùv?.6us&(x Ih/hiv, id excusationem potius ex 
difficultate interpretandi habebit, quam sua ex probabilitate 
commendationem. — «32 hv reo H'ico 'Eouìjg, èv rìj ohj y 
i)uÌG8ic(, usitata Aristoteli exempla, cf. de sens. 6. 446« 6 et 
ad J 7. 10176 7. — «34 è7TiaT/](iovcc y.aì rov ui) &6cogovi'Ta, 
cf. 8. 1050« 12. Phvs.VIII 4. 255« 33. de sens. 4. 4416 22. de 
gen. an. II 1. 735» 11. Trend, de an. p. 315. — «37 rò àva- 
loyov Gvvooàv, cf. Top. I 17. 108« 14: rà ouoia avvo- 
gàv, 620: ovvogàv ri h ézccarco tccÌtÓv, et apud Platonem 
Pbaedr. 265d: eìg /tuccv ìdiav cvvooojvtcc ayeiv tu Tiolla 
dieoTzaguéi'ci, et GvroTTTiy.óg de rep. II 537 e. — 61 to èygi]- 
yogòg ngòg rò y.a&aì'Sor, cf. de gon. an. 1. 1. de an. II 1. 
412« 25. Trend, p. 316. — 65. Quod vulgo exbibetur priore 
loco &c(Tegov juagiov, altero lì^ccrégcp, id quidem ferri non 
posse apertum est. Proptcrea in Obs. p. 101 utroque loco 
nominntivum scrihrndum conieceram; sed vera esse ratus, 
quae buie coniecturae et interpretationi opposuit Winckel- 
Hiann ( Jabn Jabrb. 1843. 39, 3. p. 290), iam utroque loco, 
cum aliqua certe codd. auctoritate, dativum scribere prae- 
tuli, ita (juidem ut à(fogÌL,uv eundcm fere in modum acci- 



e 6. 10486. 395 

piatur atque òol^uv vel §iooìl,eìv (cf. I \. 1053&4): altero 
membro definita et descripta sit èvéoysia, altero rò dv- 
varóv. — 67, qiiod reo scripsi prò to et Tod' prò to 3\ 
cf. Obs. p. 47. — fi 7 àvdloyov quid sit, saepe Ar. expli- 
cat, velati A 6. 10166 34. Phvs. I 7. 191« 8. Eth. N. V 6. 
1131« 31. al. 

10486 9 a XI co q — 17 ov. Qaum ad infinitum, ad va- 
cuum, alia eiusmodi, potentiae et actus notiones referimus, 
alia est earum ratio, atque iis in rebus, quas hucusque prò 
exemplis adhibuimus, veluti oly.odofÀixóv et oìxo§ouovv, Sv- 
vccf^isvov òoàv et óoòjv, al.; bis enim potentia ita tribuitur, 
ut possint inde ad actum progredì, infiniti vero ea est po- 
tentia, quae nec progrediatur nec possit unquam progredì 
ad actum ^). (cf. de infinito Phys. Ili 6, Trend, de an. 
p. 309. de vacuo Phjs. IV 6.) Infinitum enim dicitur quid- 
piam, quia potest sine fine dividi; haec igitur dividendi in- 
finitio (tÒ (.u) vTioleineiv tì)v Slcciosglv 616) efficit ut ipsa 
TOi ciTiEioov èvéoyeLcc in potentia tantum cernatur, ncque 
unquam ita perficiatur, ut per se et absolute sit, ra de y^oò- 
QÌL,eG&aL ov. 

611 Tiolloìg construendum est cum adv. a)2ojQ 19, quod 
cum dativo coniunctum est pariter atque adiectiva et adv. 
similitudinem vel dissimilitudinem aliaque eiusmodi signifi- 
cantia. — 61.5 t6 cur scripserim prò vulgato tw ex inter- 
pretatione apparere arbitror: to f,u) vtio'/.bìticLV subiectum 

1) ]Mira levitate, ut dicam quod sentio, Ar. hls notiouibus defungitur, 
et (juura hoc certe loco cognosccre debeat, remanere in notionibus òvvór- 
fxeoìq et iriQ'/Siaq difficultatem non naiuorem ea, quani bis ipsis notionibus 
solvere studebat, satis babet monuisse, intercedere aliquod discrimen Inter 
eani potentiam, qualem in uTiaioo) cerni Phys. 1. 1. acutissime et verissime 
explicuit, et eas potentias, de qulbus antea dixit. Tsimiium tantum lioc est 
discrimen, ut notio óvvdueoiq prorsus toUatiu-; etenim dùvaniv supra docuit 
3. 1047'* 24 iis tribui rebus, quae possunt ad h'éoytiav eam procedere, 
cuius Òvraaiv babent; uibilo tamen seclus tamquam peculiare quoddam po- 
tentiae genus illam significat rov dnei'oov óin'aaiv, quae non potest ad tvég- 
yeiar progredi. Ex bac gravissima difficultate , qulbus interna proditur do- 
ctrinae repugnantia, mira illa verba videntur prodlisse, quibus etiam in no- 
tione infiniti videtur conglutinare voluisse diirauiv et h'fQyeoav, qimm dicit: 
tÒ yàq ^i] VTioleiTTeiv — ov. Namque TavTìjv rì)v iveoysiav nibU potest 
aliud significai-e, nisi quod certus di\-idendi finis non potest constitui. Ergo 
ivégyeia infiniti cernitur in ipsa óvvui^iaL toT' àèì Téfiv£<T&ac. 



396 6. 10486. . 

est enunciationis, ànodldooot significat: facit ut tribiiatur vel 
praedicctur. 

1048^ 18 kTi^ì Sé — 36 'dar co. Quo pertineat universa 
haec quaestio, non est dubium, versatur enim in distinguen- 
dis èveQysiag et y.LVì^oeajg notionibus. 'Bvégyeia eam signi- 
fìcat actionem, quae id, cuius causa est instituta et quo ten- 
dit, simul in se complectitur, nec desinit esse tum quum 
illud est assecuta ; veluti fieri potest ut simul idem videri- 
mus et videamus, cogitaverimus et cogitemus, vel ut bene 
vixerimus simul et bene vivamus. Cf. de sens. 6. 446* 2: 
xaì el ànav afxa àxovei xaì àxìjxoe xaì olcog ala&dveraL xaì 
?jad'i]TaL xtX. Soph. el. 22. 178« 9: aQ^ kvdèx^rai to avrò 
afAa Tioietv re xaì 7iS7toi7]xévai ; ov. aKkà ^ii]v ògav yi ti 
a^a xaì éMQaxhai rò avrò xaì xarà ramò kvdkyExai. Kl- 
Vì]aig vero eam modo viam significat, qua quid a potentia 
ad èvéQysiav et ad perfectionem essentiae suae traducitur: 
xivi]6ig non manet, sed esse desinit, ubi id est assecuta quo 
tendebat; Phjs. Ili 2. 201^27: tov de Soxeìv àoQiarov ehac 
TTjv XÌV7/61V aiTiov oTi ovTB EÌg dvvafiiv Twv OVTMV ovTS slg 
èvé^yeiav eorc &eìvai avTi)v aTiXCóg' ovve yccQ rò Swaròv 
noGov alvai xiveirac èj àvdyxrig ovte to kveQyeia noaóv, i] 
TS xlvì]6ig hvéqyua fA^év Tig elvac Soxsì, àTeXi)g §L aiTiov 
ò' OTi (XTelèg to SvvaTOV, ov ècTÌv i) èvéQyeia. de an. II 5. 
417« 16: xaì yccQ HaTcv i) xlvijaig èvé^ysia ^év Tig, àTeh)g 
(névTOi. Ili 7. 431« 6: f] yaQ xivi]Oig tov àxeXovg èvégysia 
7]v. Etb. N. X 3. Zeller Ph. d\ Gr. II. p. 428. Has distincturus 
notiones ab eiusmodi proficiscitur actionibus, quae finiuntur 
(d)V eOTi négag ^18) quum id sumus assediti, cuius causa 
actionem instituimus, veluti to ìG^vaiveiv to ^lavOdveiV to 
vyid^eadai: harum nulla ipsum agendi finem in se conti- 
net (ovòe^la TÌXog '-'18, i^u) vnaQy^ovTa tov 'évexa i) TZQa^ig 
^20), scd desinit ubi ad illud Télog perventum est, et unice 
circa ea vcrsatnr quibus ad Télog pcrvcnitur, tójv tisqì to 
Té?.og ^19. Eiusmodi actiones non possunt rccte et optimo 
iure TiQa^ug vocari, siquidem ?} TiQcc'^ig in se to TéXog con- 
tinet; addendum certe est, non esse eas simplices nQaS,eig 
sed imperfectas, ovx tOTi Taìixa 7iQaE,ig ì] ov Teista ys ^21; 
pariter ncque kvtQyeiai, hae possunt actiones vocari, sed sub 
uotionem xivijosMg cadunt, tijv fÀtv ovv ToiavTì]p kv^^yuav 
?^éyoj, kxdvìiV òè xivì^oiv ^31. 



e 6. 1048^. 397 

Hucusque si universam modo spectamus sententiam, omnia 
extra dtibitationem siint posita; ubi aiitcm ipsa verba expli- 
care suscipimus, tantum non omnia summis sunt difficultati- 
bus implicita. Omittunt universum hunc locum codd. ET^ 
non interpretatur Alexander, nec Bessario ncc Sepulveda 
convertit; inde quod apparet defuisse eum iam antiquitus 
in nonnullis Metapbysicorum exemplaribus, confìrmat Joan- 
nes Philoponus. Attamen et id quod disputatur cum placi- 
tis Aristotelicis optime concinere ex locis supra coliatis ap- 
paret, et buie potissimum loco, qui in exponenda subtiliter 
èvsQystag notione versatur, apta haec quaestio, nec denique 
disputandi et argumentandi ratio vel ipsa dictio ab Aristo- 
telica consuetudine aliena potest videri. Itaque buie veteri 
sane librorum dissensioni non possum tantum tribuere, ut 
universum locum expungendum censeam. Sed librariorum 
error, ex quo omissus est in quibusdam exemplaribus uni- 
versus hic locus, idem ad singula videtur verba pertinuisse; 
ea enìm tot scatent corruptelis, ut non alia Metapbysico- 
rum pars cum iis possit comparari, et nisi audacius quae- 
dam immutaverimus non videantur ad iustum ordinem et ad 
aliquam genuinae formae similitudinem restituì posse. Yi- 
derint igitur lectores an aliqua veritatis specie eae commen- 
dentur coniecturae, quas in adnotatione critica significavi, 
unde baec erit universae disputationis forma: 

'£7ieì Se Tcov nga^scov wv ean TzéQag ovdsfua téXag àXXa 
Twv 718QÌ tÒ rélog, olov tov la^vaiveiv i) la^^vaala avrò (int. 
réXog), avrà de (int. to: ngàyLiara) orav ìa^vaivì] ovTcog kv 
xivijaei, fiì) vnaQxovra wv 'évsza r] xiviicig, ovx ean rama 
TiQcc^ig 11 ov Te?<,6la ys' ov yccQ réXog' à?iX' ex e ivi], hv ij 
hvvnccQ^ei to réXog, xaì TZQcc^tg (int. èarl)' olov oqcI a^ia 
xal écÓQaxs (cf. Sopb. el. l. 1.) zaì cfQovet xal necpQO- 
Vi]X8 xal vosi xal V6vóì]xev' àW ov ^av&avst xal /LiSfid- 
d-ijxEV ovB' vyicc^STcci xal vyiaGTCii. ev ^fj xaì ev s^ì]X£V a fi a, 
xal svSaiuovEl xaì evS(xtfióvì]X6V' el Sé fx)], 'éSsL av tiots 
navEG&aù, MCsneQ orav laxvaivr]' vvv S' ov, aXXà ^fj xaì 
'é^fjxsv. TOVTùJV Sì] Sei rag ^èv xiVì]aeig Xéyeiv, rag S' kveg- 
yeiag. nuGa yàg xivr]Oig àieXìjg, lo^vaoia, f.ia&ì]aig, ^dSi- 
ag, olxoS6f.cf]6ig. avrai Si] xivi]6eig, xaì àreXeìg ye' ov yag 
à^a ^aSi^ec xaì ^eiSdSixev , ovS' olxoSoueì xaì òxoS6f.n]xev, 
ovSè ylyverai xaì yéyovev, i] xiveì re xaì xexivì]xev, àXX' 



398 e 7. 1049^. 

^TSQOV y.ciì XIV bÌ Udì xextvi]}cev. éwgaxs de ymì oQa a uà 
tÒ avrò, aaì vosi xaì vsvói^xev. tì)v f^tèv ovv rocavri^v èvéQ- 
yuav Xéyio, èx6iVi]V de xiV7]6iv. 

CAP. VII. 

Quando aliqidd dicafur potentia quidpiam esse, quando 
nondum, 1048^ 37 — 1049« 18; quomodo ex potentia sive 
e proxima materia res nuncupentur — 63. 

10486 37 TiÓTS — 1049« 18 ;^aA>fo?. Mateiiae et po- 
tentiae notioiies, ut pariter ex generatione et niutatione ex- 
plicanda suam repetunt originem (cf. Phjs. 16), ita saepis- 
sime apud Aristotelem coniuiiguntur et altera ad alteram 
refertur, cf. Z 7. 1032« 21. HI. 1042« 27. 2. 1042* 10. 6 8. 
10506 27. al. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 412. Intercedit tamen, 
si acrius attenderis, discrimeii inter materiam et potentiam. 
"YXtj enim nominatur quidpiam, quatenus iiondum est deter- 
minatura per formam, sive per certam quandam sive omnino 
per ullam ; dvva/uig vero rei dicitur, quatenus res ex ea fieri 
potest omnesque fiendi conditiones iam suppetunt. Id dis- 
criraeii quum alibi saepe negligere possimus, hoc loco probe 
tenendum est ubi quaeritur, quando aliquid dicatur Svvdfisc 
esse, sive quae tandem proprie dicatur rei alicuius dvvauig. 
Etenini materia si quaereretur quae proprie ac summo iure 
appelletur, prima et ab liac certa re remotissima, utpote 
quae nulla dum forma circuluscripta sit et definita, praeci- 
pue hoc nomen sibi vindicat; reliquae vero materiae eate- 
nus tantum hoc nomine appellantur, quatenus quum aliquam 
habeant formam, eam tamen nondum sunt nactae, ad quam 
definientur. Potentiam vero quum quaerit quae potissimum 
nuncupetur sive quando quid rectc dicatur òvvà^u esse, di- 
ligentissime id Ar. spectat, ut proximam, tì)v 7t()068xeaTC(T7]v, 
omnibus notis definiat. Tum enim, ait, recte quidpiam di- 
citur òvvci^Ei esse, quum omnes suppetunt exsistcntiac con- 
ditiones sive in ipsa re sive extra eam positae. Quamquam 
eam quidcm delìnitionem non ita universe proponit, sed prò 
varictate cxemplorum variat. Activa potentia rationafis (tov 
ànò òiavoiag — ycyvo/ufyvov «5) tum adest quum res fit si- 
niulatquc illc vokierit, cui adsignatur potentia, nulla re ex- 



e 7. 1049 a. 399 

terna impediente; passiva tum, quum nihil obstat in ipsa re. 
Materia aediiìcii tum dicitur dvva^ei aedificium esse, quum 
neque accedere nec demi quidquam oportet. «11: y.aì hnl 
TMV àlXoùV MGavTwg, OCMV £^w&ev i) ctQyi) xìjg ysvéoecog, 
xaì oacov Sì) èv avrà rcp éyovri (int. rama Xéysrai §vvd- 
fÀSù TV eìvai), oaa Uì]ì9'8vòg tcov 'é^M&ev è^nodi^ovTog éorat, 
So' avTov. Veluti semen tum demum dicitur dvvduei seges 
esse sive homo, quum nactum iam est idoneam, in qua na- 
scatur, materiam. Huiusmodi nQoadLOQiafiovg prò varietate 
potentiarum plures etiam enumerari posse apparet, omnes 
autem comprehenduntur universali illa, quam supra posui, 
definitione. 

«1. Interrogandi signo distinxi post Svvdfict, ut a part. 
7] ordiatur responsio, cf. ad Z 4. 1030« 3. — «3 'iocog, cf. 
ad J 5. 987« 26. — «3 mgtzeq ovv xtX. Particula ovv si 
est genuina, non videtur post Svvduei «5 deesse posse apo- 
dosis Iiuius fere sententiae: ovicog ovdè tì)v yrjv 'éori léysLV 
dvvdixei dv&QMTiov. Leniore medela enunciati conformatio 
videtur restitui posse, particula ovv aut omissa aut mutata 
in dv. — «9 èv TOVTcp, i. e. kv reo dwa/uec ovtl olxic^, ut 
vv. T^ v?aj per part. xal explicandi causa addita sint, cf. ad 
Z 12. 1038® 7. Quominus pron. Toma artificem significari 
putem, quae est Scbwegleri ad h. 1. sententia, proximis pro- 
hibeor verbis «11: tovto Swccuel olxia, quae non pos- 
sunt alio, nisi ad materiam aedificii referri. — «10 tov yi- 
yveadav oìxlav, genitivus suspensus a v. xcoXvst, cf. Xen. H, 
G. Ili 2, 21. — «15 Ss7 ydg èv alleo, int. ylyveoO-ccL 

1049« 18 'éoixs — b2 àóqtaTa. Ex ipsa dicendi con- 
suetudine signum quoddara Ar. repetit, unde cognoscatur quae 
sit potentia vel proxima materia alicuius rei; nimirum ex hac 
potentia, flexo nomine (èxsivivov «19), appellatur res inde 
orta, veluti quoniam lignum potentia est cistae, cista appel- 
latur lignea, atque ex hac nuncupatione vicissim colligas, li- 
gnum esse potentiam cistae; cf. Z 7. 1033« 5 sqq. Quare 
si quid est quod non ex alia re (xctT allo «25) flexo no- 
mine nuncupatur, id nullam ultra habet materiam, sed ipsum 
princepsest materia. — Similiter quibus rebus affectiones 
quaedam {nd&i] «29) inhaerent, eae flexis harum affcctio- 
num nominibus appellantur, veluti quae res candore affé- 



400 e 8. 1049 ^^. 

ctae suiit, eae non candor, sed candidae uuncupantur. Sed 
affectionibus subiecta est substantia definita, materia vero in- 
definita subiecta est formae qua definiatur (elSog y.aì tÓ§s 
TI' tÒ xaTi]yoQovf,i£Vov «35), cf. Alex. Aphrod. Quaest. I 8. 17. 
Itaque comparari inter se quodainmodo possunt affectio et 
materia, utpote utraque indefinita, 61, ac similem in modum 
ex utraque res nuncupantur. 

