Full text of "Aristotelis opera"




From the Library of 

Charles D. Morris 
Collegiate Professor of Greek & 
Latin from 1876 to 1886 




-VNV. .U 



■■ W v 

• ^ vv 



m* 



Ki^k^-^^ 


v V.' 1 




-^ ^t"^.. ■ ' '*.^^Ht % . 


'■\\'j X 


ti i .l ' 




k'V ^ \l *_ 


^KV 


ZJBfflh 


1 ^v v V 





*. -4% 



y** 



3^ la 



'£, /y i Wc^-t~-t--*<3 



' c - * 






,C.L 



ARISTOTELES 



LATINE 



INTERPRETIBUS VARIIS. 



EDIDIT 



ACADEMIA REGIA BORUSSICA. 






REROLINI 

APUD GEORGIUM REIMERUM. 
A. 1831. 



EX OFFICINA ACADEMICA. 






r> 






? ' i£ 








ORGANON 

IULIO PACIO INTERPRETE. 

CATEGORIAE. 



1 jLLomonyma dicuntur, quorum nomen solum est commune, ad 
illud vero nomen accommodata deliuitio est diversa, qnemadmo- 
dum et homo, et quod pictum est, animal dicitur. horum namque 
nomen solum est comuiune; ad illud vero nomen accommodata 
definitio est diversa. si quis enim explicet quid sit utrumque eo- 
min qua animal est, propriam utriusque definitionem tradet sy- 
nonyma autem dicuntur, quomm et nomen est coinmune, et ad 
illud nomen accommodata delinitio est eadem, quemadmodum et 
homo et bos dicitur animal. horum enim utrumque coinmuni no- 

10 niine appellatur animal, ac definitio quoque est eadein. si qnis 
eniin tradat utriusque definitionem, quid est utrnmque qua est 
animal, eandem tradet definitionem. denominata vero dicuntur, 
qnaecunque ab aliquo, ita ut differant casu, nominis appellatio- 
nem habent, ut a grainmatica dicitur grammaticus et a fortitudine 
fortis. 

20 2. Eoram quae dicnntur alia coniuncta efferantur, alia sine 

coniunctione. coniuncta, ut homo currit, homo vincit; sine coniun- 
ctione, ut homo, bos, currit, vincit. eoruin quae sunt, alia de sub- 
iecto aliquo dicuntur, sed in subiecto nullo sunt, nt hoino de sub- 
iecto dicitur, nempe de aliquo homine, sed in subiecto nullo est. 
alia in subiecto aliquo sunt, de snbiecto autem nullo dicnntur: 
(in «ubiecto esse dico, quod cum in ahquo non qnasi pars sit, non 
potest esse sine eo in quo est) ut quaedam grammatica est in sub- 
iecto, id est in anima, sed de nullo subiecto dicitur: et hocalbum 
est in subiecto, id est in corpore, (omnis enim color est in cor- 
pore) veram de nullo subiecto dicitur. qnaedam et de subiecto 
b dicuntur et in subiecto sunt: ut scientia est in subiecto, nimirnm 
in anima, ac dicitur de subiecto, neinpe de grammatica. nonnulla 
iiec in subiecto sunt, nec de subiecto aliquo dicuntur: ut quidam 
homo, et quidam equus. nam quaecunque sunt eiusmodi, ea ne- 
que in subiecto sunt, ueque de subiecto aliquo dicuntur. Omnino 
autem indivirlua et quae sunt unum numero, de nullo quidem sub- 
iecto dicuntur : in subiecto autem quaedam eornm esse, nihil pro- 
hibet. nam quaedam grammatica ex eorum +*t nuuiero quae sunt 
in subiecto, verum de nullo subiecto dicitur. 

10 3. Cum alterum alteri attribuitur tanquam subiecto, quotcnn- 

que de attributo dicuntur, totidem et de subiecto dicentur. ut homo 
cuidam homini attribuitur, animal autem hoinini: ergo etiam ali- 
cui homini animal attribuetur. nam quidam homo et homo est et 
animal. heterogeneorum, quoram alteram sub altero non collo- 
catur diversae specie sunt etiam differentiae, ut animalis et scien- 
tiae. animalis enim differentiae sunt terrestre et bipes et volucre 

20 et aquatile, quarnm nulla est differentia scientiae : non enim scien- 
tia a scientia differt eo quod bipes sit. subalternorum autem ge- 
nerain nihil prohibet easdem differentias esse. nam superiora in- 
ferioribus generibus attribuuntur. quare quotcunque attributi dif- 
ferentiae sunt, totidem etiam subiecti erant. 

4. Eorum quae sine omni coniunctione dicuntur, nnumquod- 
que aut substantiain significat aut quantum aut quale aut ad aliquid 
aut ubi aut quando aut situm esse aut habere aut agere aut pati. est 
antem substantia, ut typo dicam, velut homo, eqnus. quantum, ut 
quod est duoram vel trium cubitorum. quale, ut album, gramma- 

2 tktun. ad aliquid, ut duplum, dimidium, maius. ubi, ut in foro, 



in Lyceo. qnando, ut heri, superiore anno. silum esse, nt iacet 
sedet. habere, ut calceatum esse, armatum e.sse. facere, ut secare 
urere. pati, ut secari, uri. singula autem quae dicta sunt ipsa per 
se accepta nec affirmant nec negant, sed eoram mutiia coniun- 
Ctione affirmatio vel negatio fit. omnis enim affirmatio vel nega- 
tio videtur aut vera aut falsa esse. eorum autem, quae sine ouini 
coniunctione dicuntur, nihil est aut verum aut falsum, ut homo, io 
album, currit, vincit. 

5. Substantia autem, quae maxime proprie et primum et ma- 
xime dicitur, ea est quae neque de subiecto aliquo dicitur neque 
in subiecto aliquo est, ut quidam homo et quidain equus. secun- 
dae autem substantiae dicuntur species in quibus speciebus insunt 
quae primum substantiae dicuntur, hae, inquain, species, et ha- 
ruin specierum genera, nt quidam homo est, tanquam in specie, 
in homine : genus vero speciei est animal. hae igitur secundae 
substantiae dicuntur, ut hoino et animal. iam vero perspicuum ex 
dictis est, eorum quae de subiecto dicuntnr, necesse esse et no- 20 
men et definitionem attribui subiecto. ut hoino de subiecto dici- 
tur aliquo hoinine, attribuiturque alicui homini etiam nomen ho- 
minis : nam hoininem alicui homini attribues. sed et definitio ho- 
minis alicui homiui attribuetur: nam quidam homo et hoino est 
et animal. quare et nomen et definitio attribuetur subiecto. eo- 
ram vero quae sunt in subiecto, pleraque sunt quoram neque 
nomen neque definitio attribuitur subiecto. q\iorandam autem no- 
men nihil prohibet aliquando attribui subiecto, definitionem vero 30 
impossibile est. ut albuin, cum sit in subiecto, nempe in corpore, 
attribuitur subiecto, quia corpus album dicitur; definitio vero albi 
nunquam corpori attribuetur. cetera vero omnia vel de subiectis 
dicuntur primis substantiis, vel in subiectis eis sunt. quod qui- 
dem ex singulis praepositis perspicuum fiet. utputa animal ho- 
mini attribuitur: ergo etiain alicui homini attribuetur. nam si ne- 
mini singulorum hoininum , omnino nec homini attribuetur. rur- b 
sus color est in corpore : est igitur etiam in aliquo corpore. nam 
si in nullo singuloruin corporum est, omnino in corpore non est. 
itaque reliqua omnia vel de subiectis primis substantiis dicuntur, 
vel in eis subieotis insunt. ergo nisi primae substantiae sint, ce- 
teraram rerum nulla esse potest. secundaram vero substantiaram 
species est magis substantia quam genus , quoniam est propius pri- 
mam substantiam : si quis enim explicet quid sit prima substantia, 
apertius et magis proprie explicabit tradens speciem quam genus. 10 
veluti quendam hoininem explicans, planius explicabit tradens 
hoininem quam animal: illud enim magis proprium est cuiusdam 
hominis, hoc vero communius. et quandam arborem exphcans 
apertius et magis proprie explicabit tradens arborem quam plan- 
tam. praeterea primae substantiae quia ceteris omnibus rebus sub- 
iiciuntur, et cetera omnia his attribuuntur aut in eis insunt, pro- 
pterea maxime substantiae dicuntur. sed quam rationem habent 
priinae substantiae ad cetera omnia, eandem habet species ad ge- 
nus: subiicitur namque species generi: nam genera speciebus at- 20 
tribuuntur, species autem generibus vicissini non attribuuntur. 
quare ex his quoque fit ut species sit magis substantia quam ge- 
nus. ipsarum autem specierum quaecunque non sunt genera, nulla 
est magis, substantia quam altera. non magis enini pi oprie expli- 

A 



CATEGORIAE. 



nia vero quae sunt ad aliquid, referuntur ad ea qnae reciprocantur, 

30 ut servus dicitur domini servus, et doininus aervi dominus; necnon 
duplum dimidii dupluin, et diinidium dupli diniidium; item maius 
minore maius, ct minus maiore minus. itidciu se res habet et ui 
aliis, praeterquam quod iuterduin casu differunt in locutione, ut 
scientia dicitur scibiiis scientia et scibile scientia scibile, item sen- 
sus sensibilis sensus ac sensibile sensu sensibile. yerum aliquando 
non Tidebuntur reciprocari, si non apte id tradituin sit ad quod 
refertur, sed tradens peccaverit, ut ala si ad avem referatur, non 
7 reciprocatur, nec dicitur avis alae , quia non apte primum adhibi- 
tum fuit, id est ala ad avem. non enim qua est avis, ala ipsius di- 
citur, sed qua est alatum, quandoquidem alae dicuntur multarnm 
aliarum rerum, quae non sunt aves. quare si apte adhibitum fuerit, 
etiam reciprocatur, ut ala dicitur alati ala et alatum ala alatmn. ac 
fortasse interdum nomina fingere necesse est, nempe si nomen po- 
situm non sit ei ad quod apte adhiberi posset, ut clavus si ad na- 
vem referatur, non est conveniens traditio, quia non qua navis est, 

10 eius clavus dicitur, cum sint naves quaedam quarnm non snnt clavi. 
iccirco non reciprocatur : navis enim non dicitur clavi navis. sed 
fortasse aptior erit traditio, si ita tradatur, clavus clavati clams, aut 
quovis alio uiodo, quia nomen positum non est. ac reciprocatur, 
si apte traditum sit: nain clavatuin est clavo clavatum. itidenique 
se res habet et in aliis, ut caput aptius utique capitati dicetur quam 
animalis, quia non qua est aniinal, habet caput, cum multa animalia 

eo capite careant. ac fortasse potest aliquis ita facillime accipere ea 
quibus nomina imposita non sunt, si a priinis imponat nomina 
etiam iis cuin quibus reciprocantur, ut in his quae antea dicta sunt, 
ab ala alatuin et a clavo clavatum. quaecunque igitur sunt ad ali- 
quid, si convenienter adhibeantur, ad ea referuntur quae secum 
reciprocantur. nam si ad id quodvis adhibeatur, non ad id ad quod 
dicitur, certe non reciprocatur. dico autem, ne eorum quidein quae 
coustat referri ad ea quae reciprocantur, etiainsi noinina eis impo- 
sita sint, ullum reciprocari, si ad aliquod accidens adhibeatur, non 
ad id ad quod dicitur, ut servus nisi domini dicatur servus, sed ho- 

30 minis vel bipedis vel cuiusvis talis rei, non reciprocatur, quia non 
est conveniens traditio. quod si apte traditum sit ad quod refer- 
tur, ceteris omnibus quae sunt accidentia demtis ac solo hoc re- 
licto ad quod apte adhibitum est, semper ad id referetur. utservus 
si refertur ad dominum demtis omnibus aliis quae accidunt do- 
mino, veluti bipedem et aptum ad discendum et hominem esse, 
hoc tantum reblcto , eum esse dominum , semper servus ad ipsum 
h referetur: servus enim doinini servus dicitur. quod si minus apte 
traditum sit id ad quod refertnr, demtis aliis ac relicto hoc solo 
ad quod adhibebatur, non referetur amplius ad ipsuin. referatur 
eniin servus ad hominem et ala ad avein, ac separetur ab homine 
eum esse dominuin : non enim amplius servus ad hominem refe- 
retur, quia nisi sit doininus, non est servus. itidem etiam ab ave 
seiungatur alatum esse : nam ala in relatorum nuinero amplius non 

10 erit, quia nisi sit alatum, ne ala quidem erit alicuius. quare opor- 
tet id tradere ad quod apte refertur. et si verbum posituin sit, fa- 
cilis est traditio: sin minus, necesse est fortasse nomen fingere. 
quodsi ita adhibeantur, perspicuum est, oinnia quae sunt ad ali- 
qiiid, referri ad ea quae reciprocantur. videntnr autem, qnae sunt 
ad aliquid, simul natura esse. quod sane in plerisque veruin est: 
simul eniui est dupluin et dimidium, et cnm est dhnidiuin, est etiam 
duplmn; et cuin est dominus, est servus, et cum est servns, est 
dominus. similis est aliomm ratio. mutuo qnoque haec se tollnnt: 

20 nisi eniin dupium sit, non est diniidium; et nisi dimidium sit, non 
est duplum. eadein est ceterorum ratio, quae sunt eiusmodi. sed 
non in omnibus iis quae sunt ad aliquid, videtur hoc verum esse, 
ra siinul esse natura. nain scibile videri possit prius esse quam 
scientia, quia pleruinque , cuin res antea cxtiterint, earuin scien- 
tias nancisciinur: in paucis enim aut nullis rebus videre aliquis 

1)ossit nna cum scibili scientiam ortam esse. praeterea scibile sub- 
atuin simul tollit srientiam, scientia vero sublata rem scibilem si- 
30 mnl non tollit, quia nisi sit scibile, non est scientia. si tamen 
scientia non sit, nihil prohibet scibile esse, ut circuli quadratura 
si est scibile, scientia qiiidem eius uonduin est, ipsum autcm est 



scibile. praeterea sublato animali non erit scientia, sclbllia vero 
multa esse contingit. similis est ratio eonim quae ad sensum per- 
tinent. nam sensile prius sensu videtur esse : sensile enim subla- 
tum simul tollit sensum, sensus vero sublatus sensile siinul non 
tollit. nain sensus circa corpus et in corpore sunt: sensili yero 
sublato tollitnr etiam corpus, siquidem in rerum sensibilium nu- 8 
mero est etiam corpus; et si corpus non sit, tollitur etiam sensus. 
quare sensile sublatum simul tollit sensum. sensus autem sublatut 
non simul tollit sensile, quia sublato animali sensns tollitur, seu- 
sile autem nihilominus erit, ut corpus, calidum, dulce, amarum, 
et cetera oinnia quae sub sensum cadunt. praeterea sensus fit 
una cuni eo quod sentiendi vi praeditum est: simul enhn fit ani- 
mal et sensus. sensile autem est antequam aniinal aut sensus sitc 
ignis etenim et aqua et cetera eiusmodi, ex quibus aniinal con- io 
stat, sunt etiam antequam omnino anirnal aut sensus sit, quamob- 
rem prins sensu sensile videri potest. sed dubitari potest utrum 
nulla substantia in eorum quae ad aliquid referuntur numero esse 
dicatur, quemadmoduin videtur, an hoc contingat in quibusdam 
secundis substantiis. sane in primis substantiis verum est, quia 
nec totae primae substantiae nec partes earum ad aliquid referun- 
tur. nam quidam hoino non dicitur alicuius quidam homo, nec 
quidam bos alicuius quidam bos. eadem est ratio partium : nam 
quaedam manus non dicitur alicuius quaedain manus, sed alicuius 
manus; et quoddam caput non dicitur alicuius quoddam caput, 20 
sed alicnius caput. itidemque se res habet etiain in plerisque se- 
cundis substantiis, ut hoino non dicitnr alicuius honio, nec bos 
alicuius bos, nec lignum alicuius lignum; sed dicitur alicuins pos- 
sessio. quae igitur eiusmodi sunt, perspieuum est non esse in eo- 
rum numero qnae ad aliquid referuntur. verum de quibusdain se- 
cundis substantiis est dubitatio, ut caput dicitur alicuius caput, et 
manus dicitur alicuius manus, et cetera eiusmodi. quare haec vi- 
deri possunt esse ad aliquid. ergo si satis commode relatorum de- 
finitio tradita est, aut valde difficile aut impossibile est ostendere 30 
nullum substantiam in eorum numero esse dici quae ad aliquid re- 
feruntur. si vero non satis commode, sed ad aliquid sunt quorum 
essentia nihil aliud est quain ad aliquid modo quopiam esse affe- 
ctum, fortassis aliqnid ad haec responderi poterit. prior autem 
definitio convenit quidem omnibus iis quae sunt ad aliquid : sed 
non idem est, eorum essentiam esse ad aliquid, et ipsa id quod 
sunt ad alia referri. atque ex his manifestum est, si quis definite 
quippiam noverit quod sit ad aliquid, etiam id ad quod refertur 
eum definite cogniturum esse. ac perspicuum quidein ex his est, 
quod si quis novit hoc aliquid esse relatum, relatorum autem es- 
sentia nihil aliud est quam ad aliquid modo quopiain esse affe- 3 
ctum, etiam illud novit ad quod hoc est aliquo modo affectum. 
etenim si omnino id ignoret ad quod hoc est aliquo modo affe- 
ctum, ne an sit quidem aliquo modo ad aliquid affectum cogno- 
scet. sed et in singulis hoc est perspicuum, ut si quis definite no- 
vit hoc aliquid esse duplum, etiam cuius duplum sit, statim de- 
finite novit, quia si nullius definite scivit hoc esse duplum, neque 
an duplum sit omnino novit. itidemque si novit hoc aliquid esse 
honestius, etiani quo honestius est, statim definite necesse est eum 
cognoscere ob eandem rationem. neque indefinite cognoscet hoc 10 
esse deteriori honestius: nam quod est eiusmodi, suspicio est, non 
scientia, quippe cuin non exquisite sciat esse honestius deteriori: 
quoniam, si ita contingit, nihil est eo deterius. quocirca perspi- 
cuuin est necesse esse, tit qui aliquid eoruin quae cum aliquo con- 
femntur, definite cognoscit, illud quoque ad quod refertur defi- 
nite cognoscat. sed capnt et manum et cetera eiusmodi, quae 
sunt substantiae , ipsa quidem id ipsum quod sunt definite cogno- 
scere licet, id vero ad qnod referuntur, non necesse est cogno- 
scere. cuius enim sit hoc caputjiut cuius sit haec manus, non est 
necesse scire definite. quare haec non possunt esse in iis quae ad 
aliquid referuntur. si vero haec non sunt in iis quae referuntur 20 
ad aliquid, utique vere dicitur nuliam substantiam esse in iis quae 
refemntur ad aliquid. fortassis autem difficile est eum de huius- 
modi rebus certum aliquid affirmare, qui non saepius in eis ver- 
satus sit. verum de his singulis dubitasse non est inutile. 



CATEGOiUAE. 



8. Quatitatem appello, ex qua aliqul dicuntnr esso quales, 
qualitas autem in eorum numero est quae multifariam dicuntur. 
una igitur species qualitatis habitus et affectio nnncupatur. habi- 
tus ab affectione differt, quia est res diuturnior et permanentior, 

30 cuiusmodi sunt scientiae et virtutes. nam et scientia videtur in iis 
esse quae sunt diutuma et difficulter amoventur, si quis vel me- 
diocriter scientiain acceperit, nisi inagna mutatio fiat a morbo vel 
aliquo alio eiusmodi casu. itidemque virtus, ut iustitia et tempe- 
rantia et id genns cetera, non videtur facile amoveri aut mutari 
posse. affectiones vero dicuntur quae facile moveri possunt et 
cito mutantur, ut calor et frigus, nec non morbus et sanitas et 
cetera eiusmodi. his enim homo est aliquo modo affectus; sed 
cito mutatur, dum ex calido frigidus fit et ex sanitate in aegritu- 
9 dinem incidit. eadem est aliarum affectionum ratio. nisi et ha- 
rum quaepiam longinquitate temporis quasi naturalis evaserit et 
immedicabilis sit aut difficillime amoveri possit; quam aUquis, ut- 
pote iam habitum effectum, merito habitum appellaverit. perspi- 
cuum autem est haec debere habitus vocari, quae sunt diuturniora 
et difficilius amoventur: nam qui scientiarum dogmata non admo- 
dum tenent, sed facile dimoveri possunt, eos non aiunt habere 
habitum , quanquam affecti sunt aliquo modo secundum scientiam 
vel deterius vel melius. quamobrein differt habitus ob affectione, 

10 quia haec facile amoveri potest, ille est diuturnior nec facile mu- 
tatur. at vero habitus stmt etiam affectiones: contra vero affe- 
ctiones non necessario snnt habitus. nam qui habent habitus, sunt 
etiam iis aliquo modo affecti: qui vero affecti sunt, non omnino 
etiam habitum habent. alterum genus qualitatis est, ex qno ad pu- 
gilatum cursumve aptos aut ad sanitatem morbumve proclives esse 
dicimus, et omnino quaecunque secundum naturalem vim aut im- 
becillitatem dicuntur. non enhn singula haec dicuntur, quia sint 
aliquo modo affecta, sed quia naturalem vim aut imbecillitatem 
habent ad aliquid facile faciendum aut nihil patiendum. ut pugi- 

20 lares sen apti ad pugilatum, et cursorii seu apti ad cursum dicun- 
tur, non quia sint affecti aliquo modo, sed quia naturalem facul- 
tatem habent ad aliquid facile efficiendnm. valentes autem seu 
salubri corpore dicuntur, quia naturalem vim habent ne quid fa- 
cile a quibuslibet patiantur. valetudinarii vero, quia naturalem 
imbccillitatem habent ne quid facile a quibuslibet patiantur. his 
similia sunt durum et molle. durum enim dicitur, quia naturalem 
vim habet ne facile secetur, molle autem, qnia ad hoc ipsum irn- 
becillitatem habet. tertium genus qualitatis sunt patibiles qualita- 

30 tes et passiones, ut dulcedo, amaror, acerbitas, et quaecunque 
sunt in eodem genere; item calor, frigus, albor, nigror. has igitur 
esse qualitates perspicuum est. nam quae eas recipiunt, ab eis di- 
cuntur qualia, ut mel, quia suscipit dulcedinem, dicitur dulce, et 
corpus dicitur allmin, quia recipit alborem. itidemque in aliis res 
se habet. patibiles autem qualitates dicuntur, non quod ipsa sub- 
b iecta qualitates recipientia quicquain patiantnr: nec enim mel eo 
quod aliquid patiatur, dicitur dulce, nec aliud quippiam tale. si- 
militer calor et frigus patibiles qualitates dicuntur, non quod ipsa 
subiecta, a quibus recipiuntur, aliquid patiantur; verum quia in 
sensibus omnes dictae qualitatis sunt passionis effectrices, iccirco 
patibiles qualitates dicuntur. nam dulcedo passione quadam affi- 
cit gustum, et calor tactum, et similiter aliae. albor vero et ni- 

10 gror et ceteri colores non eodem modo, quo ea quae dicta sunt, 
patibiles qualitates dicuntur, sed quia a passionibus producti sunt. 
multas igitur propter passionem mutationes colorum fieri mani- 
festum est: nam pudore affectus ruber factus est, et pavefactus 
pallidus, et cetera eiusmodi. quare si quis natura sit huiusmodi 
passione affectus, consentaneum est eum simili colore praeditum 
esse. nam quae nunc, dum pudefieret, affectio circa corpus fie- 
bat, eadein affectio in naturali constitutione fieri potest, adeo ut 

20 natura etiam similis color fiat. quaccunque igitnr talia symptomata 
principinm sumserunt ab aliquibus passionibus quae non facile 
amoveri possunt sed permanent, patibiles qualitates dicuntur. sive 
enim in naturali rei constitutione pallor aut nigror fiat, qualitates 
dicuntur: quales enim ex eis appellamur. sive ob longum mor- 
bum aut aestum eidem accidit pallor vel nigror, nec facile emen- 



dantur, aut per totum vitam permanenl, qualitates etiam hac di- 
cuntur, quia similiter quales ab eis dicimur. quaecunque vero ab 
iis fiunt quae facile dissolvuntur et cito corriguntur, passiones no- 
minantur, non qualitates, quia quales quidam ab eis non dicuntnr. 30 
neque enim erubescens quia pudefit, ruber dicitur; nec pallescens 
quia timet, pallidus, sed potius dicitur aliquid passus esse. quo- 
circa quae eiusmodi sunt, passiones quidem dicuntur, non tainen 
qnalitates. similiter etiam in anima patibiles qualitates et passio- 
nes dicuntur. nam quaecunque in ipso ortu statim a quibusdam 
passionibus, quae non facile ainoveri queunt, effecta sunt, quali- 
tates dicuntur, ut amentia et ira et cetera eiusmodi. quales enim 10 
ab his dicuntur, nempe iracundi et amentes. similiter quaecunque 
aliae sunt amentiae non naturales, sed quibusdam aliis casibus ef- 
fectae, ita ut non facile mutari aut nullo modo amoveri possint, 
hae quoque vocantur qualitates, quia quales ab eis dicuntur. quae 
vero ab iis fiunt quae facile et cito corriguntur, passiones appel- 
lantur, veluti si quis molestia affectus fiat iracundior. non enim 
dicitur iracundus, qui in huiusinodi perturbatione iracundior est, 
sed potius dicitur quippiara passus esse. quare quae sunt eiusmodi, 
passiones quidem dicuntur, qualitates autem non item. qnartum 10 
vero genus qualitatis est figura et circa quamque rem consistens 
forma, ut triangnlus et quadratum, praeterea rectitudo et obliqui- 
tas, et si quid his simile est, quia secundum singula haec quale quip- 
piam dicitur. nam triangulum aut quadratum esse quale quiddam 
dicitur, necnon rectum aut obliqnum. sed et secundum formam 
unumquodque dicitur quale. rarum autem et densum et asperum 
et laeve videri possunt quale quiddam significare. sed apparet 
haec aliena esse a qualis divi»ione. situm enim quendam partium 30 
videtur potius utrumque declai are : densum enim dicitur, quia par- 
tes sibi invicem propinquae sunt, rarum antem, quia distant a se 
invicem, et laeve quidem, quia partes in rectum quodammodo 
positae sunt, asperum autem, quia alia eminet alia superatur. for- 
tassis autem et quidam alius qualitatis modus esse videbitur: sed 
hi sunt qui maxime fere in usu versantur. qualitates itaque sunt 
hae qnas diximus. qualia vero sunt quae ab eis denominantur vel 
quovis alio modo ab eis dicuntur. pleraque igitur ac fere omnia 
denominantur, ut ab albore albus et a grammatica grammaticus et 30 
ab iustitia iustus. eadem est ceterorum ratio. quaedam vero, quia 
non sunt posita qualitatibus noinina, non possunt ab eis denomi- 
nari, ut cursorius et pugilaris, qui secundum naturalem potestatem 
dicitur, a nulla qualitate denominatur, quia non sunt imposita no- b 
mina qualitatibus, secundum quas hi dicuntur qnales, sicut impo- 
6ita sunt scientiis, secundum quas pugiles aut palaestrici ob affe- 
ctionem dicuntur. pugilaris enim scientia dicitur et palaestrice, 
a quibus denominantur qui affecti sunt. interdum vero etiam no- 
mine qualitati posito non denominatur quod secundum enm dici- 
tur quale. ut a virtute dicitur <nrou5w.ib?, id est virtnte praeditus : 
nam eo quod virtutem habet, o-xovftxTos seu virtute praeditus dici- 
tur, sed non denominatur a virtute. veruin hoc non in multis con- 
tingit. qualia igitur dicuntur, quae a dictis qualitatibus denomi- io 
nantur vel quovis alio modo ab eis dicuntur. inest autein contra- 
rietas in qnalitate, ut iustitia iniustitiae contraria est et albor ni- 
grori, et itidem cetera. quinetiam quae ab eis qnalia dicuntur, 
ut iniustum iusto et album nigro. sed non in omnibus hoc con- 
tingit: nain ilavo aut pallido aut eiusmodi coloribus nihil est con- 
trarium, cum sint qualia. praeterea si contrariorum alterum sit 
quale, etiain reliquum erit quale. hoc autem ex singulis perspi- 
cutiui est percurrenti alias categorias. verbi gratia, si iustitia est 20 
ininstitiae contraria, et iustitia est qualitas, certe etiam iniustitia 
est qualitas, quia nulla alia categoria conveniet iniustitiae: id est 
nec quantitas nec ad aliquid nec ubi, nec omnino eiusmodi quip- 
piam praeter qualitatem. itidem se res habet etiam in aliis quae 
sunt contraria in qualitate. recipiunt autem qualia intentionem 
et remissionem : album enim magis et minus alternm altero dici- 
tur, et iustum alterum altero magis et minus. qninetiam uiium et 
idem recipit incrementum: quod enim candidnm est, candidius 
fieri potest. non omnia tamen, sed pleraque ita se habent. nam 30 
dubitare quispiam possit an iustitia magis et nihms qnam alia iueti- 



CATEGORIAE. 



tia dicatur, siiniliterque dubitari potest de alils affectionibus. qui- 
dam enira de huiusmodi rebus duhitant, et iustitiam iustitia non 
admodura aiunt magis et minus dici, nec sanitatem sanitate; sed 
minus alterum altero habere sanitatis inquiunt, et iustitiae minus 

11 alterum altero habere, itidemque minus grammaticae et aliarum 
affectionura. qnae vero ab his dicuntur qualia, sine dubitatione 
recipiunt contentionera et remissionem: nam magis grammaticus 
alter altero dicitur et iusUor et sanior, et in aliis itidem se res ha- 
bet. trianguius vero et quadratum non videntur recipere inten- 
tionem et remissionem, nec ulla alia figura: nam quae recipiunt 
trianguli et circuli definitionem , omnia aeque trianguli aut circuli 
sunt. ex iis autein quae non recipiunt eandem definitionem , non 

io dicetur alteruin altero magis tale: nihilo euim magis quadratum 
quam altera parte longius est circulus, cum neutmm recipiat cir- 
culi definitionem. simpliciter autera, nisi ambo recipiant rei pro- 
positae definitionem, non dicetur alteruin altero magis tale. ita- 
que non omnia qualia recipiunt intentionem et remissionem. ni- 
hil igitur ex iis quae dicta sunt, est proprium qualitatis. sirailia 
vero ant dissirailia secundum solas qualitates dicuntur: simile enim 
alterum alteri non est alia ratione quam qua est quale. quare pro- 

bo prium qualitatis fuerit simile vel dissimile secundum eam dici. non 
oportet autem commoveri et vereri ne quis dicat nos, cum de 
qualitate dicere institueriinus, multa qixae ad aliquid referuntur con- 
nuinerasse, quoniam habitus et affectiones dicebamus esse ad aliquid. 
fere enim in eiusmodi omnibus genera dicuntur ad aliquid, singu- 
lorum autein nihil est aliquid. nam scientia cum sit genus, id quod 
est, alterius dicitur: alicuius enim scientia dicitur. singularum autem 
tcientiaruin nulla id quod est alicuius dicitur, ut grammatica non 
dicitur alicnius grammatica, nec musica alicuius musica. nisi forte 

30 ratione generis hae quoqne dicuntur ad aliquid, ut grammatica di- 
citur alicuius scientia, non alicuius grammatica, et musica alicuius 
scientia, non alicuius musica. quare singulae scientiae non sunt 
ad aliquid. dicimnr autem quaies ex scientiis singulis, quoniam 
has haberaus; et scientes dicimur eo qnod singularum sciejitiarum 
aliquas habeinus. quocirca qualitates sunt hae singulae, a quibus 
dicunur quales: sed hae non sunt in iis quae refernntur ad ali- 
quid. praeterea si idein sit quale et ad aliquid, nihil absurditatis 
est in ntrisque generibus id connumerari. 
b 9- Agere et pati recipiunt contrarietatem et contentionem ac 

remissionem. nam calefacere et refrigerare sunt contraria, necnon 
calefieri et refrigerari; item laetari ac dolere. itaque recipiunt con- 
trarietatem. et intentionem ac remissionem. calefacere enira licet 
magis et rainus, et calefieri magis et minus, et dolere magis et mi- 
nus. agere igitur et pati recipiuut intentionem et remissionem. 
haec de his dicta sint. dictum est autem et de eo quod est situm 

10 esse, in iis qnae sunt ad aliquid, nempe id a positionibas denomi- 
nari. quod vero ad reliquas categorias, id est quando ubi habere: 
quoniam manifestae sunt, nihil aliud de eis dicitur qnam quae ini- 
tio dicta fuerunt, quod habere quidem significat calceatum esse, 
armatum esse: ubl, ut in Lyceo, in foro; et cetera quae de his 
dicta sunt. 