«18 eoixe de xtI. Enunciationem continuandam putavi 
usque ad vgteqÓv èonv «22, ut per anacoluthiam quandam 
vv. cesi è'/.eivo xtX. prò apodosi habeantur, quasi scriptum 
sit: 'éoixs Sé, et tù léyo/nev ov TÓ§e ccXV èxslvivov — olov 
tÒ xi^cÓtiov (int. kéyerai) ov ^vXov àXXà ^vXivov , ovdè rò 
hvXov yrj àV.à yifCvov, TidXiv i) yi] el ovroog f,iì] aV^o (int. 
Xky^Tai) àXV kxeivivov — , àeì hxzlvo (int. X(x&' o Xkyerai 
TI èxslvLVov) dvvccf.isc (X7i},Mg (i. e. xvQicog, quo sensu antea 
est expositum) rò votsqÓv èart (sive elvaù, si accuratius ad 
V. eorxs respiceretur). — «23 arcXcog h. 1. idem esse ac xa- 
■d'óXov, ex opposito tovSL cogiioscitur; cf. oXiag ZS. 1033* 26. 
— «25 xccT àXXo scripsi prò vulg. xaT àXXov, quia non prae- 
dicatur res de materia {liyea&ai xara rivog), sed ex ea nun- 
cupatur, cf. *1: ^léyeo&aL xarà ttjv vXi]V. Eandem emenda- 
tionem proposuit Waitz Org*. II. p. 403. — «28 rò xadólov 
cur h. 1. comparetur cum substrato, equidem non intelligo. 

GAP. Vili. 

Actum priorem esse qiiam potentiam et cognitione, 1049* 
10—17, et tempore — 1050« 3, et snhstantia — 1051« 3. 

Indagaturus utrum actus prior sit an potentia, duplici 
ratione quaestionem praeparat; etenim et quo ambitu acci- 
pienda sit potcntiac notio circumscribit, quum actus dicitur 
prior esse potentia, et divcrsas distinguit rov tcqÓteqov si- 
gnificationcs, ad quas utrum paritcr illa propositio pertineat 
quaeritur. Potentia igitur, ait, quum priorem actum esse dici- 
mus, non opus est consistamus intra fines dvva(.iEMg TÌjg coql- 
o/iibVì]g 6 6, i. e. potcntiac potissimum hoc nomine appellatae 
et ab initio quaestionis dcscriptae, ?; ?JyeTC(L (xq/j) Lura/^Xì]- 
Tixy l,v aXXqi y aXXo , sed quum natura co quidcm differat 
a potentia, quod principium est movcndi in eodcm non in 



e 8. 1049 ò. 401 

alio (cf. de coelo III 2. 3016 17: èjieì Sé cfVGig fAév èariv 
1] èv avTcp VTzaQyovGcc zivi]óeMg àg^ri, dvvauig d' i) èv c(?d(p 
ri ctXXo, et ad J 4. 1015« 3), quateniis autem et ipsa prin- 
cipium est movendi eodem ac potentia genere contiueatur, 
i8, hic latior generis ambitus, quo et potentia proprie di- 
eta et natura comprehendantur, intelligendus est, quum po- 
tentia actum priorem esse dicimus. Hoc igitur sensu dieta 
potentia actus prior est et notione sive cognitione, lóyo), 
10496 12 — 17, et substantia, 1050« 4-— 634, et quodammodo 
etiam tempore. Ex quatuor toÌi ttqÓtsqov signijQcationibus, 
quas J 11 distinxit (diwQtavai 6 4) unam omisit, 10186 37 — 
1019« 1, quae in affectionibus rerum cernitur neque ad hanc 
quaestionem pertinet. 

bS 7] (jTaTr/S]g, cf. J 12. 1019« 35. — 68 yiyveTCiC èv 
ravra yao. Secutus Alex, et cod. J6 haec verba a textu 
secludenda putavi. Nimirum verba: a al yaQ i) cpvaig èv 
Tcci'ra yr/vsTca ita demum recte scribi poterant, si antea 
dictum esset de aliqua re, quae et ipsa ccqx^ ^^ avrà es>- 
set; at hoc ipso differt potentia a natura, quod non est i^/ 
avrà ij avrò, sed èv aXXco ij aìXo, Corruptela inde vide- 
tur orta esse, quod verba falso iterata deinde infeliciter 
emendabantur. 

1) 10496 12 — 17 ?^óycp. Notione et cognitione actus 
prior est potentia, quia definiri non potest potentia nisi ad- 
hibito ad definiendum eo actu, ad quem possit progredì. — 
613 tÒ TiQùJTcog dvvaróv idem videtur esse, quod 1. 10456 36 
To zvQicog dvvaróv dicit. 

2) 10496 17 — 1050«3 XQÓvrp. Ut tempore actum prio- 
rem esse potentia demonstret, duas coniungit Ar. nec satis 
aperte distinguit argumentationes, quarum altera ad gene- 
rationes omnes pertinet, 617 — 29, altera modo ad faculta- 
tes rationales progignendas, 6 29 — «3. 

a) 617 — 29. Demonstratum est èv roìg tibqì rijg ovoiag 
lóyoig b21 (ì. e. Z 1, 8), quidquid fit, id fieri ex rivog et 
ri et vTzó TLVog. Hanc causam motricem actu exsistere ne- 
cesse est (cf. de gen. an. II 1. 7346 21: oca cpvaei ylvsTac ì] 
TÉyvij vTi. èv EQyeia ovrog ylverat ex tov dvvdfÀSL tolovtov. 
Phjs. Ili 2. 202« 11: oìov ò èvreXe^Bla av&gcoTiog tiolh ex 
TOV dvva^EU ovTog àvOgcoTiov av&QcoTiov. de an. Ili 7. 431« 

Aiistot. metaph. ed. Bonitz Voi. II. 26 



402 8. 1050 «. 

3. al. Zellcr Ph. d. Gr. IL p.430, 2), atque specie eandem esse 
atqiie id quod fit, non eandem numero, 6 18, cf. Z 8. 10336 
30: tÒ yevvMV tolovtov jiièv olov rò yevvcó^svov, ov ^évTot 
tÒ avrò ys, ovS' tv reo àQi&fÀ,ò àX\à T(p stSei, et ad Z 7. 
1032« 15 sqq. Ergo tempore actus ita prior est quam po- 
tentia, quod ut quid fiat, aliam eiusdem speciei rem actu 
exsistere oportet, quae illud ad actum producat. — ^18 wSs 
addidi cum cod. Ab et codd. Alexandri F^M et edd. praeter 
Bekkerianam omnibus, quia nisi addideris hanc particulam 
iteratum idem praedicatum tiqÓteqov ferri non potest. — 
627 tÒ xivovv kveQ-yeia ijdì] èGviv, cf. 3. 1047« 32. 

b) 629 — «3. Rationales autem facultates si spectamus 
quomodo fiant, non solum aliam rem eiusdem speciei actu 
exsistentem priorem oportet esse potentia, sed in eo ipso, 
qui quid discit, actus praecedit potentiam, 6 yaQ fiav&avMV 
xid-ccQi^stv xi,&aQiL.o)v (Aavddvsù XLdaQi^eiv, cf. 5. 10476 33. 
de an. II 4. 415« 18. Quod quum contendimus ne propterea 
incidamus in sophisticas captiones (aocpiOTizòg slsy^og 6 33, 
cf. An. post. I 1. 71« 29. Plat. Men. 80 d), reputanda est 
motus ac mutationis natura, qualis exposita est èv roìg nagì 
y.ivijoeo)g 636, i. e. Pliys. Vili. VI 6 sq., ubi cf. 2366 33: (fa- 
V6qÒv otl Tzàv tÒ XLVovfievov ccvayy.ì] xexivìjadcct, tiqÓtsqov. 
(Zeller Ph. d. Gr. II. p. 432.) Quae communis mutationis 
natura si transfertur ad scientiam alicuius rei vel artem com- 
parandam, apparet, ut possit omnino scientia comparari, ali- 
quam iam cognitionem antea oportere actu exsistere, ròv 
fiavOavovra — €^£m/ tl xrjg kTiiOTì'^^rig «1, cf. ad A 9. 9926 
30. — 635 ante àXXd gravius distinxi, quia inde sophisticae 
argumentationis orditur refutatio. 

3) 1050« 4 — 634 ovaia. Substantia priorem esse actum 
quam potentiam duabus argumentationibus evincit, 1050« 4 
— 66, 6 6 — 34, quarum priorem tribus modis non multum 
Inter se distantibus persequitur: «4 — 7, — 14, — 66. 

a) 1050« 4 — 66 TiQortQa ovaia i) èvé^yeia Trjg dvvd- 
fiewg. 

«4 — 7. (Venerandi sericm et ordinem si spectamus, in 
una cadeiiKjue re potentiam actu priorem esse et apparet et 
modo monitum est, 10496 18. Sed quae yeréaei posteriora 
sunt, cadem oùoia esse priora, celebrala est apud Ar. et 



8. 1050 «. 403 

ex intima eius philosophia repetita sententia, cf. ad A 8. 
989« 15. Z 4. 10296 4. Ergo actus ovaia prior est quam 
potentia. 

«7 — 14. Quidquid fit, rélog quoddam habet quo ten- 
dat, quod quidam rélog, vel insitum naturae in g-eneratio- 
nibus naturalibus (cf. Z 9. 1034«33) vel conceptum ab ar- 
tifice in generationibus artificiosis (cf. Z 7. 1032* 6 sqq.), 
ipsum est fìendi principium (anav rò yiyvó^evov ficcdi- 
^sù kn ciQxrìV xccì réXog 6 7, ccqxì] et rélog ita iuter se con- 
iiincta sunt, ut alterum per alterum explicetur, de qua vi 
part. xcil cf. ad Z 12. 1038« 7.) Atqui hoc réXog cerni in 
actu rei, ré^^og S' ?) èvégyeca 6 9, ac potentiam non exsistere 
nec comparari nisi ut ad actum perveniatur, exemplis com- 
probat. Ergo actus principium est ac prior potentia. — In 
iis exemplis, quibus actum réXog esse comprobat, unum af- 
fert, quod videri possit buie sententiae refragari, 612: ov 
^8ù)govaiv iva &£MQ7]TixrjV e^ooOLV, el firj ol fislsrcovTsg: 
exercitatio cognoscendi, quae est iviQyeia, ad potentiam, 
rriv S ecoQT^TrATjv , tamquam ad suum réAog referri videtur, 
ita quidem ut potentia, non actus, réAog ideoque principium 
sit. Refutari huius instantiae vis facile potest eum in mo- 
dum, qui suprc(^<est signiiìcatus 10496 36 sqq.; similem quan- 
dam sententiam probabile est inesse verbis: ovtoi S' — ^aco- 
Q£tv 613, 14, quamquam ea quomodo sint interpretanda equi- 
dem me non intelligere confìteor. 

«15 — 66. Actum potentia esse priorem cognoscitur etiam 
si materiam respicimus; ea enim dvva^iet est, «15, quatenus 
in eius est notione positum, ut ad formam actumque ten- 
dat; formam quum est nacta, eum est finem assecuta in quo 
acquiescat — eumque flnem eundem esse principium, ex su- 
perioribus est repetendum, cf. ad «7. Et materiae quidem 
èvÉQysia, quam petit, certum quoddam est opus, quod con- 
formatur ex materia et per se consistiti nihilo tamen secius 
ad èvÉQyeiav tenditur iis etiam in rebus, quarum finis non 
in opere externo, sed in ipsa continetur actione, cov xivi]- 
6ig tÒ réXog ali. Magistri finem suum assecuti sibi viden- 
tur esse,, quum èvsQyovvTa, ì. e. èvsQyeta elSóra discipulum 
ostenderint; ac perinde natura (xaì t] cpvaig ò^olcog «19) 
ad suum videtur fmem pervenisse, ubi hominem effecit actu 

26* 



404 e 8. 10506. 

senti entera volentem agentem. Haec duo generationum ge- 
nera, quorum alterum in ipsa acquiescit actione, alterum ex- 
ternura opus efficit (quod quidem idem est discrimen ac 
rov TiQaTTSLV et rov tiouÌv, cf. Eth. N. VI 4. Eth. E. II 1. 
1219« 13. Mor. M. I 35. 1197« 3 et ad E 1. 10256 25. Z 7. 
10326 10) quid inter se differant, amplius exponit, «23—36; 
illius, Tov TZQaTTSiv, èvÉQ/sia cernitur in eo qui agit, huius, 
Tov Tioieìv, in eo opere quod efficitur. Et in ilio quidem 
('év&cc fiév «27) manifesto ipsa èvégyeia réXog est ideoque 
prior quam potentia; in hoc (ev&a da «27) quamquam ipsum 
rékog in opere effecto continetur, tamen èvég/sia, \e\uti 
aedificatio, quoniam simul cum aedificio et fit et est, «29, 
magis est rélog quam potentia, ideoque potentia prior. In 
utroque igitur generationum genere actum potentia priorem 
esse apparet. — «20 ó llavacovog 'Eguijg, De hoc Pauso- 
nis vel Pasonis, Passonis Mercurio, lapidi pellucido artifi- 
ciose incluso, copiose Alex, ad h. 1. exponit. — «22 dio xaì 
Tovvojiia xtL cf. ad 3. 1047« 30. — «27 'év&a fiév Alex, 
p. 561, 3 ad olxodó^i]OLV , év&a Sé ad oQaotv referri vult. 
Quam supra dedi verborum interpretationem buie contra- 
riam, ea et propter vv. {.làXIov rélog, qutle non possunt 
nisi ad aedificandi actionem comparatam mm ipso aedificio 
referri, et apertius etiam propter sequens proxime enuncia- 
tum: 7] yaQ olxodóju.r]Oig xtL necessaria est. — «31 i) kvi-Q- 
yeia kv ra noiovuévcp kart, cf. de an. Ili 2. 426« 4: i] yaQ 
TOV y.iVtìTixov xaì noLrjrixov èvéQyeia èv tó nda^ovn èyyl- 
vsTcci. — bl t) evdatfAovia. De beatitudine, quae cernatur in 
èveQyela vitae ad rationem accoramodatae, cf. Eth. N. X 6 sqq. 
— 6 4 waneQ unofiEv, cf. 10496 17 — 29. — 6 5 rò àeì xc- 
VOVV TlQOJTùJg, cf. ^ 6, 7. 

b) 10506 6 — 34 xvQiMxkQa i] èpéQyeia rijg dwa/necog. 

Antea Ar. demonstravit in qualibet re, ubicunque et actus 
cernatur et potentia, illum avole/, priorem esse; iam quum 
plurcs distinguat substantiarum gradus, cas substantias, quae 
summo iure hoc nomen sibi vindiccnt, acternas nimirum 
et necessarias, actum esse siiie potentia comprobat (cf. de 
interpr. 13. 23« 23: toc ^dv ccvev òvvc(f.i8cog ivt.Qyuai elaiv, 
olov al noojrai omiai,), et inde coUigit maiorcm utique in 
actu quam in potentia esse substantiae dignitatem. Acter- 



8. 10506. 405 

nas autem substantias esse ève^yelag potentiae immunes, de- 
monstiat comparatis Inter se potentiae et aeternitatìs notio- 
nibus. Potentiae enim hoc est propriiim, ut quod pò test 
esse idem sine interna repugnantia poni possit non esse; 
quae autem suapte natura aeterna sunt, ea ne poni quidem 
possunt non esse. Ergo aeterna, quatenus aeterna sunt, po- 
tentiam non admittunt, sed eatenus tantum potentiae raate- 
riaeve in se recipiunt notionem, quatenus mutationi ali- 
eni, veluti loci mutationi, obnoxiae sunt, et quae simpliciter 
aeterna sunt, ea simpliciter omnem excludunt potentiae com- 
munionem. — Idem ex necessitatis notione concludi pot- 
est, bis, 19, de cuius cum aeternitate coniunctione cf. ad 
J b. 1015^14. Quae necessaria sunt, ea potentiae respuunt 
ambiguitatem ; atqui (xahoi ^19) quae necessaria sunt, ea- 
dem sunt prima, quia sine iis nihil omnino posset esse (cf* 
B 4. 9996 5. Z 7. 10326 30 et ad ^ 6, 7); ergo primae sub- 
stantiae sunt kvÉQyuai, avev dwa^ecoq. — Quodsi quis est 
motus aeternus, quali fertur coelum stellarum fìxarum, «22, 
cf. A 6, 7, ne is quidem potentia est, sed actus; propterea 
nec desinit unquam nec laborem affert iis rebus quae mo- 
ventur {ovdh xa/iivet tìtX, 6 24, cf. yi 9. 10746 28. de coelo 
II 1. 284« 14), quia in ipsa earum substantia motus inest. 
Aeternorum siderum ad similitudinem (cf. de gen. et corr. 
II 10. 337«2) simplicissima naturae dementa (olov yij tccu 
nvQ 6 29), quamvis interitui obnoxia, ita tamen accedunt, ut 
in ipsa substantia motum habeant ideoque continuo movean- 
tur. Quae vero potentiae tantum sunt, eae omnes, sive ra- 
tionales sunt sive irrationales, ad contraria perinde pertinent. 

Cum universa ratiocinatione, qua substantias aeternas de- 
monstrat esse ève^yeiag avev Svvccjnsojg cf. N2. 10886 14 — 28. 
de coelo I 12. de interpr. 13. 23« 21: cpavsQov Sr) èz tmv 
eiQi]uévwv oTi tÒ è^ àvdyyj]g ov xctr' èvégyeidv èoriv, wave 
si ngoTSQa rà à'idia, xaì ?) èvé^ysia Svvd/LiSMg ngotiga. xccì 
T<x fAèv dvsv dvvdfiscog h'é^ysial Ù6iV xtX. 

610 dvvaTov elvai et èvSé^ea&ai quomodo differant, cf. 
ad 3. 1047« 26. — 6 21 nóOev noi' tovtov d' vXi]v xxl. cf. 
ad H 1, 1042« 34. — 624 ol tisoì cpvaeiog. Ex veteribus 
plijsiologis Empedoclem potissimum respici, quae est Ale- 
xandri sententia p. 564, 2, non improbabile videtur coli, de 



406 9. 1051». 

coelo II 1. 284« 26. — *27 i) yàg ovaia (iiit. riav cp&aQ- 
TMV, coli. 6 25) vh] xaì dvvaf.ug ovoa, ovk èvéQyeicc, aìria 
rovTov (ini. rov hninovov uvau avroìg tì]v avvkx^iav Tìjg 
xiVì]aecog), — ^31 è^ wv diojQiorat, cf. quae de potentiis ra- 
tionalibus et irrationalibus exposuit cap. 2. — 6 33 tm nag- 
avai yxà ^f], cf. 5. 1048« 6. J 2. 1013^ 12. Phjs.YIII 1. 
251« 31. 

1050^34 si ccQcc — 105I« 2 tovtmv. Appendicis loco 
ex hac argumentatione concludit, non debuisse Platonicos 
avToe7tiaTìiu7]v vel yJvì]6iv ac similia tamquam ideas, i. e. 
tamquam aeternas substaiitias ponere; haec enim ad geiius 
potentiae pertinent, at aeternae substantiae alienae suiit 
a potentia. — Appellai autem Platonicos rovg èv roìg Ao- 
yoig, quia circa notiones universales eorum doctrina versa- 
tur, cf. A 6. 9876 31 : 1} Twv eìSwv slaaycoyì) dt^à T7}v èv roìg 
Xóyotg èyévevo oxéipiv. M 8. 10846 25. 

CAP. IX. 

Bonis in rebus actus melior^ malis in rebus deterior 
est quam potentia, 1051« 4 — 17, unde colligitur non esse 
malum seorsim quidpiam ac per se exslstens — 21. Propo- 
sitionum mathematlcarum demonstrationes inveniuntur per- 
ducta ad aclum potentia — 33. 

1051« 4 ori. de — 21 horiv. Potentia ad utrumque 
e duobus contrariis pariter est idonea, velati potentia sa- 
nitatis eadem est potentia morbi; actus vero alterum utrum 
e contrariis coutinet excluso altero, ideoque necessario aut 
bonus est aut malus. {w6t àvccyxi] tovtoìv — int. rwv èvav- 
Tiwv — &dTEQ0V uvai ràya&óv «13, ait Ar., quasi contraria 
quaelibet discrimini boni et mali ita liceat subiiccrc, ut aite- 
rum necessario sit bonum, alterum malum.) Ergo bonae rei 
actus, ut qui integrum bonum contincat, mclior est quam 
potentia, malac rei actus, ut qui integrum malum habcat, 
deterior potentia, quouiam ea mixtura etiamtum et coniun- 
ctum habet ])onum ciim malo. (Ad explicandam banc ratio- 
cinatioiicm Alex. p. 565, 31 apte adbibet Top. Ili 5. 119« 27: 
rà roìg kvavtioig à/ncyéoTe()a iiàXXov roiavra, oìov Xevxó- 
TBQov tò 1(1) (.dXuvL à^iykaieQov.) Qucm in hac argumen- 



9. 1051». 407 

tatione significavi errorem — iudiciutn morale de bono et 
malo immisceri falso iis rebus, a quibus illud est alienum 
— ei non dissimilem Ar. in proxima arg;umentatione, si re- 
cte eius sententiam intelligo, videtur admisisse, qiium qui- 
dem malmn non esse na^cc ra ngdy fiata «18, seorsim ac 
per se exsistens, demonstrare conatur. Malum, ait, demon- 
stratum est esse vgteqov rijg dvvdfiscog: atqui eas substan- 
tias, quae per se exsistunt, aeternas et necessarias, ut quae 
sint kvkQyuai dvev dvvdfAScog (cf. 8. 10506 6 sqq.), oportet esse 
TtQÓrsQov rrjq dvvdfiecog. Ergo malum non est praeter res 
singulas tamquam substantia per se exsistens. Erratum, nisi 
fallor, in hoc sjllogismo per fallaciam termini medii, quam 
dicunt logici; etenim 71qÓt£qov, varsQov, quae notiones ter- 
mini medii habent locum, in propositione maiore virtutis, in 
minore essentiae discrimen significant. Alium in modum, 
non alienum illum quidem a doctrinae Aristotelicae indole, 
sed alienum tamen ab bis ipsis verbis, Alex. p. 566, 13 sqq. 
huius argumentationis vim explicat. Ceterum haud dubie 
Platonicum placitum Ar. respicit et refutat, cf. ^ 6. 988« 14: 
'èri Ti]v Tov ev xaì rov zaxwg aìxiav TOÌg oroixsloig aTiido)- 
xev ézaréQoig éxavégav. 

al. Quam in textu posui coniecturam, xaì voaeìv a fi a 
prò vulg. y.aì rò voaovv xaì dfj,a, eam commendavi Obs. 
p. 101. 

1051« 21 ev^iaxsrat — 30 sv^laxErai. Ad confir- 
mandam potiorem èvsQyeiag dignitatem denique res mathe- 
maticas adbibet; etenim propositionum mathematicarum de- 
monstrationes (rà diayQafiuara «22, cf. ad B 3. 998« 25) 
ita inveniuntur, ut lineas parallelos, perpendiculares, diago- 
nales al., quae potentia insunt figurae, actu ducamus iisque 
secemus {diavQovvreg «22) fìguram. Cuius demonstrandi ra- 
tionis duo affert exempla. Qui demonstrare vult angulos 
trianguli duobus rectis esse pares, is ubi hv^Qyda duxit eam 
lineam parallelum lateri opposito per verticem trianguli, quae 
potentia inest figurae, tum videt tres trianguli angulos sin- 
gulos pares esse tribus angulis circa unum verticem {al 
TtSQÌ fiiav anyfxip «24) sitis, ideoque duos rectos acquare. 
(«24 dvo ÒQ&aì tÒ TQiycovov, solenne apud Ar. exemplum, 
quod modo pleniorc formula significati rò tq. Svo òg&aìg 



408 e 9. 1051 «. 

laccg %£f, tÒ tq. 8vo ÒQ&àg %£/, tcS tq, §vo òg&aì vriaQ- 
Xovai, cf. An. 48« 36. 67« 15. 71« 19. 736 31. 74« 25, 39. 
84^7. 87*35. 90*8. al., modo breviore: to tq. dvo ògO-aìg 
i6ov, TO TQ. Svo òod^aìg, tÒ tq. dvo òo&ai, cf. An. 67« 17, 
19,25. 736 32. 74« 28. 86« 25. 91«4.'al., ubi quidem per 
voc. TQiycovov non ipsam fonnam triquetram, sed eiiis an- 
gulos significari vere raonet Waitz Org*. 67« 17. — «25 eì 
ovv àvìjxTo 7} naQa tÌjv 7tIsvqc<v. Ad art. i) non potest snp- 
pleri, quae Schw. est senteutia, yojvia, quia non yMvia ays- 
tccc vel ccvdyETai, sed yQcc/iiui]. Nec vero potest, quod vult 
Alex. p. 567, 29, vv. TiaQcc tÌ]V nXevQav lateris unius supra 
verticem producilo significari, sed videtur potius praep. ticcqcc 
ea vi usurpata esse, quam habet Top. Vili 3. 158* 31, ut li- 
neam parallelum denotet. Hunc in modum supra verba in- 
terpretatus suiu.) Similiter si quis demonstraturus est, quem- 
libet (xa&ó^ov «27) ang;ulura periphericum in heraicyclio 
esse rectum, ducenda quaedam linea èveoyeic/., quae poten- 
tia inest figurae; coniungendus enim vertex anguli cum cen- 
tro diametri, tum ita secatur triangulum, ut basis duplicem 
babeat meusuram (ij ts (^daig dvo «27) eius lineae, quae 
e media basi ad verticem ducta est, ex quo deinde reliqua 
facile colliguntur. Aristoteles quod dicit: ?; kx j^éaov èni- 
CTcc&eìaa òq&ì] «28, singularem illum figurae modum re- 
spexit, ubi vertex anguli in medio est hemicjclio, ut linea 
ab eius vertice ad mcdiam ducta diametrum rectum angu- 
lum cum ea faciat. Cf. idem exemplum An. post. II 11. 
94« 28. pr. I 24. 41* 17. — Apparet igitur ex bis exemplis 
demonstrationcs geometricas inveniri perducta ad actum po- 
' tentia. 

1051« 30 aÌTiov — 33 àQi&/n6v. His vcrbis quid di- 
cat Ar. piene perspicerc non possum. Prioribus enim vcr- 
bis: aiTiov — yiyvoj()Xov6LV, singularem rerum mathematica- 
rum naturam videtur significare. l\es mathcmaticae exsistunt 
per abstractionem, abstracta a rebus sensibilibus simplicc ea- 
rum forma, cf. M 2, 3, itaque ?) èvtQyeca rerum mathcmati- 
carum est vói^aig, «30. Quapropter ipsa carum òvvauig, 
quod possunt lineis quibusdam secari, ex IveQyeia cogitandi 
erta est, ac cognoscuntur, si eaui potcntiam perducimus ad 
actum. Sed haec si recte vidcor intcrprctatus esse, quo- 



e 10. 1051». 409 

modo cum his cobaereant extrema verba: vgtbqov — cìql- 
id'f-wv, quum quidem singulis in rebus actum generatione 
posteriorem esse dicit quam potentiam (cf. 8. 1049^ 18), 
diffìcile est intellioere. 



•&' 



GAP. X. 

Ens, quod veritatem significata et contrarium ei non-ens 
quando locum haheat vel in compositis rebus vel in sim- 
plicibus. 

1051« 34 è TI sì §è — 1052« i ng. Eandem entis di- 
stinctionem, quam ab initio buius capitis iiistituit, persequi- 
tur J 7. 101 7« 22 sqq. cf. ad b. 1. lam postquam ex iis en- 
tis generibus, quae prò diversitate categoriarum distinguun- 
tur, summum ac primum explicuit, substantiam dico (Z, H), 
itemque deinde de discrimine actus et potentiae disseruit 
(0 1 — 9), iam consentaneum est tertiam entis significatio- 
nem, rò ÓV rò wg cc?,i]&ég, proponi ad inquirendum; quod 
quidem òV chg àh'i&ég quamquam ostendit non singularem 
quandam significare entis naturam ac propterea in bac dis- 
putatione omittendum (cf. E 4. 1028« 2: ovy. e^co Sì]Xovaiv 
ovodv TLva cpvoiv rov ovrog. dio rama juèv àcpsiGd'Oj'), ta- 
men propterea nunc videtur in quaestionem trabere, quia 
progressus in superioribus (OS) ad simplices eas et aeter- 
nas substantias, quae sunt èvéoyeiai avev óvvd/Liecùg, iam quo- 
modo in bis aliter atque in compositis rebus veritas cerna- 
tur explicandum sibi putat, cf. F 4. 1027* 28. Propterea 
non assentior Scbweglero, qui boc caput exterminari iubet 
e Metaphjsicis. 

Veritas omnìno in eo cernitur, ut cogitatio ipsam acquei 
rerum naturam, cf. de interpr. 9. 19« 33: òuolojg ol Xóyoi 
àh]0'eig ojaTteo ree Tzodyficcra. Iam duo distinguenda sunt 
rerum genera, compositarum rerum alterum, alterum simpli- 
cium. Compositae autem quas dicit non sunt intelligendae 
eae, quae ex pluribus elementis coahierunt, sed eae potius, 
in quibus cum substantia coniungitur accidens aliquod, vel- 
uti bomo- albus, homo sedens, diagonalis irrationalis ac si- 
milia. His in rebus veritas omnino tum obtinet, quum quis 
quae re coniuncta sunt cogitando pariter coniungit (xara- 



410 e 10. 10516. 

cpdaxu), disiuiigit vero (ci7io(pdaxet) quae re disiuncta sunt. 
Accidentia autem qiium alia fortuita sint et modo adhae- 
reant substautiae modo non adhaereant, alia necessaria nec 
unquam seiungi possint a substantia ( cf. ad z/ 30. 1025a 30 ), 
propositiones, quae de illis sunt rebus, pariter atque ipsas 
res mutationi obnoxias et modo veras esse modo falsas ap- 
paret, ^13: bis vero de rebus, ut quae accidentium mutatio- 
nem admittant nullam, eandem propositionera semper aut 
veram aut falsam esse oportet (cceì ravrcc àh]&ij xaì yjsvdij 
^17, part. xai idem videtur h. I. significare ac part. tJ). Sim- 
plicibus vero in rebus, quae non habent distincta a sub- 
stantia accidentia nec coniunctam cum actu aliquo poten- 
tiam contrarii, sed integrae sunt substantiae et èvé^j/eud, 
bis igitur in rebus non potest veritas inde repeti, quod 
cogitando reddiderimus ipsius rei coniunctionem vel disiun- 
ctionem, sed alia harum rerum est ratio. Simpliciter enim 
quasi per tactionem quandam*), ^24, 25, harum rerum na- 

1 ) Ai-istotclls philosophia siaitì admodiim est perspicua ubi mecliis in 
rebus cognoscendis expllcandisque versatur, ita plurimum relinquit obscuri- 
tatis ubi ad ipsa rci'ura pi'incipia ipsosque cognoscendl fmes acceditur, cf. 
prooem. p. 2 9. Panca ut esempla in memoriam revoceraus, potentiae et 
actus distinctione faclUime Ar. solvit, quaecunque veteres pliilosopbl de gc- 
neratione dubitaverant , ipsas autem potentiae et actus notiones non potest 
satis discernere (cf. ad 6. 10 48* 9); de defmiendis ex genere et differcntiis 
notionibus luculenter Ar. disputat, sed obscura manent, quae de primis de- 
finitionum elementis, de notionibus simplicibus, significat raagls quam expli- 
cat (cf. ad Z 13. 1039*^ 14). Similis buius quaestionis est ratio, quum ex- 
positurus est, quomodo ad veritatem perveniatur in simplicibus subslantiis; 
quod cnim tangendo, tw {ìiyilv *2 4, eas compreliendi dicit, ea vero simili- 
ludo est a rebus sensil)ilibus petita, qualem alibi Ar. acerrime vitupei-at, cf. 
ad ji 9. 991*^ 22, nec vero ipsius rei cxplicatio, cf. Zeller Pb. d. Gr. IT. p. 4 41. 
Quae quum manifesto manca sint et debilia, sufficiat significasse, quomodo 
videa tur Ar. banc rem sibi efGnxissc. Singuli scnsus, veluti videudi audiendl 
sensus, in percipiendis iis rebus, quae ipsis ])ropric subicctae sunt, ab omni 
sunt errore liberi; vident aut non vident, audiunt aut non audiunt, error 
autem non est in sensu, sed In pbanlasla potest accedere (cf. ad 2^5. 1010* 3). 
Pariter mens activa, ó Tintfjiiy.òq rovq, sibi siil>ieclas babet sirapliccs aeter- 
nasque substantias, quae nibil sunt aliud nisi id ipsum substantiae et ^vfQ- 
yuai, harumque cognoscit iiaturam, cf. de an. Ili 6. 430* 26: ì'ffTì ó' tj fùv 
(fionnq ri y.aiu Tt^ot;, òicsn.fQ /; yaru(i)a(nq, y.al dXìiO-ìjq 7} xpivòtjq naaa' ó 
òf. vovq (lU Tiaqj a).X o lou xt iacu y.aià tÒ tC tiv uvai aXtjO-^q, y.al ou 
ri y.aió, itvoq' àXX ojrsnfQ tò ÓQàv coii hUov dXtjO^f'q, al ò' dvO-QOJTloq rò 
Xfvxòp 1] fxtji ova uXfjOìq àtCy oìjcojq t'xii oca dp£v vXriq. 



e 10. 1051 è. 411 

tura (tÓ Ti èari — , ovk el roiavra xtX, ^32) aut percipi- 
tur aut non percipitur; hae res aut sciuntur aut ignorantur, 
error in iis locum non habet, cc?J^' i] y.arà ovu/jsfirixóg 6 26, 
i. e. nisi forte per abusum quendam vocabuli ipsam igno- 
rantiam dixeris errorem. Cf. de an. Ili 6. 430« 26: r] ^hv 
ovv TÙv àdiaioérojv vóì]6Lg èv tovtoiq, negì a ov'a eon rò 
\pev8oQ' èv olg §è '/.al to ipEvdog y.ccì tò àh'i&kg, ovv&eaig 

Tig ijdì^ VOÌ]f.lCiTC0V OJGTIEQ tv OVTOJV. 