40. De propositis itaqne generibus sufficiunt quae dicta sunt. 
iam de oppositis, quotmodisopponisoleant, dicendum est. diciturau- 

!0 temalterura alteri opponi quadrifariain, vel ntad aliquid, velut con- 
traria, vel ut privatio et habitus , vel ut affinnatio et negatio. sic au- 
tera opponitur horum unumquodque, ut typo dicam, ut ad aliquid, 
veluti dupliuu dimidio; ut contraria, veluti malmn bono; ut priva- 
tio et habitus, veluti caecitas et visus; ut aflirmatio et negatio, ve- 
lntisedet — non sedet. quaecunque igitur ut ad aliquidopponuntur, 
ld ipsuin quod sunt, oppositomm dicuntur, aut quoinodocunque ali- 
ter ad ea refemntur. ut duplum dimidii id ipsura quod est alterius 
dicitur: alicuius enim duplum dicitur. scientiaquoquescibiliopponi- 
turut ad aliquid; diciturque scientia idipsum quod est ipsius scibilis. 

*o et scibile quoque id ipsum quod est ad opposituin refertur, nempe 
ad scientiam: nam scibile dicitur aliquo scibile, nempe scientia. 
quaeennque igitur opponuntur ut ad aliquid, id ipsura quod sunt 
oppositornm esso dicuntur, ant quomodocunqne inter se refemn- 
tur. quae vero oppommtur ut contraria, id ipsum quod sunt, ne- 



quaquam sui invicem dicuntur, sed contraria inter se dicuntur. 
neque enim bonum dicitur uiali bonum , sed contrarium, nec al- 
bum nigri album, sed contrariura. quare hae oppositiones inter 
se differant. quaecunqne vero contraria eiusmodi sunt ut necesse 12 
sit eoruin alterum in eis inesse, in quibus natura comparatum est 
ut insint aut quibus attribuuntur, inter haec contraria nihil est in- 
teriectum. quorum autem non est necesse alteram inesse, in ho- 10 
rum medio est omnino aliquid collocatum. utputa natura compa- 
ratum est ut morbus et sanitas sint in corpore animalis , ac necesse 
est alteram inesse in animalis corpore, vel morbum vel sanitatem. 
item impar et par numero attribuitur, ac necesse est alteruin nu- 
mero inesse, aut impar aut par. atque nihil est his interiectum, 
nec morbo et sanitati, nec impari et pari. quoram vero non est 
necesse alteram inesse, in horum medio est aliquid. utputa natura 
comparatuin est ut nigram et album sint iu corpore, neque ne- 
cesse est alteram eorum in corpore inesse, quia non omne corpus 
est vel albura vel nigmm. item improbum et probum attribuitur 
et animali et aliis multis, neque necesse est horum alteram in iis 
inesse quibus attribuitur, quia non omnia improba aut proba sunt. 
et est aliquid in horum medio , ut albi et nigri fuscura et pallidura 
et quicunque alii colores sunt; improbi autem et probi, quod ne- 
que est improbum neque probum. in nonnullis igitur sic se res 20 
habet ut nomina mediis sint imposita, ut albi et nigri media sunt 
fuscum et pallidum et quicunque alii colores sunt. in quibusdam 
vero haud facile est, id quod est in medio nomine demonstrare, 
sed utriusque extremi negatione definitur quod est in medio, ve- 
luti quod neque bonum est neque malura , et neque iustum neque 
iniustum. privatio autera et habitus dicitur circa idem aliquid, ut 
visus et caecitas circa oculum. et ut in universuin dicam, in 
quo natura comparatum est ut habitus sit, circa hoc dicitur horani 
utrumque esse. tunc vero dicimus singula quae habitum recipere 30 
possunt privata esse, cum in quo natura inesse debet, aut quando 
natura haberi debet, nullo modo inest. edentulum enim dicimus 
non quod non habet dentes, et caecum non quod non habet vi- 
sum, sed quod non habet quando natura habere debet. nam quae- 
dain ab ortunec visum nec dentes habent, non tamen dicuntur eden- 
tula neque caeca. iam vero privatum esse et habere habitum non est 
privatio et habitus. nam aspectus est habitus, caecitas est privatio ; 
habere autein aspectum non est aspectus, nec caecum esse est cae- 
citas. etenim caecitas est privatio quaedam; at caecum esse est 
privatum esse, non privatio. nam si caecitas et caecum esse idem 40 
essent, utraque eidem attribuerentur. atqui hoino dicitur caecus, 
nequaquam autera homo dicitur caecitas. sed et haec, privatuin b 
esse et habere habitum, videntur opponi ut privatio et habitus. 
nam modus oppositionis est idem : ut enim caecitas opponitur aspe- 
ctui, ita etiam caecum esse opponitur ei quod est habere aspectum. 
id quoque quod sub affirmationcm et negationem cadit, non est 
affinnatio et negatio: nam affinnatio est oratio affinnans et nega- 
tio est oratio negans; ex iis vero quae sub affirmationem et nega- 
tionem cadunt, nihil est oratio, sed res. sed et haec dicuntur sibi 10 
iuvicem opponi ut affirmatio et negatio, quoniam in his quoque 
idem est modus oppositionis. ut enim affinnatio et negatio oppo- 
nuntur, veluti sedet — non sedet, ita etiam opponuntur res utri- 
que oratioui subiectae, veluti sedere aliquem et non sedere. pri- 
Tationeui autem et habituin non opponi ut ea quae sunt ad ali- 
quid, perspicuum est, quia id ipsum quod est, non dicitur oppo- 
siti. nain aspectus non est caecitatis aspectus, nec ullo alio modo 
ad id refertur. itera caecitas non dicitur caecitas aspectus; sed 20 
privatio quidein aspectus ipsa caecitas dicitur, caecitas autem aspe- 
ctus non dicitur. praeterea quaecunque sunt ad aliquid, referan- 
tur ad ea quae reciprocantur. quare etiam caecitas, si esset ad ali- 
quid, reciprocaretur cum eo ad quod refertur. sed non reciproca- 
tur, quoniam aspectus non dicitur caecitatis aspectus. ne ut con- 
traria quidem opponi ea quae secundum privationein et habitum 
dicuntur, ex his manifestura est. nam contrarioruin , inter quae 
nihil est interiectum, semper necesse est alterum inesse in quibus 
natura comparatum est ut insint aut quibus attribuuntur, siquidem 30 
intcr ea nihil erat medium , quorain aiterara necesse erat in eo iu- 



CATEGORIAE. 



esse quod suspiciendi vim habet, ut In «anitate et morbo, necnon 
hnpari et pari perspici potest. iuter quae autem est medium, nun- 
quam necesse est eorum alterum in oinni eo inesse quod susci- 
piendi viin habet: neque enim album aut nigrurn necesse est esse, 
quodcunque suscipiendi viin habet, nec calidum vel frigidum, quia 
medium aliquod inter haec esse nihil prohibet praeterea eorum 
erat aliquod medium, quorum alterum in subiecto vim recipiendi 
habente inesse necesse non erat, exceptis eis quibus natura unnm 
inest, ut igni cabdum esse et nivi albam esse. in his autein definite 

. necesse est alterum inesse, non utrumlibet. neque contingit ignem 
esse frigidum aut nivem nigrum. quare non est necesse omni sub- 
iecto suscipiendi vim habenti inesse horum alterum , sed eis solum 
quibus natura unum inest hisque definite unum, non utramlibet 
in privatione autem et habitu neutrum eorum quae dicta sunt ve- 
mm est non enim semper in eo quod suscipiendi vim habet ne- 
cesse est alterum horum inesse, quia quod natura nondum videre 
potest, id neque caecum esse neque aspectum habere dicitur. qua- 
propter haec non erunt ex eis contrariis quorum nihil est medium. 
sed neque ex eis quorum est medium , quoniam necesse est quan- 
doque ornni subiecto suscipiendi vim habenti inesse eorum alte- 

io rum. cum enim ei a natura tributum est ut visum habeat, tunc aut 
caecum aut videns dicetur. nec horum definite alteruin, sed utrum- 
libet. non est enim necesse aut caecum esse aut visum habere, 
sed alterutrum. contrariorum vero quorum est aliquod medium, 
nunquain alterum necesse est inesse in omni subiecto quod reci- 
piendi viin habet, sed in quibusdam tantum; atque in his definite 
unum, non utruinlibet. quare manifestum est neutro modo ut con- 
traria opponi ea quae secundum privationem et habitum opponun- 
tur. praeterea in contrariis, dummodo subiectum extet quod ha- 
beat vim recipiendi, potest vicissim inter se commutatio fieri, nisi 

20 si cui natura unum insit, ut ignum calidmn esse. nam et quod est 
sanum, potest aegrotare, et quod est album, nigrum fieri, et quod 
est frigidum, calefieri, et quod est caliduin, refrigerari. ex probo 
quoque improbus fieri potest, et ex improbo probus. nam impro- 
bus ad meliores exercitationes ac sennones deductus progredie- 
tur, quamvis parum, ad hoc ut melior sit. quod si semel vel par- 
vum incrementum acceperit, perspicuum est tandem eum aut per- 
fecte mutatum iri aut permultum increinenti accepturum. semper 
enim ad virtutem proclivior fit, si vel modicam progressionem ini- 
tio fecerit. quare verisimile est eum in dies maius increinentum 

30 accipere. quod si semper fiat, perfecte in contrarium habitum 
tandem eum restituet, nisi tempore excludatur. in privatione vero 
et habitu mutatio inter se vicissiin fieri nequit. nam etsi ab ha- 
bitu ad privationem mutatio fit, tarnen a privatione ad habituin 
fieri nou potest. neque enim qui caecus factus est, rursus aspexit, 
neque calvus comam recepit, uec edentulus dentes emisit quae 
b vero opponuntur ut affirmatio et negatio, perspicuum est ea nullo 
ex dictis modis opponi, quoniam in his solis necesseest semper 
alterum eorum esse venim alterum falsum. nec enim in contrariis 
necesse est seinper alterum esse verum alterum falsum, nec in eis 
quae sunt ad aliquid, nec in habitu et privatione. utputa sanitas 
et morbus sunt contraria, atque eorum neutrum est verum vel 
falsum. itidem duplum et dimidium opponuntur ut ea quae sunt 
ad aliquid; eorumque neutrum est verum aut falsum. sed neque 
ea quae dicuntur secundum privationem et habitum, ut aspectus 

10 et caecitas. et omnino eorum quae sine omni coniunctione di- 
cuntur, nullum est verum aut falsum. praedicta vero omnia sine 
coniunctione dicuntur. verum enimvero maxime videri possit tale 
quippiam contingere in eis contrariis quae coniuncta dicuntur. 
nain Socratem valere et Socratem aegrotare sunt contraria. sed 
neque in his necesse est semper alterum verum altemm falsum 
esse. cuin enim Socrates est, altcrum est verum alterum falsum, 
cnin autem non est, utraque sunt falsa, quia nec venim est Socra- 

20 tem aegrotare nec valere, cuin oinnino ipse Socrates non sit. in 
privatione autem et habitu, cuin omnino subiectuin non est, neu- 
truin est verain. cum vero subiectum est, non semper altemm est 
verum alterum falsum. nain Socratem visu praeditum esse et So- 
cratem caecum esse opponuntur ut privatio ct habitus. curnque So- 



crates est, non est necesse altenim et.se vertnn aut falsum. qnando 
enim nondum secundum naturam habere debet, utraque falsa sunt. 
cum vero Socrates omnino non est, sic qnoque utraque sunt falsa, 
eum visu praeditum esse et eum caecum esse. -veruin in affinna- 
tione et negatione semper, sive Socrates sit sive non sit, altemm 
ent verum alterum falsum. nam Socratem aegrotare et non aegro- 30 
tare, cum ipse Socrates est, perspicuuin est alterum horum esse 
verum alterum falsum. similiterque cum non est Socrates : eum 
enim aegrotare, qnando non est, falsum est, non aegrotare autem 
est verum. quare his solis, quae opponuntur ut affirmatio et ne- 
gatio, proprium est semper alterum eomm verum vel falsuin esse. 

11. Bono contrarium necessario est malum. atque hoc nia- 
nifestum est singularum rerum inductione. ut sanitati contrarius 
est morbus et iustitiae iniustitia et fortitudini ignavia et cetera si- 14 
militer. malo autem interdum bonum est contrarium, interdum 
malum. nam defectui qui est malum, exsuperantia est contraria, 
quae est malum. mediocritas vero, quae similiter utrique est con- 
traria, bonum est in paucis autem hoc viderc licet, sed in pluri- 
mis semper malo bonum est contrarium. praeterea non necesse 
est, si contrariorum alterum sit, etiam reliquum esse: nam oinni- 
bus bene valentibus sanitas erit, non morbus. itemque si omnes 
albi sint, albor erit, non nigror. praeterea si Socratem valere et 10 
Socratem aegrotare contraria sunt, nec simnl contingit utraque 
contraria eidem inesse, fieri non potest ut cum alterum contra- 
rium sit, etiam reliquum sit cum eniin vemm est Socratem va- 
lere, non potest esse veruin Socratem aegrotare. manifestum vero 
est natura ita comparatum esse ut contraria sint circa idem vel 
specie vel genere. natura enim comparatum est ut morbus et sa- 
nitas sit in corpore animalis, albor autem et nigror simpliciter in 
corpore, iustitia vero et iniustitia in anima hoininis. necesse est 
autem omnia contraria vel in eodein genere esse , vel in contrariis 20 
generibus, vel ipsa genera esse. album enim et nigrum sunt in eo- 
dein genere, quia color est eorum genus; iustitia vero et iniustitia 
sunt in contrariis generibus: nain illius genus est virtus, huius vi- 
tium; bonum autem et malum non sunt in genere, sed ipsa sunt 
genera aliquorum. 

12. Prius aliud alio dicitur quadrifariam. primum ac maxime 
proprie ratione temporis , ex quo aliud alio vetustius et antiquius 
dicitur: nam antiquius et vetustius dicitur, quia tempus longius est. 
secundo quod non reciprocantur secundum existendi consecutio- 30 
nem, ut unum duobus est prius: nam si duo sunt, statim sequitur 
unum esse; quodsi unum est, non est necesse duo esse. quare non 
reciprocatur, ut, si unum sit, sequatur reUquum esse. prius autem 
videtur id esse a quo non reciprocatur existendi consecutio. ter- 
tio ratione ordinis prius dicitur, ut in scientiis et orationibus. nam 
ordine prius et posterius inest in scientiis demonstrativis. ele- 
menta namque sunt ordine priora descriptionibus. et in gramma- 4 
tica elementa sunt priora syllabis. similiterque in orationibus, quo- 
niam prooemium ordine prius est narratione. praeter ea qnae 
dicta sunt, quod est melius et praestantius, id videtur esse natura 
prius. multi etiam dicere soliti sunt priores apud se esse, quos 
magis honornnt magisque diligunt. sed hic modus est omnium fere 
maxime alienus. qui igitur modi prioris nsurpantur, fere tot sunt io 
sed praeter modos commemoratos videri potest etiam alius esse 
prioris modus. eorum enim quae secundum cxistendi consecutio- 
nem reciprocantur, quod quomodocunque est causa cur alterum 
sit, merito prius natura dici potest esse autem quacdam talia ma- 
nifestuin est. nam esse hominem cnm vera de eo oratione reci- 
procatur secundnm existendi consecutionem , qiiandoquidem si 
homo est, vera est oratio qua dicimus hominem esse. et recipro- 
catur, quia si vera est oratio qua dicimus hominem esse, hoino est. 
vera autem oratio nequaquam est causa cur res sit; sed constat rein 20 
qnodammodo causam esse cur vera sit oratio : nam quia res est 
vel non est, oratio dicitur vera vel falsa. quare quinque modis 
aliud alio prius dici potest 

13. Simul autem dicuntur simpliciter et maxnne propne, quo- 
rum ortus est in eodem tempore : neutrum enim horum est prius 
aut posterius. haec autem dicuntur simul tempore. natura vero 



8 



CATEGORIAE. 



slmul dlcnntur, qflaccttnque reclprocftntur quidem secundum exi- 
stendi consecutionem, sed nullo modo alterum cst causa cur altc- 
nim sit, ut in duplo et dimidio perspici potest. haec enim reci- 

30 procantur, quia cum duplum est, dimidium quoque est, et cum di- 
midium est, dupluin est: neutrum vero est causa cur alteram sit. 
ea quoque quae ex eodein genere sibi invicem hi divisione oppo- 
uuntur, simul natura dicuntur. sibi iuvicem in divlsione opponi 
dicuntur quae ut volucre opponitur terrestri et aquatili. haec euim 
*ibi invicem in divisione opponuntur, cum sint ex eodein genere, 
quippe cum animal in haec dividatur, in volucre et teiTestre et aqua- 
tile. atque horum nullum est prius vel posterius, sed videntur haec 

15 simul esse natura. rursus horum nnumquodque in species dividi 
potest, veluti volucre, terrestre, aquatile. erunt igitur illa quoque 
simul natnra, quae sunt ex eodem genere in eadem divisioue. ge- 
nera vero speciebus semper priora sunt, quia non reciprocantur 
«ecundum existendi consecutionem , veluti cum est aquatile, est 
animal; cuin autem est animal, non est uecesse aquatile esse. si- 
inul igitur natura dicuntur quaecunque reciprocantur secundum 

(0 existendi cousecutionem, sed neutlquam alterum est causa cur al- 
terum sit ; et quae ex eodem genere in divisione sibi invicem op- 
ponuntur. simpliciter autem simul sunt quoruin ortus est eodem 
tempore. 

14. Motus species sunt sex, ortus, interitus, auctlo, demlnu- 
tio, variatio et secundum locurn mutatio. alios igitur motus inter 
«e differre persplcuum est, quoniam ortus non est interitus, neque 
auctio est deminutio, neque secundum locum mutatio. eadem est 
alioruin ratio. in variatione autem dubitatio quaedam est, ne 

20 quando necesse sit, id quod variatur, secundum aliquem reliquo- 
rum motuum variari. hoc autein veruin non est. fere enim se- 
cundum omnes aut plurimas passiones contingit nos variari nulla 
«dia motione in societatem adiuncta. etenhn neque augeri necesse 
eat, quod secundum passionem movetur, neque deminui. eadem 
est aliorain ratio. quare diversa est ab allis motionibus variatio. 
nain si esset eadem, oporteret id quod variatur, confestim etiam 



augerl rel mlnul vel allam allquam motfonem aequt; qttod tamen 
rion est necessarium. itidem etiam quod augetur aut nlio modo 
movetur, variari deberet atqui nonnulla augentur, quae tamen 
non variantur, utputa quadratum gnomone circumposito auctum 30 
quidem est, non tamen variatum. idem iit etiam in ceteris eius- 
modi. quare hae motlones diversae sunt inter se. iam vero sim- b 
pliciter motioni contrarium est quies. singulis autem singidae, or- 
tui quidem interitus, auctioni deminutlo, loci mutationi quies in 
loco , maxime autem videtur opponi mutatio in locum contrarium, 
ut descensui adscensus et adscensui descensus. reliquae vero ex 
motionibus explicatis non facile est exponere quid contrarimn sit: 
sed nibil ei videtur esse contrarium. nisi quis etiam huic opponat 
quietem in qualitate, vel mutationem in contrariam quahtatem, 
quemadmodum etiam locl mutationi opposuimus quietem in loco io 
vel mutationem iu contrarium locum. variatio namque est muta- 
tio in qualitate. qnamobrem opponetur motui secundum qualita- 
tein quies secundum qualitatem aut mutatio in contrariam qualita- 
tem, sicut opponuntur album fieri et nigram fieri, quia res varia- 
tur facta qualitatis mutatione in contraria. 

15. Habere multis modis dicitur. vel enim nt habitum et 
affectionem aut aliquam aliam qualitatem: nam dicimur et scien- 
tiam habere et virtutem. vel ut quantum , ut quam quis magnitu- eo 
dinem habet: dicitur enim habere magnitudinem trium quatuorve 
cubitorum. vel ut ea quae sunt circa corpus, ut vestimentum aut 
tunicain. vel ut in parte, ut in manu annulum. vel tanquam par- 
tem, ut manum vel pedem. vel ut in vase, ut modius triticum aut 
amphora vinum : dicitur enim amphora habere vinum et modius 
triticum: haec igitur omnia dicuntur habere tanqnam in vase. vel 
ut possessionem : dicimur enim habere domum vel agrum. dicitur 
etiam vir mulierem habere et mulier virum. sed hic habendi mo- 
dus, quem nunc dixi, videtur esse maxime alienus, quia hoc ser- 30 
mone, habere mulierem, nihil aliud significamus quam simul habi- 
tare. fortasse autem habendi videri possunt esse etiam aliqui alii 
modi: sed qui dici consueverunt , fere omnea enumerati sunt. 



DE INTERPRETATIONE. 



P, 



16 X riinum oportet ponere quld slt nomen et quid verbum, deinde 
quid sit negatio et affirmatio et nuntlatio et oratio. quae igi- 
tur sunt in voce, sunt notae passionum quae sunt in anima; et 
quae scribuntur, sunt notae eornm quae sunt in voce. atque ut 
Hterae non sunt apud omues eaedem, ita nec voces sunt eaedeni. 
sed passiones aninu, quarum haec primum suntsigna, eaedem sunt 
apud omnes. eaedem sunt etiam res, qtiarum hae passiones snnt 
simulacra. ac de his quidem dictum est in libris de aniina, quia 

10 pertinent ad aliura tractatum. quemadinodum autem in anima in- 
terdum est intelligentia veri et falsi expers, interdum vero cui iam 
necesse est alterum horam inesse, ita etiam in voce : nam in coin- 
positione et divisione est veritas aut falsitas. ipsa igitur nomina 
et verba asshnilantur intelligentiae , quae est sine compositlone et 
divisione, ut homo aut album, quando non est aliquid adiectum: 
quia nondum est veram aut falsum. cuius rel signum est, quia 
hircocervus significat quidem aUquid, nondnm tamen veram quip- 
piain aut falsum, nisl esse aut non esse aditciatur vel shnphciter 
vel secundum tempus. 

20 2. Nomen igitur est vox slgnlficans exlnstitnto, sine tempore, 

cuius nulla pars significat separatim. nam in nomine ]£.d/\XtX7rog 
nihil l77xo; per se significat, ut iu hac oratione x*Xo? Xintos. sed 
non ut m nominibns simplicibus, sic res se habet in coniunctis. 
in illis enim pars nullo modo significat, in his vero vult quidem 
aliquid significare, sed nihil significat separatim, ut in vocabulo 



k-7roMTpoxl/\ris nihil illud x£A»j? slgnificat per se acceptum. ex instl- 
tuto aittem dixi, quia nullum nomen est natura, sed cum fit nota. 
slgnificant enim ahquid etiam soni illiteratl, veluti belluarum, qua- 
rum nullum est nomen. non homo vero non est nomen. atqui 30 
non est constitutum uolnen, qtto oporteat id appellare, quia nec 
est oratio nec negatio. sed esto nomen infinitum, quia sirailiter 
in quovis inest, tam etite quam non ente. Philonis autem aut Phi- 
loni et cetera eiusmodi non sunt nomina, sed casus nominis. t> 
definitio atrteui huius, qnod ad cetera, est eadem cum definitione 
«ominis. sed quia coniunctum cum verbo est vel erat vel erit 
non significat verum aut falsum, nomen vero id semper significat, 
iccirco a nomlne differt. utputa Philonis est autnon est: necdum 
enim significat veram nec falsum. 

3. Verbum autem est quod adsignificat tempus, cuius nulla 
pars significat separatim, et est semper nota eoram quae de altero 
dicuntur. dico autein adsignificare tempus, utputa valetudo est 
nomen, valet verbum; adsignificat enhn nunc inesse. et est sem- 10 
per nota eoram quae de altero dicuntur, ut eorum quae de sub- 
iecto vel in subiecto sunt. non valet autem et non laborat non 
voco verbum, etsi adsignificat temptts, et semper de aliquo est. 
huic vero differentlae non est nomen impositum : sed esto infini- 
tum verbum, qula slmiliter in quovls inest, tatu ente quam"hon 
ente. similiter valuit et valebit non voco verbum, sed casus 
verbi. a verbo atttem haeo differant, quouiain illud adsignificat 



DE INTERPRETATIONE. 



tempus pfaeaens, haec rero adsignificant tempus quod est circa 
£0 praesens. ipsa igitur verba per se dicta sunt nomina, et signifi- 
cant aliquid: nam qui dicit, audientis dianoeam sistit, et qui an- 
divit, acquievit. sed utmm sit an non sit, nondum significant; ne- 
que enim esse aut non esse est signum rei: ne si ipsum quidem 
ens dixeris nuduin : id enim nihil est, sed compositionem quan- 
dam adsignificat, quam sine compositis 11011 licet intelligere. 

4. Oratio est vox significans ex instituto , cuius aliqua pars 
significat separatim. significat inquam, ut dictio, non ut affirma- 
tio vel negatio. dico autem, ut homo significat quidem aliquid, 

30 non tamen significat esse vel non esse : sed erit affirmatio vel ne- 
gatio, si quid adiunctum fuerit. at vero hominis syllaba una non 
significat. neque eniin in vocabulo sorex rex significat aliquid, 
sed nunc est tantum vox. in duplicibus autem vocabulis pars 
significat quidem aliquid, sed non per se accepta, ut dictum est. 

17 iam vero omnis oratio significat non ut instrumentum , sed, quem- 
admoduin dictuin est, ex instituto. enuntiativa autem est non 
omnis, sed ea cui verum vel falsum dicere convenit. non oinni- 
bus autem convenit, ut precatio est quidem oratio, sed nec vera 
nec falsa. ceterae igitur orationes missae fiant, quoniain rhetori- 
cae vel poeticae magis propria est earum consideratio. enimtia- 
tiva autem praesentis est inspectionis. 

5. Prima autem una oratio enuntiativa est affirmatio, deinde 
negatio: reliquae vero omnes sunt unae coniunctione. sed oinnem 
orationem enuntiantem necesse est ex verbo esse vel ex casu 

10 verbi. etenim hominis definitio , nisi est aut erat aut erit aut eius- 
modi quippiam addatur, nondum est oratio enuntiativa. cur igi- 
tur animal terrestre bipes est unum quid, nonmulta? neque enim 
ideo erit una oratio, quia continenter pronuntictur. sed huius 
rei explicatio pertinet ad aliam tractationem. est autem una ora- 
tio enuntiativa vel quae unum significat, vel quae coniunctione 
est una. multae autem , quae vel multa et non unum significant, 
vel coniunctione carent. ergo nomen et verbum esto dictie- tan- 
tum, quoniam dici nequit euin,- qui sic aliquid voce exprimit, enun- 
tiare, sive ab aliquo sit interrogatus sive non sit interrogatus, sed 

20 sponte sua loquatur. harum autem alia est simplex, ut aliquid de 
aliquo aut aliquid ab aliquo, alia ex his constans, ut oratio quae- 
dam iam composita. ac simpleX enuntiatio est vox significans in- 
esse aliquid aut non inesse, pro temporum divisione. 

6. Affirmatio est enuntiatio alicuius de aliquo. negatio est 
enuntiatio alicuius ab aliquo. quia vero quod inest enuntiare li- 
cet quasi non insit, et quod non inest quasi insit, et quod inest 
quasi insit, et quod non inest quasi non insit, itidemque in tem- 

30 poribus quae sunt extra praesens, iccirco quodcunqxie aliquis af- 
firmaverit, negari, et quodcunque quis negaverit, affinnari potest. 
quare manifestum est omni affirmationi esse negationem opposi- 
tam et omni negationi affirmationem. atque hoc esto contradictio, 
affirmatio et negatio oppositae. dico autem opponi eam quae est 
eiusdem de eodem, non homonymws, et cetera eiusmodi quae 
determinavimus adversus sophisticas molestias. 