*3 olófievog duioiJGO-ai. quamquam unus habet cod. Ab, 
reliqui omnes oló^evog §i(xiQBÌo&ai, ita tamen per natu- 
ram sententiae flagitatur, ut in textu p onere non dubita- 
verim; idem tacite recepit Trend. El. §.1. — ^11 y.ai cur 
putaverim ante rò ^kv inserendum esse, expositum est Obs. 
p. 35. — è 14 Jo|«. Opinationem, òó^av, a scientia Plato, 
fortasse secutus Parmenidem, ita distinxit, ut quomodo ge- 
neratio medium inter ens et non-ens locum habet, ita dó'^a 
medium quidpiam sit inter scientiam rei et ig-norantiam, cf. 
Conv. 202 a: eon 8h dì]7iov tolovtov t] òod-?] Só^a, f^iera^v 
ccjLia&lccg y.cà (f>oovr/68ojg. de rep. V 477 a. Theaet. 190a. 
Soph. 263. Phil. 37 a. al. Idem discrimen Ar. exponit An. 
post. I 33. 89«2: XdTzercii, 86h,av dvai tibqì to àXr}&hg uèv 
y.aì ifJBvdog, kvdey^óixevov dì ycà àllojg e'/eiv. — ?; t^^ 7^co 
Só^a à/3é/3ccwv, yaì i] cfvatg i) Toiavvì]. — ojg rov uèv toiov- 
Tov òó^av 0V6CÌV, Tov S' àvuyyaiov è7Zi6Ti]LU]V. Quamquam 
non ubique servari hoc discrimen cf. ad B 2. 9966 28. — 
617 TccvTa scripsi prò vulg. TavTa, secutus ea verba quae 
panilo ante leguntur 614: y.aì ò lóyog ò avvóg. — 6 20 àova- 
f.iSTQOv TTJv dLCijLieTQov, cf. ad A 2. 983« 15. — 6 24 ov yccQ 
TavTO zaTcicfaocg y.aì cpàoig. Etenim cpaGig simpliciter cpiiai 
TI, yaTcccpaaig vero xciTì]yooel ti yard Tivog. Ita apparet 
cur illa ad substantias simplices referatur, haec ad compo- 
sitas. Saepe tamen promiscue haec voc. ab Ar. usurpari 
expositum est ad F 4. 1008« 9. — 629 to 6v amò ov yi- 
yvsTac, cf. Z 8. 10336 17 : tò ^tv ojg elSog i] ovoia Isyó^e- 
vov ov ylyvsTai. — 6 33 rò d' ELvai — 1052« 1 voeìv ama. 
Duo veritatis g;euera in memoriam revocat, quorum alterum 
in compQsitis rebus, in simplicibus alterum cernatur. Ac 
per voc. %v fiév èCTiv 634 id significari genus, quod est in 
compositis rebus, facile apparet; dubium vero videtur, qui- 



412 e 10. 1052 6«. 

bus a vcrbis incipienda sit alterius generis descriptio. Et 
Alexander quidem quod a verbis xò Sa èV alterum illud 
inembrum ordiri putat (p. 573, 5: rò de sV, rovvéovov aX- 
kov §è tqÓtiov xtL), eam sequitur speciem, quae primum 
legenti baec verba prope necessario offertur, sed deinde ad 
explicationeni admodum contortam adigitur. Itaque viden- 
duni an aptius a vv. sì de /llì) ovrcog alterum ordiamur mem- 
brum lume in inodum: rò d' eìvai coq rò àh]&ég, xaì rò 
fii) fivcii cóg rò ìpevSog, èV jnév èoriv (i. e. 'èva uèv tgónov 
hariv), d GvyxsiTat (int. rò y.aTì]yoQOVfA,evov reo vTZoxHixivcp, 
ovyxsif-iévcov xaì tcov noayfiaTMv), cch]&ég, rò d' el (ài) ovy- 
xeiTCiL (int. tÒ y,aTì]yoQOvinevov tcd vnozHuivcp xameq 6vy- 
scsLfÀévcov TùJv TiQccyjLiccTcov), \pev3og' rò de ev (i. e. tovto de 
To àXj]&èg tÓts vtzccq'/sl), BÌTieg ov ovrcog èotiv (i. e. slttsq 
tÒ ov èv TÓ ovyxsìa&cci eyji rò dvau y.al èv tó dujQrJG&au 
TO jLii] elvac)' el de fj-i) ovrcog (int. rò ov %£fc rò elvai'), 
ovx éariv (int. rò àh]&èg èv rw ovyxeÌGOai xccì rò ipsvdog 
èv reo diijQTja&at. ree ovyxei/iieva)' rò de <xh]&èg (i. e. ccXkà 
róre rò àh]&èg 6i]^iaivei) rò voeìv avrà. 

1052« 4 cpaveqòv de — 11 e^ovrog. Quum supra 
inter exempla rerum compositarum commemoratum sit rò 
àovu/nergov rì]V dmfxerQOV «20, quod quidem pertinet ad 
ea accidentia^quae necessario ac semper suae inhaerent sub- 
stantiae, ad eadem rectius referendum erat quod hic babe- 
mus rò rò rgiycovov dvo òg&àg eysiv, cf. z/ 30. 1025« 32. 
Adiunxisse autem hoc cxemplum ei disputationi, quae est 
de ventate in rebus simplicibus conspicua, hac videtur ra- 
tione ductus. Simplicibus in rebus nullus omnino error lo- 
cum habet; aeternis in rebus is certe error abest, qui e 
tcmporis et mutationis varietate rcpetitur. Ita triangulum 
semper angulos habet duobus rcctis pares aut semper non 
habet, nec vero potcst modo haberc modo non habere. 
Haec una am])iguitas ^)Otest remanere, ut qiuun eodem no- 
mine plurcs signiliccntur res immutabiles, de nonnullis ali- 
quid pracdicetur, de; aliis idem ncgetur; veluti inter nume- 
ros pares est qui dici possit noaJrog, i. e. indivisibilis (cf. 
ad vi (). 987^ 34), nimirum dyas, suJit alii qui non possint 
dici TTQÒJroL, scd uiuis idcmquc numerus par {aQiiJ^M de 



/ 1. 1052a. 413 

neQÌ 'èva a 9, i. e. tieqì Sé 'iva àQi\}^i(x), quod opponatur sii- 
perioribus verbis, qnibus significatur neQÌ èva tó siSsc, cf. 
ad z/ 6. 1016* 31) hanc ambiguitatem non admittit. 



CAP. I. 



Quatuor distinguuntur modi, secnndum quos unitas aìi- 
cui rei assignatiir, 1052» 15 — b\. Deinde ipsa unilatis 
notio expUcatur, quae cernitur in individua aUcuius rei 
natura ac praecipue vergit ad signijicandam mensuram — 
1053« 14. Mensurae ratio et usus amplius exponitur — i3. 
Denique paucis complectitur Ar., quae de notione unitatis 
antea exposuit — *8. 

1052« 15 tÒ tv — h\ Xóyov. Unitatis priusquam ipsam 
notionem explicat, primum eas res, quibus unitatem vulgo 
tribuere solemus, circinnspicit et ad genera quaedam redigit. 
Quamquam enim unitas multifariam dicitur {eiQ7]Tac ngóie- 
Qov «16, cf. zi 6), tamen multiplex ilio usus, quoniam ex 
cognatione quadam ipsius rei pendet, ad genera quaedam 
et capita potest referri {oi ovyy.ecfaXawvusvoL tgónoL «17, 
cf. J 2. 10136 30: al y.£Cfia?Miov/Lievoù tqÓtiol H 1. 1042« 4: 
tÒ xscfdlawv ovvaysiv. A 7. 988« 18: y.£(faXatco§còg). Quae 
quidem genera quod bic quatuor distinguit, alibi (zJ 6. Phys. 
I 2. 185A 7 ) modo plura modo pauciora partim eadem par- 
tim diversa, id nec mirandum nec subtilius excutiendum; ubi 
enim a primaria notione descenderis ad eas res, in quibus 
illa cernitur, harum quidem genera varia ratione et compre- 
hendere et distinguere licet. Hoc igitur loco omissis iis re- 
bus, quibus per accidens unitas tribuitur, «18, cf. J 6. 1015* 
16 — 36, quatuor distinguit unitatis genera, rò cvVByJq, tq 
olov, tÒ y.a&' exaoTov, to eldog, «35. Continui ad notio- 
nem definiendam quod adbibet notionem motus, cf. ad zi 6. 
1015* 36. Quum autem duo sint continui genera, latius 
(à7i?S)g «19) alterum, quod qualibet ratione coaluit, aite- 
rum angustius, cuius naturalis est continuitas, buie potius 



414 I L 1052 Z^. 

qiiam illi iinitatem tribuendam monet. (Voc. aTzlioQ saepe 
notio intra suum ipsius aiiibitum continetur, ut coniungatur 
ciim TTQcoTwg, TJj (pvGsi, et oppoiiatiir vv. xarà avjA/Ss/^ì]- 
xóg, Ticog, 717], tqÓtiov riva, dvvdfxu, cf. A 7. 988* 15. F Q. 
10116 22. zi 11. 10186 11. E 2, 1027« 5. Z 4. 1030« 30, 6 5. 
5. 1031« 13. e 6. 1048«29, 612. Sed quoniam si qua no- 
tio simpliciter praedicatur, nihil est additum quod eam di- 
stinctius definiat et in angustioiem ambitimi cogat, ideo 
ciTiXwg saepe idem fere signitìcat atque oXa^g, y.a&' olov, cf. 
ad J 15. 10206 33. E 2. 1026« 33. ZIO. 10356 1. 17. 10416 1. 
G 7. 1049« 23. K 8. 10646 15. al. Et hac quidem vi h. 1. 
accipiendum est.) Idem discrimen in altero cernitur unita- 
tis genere, «22 — 28, quum rò oXov, i. e. id quod ad cer- 
tam formam definitum est et perfectum nec moles modo in- 
digesta (cf. ad z/ 6. 10166 11— 17. 2.10136 22. 26.10236 36; 
opponitur CMQog, cf. ad Z 16. 10406 9), unum esse dicitur; 
nam hic quoque distinguuntur quae per artem et vim quan- 
dam coaluerunt, ab iis, quibus ipsa natura unitatis formam 
indidit. Ceterum primam motionem ex Aristotelis sententia 
localem esse motum, cfOQav «27, et in ipso motu locali or- 
bicularem lationem principem tenere locum, ex Phjsicis satis 
est notum, Phjs. Vili 7 — 9. Zeller Ph. d. Gr. II. p. 445. — 
His duobus sed cognatis inter se unitatis generibus, quippe 
quum utrumque ad externam rei formam referatur, ea op- 
ponuntur, quae notionis e natura repetuntur. Hac autem 
ratione unitas assignatur vel speciebus rerum, quae quum 
non amplius angustiores in species distinguantur individuae 
iure dici possunt, veluti homo, leo al. (cf. ad Z 12. 1038« 16. 
13. 10396 30), vel rebus singulis, in quibus et notionis et 
numeri cernitur unitas. Speciebus autem quum assignatur 
unitas ex natura notionis, illud praecipuc et optimo iure 
liane sibi vindicabit unitatem, quod est raìg ovoiaig alriov 
Tov évóg, id est autem to ti t/v elvat, cf. Z 17. — «35 rò 
y.a\y' (j?.ov. Distinctius idem antea dixit elSog, «31, 32. Quid 
differat y.cciT olov a v. ytrog et eldog, cf. ad Z 3. 10286 34. 

10526 1 del òè — 1053« 14 eiQi]Tai. Aliud est quac- 
rere quibus rebus unitatis notionem assignare liccat, aliud 
indagare, quae sit ipsa notio unitatis, ri èarc rò évi eJvccL 63, 
pcrindc ac differt utrum quacramus, quae res prò elemcntis 



I 1. 1052 Z^. 415 

vel prò causis sint habendae {hnì toÌq nQayiiaGu Sloqi- 
^ovza &8), an quae sit ipsa elementi vel causae notio {rov 
òvófiarog oqov ccTtoScdóvva 6 9). Sicuti enim ignis vel iii- 
finitum vel alia prò elementis possunt haberi, ipsa autem 
elementi notio in eo cernitur, oro egtl ti ex tovtov dog ngw- 
rov hvvnaQXOVTog, 614 (cf. z/ 3), ita unitas tribuitur quidem 
omnibus iis rebus, quae uni ex quatuor illis modis antea 
enumeratis subiiciuntur {ò av VTidgx^ ^^é' tovtmv twv tq6- 
71MV 6 4), sed ipsa notio unitatis cernitur in individua na- 
tura, tÒ évi uvai tÒ à§iaLQÌTcp èarìv slvai 616, ideoque 
redigi potest ad notionem mensurae (rò évi eival éan — 
fiahora rò fuérgov EÌvai zrl. 618). Ac praecipue quidem 
quantitatis in mensura cognoscitur notio unitatis; si enim 
quantitas quaelibet vel per unitatem vel per numerum ali- 
quem mensuratur, numeri autem iterum mensura ac princi- 
pium unitas est, sequitur ut quaelibet quantitas per unita- 
tem cognoscatur, 618 — 24. A quantitate ad alia etiam re- 
rum genera mensurae nomen et ratio transfertur, 624 sqq.; 
ubique enim simplex quidpiam et individuum quaeritur, quo 
reliqua metiamur, sive illa est quantitatis, sive qualitatis et 
notionis simplicitas, 6 34. Et optimo quidem iure nihil aliud 
nisi numeri mensura unitatis nomen sibi vindicat, quia in 
ea fieri non potest ut vel dematur quidquam vel addatur; 
reliquis in rebus imitantur quidem omnes, sed non asse- 
quuntur accuratam huius mensurae naturam. Sensum enim 
secuti omnes id, quod ad nostrum sensum divisionem non 
amplius admittit, prò mensura ponunt, àcp' ov tiqmtov y.arà 
Tr]V cciG&ì]Gcv ^7} évdéyjrai (int. àcpaiQS&ijval ti), tovto neh- 
Tsg noLOVVrai fiérgov «5. Quare quoniam neque in musica 
minus iutervallum quam disaig (cf. An. post. I 23. 846 38), 
neque in sermone minor sonus quam sjllaba videtur percipi 
posse, propterea haec ut minima prò mensuris sui utrum- 
que generis ponunt. xaì rama navra (nimirum t] disaig, 
tÒ aroiyuov, ?] rayiOTi] xlvrjaig rov ovQavov) 'é^ tl ovrcog, 
ovy wg xoLvóv Ti tÒ 'év, àXV waTisQ sIqijtcci, «13, i. e. non 
ipsa unitas, tamquam notio universalis, mensurae cuiusque 
naturam et essentiam constituit, sed unaquaeque mensura cer- 
tum quidpiam est, 'év tc, quo reliqua eiusdem generis men- 
surantur. 



416 / 1. 1052&. 

Haec nniversae argumentationis ratio et ordo; in ipsis 
verbis inulta praeterea vel explicationem requirunt vel emen- 
dationem. — *4 xaì 'éxaGxov earai tv tovtmv, ò av riq VTtaQp] 
TovTcov TMV tqÓticov. Proo. TOVTMV priorc loco positiim ni- 
liil videtiir aliiid significare posse nisi to aws^ég, to oXov, 
tÒ y.a&' exaGTOv, to eldog: at eadeui iterum signifìcantur 
verbis: tovtmv tmv tqÓttmv. Quod quum absurde dictum 
esse appareat, locum corruptum esse persuasum habeo ; illud 
vero dubito, utrum pron. tovtmv ab Aristotele priore tan- 
tum loco scriptum — eaTai tv, tovtmv co av Tig vnaQXV 
TMV tqÓticov (cf. de coUocatione verborum O 3. 1047«27) 
— et quum a librariis in eum, qui aptior iis videretur, lo- 
cum tianslatum esset, falso utrobique haesisse putem, an ex 
interpretatione Alex. p. 576, 28 coniiciam ^to'tovtmv scri- 
ptum fuisse: Tcxiv ovtmv. Sed utrum probaveris, haec erit 
sententia: quidquid sub unum ex quatuor illis modis cadit, 
unum esse censetur. — Proximis verbis, *5 rò 8t évi — 
7 èxeìva, quae inest obscuritas, ea vero ipsi scriptori est 
assignanda. Notio unitatis, ait Ar. , modo alieni tribuitur 
iis ex rebus, quas antea enumeravimus, modo alii cuipiam, 
quod ad ipsam nominis notionem propius accedit. Ac meii- 
suram quidem, to ^lìtqov ^18, intelligendam esse, ut quae 
notionem unitatis magis proprie referat, quam vel conti- 
nuum vel totum vel reliqua, recte vidctur Alex, interpre- 
tali. Quibus verbis quod addit: tìJ dvvcx^iu d' èxsìva, pron. 
t/.cìva non potest alio referri nisi ad quatuor illos modos 
antea enumeratos unitatis, vocabulum 8vvcxf.iBMQ autem paul- 
lum deflexisse Ar. videtur a propria et genuina signifìca- 
tione, ut hoc dicat: continuum vel totum vel reliqua (èxelva) 
possunt prò praedicato habere unitatis notionem, illud 
aliud vero, quod ad unitatis notionem propius accedit, ne- 
cessario secum coniunctam habet unitatis notionem ncque 
aliter potest cogitari nisi ut sit unum. — i3 HyETau — 7 
è'/.eìvcc parcnthesis signis inchidenda putavi, quia proxima 
veiba coOTzeo y.cù v.xl. coniungcnda sunt cum supcrioiibus 
ovx òìCìCiVTMq ?,ij7iTtov Aé/fcrjT^^t, quae autem interposita sunt, 
ca pertincnt ad oxplicanda illa vcrba: ;roZ« Te 'èv kéysTat — 
y.at Tig cwtov 'KÓyog. — h 10 to cctzsioov. Piespicitur Anaxi- 
mandcr, cf. Ikandis Gcsch. I. p. 128. 



I 1. 10526. 417 

b\6 t6 ivi elvai rò àdiaLgirco èarìv slvac, otisq twSs 
oVTi 7caì ày^tóQiarcù i] rÓTtco tJ d§ei> i] diavola. Haec lectio 
si est g^enuina, ccxcÓQiarog eadem significatione est accipien- 
dum qua àdmiQSrog, ut bis verbis idem fere dicat ac su- 
pra «36: ndvra Sé rama Èv T(p àScaiQerov slvaù twv fièv 
Tfjv xivr^acv, rcov de ti)v vórjotv xaì ròv Xóyov. At si vo- 
luisset Ar. explicare, quot niodis individuum quidpiam pos- 
sit dici, ea explicatio addenda erat ad xò àSiaigérq) elvai, 
non ad otieq rada ovtl, quorum verborum longe diversa 
est signifìcatio ; et, id quod gravissimum est, àyMQiGTog ne 
potest quidem idem significare atque àdtaiQaroq. Etenim 
XcoQiGTÓg constanti Aristotelis usu non significat quod di- 
vidi potest, ^sed quod potest seiungi ab alio vel exsisten- 
tia vel cogitatione, ut per se vel sit vel cogitetur, cf. ad 
E 1. 1025^ 28. 1026» 9, eique oppositum est àywQoarog, 
ibid. 1026« 14. In tantis horum verborum difficultatibus 
non videtur negligenda esse lectio cod. Ab, quam eandem 
apud Alexandrum p. 578, 28 ex Sepulv. putavi restituendara 
esse, iSla xmqlgtco exbibentis prò àyMQiGrq), Hanc si 
probaveris lectionem, boc videbitur Ar. dicere: unitatis no- 
tio in individua cernitur natura; sed non ipsa unitas natura 
et essentia est eius quod dicitur unum (quam quaestionem 
uberius cap. 2 adversus Pjthagoreos et Platonicos excutit), 
sed subiecta ei est certa ac definita substantia, hoc aliquid, 
onaQ T(p§£ ovTc, et ea quidem per se exsistens, seiuncta vel 
loco et exsistentia vel certe notione, y,ccì iSla xìoolgtco 7] 
rónco rj slSsl t] diavola. — Extremis autem verbis definitionis: 
7] xaì Tip olcp xccì à8iaiQÌTcp, quid faciam non video. Parti- 
cula y.ai priore loco, xaì T(p olq), quum in duobus modo libris 
incertae fidei legatur, nihil magnopere obstat quin eam omit- 
tamus; praeterea fortasse ea corruptela verba liberanda sunt, 
quae saepissime a librariis commissa est quum T(p prò ro scri- 
berent, ut legendum sit: t] xò óXco xccì àdiaigiTcp, h. e. rò évi 
EÌvai rò àdiaiQÌT(p horìv etvai, xrL, 7} rò oXco xaì àdiaigérco 
se. elvai, h. e. sive notio unitatis in eo consistit, quod ali- 
quid totum est et individuum. "OXov, totum et absolutum, 
quod nihil- praeterea aliunde requirit (cf. z/ 26), idem esset, 
quod antea verbis yMQiCTov ri rónco xrl. uberius exposuit; 
haec igitur verba eandem, quam antea pluribus exhibuit de- 

Aristot. metaph. ed. Bonltz Voi. II. 27 



418 / 1. 10536». 

finitionem, in breviùs contractam redderent. Sed in re tara 
dubia nihil audeo decernere. — Ante f^iaXiara non debe- 
bam gravius distinguere, quoniam huius etiam enunciati sub- 
iectum est to évi uvai. 

^23 eh TiQùórcp 710 6 à yiyvcóax^rai. Voc. noaà si est g^e- 
nuinum, necessario videtur aut articulus addendus: ò tiq. xà 
710 6 à y., aut mutandus accentus: o3 tiqojtg) nò 6 a (int. hari) 
y., cf. Alex. p. 579, 14. Sed rectius videtur ipsum voc. Ttoaa, 
quod ex uno cod. Ab Bekk. in textum intulit, omitti, ut e 
superioribus verbis to tiogÓv suppleatur. 

623 tÒ èV aQi&^ov ccqxv fi ccQL&fióg, cf. ad z/ 6. 1016^ 18. 

1053» 1 Tfjv ^ovada — navvrj àdiaiQBTOV ^ cf. ad A 6. 
10166 29. 

«8 xivì]Giv — 11 Ta^lanp rrjv rov ovgavov, cf. de coelo 
II 4. 287«23: he d' el tmv ^h XLVi]6eù)V rò /LiévQov i) rov 
ovQavov cpogà dia rò slvai fxóvrj aws^rig xaì ò^iaXrig zal 
à'idiOQ, èv éxdoTm Sé ^léiQov to èld^iarov, èXa^lozì] de Tci- 
vrjOig f] Ta^iGTi], dijlov otì TayÌ6Tri av eh] ticcgmv tcov m- 
VìjoscùV ì) Tov ovQavov 7(ivì]aig. 

1053a 14 ov'x (X6Ì §è — bS léyecv. Mensura ipsa sua- 
pte natura unum quidpiam est et individuum, sed non est 
necesse eiusdem generis rerum unam modo esse mensuram. 
Veluti musicam artem qui subtilius inquisiverunt, quoniam 
hemitonii duo sunt genera, keì^ficc et aTioro^i] (cf. Bockh, 
Bildg. d. Weltseele etc. in Daub u. Creuz. Stud. III. p. 59), 
etiam StéasMg, quae est dimidia pars hemitonii, duo distin- 
guunt genera et duas inde inveniunt intervallorura mensu- 
ras, quamquam illud quidem intervalli discrimen non tam 
audiendi acie quam computandis intervallorum rationibus 
arithmeticis repererunt (al ^i) xaxà ti]v ccxotjv à/L/l' èv xoìg 
lóyoig «16). Paritcr sermo plus unam habet mensuram, 
«17, ubi quidem haud scio an longarum et brevium sjlla- 
barura discrimen Aristoteles volucrit indicare. Denique quod 
lineam diagonalem et latus quadrati et rà ^eyk&rj ndvra, 
i. e. nisi fallor plana omnia, duabus mensuris meusurari di- 
cit, hoc videtur significare, et rationem quae diagonalem 
intcr et latus intcrcedit, et cuiuslibct planae figurac magni- 
tudinem non definiri una linea mensurata, sed duabus mensu- 
ratis et mensurac numeris inter se multiplicatis. — Proba- 



/ 1. 1053«. 419 

bilem liane interpretationem dixi, certam non habeo quam 
proponam. Alexander statim ab initio verba èv roìg lóyoig 
falso interpietatus manifesto a ventate longe aberrat. 

Reversus deinde (ovro) Sij «18) ad individnam mensu- 
rae naturami iterum, quod supra iam monuit, non eodem iure 
sensibilibus quantitatis mensuris, veluti lineae pedali, et uni- 
tati numeri individuam assignari naturam expìicat, «21 sqq. 
Et sententia quidem verborum satis aperta: unitas qualibet 
ratione individua est, pes ita ad res sensibiles metiendas 
adhibetur, ac si esset individuus. Hoc enim fere dicere 
voluisse Aristotelem inde cognoscitur, quod adiecto wotieq 
eiQYìTai ij§7] «23, superiora verba legentibus in memoriam 
revocat 1052*33: )^gà)VTaù wg cctÓ^o) ry nodiaia, et quod 
deinceps addit, sua natura, utpote continuam, lineam peda- 
lem non esse individuam. (^hcog «24, cf. ad ^ 5. 987«26. ) 
Sed quomodo e verbis: rò ò' sìg àdiaiQera nqòg ttjv ai- 
a&ri6iv h&èXu, eiusmodi sensus vel aliqua omnino sententia 
elici possit alii viderint. Portasse scriptum fuit: rò 8' slvaù 
cc§LaÌQeTOV nqòg t7]V aio&rjoiv è&élsc, quod consentiret 
cum verbis superioribus «2: èv rolg àklotg ^i^iovvrai rò 

TOIOVTOV. 

Mensura eiusdem generis est (ovyyevég «24, cf. B 1. 
995^» 12. M 1. 1076« 18) atque id quod mensuratur, vel- 
uti magnitudìnis magnitudo mensura est, gravitatis gravitas 
et reliqua similiter. Ita unitatum unitas dicenda est men- 
sura, ncque vero numerorum numerus: y.airoi e§si, el óf^ioitog 
«28, h. e. xalrot edsi^ Xcc^^ccvslv ròv aQix^^iòv ^iìtqov tcòv 
ccQc&ficov, el ófiOLOjg hnì zovrco rs el^s xaì èTc' èxelvoLg. Qui- 
bus verbis deinde opponit: all' ovx ò^ioiwg cc^ioì xr?.. h. e. 
numerorum qui numerum mensuram esse dicit, videtur ille 
quidem similiter statuere atque in exemplis antea allatis, re 
autem vera non statuit similiter; numerus enim, licet sin- 
gulari nominis forma significetur, tamen multitudinem in se 
comprehendit, nimirum unitatum; quare numerorum si quis 
numerum diceret mensuram, eodem iure unitatum non uni- 
tatem sed unitates contendere deberet mensuram esse. 

Scientiam vel sensum si dicimus rerum esse mensuram, 
«31, ad rem longe diversam mensurae nomen transferimus, 
ea una ratione adducti quod et per mensuram et per scieu- 

27* 



420 /2. 1053 ò. 

tiam sensumve aliquid cognoscimus; ceteroqiiìn enim omnia 
piane contraria. Nam quoniam scientia non defìnit, quales 
res sint, sed contra ad rerum naturam certam iam ac defì- 
nitam sese accommodare debet ut veritatem assequatur (cf. 
10. 1051^ 6), res potius scientiae dicantur mensura esse 
quam scientia rerum. Similis igitur liic est abusus nominis 
mensurae, ac si videmur, ut utar Aristotelico exemplo pa- 
rum ilio quidem feliciter adhibito, ipsi nos mensurasse, ubi 
mensurati potius sumus alio mensuram nobis afferente; vi- 
demur autem ipsi nos mensurasse, quoniam ipsi cognovi- 
mus magnitudinem nostram. — Protagorae vero vox, av- 
■d-QùùTiog àndvTOìv ^ìtqov (cf. ad jT 5. 1009« 6) re vera nihil 
absconditum, nihil sapiens (tieqittÓv, cf. Plat. Axioch. p. 370e 
et ad A 2. 983« 2. Waitz Org. 118a 6. 141*13) continet, 
sed illam ipsam eloquitur sententiam parum veram, sensum 
esse mensuram rerum. 

10536 4 tÒ évi EÌvai, quod primus Brand, mutavit 
in rò tv elvaL, reduxi, secutus et Alexandri auctoritatem 
p. 584, 12 (cf. Addenda ad Alex.) et codd. ET veterumque 
editionum fìdem. Ac vel sine bis testimoniis reponendus 
erat dativus, quoniam de defìnierida notione agitur {xarà 
tÒ ovovia à(fOQÌt>ovTi)y cf. 1052* 16. 

CAP. II. 

Unitatem non esse suhstantiam, sed suhiectam sihi ha- 
bere substantiam, 1053* 9 — 16, duobus demonstratur ar^ 
gumentis, primum quia unitas notìo est universalis — 24, 
deinde quia in reliquis praeter substantiam cntegoriis sub- 
iicilur quidpiam unitati — 1054* 13. Unum idem fere si- 
gnificat atque ens — «19. 

1053'> 9 xarà de — 1054a 13 'év. Unum, to "év, utrum 
prò substantia sit liabendum, quac fuit Pythagoreorum et 
Platonis scntcntia, an scmpcr subiectum sibi quidpiam ha- 
beat, de quo pracdicctur, ad inquircndum et proposuit et 
dialccticc in utramque partem disputavit hv roìg dianoQi^^a- 
r>iv '-'10, i. e. B 4. 100l« 4-/^25. Eam quncstionem, quam- 
quam proposifa in supcrioribus notione unitatis iam solvit, 
hoc capite ita pertractat, ut duabus usus ratiocinationibus. 



/2. 1053 6. 421 

^16 — 24, i24 — «13, unum non esse substantiam demon- 
stret. (*9 xarà ri^v ovolccv, i. e. quod attinet ad substan- 
tiam, utrum substantiae dignitas unitati tribuenda sit necne. 
(fvoig autem tatnquam synonjmum coniungitur cum ov6ic/., 
ea vi vocabuli quae explicatur /I 4. 1015« 11. — ^14. Quod 
in proponenda quaestione legimus: xaì Tióóg Sei yvMQiiKorè- 
Qwq XexO-ìjvaL xaì ^àXXov cqgtcsq oc tzsqì (pvasug, non vi- 
detur ita ab Aristotele scribi potuisse. Quoniam enim non- 
dum diiudicatum est sed etiamtum quaeritur, utra statuendi 
ratio scientiae et veritati accominodatior sit (yvojQifiMvéQMg), 
non potest additis verbis xal ^cclXov xrX. iam significare 
physicorum sibi rationem videri veriorem et ad eam acce- 
dere oportere eum, qui scienter rem velit iudicare. Sed 
hoc ipsum in quaestione ponendum est, sicuti posuit Ale- 
xander p. 584, 29 : xaì ncog §eZ yvojQiutoTéQcog IsxO^fjvai, dga 
SoTisQ ol 7ZSQÌ cpvaewg cpaGiV. Inde suspicor scribendum po- 
tius esse: i] fxàlXov mctieq xtI. — *15 cpiXlav, àéga, ànugov. 
Respicit Ar. Empedoclem, Anaximenem, Anaximandrum.) 

a) A 16 — 24. Nihil quod universe de multis praedica- 
tur, h. e. nulla notio universalis, substantiae habet dignita- 
tem, ut demonstratum est kv Toìg 716qì ovaiag — Xóyoig, 
j. e. Z IS; quin hoc ipsum, substantia ipsa (avrò tovto ov- 
aia 6 18), non exsistit tamquam unum quidpiam et seiun- 
ctum praeter singulas, quae in re ac ventate sunt, substan- 
tias, siquidem communiter de omnibus praedicatur. Atqui 
unitas pariter atque ipsum esse (rò 6v) quummaxime de 
omnibus universe praedicantur. Ergo unitas non est sub- 
stantia. — Eandem ratiocinatiouem deinceps panilo immu- 
tatis verbis iterat et auget, ^21 — 24, hunc in modum: ge- 
nera rerum non possunt haberi prò naturis et substantiis 
seiunctim exsistentibus; unum autem quum pariter atque ens 
ne genus quidem rerum sit, quod ostensum est B 3. 998^ 
22 sqq., eo minus substantiae dignitatem sibi potest vindi- 
care. (^16 el de f.u]&èv xtX. Quum ab bis verbis Aristo- 
teles ordiatur demum argumentationem, particula opponendi 
parum videtur apta ; sed quoniam respicit ad ea, quae aliunde 
nota ut certa et firma ponuntur, scripsisse eum arbitror: el 
Sf] fiì]&év. Hanc particulam etiam Alexandrum coniicias le- 
gisse p. 585, 7: el §?] — f.u]&èv tmv xa&óXov ovaia èariv.) 



422 / 2. 1054 «. 

b) h24t — «13. In reliquis praeter substantiam catego- 
riis si ponimus unum, quo reliqua eiusdem generis metia- 
mur et numeremus, illud unum ubique certum quidpiam est 
eiusdem generis, velut in coloribus metiendis et numeran- 
dis colorem, in sonis sonum tamquam unitatem ponimus, 
nec vero usquam ipsum per se unum. lam vero eandem 
oportet omnium esse categoriarum rationem, ^24, «8, 9. 
Ergo etiam in substantiis una quaedam substantia tamquam 
unitas quaerenda est, qua ceteras metiamur, nec ponenda 
ipsa per se unitas, quae in eo, quod est uiiitas, suam ha- 
beat essentiam. 

Haec fere argumentandi ratio; in constituendo textu ali- 
quoties vel recessi a recensione Bekk. vel recedendum esse 
arbitror. Pronomen indefinitum rig, tu aliquoties ubi ma- 
iore cum vi pronunciatum videtur, ut certum quidpiam et 
definitum sigoificet et opponatur notioni universali (cf. ad 
T 2. 1003^ 33), retento accentu scripsi, licet per gramma- 
ticas leges eum transferre debeat in vocabulum antecedens, 
veluti 6 26: hv roìg noioìq èarì tì rò Èv xaì rìg cpvaig, cer- 
tum quidpiam et definitum, definita quaedam natura est illud 
quod ponitur unum. Item: rò tv àv ijv tì %v ^36, 1054« 7. 
Secutus in bis sum exemplum, quod ipse Bekkerus alibi pro- 
posuit, cf. B 4. mm 19. Z 13. 1038^- 33. al. — Deinde i29 
àXXà ^Tjv èV ya yQoófÀaGiv èort' to ev ^QcHJfÀa, ante rò ev ex 
cod. E addendum videtur idem, de quo nunc disserui, pro- 
nomen TÌ, praesertim quum eam lectionem Alexandri aucto- 
ritas videatur confirmare p. 585, 30: €6tl yàq ìv XQ^Ì^^^^ 
TÌ TO ìv olov tÒ lavxóv. — Tum 1054« 8 qiium libri sciipti 
plerique habeant: all' ov^ì tovto avrov i) ovoia, unus au- 
tem A^^: àlV ov^ì tovto amò ?} ovaia, gcnuinam lectionem 
ex utraque putavi coniungcndam: all' ov^ì tovto aiiTo av- 
tov i) ovaia. Huc ducit et comparatio locorum simillimo- 
rum 1053^ 28: otl tovto amò i) (pvaig amoi , 1054« 10: 
xaì ovOevòg tovto /' aiiTÒ i) cpvaig tÒ 'év, et Alexandri cx- 
plicatio p. 586, 22: zaì ovx èv Tomeo amco èv T(p évi slvat 
ovaiMTaL, et vero Bessarionis interprctatio: «non autem boc 
ipsum substantia eius sit. » — Dcnique «12 cur ts, omi- 
scrim post avTÒ, quam particulam cditiones babcnt omncs, 
exposui Obs. p. 18. 



/3. 1054«. 423 

1054« 13 ori — 19 slvac. Per universara alteram ar- 
gumentationem, 1053* 25 — 1054« 13, quum per omiies ca- 
tegorias persequatur rò 'év, eam respicit x\ristoteles propo- 
sitionem, quaui ab iiiitio prò fiindamento argumentandi po- 
snit «25: kéysraù S' laa^ójg rò ov xaì rò 'év. Eam iara con- 
fecta ipsa ratiocinatione paucis confirmat. Unum, ait, ad 
idem fere redit atque ens, quia utrumque ad omnes per- 
tinet categorias neque intra ullam ex iis comprehenditur, 
deinde quia unum si ad praedicatum adieceris pariter ac si 
ens adieceris, nihil novi addideris (tó /lu) 7tQ0 6y.aTijyoQBÌ- 
6&ai xtL «16); nam tò évi etvai nihil significat aliud nisi 
singularem et seiunctam a reliquis rei exsistentiam. — Ea- 
dem placita uberius exposita legimus J^2. 1003^ 22 — 1004«5. 
cf. Z 4. 10306 8 — 12. K 3. 1061« 18. — In grammatica au- 
tem verborum conformatione notandum est, quod in utro- 
que enunciati causalis membro ab infinitivo ad modum fìni- 
tum Ar. transit: rw ts TiaQa'AoXov&ùv — àlV òuoicog ey^u, 
T(p fiTj 7iQ06y.aTi]yoQs26&ai — xaì rò évi elvai (se. éarì) rò 
éxccarai flvai. Conferri potest haec constructionis mutatio 
cum notissimo ilio Graecae lingua e usu, quum ab enuncia- 
tione relativa ad demonstrativam transitur. 