7. Quoniam autem rerum aliae sunt universales aliae singu- 
lares (universale appello, quod suapte natura multis attribuitur, 

b singulare quod non attribuitur, ut homo est res universalis, Cal- 
lias singularis), necesse est utique enuntiare aliquid inesse aut non 
inesse interdum rei universali, interdum rei singulari. si quis igi- 
tur universaliter de re universali enuntiet aliquid inesse aut non 
inesse, erunt hae enuntiationes contrariae. dico autem de re uni- 
versaU universaliter enuntiare, veluti omnis homo est albus, nul- 
lus homo est albus. at cum de rebus universalibus non universa- 
liter enuntiat, hae non sunt coutrariae: quae vero significantur, 
possunt aliquando esse contraria. dico autem non universaliter 

10 enuntiare de rebus universalibus , veluti est albus homo, non est 
albus homo. cum eniin homo sit res universalis, non quasi uni- 
versali utitur in enuntiatione. eteniin omnis non rem universa- 
lem significat, sed universaliter subiectum accipi ostendit. attri- 
butum autem universale si universaliter attribuatur, non est ve- 
rnm pronuntiatum. nulla enim affirmatio vera erit, in qua, cum 
attributum sit universale, universaliter attribuitur, ut omnis homo 



est omne anhnal. dico igitur affirmationem negationi opponi con- 
tradictorie , id est eam quae rem universalem significat universali- 
ter, ei quae eandem significat non esse universaliter accipiendam ; 
nt omnis homo est albus- non omnis homo est albus, nullus 
homo est albus - est quidam homo albus. contrarie autem rei 20 
universae affirmationem et rei universae negationem, ut omnis 
homo estalbus- nullus homo est albus, omnis homo est iustus- 
nullus homo est iustus. iccirco hae non possunt esse simul verae. 
his autem oppositas contingit aliquando in eodem simul veras esse, 
veluti non omnis homo est albus, et est aliquis homo albus. quae- 
cunque igitur remm universalium contradictiones sunt universali- 
ter, earam necesse est alteram esse veram vel falsam. et quae- 
cunque sunt derebus singularibus , ut est Socrates albns- non est 
Socrates aibus. at earum quae sunt de rebus universalibus , non 
tamen universaliter, non semper altera est vera, aitera falsa. nam 30 
simul vere dicitur, est homo albus et non est homo albus, item 
homo est pulcher et non est homo pulcher. etenim si turpis est, 
non est pulcher, et sl quid fit, nondum est. statim autem videri 
potest absurduin esse, propterea quod videtur idem significare hoc 
effatum, non est homo albus, simulque hoc, nullus homo est al- 
bus. sed nec idem significat nec simul necessario est. perspicuum 
autem est unam negationem unius affirmationis esse. idem enim 
oportet negationem negare, quod affirmatio affirinavit: et ab eo- 
dem, id est vel ab aliquo particulari, vel ab aliquo universali, sive 18 
universaliter sive non universaliter accepto : verbi gratia est So- 
crates albus- non est Socrates albus. quodsi aliud quid ab eo- 
dem, vel ab alio idem, non erit opposita illa, sed ab ea diversa. 
huic vero enuntiationi, omnis homo est albus, opponitur haec, 
non omnis homo est albus. sed huic, quidam homo est albus, 
haec, nullus homo est albus. huic autern, est homo albus, haec, 
non est homo albus. unam igitur affirmationein uni negationi con- 
tradictorie opponi, et quaenam sint hae, dictum est; item contra- 
rias esse alias, et quaenam sint hae; dictum est, ac non omnem 10 
contradictionem esse veram vel falsam, et cur, et quando sit vera 
vel falsa. 

8. Una autem affirmatio et negatio est quae unum de uno 
significat, aeque subiecto universali universaliter accepto ac non 
universaliter, ut, omnis homo albus est - non omnis homo albus 
est, est homo albus - non est homo albus, nullus homo albus est 
- est aliquis homo albus, si modo album unam rem significat. sin 
autem duabus rebus unum nomen positum sit, ex quibus non sit 
unum, non est una affirmatio nec una negatio. ut si quis equo et 
homini nomen imponat vestimentum : haec non erit una affirma- 20 
tio, vestimentum est album, nec una erit eius negatio. perinde 
est enim ac si dicatur, est homo et equus albus: quod idem valet 
ac si dicatur, est homo albus et est equus albus. ergo si hae enun- 
tiationes multa significant et sunt multae, perspicuum est etiam 
primam vel multa vel nihil significare, quia non est aliquis hoino 
equus. quare nec in his necesse est alteram contradictionem esse 
veram, alterain falsam. 

9- In iis igirar quae sunt et quae facta sunt, necesse est af- 
firmationem vel negationem verain aut falsam esse, et in universa- 30 
libus quidem universaliter acceptis semper alteram esse veram al- 
teram falsam; nec non in singularibus, ut dictum fuit. in universa- 
libus autem non universaliter pronuntiatis non est necesse; ac de 
his quoque dictum fuit. in singularibus autem futurisque non simi- 
liter. nam si omnis affirmatio vel negatio est vera aut falsa, omnia 
necesse est esse aut non esse. si quis enim aliquid fore dicat, alter 
id ipsum non fore dicat, profecto necesse est altemm eorum vere 
dicere, si modo omnis affirmatio vel negatio est vera vel falsa. 
utraque enim simul non erant in huiusmodi rebus, quoniam si vere 
dicitur esse album aut non esse album, necesse est esse album aut b 
non album. et si est album aut non album, vere affirmatur vel 
negatur. et si non est, falso dicitur. et si falso dicitur, non est. 
quare necesse est vel affirmationem vel negationem esse veram 
aut falsam. nihil igitur est nec fit fortuito, nec utrolibet modo; 
neque erit aut non erit: sed omnia fiunt ex necessitate. non utro- 
vis modo. nam aut qui affirmat vere dicit aut qui negat. alioquin 

6 



* * 



10 



DE INTERPRETATIONE. 



aeque fieret aut non fieret qnod enrin utrovis modo accidit, non 
10 magis lioc quam illo modo se habet aut se habebit. praeterea si 
nunc est album, vere dici antea poterat fore album. quare sem- 
per dici vere potuit, quicquid fit, esse aut fore. quodsi semper 
dici*-vere potuit esse aut fore, non potest hoc non esse aut non 
fore. quod autem nou potest non fieri, impossibile est non fieri. 
et quod hnpossibile est non fieri, necesse est fieri. futura igitur 
omnia necesse est fieri. ergo nihil utrovis modo, nihil fortuitum 
erit, quia si esset fortuitum, non esset necessario. neque vero dici 
potest neutrum vennn essc, veluti neque fore neque non fore. 
primum enhn cum sit affirmatio falsa, erit affinnatio non vera; 
20 et cum haec sit falsa, contingit affirmationem non esse veram. 
praeterea si vere dicitur album simul et magnum esse, oportet 
utraque esse. sin antem vere dicitur fore cras, oportet fore cras. 
at si vere dicitur neque fore neque non fore cras, non erit quod 
utrolibet modo accidit, ut bellum navale: oportebit eniin neque 
fieri navale bellum neque non fieri. accidunt igitnr haec incom- 
moda, atque eiusmodi alia, si cx omni affinnatione ac negatione 
quae sibi mutuo opponuntur, sive sint de rebus universalibus uni- 
versaliter acceptis sive de rebus singularibus, necesse sit alteram 
so esse veram alteram falsam: nempe nihil esse in iis quae fiunt, quod 
utrolibet modo eveniat, sed omnia esse ac fieri ex necessitate. 
quamobrem neque consultare oportebit neque studiose agere, quasi 
si hocfaciamtis, hoc futurum sit, sin minus, non sit futumm. ni- 
hil enira prohibet vel ad decem millia annoram alium affinnare 
hoc futurum, alium negare, adeo ut ex necessitate futurum sit, 
utrumvis tunc vere dicebatur. neque vero interest utrum aliqui 
contradictionein dixerint an non dixerint. constat enim res ita 
se habere, etiamsi non alter affirmaverit quippiam, alter negave- 
rit. non enim quia affirmatum aut negatum sit, ideo res erit aut 

19 non erit, nec magis erit ad decem millia annorum quam in quovis 
tempore. quare si omni tempore sic res se habebat ut alterum 
vere diceretur, necesse erat hoc fieri; et quodcUnque fit, semper 
ita se habuit ut ex necessitate fieret. nam quando vere dixit ali- 
quis fore, non potest non fieri. et quod factum est, semper vere 
dici potuit futurum esse. ergo si haec sunt impossibilia — videmus 
enim esse rerum futurarum principium et ex eo quod consulta- 
mus et ex eo quod agimus aliquid; et omnino in iis quae non 

10 semper sunt actu, videmus aeque esse potestatem ut sint etutnon 
sint: in quibus utrumque evenire potest, nimirum tam esse quam 
non esse, proinde et fieri et non fieri. multaque nobis manifesta 
sunt ita se habentia. utputa haec vestis potest discindi, nec di- 
scindetur, sed prius atteretur. itidemque potest non discindi: ne- 
que enim prius attrita fuisset, nisi potuisset non discindi. quare 
etiam in aliis generationibus idem dicendum est, quaecunque di^- 
cuntur secundum einsinodi potestatem. perspicuum igitur est nec 
esse nec fieri omnia ex necessitate, sed alia quidem utrovis modo con- 

20 tingere, nec magis affirmationem esseveram quam negationem; alia 
vero esse in quibus alterum magis et plerumque fit: sed tamen 
accidit etiam ut alterum fiat, alterum minime. ergo quod est, ne- 
cesse est esse quando est; et quod non est, necesse est non esse 
quando non est. vemm nec necesse est esse quicquid est, nec ne- 
cesse est non esse quicquid non est, quoniam, quicquid est, esse 
ex necessitate quando est, non idem valet quod simpliciter esse 
ex necessitate. idem dicendum est de eo quod non est. eadem 
est ratio contradictionis. quidvis enim esse aut non esse et fore 
aut non fore necesse est, non tamen separatim dicendum est al- 

30 temm riecessarium. verbi gratia necesse est cras fore vel non fore 
bellum navale; non est autem necesse cras fieri bellum navale; 
nec necesse est cras non fieri; sed necesse est fieri.aut non fieri. 
quare cum orationes similiter verae sint atque res, manifestum est, 
in iis quae ita se habent ut utrolibet modo contingant et contra- 
ria evenire possint, necesse esse ut similiter sese habeat contradi- 
ctio: quod quidem in iis accidit, quae non seinper sunt vel non 
semper non sunt. ex his enim necesse est alteram partem con- 
tradictionis esse veram vel falsam, non tamen hocvelillud, sed 
utrumvis. et magis quidem esse veram alteram partem, non tamen 
h esse iam veram aut falsam. itaque manifestum est non necesse 



esse ut omnis affirmationis et negationis, quae sibi invicem oppo- 
nuntur, altera sit vera altera ( falsa: nou enim ut in iis quae sunt, 
sic res se habet etiam in iis quae non sunt possuntque esse Yel 
non ess6; sed quemadmodum dictum est. 

10. Quoniam auteiri affirmatio significat aliquid de aliquo, 
atque hoc est vel nomen vel innoininatum, rinum autem esse opor- 
tet et de uno quod est in affirmatione (quid autem sit noinen et 
quid innominatum, dictum est antea: etenim non homo non voco 
nomen, sed infinitum nomen: nain unam rem quodaminodo signi- 
ficat nomen infinitum, quemadmodum non valet non appello ver- 10 
bum , sed infinitum verbum) erit igitur omnis affirmatio et negatio 
vel ex nomine et verbo, vel ex infinito nomine et verbo. at sine 
verbo ntilla est affirmatio nec negatio. nam est vel erit vel erat 
vel fit et cetera eiusmodi sunt verba, ut ex iis constat quae supra 
posita fuerant, quoniam adsignificant tempus. quocirca erit prima 
affinnatio et negatio, est homo- non est'homo: deinde est non 
homo - non est non homo. rursus est omnis homo - non est 
pmnis homo, est omnis non homo- non est omnis non homo. et 
in extrinsecis temporibus eadem est ratio. cum autem verbum est 
tertium insuper attribuitur, iam dupliciter dicuntur oppositiones. 20 
verbi gratia, est iustus homo : illud est dico tertium componi, seu 
nomen seu verbum appelletur, in hac affirmatione. iccirco quat- 
tuor haec erunt: quoram duo ad affinnationem et negationem se 
habent secundum consecutionis ordinem ut privationes, duo vero 
minime. hoc dico, quia verbum est ant iusto adiicietur aut non 
iusto: quare etiatn negatio. quattuor igitur erunt. intelligimus au- 
tem quod dictum est ex infra scriptis. est iustus homo : huius ne- 
gatio , non est iustus homo. est non iustus homo : huius negatio, 
non est non itistus homo. nam hic verbum est et non est iusto 30 
et non tusto adiiciuntttr. haec igitur, ut in Analyticis dictum est, 
ita disposita sttnt. similis erit ratio, si nominis universaliter ac- 
cepti sit affirmatio. ttt omnis est homo iustus : huius neg-atio, non 
omnis est homo tustus. omms est homo non mstus, non otnnis est 
homo non iusttts. praeterquam quod non shniliter contingit veras 
siinul esse, quae ex diametro opponuntur: sed contingit aliquando. 
hae igitur binae inter se opponuntur. aliae autem similiter binae 
inter se opponuntur, quae jiertinent ad non homo, tanquam ad 
subiectum quoddam additum. ut, est iustus non homo- non est 
iustus non homo : est non iustus non homo- non est non iustus 
non homo. his autem non sunt plures oppositiones. sed hae seor- 20 
sum ab illis erunt ipsae per se, utpote quae utuntur nomine non 
homo. in quibus autem verbum est non accommodatur, ut in ver- 
bis valere et ambulare, in his idem efficit ita positum, ac si ven- 
bum est adiunctum esset, velttti, valet omnis homo-non valet 
omnis homo, valet omnis non homo- non valet omnis non homo. 
non est enim dicendum, non omnis homo: sed illa negatio non 
homini adiungi debet. etenim omnis non significat rem univer- 
salem, sed ostendit rem accijri universaliter. quod hinc perspi- 10 
ctiuin fit: valet homo- non valet homo, valet non homo- non 
valet non homo. haec enim ab illis differant, quia non sunt uni- 
versaliter acceptae. quare omnis vel nullus nihil aliud adsigni- 
ficat quam affinnationem vel negationem esse de nomine univer- 
saliter accepto. cetera igitur eadem apponere oportet. quia vero 
huic affirmationi, omne est anitnal iustum, contraria est negatio 
significans nullum animal esse iustum, has perspicuum est nun- 
quain fore simulveras nec in eodem. his vero oppositae ertint ali- 
quando simul verae, ut, non omne est animal iustum, et est aliquod 20 
animal iustum. sequuntur autem hae : illam quidem, omnis homo 
non iustus est, haec, nullus est homo iustus ; hanc vero, est non 
omnis homo non iustus, sequitttr opposita, nempe est aliquis homo 
iustus : necesse est enim esse aliquem. perspicuum autem est, in 
singularibus si interrogatus vere negat, vere etiam affirmari. veluti, 
estne Socrates sapiens? non. Socrates igittir est non sapiens. in 
ttniversalibus autem non estvera affinnatio, quae similiter dicitur; 
vera autem est negatio, ut, estne omnis homosapiens? non.- ergo 
omnis homo est non sapiens. hoc enim falsum est. sed hoc, non 
omnis igitur homo est sapiens, est verum. haec autem est oppo- 30 
sita illa vero contraria. quae autem sunt oppositae secundum in- 



DE INTERPRETATIONE. 



11 



finita nomina et rerba, qnalia sunt non homo et non iustus, quasi 
negationes absque noininc et verbo videri possunt. non sunt ta- 
men , quia semper necesse est verain vel falsam esse negationein : 
at qui dixit non homo, non magis quam qui dixit homo, immo 
minus vere vel falso dixit, nisi quid addatur. hoc vero effatum, 
est omnis non homo histus, non idem significat quod aliqua ex 
superioribus illis enuntiationibus. sed neque huic opposita, non 
est omnis non hoino iusfcus. hoc autem pronuntiatum , omnis est 
non iustus non hoino, et nullus est iustus non homo, idem signi- 
b ficant. transposita autem nomina et verba idem significant, velut 
est albus homo, est homo aibus. nisi enhn hoc ita sit, eiusdeiri 
erunt plures negationes. sed ostensum est unam esse unins. huius 
enim enuntiationis , est albus hoino, negatio est, non est albus 
homo. huius vero, est homo albus, nisi sit eadein illi enuntiationi, 
est albus homo, negatio erit aut non est non homo albus, aut non 
est homo albus. sed altera est negatio huius, est non homo albus, 
10 altera huius, est allms homo. qnare duae erunt unius. transpositp 
igitur noinine et verbo eandem fieri affirraationein et negatioriem 
manifestuin est. 

11. Unum autem de multis aut multa-de uno affirmare et 
negare, nisi uiium quippiam sit quod ex multis illis declaratur, 
non est affinnatio una nec negatio Una. unum dico non si no-men 
unum sit impositum midtis rebns, nec fiat unum quippiam ex illis, 
ut homo fortasse est et animal et bipes et cicur: sed unum qnid- 
dam ex his fit. ex albo autem et homine et ambulai e non fit 

20 unum. quare nec si unum quippiam de his aliquis affirmet, ,est una 
affirmatio, sed vox quidem uua, affinnationes autem multae: nec 
si haec de uno affirmet; sed similiter sunt multae affirmationes. 
ergo si iuterrogatio dialectica est petitio responsionis, nempe vel 
propositionis vel alterius partis contradictionis , propositio autem 
est unius contradictionis pars, ad haec non potest esse una re- 
sponsio, quia non est una interrogatio , ne si vera quidem sit. sed 
de his dictum est in Topicis. siinul etiam constat interrogationem 
quid est non esse dialecticam, quoniam oportet ex interrogatione 
concedi electionem utram velit contradictionis partem enun- 

30 tiandi : sed opus est ut interrogans prius defiuiat, mox interroget, 
utrum homo sit hoc an non hoc. quia vero eorum quae separa- 
tim attribuuntur, alia etiam attribuuntur composita, adeo ut unum 
fiat totum illud attributum, aba vero miniine, quaenam est diffe- 
rentia? nam de homine vere dicitur et separatiin animal et sepa- 
ratiin bipes; et haec ut unuin. nec non hominem et albiim; et 
haec ut unmn. at si sutor est et bonus, non propterea est etiam 
sutor bonus. si enim quia utrumque separatim est verum, opor- 
tet etiam utraque simul vera esse, multa eaque absurda erant. nain 
de homine aliquo et homo vere dicitur et album: quare etiam 
totum. rursus si idem est album ,• etiam totum , quare erit homo 

21 albus albus, atque hoc in infinitum. rursusque musicus albus am- 
bulans; et haec saepins coniuncta in infinitum. praeterea si So- 
crates est Socrates et homo, etiam Socrates est Socrates homo. 
et si est homo ac bipes, etiam est homo bipes. si quis igitur sim- 
pliciter dicat coniunctiones fieri, manifestum est evenire ut multa 
absurda dicantur. quomodo autem ponere oporteat, nunc dica- 
mus. ergo attributonun, et eomm quibus attribui contingit, quae- 
cunque ex accidente dicuntur vel de eodem vel alterum de altero, 

10 haec non erunt unum. ut homo albus est etmusicus, sed album 
et musicum non est unum : utraque eniin sunt eidem accidentia, 
et quamvis album vere dicatur musicum, tamen musicum album 
non erit unum quiddain, quoniam ex accidente album est musi- 
cum: quare album musicum non erit unum quiddam. iccirco nec 
si sutor sit et bonus, simpliciter sutor bonus dicetur. sed si est 
animal et bipes, recte dicitur aniinal bipes, quia non ex accidente 
haec attribuuntur. pnaeterea adiungi noij debent quaecunque in- 
sunt m altero. proinde nec album saepius dicendnm, nec homo 
quispiain est homo aniinal vel homo bipes : insunt enim in ho- 
mine animal et bipes. vere autein de aliquo dicitur etiam sim- 

20 pliciter, ut quendam hominem esse hominem, aut quendam albuin 
hominem esse hominem album. at non seinper. sed cum in ad- 
iuncto est aliquid repugnans ex quo sequitur contradictio, tuuc 



non verum sed falsum est, ut si mortuus homo dicatur esse homo. 
cum autem non inest aliquid repugnans, tunc verum est. an quando 
repugnans inest, nunquam est verum? cum autem non inest, non 
seinper est verum? velut, Homerus est aliquid, ut poeta. ergo 
estne? an non est? quoniam ex accidente illud est attribuitur IJo- 
mero. nam quia est poeta, non per se attribuitur Homero illud est. 
quocirca ui quibus attribntionibus neque repugnantia inest, si de- 
finitiones pro nominibus dicautur, et per se attribuitur, non ex ao 
accideute, in his quod est tale aliquid, vere dicetur etiara shnpli- 
citer tale. sed non ens, quia est opinabile, non propterea vere 
dicitur esse ens quiddam , si quidem haud opiiiamur ipsum esse, 
sed non esse. 

12. His detenninatis , considerandum quonam modo inter se 
affectae sint affinnationes et negationes eius quod possibile est 
esse et non possibile, item contingens et non contingens; nec non 
de impossibili et de necessario. habet enim haec consideratio du 
bitationes quasdam. nam si ex connexis hae contradietiones sibi 
invicem opponuutur quae secundum verbum ease et nori esse dis- 
ponuntur, ut huius, esse hominem, negatio est haec, nou esse b 
hominem, non illa, esse non hominem, et huius, esse album ho- 
minem, haec, non esse album hominem, non illa, esse non albuin 
hominem, quia si de omni re affirmatio vel negatio vera est, vere 
dicetur lignum esse non album homiuem, — quodsi hoc ita se ha- 
bet, et in quibus verbum esse non adiicitur, idem efficiet aliud 
yerbum, quod loco verbi esse dicitur, ut huius affirmationis, homo 
ambulat, non erit negatio haec, ambulat non homo, sed haec, non 
ambulat homo. nihil enim interest utrum dicatur hominem am- 
bulare an hominem ambulantem esse. quare si ita se habet in 10 
omnibus, etiam huius, possibile esse, negatio erit haec, possibile 
non esse, non haec, non possibile esse. sed idem videtur posse 
esse et non esse : quodcunque enim potest secari aut ambulare, 
potest etiam non secari et non ambulare. ratio est, quia quodcun- 
que est ita possibile, non semper est actu. quapropter ei negatio 
quoque conveniet. nam potestetiam non ambulare, qnod est aptuin 
ad ambulandum, et non videri, quod est visibile. sed impossibile 
est de eodem veras esse oppositas affinnationes et negationes. non 
igitur huius, possibile esse, negatio est haec, possibile non esse. ex 
his enim quae dicta sunt, sequitur aut idem de eodem nos siniul 20 
afhrmare et negare, aut non secundum additamenta illa esse et 
non esse affirmationes ac negationes fieri. ergo si illud est impos- 
sibile, hoc sane est eligendum. est igitur negatio huius, possibile 
esse, haec, non possibile esse, 11011 illa, possibile 11011 esse. eadem 
est huius ratio, contingens esse: etenim eins negatio est, non con- 
tingens esse. et in ceteris simili modo se res habet, velut in neces- 
sario et impossibili. ut enim iu illis verba esse et 11011 esse sunt 
additamenta, album autem et homo sunt res subiectae, sic in his 
verbum esse et non esse pro subiecto habetur, posse autem et 30 
contingere sunt additamenta: quae quidein in his enuntiationibus, 
esse possibile et esse non possibile, ita determinant verum etfal* 
sum ut in illis verbum esse et non esse. huius autem, possibile 
uon esse, negatio est 11011 haec, non possibile esse, sed haec, non 
possibile non esse; et huius, possibile esse, non haec, possibile non 
esse , sed haec, non possibile esse. quocirca hae mutuo se con- 
sequi videntur, possibile esse et possibile non esse: idem enim 
est possibile esse et non esse, quoniam hae non sunt sibi invicem 
contradicentes, possibile esse et possibile 11011 esse. sed hae, pos- 
sibile esse et non possibile esse, nunquam de eodein simul verae 22 
sunt, quoniam opponuntur. hae quoque, possibile non esse et non 
possibile non esse, nunquam simul dc eodem verae sunt. similiter 
huius, necesse esse, negatio est 11011 haec, necesse n.on esse, sed 
haec, non necesse esse; huius autem, necesse non esse, negatio est 
haec, 11011 necesse 11011 esse. et huius, impossibile esse, non haec, 
impossibile 11011 esse, sed haec, non impossibile esse. huius autem, 
impossibile non esse, haec non impossibile non esse. ac genera- 
liter, ut dictuni est, verba illa esse et non esse poni debent tan- 
quam snbiecta, haec vero affirmationem et negationein efficientia 10 
ad verba illa esse et non esse adiungenda sunt. atque hae habendae 
sunt pro oppositis affirmationibus et negationibus : possibile - non 

B2 



12 



DE INTERPRETATIONE. 



possibile, contlngens- non contingens, hnpossibile- non impossibile, 
necesse- non necesse, vemm- non veruin. 

13. Consecutiones quoque pro ratione fiunt, «i ita ponamus. 
nam illam enuntiationem, possibile esse, consequitur haec, contin- 
gere esse, atque haec cum illa reciprocatur, et haec non impossi- 
bile esse, et haec non necesse esse. eam vero, possibile non esse 
et contingens non esse, consequitur haec, non necesse non esse, et 
non impossibile non esse. at illain, non possibile esse et non con- 
20 tingens esse, haec, necesse non esse et impossibile esse. hanc 
autem, non possibile non esse et non contingens non esse, haec, 
necesse esse, et haec, impossibile non esse. qnod autem dicimus, 
ex subiecta descriptione perspicitor. 

possibile esse non possibile esae 

contingens esse non contingens esse 

non impossibile esse impossibile esse 

non necesse esse necesse non esse 

possibile nou esse non possibile non esse 

contingens non esse non contingens non esse 

30 non iinpossibile non esse impossibile non esse 

non necesse non esse necesse esse. 

ergo impossibile et non impossibile contingenti et possibili et non 

contingenti et non possibili consequuntur contradictorie , sed vice 

versa. nam illi possibile esse, negatio eius quod impossibile est 

consequitur, nempe non impossibile esse. negationi vero affirmatio : 

ei namque non possibile esse, consequitur haec impossibile esse, 

eteniin impossibile esse est afiirmatio: at non impossibile* esse 

negatio. sed necessariuin quomodo se habeat videndum est per- 

spicuum igitur est, id non ita se habere, sed contrarias consequij 

h contradictiones autem seorsum esse collocatas. huius enim necesse 

non esse, non est negatio haec non necesse esse, quia contingit 

utrasque in eodem veras esse: quod enim necesse est non esse^ 

non necesse est esse. cur autem necessarium non ita consequatur 

ut ceterae enuntiationes modificatae, causa est quod necessario 

impossibile contrario modo enuntiatum idem valet. quod enim 

impossibile est esse, id necesse est, non quidem esse, sed non esse. 

quod autein impossibile est non esse* id necesse est esse. quare si 

ea similiter sunt consequentia possibili et non possibili, haec e con- 

trario consequi oportet, quia necessarium et impossibile non idem 

io significant, nisi accipiantur ut dictum est, vice versa. an fieri non 

potest ut ita collocentur necessarii contradictiones ? quod enim 

necesse est esse, possibile est esse. sin minus, negatio consequetur, 

quia necesse est vel affirmare vel negare : quare si non possibile 

est esse, iinpossibUe est esse: ergo impossibile est esse quod 

necesse est esse : quod est absurdum. atqui isti possibile esse con- 

sequitur haec non impossibile esse , et huic illa non necesse esse. 

itaque fit ut quod necesse est esse non necesse sit esse : quod est 

absnrdum. at vero illi possibile esse neque haec consequitur 

necesse esse, neque haec necesse non esse, quoniam illi accidere 

20 ambo possunt: horum autein utrumvis verum sit, non erunt amplius 

illa vera. simul eniin haec vera sunt, possibile esse et non esse. 

sed si necesse est esse vel non esse , non erit possibile utruinque. 

ergo relinquitur ut haec non necesse non esse sit consequens illi, 

possibile esse. hoc eniin vere dicitur etiam de eo quod est necesse 

esse. etenim haec est contradictoria eius quae sequitur illam non 

possibile esse. nam illi consequens est haec iinpossibile esse et 

necesse non esse; cuius negatio est haec non necesse non esse. 

sequuntur igitur etiam hae contradictiones eo quem diximus modo, 

iisque ita po-sitis nihil absurdi accidit dubitabit autem aliquis an 

30 illi necesse esse consequatur haec possibile esse. nisi enim haec 

sequatur, contradictoria sequetur, id est non possibile esse. quod 

si quis neget hanc esse contradictoriam , necesse est dicere contra- 

dictoriam esse hanc possibile non esse. quaruin utraque falsa est de 

eo quod est necesse esse. at contra idem videtur posse secari et 

non secari et esse et non esse. itaque quod necesse est esse con- 

tinget non esse : hoc autem falsum est sed perspicuum est non 

quodcunque potest aut esse aut ambulare etiain posse opposita: 

veruin sunt nonuulla, in quibus hoc non est verum. primuin qui- 

dem in iis quae sine ratione possunt, nt ignis est calefactivus 



habetqne potestatem irrationalem. potestates igitur qnae stmt cnm 23 
ratione, eaedem sunt plurium et contrariomm. irrationales autem 
non oinnes. sed, ut dictum est, ignis non potest calefacere et non 
calefacere, nec quaecunque alia semper actu sunt. aliqua tamen 
etiam ex iis quae potestatibus irrationalibus praedita sunt, siinul 
opposita suscipere possunt sed hoc ideo dictum est, quia non 
omnis potestas est susceptiva contrariorum , ne eae quidem quae 
dicuntur secundum eandem speciem. qnaedam autem potestates 
sunt homonymae. nam possibile non simpliciter dicitur, sed aliud 
quidem quia verum est, utpote qnod est actu, ut possibile ambu- 
lare quia ambulat, et omnino possibile esse quia iam est actu id 10 
quod dicitur esse possibile; aliud vero, quia actu esse poterit, ut 
possibile ambulare quia fieri poterit ut ambulet et haec quidem 
potestas est in solis rebus mobilibus, illavero etiam in immobilibus. 
utnimque autem vere dicitur posse ambulare vel esse , et quod 
ambulat iam atque actu est et quod est aptum ad ambulandum. 
quod igitur ita possibile est, non vere de simpliciter necessario 
dicitur: alterum autem vere i dicitur. itaque cum ei quod est in 
parte universale consequens sit, ei quod necessario est consequens 
erit posse esse, non tanien omne. ac fortasse necessarium et non 
necessarium est principium unde omnia sunt aut non sunt: reliqua 20 
vero tanquam his consequentia spectari debent ex dictis igitur 
perspicuum est, id quod necessario est actu esse. quare si aeterna 
sunt priora, etiam actus potestate prior est et alia quidem snnt 
actus sine potestate, ut primae substantiae, alia autem cum pote- 
state; quae natura sunt priora quam potestates, tempore posteriora, 
alia vero nunquam actus sunt sed potestates duntaxat. 

14. Utrum autem. contraria est affinnatio negationi, an affir- 
matio affirmationi? et haec bratio omnis homo est iustus, illi ora- 
tioni nullus homo est iiistus; an haec omnis homo estiustus, iili 30 
omnis homo est iniustus? veluti est Callias iustus, non est Callias 
iustus, Callias iniustus est: utra igitur harum est contraria? nam si 
ea quae sunt in voce, consequuntur iis quae sunt in dianoea, illic 
autem ea est contraria opinio quae contrarii est, ut haec omnem. 
hominem esse iustum , illi omnem hominein esse iniustum , certe 
etiain in enuntiationibus voce expressis necesse est similiter rem 
se habere. si vero non est illic ea opinio contraria quae est con- 
trarii, neque affirmatio affirmationi erit contraria, sed dicta negatio. 
quare considerandum est quaenam opinio falsa sit contraria verae 
opinioni, negationisne, an quae contrarium esse opinatur. sic autem 
dico. est quaedam de bono vera opinio , esse bonum , alia vero 
falsa, non esse bonum; itein alia, esse malum. utra igitur harum * 
est contraria verae ? et si est una, secundum quam est contraria? 
si quis igitur putet hoc definiri contrarias opiniones, quod contra- 
riorum sint, falso id putat. nam de bono opinio, id esse bonum, 
et de malo, id esse malum, eadem fortassis et, sive multae sive 
una sit vera est. atqui haec sunt contraria. sed non eo quod sunt 
contrariorum, contraria vocantur, sed potius quod contrario modo 
se habent ergo si de bono opinio quaedam est, id esse bonum, 
alia vero, id non esse bonum, est autem aliud quippiam, quod bono 
neque inest neque inesse potest, profecto nullain aliarum contra- 
riam esse ponendum est, nec qnae opinantur inesse quodnon inest, 10 
nec quae non inesse quod inest: infinitae enim sunt utraeque, et 
quae inesse opinantur quod non inest, et quae non inesse quod 
inest. sed in quibus est deceptio» hae vero sunt ex quibus sunt 
generationes : atqui ex oppositis sunt generationes, ergo etiam 
deceptiones. si igitur bonum est et bonum et non malum, et 
illud quidem per se, hoc autem ex accidente, quoniam ei accidit 
ut non malum sit, magis autein de quaque re vera est ea opinio 
quae est per se, et magis falsa itidem quae est per se, siquidem 
magis vera ita accipitur. haec igitur opinio non bonum esse bonum, 
falsa est de eo quod per s.e inest, haec autein esse lnalum, falsa 20 
est de eo quod est ex accidente. quare magis falsa est de bono 
opinio negationis quam contrarii. maxime antem in quaque re 
fallit.ur qui contrariam habet opinionem : contraria namque sunt 
quae in eodem genere plurimum differunt si igitur haruin altera 
est contraria, sed quae est negationis, est magis contraria, constat 
hanc esse vere contrariam. haec vero opinio bonum esse malum, 



DE INTERPRETATIONE. 