GAP. III. 

Unum et muUitudo quomodo inter se sint apposita^ 1054« 
20 — 29. Expqnuntur aliquot notiones, qiiae vel ah unita- 
tis vel a multitudlnìs notione pendente rò ravróv «32 — bS, 
tÒ o^oiov 6 3 — 14, tÒ 'éxEQov 615 — 23, rò^diacpoQOV 623 — 
1055« 2. 

1054« 20 ccVTixsiTai — 32 àvioov. Exposita ipsa 
unitatis notione iam transit ad explicandas eas notiones, 
quae vel oppositae sunt unitati vel ab unitate oppositaque 
ei notione suspensae. Et oppositum quidem unitati constat 
esse multitudinem; non eandem ubique huius oppositionis 
esse rationem {zara nlsiovg tqÓtiovq «20) h, 1, breviter si- 
gnificat, proxìmis capitibus 4 — 6 idem uberius expositurus. 
Sed quum quatuor omnino sint oppositionis genera, àvricpa- 
6ig, aréQrjoig, évaVTWTi]g, ra nQog tì (cf. ad /l 10. 101S« 20), 
una ratio, qua unitatera et multitudinem inter se opponimus. 



424 / 3. 1054 a. 

quum unitatem dicimus esse rò cc§LaiQSTOV, multitiidinem rò 
diaiQBTÓv vel rò §Lì]Q7]fiévov, ad contrarietatem referenda est. 
Ac suapte quidem natura rò àdiaigsTov , utpote simplicius, 
aptius est ad cognoscendum ; nobis vero, quoniam a sen- 
sunm perceptione cognitionis repetimus originem, rò Siai- 
qbtÓv facilius cognoscitur (cf. rò cfvasL yvcoQifA,MT6Qov , rò 
Tzgòg i]/Liàg yv. ad Z 4. 1029* 4). Inde fit ut etiam notio 
(T(p Xóycp «28) Tov àSiaLQhov per iiegationera redigatur 
ad notionem tov dcaiQerov. — Ad liane autem summam uni- 
tatis et multitudiois oppositionem referenda esse alia quae- 
dam notionum paria, veluti rò tccvtÓ et rò 'éteQOV, rò ofxoiov 
et rò àvófioiov, rò taov et rò aVLOov alibi in libris de bono 
Ar. demonstravit (^kv ry diaigiaeL tmv èvavricov «30, cf. ad 
r2. 1004«2); iam aliquot ex bis notionibus uberius expli- 
cat. — «24 ovTs cur scripserim cum cod. Ab et Alex, prò 
vulg. TOVTùov et quae praeterea videantur in ordine verbo- 
rum mutanda esse, exposui Obs. p. 101. Sed haud scio an 
vulgata lectio ferri possit, si reputaverimus, contrarietatem 
ad privationem ita referri, ut contrarietatis natura in piena 
ac perfecta cernatur privatione, cf. 4. 1055^ 14, 26. Hoc 
enim Ar. videtur dicere: alterum ex bis (tovtwv «24, int. 
TOV SiacQSTov xccì TOV àdiaiQéTov) quoniam est privatio al- 
terius, et piena quidem privatio (hoc enim esset supplen- 
dum), tÒ à§. et rò diaiQ. contraria inter se sunt, ncque vel 
ad contradictionem vel ad relationem referri possunt. 

a) 1054« 33 — *3 to Tavróv. Identitas quot modis di- 
catur expositurus, quum dicit Ar. : lEyo^kvov de tov Tav- 
Tov Tiolla^Mg, [xcci] 'èva ^èv tqÓtcov y.aT aQid'^òv Xéyofiev 
èvioTe avrò, recte Bekk. secutus cod. E, accedente Alexan- 
dri p. ,588, 5 sqq. et Bess. auctoritate, particulam xml cxpun- 
gendam censuit, quae omuem enunciati conformationem per- 
turbat. Sed ex eodem cod. E et cod. T proximis in verbis 
«34 Bekk. rò ò' prò tovto c>' recipcre debebat. Etenim 
si tovto (V icgimus, «hoc est», idem modus identitatis, qui 
primis verbis est propositus, uberius explicatur; sin autem 
tÒ Ò' pracfcrimus, alter proponitur modus, diversus ille a 
superiore. Atqui re vera alterum proponi, ipsa verba ma- 
nifesto arguunt; in priore enim modo ad identitatem unice 
unitas numeri, in altero et numeri et notionis unìtas requi- 



/ 3. 10546. 425 

ritur. Ita recte distinxit Alexander in commentario, ut vel 
eius auctoritate ad confirmandam lectionem rò ò' uti liceat 
— Tria igitur distinguit Ar. identitatis genera, quorum pri- 
mum ex mera numeri unitate, alterum ex unitate et numeri 
et notionis, tertium ex unitate notionis substantiaìis pendeat. 
Primi generis exemplum non attulit, sed quum numeri uni- 
tatem unice requirat, et opposito proximo genere notionis 
et substantiae unitatem tacite excludat, Alexander dubium 
non est quin vere accidentalem identitatis vim intellexerit, 
de qua dictum est ad A 9. 10176 24 sqq. Atque hoc iden- 
titatis genus quum a propria et piena identitatis vi aliquan- 
tum recedat, adiecto adverbio hviore id videtur significasse. 
Alterum genus ipse Aristoteles adhibito exemplo illustravit. 
In tertio autem genere definiendo quam dicit TiQOJTrjV ov- 
olav ea est primaria rei natura, qua quid sit res definiatur 
seiunctis omnibus accidentibus, sive ipsum tÒ ti i)v eJvai, 
cf. ZI. 10326 1: eldog Sé Xéyco rò ri TJv uvau éxdatov xaì 
TTjv Tt^coTTjV ovalav. Hoc autem genus quum ab omni ma- 
teriae et accidentium contagione liberum sit, primo generi, 
quod in ipsa materiae et numeri unitate cernebatur, est op- 
positum. — Tà tea zac laoyojvia Tergaycova b2, quadrata 
quae et magnitudine et angulis aequalia sunt, eadem esse 
dicuntur, licet numero sint plures, quoniam haec numeri 
pluralitas externam exsistentiam, non rei essentiam et no- 
tionem tangit. Articulus ra, qui in editionibus omnibus 
ante ìaoywvLa additur, omittendus est cum Alex. p. 588, 15, 
quia non possunt duo significari quadratorum genera, quo- 
rum alterum extensionis alterum angulorom aequalitate de- 
finiatur, sed utraque aequalitas in eodem genere requiritur, 
ut recte dici possit èv rovroig tj loórrjg év6Ti]g. 

Identitatis genera Ar. panilo aliter distinguit z/ 9. 1018« 6. 
Top. I 7. 103« 6. Vili 1. 1526 31, cf, 1516 29. 

b) 10546 3 — 13 TÒ 6 fio LO V (cf. J 9. 1018« 15). Simi- 
litudinis genera ita enumerat, ut deinceps in proximo quo- 
que genere minor ac debilior cernatur formae unitas. Pri- 
mum enim genus,' quum similia ea dicuntur, quae, licet dif- 
ferant per concretam exsistentiam (xata ti]v ovalav tì]v 
avyx6ifiévì]v 6 4, cf. ovaia ovvdsrog H 3. 1043« 30. /I 24. 
1023» 31, et tÒ avvulrìfifiivov ad E 1. 10256 32), tamen 



426 . / 3. 10546. 

eadem sunt xarà rò slSog, h. e. per eam formam, quae ipsam 
rei essentiam constituit, adeo est propinquum ultimo iden- 
titatis generi, ut vix alia possis exetnpla afferre, nisi ubi 
formae identitas maneat in diversitate raagnitudinis; et aptis- 
siine quidem prò exemplo attulit quam mathematici tamquam 
vocabulo artis similitudinem appellant. In altero genere, 
A 7 — 9, quamquam iterum rò avrò aldog requirit, alio tamen 
et inferiore quidem sensu accipi rò eldog apparet ex verbis 
adiectis bS: èv olg rò fiàllov xaì tjttov. Inde enim colli- 
gimus non id intelligi sldog, quod ipsum est ovaia rei, si- 
quidem ovaia non recipit rò fiaXlov xaì tjTTov, cf. Cat. 5. 
3^ 33, sed qualitatem aliquam, noióv re sive nà&og: quali- 
tas enim, quum eadem maneat, crescendi tamen et decre- 
scendi est capax. Et in altero quidem genere eiusdem af- 
fectionis idem etiam gradiis requiritur, in tertio sufficere 
videtur, si eadem affectio in altero maiorem, minorem in 
altero habeat gradum. (Distinxi ^10 commate post Xevxóv, 
ut appareat quomodo verba coniungenda sint: xà Sé léye- 
rai 6/LWia, hàv rj rò avrò nd&og xaì ev reo etdsL acpódQa 
y,aì '})ttov, oÌov rò levxóv.) Denique ad assignandam rebus 
similitudinem sufficit, si communia habent plura quam di- 
versa, sive ea communia essentiam spectant, sive ad exter- 
nam, quae in promptu est, speciem pertinent, i) ànXMg i] 
rà TiQÓy^uQa ^12. In exemplo autem quod affert quum pror- 
sus lateat, qua demum ratione plumbum album auro simile 
esse iudicetur, verba ì] XQvacò seclusi, praesertim quum Ale- 
xandrum ea non habuisse in textu appareat p. 589, 14. Aliam 
loci emendationem tentaveram Obs. p. 103. 

10546 13 Mare — 14 XkytTai. Exspcctes ex bis ver- 
bis Ar. utramque et alteritatis (si licct ita Graecorum érs- 
QÓTì]Ta interpretari) et dissimilitudinis notionem cxplicatu- 
rum, sed omissa dissimilitudinis notionc, fortasse quia pe- 
culiari cxplicatione non vidcbatur cgerc, ab alteritatc ad 
diversitatcm sive diffcrcntiam, quae cum ea proxime cohae- 
rct, transit ^23. 

e) Woiff 14 — 22 tÒ treQov sive rò allo. (In ex- 
plicanda liac disputationis parte Alexander manifesto a ve- 
ntate recessit, duplici inductus errore, primum quod distin- 
gui iiitcr se putavit ab Ar. rò allo et rò ttEQOv, quum 



7 3. 10546. 427 

tamen vel hoc ipso loco promiscue utrumque usurpali ap- 
pareat, deinde quod è? falsam habuit lectionem: ?,óyog Ucog 
xaì tÒ TiXrjaiccLTSQov, quae et exhibetur eadein in cod. Ab et 
per quam sit corruptelam orta facile intelligitur.) Tò allo 
oppositum quidem est rw ravrcp (aviixsLuévMg 615), sed 
non contradictorie oppositum. Quae enim contradictorie op- 
posita sunt, veluti ramò et ^rj ravró, ea ad omnia perti- 
nent et entia et non-entia (cf. de int. 3. 166 15) et ubique 
discernunt verum et falsum; at ramo et ereoov non perti- 
nent nisi ad entia, 619, 22, 25. Inde quod dicit 615: dio 
Tiàv TiQOQ cmav i] ramò i] àllo^ ita videtur supplendum ac 
si dixerit: òiò nàv tzqoq anav, oca léyerai ev xaì òV, 7] 
ramò ì] allo. — lam tria quidem distinguit et iuxta ponit 
alterità tis genera, 615 tÒ i^dv allo, 616 to S\ 617 rò de 
TQiTbv, Sed si comparaveris, quae deinde universe de al- 
teritatis notioue explicat, 618 — 22, ea significatione, quae 
primi generis locum obtinet, rò fièv allo 615, potius uni- 
versalis alteritatis notio descripta videbitur. Altero modo, 
616, ipse per exemplum adhibitum demonstrat alteritatem iis 
tribui rebus, quae notionem eandem, diversam autem ha- 
bent materiam. Tertiam signifìcationem, 617, quoniam de- 
scribit bis verbis: cog ta èv roìg ^a&i]^aTtxoìg, meminisse 
oportet exemplum rerum mathematicarum in notione id?n- 
titatis allatum, «35 — 63; inde probabile est, ea dici èxeqa 
hoc sensu, quorum diversa sit notio primae substantiae. 

d) 10546 23 — 1055«2 i) Siacpoga. Ab alteritate di- 
stinguitur diversitas, i) diacpoga. Alteritas enim eam signi- 
fìcat rationem, quae inter singula quaeque entia obtinet, 
quaecunque non sunt eadem, Tiàv yàg i] 'érsoov ij raiirò 
6 TI àv ?J òV, 6 24. Ubi vero diversitatem alieni rei volu- 
mus assignare, et certuni quidpiam afferendum est a quo 
sit diversum, rcvòg SiacpoQov, et certum quidpiam quo dif- 
ferat, tlvì diacpoQOV. Inde concluditi wgte àvdyzi] ravró 
TL uvai ó SiacpéQovacv 6 26. His verbis quum dicit: a dia- 
cpéoovaiv, non eam ipsam notam significari, qua distingui- 
tur altera res a diversa altera re, manifestum est, siquidem 
non eandem in utraque re sed alteram in altera utra re 
cerni oportet, ut diversae possint dici. Immo licet non ipsis 
verbis satis perspicue significetur, tamen e contextu ratio- 



428 / 3. 1054 &. 

cinationis iiitelligitur, illud ramò ti ó SùacpéQovoiv eandem 
significare praedicationem, cui ea, quibus res Inter se di- 
versae differunt, subiiciuntur. Ait enim: illud idem, quod 
ad diversitatem necessario requiritur, aut genus est aut spe- 
cies; diversae enim res aut genere sunt aut specie diver- 
sae. Atque ex bis verbis apparet, non in iis rebus, quae 
specie diversae sunt, genus dici ramò co SiacpéQovGc, sed in 
iis ipsis, quae generis diversitate diversae sunt; item spe- 
ciem dici illud idem quo differant iis ipsis in rebus, quae 
speciei diversitate diversae sunt. Nimirum iis in rebus, quae 
genere diversae sunt, eatenus genus est xavvó tl ó dcacpé- 
QovGLV, quatenus non haec ab illa genere, illa ab hac spe- 
cie distinguitur, sed utrique simul ac pariter genus est causa 
diversitatis ; item iis in rebus, quae specie diversae sunt, spe- 
cies ita est idem illud quo differani, ut non haec ab illa 
specie illa ab hac sive genere sive materia seiungatur, sed 
altera pariter ab altera speciei diversitate seiungatur. 

Haec quam proposui explicandi ratio satis perplexa quum 
una esse videatur, unde ad probabilem et inter se conci- 
nentem verborum sententiam perveniamus, non dubitavi eam 
lectionem in textum recipere quam Alexandrum habuisse ap- 
paret ^27: TOVTO Se tÒ ravrò i] yévog ?; eldog. Quod enim 
vulgo exhibetur ex auctoritate librorum prope omnium: tovto 
§è tÒ avrò yévog ?; slSog, omnem sententiarum nexum per- 
turbat. Etenim si vulgata lectio vera esset, hoc diceret Ari- 
stoteles: iis in rebus, quae genere diversae sunt, idem est 
genus, in iis, quae specie differunt, eadem species; quod 
manifesto est absurdum. Sin autem Alexandri lectionem pro- 
bamus, non eam generis identitatem habere dicuntur ea quae 
genere diversa sunt, ut eidem generi utrumque subiiciatur, 
sed diversitati ipsi assignatur generis identitas, quia diver- 
sitas in utraque re e generis natura repetitur. 

Genere autem diversa quod ea esse dicit quae nec com- 
muncm materiam nec mutuam inter se generationem habeant, 
olov ooojv uLXo oyj^aa rrjg xaTi]yoQLag ^29, categoriae di- 
versitas prò exemplo affertur, ex qua quaedam genere sint 
diversa, ncque vero ita, ut quaccunquc genere diversa sint, 
ea diversis subiccta esse oj)orteat categoriis; etenim etiam 
souos et colores, licet in eadem qualitatis contiueantur cate- 



/ 3. 10546. 429 

goria, tamen genere diversos Aristoteles sine diibio dixerit. 
Specie autem quae siint diversa, idem habere oportet ge- 
mis; quae quidem generis identitas non ubivis invenitur, 
ubi idem duabus de rebus praedicatur veluti color albus 
aliaque eiusmodi, sed ubi quod idem praedicatur ipsam na- 
turam ac substantiam rerum significai, ^30: o caicpio Taira 
XéyovTca '/.ara ri]V ovgUcv tcì SLcccpoQa, cf. 8. 10576 38: 
yévog xa?i.(Jo, 6 aucpco ev ramo /.éysTca, /a 7] xarà 6v^/3e- 
fit]xòg 'é^ov SicicfOQccv, et ad Z 3. 10286 34. 

Proxima verba 6 31: tcc S' èvavtla Siécpooa, y.cà ?) èvccv- 
TiuìGig diacfOQcc rcg, dubito num ab ipso Ar. scripta sint, nec 
potius a lectore attento adnotationis loco ad proximum ca- 
put adscripta postea in textum irrepserint, et quidem alieno 
loco. Quum enim postea esse omnino contrarietatem inde 
commonstret, quod diversitas varios recipiat gradus, ideo- 
que etiam esse quaedam oporteat, quae longissime atque ab- 
solute diversa sint, nec aptum nec probabile est antea iam 
contrarietatem simpliciter subsumi diversitati. Sed utut sta- 
tuitur de genuina huius enunciati origine, illud certe con- 
stai, proxima verba: óVt de y.a?Mg xrX., ut recte Alexander 
monuit, non pertinere ad id quod de contrarietate diversi- 
tati subsumenda proposuit, sed ad illustrandam ipsius diver- 
sitatis notionem. Nimirum ad explicandam contrarietatem 
iam ideo referri nequeunt, quod in variis illis modis, quos 
usu cognitos habeamus, enumerantur etiam ea quae sunt xò 
yévog 'érsQa 6 35; at contraria semper eodem genere conti- 
neri, nec genere sed specie differre, et coustans est Ar. sen- 
tentia et in proximis capitibus saepissime monetur. Atque si 
de diversitate agi conceditur, hoc praeterea apparet, distin- 
gui enumeratis omnibus, quos usu cognoverimus (ex Tijg 
èTtayuyyjg 6 33), diversitatis modis diversitatem a mera alte- 
ritate; quae diversa sunt aliquid habent quo differant, in 
alteritate non necessario idem locum habet. Sed ipsa verba, 
uti nunc exhibentur, ncque explicare ullo modo ausim, nec 
prorsus genuina esse persuasum habeo. Ea secutus vesti- 
gia antiquioris scripturae, quae in commentario Alexandri 
supersunt, hunc fere in modum suspicor scrìbendum esse: 
Ttdvra yciQ rà Sia(péoovTa cfaivezca xcà ravra, oh (vel 
'/.ai ov) Lióvov erega ovra, àXXà xà fxèv xò yévog trsoa, xà 



430 / 4. 1055 a. 