13 



estcbnnexa: fortasse enim necesse est enndem etiam existimare 
bonum non esse bonum. praeterea si in aliis similiter rem se 
habere oportet, hic quoque recte dictum videri poterit. aut enim 
ubique contraria est opinio negationis aut nusquam. at quibus non 

30 sunt contraria, de his falsa est opinio quae verae opponitur; nt 
qui hominem putat non esse hominem, fallitur. si igitur hae nega- 
tiones sunt contrariae, etiam aliae negationis opiniones contrariae 
sunt. praeterea siiniliter se habent hae opiiriones bonum esse bonum, 
et non bonum non esse bonum, ac praeterea bonum non esse 
bonurn, et non bonum esse bonum. ergo huic verae opinioni, non 
bonum non esse bonum, quaenam erit contraria? non enim ea quae 
ait esse malum, quia quandoque simul vera esse potest} nunquam 
autein vera est verae contraria: aliquod enim non bonum est 
malum. quare contingit has opiniones simul veras esse. rursus 
non erit contraria haec opinio non bonum non esse malum , quo- 
niam haec quoque vera esse potest: nam ethaec siinul esse queunt. 

24 relinquitur ergo ut ei non bonum non esse bonum, contraria sit 
haec non bonum esse boniun : haec enim est falsa. quapropter 
etiam haec bonum non esse bonum, erit contraria illi bonum esse 



bonum. perspicunm antem est nullum fore discrhnen, etiamsi 
universalem ponamus affirmationem : universalis enim negatio erit 
contraria. utputa opinioni qua existhnatur quicquid est bonum 
esse bonum , contraria erit haec nihil eorum quae bona sunt esse 
bonum. nain illa opinio, bonum esse bonum, si universaliter 
bonum accipiatur, idem valet quod haec qua putatur quod est 
bonum esse bonum. haec autem nihil differt ab illa quicquid est 
bonuin esse bonum. similiter et in non bono se res habet. quare * 
si in opinione ita res se habet, et affirmationes negationesque voce 
prolatae eomm quae mente concipiuntur sunt notae, constat afrir- 
mationi contrariam esse negationein de eodem universalem , ut illi 
omne bonum esse bonum, aut omnem hominem esse bonum, haec 
nullum esse bonum, vel neminem essebonmn; contradictorie vero 
opponi hanc non omne aut non omnem. perspicuum etiam est 
lieri non posse ut opinio vel negatio vera verae contraria sit. 
contrariae namque sunt quae circa opposita sunt, circa quae 
eundem vere opinari ac dicere contingit. simul autem contraria 
eidem inesse non contingit. 



ANALYTICA PRIORA. 



Jl rimum dicere oportet circa quid et cnius causa sit haec consi- 
deratio, hoc est esse circa demonstrationem et scientiae demon- 
strativae causa. postea definire oportet quid sit propositio et 
quid terminus et quid syllogismus, et quis sit perfectus et quis 
imperfectus. post haec quid sit in aliquo toto quippiam esse aut 
non esse , et quid dicamus omni vel nulli attribui. propositio igi- 
tur est oratio affirmans vel negans aliquid de aliquo. haec autem 
aut est universalis, aut in parte, aut indefinita. universale apello 
Oinni aut nulli inesse. in parte vero, alicui aut non alicui autnon 

20 omni inesse. indefinitum autem, inesse aut non inesse absque uni- 
versali aut particulari nota, veluti contrarioruin eandem esse 
scientiain , aut voluptatem non esse bonum. iam vero propositio 
deinonstrativa differt a dialectica, quia demonstrativa est sumtio 
alterius partis contradictionis (non enim interrogat sed sumit 
qui demonstrat), dialectica autem est interrogatio contradictionis. 
sed quod ad utriusque syllogisinum conficiendum attinet, nihil 
haec ab illa differt nam et qui deinonstrat et qui interrogat, syl- 
logismum extruit, cum aliquid alicui inesse aut non inesse sum- 
«erit. quare syllogistica propositio simpliciter est affirmatio vel 

30 negatio alicuius de aliquo, eo quo diximus modo. demonstrativa 
b autem ita demum est, si vera sit et per initio positas hypotheses 
sumta. dialectica vero, quod ad eum spectat qui percunctatur, est 
interrogatio contradictionis, quod autem ad euin qui ratiocinatur, 
est sumtio eius quod videtur et probabile est, ut in Topicis dictum 
est. quid igitur sit propositio, et quo syllogistica deinonstrativa 
ac dialectica differant, exquisite in sequentibus libris dicetur: sed' 
quod ad praesentem usum attinet, sufficiant quae nnnc a nobis 
definita sunt terminum vero appello in quem dissolvitur propo- 
6itio, ut attributum et id cui attribuitur, sive adiiciatur sive sepa- 
retur verbuin esse vel non esse. syllogismus autem est oratio , in 
qua quibusdain positis aliud quiddam diversum ab his quae posita 

20 sunt, necessario accidit eo quod haec sunt dico autem eo quod 
haec sunt, propter haec evenire. ac propter liaec evenire intelligo, 
nullo externo tennino opus esse ut sit necessaria consecutio. per- 

_ fectum igitur syllogisinum appello eum qui praeter ea quae accepta 
sunt, nulla alia re indiget, ut necessitas consecutionis appareat 
imperfectum voco eum qui una re pluribusve indiget, quae quidem 
per suppositos ternriiios sunt necessaria, non tamen sumta suntper 
propositiones. in toto autem altero alterum esse, et alterum alteri 



omni attribui, idem est. dicimus autem omni attribui, quando nihil 
subiecti accipere licet, de quo alterum non dicatur ; ac nulli attribui 30 
accipitur eodem modo. 

2. Cuin autem omnis propositio significet ant inesse aut neces- 25 
sario inesse ant contingere inesse, harumque aliae sint affirmativae 
aliae negativae in quavis attribuendi ratione, ac rursus affinnati- 
varum et negativamm aliae sint universales, aliae in parte, aliae 
indefinitae, propositionem de eo quod inest universalem privati- 
vam necesse est tenninis reciprocatis converti, ut si nulla volup- 
tas est bonum, etiam nullum bonum erit voluptas. attributivam 
autem converti quidem necesse est, non tamen uiriversaliter , sed 
in parte, ut si omnis voluptas est bonum, necesse est etiam quod- 
dam bonum esse voluptatem. ex particularibus vero affirmativam *° 
necesse est in parte converti: nam si quaedam voluptas estbonum, 
etiam quoddam bonuin erit voluptas. privativam autem converti 
non est necesse. non eniin, si homo non inest cuidam animali, 
propterea etiam animal non inest cnidam homini. priinum igitur 
propositio a (3 sit privativa universalis. si igitur nulli (3 to a inest, 
etiam nulli aio (3 inerit nam si alicui insit, exempli causa tu y, 
non erit verum quod dictum est, nulli (3to a inesse, quia to y est 
aliquid tuv (3. at si to a inest omni (3, etiain to (3 inerit cuidam a. 
nam si nulli insit, etiam to' a nulli (3 inerit: sed supponebatur omni 
inesse. similiter fit conversio, si proposilio sit particularis. nam 20 
si to a inest alicui (3, necesse est etiam to (3 inesse alicui a, quia 

si nulli insit, etiam to a nulli (3 inerit si vero to a alicui (3 non 
inest, non est necesse ut etiam to [3 alicui a non insit, ut si ro (3 
est animal ac to a est homo, quoniam homo quidem non omni 
animali, animal vero omni homini inest 

3. Eodem autem modo res se habebit etiam in necessariis 
propositionibus. universalis enim privativa univttfsaliter conver- 
titur. affinnativarum autem utraque convertitur in parte. nam si 
necesse est to* a inesse nulli |3 , necesse est etiain to (3 inesse nulli a, 30 
quia si alicui accidit, etiam to a accidet alicui (3. quodsi necessano 
to a insit omni aut alicui (3 , necesse est etiam to |3 inesse alicui a, 
quia nisi necesse sit inesse, neque to' a necessario inerit alicui (3. 
quod vero est in parte privativum, ob eam ipsam quam prius dixi- 
mus causain non convertitur. quod attinet ad contingentia, quo- 
niam contingere dicitur multifariam. (contingere enim dicimus et 
quod est necessarium et quod non est necessarium et quod est 



14 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



40 possibile), In affirmativis omnibns similis erit conrertendi ratio. 
b nam si to a accidit omni aut alicui (3 , etiain to (3 accidet alicui a, 
quia si nulli accideret, etiam io a accideret nulli , quandoquidem 
hoc antea demonstratum est in negantibus res non itidem se 
habet. sed quae dicuntur contingere vel quia necessario non in- 
sunt, rel quia non necessario insunt, similiter reciprocantur ut 
snperiora. ut si quis contingere dhat homincm non esse equum, 
aut nulli vestimento album inesse: horum enhn altenun necessario 
non inest, alterum non necessario inest. et similiter convertitur 
propositio. si enim nulli homini accidit equuin esse, etiam hoini- 

io nem esse accidit nulli equo ; et si album accidit nulli vestimento, 
etiam vestimentum accidit nulli albo, quia si cuidam albo vesti- 
mentuin necessario insit, etiam album cuidam vestimento neces- 
sario inerit, quoniam hoc antea demonstratum fuit. similiter se 
res habet in propositione particulari negativa. quae vero eo quod 
plerumque eveniunt et ita natura sunt comparata, contingere dicun- 
tur (quomodo definimus contingeus), non similiter se habebunt in 
privativis conversionibus , sed propositio universalis privativa non 
convertitur. quae vero est iu parte, convertitur. hoc autem perspi- 
cuum erit, cum de contingente dicemus: in praesentia hoc tantum 

20 praeter ea quae dicta sunt manifestum esto, quod contingere nulli 
inesse aut alicui non inesse affinnativam figuram habet nam 
verbum contingit siiniliter ponitur in oratione ut verbum est: 
verbum autem est, quibuscunque attributis adiiciatur, seinper et 
omnino affinnationem facit, ut estnonbonum, vel est non album, 
vel, ut simpliciter et uno verbo dicam, est non hoc. sed ex 
sequentibus etiam hoc confirmabitur. quod vero attinet ad con- 
versiones, hae similiter se habebunt ut aliae. 

4. His denifinitis, iam dicamus ex quibus et qnando et quo- 
mbdo fiat omnis syllogismus. posterius autem dicendum de demon- 
stratione. prius enim de syllogismo dicendum est quam de demon- 

30 stratione , quia syllogismus est magis universalis : etenim demon- 
stratio est syllogismus quidam, sed non omnis syllogismus est 
demonstratio. cum igitur tres termini ita inter se affecti sunt, ut 
extremus sit in toto medio et medius in toto primo sit vel non sit, 
necesse est extremomin esse syllogisinum perfectum. voco autem 
medium, quod et ipsum est in alio, cuin aliud in ipso sit, et posi- 
tione quoque fit medium. extrema autem appello et id quod est 
in alio, et id in quo est aliud. nam si to a attribuitur omni (3 et 
to (3 omni y, necesse est to a attribui oinni y. ante enim expositum 

40 est quomodo de omni dicamus. similiter etiam si to a attribuatur 

26 nulli (3 ac to (3 omni y , to a nulli y inerit. si vero primum omni 
medio sit consequens, medium autem nulli extremo insit, non erit 
syllogisinus extremorum, quia nihil necessario evenit eo quodhaec 
sint accidit eniin ut primum et omni et nulli extremo insit : unde 
nec particnlaris nec nniversalis conclusio necessario colligitur. cum 
autem nihil necessario colligatu .ex his non erit syllogismus. ter- 
mini conclusionis omni inesse sint hi, animal- homo- equus, conclu- 
sionis nulli inesse, aniinal- homo- lapis. neque tunc eiit syllogismus, 

io cum et primum nulli medio et medium nulli extremo inest. ter- 
mini conclusionis affinnantis sint hi, scientia- linea- medicina, 
negantis scientia- linea-unitas. cum igitur termini sunt universales, 
manifestum est in hac figura quando erit et quando non erit syllo- 
gismus; et si sit syllogisinus, necesse esse uttermini eo quo diximus 
modo se habeant. constat etiam, si ita se habcant fore syllogismum. 
at si terminorum alius sit universaliter, alins in partc erga alterum 
affectus, cum universale adiungitnr maiori extremo, sive attributi- 
vum sive privativuin , particulare autem minori extremo attribu- 

20 tivuin, necesse est syllogismum esse perfectum. cuin autem uni- 
versale adiungitur minori extremo, aut quovis alio modo termini 
se habent, impossibile est esse syllogismuin. maius extremum 
appello in quo medium est, minus autem quod est sub medio. 
insit cnim to a omni ac to (3 alicui y : igitur si omni potest attribui, 
est id quod initio dictuni fuit necesse est ro a alicui y inesse. etsi 
to a nulli (3 inest ac to (3 alicui y, necesse est to a alicui y non 
inesse. nam et quomodo nulli attribui dicamus, definituin est 
quare erit syllogisnius perfectus. similiter etiam concludetur, si 
propositio (3 y sit indefinita, cum sit attributiva. uam idem erit 



6yllogIsmus, sive indefinita sive in parte sumatur. qtiodsi minori 30 
extremo nniversale adiiciatur Yel attributivnm vel privativum, 
non erit syllogismus , sive indefinita particularisve propositio affir- 
met sive neget, ut si to a alicui (3 inest vel non inest, ac to (3 
omni y inest termini conclusionis affirmantis hi sunto, bonum- 
habitus- prudentia, negantis bonum- habitus- inscitia. rursns si to (3 
nulli y inest, ac to a alicui (3 inest aut non inest aut non oinni inest, 
ne ita quidem erit syllogismus. tennini conclusionis omni inesse, 
album- equus- cygnus, nulli inesse, album- equus- corvus. iidem 
termini sumantur, si pronuntiatum a (3 sit indefinitum. sed neque 
tunc erit syllogismus, cum maiori extremo universale adiicitur vel b 
attributivum vel privativum, minori autein extremo privativmn 
secunduin partem, sive indefinitum sive in parte sumatur, ut si 
to a omni (3 inest, ac to (3 alicui y non inest aut non omni inest 
nain cui non inest lnedium , huic et omni et nulli consequens erit 
primum. snpponantur eniin termini, animal- homo- album, deinde 
ex iis albis quibus homo non attribuitur, sumatur cygnus et nix. 
igitur animal illi quidem omni, huic vero nulli attribuitur. quare 
non erit syllogisinus. rursus to a nulli (3 insit ac to* (3 alicui y non 10 
insit, sintque hi termini, inanimatum- hoino- album, deinde acci- 
piantur alba quibus homo non attribuitur, cygnus et nix. inanima- 
tum enim huic quidem omni attribuitur, illi vero nulli. praeterea 
cum hoc sit indefinitum , to (3 non inesse alicui y ( sive enim nulli 
sive non omni insit: vere dicitur alicui non inesse). sumtis autem 
huiusmodi terminis ita ut nulli insit, non fiat syllogismus: hoc 
enim antea dictum fuit. apparet igitur, ita positis terminis ut alicui 
non insit, non fore syllogismum : alioqui syllogismus esset etiain 20 
in illis terininis qui ita accipiebantur ut niilli inesset similiter 
autem ostejidetur et si universale ponatur privativum. neque tum 
ullo modo erit syllogismus, cum ambo intervalla in parte affirmant 
aut negant, aut altermn affirmat alterum negat, aut alterum est 
indefinitum alterum definitum, aut ambo indefinita. termini omnium 
communes sunto, animal- album - homo, animal- album- lapis. ex 
his igitur quae dicta sunt, perspicuum est, si sit syllogismus parti- 
cularis in hac figura, necesse esse ut tennini ita se habeant ut dixi- 
mus; etsi tennini ita se habeant, necessario fieri syllogismum , aliter 
autem positis tenninis nequaquain syllogismum fore. constat etiam 
omnes syllogismos qui in hac figura fiunt esse perfectos, quoniam 
omnes perficiuntur per ea quae ab initio sumta sunt. item omnia 30 
problemata probari jier hanc figuram, quia et omni et nulli et 
cuidam et non cuidam inesse probatur. huiuscemodi vero figuram 
appello primam. 

5. Cum autein idem partim omni partim nulli inest, aut utri- 
que omni aut utrique nulli, huiuscemodi figuram voco secundain. 
in qua medium appello quod ambobus extremis attribuitur; ex- 
trema vero ea de quibus hoc dicitur, maius extremum, quod est 
situm prope medium, minus extremum, quod longius abest a 
medio. ponitur autem medium extra extrema, ac primum situ. 
perfectus igitur syllogismus neutiquam erit in hac figura. esse 27 
autem syllogismus poterit, sive termini sint universales sive non 
universales. si universales sint termini, tunc erit syllogismus, cum 
niedium partim omni partim nulli insit, utrivis extremo adiiciatur 
uegatio. nullo autem alio modo syllogisinus erit attribuatur enim 
to u- nulli v et omni {;. quoniam igitur propositio privativa con- 
vertitur, to v inerit nulli u. atqui to u. supponebatur inesse omni £;. 
quare to v inerit nulli £: hoc enim demonstratum est antea. liirsus 
si to fx insit omni v et nulli |, etiam to £ inerit nulli v. nam si <o 
to fx inest nulli ^, etiam to ^ inerit nulli u : atqui to* \x inerat omni v, 
ergo to |= nulli v inerit facta est enim iterum prima figura. quia 
vero propositio privativa convertitur , etiam to ( v inerit nulli {;. 
quare erit idem syllogismus. haec probare licet etiam deductione 
ad impossibile. perspicuum igitur est terminis ita constitutis syllo- 
gismuin fieri, non tamen perfectum, quia non ex iis tantum quae 
al> initio sumta sunt sed ex aliis quoque perficitur colligendi vis et 
necessitas. at si to 1 p attribuitur omni v, ut omni {;, non erit syllo- 
gismus. tennini conclusionis affirmantis substantia- aniinal- hoino, 
negantis substantia- animal- lapis. medimn est substantia. neque 
tunc erit syllogismus, cum to f* nulli v et nulli £ attribuitur. 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



15 



20 termini conchisionis affirmantis linea- animal- homo, negantis 
linea- animal- lapis. perspicuum igitur est, si sit syllogismus ter- 
minis universaliter positis, necesse esse ut tennini ita se habeant 
ut initio diximus : his enim aliter constitutis nulla est concludendi 
necessitas. quodsi medinm ad alterum duntaxat extremum uni- 
versaliter affectum sit, cum maiori extremo adiicitur universale, 
sive attributive sive privative, minori autem extremo particulare 
oppositum universali (oppositum appello, si universale sit priva- 

30 tivum, particulare affirmativum ; si vero universale sit attributivum, 
particulare privativuin), necesse est fieri syllogismum privativum 
in parte. nam si to u inest nulli v et cuidam Jj, necesse est to v 
alicui % non inesse. cum enim propositio privativa convertatur, 
to v inerit nulli w: atqui to fx supponebatur cuidam £ inesse. quare 
io v cuidam § non inerit fit eniin syllogismus in prima figura. 
rursus si to fx omni v insit et cuidam § non insit, necesse est ro v 
cuidam | non inesse. nam si omni insit, cum to fx attribuatur omni v, 
l necesse est to' fx inesse omni ^. verum supponebatur cuidam non 
inesse. et si to' u. insit oinni v et non omni i; , erit syllogismus, 
quo colligetur non omni £ inesse to v. demonstratio vero est 
eadem. at si to fx attribuatur omni £ et non omni v , non erit syl- 
logismus. termini conclusionis affirmantis animal- substantia - cor- 
vus, negantis animal- album- corvus. neque item erit syllogismus, 
cum attribuitur nulli 2; et alicui v. termini conclusionis affinnan- 
tis aniinal- substantia- lapis , negantis animal- substantia- scientia. 

10 cuin igitur particulare est oppositum universali, dictum est quando 
erit et quando non erit syllogismus. cum autem figura similes 
sunt propositiones, ut ambae privativae aut affinnativae, neuti- 
quam erit syllogismus. primum namque sint privativae et universale 
adiungatur maiori extremo, nt to fx nulli v insit et cuidam i; non 
insit: accidit ergo ut to 1 v et omni et nulli i; insit. tennini conclu- 
sionis nulli inesse, nigrum-nix- animal. tennini autem conclusionis 
omni inesse accipi nequeunt, si to jx cuidam t, inest, cuidam non 
inest. nam si to v inest omni § ac to u nuili v, certe to fx nulli § 

20 inerit. veruin supponebatur cuidam inesse. sic igitur termini accipi 
non possunt. sed ex indefinito ostendendum est. nain quia vere 
dicitur to fx cuidam £ non inesse, etiam si nulli insit, cum autem 
nulli inest, non erat iyllogismus , perspicuum est etiam in praesen- 
tia non fore syllogismum. rursus siut attributivae ambae proposi- 
tiones, et universale similiter ponatur, ut to fx insit oinni v et 
alicui i;. accidit ergo ut to v insit et omni et nulli i;. termini con- 
clusionis nulli inesse, album- cygnus- lapis. conclusionis omni 
inesse accipi non possunt ob eain ipsam causam quam antea dixi- 
mus. sed ex indefinito ostendenduin est. quodsi universale minori 

30 extremo iunctum sit, et to jx nulli i; insit et cuidam v non insit, 
accidit ut to v insit et omni et nulli i;. tennini conclusionis omni 
inesse, album- animal- corvus, conclusionis non inesse, album- 
lapis- corvus. si vero attributivae sint propositiones, termini con- 
clusionis non inesse sinthi, album- animal-nix, conclusionis inesse, 
album- animal- cyguus. perspicuum igitur est, quando propositiones 
sunt figura similes, et altera est universalis altera particularis, nullo 
modo fieri syllogismum. neque item erit syllogismus, si utrique alicui 
insit vel non insit, vel partim cuidam insit partim non, vel neutri 
omni, vel indefinite. termini communes omnium, album- animal- 

2S homo, album-animal-inanimatum. ex dictis igitur perspicuum est, 
si tennini ita inter se affecti sint ut diximus, necessario fieri syllo- 
gismum; et si sit syllogismus, necesse esse ut tennini ita affecti sint. 
lnanifeslum est etiam oinnes syllogismos, quifiuntin hac figura, esse 
imperfectos: omnes enim perficiuntur adsumtis quibusdam, quae 
vel in terminis necessario insunt vel ponuntur tanquain hypothe- 
ses, ut cum demonstramus per impossibile. item non fieri syllogis- 
mum affirmativum in hac figura, sed omnes fieri privativos, tain 
universales quam particulares. 

10 6. Cuin autem eidem inest aliud qnidem omni alind vero 

nulli , vel ambo omni vel ambo nulli, huiuscemodi figuram appello 
tertiam. in qua medium voco id cui ambo attribuimus, extrema 
vero quae attribuuntur. magis autem extremuin , quod longius 
abest a medio, minus, quod proprius accedit. ac medium ponitur 
quidein extra extrema, ultimum autem positione seu situ. perfectus 



igitur syllogismus ne in hac quidem figura fit. esse autem syllogismus 
poterit terminis tam universaliter quain uon universaliter medio 
iunctis. terminis igitur universaliter positis, cum et to ( it et to p 
inest omni <r, syllogismus erit quo necessario colligetur to* n inesse 
alicui p. cuin enim pronuntiatum attributivum convei tatur, ineritTO o" 20 
alicui p. quai e cum to n insit omni <r et to o- alicui p , necesse est 
to n inesse alicui p. fit enim syllogismus in prima figura. potest 
etiam demonstratio fierj per impossibile et per expositionem. 
nam cum utraque insint omni <r, si suinatur aliquid twi/ ct, veluti 
to v, nuic et to tt et to p ment. quare ahcui p to tt merit. et si 
to p omni cr, toit nulli o- insit, erit syllogismus, quo necessario 
colligetur to it cuidam p non inesse. idem enim erit demonstra- 
tionis modns conversa propositione p cr. probari etiam potest per 
impossibile, ut in prioribus syllogismis factum est. si vero to p 30 
nulli, to n omni o- insit, non erit syllogismus. tennini conclusionis 
affinnantis animal- equns- homo, negantis animal- inamimiin- 
homo. neque tuin erit syllogismus, cum ambo dicentur denulloo-. 
termini conclusionis affirmantis animal-equus-inanimum, negantis 
homo-equus-inanimuin. medium est inanimum. perspicuum igitur 
est etiam in hac figura quando erit et quando non erit syllogis- 
mus , si tennini universaliter positi sint. nain cuin utrique termiui 
sunt attributivi, erit syllogismus quo colligetur alicur extremo 
extremuin inesse. cuin autem sunt privativi, non erit syllogismus. b 
sed cum alter est privativus alter affirmativus , si quidem maior 
terminus sit privativus et alter affinnativus, erit syllogismus quo 
colligetur cuidam extremo extremum non inesse. sin contra fiat, 
non erit syllogismus. quodsi alter terminus universaliter, alter 
particulariter medio adiungatur, cum ambo sunt attributivi, necesse 
est fieri syllogismum, utervis terminorum universaliter acceptua 
sit. nam si to p insit omui <r et to it alicui, necesse est to it alicni 
p inesse. cum enim pronuntiatum affinnans convertatur, to a in- 
erit alicui it. itaque cum to' p omni o- ac to a alicui it insit, etiam 10 
to p alicui tt inerit: unde etiam to it inerit alicui p. rursus si to p 
alicui e- ac to « omni o- insit , necesse est to' it alicni p inesse : 
idem enim est demonstrandi modus. licet autem haec demon- 
strare etiam per impossibile et expositione, ut iu prioribus syllo- 
gismis factum ^fuit. si vero alter tenninus sit attributivus alter 
privativus, et universaliter accipiatur attributivus , quando minor 
est attributivus, erit syllogismus. nam si to p ouini <r inest ac 
to ir cuidam non inest, necesse est to it alicui p non inesse. si 
enim oinni insit et to p insit omni cr, etiam toit omni c inerit: 20 
attamen non inerat. confirmatur etiam absque deductione ad im- 
possibile, si accipiatur aliquid twc o- cui to it non insit. cum autem 
jnaior tenninus est attributivus , non erit syllogismus , ut si to i% 
oinni cr insit ac to p alicui cr non insit. tennini conclusionis omni 
inesse , aniinatum - homo - animal. terminos conclusionis nulli in- 
«sse accipere non licet, si to p cuidam o- insit, cuidam non insit. 
nam si to it omni <r inest et to p alicui <r, etiam to it alicui p inerit. 
veruin supponebatur nuIU inesse. sed quemadmodum in prioribus, 
hic quoque accipiendum : cuin enim hoc pronuntiatum sit indefi- 
nitmn, cuidam non inesse, etiam quod nulli inest, vere dicitur 
cuidam non inesse. atqui cum nulli inest, non erat syllogismus. 30 
perspicuum igitur est, etiam cuin sumitur cuidam non inesse, non 
fore syllogismum. at si terminus privativus sit universalis, tenninus 
autem particularis sit attributivus, cum maior est privativus et 
ininor attributivus, erit syllogismus. nam si to' wnullicr ac to p 
cuidam <r insit, certe to it cuidam p non inerit: iterum enim erit 
prima figura, conversa propositione p cr. cum autem minor termi- 
nus est privativus, non erit syllogismus. tennini conclusionis affir- 
mantis animal- hoino - ferum, negantis animal- scientia- fevum. 
utrobique ferum est medium. neque tum syllogismus erit, cum 
utrique tei mini ponuntur privativi et alter est universalis alter in 
parte. tennini conclusionis negantis, quando minor est universa- 29 
liter adiunctus medio, animal- scientia- feruin, affirmantis animal- 
homo - ferum. cum autem maior est universalis et minor in parte, 
termini conclusionis negantis hi sunto, corvns-nix-album. teraiiiii 
conclusionis affinnantis accipi non possunt, si to p cuidam 0" inest, 
cuidam non inest. nam si to it inest omni p et to p alicui «r, 



16 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



etlam to n inerit alicui <r. venitn supponebatur nulli inessc. sed 
ex indefinito ostendendum est. itern nullo modo erit syllogismus, 
•i uterque tenninus extremus cuidam medio insit vel non rnsit, 
vel alter insit alter non insit, vel alter alicui alter non oinni 
insit, vel indefinite. tennini omnium communes snnto animal- 

10 homo- album, aniinal- inanimatum- albuin. perspicuum igitur est 
etiam in hac figura quando erit et quando non crit syllogismus; 
et si termini ita habeant ut dictuin fiiit, necessario fieri syllogis- 
mum, et si fiat syllogismus, necesse esse ut termini ita se habeant 
perspicuum quoque est oinnes syllogismos qui fiunt in hac figura 
esse imperfectos, quoniain omnes perficiuntur assumtis quibus- 
dam. item non licere in hac figura colligere conclusionem uni- 
versalem, nec privantem nec affirmantem. 