S' èv Ti] ami] avGTOiyJq rijg y,aT7]yoQiag, mot hv ravrS yé- 
vet xaì rama reo ykvei. Qnaecunqiie diversa sunt, ait, ea 
apparet non meram habere alteritatein, sed etiam identita- 
tem quandam, illam nimirum, quam supra exposui, siquidera 
vel genere sunt diversa vel specie. Ea autem, quae specie 
tantum diversa sint, quum dicit esse hv tÌ] amT] GVGzoiyJa 
Tì]g y.aTi^yoQiag, wgt hv ramco yévst, non videntur xari^- 
yooiccg nomine decem illa suprema genera significari, qui- 
bus omnia quae sunt continentur; possunt enim, ut supra 
monui, intra eiusdem categoriae ambitum reperiri tamen 
quae genere diversa sint; sed in eadem praedicati serie ea 
videntur dici, quae, ut Aristotelis verbis utar, ramò XèyE- 
Tal, vel oaoìv ramò 'AariiyoQEÌrai zara ttjv ovciav. — «1, 2 
Tfi5 yivu quod scripsi prò vulg. ro? ddu cf. Obs. p. 103. 
1055« 2 dicÓQtOTcxc S' hv àlloig v.tX. Cf. A 9. 

GAP. IV. 

Contrarietas est diversitas piena ac perfecta, 1055« 
3 — 33. Contrarietatis quae sii et ad contradictionem et 
ad privationem ratio — 6 29. 

1055« 3 huEÌ oh — 33 ueyiaTìj. Diversitas quum va- 
rios recipiat gradus et possit alterum ab altero magis mi- 
nusve diversum esse, oportere dicit Ar. esse etiam fasti- 
gium quoddam et suprcmum diversitatis, quod excedi am- 
plius nequeat; et ea quidem sumraa ac perfecta diversitas, 
7} jLieyiGTi] diacfood «5, dicitur contrarietas, cf. J 10. 
1018« 27. Cat. 6.'6« 17. Meteor. II 6. 363« 30. Waitz Org. 
Wb ,34. Vere autem summae diversitatis nomine cam deli- 
niri notioncm, quam contrarietatis vocabulo significamus, ap- 
parere dicit hy. rijg hTtayoìyrjg. rà juhv yaQ yéusi diacpéQovra 
ovx é'/u ÒÒÒp €ig c(?^h]?^a àkV ccnhyu nXiov xai (xav^/3h]Ta 
(int. hoTi) Toìg e)' U()ei SiacpéQOVGiv al yevéasig hx tmv hvav- 
Ttcov rùoìv (og hayuToìv «6 — 9. Quae verba quo spectcnt 
et (juomodo ad conlinnandam delinitionem antca proposi- 
tam pertincant, ap|)arebit confercntibus, quem usum notio 
contrarietatis apud Ar. liabcat. Contrarietas enim praecipuc 
commcmor.'itnr ul)i de inutatione agitur (cf. Phys. I 5 — 8); 
contraria enim ([uasi extrema sunt puucta eius lineae, in qua 



I 4. 1055 1«. 431 

mutatio quaelibet continetur. lam alternarli inter se muta- 
tionem non recipiunt, nisi quae ex eodem sunt genere; quae 
diversis sunt e generibus, ea longius inter se distant, quam 
quae ab altero ad alterum adniittant transitum {aGVfi^Xrira), 
Quare licet dixerit quispiam a colore albo magis quam co- 
lorem nigrum, quem contrarium esse dicimus, diversum esse 
sonum acutum vel lineam rectani, tamen quoniam contraria 
non sunt nisi quae mutuam admittunt mutationem (hoc enim 
tamquam notum et concessum tacite ponit), hoc est autem 
quae intra ambitum eiusdem generis continentur, hanc ne- 
cessariam exceptionem si apud animum suppleverimus, recte 
dicitur 7} èvavTLÓTi]g esse 7) /nsyiarr] diacpoQa. 

Quod si ostensum est contrarietatem esse maximam di- 
versitatem, facile intelligitur eandem perfectam et plenam 
esse diversitatem , «10 — 16; etenim eadem vi ac notione 
sive maximum sive perfectum quidpiam dicimus, ideo quod 
excedi et superari nequit; cf. ad J 16. Perfectionis igi- 
tur nota necessario inhaeret (ccy,olov&7]6£L «17, cf. ad ^ 1. 
981« 27) notioni contrarietatis, «17 — 19. 

Ita proposita et explicata definitione contrarietatis, inde 
concludit ubivis unum uni esse contrarium nec pluribus, 
«19 — 23. Cognoscitur hoc ex natura perfectae et maxi- 
mae diversitatis, quae quum omnem augmenti vel deminu- 
tionis varietatem excludat, necessario unius est rei cum re 
una, «20; vel si imaginem lineae respexeris, cuius in extre- 
mis punctis contraria posita sint (cf. Phjs. V 3. 226^ 30), 
non possunt eiusdem intervalli plus quam duo esse fines, 
«21. Alterum eiusdem propositionis argumentum, quod bis 
verbis continetur: olcog re el éoriv i) èvavriÓTi^g diaqjOQa, 
7} 8h dicccpoQa Svoìv, ojare xaì 7) réXecog, omittere Ar. debe- 
bat, quoniam nihil vere demonstrat; nam diversitas quod 
non requirit sane plus quam duo rationis membra, sed 
admittit certe plura, inde non potest effìci, ut contrarietas 
non admittat plus quam duo rationis terminos. Ceterum 
de particula cootb in apodosi cf. Observ. crit. ad Eth. Eudem. 
p. 60 sq. et ad Z 10. 10356 18. 

Quod .unum semper uni contrarium esse ostensum est, 
ad omnia pertinet contrarietatis genera; pariter autem opor- 
tet reliquas etiam notas, quibus circumscribitur notio con- 



432 / 4. 10556. 

trarietatìs (rovg cc?,lovg ooovg «23) in omnibus cerni con- 
trarietatis generibus, h. e. contrari etatem, licet diversos inter 
se modos habeat (quos perinde atque h. 1. «25 — 31 enu- 
merat /l 10. 1018« 25 — 30) ubivis oportet esse perfectam 
et maximam diversitatem. Et reliqua quidem huius rei ex- 
positio admodum est perspicua; diffìcultas autem explicandi 
in primis exsistit verbis è 25: twz/ ts ycco yévsc Sia(f8o6vTC0V 
ov'A, éoTiv è^coréoco XaiSelv xal tojv eÌ8bì, propterea quod de 
iis quae genere differant mentio omnino non est h. 1. inii- 
cienda, ubi agitar de contrarietate, ad quam generis requiri 
identitatem sa epe monuimus. Quam difficultatem quum nec 
negare nec expedire piane possim, baud scio an deminuere 
certe videar, si particulas re — y.al ita acceperim, ut com- 
parationem potius quam simplicem coniunctionem significent, 
Lune in modum: sicuti ultra ea, quae genere diversa sunt, 
omnino cogitari nibil potest quod extra sit positum, ita ad 
ea, quae specie diversa sunt, nihil licet referri, quod extra 
idem genus positum sit, siquidem universa huius diversita- 
tis series intra idem genus continetur ncque ad ea, quae 
extra hoc genus sunt, ullam habet rationem. lam ita cir- 
cumclusa per generis identitatem diversitatis serie, inveni- 
tur in ea maxima quaedam diversitas et eam dicimus con- 
trarietatem. 

1055« 33 TiQOJTi] — ^29 civaysTai. Hucusque con- 
trarietatem Aristoteles ita definivit, ut eam ad diversitatis 
notionem referret et ab ea suspenderet; iam quae interce- 
dat inter contrarietatem et reliqua oppositionis genera ra- 
tio inquirit. Ac primum quidem simpliciter proponit, quod 
deinde comparatis reliquis opponendi generibus uberius com- 
probat, 71Q0JT11 S' èvccvtiojoig e^ig '/mì aTÌQi]aig «33, ubi qui- 
dem 7iouìxi]V eam dicit contrarietatem, quae rebus quibus- 
dam suapte natura inest (cf. ad A 5. 1015* 11), et ex qua 
{^y.axà rama «35) alia demum repetunt ut et ipsa contra- 
ria esse dicantur. Hacc igitur primaria ac propria contra- 
rietas candcm significai rationem, quae intercedit inter I'S.lv 
et (^Téovjocv, modo priva tio pcrfccta sit, reXsia, h. e. modo 
non nota una vel altera dematur (cf. K 4. 1061« 22) sed 
universa notio ncgctur, retento tamen, quod in privatione 
retincri oportet (cf. ad *8), ilio intra quod continetur gc- 



/ 4. 1055 h. 433 

nere. Recto hiinc in inodum descriptam esse contrarietatis 
notionem, Ar. ita demonstrat, ut enumeratis quatuor oppo- 
sitionis generibus («38 sqq., cf. ad 3. 1054« 23, notam esse 
hanc oppositionum distinctionem per part. Srj significat) 
exorsus a contradictione, ut quae et simplicissima sit et la- 
tissime pateat, inde ad privationem ac tum ad contrarietatem 
transeat. Et a contradictione quidem eo distinguitur con- 
trarietas, quod quae contradictorie opposita sunt nihil ad- 
mittunt inter se medium, cf. i" 7 , inter contraria vero est 
aliquid medium. Privationis autem nomine non quaelibet si- 
gnificatur contradictio, sed angustiores circumscribuntur no- 
tionis fines (ccvTLCfaalg riq 6 4, 7, 1. e. singulare quoddam 
contradictionis genus), cuius primum Tarietatem persequi- 
tur, 6 4 — 7 {ójGTieo — §ujgi]TaL èv cDJ.oig, cf. ad zi 22), ac 
deinde communem indolem bis defìnit verbis 6 7: ojot eovLv 
7} orégrjGLg àvTLCfaalg Tig i} àSvvauia diooLG&eÌGa i] cvvsi- 
h/uuévì] Tip SsxTr/M. Comma, quod in editionibus ante ?] 
àdvvauia ponitur, delevi, quia et nomina àvricpaGig àSv- 
vcxuia pariter praedicati loco referenda sunt ad subiectum 
aréor^Gig, et pariter participia §iooìg&c2gcì GvveÙ7]uuéviì perti- 
nent ad utrumque nomen definiendum. Verbum dLooiG&ùGa 
autem non ita est accipiendura, ut idem fere sit ac xo)ql^ 
G&aìGcc, quae videtur esse Alexandri seiitentia p. .594, 34, 
sed ea significatioue, qua nomen SiogiGfióg saepius usurpa- 
tum legimus (cf, T 3. 10056 23. 6 ó. 1048« 2, 20). Priva- 
tio, ait, non est simplex ac nuda contradictio, sed contra- 
dictio ea, quae per naturam substantiae ad eam recipien- 
dam idoneae (tov dexTixov) definita ac distincta est vel 
eam ipsam simul in se coraplectitur. Ita enim distinguitur 
apud Ar. privatio a contradictione, ut contradictio ad omnia 
pertineat et entia et non-entia et ubivis verum ac falsum 
distinguat, privatio vero intra certum quoddam genus con- 
tineatur, cf. ad 3. 10546 20. J 22. 10226 24. Inde quura 
fiat, ut medium quidpiam intercedere possit inter 'é^iv et 
GTéoi]Giv, cohaerere apparet contrarietatem, cuius eadem ni- 
mirum est ratio, cum privatione; quid autem differant con- 
trarietas et privatio, cognoscitur adhibita mutationis natura. 
Etenim quaelibet mutatio inter 'é^tv et Gréoì/Giv ita vertitur, 
ut ab altera transeat ad alteram, contraria autem non quod- 

Ai'istot. metaph. ed. Boiiitz Voi. U. 28 



434 / 5. 1055 6. 

libet denotant mutationis principium iiec quemlibet exitum, 
sed extrema modo intervalli pniicta, è^ cov yàg al (.isTa/So- 
kaì èa^ciTcov, èvavria rama è 16. Ergo quaelibet contra- 
rietas sub uotiouem privationis cadit, non quaelibet priva- 
tio eadeui et contrarietas est, sed unice perfecta privatio. 

Hoc discrimen inter privationem et contrarietatem, ut la- 
tius illa pateat, haec angiistioribus fìnibus circumscripta sit, 
exemplis illustrat, cpavegòv dice rrjq ènaywyìig, quibus simul 
quid insit varii et incerti in notione privationis eiusque 
usu appareat. Veluti, ut omittaraus alias privationis varieta- 
tes, quae et panilo ante et uberius /J 22 enumeratae sunt, in 
aliis privationibus est aliquid medium inter opposita, in aliis 
non item. Veluti malum privationem continet boni, pariter 
impar refertur ad par; inter illa duo intercedit medium quid- 
piam, inter haec non item, nimirum quia haec pertinent ad 
definitam numeri substantiam, quae praeter paritatem et im- 
paritatem tertiam in se recipere qualitatem non potest, ^25, 
cf. Cat. 10. 12« 6, illa ad indefinitum referuntur subiectum, 
quoniam boni et mali natura ad omnes categorias pertinet, 
cf. Eth. N. I 4. 1096« 19 sqq. Hanc quam modo exposui 
sententiam ut in ipsis verbis inveniamus, prò particula 'ere 
i25, parum illa apta quod non novum discrimen sed supe- 
rioris causa affertur, scribendum censui ozi, secutus vestigia 
Alexandri p. 597, 7. Eiusdem Alexandri auctoritate p. 596, 
28 — 32 confirmari videtur scriptura cod. Ab, qui *1S prò 
daTéoov exhibet &c<tsoov, ut OTéoì]6ig et ■&cìteoov apposi- 
tionis loco iuxta posita idem significent, quod panilo infra 
dicit ^26: ■&aTe.QOV tojv èrccvTioJv léyeTai y.arà aréQì^aiv. — 
Hanc contrarietatis natnram si vel de una contrarietate uni- 
tatis et multitudinis probaverimus, quoniam ad eam reliquae 
referuntur, ^28, cf. F 2. 1004^33, simul de qualibet contra- 
rietate videbimur demonstravisse. Ita ad quacstionem de 
unitate et multitudine et couiunctas cum ea quaestiones re- 
vertitur. 

GAP. V. 

Quomodo par magno simul et parvo oppositum sit 
quaerilur. 

Inter unum et multa, itemque inter par et magnum ac 



/ 5. 1056 «. 435 

parvum intercedere aliquam oppositionem, Aristoteles inde 
concludit, quod in dileminate sire in interrogatione disiun- 
ctiva ponuntur, id autem fieri non potest nisi iis in rebus, 
quae simul adesse simulve de eadem re praedicari nequeuut, 
hoc est in oppositis, cf. F 3. 1005^ 19 sqq. 6. lOll* 15 sqq. 
Quodsi interdum disiunctiva quaestione utimur iis in re- 
bus, quas ad nullum oppositiouis genus referri posse appa- 
ret, veluti quum quaerimus, utrum Socrates Tenerit an Cleo, 
id non per ipsius rei natnram et necessitatem (^36: ovy. 
ccvayy.ì] èv ov&evì ykvei tovto, int. to -d-ccTeoov fióvov vTiaQ- 
yjLv), sed per hjpothesin quandam (é| vTto&éGecog 6 31) 
aliunde accedentem (èxel&ev ^37) efficitur. Nirairum ubi 
positum est, non posse alium venisse praeter Socratem et 
Cleonem nec posse simul eos venisse, tum vero recte pos- 
sumus disiunctive quaerere, utrum Socrates an Cleo; ita 
enim in dilemmate ponuntur, ut par est, quae simul esse 
non possunt sed sese invicem excludunt. 1056« 1: si yàg 
a/Licc èvaSs/BTO (int. hXd^HV ^ojxgan] y.cù KXioìva), yBXoiov 
tÒ ègcÓTi^uci (int. rò TióreQov 2or/.Q(XTi]q hXriXvd-ev i] KXmv). 
BÌ de (int. xaì a^a èvSsxouévojv kXO-elv ègcorà rig rò tzÓts- 
gog 7]?,&£V, ut apte Alexander explicat), y.aì ovrojg òuoicog 
èfi7ii7iT£i sìg àvrid^EGiv (h. e. etiam tum, si omnino apte in- 
terrogatum esse putatur, pariter in aliquam notam et con- 
cessam oppositionem incidit, nimirum), eìg rò tv ì] TioìXà 
y.T?.. Secutus eam, quam significavi, interpretationem Alexan- 
dri comma ante xccì óuouog posui, unde manifesto aptior ex- 
sistit sententiarum contextus, quam si cum editoribus omni- 
bus post y.aì ovTcog distinxeris. 

Ergo quum disiunctiva quaestio ubique vel versetur in- 
ter oppesita vel certe ad oppositionem per hjpothesin po- 
sitam referenda sit, par autem cum magno simul ac parvo 
ponatur in eiusmodi dilemmate, oppositionem inter par et 
duo reliqua, magnum ac parvum, intercedere apparet, quae 
qualis sit quaerendnm est. Et contrarietas quidem esse non 
potest; contrarietas enim non est nisi unius ad unum (^30, cf. 
ad 4. 1055« 19), par autem magno et parvo nunquam singu- 
lis, sed semper coniunctis in dilemmate opponitur, «3 — 7. 
Quodsi quis magnum et parvum uno imparis nomine com- 
plectatur, id valebit quidem aliquid ad excusandam vel con- 

28* 



436 / 5. 1056 a. 

firmandaiii senteiitìam eorum, Platonicorum nimirum, qui iin- 
par diialitatem esse dicunt, («10; 7(aì i) àTzoQia ^oj]&sc roìg 
(f.aoxovóL tÒ avi6ov evàda eìvai) , neque vero inde confici 
potest ut par contrarium sit inagni et parvi; nam licet uno 
nomine appellentur magnum et parvum, re taraen ipsa duo 
sunt, et par duobus esset contrarium, quod fieri nequit, 
«8 — 11^). Accedit quod par medium intercedit inter ma- 
gnum et parvum; contraria vero habent quidem quod inter 
ipsa medium sit, nunquam autem ipsa media sunt inter alia, 
«12 — 15. 