7. Illud quoque manifestum est, in omnibus figuris, quando 

eo non fit syllogismus , si attributivi vel privativi sint utrique ter- 
mini, item si utriqne sint in parte, nihil omnino colligi necessario. 
at si alter sit attributivus alter privativus , et universaliter acci- 
piatur privativus, semper fieri syllogismum minoris extremi de 
maiore. ut si to a omni aut alicui (3 ac to (3 nulli y insit: con- 
versis enim propositionibus, necesse est to y alicui a non inesse. 
«imiliter fit etiam in aliis figuris: semper enim fit syllogismus per 
conversionem. praeterea manifestum est pronuntiatuin indefini- 
tum pro attributivo particulari acceptum efficere eundem syllo- 

30 gismum in oinnibus figuris. item perspicuum est omnes imper- 
fectos syllogismos perfici per primam figuram. aut enim demon- 
stratione aut per impossibile perficiuntur omnes: utroque autem 
modo fit prima figura. ac deinonstratione quidem si perficiantur, 
fit prima figura, quia sic omnes perficiebantur per conversionem : 
conversio autem efficiebat primam figurain. si vero pei impossi- 
bile confirmentur, adhuc fit priina figura, quia posito quod falsnm 
est, syllogismus conficitur in prima figura. ut in postrema figura 
si to a ac to [3 insunt oinni y, probatur to a inesse aticui (3. nam 
si to a insit niilli (3 ac to (3 omni y, to a inerit nulli y. sed antea 
* positum erat omni inesse. similiter fit etiam in aliis. licet etiain 
reducere omnes syllogisinos ad syllogismos universales primae 
figurae. nam qui fiunt in secunda figura, sine dubio per illos per- 
ficiuntur, non tamen omnes eodem modo, sed universales con- 
verso pronuntiato privativo. particularium autem uterque per 
deductionein ad impossibile. particulares autem primae figurae 
perficiuntur quidem per se ipsos, sed licet etiam secunda figura 
eos confinnare ducendo ad impossibile. ut si to a inest omni (3 
ac to |3 alicui y, to a inerit alicui y. nam si nulli insit, oinni 

10 autem (3 insit, certe nulli y ro (3 inerit: hoc enim scimus per se- 
cundam figurain. similiter in privativo syllogismo erit demonstratio. 
nam si to a nulli (3 ac to (3 alicui y inest, to a alicui y non 
inerit. eteniin si omni insit ac nulli (3 insit, to (3 milli y inerit: 
hoc enim erat media figura. itaque cum omnes syllogismi mediae 
figurae reducantur ad syllogismos universales priinae figurae, par- 
ticulares autem primae ad syllogismos secundae, perspicuum est 
etiam syllogismos particulares primae figurae reduci ad syllogis- 

20 mos universales piimae figurae. qui vero fiunt in tertia figiua, 
terminis quidem universaliter acceptis sfatiin per eos syllogismos 
perficiuntur, tenninis autem in parte sumtis perficiuntur per 
«yllogismos particulares primae figurae. hi vero ad illos reducti 
sunt: quapropter ad eosdem reducentnr etiam syllogismi particu- 
lares tertiae figurae. perspicuum igitur est omnes reduci ad syl- 
logismos universales prirnae figurae. dictum igitur est quomodo 
syllogismi inesse aut non inesse ostendentes se habcant, cum per 
se, qui sunt ex eadem figura, tum invicem, qui sunt ex diversis 
figuris. 

30 8. Quia vero diversa haec sunt, inesse et necessario inesse 

et contingere inesse (multa eniin insunt quidem, non tamen 
necessario; alia vero nec necessario nec omnino insunt, sed pos- 
sunt inesse), manifestuin est - etiam horum cuiusque syllogismnm 
diversum fore ac terminis constare haud simili modo se haben- 
tibus, sed alium ex necessariis, alium ex his quae insunt, alium 
ex contingentibus. in necessariis igitur simili fere modo res se 
habet atque in iis quae insunt. eodem enim modo positis tei uihus 



in eo quod inest, et in eo qnod necessario inest vel non inest, 
erit et non erit syllogismus. hoc tantum differunt, quod terminis 30 
illud adiicitnr, necessario inesse vel non inesse. nam privativum 
pronuntiatum eodem modo convertitur: et in toto esse omnique 
attribui shniliter trademus. in aliis igitur eodem modo, id est per 
conversionem, ostendetur conclusionem esse necessariam, quem- 
admoduin in eo quod inest. in media autem figura cum propositio 
universalis est affirmativa et particularis privativa, rursnsque in 
tertia, cum universalis est attributiva et particularis privativa, non 
fiet similiter deinonstratio, sed necesse est ut exponentes aliquid 
cui utmmque non inest, de hoc syllogismum faciamus : de hoc 10 
enim erit conclusio necessaria. quodsi de termino exposito con- 
clusio necessaria efficitur, etiam de illo aliquo necessaria efficietur: 
nam quod propositum est, illius pars est. fit autem uterque syllo- 
gismus in propria figura. 

9. Accidit etiam aliqnando ut cum altera tantum propositio 
sit necessaria, syllogismus fiat necessarius, non tamen utravis, sed 
ea quae continet maius extremum. nt si to a sumtum sit necessa- 
rio inesse vel non inesse tw P, ac to (3 rS y inesse tantum. sic 
eniin acceptis propositionibus necessario ro a inerit vel non inerit 20 
tw y. cum enim omni (3 necessario insit aut non insit to ( a, to y 
autem sit aliquid ruv (3, perspicuum est etiam to y necessario fore 
homm alterum. si vero propositio a (3 uon est necessaria, sed 

(3 y est necessaria, non erit conclusio necessaria. nam si conclu- 
sio necessaria erit, accidet ut to* a alicui (3 insit necessario, ut pro- 
bari potest tam in prima quam in tertia figura. hoc autem falsum 
est, quia contingit to |3 esse eiusmodi ut to a possit ei nuili in- 
esse. praeterea etiam ex terminis apparet conclusionem non fore 
necessariam. ut si to a sit motus, to* (3 animal, et ubi y homo, 30 
quoniain homo necessario est animal, sed nec animal nec homo 
necessario movetur. similiter etiam se res habet, si a (3 sit priva- 
tivum, quoniam eadem est demonstratio. in syllogismis autem 
particularibus, si quidem pronuntiatum universale est necessarium, 
etiam conclusio erit necessaria. at si particulare est necessarium, 
conclusio non erit necessaria, sive privativa sive attributiva sit 
propositio universalis. primuin ergo universale sit necessarium, 
ac to a omni (3 insit necessario, to' (3 autem alicui y insit tantum. 
necesse igitur est to a alicui y inesse necessario , quoniam to y est 40 
sub (3 , atque omni (3 to a inerat necessario. siiniliter se res habet, b 
si privativus sit syllogismus, quoniam eadem erit demonstratio. 
si vero particulare est necessarium, non erit conclusio necessaria: 
nihil eniin absurdi accidit, quemadmodum nec in syllogismis uni- 
versalibus. siiniliter res se habet in syllogismis particularibus 
privativis. tennini sunto motus- aniinal- album. 

10. ln secunda autein figura, si privativa propositio sit ne- 
cessaria, etiam conclusio erit necessaria. si affinnativa sit neces- 
saria, conclusio non erit necessaria. primum eniin privativa sit 10 
necessarta, ac to a nulli (3 coutingat, sed tw y insit solum. quo- 
niam igitur propositio privans convertitur, to (3 nnlli a contingit. 
atqui to v a inest omni y. itaque to (3 nulli y contingit, quia to v y 
est sub a. itidem conclusio erit necessaria, si negatio adiiciatur 
ru y. nam si to a nulli y contingit, etiam to' y nulli a inesse 
potest. verum to a inest omni (3. quare nulli (3 to y contingit. 
fit enim iteiinn prima figura. ergo nec to (3 inesse poterit tu y, 
quia siiniliter convertitur. si vero attributiva propositio sit neces- 
saria, non erit conclusio necessaria. insit enim to* a oinni (3 ne- 20 
cessario, ac nulli y insit soluin. conversa igitur propositione pri- 
vante fit prima figura. ostensum autem est in prima fignra, cmn 
non est necessaria propositio maior privativa, neque conclusionem 
fore necessariain. qnare nec in his erit conclusio necessaria. 
praeterea si conclusio sit necessaria, accidit ut to* y alicui a neces- 
sario non insit. nam si to (3 necessario nulli y inest, etiain to y 
necessario nulli (3 inerit. atqui necesse est to' (3 incsse alicui a, 

si qnidem to a omni (3 necessario inerat. quare necesse est to' y 
alicui a non inesse. sed nihil prohibet to' a eiusmodi accipi ut 30 
omni y inesse possit praeterea etiam terminorum expositione 
licet ostendere conclusionem non esse simpliciter necessariam, sed 
esse his positis necessariam. esto exempli causa to a auimal, 



# 



ANALYTICQRUM PRIORUM I. 



17 



to (3 homo, to y album, ac propositiones similiter sumantur: 
accidit enim ut animal nulli albo insit. ergo etiam homo inerit 
nulli albo, sed non necessario. contingit enim hominem fieri 
album, non tamen quamdiu animal nulli albo inest. quare his 
positis necessaria erit conclusio, simpliciter autem non erit neces- 

31 saria. similiter res se habebit et in syllogismis particularibus. 
cum enim privativa propositio est universalis et necessaria, etiam 
conclusio erit necessaria. cum autem attributiva est universalis et 
necessaria, privativa autem est particularis et non necessaria, non 
erit conclusio necessaria. primuin igitur privativa sit universalis 
et necessaria, ac to ( a uulli [3 inesse possit, cuidam vero y insit. 
cum igitur privativum convertatur, etiam to (3 nulli a inesse poterit. 
atqui io a cuidam y inest. quare necessario cuidam y non inerit 

10 to' (3. rursus attributiva propositio sit universalis et necessaria, et 
affirmatio adiiciatur tw (3. si igitur to a omni (3 necessario inest, 
cuidam autem y non inest, perspicuum est to (3 cuidam y non in- 
esse, sed non necessario. iidem enim terinini usui erunt ad hoc 
demonstrandum, qui in syllogismis universalibus accepti fuerunt. 
ac ne tum quidem erit conclusio necessaria, cum pronuntiatum pri- 
vativum est necessarium in parte acceptuin : per eosdem enim ter- 
minos demonstratio fieri potest. 

11. In tertia vero figura cum termini sunt universaliter medio 

20 iuncti et utraeque propositiones attributivae, utravis sit necessaria, 
etiam conclusio erit necessaria. quodsi altera propositio sit privativa 
altera attributiva, cum privativa est necessaria, etiam conclusio erit 
necessaria; cuin autein attributiva est necessaria, conclusio non erit 
necessaria. primum enim utraeque propositiones sint attributivae, ita 
ut et to a et to (3 oinni y insit, et necessaria sit propositio a y. quo- 
niam igitur to (3 inest omniy, etiam to y inerit alicui (3: convertitur 
enim propositio universalis in particularem. quare si omni yroa ne- 

30 cessario inest, ac to y alicui (3 , etiam to a alicui (3 necesse est inesse, 
quia to (3 est sub y. fit ergo iterum prima figura. similiter ostendetur, 
si propositio (3 y sit necessaria. nam to y reciprocatur cum aliquo a. 
quare si omni y ro (3 necessario inest, ac to y alicui a inest, etiam to (3 
alicui anecessario inerit. rursus propositio ay sit privativa et pro- 
positio (3 y affirmativa, privativa autem sit necessaria. quoniam 
igitur affirmativa convertitur, to y inerit cuidam (3 , ac to a neces- 
sario nulli y: item cuidam (3 necessario non inerit to a, quia to (3 
est sub y. at si propositio attributiva sit necessaria, non erit con- 
clusio necessaria. sit nainque propositio (3 y attributiva et necessaria, 
et propositio a y privativa non necessaria. cum igitur affirmativa 
convertatur, etiam to y necessario inerit cuidam (3. quare si to a 

b nulli y ac to y cuidam (3 inest, etiam to a cuidam (3 non inerit; sed 
non necessario. ostensum enim fuit in prima figura, posita propo- 
sitione privativa non necessaria, conclusionem non fore necessa- 
riam. praeterea etiam ex terminis hoc perspicuum esse potest. 
sit enim to a bonum, ro (3 animal, xo y equus. contingere igitur 
potest ut bonum nulli equo insit, necesse autem est animal omni 
equo inesse. sed non necesse est aliquod animal non esse bonum, 
siquidem contingere potest ut omne animal sit bonum. aut si hoc 
fieri nequit, alius terminus poni debet, ut vigilare vel dormire, 

10 quoniam oinne animal haec recipere potest. si igitur termini uni- 
versaliter medio iuncti sunt, dictum est quando conclusio eritneces- 
saria. si vero alter universaliter alter in parte de medio dicatur, 
ita ut ambo sint attributivi, cum propositio universalis sit necessaria, 
etiain conclusio erit necessaria. demonstratio autem eadem est 
quae antea, quia convertitur etiam propositio attributiva particu- 
laris. itaque si necesse est to |3 inesse omni y, ac to a est sub y, 
necesse est to (3 inesse alicui a. quodsi to (3 inest alicui a, etiam 
to a alicui (3 inesse necesse est, quoniam haec propositio conver- 

20 titur. idem est, si propositio a y sit necessaria et' universalis, quia 
to (3 est sub y. si vero propositio particularis sit necessaria, non 
erit conclusio necessaria. sit enim propositio (3 y particularis et 
necessaria, ac to a insit omni y, non tamen necessario. conversa 
igitur propositione (3 y fit prima figura, et universalis propositio 
non est necessaria, sed particularis est necessaria. cum autem ita 
habent propositiones, non erat conclusio necessaria. quocirca 
nec in his terminis quos nunc posuimus, erit conclusio necessaria. 



praeterea ex terminis hoc perspicuum est. sit enim a vigilia, (3 
bipes, ubi y animal. necesse igitur est to (3 alicui y inesse, con- 
tingitque ut to a omni y insit, ac to a tw (3 non necessario inest, 30 
quia non necesse est ut aliquod bipes dormiat aut vigilet. similiter 
autem et per eosdem teiminos ostendetur et si propositio a y sit 
particularis et necessaria. quodsi terminorum alter sit attributivus 
alter privativus , cum propositio universalis est privativa et neces- 
saria, etiam conclusio erit necessaria. nain si vo a nulli y contingit, 
ac to (3 cuidain y inest, necesse est to a cuidam )3 non inesse. cum 
autem propositio affirmativa necessaria fuerit, sive universalis sive 
in parte, aut privativa particularis, non erit conclusio necessaria. 
cetera namque eadem dicemus quae in prioribus diximus. termini 40 
autem, cum propositio universalis affirmans est necessaria, sint 
vigilia- animal- homo, medium sit homo. cum autein propositio 32 
in parte affirmans est necessaria, termini sint vigilia- animal- album. 
necesse est enim animal cuidam albo inesse. accidit autem ut vigi- 
lia nulli albo insit, nec necesse est cuidam animali non inesse vigi- 
liam. cum autem propositio juivans in parte est necessaria, ter- 
mini sint bipes- motus- animal, medium animal. 

12. Perspicuum igitur est non esse syllogismum eius quod 
inest, nisi utraeque propositiones significent inesse, colligi tamen 
necessariam conclusionem , etiamsi altera tantum propositio neces- 
saria sit. in utrisque autem, sive affirmativi sive privativi sint syl- 10 
logismi, necesse est alteram propositionem esse similem conclusioni. 
sic autem similem dico: si concludatur inesse, etiam altera propo- 
sitio significat inesse, si necessarium, etiam altera propositio est 
necessaria. quare constat non concludi necessarium, vel quod 
inest, nisi altera propositio accipiatur necessaria vel significans 
inesse. de necessario igitur, id est, quomodo colligatur et qua 
differat ab eo quod inest, satis fere dictum est. 

13. Post haec de contingenti dicamus, quando et quomodo 
et ex quibus erit syllogismus. contingere autem et contingens id 
appello, quod cum non sit necessariuin, si ponatur esse, nihil inde 20 
sequitur impossibile. quod enim necessarium est, homonymws con- 
tingere dicitur. hoc autem esse contingens quod diximus, perspi- 
cuurn est ex negationibus et affirmationibus oppositis. haec enim, 
non contingit inesse, et impossibile est inesse, et necesse est non 
inesse, aut eadem sunt aut sese mutuo consequuntur. quare etiam 
his opposita, id est, contingit inesse, et non impossibile est inesse, 
et non necesse est non inesse, aut erunt eadem aut sese mutuo 
consequentur. nam de omni re vel affirmatio vel negatio vera est. 
ergo contingens est non necessarium, et non necessariuin contin- 
gens. omnes autem de contingenti propositiones in se invicem con- 30 
verti possunt. converti inquam, non affirmativas in negativas, sed 
quaecunque affirmativam figuram habent secundum oppositionem, 
ut haec, contingit inesse, mutatur in hanc, contingit non inesse, et 
haec, contingit omni, in hanc, contingit nulli vel non omni, et 
haec, alicui contingit, in hanc, non oinni contingit. eodem modo 

et in aliis fit conversio. cum enim contingens non sit necessarium, 
ac non necessarium possit non inesse, perspicuum est, si contingit 
to a tu (3 inesse , contingere etiam non inesse , et si omni contingit 
inesse, etiam omni contingere non inesse. similis est ratio affirma- 
tionum in parte, quoniam eadem est demonstratio. eiusmodi vero b 
propositiones sunt attributivae, non privativae. nam verbum con- 
tingit similiter ponitur in oratione ut verbum est, sicut prius dic- 
tum fuit. his definitis rursus dicamus contingere dici duobus 
modis, uno, quod pleruinque fit ac deficit a necessario, ut homi- 
nem canescere vel augeri vel tabescere, et omnino quod natura 
esse solet (hoc enim non habet continuam necessitatem, quia non 
semper homo est: sed si homo sit, aut necessario aut plemmque io 
est). alio modo, quod est indefinitum, quodque et ita et secus esse 
potest, ut animal ambulare, aut eo ambulante fieri terrae motum, et 
omnino quod fit a fortuna. horum enim nihil magis ita natura com- 
paratum est quam contrario modo. convertitur ergo secundum 
oppositas propositiones utrumque contingens, non tamen eodem 
modo. sed quod natura comparatum est ut sit, in id convertitur 
quod non necessario inest (sic eniin contingit non canescere hoini- 
nem). quod autem est indefinitum, in id convertitur quod non 



18 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



magis hoc quam illo modo esse potest. scientla rero et syllogis- 
mus demonstrativus non est eorum quae sunt indeiinita, quia me- 
20 dium est inordinatum , sed eorum quae natura compai atum est ut 
sint ac fere disceptationes considerationesque de his fiunt quae 
hoc modo contingunt. de liis autem quae illo modo contingunt, 
fieri quidem potest syllogismus, sed quaeri non consuevit. haec 
igitur magis definientur in sequentibus. nunc vero dicamus quando 
et quoinodo et quis erit syllogismus ex contingentibus propositio- 
nibus. quia vero haec locutio, contingit hoc huic inesse, bifariam 
accipi potest — aut namque significat cui hoc inest, aut cui hoc con- 
tingit inesse. nam haec oratio, de quo ro (3, ei contingere to a, horuin 
alterum significat, vel de quo dicitur to (3 vel de quo dici contingit. 
30 haec autem nihil differunt, de quo to (3 ei to a contingere, et omni (3 
to a inesse posse. perspicuum igitur est duobus modis dici posse 
to a omni (3 contingere inesse. primum ergo dicamus, si de quo 
to y, ei to (3 contingit, et de quo to (3, ei to' a contingit, quis erit et 
qualis syllogismus: ita namque ambae propositiones contingentes 
sumuntur. cum vero cui to 1 (3 inest, ei to' a contingit, altera propo- 
sitio est de eo quod inest, altera contingens. quare a similibus 
figura incipiendum est, sicut in aliis quoque fecimus. 

l4. Cum igitur to a contingit omni (3 ac to (3 omni y, syllo- 

ismus erit perfectus, quo colligetur to a contingere omni y. hoc 

33 autem perspicuum est ex deiinitione : nam omni contingere ita 

accipiebamus. similiterque si to a contingit nulli (3 ac to (3 oinni y, 

syllogismus erit quo colligetur nro a accidere nulli y: nam cui to (3 

contingit, ei to a non contingere, hoc erat nihil relinquere ex iis 

contingentibus quae sunt sub (3. cum autem to* a contingit omni (3 

ac to P contingit nulliy, ex propositionibus quidem acceptis nullus 

syllogismus fit, sed conversa propositione (3 j/sicut contingens con- 

vertitur, fit idem syllogismus qui et antea factus est. cum enim 

contingat to x P nulli y inesse, contingit etiam omni inesse : hoc enim 

io antea dictum est. quare cum to (3 accidat omni y ac to a omni (3, 

rrirsus fit idem syllogismus. similis ratio est si ambabus jiroposi- 

tionibus adiiciatur negatio una cum verbo contingere, ut si to a 

contingit nulli (3 ac to (3 nulli y. nam ex propositionibus quidem 

acceptis nullus syllogismus fit, sed propositionibus conversis rursus 

erit idem syllogismus qui et prius factus est. perspicuum igitur est, 

negatione adiuncta minori extremo vel ambabus propositionibus, 

aut non fieri syllogismum , aut fieri quidern, sed non perfectum, 

20 quia necessitas consecutionis perficitur per conversionem. quodsi 

propositionum altera universalis, altera in parte sumta sit, sane ad 

maius extremum posita universali syllogismus erit perfectus. nam 

si to a contingit oinni (3 ac to (3 alicui y, certe to a contingit alicui y. 

hoc autem perspicuum est ex definitione qua expositum est quid 

sit omni accidere. rursus si to a contingit nulli (3, ac to (3 cuidam y 

inesse contingit, necesse est contingere to a cuidam y non inesse. 

demonstratio autem est eadem. sin autem propositio quae est in 

parte, sumta sit privativa, ea vero quae universalis, accepta sit 

30 affirmativa, et eundem sitnm retineant, verbi gratia to' a contingat 

omni P, ac to P cuidam y contingat non inesse, ex propositionibus 

quidem acceptis non fit evidens syllogismus ; conversa autem pro- 

positione particulari, ita ut ponatur to ^ cuidam y inesse contingere, 

erit eadein conclusio quae prius, quemadmodum in prioribus syl- 

logismis fecimus. si vero maior propositio sumta sit particularis, 

minor autem universalis, sive ambae affirmativae positae sint sive 

privativae, sive figura absimiles sint, et sive ambae sint indefinitae 

sive particulares, nullo modo erit syllogismus. nihil enim vetat 

to (3 excedere to a nec attribui aequaliter. id autem quo to' (3 ex- 

b cedit to a, sumtum esto to y: huic enim nec omni nec nulli neque 

cuidam neque non cuidam inesse to a contingit, siquidem contin- 

gentes propositiones convertuntur, acTo(3 pluribus inesse contingit 

quam to a. hoc ex terminis quoque perspicuum est. cum eniin 

propositiones ita se habent, primum ultimo et nulli contingit et 

omni necessario inest. termini coinmunes omnium sint hi: conclu- 

sionis necessario inesse, animal- album- homo, conclusionis non 

posse inesse, animal- album- vestiinentum. perspicuum igitur est, 

cum termini hoc modo se habent, nullum fieri syllogismum. nam 

10 oranis syllogismus colligit aut inesse aut necessario inesse aut 



contingere inesse. quod autem hic syllogismns nec inesse nec 
necessario inesse colligat, ex eo apparet quod affinnativam con- 
clusionem tollit privativa et privativam afiirniativa. restat igitur 
ut colligat contingere inesse. sed hoc estimpossibile. quippe osten- 
suni est, cum termini ita se habent, et omni postremo primum ne- 
cessario inesse et nulli contingere inesse. quare non potest esse 
syllogismus quo colligatur contingeie, qnia quod est necessarium, 
non est contingens. perspicuum igitur est, cum tennini universaliter 
accipiuntur in propositionibus contingentibus, semper fieri syllogis- 
mum in priina figura, sive sint attributivi sive privativi, verum si 20 
attributivi sint, syllogisnmm esse perfectuin, si privativi, imperfec- 
tum. sed opus est ut contingere accipiatur non in propositionibus 
necessariis, sed secundum dictam definitionem. hoc autem inter- 
dum latet. 

15. Si vero altera propositio pura altera contingens accipia- 
tur, cum ea quae continet maius extremum, contingere significat, 
omnes syllogisini erunt perfecti, et de contingenti seeundum dictam 
definitionem accepto. cum autem propositio in qua est minus ex- 
treinum, contingere significat, oinnes erunt imperfecti, et privativi 
syllogismi non erunt de contingenti secundum definitionem illam 30 
accepto, sed de eo quod nulli aut non omni necessario inest. nam si 
nulli autnon omninecessario inest, contingere dicimus utnulli autnon 
omni insit. contingat enim to a oinni (3, acTo (3 ponatur inesse omniy. 
quoniam igitur to y est sub (3, omni autem (3 contingit to a, perspicuum 
est etiam omni y contingere to a. fit igitur perfectus syllogismus. simi- 
liter etiam si propositio a (3 sit privativa, propositio autem (3 y affirma- 
tiva, sumaturque propositio a (3 significans contingere, propositio vero 
(3 y significans inesse, j>erfectus erit syllogismus, quo colligetur contin- 
gere ut to a nulli y insit. cum igitur minor propositio inesse, maior con- 34 
tingere significat, syllogismos fieri perfectos jierspicuum est. cum autem 
contrario modo res habet, syllogismos fore ostendendum estper de- 
ductionem adimpossibile, simulque constabit esse syllogismos imper- 
fectos, quia demonstratio non fit ex propositionibus initio acceptis. 
primmn autem explicandum est, sicum est to a, necesse est esse to (3, 
pariter etiam cum to a est possibile, to (3 fore possibile, idque neces- 
sario. sit enim rebus ita se habentibus, ubi to a, possibile, ubi to (3, 
impossibile. si igitur possibile, quando possibile est, factum fuerit: 
at certe impossibile, quia est impossibile, factum non erit. quodsi 10 
simul to' a est possibile et to (3 impossibile, contingetTO a factum esse 
sine (3. et si factum esse, etiam esse: quod enim est factum, quando 
estfactum, est. possibile autem et impossibile accipere oportetnon 
solum quod fieri potest, sed etiam quod vere dicitur, et quod actu est, 
et quotcunque aliis modis dicitur possibile: omnium enim similis 
ratio est. praeterea quod dicimus, cum est to a, esse to (3, non ita 
accipere oportet, quasi cum unum quiddam sit, nempe to a, to (3 
futurum sit, quia nihil necessario colligitur ex eo quodunum quid- 
dam sit, sed quod duo minimum sint, ut cum propositiones eo quo 
diximus modo se habent in syllogismo. nam si to y dicitur de & ac 20 
to §■ de £, etiam to v y de £ dicetur necessario. et si utraque propo- 
sitio est possibilis, etiam conclusio erit possibilis. tanquam igitur 
si quis posuerit to a propositiones, to (3 conclusionem, non solum 
fit ut cum to' a sit necessarium, simul etiam to (3 sit necessarium, 
sed etiam cum illud sit possibile, hoc quoque sit possibile. hoc 
autem ostenso, constat, si falsa nec impossibilis sit hypothesis, 
etiam id falsum nec impossibile fore, quod propter hypothesin ac- 
cidit. ut si ro a est falsum, non tamen impossibile, cum autem to a 
est, etiam to* (3 est, certe etiam to (3 erit falsum, non tamen impos- 
sibile. nam quia ostensum est, si cum est to a, est to ^, etiam cum 30 
possibile est to x a, possibile fore to (3 : supponitur autem to a esse 
possibile: ergo etiam to (3 erit possibile, quia si sit impossibile, 
idem simul erit possibile et impossibile. his definitis, to a insit 
omni (3, ac to (3 contingat omni y. necesse igitur est ut omni yro a. 
inesse contingat. fac enim non contingere, ac to (3 omni y ponatur 
inesse : hoc autem falsum quidem est, non tamen impossibile. si 
igitur to a non contingit tw y ac to (3 inest omni y, io a non omni P 
contingit: fit enim syllogismus in tertia figura. atqui supponebatur 
omni inesse contingere. necesse igitur est utTo a omni y contingat. b 
supposito enim eo quod falsum, non impossibile est, quod inde 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



19 



accidit, est impossiblle. licet etiam in prima figura deducere ad 
impossibile, si ponamus to (3 inesse tu> y. nam si to (3 inest omni y 
ac to a contingit omni (3, etiam omni y continget to a. verum sup- 
ponebatur non omni inesse posse. oinni autem inesse accipiendum 
est non tempore definitum, ut nunc aut hoc tempore, sed simpli- 
citer, quoniam ex huiuscemodi propositionibus syllogismos confi- 

10 cimus. ceteroqni propositione secundum tempus praesens accepta 
non erit syllogismus. nihil enim fortasse prohibet aliquando omni 
moto hominem inesse, nempe si nihil aliud moveatnr : motum autem 
contingit omni equo, sed homo nulli equo contingit. praeterea 
primus terminus sit animal, medius motum, postremus homo. pro- 
positiones igitur similiter habebunt, conclusio autem erit neces- 
saria, non contingens: necessario namque homo est animal. appa- 
ret igitur promintiatum universale accipiendum esse simpliciter, 
non tempore definitum. rursus propositio a (3 sit privativa univer- 

20 salis, ac sumatur to a nulli (3 inesse, to (3 autem contingat omni y 
inesse. his igitur positis, necesse est ut contingat to anulli y inesse. 
fac enim non contingere, ac ro (3 ponatur inesse rwy, quemadmo- 
dum antea factum fuit. necesse igitur est to a alicui (3 inesse : fit enim 
syllogismus in tertia figura. hoc autern est impossibile. quapropter 
continget utique to a nulli y, quia falso principio nec impossibili 
suppositcf impossibile accidit. hic igitur syllogismus non est con- 
tingentis secundum definitionem illam, quam supra tradidimus ac- 
cepti, sed eius quod nulli necessario inest. haec enim est contra- 

30 dictio positae hypotheseos, quia suppositum fuerat necessario to a 
alicui y inesse: syllogismus antem deducens ad impossibile colligit 
contradictionem oppositam. praeterea ex terminis quoque perspi- 
cuum est non esse conclusionem contingentem. sit enim, ubi a, 
corvus, ubi P, intelligens, ubi y, homo. nulli igitur (3 to a inest: 
nulla enim res Intelligens est corvus. to (3 autem contingit omni y. 
omni enim homini contingit ut intelligat. sed to a necessario inest 
nulli y. ergo conclusio non est contingens. non tamen semper est 
necessaria. sit enim to a motum, to |3 scientia, ubi y homo. igi- 
tur to a nulli (3 inerlt, ac to (3 contingit omni y, nec erlt conclusio 

35 necessaria, quia non est necesse nullum hominem moveri, sed non 
est necesse aliquem moveri. constat igitur conclusionem esse de 
eo quod non necessario inest. termini autem melius sunt accipiendi. 
quodsi privatio inngatur minori extremo et significet contingere, 
ex ipsis propositionibus acceptis nullus erit syJlogismus, sed con- 
yersa propositione contingente erit syllogismus, quemadmodum in 
prloribus. insit enim to a omni (3, et to (3 contingat nulli y. sic 
igitur terminis constitutis nihil necessario colligetur. si vero con- 

10 vertatur propositio (3 y, et accipiatur to (3 omni y contingere, fit 
syllogismus ut antea: similem enim situm termini habent. eodem 
modo fiet cum ambo intervalla sunt privativa, si intervallum a (3 
non inesse, intervallum (3 y nulli contingere significet. nam ex pro- 
positionibus acceptis nihil necessario colligitur, conversa autem 
propositione contingente erit syllogismus. accipiatur enim to a 
nulli (3 inesse, ac to (3 contlngat nulli y. ex his ergo nihil necessario 
colllgitur. si vero sumatur to [3 omni y contingere, quod quidem 

80 verum est, propositio autem a(3 similiter habeat, rursus erit idem 
syllogismns. quodsi sumtum sit to (3 non inesse tu y, non autem 
contingere non inesse, nullo modo erit syllogismus, sive piopositio 
a (3 sit negativa sive affirmativa. termini coinmunes conclusionis 
necessario inesse, album- animal- nix, conclusionis non contingere, 
album- animal- pix. perspicuum igltur est, cuin termini sunt uni- 
versales, et altera propositio accipitur pura altera contingens, si 
propositio in qua est minus extreinum, accipiatur contingens, sem- 
per fieri syllogismum, sed interdum exipsis propositionibus, inter- 
dum conversa propositione. quando autem horum utrumque fiat 

30 et quam ob causam, snpra diximus. sin autem alterum intervallum 
Sumatur universale, alterum in parte, cum maiori efXtremo univer- 
sale contingens iungitur, sive affirmativum sive negativum, particu- 
lare autem intervalium est affirmativum et puruin, erit syllogismus 
perfectus, quemadmoduin et cum temiini sunt universales. demon- 
stratio autem est eadem quae antea. cum autem intervallum quo 
continetur maius extremum, est purum non contingens, alterum 
autem in parte contingens, sive affinnativae sive negativae positae 



sint ambae propositiones, sive altera affirmativa altera negativa, 
omnino erit syllogismus imperfectus. sed alii confirmabuntur per 
impossibile, alii etiam per conversionem propositionis contingentis, b 
sicut in prioribns syllogismis factum est. erit autem syllogismus 
per conversionem, cum universalis propositio iuncta maiori ex- 
tremo significat inesse aut non inesse, particularis autem, cum sit 
privatlva, contingere accipit. ut si to a omni (3 inest aut non inest, 
ac to (3 alicui y contingit non inesse. nam conversa pro ratione 
contingentis propositione (3 y fit syllogismus. cum autem propositio 
particularis accipit non inesse, non erit syllogismus. termini con- 
clusionis affirmantis album- animal- nix, negantis album- aniinal- 10 
pix. nam ab indefinito sumenda est demonstratio. quodsi univer- 
sale iunctum sit minori extremo, particulare maiori, sive privativum 
sive affirmativum sive contingens sive purum utrumvis sit accep- 
tum, nullo modo erit syllogismus. neque tunc erit sylloglsmus, cum 
in parte vel indefinitae positae fuerint propositiones, sive contin- 
gere ambae accipiant sive ambae inesse, sive altera contingere 
altera inesse. est autem demonstratlo eadem quae in superioribus. 
termini autem communes in quibus necessario inest, animal- album- 
homo, in quibus non contingit, animal- album- vestimentum. per- 20 
spicuum igitur est, si maior propositio posita sit universalis, semper 
fieri syllogismum, si minor, nihil unquam inde colligi posse. 

16. Cum autem altera propositio necessario inesse aut non 
inesse, altera contingere significat, syllogismus quidein erit terminis 
eodem modo habentibus, isque perfectus, cum minori extremo 
iungetur necessarium. conclusio vero, si termini sint attributivi, 
sive universallter sive non universallter positi, significabit contin- 
gere, non inesse. sin alterum intervallum sit affirmativum alterum 
prlvativum, cum affirmativum est necessarium, conclusio similiter 30 
significabit contingere, non autem non inesse. cum vero privatlvum 
est necessarium, concludetur contingere inesse et non inesse, sive 
termini sint universales sive non universales. contingere autem in 
conclusione eodem modo accipi debet quo in superioribus. nullus 
autem syllogismus erit quo colligatur necessario non inesse. nam 
allud est non necessario inesse, aliud necessario non inesse. cmn 
igitur termini sunt affirmativi, non effici conclusionem necessariam 
persplcuum est. insit namque to a omni P necessario, ac to (3 acci- 
dat omni y. erit igitur syllogismus imperfectus, quo colligetur to a 
contingere omni y. imperfectum autem esse ex demonstratione 36 
manifestum est: demonstrabitur enim eodem modo quo in superio- 
ribus usl sumus. rursus to a contingat omni P, acto (3 necessario 
insit omni y. erit igitur syllogismus, quo colligetnr to a contingere 
omni y, sed non colligetur inesse. atque hic syllogismus est per- 
fectus, non imperfectus, quia statim perficltur ex proposltionibus 
initio snmtis. quodsi propositiones figura differant, primum pro- 
positio privativa sit necessaria, ac to a necessario nulli (3 contingat, 
sed to (3 contingat omni y: necesse igitur est to a nulli y inesse. 10 
ponatur enim inesse aut omni aut alicui, supponebatur autem nulli 
(3 contingere. cum igitur propositio privans convertatnr, etiam to (3 
nulli a contingit. atqui to' aomni aut alicui y ponitur inesse. quare 
nulli aut non omni y to (3 contingit inesse. verum initio suppone- 
batur omni contingere. perspicuum autem est colligi etiam con- 
tingere non inesse, quandoquidem colligitur non inesse. rursus 
affirmativa propositio sit necessaria, et contingat nulli (3 to a inesse, 
omni autem y to (3 insitnecessario. syllogismus igltur erit perfectus, 
quo tamen non colligetur non inesse, sed contingere non inesse: 20 
sic enim accepta fnit maior propositio. nec licet deducere ad im- 
possibile, quia si supponatur to* a alicui y inesse, et ponatur etiam 
contingere to a nulli (3 inesse, nihil inde colligitur impossibile. si 
vero minori extremo iuncta sit privatio, cum signlficat contingere, 
syllogismus erit per conversionem, quemadmodum in prioribus 
factuin fuit. cum autem significat non contingere, non erit syllo- 
gismus. neqtie tunc erit syllogismus, cum ambo intervalla posita 
erunt privativa, nisl contingens iungatur minori extremo. termini 
autem iidem sunt, quibus positis colligitur inesse, album- animal- 30 
nix, non inesse, albuin- animal- pix. eodem modo res habebit 
etiam in particularibus syllogismis. cum enim privativum inter- 
vallum est necessarium, colligetur uon inesse. ut si to a nulli P 

C2 



20 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



eontingit inesse, ac to (3 alicui}/ continglt inesse, necesse estro a ali- 
cni y non inesse. nam si omni inest ac milli (3 contingit, etiam to (3 
nulli a inesse contingit. qnare si to' a omni y iuest, to (3 lmlh y con- 
tingit. sedsupponebatur alicui contingere. cum autem pronuntiatmn 

40 in parte affirmans est necessarium, quod ponitur in syllogismo priva- 
h tivo, ut pronuntiatmn (3 y, ant prommtiatum universale affirinans, 
quod est in syllogismo attributivo, ut pronuntiatum a (3, non erit syl- 
logismus concludens inesse. demonstratio vero eadem est quae in 
prioribus. si vero universale iungatur minori extremo, vel aliirma- 
tivum vel privativum, et contingens, particulare autem necessarium 
minori extremo, non erit syllogismus. tennini conclusionis necessario 
inesse, animal- albuin- homo, conclusionis non contingere, animal- 
album- vestimentum. quodsi pronuntiatum universale sit necessa- 
rium, particulare vero contingens, cum universale est privativum, 

10 termini in quibus inest sint hi, animal- album- corvus, in quibus non 
inest, animal- albnm- pix. cum autem pronuntiatum universale affir- 
mat, termini conclusionis inesse sint hi, animal- album - cygnus, con- 
clusionis non inesse, animal- album- nix. neque tum erit syllogismus, 
cum propositiones indefinitae vel ambae in parte sumtae fuerint. ter- 
mini cominunes, in quibus inest, animal- album- homo, in quibus non 
inest, animal- album- inanimatum. etenim animal cuidam albo et 
album cuidam inanimato etnecessarioinest etnon contingit inesse, et 
in contingenti similiter res habet quare omnibus modis hi terinini 

20 conveniunt. ex dictis igitur perspicuum est, similiter se habentibus 
terminis in eo quod inest et in neccssariis propositionibus fieri et non 
fieri syllogismum. praeterquam quod si privativa propositio pona- 
tur pura, colligitur contingere non inesse; si vero privativa sit 
necessaria, colligitur et contingere non inesse et non inesse. con- 
stat etiam omnes syllogismos esse imperfectos et perfici per hguras 
supra dictas. 

17. In secnnda autem fignra, cnm ambae propositiones con- 
tingentes accipiuntur, nnllus erit syllogismus, sive attributivae sive 
privativae ponantur, sive universales sive in parte. cum autem 

30 altera inesse altera contingere significat, si afhrmativa significet 
inesse, nnnquam erit syllogismus, si vero privativa universalis 
significet inesse, semper erit syllogisinus. eodem modo res se 
habebit etiam cum altera propositio accipietur necessaria, altera 
contingens. oportet autem in his quoque syllogismis ita accipere 
contingens quod in conclusionibus ponitur, ut in snperioribus ac- 
ceptum fuit. primum igitur ostendendum est contingens privativum 
non converti. ut si to a contingit nulli (3, non est necesse etiam to (3 
contingere nulli a. hoc enim ponatur, et contingat to [3 nulli a in- 
esse. cum igitur contingentes affirmationes mutentnr in negationes, 

37 tam contrariae quain oppositae, et contingatTo (3 nulli a inesse, per- 
spicuum est contingere etiam ut to* (3 oinni a insit. hoc autem fal- 
lum est. non enim si hoc illi omni contingit, necesse est etiam 
illud huic contingere. quare contingens privativum non convertitur. 
praeterea nihil prohibet quominus to* a contingat nulli (3 , verum 
to (3 cuidam a necessario non insit. verbi gratia contingit ut omni 
homini album non insit, quia contingit etiam ut insit. sed non vere 
dicetur contingere ut homo nulli albo hisit, quia multis necessario 
non inest: quod autem est necessarium, non erat contingens. sed 

10 neque ab hnpossibili probabitur converti, utputa si quis sibi con- 
cedi postulet, quia falsum est contingere nulli aio (3, verum esse 
non contingere nulli, quoniam haec sunt affirmatio et negatio, et 
si hoc verum sit, necessario alicui a inesseTo (3, proinde etiam to a 
necessario inesse alicui |3. quod est impossibile. non enim si to (3 
non contingit nulli a, necesse est propterea ut alicui insit, quia 
non contingere ntilli duobus modis dicitur, uno, si alicui necessario 
insit, altero, si alicui necessario non insit. qnod enim necessario 
cuidam a non inest, dici vere non potest omni contingere non in- 
esse, quemadmoduin nec quod alicui necessario inest, vere dicetur 

20 omni contingere inesse. si quis igitur sibi concedi postulet, quia 
non contingit to y omni £ inesse, necessario ; id alicui non inesse, 
falsum sumit, quia fortasse oinni inest: sed quia nonnullis necessario 
inest, ideo dicimus non omni contingere. quare illi orationi, con- 
tingere omni inesse, hae duae opponuntur, necessario alicui inesse 
et necessario alicui non inesse. similiterque illi orationi, contingere 



nulli. constat igitur, cum ita contingens et non contingens accipitur, 
ut initio definivimus, non solum necessario alicui inesse, sed etiam 
necessario alicui non inesse sumi debere. hoc autem sumto nihil 
colligitur impossibile: proinde non fit syllogismus. ex dictis igitur 30 
apparet contingens privativum non converti. hoc autem probato 
ponatur to a contingere nulli (3 et omni y. syllogismus igitur non 
erit per conversionem, quia dictum est huiusmodi propositionem 
non converti, neque per deductionem ad impossibile, quiasipona- 
tur contingere ut to (3 insit omni y, nihil falsi inde colligitur, quia 
contingere potest ut to a et omni et milli y insit. omnino autem si 
est syllogismus, constat esse eius quod contingit, quia neutra pro- 
positio suinta est de Co quod inest, isque aut affirmativus aut pri- 
vativus. at neutro modo fieri potest. nam si ponatur affinnativus, b 
per terminos ostendetur non contingere inesse. si ponatur negati- 
vus, ostendetur conclusionem non esse contingentem sed necessa- 
riam. sit enim to a albuin, to (3 homo, ubi y equus. ergo to a, id 
est albnm, alteri omni, alteri nulli inesse contingit. sed neque con- 
tingit to (3 tw y inesse, neque non inesse. sane quod non contingat 
inesse ex eo apparet, quod nullus equus esthomo. sed ne contingit 
quidem non inesse, quia necesse est nullum equum esse hominem: 
quod vero est necessarium, non erat contingens. non fit igitur syl- 10 
logismus. similiter etiain ostendetur, si inverso ordine privatio 
ponatur, Yel ambae propositiones sumtae sint affirmativae vel 
ambae privativae, quoniam per eosdem terminos erit demonstratio. 
et quando altera propositio est universalis, altera in parte, vel 
ambae particulares vel indefinitae, vel quovis alio modo mutare 
propositiones licet. semper enim erit demonstratio per eosdem 
terminos. perspicuum igitur est, si ambae propositiones ponantur 
contingentes, nullum fieri syllogismum. 

18. Quodsi altera propositio inesse, altera contingere signi- 
ficet, ctim attributiva significat inesse et privativa contingere, nun- 20 
quam erit syllogismus, sive universaliter sive in parte termini acci- 
piantur. demonstratio autem est eadem et per eosdem terminos. 
cum autem affirmativa significat contingere, privativa inesse, erit 
syllogismus. nam sumtum esto to a milli (3 inesse et omni y con- 
tingere. converso igitur intervallo privativo to (3 inerit nulli a: 
atqui to a contingebat omni y. fit igitur syllogismus quo colligitur 
contingere to (3 nulli y in prima figura. similiter etiam fit syllogis- 
mus, si adiiciatur privatio tu y. si vero ambae propositiones sint 30 
privativae, et' altera significet non inesse, altera contingere non in- 
esse, sane ex his propositionibus acceptis nihil efficitur necessario, 
sed conversa propositione contingente fit syllogismus, qtio colligitur 
contingere ut to (3 nulli y insit, ut in prioribus syllogismis. erit 
eniin iterum prima figura. quodsi ambae propositiones positae 
sint attributivae, non erit syllogismus. termini in quibus inest, sani- 
tas- animal- homo, in quibus non inest, sanitas- equus- homo. 
eodem modo res habebit etiam in syllogismis particularibus. cum 
enim propositum affirmativum est purum, sive universaliter sive in 33 
parte acceptum, nullus erit syllogismus (hoc autem similiter et per 
eosdem terminos probatur quibus supra usi stimus). cum autem 
privativum est puntm, erit syllogismus per conversionem, ut in 
prioribus syllogismis factum est. rursus si ambo intervalla privativa 
sumta sint, et quod significat non inesse sit univeisale, sane ex his 
propositionibus nihil colligitttr necessario, sed per contingentis 
conversionem, ut in superioribus , erit syllogismus. quodsi priva- 
tivum intervallum sit quidem puruin, sed in parte acceptmn, non 
erit syllogismus, sive affirmativa sive privativasit alterapropositio. 10 
neque tunc erit syllogismus, cum ambae propositiones sumtae sunt 
indefinitae sive negantes sive affirmantes aut in parte. demonstra- 
tio vero eadem est et per eosdem terminos. 

19. Si vero altera propositio necessario inesse vel non inesse, 
altera contingere significet, cum privativa est necessaria, erit syllo- 
gisinus, quo colligetur non solum contingere non inesse, sed etiam 
non inesse. ciim autem affirmativa est necessaria, non erit syllogis- 
mus. ponatur enim to a necessario nulli (3 inesse et omni y contin- 
gere. conversa igitur propositione privativa io (3 necessario nulli a 
inerit. atqui to' a onmi y contingebat. fit igitttr iterum in prima 20 
figura syllogismus, quo colligitur contingere ut to |3 nulli y insit. 



ANALYTICORUM FRIORUM I. 



21 



simulque perspicumn fit to (3 milli y inesse. ponatur enim inesse. 
ergo si to a nulli (3 contingit ac to (3 hiest alicui y, certe to a cuidam 
y non contingit. verum supponebatur oinni contingere. eodem 
modo demonstrabitur, si tu y iungatur privatio. rursus attributivum 
intervallum sit necessarium, alterum vero privativum contingens, 
ac to a contingat nulli (3 et omni y necessario insit. sic igitur haben- 

30 tibus terminis nullus erit syllogismus, quia fieri pqtest ut to (3 tu> y 
necessario non insit. sit enim a album, ubi (3 homo, ubi y cygnus. 
album igitur cygno ex necessitate inest, et contingit nulli homini, 
homoque ex necessitate nulli cygno inest. ergo contingentis non 
fore syllogismum patet, quia quod est ex necessitate , non est-con- 
tingens. neque vero est syllogismus conclusionis necessanae, quia 
conclusio necessaria colligebatur vel ex ambabus propositionibus 
necessariis vel ex privativa. praeterea his positis fieri potest ut 
to (3 insit rwy. nihil enim vetat to v y esse sub (3, ac to a accidere 
b omni (3 et rS y necessario inesse. ut si to y sit vigilans, to ]3 animal,, 
ubi a motus. uam omni vigilanti neccssario motus inest, omnique 
animali contingit, et omne vigilans est animal perspicuum igitur 
est neque colligi non inesse,' quandoqiudem term.inis.ita habentibus, 
necesse est inesse, neque oppositas affirmationes : itaque nullum 
fore syllogismum. similis erit probatio, si vice versa propositio 
affirmativa posita sit. quodsi propositiones sint figura similes, cum 
sunt privativae, semper fit syllogismus conversa propositione con- 
tingente, ut in superioribus factum fuit. nam sumtum esto to a tu (3 

io necessario non inesse, ac iuy contingere non inesse. conversis igi- 
tur propositionibus to (3 inest nulli a,.ac to v a contingit omni y. 
quare fit prima figura. idem fiet si privatio hmcta sit t$ y. si vero 
attributivae positae sint ambae propositiones, no,n,erit syllogismus. 
constat enim neque colligi non iuesse, quia n.on est accepta ulla 
propositio privativa, id est neque de eo quod inest, neque de eo quod 
uecesse estinessc. quin ne colligetur quidein contingere non inesse. 
ex necessitate enim ita terminis positis to (3 tu y non inerit. verbi 

20 causa si to a ponatur album, ubi (3 cygnus, to y homo. nec item col- 
ligentur oppositae affinnationes, quia ostensum est to (3 twj/ neces- 
sario non inesse. omnino igitur non fit syllogismus. similiter res ha- 
bebit in particularibus syllogismis. cum enirn propositum privativum 
erit universale necessarium, semper erit syllogismus, quo colligetur 
contingere et non inesse (demonstratio autein fiet per conversio- 
nem). cum autem affirmativum erit necessarium, nunquam erit syl- 
logismus. eodem namque modo hoc ostendetur quo in modis uni- 
versalibus usi suinus, et per eosdem terminos. neque tunc erit syl- 

30 logismus, cum ambae propositiones accipiuntur affirmativae. cuius 
rei eadem est demonstratio quae prius. cum autem ambae propo- 
sitiones accipiuntur privativae, et ea quae significat non inesse, est 
universalis et necessaria, sane ex his propositionibus quae acceptae 
sunt, non erit concludendi necessitas, sed conversa propositione 
contingente erit syllogismus, ut in superioribus. sin ambae propo- 
sitiones jiositae sint indefinitae vel in parte, non erit syllogismus. 
demonstratio autem erit eadem et per eosdem terminos. ex dictis 
igitur perspicuum est, cum privativa propositio ponitur universalis 

40 et necessaria, semper fieri syllogismum, quo colligitur non solum 
contingere non inesse, sed etiam non inesse. cum autem affirma- 
tiva ponitur necessaria, nunquam fieri syllogismum. constat etiam 

39 terminis eodem modo se habentibus in necessariis et in puris pro- 
positionibus fieri et non fieri syllogismum. denique manifestum 
est omnes hos syllogismos esse iinperfectos, et perfici per dictas 
figuras. 

20. In postrema vero figura et cum ambae propositiones sunt 
contingentes et cum altera tantum, crit syllogismus. cum igitur 
propositiones contingere significant, etiam conclusio erit contin- 
gens; et cum altera significat contingere, altera inesse. cum autem 
altera posita sit necessaria, si quidem sit affirmativa , non erit ulla 

10 conclusio nec necessaria nec pura. sin autem sit firivativa, colli- 
getur non inesse, quemadmodum etiam in snperioribus. sed et in 
his similiter accipiendum est contingens in conclusionibus positum. 
priinum igitur sint ambae propositiones contingentes, etTo aetTo (3 
contingat omni y inesse. quoniam igitur propositum affirmativum 
convertitur in parte, et to (3 contingit omni y, etiam ro y continget 



omni (3. quare si to a contingit omni y ac to y alicui (3, necesse est 
etiam to a contingere alicui (3 : fit enim prima figura. et si contin- 20 
git to a nulli y inesse, to (3 autem omni y, necesse est etiam con- 
tingere ut to a alicui (3 non insit: rursus enim erit prima figura per 
conversionem. quodsi ambae propositiones positae sint privativae, 
sane ex ipsis propositionibus quae acceptae sunt, non erit conclu- 
dendi necessitas, sed conversis propositionibus erit syllogismus, ut 
in superioribus factum fuit. nam si contingit to a et to* (3 nulli y 
inesse, si commutetur contingere nou inesse,' iterum erit prima 
figura per conversionem. si vero terminorum alter sit universalis 
alter in parte, cum eodem modo habent quo in eo quod inest, erit et 30 
non erit syllogisinus. contingat enim to a omni y ac to (3 alicui y 
inesse. erit igitur iterum prima figura conversa propositione par- 
ticulari. nam si to a omni y ac to' y alicui (3 , etiam to 1 a alicui |3 
contingit idem fit, si nota universalis iuncta sit propositioni (3 y. 
similiterque si propositio a y sit privativa, et (3 y affirmativa. iterum 
enim erit prima figura per conversionem. si vero ambae privativae 
positae sint, altera universalis altera in parte,%x his quidem quae 
sumtae sunt, non erit syllogisinus, sed iis conversis erit syllogismus, b 
queinadmodum in superioribus. cum autem ambae sumtae sunt 
indefinitae vel in parte, non erit syllogismus. etenim necesse est 
to a et omni et nulli |3 inesse. termini in quibus inest, hi sint, 
animal- homo- album, in quibus non inest, equus- homo- ulbum. 
medium sit album. 

21. Si vero altera propositio significet inesse, altera contin- 
gere, concludetur contingere, non inesse. syllogismus autem erit 
terminis eodem quo in prioribus modo habentibus. primum enim 10 
sint attributivi, ac to oc omni y insit, verum to (3 omni y inesse con- 
tingat conversa igitur propositione Py erit prima figura, et con- 
cludetur contingere ut to a insit alicui p. nam cum propositionum 
altera in prima figura significat contingere, etiam conclusio erat 
contingens. similiter si propositio (3 y significet inesse, propositio 
vero ay contingere. item si a y sit privativa, (3 y attributiva , et 
utravis sit pura, utroque modo erit conclusio contingens. iterum 20 
enim fit prima figura. ostensum autem est, cum altera propositio 
in ea figura contingere significat, etiam conclusionem fore contin- 
gentem. quodsi contingens privativum iunctum sit minori extremo, 
aut ambo intervalla sumta sint privativa, sane ex iis quae posita 
sunt, non erit syllogismus, iis vero conversis erit syllogismus, ut in 
superioribus. si vero altera propositio sit universalis, altera parti- 
cularis, cuin ambae sunt attributivae, aut universalis est privativa, 
particularis affirmativa, idem erit modus syllogismorum : omnes 
enim perficiuntur per primam figuram. unde constat fore syllogis- 30 
mum quo colligatur contingere, non inesse. si vero affirmativa 
propositio sit universalis, privativa in parte, demonstratio fiet p.er 
impossibile. insit enirn to' P omni y, et contingat to a cuidarn y non 
inesse. necesse igitur est contingere ut to a alicui (3 non insit 
nam si.omni P to' a necessario insit, ac to* (3 omni y ponatur inesse, 
to a omni y necessario inerit: hoc enim antea demonstratum est 
verum supponebatur contingere ut cuidam non inesset. cum autem 40 
indefinitae vel in parte acceptae sunt ambae propositiones, non 
erit syllogismus. demonstratio autem est eadem quae fuit etiam 

in universalibus, et per eosdern terminos. 

22. Si vero altera propositio sit necessaria, altera contingens, 
et termini sint attributivi, semper erit syllogismus, quo colligetur 
contingere. cum autem alterum» intervallum est attributivum, alte- 
rum privativum, si affirmativum sit necessarium, colligetur contin- 
gere non inesse. sin privativum id fuerit, concludetur et contingere 
non inesse, et non inessel non colligetur autem necessario non in- 10 
esse, quemadmodum nec in aliis figuris. primurn igitur termini sint 
attributivi, ac to a necessario insit omni y, sed to' P omni y inesse 
contingat quoniam igitur t.o a omni y inest necessario et to y ali- 
cui (3 contingit, etiain to a alicui (3 continget, non ineiit: sic enim 
eveniebat in priina figura. similiter etiam demonstrabitur 6i pro- 
positio p y posita sit necessaria et propositio a y contingens. rursus 
altera propositio sit attributiva, altera privativa, et attributiva sit 
necessaria, contingatque to a nulli y inesse, sed to (3 omni y neces- 20 
sario insit. erit igitur rursus prima figura, et conclusio contingens, 



m 



22 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



non pura, quia privativa propositio signifieat contingere. unde 

f)erspicuuni est conclusionem fore contingentem. cum enim ita se 
labent propositiones in prima figura, conclusio erat contingens. 
si vero privativa propositio sit necessaria, conclusio^ent et contin- 
gere ut alicui non insit, et non inesse. ponatur enim -xoarZy ne- 
cessario non inesse, ac 10 (3 omni contingere. conversa igitnr pro- 
positione Pyaffinnativa erit prima fignra, et necessaria erit propo- 

30 sitio privativa. cmn autem ita propositiones habent, concludebatur 
tum contingere utwa cttidam y non insit, tum non inesse. quare 
necesse etiam est nt to a alicui (3 non insit. cum autem privativum 
iunctum est minori extremo, si id sit contingens, erit syllogismus 
conversa propositione, quemadmodum in superioribus. si vero sit 
necessarium, non erit syllogismus, quia et necesse est omni inesse, 
et nulii contingit inesse. termini conclusionis omni inesse sint hi, 
somnus-equus dormiens-homo, conclusionis nulli inesse, somnus- 
equus vigilans- homo. similiter quoque res habebit si alter termi- 
b nus universaliter, idter in parte iungatur medio. cuin enim ambo 
sunt attributivi, colngetur contingere, non inesse. item cum alte- 
mm intervallum acceptum erit privativum, alterum affirmativum, 
ita ut affirmativum sit necessarium. cum autem privativum est ne- 
tfessarium, etiam concludetur non inesse. idem enim erit demon- 
strandi modus, sive tennini sint universales sive non universales. 
necesse est enim hos syllogismos perfici per primam figuram. 
proinde ut in illis , sic in his necesse est evenire. cum autem pri- 
vativum universaliter acceptum iungitur minori extremo, si quidem 

to contingens, erit syllogismus per conversionem, si vero necessarium, 
non erit syllogismus, idque demonstrabitur eodem modo quo in 
universalibus, et per eosdem tenninos. perspicuum igitur est etiam 
in hac figura quando et quomodo erit syllogismus, et quando colli- 
gatur contingere, quando inesse. constat etiam omnes syllogismos 
esse imperfectos, et perfici per primam figuram. 

23. Ex dictis syllogismos qui in his figuris fiunt, per syllogis- 

80 mos universales primae fignrae perfici et ad hos reduci constat. 
simpliciter autem eandem esse rationem omnium syllogisinorum 
nUnc erit perspicuum, cum omnem syllogismum in aliqua ex his 
hguris confici ostensum fnerit. necesse igitur est omnem demon- 
strationem et oinneiri syllogismum ostendere vel quippiam inesse 
vel non inesse, idque aut universaliter aut in parte, praeterea aut 
ostensive aut ex hypothesi. eius autem qui fit ex hypothesi, pars 
est qui fit per impossibile. priinum igitur dicamus de syllogisinis 
ostensivis; de quibus cum hoc probatum fuerit, perspicuum erit 
etiam in syllogismis ducentibus ad impossibile et omnino in hypo- 

30 theticis. si igitur oporteat syllogismo colligere a de (3, id est inesse 
aut non inesse, necesse est sumsisse aliquid de aliquo. ergo si 
sumtum fuerit a de (3 , id sumtuin erit quod ab initio propositum 
fuerat ut probaretur". si vero sumtum sit de y, verum nec y de ullo 
alio, nec aliud de eo, nec de a aliud, nullus erit syllogismus, quo- 
niam ex eo quod unum de uno acceptum sit, nihil colligitur neces- 
sario. itaque adsumenda est altera propositio. si igitur sumtum 
sit a de alio , vel alind de a , vel aiiud de y , esse quidem syllogis- 
mum nihil vetat, sed ex iis qnae sumta sunt, non pertinebit ad (3. 
neque tum erit syllogismus rS a relati ad (3, cum 10 y attribuetur 

41 alii, idque alii, et hoc aliud alii, si nulluni horum coniungatur ctim (3. 
omnino enim diximus nullum unquam fore syllogismum alterius de 
altero, nisi Suintum sit aliquod medium, quod ad utrumque extre- 
mum attributionc quadam referatnr. nam syllogismus simpliciter 
ex propositionibus constat. syllogismus autem qui ad hoc pertinet, 
conficitur ex propositionibus ad hoc pertinentibus. at syllogismus 
huius ad illud relati exstruitur ex propositionibus, in quibus hoc 
ad illud refertur. fieri antem nequit ut accipiatur propositio perti- 
nens ad (3, si nec attribuatur ei quippiam nec negetur; aut rursus 
10 ut accipiatur propositio rola de |3, si niliil commune sumatur, sed 
ntrique propria quaedam attribuantur vel negentur. quare sumen- 
dum est aliquod ambomm medhim, quod attribntiones coniunget, 
ei quidem erit syllogisnms huius ad hoc relati. si igitur necesse est 
aiiquid sumsisse ainbobus commune, atque hoc trifariam accidit 
(vel enhn to a t<2 y et to y tw |3 attribuimus, vel to v y de ambobus, 
vel auibo de y), hae vero sunt figurae illae quas diximus, certe 



patet necesse esse ut omnis syllogismus fiat per aliquam ex his 
figuris. eadem namque ratio est et si per plura media coniungatur 
cum (3 : nam in nmltis quoque mediis eadem erit figura quae in 20 
nno. omnes igitur ostensivos syllogismos perfici per supra dictas 
figuras, perspicuum est. per easdem vero perfici etiam eos qui 
ducunt ad impossibile, ex his manifestum erit. nam quicunque per 
impossibile concludunt, falsum colligunt. sed quod ab initio pro- 
positum fuit, ex hypothesi ostendunt, cum iinpossibile quippiam 
accidit posita contradictione. verbi gratia probant non esse com- 
munem mensuram dimetienti et lateri, quia posita communi men- 
sura fit ut imparia paribns sint aequalia; ergo imparia fieri paribns 
aequalia syllogismo colligunt; dimetientem vero non habere com- 
munem mensuram ex hypothesi ostendunt, quia falsum quippiain 30 
evenit. ex contradictione. hoc enim est ratiocinari per impossibile, 
ostendere aliquid impossibile per hypothesim ab initio concessam. 
quocirca cum iis Tatiociriationibus, quae ad impossibile ducunt, fal- 
sum probetur syllogismo ostensivo, (juod vero ab initio propositum 
fuit, ex hypothesi probetur, cumque antea dixerimus syllogismos 
ostensivos perfici per has figuras, perspicuum est etiam syllogismos 
qui fiunt per impossibile, per easdem figuras conficiendos fore. iti- 
demque fient omnes alii qui arguunt ex hypothesi. in omnibus enim 
syllogismus quidem fit de eo quod transsumtum est, sed quod ab 
initio propositum fuit, probatur per confessionem aut aliquam aliam b 
hypothesim. quod si verum est, necesse est omnem demonstrationem 
et omnem syllogisinum fieri per tres supra dictas figuras. cumque 
hoc sit probatiim, coristat omnem syllogismum perfici per primam 
figuram, et redrici ad syllogisinos universales eius figurae. 