Itaque quum non tamquam contrarium par oppositum sit 
magno et parvo, relinquitur ut vel per contradictionem vel 
per privationem utrique simul oppositum esse iudicetur, «15; 
quartum genus oppositionis, relationem, omnino non respi- 
cit Aristoteles, quoniam tamquam TiQog ti par pari opposi- 
tum esse constati utrique autem, non alteri utri opponi 
per eandem oppositionera debet, quia semper illa tria in 
unum dilemma coniunguntur. Est igitur par utriusque si- 
mul, et parvi et magni, contradictio, àficfocv àucc ànócpa- 
oig, «17 (vel, quo deinde, «35, apte utitur nomine, ovva- 
nócpaaig, est enim par neque magnum neque parvum), sed 
non contradictio mera et simplex, quae ad omnia pertineat, 
veruni ànócfCiGig 6T6Q7]tlxìj , h. e. continetur intra illud ge- 
nus rerum, quod recipiendae vel magnitudini vel exilitati 
idoneum est. Quae enim magnitudinis et exilitatis, i. e. quan- 
titatis notionem excludunt, ea simplicem quidem magni et 
parvi negationem admittunt dicique possunt nec magna esse 
nec parva, paritatis autem notionem non admittunt. Spe- 
cificam hanc negationis notam, ut ad genus quantitativum 
anice referatur, deinde bis etiam verbis significa t «20: ov 

1 ) Secutus sum in hls verbis explicandis interprclationera Alexandri 
p. 5 9 8, 2 4 sqq. , quoniam nieliorera non potui invenlre. si óì rò aviaov 
Gr]i(ulvfL zò avrò òifia à^Kpolv (i. e. (Trinali'!:!, rò y.oivòv aftq)OTBQ0)t', tov 
Tf [itC'Covnq y.al rov HaTXOVOq, v<A ut ait Alex.: il oh tÒ aviffov cijH(p6~ 
TfQo, òtilol), ihj fiìv (ìv (int. tÒ Xgov ^ lì-jien avTiy.itrcci rÒ) uviao)) urrt" 
y.fifdfOì' ufirpolf , y.al ?; anoQia jJofjOfl ToTq q dffy.oì'ai tÒ aviffov òvaSa 
uvat' alXfì av/ifJairfi h' (int. xò ìffov) óvoTt' (int. tw ari'ao), ottiq óvou' 
(JTjXojT ly.óv ìaxLv) iyavxCov ilvai, amq dòuraror. Sed haec explicatio, quam- 
quan» aptain cfficìt sentcntiam, adeo tamen est pei-plcxa, nt vel faciliorem 
qiiaerendam esse vel depravatum esse textum suspicer. 



/ 5. 1056 «. 437 

aréQr^oig de é| àva-y/.r^g, h. e. paritas non ea est negatio 
magni et parvi (nam arsQrjOeojg uomen h. 1. aperte latiore 
ilio sensu usiirpatum est, de quo cf. ad z/ 22. 1022* 22, ut 
idem fere sit atque aTtócpaoig, cf. Alex, ad h. 1.), quae ne- 
cessario cuivis contingat rei quae neque magna sit neque 
parva, oh yàg nàv ìaov o juì] f.iBiL,ov i] 'éXaTxov, àW ìv olg 
nécfvxsv èy.eìvcc, «20, i. e. èv roìg dey.Ti'Aoìg (cf. ad 1022^24) 
sive hv Toìg noGoìg. 

Eiusmodi ovvaTiocpàasig OTSQìjviyxù rwv ccvTLxsifiévcov, 
quae inter utrumque contrarium mediae intercedunt, etiam 
inter alia iuveniuntur contraria, velati inter album et ni- 
grum colorem medii sunt colores qui neque sunt albi ne- 
que nigri, inter bonum et malum id quod nec bonum est 
nec malum; differt autem ab bis paritatis notio, quod par 
unum est inter magnum et parvum, colores plures, definiti 
illi quidem numero, inter album et nigrum, denique quod 
medium intercedit inter bonum et malum, id perinde atque 
ipsum bonum et malum in omnibus cernitur categoriis, cf. 
ad 4. 10556 25. Distinguenda autem probe baec est avva- 
TtócfaGig, quae media est inter duo opposita, a simplice ovv- 
ccTiocpaaec, i. e. a couiuncta duarum quarumlibet rerum ne- 
gatione; veluti si cui dicere libuerit tÒ ui]Te VTiódìiua /tiiJTS 
/sìo, liaec quideQi GvvanócpaGig non est media inter cal- 
ceum et manum. Etenim intermedium non invenitur, nisi 
ubi ab altero, quod negatur, ad alterum mutationis est, quasi 
lincae, contiuuitas, itaque in iis unice rebus, quae eiusdem 
sunt generis et contraria e inter se extremos mutationis fìnes 
constituunt. — Hoc extremis dicit capitis verbis a 34: om 
àvdyy.i] de xr?.., quae bunc in modum videntur explicanda 
esse: ovx àvcr/xi] Se tovto GvuiSaiveiv (int. ovx àvayxi] tò 
avvanocpaaxóuevov dvoìv aera'^v elvai ccficforéQùìv). i) fièv 
ycco 6vva7iócfaoig (nimirum i) 6vvan6(fa6ig rov urite ^eyà- 
kov ^lì'iTe fALXoov xal rov fAi^re àya&ov fÀ,i]Te xaxov xaì oca 
TOLdVTcc) èoTi ovvanócfccaig àvrixeiuivojv, cov eon fiera^v ti 
xaì SiaOTijud ri nécfvxev eivca' rwv d' (int. olov rov vtio- 
Sì^fAaTog xcà Tr^g y^eigóg) ovx e6TL diacpoga (cf. 3. 1054*23) 
igitur nec i.ieTa^v ti nec dicc6Tr]fici)' èv dlXco ycco yévei (int. 
èoTÌv olov tÒ V7i6di]ua xaì rj y^eio) (hv al avvaTiocpdaeig, 
C')6T ovy 'èv TÒ vnoxeiuevov (cf. àavf.i^lr}Ta , 4. 1055« 7). 



438 / 6. 10566. 

Haec si probabilis est interpretatio, non est cur vel cura 
Alex. p. 601, 12 ovx eìaiv, vel cum Schw. i] post yévei b\ 
addamus. 



GAP. VI. 

Unum et multa quomodo sibi sint opposita. 

Qiiaestionem de uno et niultis, quam tetigit in princi- 
pio SLiperioris capitis, iam pertractandam sibi sumit, et pri- 
mum quideni dialectice disputans de ea ratione, quae est 
inter uninii et multa, dubitationes movet, 1056* 4 — 16, deiiide 
exposita vera rei ratione ac natura easdem dirimit — 6 32 
et ad quae oppositionum genera haec referenda sint expli- 
cat ■— 1057« 17. 

1056^ 4 al yàg — 16 ov. — eira noXlà rm évi à7i7S)q 
àvTi'/ceLTca, ait, h. e. si unus tantum et simplex est eius op- 
positionis mcy^us, quae intercedit inter unum et multa, con- 
cedere quaedam cogimur, quae manifesto sunt absurda. Multa 
enim quoniam et uni et paucis sunt opposita, si simplex ea 
est oppositio, consequitur ut idem sit unum et panca, è 4 — 6. 
Ad eandem consequentiam deferimur, si non universe multa, 
sed dualitatem contemplamur. Quae enim duo sunt, eadem 
sunt multa (quidquid enim duplex est, idem est multiplex; 
repetitur autem duplex a dualitate sicuti multiplex repetitur 
a multis); atqui duo non possunt iudicari multa esse, nisi 
relata ad unum; ergo unum est panca, />6 — 10. — Deni- 
que sicuti in longitudine longum ac breve sibi opponuntur, 
ita in multitudine multa et panca; -iam vero quidquid vel 
longum est vel breve sub universalem cadit longitudinis sivc 
linearis extensionis notionem, ac perinde quidquid vel mul- 
tum est vel paucum universali contincbitur multitudinis no- 
tione; ergo unum, siquidem paucum est, idem etiam multi- 
tudo erit, 6 10 — 16. Huic extremae argumentationi aliam 
simul inserit dnbitationem et eam deinde solvit. Dicit enim 
6 11: y.cù o av y noì.v xcà noXXà, y.aì rà TtoXXà noli). Ipse 
vulgaris usus dicendi repugnat, quominus sinc discrimine 
singularem et pluralcm numerum, multum et multa, usur- 
pari putemus: quod quidem discrimen in vulgari usu con- 
spicuum quale sit Aristotcles significat bis verbis 612: al /mj 



/ 6. 10566. 439 

TI. aQa §ia(féQH èv avve^^t bvoqìgtco et deinde ^16: oiov 
vdwQ nolv, TioXlà 8' ov. Nimirum quaecunque multa sunt, 
eadem etiam coniunctim multum possunt nominari; sed pot- 
est aliquid inultum dici, iiec tamen idem multa, quia unum 
est et continuum, neque in partes discretum (cf. J 26. 1024« 8: 
Tiavra Sé XéyETca, ècp' olg to Tiàv wg ècp' évi, hnì rovTOtg 
nàvxa wg ènì dujQTJiiivoLg' Tiàg ovrog 6 ccQL&iuógi Ticcoai av- 
rai al /Liovadsg). Eius continuitatis, non discretae in cer- 
tas ac definitas partes, exemplum affert aquam et omnino 
rò ovve^^èg evoQCGTov, ^12, vel, ut exhibet Alexander, rò ovv- 
e^èg àóoLGTOv. Possunt sane utroque modo significari ma- 
.teriae fluidae, utpote quae non definitae suis ipsae finibus 
alienis finibus facile definiantur; sed quum in eo sibi cou- 
stet Ar., ut rà vygà EvÓQiGia esse dicat, rà h,i]Qà SvgÓql- 
ora, cf. Meteor. IV 4. 3816 29. 1. 31Sà 23. I 4. 360« 24. de 
gen. et corr. I 10. 3286 17, praeferenda profecto lect. vulg. 

eV0Ql6TCp. 

b7 y.arà rà quod scripsi prò vulg. xaì rd, secutus prae- 
ter codd. ET Alex, et Bess. auctoritatem, per ipsam seuten- 
tiae rationem necessarium videbitur. Eadem et Alexandri 
auctoritate, cf. p. 602, 18, et sententiae necessitate defendi 
arbitror, quod b 15 articulum ante tioIv ornisi, nisi quis prae- 
tulerit e codd. ET scribere: wg xaì rò tioIv, quod et ipsum 
ferri potest. Praeterea autem haud scio an neglecta Ale- 
xandri auctoritate, qui cum vulg. lect. consentit, prò étl 
(hg 610 scribendum sit: èVt £t (hg e cod. E^ qui per hunc 
librum interdum meliora praebet, et cod. T. Nam licet ne- 
cessariam non dixerim liane scripturam, multo certe aptius 
universa enunciatio conformata videbitur, si hunc in mo- 
dum et scripseris et verba distinxeris: èri el cog èv f,ir/y.ec 
tÒ fxay.Qov zaì (jqcc/v, ovrojg èv 7th']&6t, rò nolv xaì òll- 
yov, xal o àv y noì.v zaì no?.Xd, xaì rd no?dcc nolv {ù 
uri Ti aqa ÒLacféoEi èv ovVE^el evoQiOzq}), rò òXr/ov nli]- 
Mg TI éoTai. Apodosis ordienda erit a verbis to òUyov. 
Eandem lectionem Schweglero probari video. 

10566 16 d?,?J 06a — 32 8vo. Soluta ea dubitatione, 
quam de. identitate numeri singularis et pluralis mulfum et 
multa iniecerat, transit ad dirimendam ipsam quae potissi- 
mum agitur quaestionem de uno et multis. Quibus quae in- 



440 /6. 1056 &. 

tercedat invicem ratio exponit facta distinctione; multa eDim 
quum dicimus vel excessum quendam significamus Dumeri 
uniiis comparati cum altero, vel omnino numerum ; illa vi ac 
potestate si haiic notionem usurparaus, opposita sunt panca, 
hac si eandem accipimus (^19 to Sa wg àgid-^óg, i. e. rò 
§k ojg àoiO^ixòg Isyófisvov nolv), opposita est nnitas ut men- 
sura; atque ipse binarius numerus, ^25, licet suapte natura 
minimus sit, tamen, quum sit numerus, multitudinis notionem 
rccipit. Ita euim opponimus inter se uiiitatem et multitudi- 
nem, ac si dicamus unum et una, album et alba, vel omnino 
ra ususTQT/uéva ngòg rò {.ikTQOV y.aì to (,utqi}t6v. Non pos- 
suut in eandem sententiam inter se coniuugi rò ^iétqov y.aì 
tÒ iLieTQi]TÓv, ut autumat Alex. p. 603, 2: rò §è fiérnov y.aì 
tÒ {.ibtqì]tÒv èy. 7iaqaXXi]Xov y.ùxai, siquidem hac ipsa dis- 
putatione tamquam opposita inter se significantiir; quare 
nisi gravius quid a librariis commissum putabimus, transpo- 
sitis verbis locus erit sanandus: rà (.iBfUTQrniiva y.aì rò fie- 

TOIjTOV TToÒg tÒ UèTQOV. 

Duplicem difficultatem intactam lectoribus relinquo, quia 
quum multa tentaverim non babeo quod prò certo afferam. 
Primum qui possit Aristoteles putare esse aliquid aTiì.Cig 
Tiolv, quum multitudinis notio relationem quondam neces- 
sario in se contineat, non assequor, cf. ad J 13. 1020«24; 
nec magis ea intelligo, quae Anaxagorae obiicit ^'28 — 32. 
— De V. àniari] fi 28 cf. Phjs. I 8. 1916 10. 

1056^32 àvTixeirai — 1057« 17 uérQov. Exposita 
vera natura eius oppositionis, quae intercedat inter unum 
et multa, Ar. monct, ad quod genus relationis baec oppo- 
sitio referenda sit, et affinia quaedam adiungit. — Oppo- 
nuntur igitur, ait (particula enim Sij hoc demonstratum et 
concessum esse notat, cf. ad 4. 1055«38), unum et multa ut 
mensura et mensuratum, baec autcm in eo sunt relativarum 
rerum genere, quae non in sua ipsarum natura relationem 
babent, scd aliunde adsciscunt, fi 34, de quo discrimine cf. 
ad /J 1.5. 1021« 26, quem ad locum ipse Aristoteles lectores 
delegai. Ea autem relativa, quorum ipsa natura et notio 
substantialis in co cernitur, quod ad aliud quid refcrun- 
tur, b. 1. (cf. 7. 1057« 37) parum accurate èvavvla appellavit 
(cf Trend. Kat. p. 124); etenim hanc debere esse sentcn- 



/ 6. 1057 «. 441 

tiam vocabuli kvaVTicc, siqiiidem hoc ipsum ab Aristotele est 
scriptum ncque inveteratae librariorum incuriae debetur, ap- 
paret ex oppositis verbis: tà §' cog ^ntovri^ì] Tigòg kmarì}- 
tÓv, Tip Xéysa&ccl ti allo TtQoq amo, 636. Ad hoc genus 
relationis et significandum et illustrandum sicuti plerumque 
praeter mensuram et mensuratum affertur scientia et scibile, 
ita etiam h. 1. additur; et quum vulgo scientia mensura esse 
iudicetur, scibile mensuratum, qui insit buie opinioni error hic 
perinde ac 1. 1053« 32 exponitur. Ncque enim scibile suspen- 
sum est e scientia nec mensuratur per scientiam, sed scien- 
tia per scibile; quare si comparaveris scientiam et scibile cum 
mensura et mensurato, scibile mensura vel unitas est, scientia 
mensuratum vel numerus; ac sicuti numerus quilibet unum 
quodammodo est ncque vero unum quodlibet numerus, ita 
scientia ipsum est scibile (est enim scientia species rei animo 
concepta sine materia, cf. de an. Il 7, 8), non scibile quod- 
vis scientia est, «7 — 12. — Ad v. ccTzodldwGiv «8 cf. 6. 
1048* 16. 

Multitudo generalis est notio (olov yévog «3), cui sub- 
iicitur notio numeri tamquam distinctae ac definitae multi- 
tudinis. Multitudo non per se, ut vox ambigua, contraria 
est paucitati, sed multitudo excedens et superans contraria 
paucitati est dicenda; ncque unitati omnino contraria est 
multitudo, sed quodammodo sane contraria est ut divisibi- 
lis natura individuae, quodammodo vero per relationem ean- 
dem unitati opponitur, quae est inter mensuratum ac men- 
suram. — Extrema verba, «14 — 17, ncque ab Aristotele 
satis piane sunt scripta et in editionibus falsa distinctione 
obscurata. Etenim ad rò fiév addendum est e superioribus 
èvavTiov èoTiv, ad rò S' autem verbum latius patens àvTi- 
TcsiTai. Et ultima verba, deleto post ccQi&fxóg colo, sic vi- 
dentur distinguenda esse et scribenda: rò d' cog noóg r^, 
waneQ èTiLOTi']fii] èniOTi]T(p, èav rj (se. i) ènLarìiurj) ciQL&uóg, 
tÒ 8' (se. kfciarriTÓv) ev Tcal fAÉxQov. Comparatur pariter 
atque in superiore disputatione scientia rei mensuratae, sci- 
bile unitati et mensurae. Parti culam autem xai, necessa- 
riam ut apta exsistat enunciati conformatio, non ex ingenio 
addidi, sed ex auctoritate Alex. p. 605, 14. 



442 / 7. 1057 a. 

CAP. VII. 

Media qtiae dicuntur {rà fuera^v) ex eodem et intei' se 
et cum contrarils sunt genere, 1057« 18 — 30, et interp