24. Iam vero in omnibus syllogismis oportet esse aliquem 
terminum attributivum et aliquem universalem, quia sine universali 
vel non erit syllogismus, vel non pertinebit ad rem propositam, 
vel petetur quod ab initio quaesitum est. ponatur enim esse de- 
monstrandum musicairi voluptatem esse honestain. si quis igitur 10 
sibi concedi postulet voluptatem esse honestam, non adiiciens 
omnem, non erit syllogismus. sin autem quandam voluptatem esse 
honestam, siquidem aliam, nihil pertinebit ad rem propositam. si 
vero hanc ipsam, accipit id quod ab initio quaerebat. hoc magis 
perspic\mm fit in descriptionibus mathematicis. verbi gratia pro- 
bandum sit angulos aequicruris qui sunt iuxta basim, esse aequales. 
sint ad centrum ductae lineae a (3. si igitur accipiat angulum a y 
esse aequalem angulo P o^, non omnino postulans angulos semicir- 
culonun esse aequales, rursusque accipiat angnlum y esse aequalem 
angulo o, non assumens generaliter angiilum sectionis esse aequa- 
lem alteri angulo eiusdem sectionis, praeterea accipiat demtis par- 
tibus aequalibus a totis angulis aequalibus reliquos angulos s £ esse 20 
aequales, postulabit quod ab initio quaerendum proposuit, nisi ac- 
cipiat ab aequalibus si aequalia demantur, aequalia relinqui. appa- 
ret igitur opus esse ut in omnibus syllogismis sit universale. con- 
stat etiam universale probari ex omnibus terminis universalibus, 
particulare vero tum hoc tum illo modo. quare si conclusio sit 
universalis, necesse est etiam terminos esse universales. si vero 
termini sint universales, fieri potest ut conclusio non sit universalis. 
manifestum quoque est in omni syllogismo vel ambas vel alteram .. 
propositionem necessario similem esse conclusioni. similem inquam, 
non soluni qnod sit affirmativa aut privativa, sed etiam quod sit 30 
necessaria vel pura vel contingens. considerare autein oportet alias 
quoque attribuendi rationes. quin etiam perspicuum est simpliciter 
quando erit et quando non erit syllogismus, et quando possibilis et 
quando pcrfectus; et ubi syllogismus sit, necesse esse ut tenniui 
aliquo ex dictis modis affecti sint. 

25. Manifestum quoque est omnem demonstrationem fore per 
tres terminos nec plures, nisi per alia atque alia argumenta effi- 
ciatur eadem conclusio, ut to s per a (3 et per y 5\ vel per a (3 et ay 
et (3 y. nam plura esse media earundem conclusionum nihil vetat. 
cum autem haec sunt multa, non unus sed multi sunt syllogismi. 42 
rursus demonstratio non est per tres, sed per plures terminos, cnm 
utrumque propositum, id est et to a et to |3, per syllogismum acci- 
pitur, veluti 10 a per & s ac to (3 per ^ 9. vel alterum inductione, 
alterum syllogismo. verum sic quoque sunt plures syllogismi, quia 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



23 



«nnt plures conclusiones, veluti to a et to (3 et *o y. quodsi non 
plures sed unus «it syllogismus , sic quidem per plura effici potest 
eadem conclusio. ut autem y probatur per a. (3 , impossibile est 
esse plures quam tres terminos. sit enim conclusio s , quae colli- 

10 gatur ex a (3 y S\ ergo necesse est horum aliquid sumi tanquam 
totum, aliud tanquam partem. hoc enim antea dc-monstratum fuit, 
cum est syllogisinus, necesse esse ut quidam tennini ita sint affec li. 
ergo sic affectum sit a ad (3. est igitnr aliqua ex his conclusio, 
quae aut est s aut y aut & aut alia quaepiam ab his diversa. et si 
quidem e concludatur, ex solis a (3 e,rit syllogismus. y autem et £ 
8i ita se habent ut alterum habeat rationem totius, alterum partis, 
colligetur ex iis aliquid, nempe aut £ aut alterum ex a (3 aut aliud 
quippiam ab his diversum. si colligatur e alteruinve ex a [3 , aut 
plures erunt syllogismi, aut eo modo quo fieri posse diximus, idem 

20 per multos terminos concludi accidit. si aliud quippiam ab his 
diversum colligitur, plures erunt atque a se invicem discreti syllo- 
gismi. si vero ynon sit ita affectum ad & ut svllogismuin efficiant, 
frustra sumta erunt, nisi inductionis aut occultationis aut eiusmodi 
alius rei causa sumta fuerint. quodsi ex a |3 non colligatur con- 
clusio e, sed alia quaepiam, ex y$ vero colligatur vel horum alte- 
mm vel aliud ab his diversum, syllogismi plures fiunt, nec de re 
proposita: supponebatur enim esse syllogismum rove. si vero non 
colligitur ex y $ aliqua conclusio, accidit ut frustra sumantur, et 

30 syllogismus non sit eius quod ab initio quaesitum fuit. quare per- 
spicuum est omnem demonstrationem et omnem syllogismum con- 
stare ex tribus terminis solis. cum autem hoc perspicuum sit, pla- 
num est etiam syllogismum constare ex duabus propositionibus, 
uon pluribns. nam tres termini sunt duae propositiones, uisi quid 
adsumatur, ut initio dictum est, ad perficiendos syllogismos. per- 
spicuum igitur est, in qua oratione syllogistica pares non sunt propo- 
sitiones ex quibus efficitur conclusio principalis (quasdam enim ex 
superioribus conclusionibus necesse est esse propositiones), hanc 
orationem aut nihil colligere, aut plura interrogare quam quae ad 
i thesim necessaria sint. itaque si secundum principales propositio- 
nes syllogismi accipiantur, omnis syllogismns ex propositionibus 
paribus, terminis vero imparibus constabit. uno enim plures sunt 
termini quam propositiones. conclusiones autem erunt dimidia 
pars propositionum. cum autem per prosyllogismos concluditur, 
vel per plura media continua, ut a (3 per y et per &, multitudo 
terminorum itidem uno superabit propositiones: aut enim extra 
aut in medio terininus inseretur. utroque autem modo fit ut uno 

10 pauciora sint intervalla quam termini. propositiones vero aequales 
sunt intervallis. non tamen hae semper erunt pares, illi impares, 
sed vicibus cominutatis, cum propositiones pares fuerint, termini 
erunt impares, et cum tennini pares, propositiones impares. nam 
una cum termino una propositio adiicitur, undecunque terminus 
adiiciatur. quocirca cuin propositiones essent pares, termini im- 
pares, necesse est rationem commutai i facla utrisque eadem acces- 
sione. conclusiones vero non habent amplius eandem ratiouem 
nec ad terminos nec ad propositiones. nuo enim termino adiecto 
conclusiones adiiciuntur una pauciores terminis antea positis, quia 

20 duntaxat ad ultimuin terminum non fit conclusio, ad reliquos vero 
omnes fit. nt si tu a (3 y adiiciatur to.S, statim adiiciuntur duae 
conclusiones, altera ad a, altera ad (3. similiter fit et in aliis. et-si 
medio loco terminus inseratur, eadem erit ratio, quia ad unum tan- 
tuin terminuin non faciet syllogismum. quare multo plures erunt 
conclusiones terminis et propositionibus. 

26. Quia vero habemus de quibus syllogismi extruant(jr, et 
qualia in quaque figura, quotque modis probentur, perspicuum quo- 
que nobis est ciiiusmodi problema sit difficile aut facile ad pro- 

30 bandum. nam quod in pluribus figuris et per plures casus conclu- 
ditur, facilius est, quod vero in paucioribus figuris et per pauciores 
casus, difficilius probari potest. probleina igitur affirmativum uui- 
versale per solam primam figuram probatur, unoque per eam modo. 
privalivum autem per primam et per mediam, etper primam qui- 
dem uno modo, per mediam vero duobus modis. sed particulare 
affinnativum per primam et per ullimam, uno modo per primam, 
tribus modis per ullimam. denique privativum particulare in 



pmnibus figuris probatxir, sed in primauno modo, in secunda ettertia 
pluribus modis, id est in illa duobus, in hac tribus. perspicuum 43 
igitur est universale attributivum difficillime adstrui, facillime everti 
posse, et omnino ad evertendum faciliora esse universalia quain 
particularia, quia universalia tolluntur, sive nulli insit sive alicui 
non insit, quorum hoc, id est alicui non inesse, in omnibus figuris 
probatur, illud, id est nulli inesse, in duabus. eadem est ratio pri- 
vativorum: sive enim omni sive alicui insit, tollitur quod ab initio 
propositum fuit. in particularibus autem uno modo fit refutatio, 
nempe si vel omni vel nulli probetur inesse. ad confinnandum 
autcm faciliora sunt problemata paiticularia, quia et in pluribus io 
figuris et per plures modos confirmantur quam universalia. et 
omnino non oportet latere invicem refelli universale per particu- 
laria et haec per universalia. confirmare autem non licet univer- 
salia per particularia, sed haec per illa licet. item planum estrefu- 
tationem esse faciliorem confirmatione. quomodo igitur fiat omnis 
syllogismus et per quot tenninos ac propositiones, et quomodo 
inter se affectas, praeterea quale problema in quaque figura et 
quale iii pluribus, quale in paucioribus probetur, manifestum est ex 
his quae dicta suu t. 

27. Quo autem modo syllogismorum copia nobis sempersup- 20 
petat ad quaestionem propositam, quaque via sumamus principia ad 
quodque problema pertinentia, nunc dicendum est, quia fortasse 
non solum oportet syllogismorum exstructionem intelligere, sed 
etiam eoruin conficiendorum facultatem habere. eorum igitur om- 
nium quae sunt, quaedam sunt eiusmodi nt nulli alii vere universa- 
liter attribuantur, ut Cleon et Callias et quod singulare est quod- 
que sub sensum cadit, his autem alia attribuantur: horum enim 
utrumque est et homo et animal. nonnulla aliis attribuuntur, sed 
ipsis alia prius non attribuuntur. reliqua sunt eiusmodi ut et ipsa 30 
aliis et ipsis alia attribuantur, ut homo Calliae attribuitur et homini 
animal. constat igitur quasdam res suapte natura esse tales quae 
de nullo dicarttur. nam eorum quae sub sensum cadunt, unum 
quodque fere est eiusmodi ut nulli attribuatur nisi ex accidente. 
dicimus enim aliquando album illud esse Socratem, et quod accedit 
esse Calliom. sursum quoque versus procedendo sisti aliquando 
iterum dicemus. nunc vero hoc positnin etxoncessum esto. de his 
igitur non possumus "demonstrare aliud attributum, nisi secundum 
opinionem, sed haec de aliis. nec singularia de abis, sed de his 40 
alia. quae vero his interiecta sunt, constat utroque modo sub de- 
monstrationcm cadere posse, quoniam et ipsa de aliis et alia de 
ipsis dicentur. ac fere disceptationes et considerationes de his 
maxime sunt. oportet autem propositiones ad quamque rein perti- b 
nentes ita accipere, ut principio supponatur ipsa res de qua agitur, 
nec non defiuitiones et quaecunque snnt eius rei propria, djei^ide 
quae rei consequentia suut, et ea quibus ipsa res consequens est, et 
quae non possunt illi inesse. quibus autem res inesse 11011 potest, 
ea 11011 sunt sumenda, quia pronuntiatum piivativum convertitur. 
distinguenda sunt etiam consequentia, ut intelligatur quaenam in 
quaeslione quid est, et quae ut propria et quae ut accidentia attn- 
buantur, et horum quaenam secundum opinionem, qnae re vera 
attribuantur. nam quo maior horum copia alicui suppetit, eo expe- 10 
ditius propositum concludet, et quo veriora fuerint, eo magis de- 
monstrabit. oportet autem eligere non quae alicui, sed quae uni- 
versae rei consequentia sunt, verbi gratia non qnod alicui homini, 
sed quod omni homini consequens est, quoniam exproppsitionibus 
universalibus syllogismus constat. cum igitur propositio est mde- 
finita, non constat an sit universalis: cum autem est definita, id ap- 
paret. similiter eligenda sunt ea quibus ipsa res universis conse- 
quitur, idque ob dictam causam. ipsum vero consequens non est 
sumendum totnm sequi. verbi gratia non est suinendum homnn 
consequens esse omne animal, aut musicae omnem scientiam, sed 
simpliciter consequens esse duntaxat, quemadinodum etiam propo- 20 
nimus, quoniam alterum et inutile est etiinpossibile, utputa omnem 
hominem esse omne animal, aut iustitiam esse omnebonum. sed 
cui aliud consequens est, ei adiicitur nota omni , cum dicitur ci 
omni aliquid consequens esse. cum autem ab aliquo continetur 
subiectum, cui consequentia oportet accipere, ea quidem quae 






24 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



universale sequnntur vel non seqnnntur, non sunt in his eligenda, 
quia in illis sumta simt. quaecunque enim animal, eadem etiam 
hominem sequuntnr. eadem est ratio eoruni quae non insunt. 
quae vero cuiusque rei propria sunt, accipi debent: sunt enim 
quaedam speciei propria, non communia generi, quandoquidem 
necesse est speciebus diversis propria quaedam inesse. neque vero 
quas.i universalis antecedentia, eligenda sunt ea quibus consequens 

30 est quod sub ea continetur. exempli causa non debent quasi ani- 
malis antecedentia sumi ea quibus hoino est consequens. nam si 
hominem sequitur animal, haec quoque omnia necessario sequitur. 
sed haec ad hominis antecedentiuin delectum magis pertinent. sii- 
menda sunt etiam quae plennnque consequuntur aut antecedunt. 
nam problematum quae plerumque eveniunt, etiam syllogismus 
constat ex propositionibus, quarum aut omnes aut quaedam ple- 
mmque sunt verae. cuiusvis enim syllogismi conclusio similis est 
principiis. praeterea quae omnibus consequentia sunt, non debent 
eligi, quoniam ex iis non erit syllogismus. ob quam vero causam, 
in sequentibus manifestum erit. 

40 28. Yolentibus igitur aliquid confirmare de aliquo toto, respi- 

ciendum est ad eius quod confirmatur subiecta, de quibus illud 
dicitur, et ad eius cui oportet attribui cohsequentia, quaecunque 
hoc sequuntur. nam si horum aliquid sit idem, necesse est alterum 
alteri inesse. si vero non sit probandum omni sed alicui inesse, 

44 spectanda sunt ea quae utrumque sequitnr. nam si horum quip- 
piam sit idem, necesse est alicui inesse. cum autem nulli inesse 
oportet, quod attinet ad id cui non oportet inesse, respicieudum 
est ad conseqnentia, quod vero ad id quod oportet non inesse, ad 
fia quae illi adesse nequeunt. vel e contrario ex parle eius cui 
oportet non inesse, respiciendum est ad repugnantia, quae non 
possunt illi adesse, ex parte autem eius quod oportet non inesse, 
ad consequentia. homm namque utravis sint eadem, accidit ut 
alteram alteri nulli insit, quia fit syllogismus modo in priina hgura, 
modo in media. quod si probandum sit alicui non inesse, eins cui 
oportet non inesse, spectanda sunt antecedenlia, quibus est conse- 

10 quens, eius vero quod oportetnon inesse, spectanda snnt repugnan- 
tia, quae non possunLei inesse. nam si horum quippiam sit idem, 
necesse est alicui non messe. sic autem fortasse quaecunque dicta 
sunt, magis eiunt perspicua. consequentia tw a sint ea in quibus 
est P- quae vero ipsum sequitur, sint ea in quibus est y. quae 
autem ei non possunt inesse, sint ea in quibus est o\ rursus quae 
t$ e insunt, sint ea in quibus est £. quae ipsum sequitur, sint ea in 
quibus est rj. quae non possunt ei inesse, sint ea in quibus est B. 
si igitur aliquod y et aliquod £ sint idem, necesse est to a inesse 
omni e, quoniam to £ inest omni e ac to a omni y : quare to ( ainest 

20 omni e. si vero y et rj sint idem , necesse est to a inesse cuidam s, 
quia to a est cpnsequens omni y ac to e omni rj. quodsi £ et o" 
sint idem, to a nulli s inerit, idque per prosyllogismum. cum enim 
effatum privativuin ftciprocetur et £ sit idein quod &, nulli £ inerit 
to a, omni autem e inest to' £• rursus si (3 et 9 sint idem, to a nulli e 
inerit. nam to (3 inerit omni a et nulli £ : idem enim erant 9 et P, 
ac to 9 nulli e inerat. si vero £ et rj sint idem , to' a cuidam e non 
inerit. nam to a non inerit twv rj, cum non insit tw S. atqui to rj est 

30 sub £. itaque cuidam e non irierit. sin rj et (3 idem sint, syllogismus 
inversus erit. nam to rj inerit pmni a (si quidein to (3 inest t5«), 
ac to' e inerit tw (3 (id.em enim erat quod to yj ). necesse autem non 
est jo a inesse omni e, sed necesse est alicui inesse, quia universalis 
attributio convertitur in particularem. perspicuuin igitur est ab 
utraque cuiusvis problematis parte respiciendum esse ad ea quae 
diximus, quoniam ex his conficiuntur omnes syllogismi. cum autem 
consequentium aut quamque rem antecedentium ratio habetur , ad 
prima et maxime universalia respicere oportet. utputa ex parte 
tou e niagis respicere ad x £ quam ad £ tantum, ex parte vero tou a 
b magis ad x y quam ad 7 tantum. nam si ro a inest tw x ^, inest etiam 
rw ^ et tw e. sed et si huic non est consequens, tamen potest esse 
consequens tw£. similis ratio servanda est in iis quibus ipsa res est 
consequens : nam si sequitur prima, etiam sequitur illa quae sub his 
collocantur. quodsi non sequitur haec, tamen potest ea sequi 
quae sub his ponuntur. constat etiam in tribus tenninis ac duabus 



propositionibus hanc considerationem consistere , et in praedictis 
figuris omnes syllogismos exstrui. ostenditur enim to a inesse omni e, 
cum ex y et ex^quippiam idem esse accipitur. hoc autem eritme- 10 
dium, extrema vero to a et e. fit igitur prima figura. alicui vero 
inesse ostenditur, cum y et rj idem esse accipitur. haec autem est 
postrema figura : nam 10 r\ fit medium. nulli autem inesse proba- 
•tur, cum S et ^ idem sunt. sic autem fit et prima figura et media, 
prima quidem, quia nulli ^ inest to a (siquidein privativum effatum 
convertitur), omni autein e inest to 1 £;>media vero, quia to § mdlia 
et omni e inest. alicui 11011 inesse probatur, cum & et vj sunt idem. 
haec autem est ultima figura: nam to ( a nulli rj inerit, ac to' e omni *]. 
perspicuum igitur est in praedictis figuris fieri omnes syllogismos. 20 
item non esse eligenda quae omnibus consequentia sunt, quia nullus 
syllogisinus ex his fit. omnino enim adstruere non licebat ex con- 
sequentibus. privatio vero probari nequit per ea quae omnibus 
consequentia sunt, quoniam oportet alteri inesse, alteri non inesse. 
perspicuum quoque est alias delectus habendi rationes esse inutiles 
ad conficiendum syllogismum. veluti si utrique consequentia eadem 
sunt, aut ea quibus consequens est to a, et ea quae non possunt in- 
esse , quia non fit ex his syllogismus. nam si consequentia sint 30 
eadem, Tit (3 et ^, fit media figura attributivas habens ambas propo- 
sitiones. sin eadem sint ea quibus consequens est to a, et quae non 
possunt inesse rS e, ut to y et to 9, fit prima figura privativam ha- 
bens minorem propositionem. si vero eadem sint quae neutri in- 
esse possunt, ut to § et to v S-, ambae propositiones erunt privativae 
vel iri prima vel in media figura : sic autem nullo modo erit syllo- 
gismus. liquet etiam certa quaedaln sumenda esse eadem in hac 
inspectione, non certa quaedam diversa aut contraria. primum 
quia medii causa est haec inspectio. medium autem non diversum 
sed idem accipere oportet. deinde in quibus contingit fieri syllo- 45 
gismum eo quod contraria sumta sint, aut quae non possunt eidem 
inesse, omnia reducentur ad praedictos modos. ut si to' (3 et to £ 
sunt contraria vel non possunt eidem inesse. erit enim his accep- 
tis syllogismus, quo coliigetur nulli e inesse to* a. sed hoc ex his 
sumtionibus non efficitur, veruin ex supra dicto modo, quia to* (3 
omni a et nulli £ inerit. quare necesse est to ( (3 idein esse atque 
aliquod Sr. rursus si to (3 et rj non possunt eidem adesse, conclu- 10 
detur cuidam s non inesse to a. nam ita quoque erit media figura, 
quia to |3 omni a et nulli rj inerit. quare necesse est to (3 idem esse 
atque aliquod S, quia haec nihil inter se differunt, non posse to x (3 
ac to rj eidem inesse, et to (3 esse idem atque aliquod 6: quippe 
cum in 9 sumta sint quaecunque tw e inesse nequeunt. p"erspicuum 
igitur est ex his inspectionibus nullum fieri syllogismum. quodsi 
to (3 ac to £ contraria sint, necesse est to ( (3 esse idem atque aliquod 9, 
syllogisinumque ex his confici. iis igitur qui ita inspiciunt, accidit 20 
ut ad viam a necessaria diversam respiciant, quia quandoque latet 
to (3 ac to 9 idem esse. 

29. Eodem autem modo habent syllogismi ad impossibile 
ducentes, quo ostensivi. nam hi quoque fiunt per consequentia et 
ea quae utrumque sequitur. eademque est in utrisque inspectio. 
quod enim demonstratur ostensive, etiam per impossibile probari 
potest, et quidem per eosdem terminos. item quod probatur per 
impossibile, etiam ostensive confirmari potest. verbi causa proba- 
tur to a nulli e inesse. ponatur enim cuidam inesse. cum igitur 30 
to |3 insit oirini a ac to a cuidam s, to (3 inerit cuidam s. sed nulli 
inerat. rursus probatur alicui inesse, quia si nulli s insitTO 1 a, oinni 
autem rj to s , certe nulli rj inerit to a. sed oinni inerat. similiter 
fit e*iam in aliis problematis. semper enim et in omnibus demon- 
stratio quae fit per impossibile, conficitur ex consequentibus et iis 
quae utrainque sequitur. ac sane in quoque problemate eadem est 
inspectio, sive quis ostensive ratiocinari velit sive ducere ad im- 
possibile, quoniain ex iisdem tenninis ambae demonstrationes con- 
stant. exempli gratia ostensum sit nulli s inesse to a, quia contingit 
ut to j3 insit cuidain s, quod est impossibile. si accipiatur nulli s et 
omni a inesse to P, perspicuum est nulli eto a inesse. rursus osten- b 
sive conclusum sit to a nulli s inesse. si cui supponatur inesse, per 
impossibile ostendetur nulli inesse. similiter fit etiam in aliis. in 
omnibus enim necesse est accipere communem aliquem tennhium 






ANALYTICORUM PIIIOJIUM I, 



25 



diversnm a terminis subiectis, acl qnem referetur syllogismus falsum 
concludens. quare conversa hac propositione, altera vero eadem 
manente, syllogismus erit ostensivus ex iisdem terminis. differt 
autem ostensivus ab eo qui ducit ad impossibile , quia in ostensivo 

10 secundum veritatem ponuntur ambae propositiones, in eo vero qui 
ducit ad impossibile , una falso ponitur. haec igitur erunt magis 
perspicua ex sequentibus, ubi de impossibili dicemus. nunc id tan- 
tum nobis constet ad haec respiciendum esse, sive quis ostensive 
ratiocinari velit, sive ducere ad hnpossibile. quod attinet ad alios 
syllogismos qui iiunt ex hypothesi, veluti secunrlum transsmntio- 
nem aut secundum qualitatem, consideratio posita est in terminis 
subiectis, id est non in sumtis ab initio, sed in transsumtis. modus 

20 autem inspectionis est idem. considerare autem oportet ac divisione 
explicare quot modis fiant syllogismi ex hypothesi. sic igitur quod- 
vis problema probatur. sed et alio modo licet horum nonnulla 
concludere , ut imiversalia per inspectionem particularem. idque 
ex hypothesi. nam si y et r\ sint eadein, accipiaturque solis ijtoj in- 
esse, omni e to a inerit. rursus si £ et r\ sint eadem ac solis yj to a 
attribuatur, concludetur nulli ezo a. inesse. apparet igitur hoc etiam 
modo esse inspiciendum. eodem modo iit et in necessariis et con- 

30 tingentibus. est enim eadem consideratio, et per terminos eodem 
ordine dispositos fit syllogismus de eo quod inest et de contingenti. 
in contingentibus autem accipienda sunt etiam quae non insunt, 
«ed possunt inesse, quippe cum ostensum fuerit etiam ex his fieri 
syllogismum de condngenti. similis ratio est aliarum attributionum. 
ex dictis non solnm constat hac via posse confici omnes syllogis- 
uios, sed etiam alia via non posse. ostensum namque est oinnem 
syllogismum fieri in aliqua ex supra dictis figuris : hae vero ex aliis 
constitui nequeunt quam ex consequentibus et cuiusque rei ante- 

46 cedentibus, qnandoquidem ex his propositiones efficiuntur etmedius 
texminus accipitur. quare syllogisinus per alia fieri non potest. 

30. Omnium itaque viu est eadem tum in philosophia tum in 
arte qualibet atque disciplina: oportet eniin quovis problemate pro- 
posito ea colligere quae insunt et quae subiiciuntur, horumque 
copiam qnam maximam habere, atque haec per tres terminos con- 
siderare, hoc modo si evertatur, illo si adstruatur. et veritatis qui- 
dem causa ex iis ratiocinari quae vere inesse describuntur, ob dia- 

10 lecticos autem syllogismos ex propositionibus probabilibus. prin- 
cipia syllogismoruin universalia dictmn est quomodo se habeant et 
quoinodo ea venari oporteat, ne respiciamus ad ea omnia quae di- 
cuntur neque ad eadem confirmantes et evertentes, neque confir- 
mantes de omni vel de aliquo, et evertentes in totum vel ex parte, 
sed respiciamus ad pauciora et definita. circa singulas autem res 
oportet eligere, ut de bono vel scientia. propria vero principia in 
quaque scientia pennulta sunt. iccirco experientiae proprium est 

20 cuiusque rei principia tradere. verbi gratia astrologica experientia 
suppeditat principia astrologicae scientiae. suffi: ienter enim accep- 
tis iis quae apparent, ita inventae sunt astrologicae demonstrationes. 
similiter res habet in quavis alia arte et scientia. quocirca si ac- 
cepta fuerint quae insunt circa quamque rem, nostrum iam erit 
prompte demonstrationes edere. nam si nihil quod ad historiam 
attinet, praetermissum fuerit ex iis quae vere insunt rebus, poteri- 
mus de omni re, cuius est demonstratio, eam invenire ac demon- 
ttrare; si quid autem natura ita sit comparatum ut demonstrari 
nequeat, id ipsum palam facere. ergo universaliter quomodo pro- 
positiones eligere oporteat fere dictum est. exquisite autem hac 

30 de re egimus in eo tractatu qui ad dialecticam pertinet. 

31. Divisionem autem quae per genera fit, esse parvam par- 
ticulam huius methodi facile est videre. divisio namque est velut 
imbecillus syllogismus: petit enim quod ostendere oportet, semper 
autem concludit aliquid ex superioribus. primum autem hoc ipsum 
latuit omnes ea utentes, conatique sunt persuadere demonstrationem 
de substantia fieri posse et quid res qnaepiam sit. quare neque in- 
tellexerunt quid ii qui dividunt concludant, neque intellexemnt 
id eo quo diximus modo fieri. in demonstrationibus igitur, cum 
concludendum est aliquid inesse, opus est ut medium per quod fit 

& syllogismus, semper minus sit primo extremo, non de eo univer- 
saliter dicatur. e contrario divisio sumit universale pro medio 



termino. sit enim animal ubi ct, mortale ubi (3, immortale ubi y, 
homo cuius definitionem accipere oportet ubi o\ sumit igitur onine 
animal esse aut mortale aut immortale, hoc autem est quodcun- 
que est a, id omne esse aut (3 aut y. rursus qui dividit, semper 
ponit hominein esse animal: unde accipit to a dici de o\ ergo syl- 
logismo concluditur omne & esse aut (3 aut y. proinde sumere 
oportet hominem aut esse mortalem aut immortalem, siquidem ne- 
cesse est animal esse aut mortale aut iminortale. mortalem autem 
esse non est necessarium, sed petitur. hoc vero est quod concludere 
oportebat. rursus ponens io a animal mortale, ubi (3, pedestre ubiy, 
expes hominem autem to &, itidem accipit. nam sumit a aut esse in 
(3 aut in y, (omneenim animal mortale aut est pedestre aut expes), de 
& autem dici to a (sumsit enim hominein esse animal mortale) : quare 
necesse est hominem esse animal pedestre aut bipes. pedestre autem 
esse non est necessarium, sed sumitur. hoc vero erat quod oportebat 
rursus probare. atque hoc modo seinper accidit ut dividentes univer- 
sale quidem constituant medium, id vero de quo oportet ostendere ac 
differentias extrema. adpostremum nihil plane dicunt cur necesse sit 
hoc esse hoininem, aut quodvis aliud de quo quaeritur. etenim quam- 
vis aliam viam persequuntur ne suspicantes quidem esse eas copias, 
quaereverapararipossunt. perspicuum autem estnec evertihacme- 
thodo posse, neque deaccidente autproprio quippiam concludi, neque 
de genere, neque de his quae ignorainns utrum hoc an illo modo se ha- 
beant, velutintrum diameter communein mensnram habeat an non ha- 
beat. nam si accipiat omnem longitudinem aut habere aut non habere 
communem lnensuram, dimetientem vero esse longitudinem, colli- 
getdimetientemhabereautnon habere communem mensuram. quod- 
si accipiat habere communem mensuram, id accipiet quod syllogismo 
probare oportebat. non potestigitur probari quod erat probanduin. 
nam via est haec qua probari nequit. habens aut non habens com- 
munem mensuram sit ubi a, longitudo ubi (3, dimetiens ubi y. perspi- 
cuum igitur est nec ad omnem inspectionem aptarihunc inquirendi mo- 
dum, nec in iis esse utilem quibus maxime videtur convenire. ex qui- 
busigitur demonstrationesfiant et quomodo, et ad quae respiciendum 
sit in quoque problemate, perspicuum est ex iis quae dicta sunt. 

32. Post haec dicendum est quomodo reducainus syllogismos 
ad supra dictas figuras. hoc enim reliquum adhuc est ex tracta- 
tione proposita. nain si structuram syllogismormn intelligamus et 
inveniendi facultatem habeamus, praeterea syllogismos confectos 
resolvamus in praedictas figuras, perductum ad finem erit quod ex- 
plicare ab initio instituimus. simul autem eveniet ut antea dicta 
confirmentur et magis perspicue constet ea sic se habere, ex iis 
quae nunc dicenda sunt. quicquid enim est verum, opus est ut 
ipsum secum omni ex parte consentiat. primum igitur niti oportet 
ut duae syllogismi propositiones excipiantur. facilius est enim in 
maiora dividere quam in minora: maiora autem sunt composita 
quam ea ex quibus componuntur. deinde oportet inspicere utra 
sit in toto, utra in parte. et si ambae propositiones sumtae non 
sint, altera supplenda est. nam qui scribunt aut interrogant, inter- 
dum universalem proponentes, alteram quae in ea continetur, non 
accipiunt, aut has quidem proponunt, sed ea omittunt per quas hae 
concluduntur, et alia frustra interrogant. videndum igitur est an 
quid supervacuum acceptum sit vel necessarium praetermissum. et 
hoc quidem adiici debet, illud vero adimi, donec ad dnas proposi- 
tiones perveniatur. etenim sine his haud reduci possunt orationes 
ita rogatae. in quibusdam igitur facile est videre quod deest. non- 
nullae autem obscurae sunt ac videntur esse syllogismi, quia neces- 
sario aliquid accidit ex iis quae posita sunt. ut si sumtuin sit, non 
sublata substantia non tolli substantiam , iis autem ex quibus res 
est sublatis, interimi quod ex his constat. his enim positis sane est 
necesse partem substantiae esse substantiam, non tamen syllogismo 
conclusum est ex iis quae sumta sunt, sed propositiones desunt. 
rursus si cuin est homo necesse est animal esse, et cum est animal 
esse substantiam , certe cum esthomo, necesse est esse substantiam. 
sed nondum syllogismus exstructus est, quia propositiones non ita 
se habent ut diximus. in his autem ideo decipimur, quia necessa- 
rium quippiam accidit ex his quae posita sunt, cum syllogismus 
quoque sit res necessaria. sed latius patet res necessaria, quam 

D 



47 



26- 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



syllogismus, quoniam ornnis syllogismus est res necessana, non 
omnis autem res necessaria est syllogisinus. quamobrem non con- 
tinuo, si quid positis quibusdam accidit, tentanda est reductio, sed 
primuin accipiendae sunt duae propositiones. ita deinde facienda 
est divisio in tenninos. ex tenninis autem is, qui in ambabus pro- 
positionibus dicitur, pro medio haberi debet, quandoquidem necesse 
est mediuin in ainbabus propositionibus inesse, idque in omnibus 
b fio-uris. si igitur medium alii et aliud medio attiibuatur, aut ipsuin 
alii attribuatur, aliud vero de eo negetur, erit prima figura. si 
vero et attribuatur et negetur ab aliquo , erit media figura. quod- 
si alia ei attribuantur, aut aliud negetur aliud attribuatur, erit 
nltima figura. sic enim disponebatur mediuin in singulis figuris. 
similiter autem fit etiam si propositiones non sint universales : 
eadem namque est definitio medii. perspicuuin igitur est, cum in 
oratione idem saepius non dicitur, non fieri sy llogismum, quia non 
est sumtum medium. cum autem habeamus quale problema in 

10 quaque figura concludatur, et in qua concludatur universale, in qua 
particulare, constat non esse ad omnes figuras respiciendum, sed 
ad cuiusque problematis propriam. cum autem in pluribus figuris 
concluditur,- ex medii collocatione figuram cognosceinus. 

33. Saepe igitur accidit ut in syllogisinus decipiamur ob con- 
cludendi necessitatem, ut antea dictum est. interdum vero propter 
similitudinein collocationis terminorum, quod non oportet nos 
latere. ut si to a dicitur de (3 ac to P de y : utique enim videbitur 

20 terminis ita positis esse syllogismus: sed neque necessarium quip- 
piam fit, neque syllogismus. sit enim ubi a, semper esse, ubi |3 in- 
telligibilis Aristomenes, ubi y Aristomenes. verum igitur est to a. 
Tu|3inesse: semper enim est intelligibilis Aristomenes. item verum 
est to (3 tu y inesse, quoniam Aristomenes est intelligibilis Aristo- 
xnenes. sed to a tSy non inest, quoniam Aristomenes est interitui 
obnoxius. etenim syllogismus non fiebat ita positis terminis, sed 
opus erat ut sumeretur propositio a P universalis. hoc vero falsum 
est, si quis sibi concedi postulet omnem intelligibilem Aristomenem 

30 semper esse. rursus esto ubi y Miccalus, ubi (3 musicus Miccalus, 
ubi a interire cras. vere igitur to' (3 tu y altribuitur, quia Miccalus 
est musicus Miccalus; item to a tw (3: interierit namque cras musi- 
cns Miccalus. sed a de y falso dicitur. hoc itaque exemplum a su- 
periore non differt, quia non est verum universaliter Miccalum 
musicum cras interiturum : quo non accepto non erat syllogismus. 
atque haec deceptio fit ob exiguum discrimen. nam ita concedimus 

*o quasi nihil differat, utruin dicatur hoc huic inesse an hoc huic omni 
inesse. 

48 34. Saepe etiam accidit nt decipiamur, quia tennini qui In 

propositione collocantur, non recte exponuntur. ut si to a sit sani- 
tas, ubi (3 morbus, ubi y homo. nam vere dicitur to' a nulli (3 inesse 
posse: nulli eniin morbo sanitas inest. rursus verum est to (3 oinni 
y inesse, quoniain omnis homo est susceptivus morbi: unde vide- 
tur consequi ut nulli homini sanitas inesse possit. cuius rei causa 
est quia non recte expositi sunt termini in dictione. transinutatis 

10 enim vocabulis quibus habitus significantur, non erit syllogismus, 
ut pro sanitate si ponatur sanum, pro morbo morbidum seu aegro- 
tum. non enim vere dixeris non contingere ut aegroto insit sanuin 
esse. quo non accepto non fit syllogismus nisi contingentis; quod 
sane non est impossibile: contingit enim nulli homini sanitatem 
inesse. rursus in media figura similiter erit falsitas. nam sanitatem 
Tiulli morbo et omni homini contingit inesse: proinde nulli homini 
morbum. in tertia vero figura falsum colligitur ratione contingen- 

20 tis. nam et sanitatem et morbum, nec non scientiam et ignoran- 
tiam, atque omnino contraria eidein omni contingit inesse; sibi 
autem mutuo inesse impossibile est. hoc autem cum iis quae supra 
dicta fuerunt, non consentit. cuin enim contingit eidem plura in- 
esse, contingebat etiam sibi invicem inesse. perspicuum igitur est 
in his omnibus deceptionem oriri ex terininorum expositione : trans- 
mutatis enim vocabulis quibus habitus significantur, nihil falsi colli- 
gitur. unde liquet in huiusmodi propositionibus loco habitus sumen- 
dum esse ac pro termino ponendum id quod est habitu praedituin. 
35. Nec vero semper nomen quaerere oportet quo termini 
80 exponantur: saepe eniin erunt orationes, quibus non est positum 



nomen. ideoque diificile est reducere huiuscemodi syllogismos, 
et quandoque accidit ut fallamur ob huiusinodi inquisitionem, ut~ 
puta quoniam immediatorum est syllogisinus. sit eniin in a duo 
recti, ubi (3 triangulus, ubi y aequicrurus. tw y igitur inest ro a per (3 : 
inest autem tu (3, non per aliud, quia per se triangulus habet duos 
rectos. quare non erit medium propositionis a (3, quae est demon- 
strabilis. perspicuum est igitur medium non ita seinper accipien- 
duin esse, quasi sit hoc aliquid, sed iuterdum accipiendam esse 
orationem: quod quidem evenit etiam in dicto exemplo. 

36. Primum autem inesse medio, et hoc extremo, non debet 
accipi quasi semper sibi attribuantur similiter primum medio et * 
hoc extremo. eademque est ratio eius quod dicitur non inesse. 
sed quot modis verbum esse accipitur et aliquid vere dicitur, tot- 
idem existimandum est significationes esse verbi inesse et non in- 
esse. veluti quod contrariorum est una scientia. sit eniin to a 
unam esse scientiam; invicem autem contraria, ubi j3. inest igitur 
to «tu (3, non quasi contraria sint una scientia, sed quia vere de iis 
dicitur unam esse eorum scientiam. accidit autem interdum ut de 10 
medio primum dicatur, medium autein de tertio non dicatur. ut si 
sapientia est scientia, boni autem est sapientia, concluditur boni 
esse scientiam. bonum igitur non est sapientia, sapientia vero est 
scientia. interdum vero medium de tertio dicitur, primum autem 
de medio non dicitur. ut si omnis qualis aut contrarii est scientia, 
bonum autem est et contrarium et quale, concluditur boni esse 
scientiam : bonum autem aut quale aut contrarium non estscientia, 
sed bonum est haec ipsa. quandoque nec primum dicitur de medio, 20 
neque hoc de tertio : ubi primum de tertio aliquando dicitur, ali- 
quando non dicitur. verbi causa, si cuius est scientia, eius est genus, 
boni autem est scientia, concluditur boni esse genus. ex his autem 
nulluin alii attribuitur. si vero cuius est scientia illud est genus, 
boni autem est scientia, concluditur bonuin esse genus. extreino 
igitur attribuitur priinum, de se autem non dicuntur. eodem modo 
accipieudum est in eo quod non inest, quoniam hoc non inesse 
huic, non semper significat, hoc non esse hoc, sed aliquando uon 30 
esse hoc huius aut hoc huic. utputa non est motionis motio vel 
generationis generatio: voluptatis autem est motio et generatio. 
voluptas igitur non est generatio aut motio. rursus ipsius risus est 
signum, signi autem non est signum : itaque ipse risus non est signum. 
similiter fit in aliis, in quibus evertitur problema ex eo quod genus 
aliquo modo ad id refertur. rursus occasio non est tempus oppor- 
tunum, quonlam deo est occasio: non est autem ei tempus oppor- 
tunum, quia nihil est deo utile. terminos enhn ponere oportet oc- 
casionem et tempus opportunum et deum : propositio vero acclpi 
debet secundum nominls casuin. simpliciter enim hoc de omnibus 
dicimus, terminos semper ponendos esse secundum nominum appel- 
lationes, ut hoino aut bonum aut contrarla, non hominis aut boni 49 
aut contrariorum. propositiones autem accipi debent secundum 
cuiusque vocabuli casus. aut enim huic, ut aequale, aut hulus, ut 
duplum, aut hoc, ut verberans vel videns, aut hic, ut homo, ani- 
mal; aut si quovis allo modo nomen cadit in propositlonem. 

37. Iam vero hoc hulc inesse et hoc de hoc vere dici, tot 
modis accipere debemus quot sunt modi attributlonum. atque has 
accipe aut quadaintenus aut siinpliciter, Item aut simplices aut con- 
iunctas. similiterque accipi debet non inesse. haec autein melius 10 
consideranda sunt ac definienda. 

38. Quod autein iteratur in proposltionlbus , prlmo extremo 
iungi debet, non medio termino. verbi causa si fiat syllogismus 
quo colligatur iustitiae esse scientlam quod sit bonum, illud, quod 
sit bonum vel qua bonum, primo extremo iungi debet. sit enim 
to a scientia quod sit bonum, ubi (3 bonum, ubi y iustitia. vere 
igitur to a tuj (3 attribuitur: nam boni est scientia quod sit bonum. 
sed et to (3 vere attribuitur tu y, quia iustitia est id quod bonum. 
sic igitur fit resolntio. si vero t5 (3 adliciatur illud quod sit bonum, 
non erit vemm. sane enim to a attribui tw (3 veram erit, sed to (3 20 
attribui tu y minime verum erit : nain bonum quod sit bonum attri- 
bui iustitiae, falsum est, nec intelligi potest. idem dicendum est si 
salubre ostendatur esse scibile qua bonum, aut hircocervus opina- 
bilis qua non ens, aut homo res interitui obnoxia qua sensxbilU. 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



27 



in iis enim omnibns qnae attributo adiiciuntnr, hoc tenendum est, 
iterationem maiori extremo iungeudam esse. non est autem eadem 
terminomm positio, cum simpliciter quippiam in syllogismum de- 
ducitur et cum hoc aliquid aut quadamtenus aut quodam modo. 
verbi causa cum bonum ostenditur esse scibile et cum ostenditur 

30 esse scibile quoddam, exempli causa quod bonum. verum si sim- 
pliciter scibile ostendatur, medius tenninus constituetur ens. quod 
si probetur scibile esse quod bonum , pro medio termino accipietur 
aliquod ens. sit enim to a scientia quod ens quoppiam, ubi |3 quop- 
piam ens, ubi y bonum. vere igitur to a tu (3 attribuitur : nam scien- 
tia est cuiusdam entis quod sit quoddam ens. sed et 10 (3 t# y, 
quia ubi y est ens quoddam : quapropter etiam to a attribuetur tw y: 
erit igitur scientia boni quod bonum : nam illud quoddam ens pro- 
priae essentiae signum erat. sin ens ponatur esse medius terminus 
et extremo adiiciatur ens simpliciter, non quoddam ens, non con- 
cluditur scientiam esse boni quod bonum, sed quod ens. sit ubi a 

b scientia quod ens, ubi (3 ens, ubi y bonum. perspicuum igitur est 
in iis syllogismis qui ex parte coucludunt, ita esse terminos acci- 
piendos. 

39. Oportet etiam commntare et accipere quae idem Talent, 
nimirum nomina pro nominibus et orationes pro orationibus; item 
mutare nomen et orationem, semperque pro oratione nomen su- 
inere. sic enim facilior erit terminormn expositio. verbi gratia si 
niliil refert utrum dicatur suspicabile opinabilis non esse genus, 
an opinabile non esse id quod suspicabile quoddam (idem enim est 
quod utraque oratione significatur), loco dictae orationis ponendi 
sunt termini, suspicabile et opinabile. 
10 40. Quia vero non idem est voluptatem esse ayuBov, id est 

bonuin, et voluptatem esse to' dyaSov, id est ipsum bonum, non 
similiter poni termini debeut. verum si syllogismo probetur vo- 
luptatein esse to dyaSov , terminus constituendus est to uyu&ov. sin 
probetur esse dyaBov, terminus constitui debet dyaSov. slc et in 
aliis faciendum est. 

41. Haec autem nec in re nec in oratione idem snnt: cuIto (3 
inest, ei omni to a inest; et cui to (3 omni inest, etiam to a omni 
inest. nihil enim vetat to (3 iS y inesse, non tamen omni. utputa 
to' [3 sit pulchrum quoddam, 10 y album. si igitur cuidam albo in- 
est pulchrum quoddam, vere dicetur albo inesse pulchrum, sed 

20 fortasse non omni. itaque si to a tw (3 inest, sed non omni ei de 
quo dicitur to [3, sive omni yxo (3 insit sive alicui tantum, non solum 
non est necesse to a inesse omni, sed ne alicui quidem y. si vero, 
de quo to' (3 vere dicitur, huic omni to a inest, eveniet ut to a de 
eo omni dicatur, dequo omni to (3 dicitur. quodsi to a de eo dicitur 
de quo omni dicitur to (3, nihil prohibet quominus to (3 insit T$y, cui 
non omniaut omnino nulliTO a insit. in tribus ergo terminismanifestum 
est hanc orationem , de quo dicitur to (3, de eo omni dici to a, hoc 

80 significare, de quibuscunque to (3 dicitur, de iis omnibus dici etiam 
to x a; et si to (3 dicitur de omni, etiam to a ita dicetur. si vero non 
de omni, non est necesse to a dici de omni. non oportet autem 
existimare propter tenninorum expositionem evenire aliquid ab- 
«pnrdi. neque enim ad probandum eo etiam utimur, qnod hoc ali- 
quid sit; sed ita illud adhibeinus, ut geometra pedalem et rectam 
et sine latitudine ait esse hanc lineam quae non est eiusmodi. non 
ita vero geometra his utitur quasi ex his ratiocinetur. omnino enim 
nisi quid referatur tanquam totum ad partem , et aliud ad hoc tan- 
quam pars ad totum, ex iis non demonstrat qui demonstrat, quia 

50 nec syllogisinus ex his ht. expositione autem sic utimur, ut et 
sensu, duin eum qui discit instituimus : non enim ita ntimur, quasi 
sine his demonstrari nequeat, quomodo utimur propositionibus, ex 
quibus syllogismus constat. 

42. Illud nos non lateat, in eodem syllogismo non omnes 
conclusiones per unam figura effici, sed alias per hanc alias per 
aliam. constat igitnr etiam resolutiones ita faciendas esse. quia 
vero non omne problema in omni figura, sed certa in singulis pro- 

10 bantur, ex conclusione perspicuum est in qua figura quaeren- 
dum sit. 

43. Quod atlinet ad rationes qnibus adversus definitiones dis- 
seritur, id est quibus unum quippiam ex iis quae in definitione po- 



sita sunt reprehenditur, terminus poni debet id qnod reprehendi- 
tur, non tota definitio. minus enim accidet ut turbeinur ob pro- 
lixitatem. utputa si aquain ostendit esse humidum potabile, pota- 
bile «t aquam terminos ponemus. 

44. Iam vero conari non debemus ut syllogismos, qui sunt ex 
hypothesi, reducamus, quoniam ex iis quae posita sunt reduci ne- 
queunt, quippe qui non per syllogismum probant, sed ex conven- 
tione et consensu. exempli causa si quis supponens, nisi una sit 20 
facultas contrariorum, neque scientiam unam esse, deinde disserat 
et probet non es se co ntrariorum unam facultatem, ut salubris et 
insalubris , quia icttflkimul esset salubre et insalubre , certe non 
esse unam omnnflJJPfttrariorum facultatem demonstratum est: 
non esse autem contrariorum unam scientiam non est deinonstra- 
tmn. atqui necesse est hoc fateri. sed non ex syllogismo, venun 
ex hypothesi. hunc igitur syllogismum non licet reducere; eum 
vero quo probatur contrariorum non esse unam facultatem redu- 
cere licet. fortassis enim hic est syllogismus, illud vero hypothe- 
sis. similis est ratio eorum qui per impossibile concludunt, quia 30 
nec hos resolvere licet. sed deductionem quidein ad hnpossibile 
resolvere licet, quia syllogismo probatur; alterum vero ideo resol- 
vere non licet, quia concluditur ex hypothesi. differunt autem a 
praedictis syllogismis ex hypothesi, quoniam in illis antea fateri 
oportet, ut postea conveniat, utputa si ostendatur unam esse facul- 
tatem contrariorum, etiam scientiam esse eandem: hic vero etiam 
qui antea fassi non sunt post probationem admittunt, quia falsitas 
est evidens, utputa si diaineter dicatur habere communem mensu- 
ram, imparia esse paribus aequalia. multi quoque alii concluduntur 
ex hypothesi, quos considerare oportet ac dilucide explanare. 
quaenam igitur sint horum differentiae et quot modis fiant syllo- b 
gismi ex hypothesi, posterius dicemus: uunc id tantum nobismaui- 
festum esto, huiusmodi syllogismos non posse in figuras resolvi; 
cuius rei causam diximus. 

45. Quaecunque autem problemata in pluribus fignris pro- 
bantur, si in una syllogismo probata sint, licet syllogismum referre 
in aliam, ut syllogismum privativum in prima figura exstructum re- 
ferre in secundam, et eum qui in media exstructus est, referre in 
primain. non omnes autem, sed quosdam ita resolvere licet. quod 
in sequentibus perspicuum erit. nam si to a insit nulli ^ ac to (3 10 
omni y , ro a inerit nulli y. sic igitur fit prima figura. quodsi pro- 
liuntiatum privativum convertatur, erit mediafigura, quiaTo (3 nulli 

a et omni y inerit. similiterque fit si syllogismus non sit univer- 
salis sed in parte, ut si to a insit nulli |3 ae to (3 alicui y, quia con- 
versa propositione privativa erit media figura. ex syllogisinis autem 
qui exstruuntur in secunda figura, universales referentur in primain 
figuram, ex particularibus vero alter tantum. insit enim to a nulli 
(3 et omni y: converso igitur pronuntiato privativo erit prima figura, 20 
quia to (3 nulli a ac to a omni y inerit. quodsi affirmatio iungatur 
tu> (3, privatio tw y, primus terininus poni debet to y. hoc enim 
nulli a inest, ac to a omni (3. quare nnlli (3 to y inerit. ergo etiam 
to (3 nulli y, quia conclusio privativa convertitur. si vero syllogis- 
mus sit in parte, cum privatio iungitur maiori extremo, resolvetur 
in primain figuram, ut si to a inest nulli P et alicui y. converso 30 
enim pronuntiato privativo erit prima figura: nam to (3 inest nulli 
« etto a alicui y. cum autem affinnatio iungitur maiori extremo, 
non resolvetur, ut si to a insit omni (3 et non omni y, quia neqne 
conversionem admittit propositio a (3, neque conversione facta erit 
syllogismus. rarsus syllogismi qui sunt in tertia figura, 11011 resol- 
ventur omnes in primam : sed qui sunt in prima, resolventur omnes 
in tertiam. insit enim to a omni (3 ac to P cuidam y. cum igitur 
convertatur pronuntiatum in parte attributivum , inerit etiam to y 
cuidam (3. verum to a inerat omni (3. qnare fit tertia figura. iti- 
demque si privativus sit syllogismus. convertitur enim jjropositura 
in parte attiibutivum; quare nulli (3 to' a, cuidam vero to y inerit. 
ex syllogismis autem qui sunt in tertia figura, unus tantum non re- 51 
solvitur in primam, cum privativum pronuntiatum non universale 
positum fuerit. reliqui autem omnes resolvuntur. attribuatur enim 
omni y 10 a et to (3. ergo to' y convertitur in parte ad utrumque 
extreinum. inerit igitur alicui (3. qnocirca erit prima figura, si to a 

/D2 



28 



ANALYTICORUM PRIORUM I. 



insit omni y ac to y alicui (3. et si to a insit omni y ac to (3 alicui 
y, eadem est ratio, quia reciprocatur to v (3 cum y. quodsi^To (3 in- 

10 sit omni y ac to a cuidam y, primus terininus poni debetTO (3. nam 
to* |3 inest omni y ac to y cuidam a: ergo to' (3 cuidam a. et qma 
reciprocatur quod est in parte, etiain to a inerit cuidam (3. et si 
privativus sit syllogismus, cum termini sunt universales, similiter 
accipi debet insit eniin to |3 omni y ac to a nulli. ergo cuidam (3 
inest fo y ac to' a nulli y- itaque medium erit y. similiter fiet, si 
privativum proiiuiitiatnm sit nniversale et attributivum sit in parte. 
nam to a milli y ac io y cuidam (3 inerit. si vero in parte aceipia- 
tur pronuntiatum privativum, non fiet resolirii^fcnt si to (3 omni y 

20 et to' a cuidam non inest. nam conversa |>rojWsitione (3 y aml)ae 
propositiones erunt in parte. perspicuuin autem est, uthaeligurae 
in se invicem resolvantur, eam propositionem, in qua est minus ex- 
treutum, convertendam esse in utraque figura:Jiac eniin transpo- 
sita transitus fit. ex syllogismis autem qui sunt in media figura, 
alter resolvitur, alter non resolvitur in tertiam. cum enim propo- 
sitio universalis est privativa, resolvitur. nam si to a nulli (3 et 

30 dam y inest, ambo extrema similiter reciprocantur cum a. qua- 
propter to (3 nulli a ac to y cuidam inest. medium igitur est to a. 
cum autem to a omni (3 inest, cuidam vero y non inest, non fit re- 
solutio: neutra enim propositio cum fuerit conversa, erit univer- 
salis. ex tertia quoque figura syllogismi resolvuntur in secundam, 
cum privativum pronuntiatum est universale. ut si to a inest nulli 
y et to' (3 inest alicui vel omni: etenim to y nulli a et cuidam (3 inerit. 
si vero proposituin privativum sit in parte, non resolvetur, quianega- 
tivum in parte non admittit conversionein. perspicuum igitur est 

b eosdem syllogismos non resolvi in his figuris, qui nec in primam 
resolvebantur ; et cum in primarn figuram syllogismi referantur, 
hos soluin confinnari per deductionem ad impossibile. quomodo 
igitur syllogismos reducere oporteat et figuras in se invicem resolvi, 
perspicuum est ex his quae dicta sunt. 

46. Refert antem in problemate confirmando vel evertendo, 
ntrum quis haec existimet eandem an diversam rem significare, 
non esse hoc et esse non hoc, ut non esse album et esse non album. 
neque enim idem significant. nec eius dicti, esse albuin, negatio 

10 est hoc, esse non album , sed hoc , non esse album. cuius rei ratio 
haec est, quia similiter te habet hoc, potest ambulare, ad illud, 
potest non ambulare, ut hoc, est album, ad illud, est non album. 
sed et hoc, scit bonum, similiter se habet ad illud, scit non bonum, 
quoniam haec nihil differunt, scit bonum, aut est sciens bonum. 
neque item haec, potest ambulare et est potens ambidare. qua- 
propter etiain opposita nihil differunt, nempe non potest ambulare 
et non est potens ambulare. si igitur hoc, non estpotens ambulare, 
idem significat quod est potens non ambulare, haec simul inerunt 
in eodem, quoniam idem potest et ambulare et non ambulare, 

20 nec non scit bonum et non bonum. affinnatio vero et negatio op- 
positae non sunt siinul in eodem. quemadinodum igitur non idem 
est non nosse bonum et nosse non bonum, ita non idem est esse 
non bonum et non esse bonum. nam si ex analogis altera sint di- 
versa, etiain altera ita se habent. neque idem est esse non aequale 
et non esse aequale : alteri namque, id est ei quod est non aequale, 
subiicitur aliquid, nempe quod est inaequale ; alteri vero nihil sub- 
iicitur. iccirco non omne est aequale aut inaequale, omne autem 
est aequale aut non aequale. praeterea haec, estnon album lignum 

30 et non est album lignum, non simul sunt. nam si est lignum non 
album, erit lignuin; quod autem non est album lignum, non necesse 
est esse liguntn. qnare perspicuum est huius dicti, est bonum, 
non esse negationem hoc , est non bonum. si igitur de unoquoque 
aut affirmatio aut negatio vera est, cum negatio non sit, constat 
affinnationem quodaminodo esse. omnis autem affirmationis est 
negatio. ergo huius quoque negatio est non est non bonum. ha- 
bent autem hunc ordinem inter se. esto esse bonum ubi a, non 
esse bonum ubi (3, esse non bonum ubi y, sub (3; non esse non 
bonum ubi $, sub a. cuivis igitur inerit aut to' a aut to (3, et nulli 
eidem utrumque. item aut to' y aut to' $, et nulli eidem utrumque. 

52 et cuicunque to^ inest, necesse est etiain to (3 inesse. nam si vere 
dicitur esse non album, etiam yere dicetur non esse album. 



impossibile enim est simul esse albnm et non esse album, aut esse 
lignum non album et esse lignum album. quare nisi affinnatio insit, 
negatio inerit. verum tu> (3 to y non semper consequens est: quod 
eniin omnino non iigiunn est, ne lignum quidem erit non album. 
contra, cuicunque inest to a, inest etiam to o\ aut enim inest to y 
aut to o\ sed quia non potest simul esse non album et esse album, 
to & inerit. nam de eo quod est album, vere dicitur non esse non 
album. non tamen de ornni & dicituiTo a, quia de eo quod omnino io 
non est lignuni, non vere dicitur to a, nempe esse lignuin album. 
quare to & erit verum, to a non verum, id est esse lignmn album. mani- 
festum quoque est to a y nulli eidem inesse, etsi to (3 etTo S possint 
eidein alicui simul inesse. huic collocationi siinilis est collocatio pri- 
vationum relatarum ad attributiones. sit eniiu aequale ubi a, non 
aequale ubi (3, inaequale ubi y, non inacquale ubi o\ quinetiam in 
multis, quorum aliis inest aliis non inest eadem res, negatio similiter 20 
vera esse potest, velutinon suntalba omnia, aut non est album unum- 
quodque, cum falsa sit affinnatio, est non album unumquodque vel 
omnia sunt non alba. similiter huius affirmationis, est oinne animal 
album, non estnegatio haec, estnon album omne animal: ambae enim 
sunt falsae ; sed haec, non est omne animal albuin. cum autem constet 
diversam esse horuin pronuntiatorum significationem, estnon album 
et non est album, et alterum esse affirmationem alterum negationem, 
perspicuuui est non eodein modo utrumque probari. exeinpli causa 
non eodem modo haec probantur, quodcunque est animal, non est 
albuin aut contingit non esse album, et vere diciturnon album: hoc 30 
enim est esse non album. sed haec, vere dicitur esse album, sive non 
album, probandi modus idem est. ainbo enim adstruendo probantur 
per primam fignram. nam articulus ille, vere dicitur, similiter collo- 
catur ut verbum est. huius enim pronuntiati, vere dicitur albuin, non 
est negatio, vere dicitur non album, sed non vere dicitur albuin. quod- 
si hoc probandum sit, vere dicitur, quodcunque est homo, esse musi- 
cum aut esse non musicum, accipiendum est, quodcunque est animal 
esse musicum ant esse nonmusicum: ac deinonstratum erit. atvero 
quodcunque est homo, non esse musicum, refutando probatur in dictis 
tribus modis. simpliciter autem cum ita se habent to a ac to (3 , ut 
simul eidem inesse nequeant, cuivis autem necessario alterum insit, * 
itidemque rursus se habent to y et to &, consequens autem est i$y 
io a, nec reciprocatur, tunc etiam tw (3 to & consequens eritnec reci- 
procabitur, et to a ac to & poterunt eidem inesse, to (3 autein et to y 
non poterunt. primum igitur tu (3 consequens esse to & hinc apparet. 
cuin enim cuivis ex necessitate insit alteruin twv y §, ei vero ciuto (3 
inest non possit inesse to y, quia secum infert a, io a vero et to {3 
non possunt eidem inesse, perspicuum est consequens esse to o\ rursus 
quia to y non reciprocatur cuin a, cuivis autem inest aut to y aut 
to S\ accidit ut t<3 a et to £ eidem insint. verum to' (3 et to y non io 
possunt eidem inesse, quia statim ad y consequitur to a, atqne ita 
evenit quiddain hnpossibile. perspicuum igitur est to (3 cum & non 
reciprocari, quia una cum o~ contingit etiam to a inesse. interdum 
vero etiam in huiuscemodi terminorum dispositione falli contingit, 
quia non recte accipiuntur opposita, quoram alterum cuivis inesse ne- 
cesse est. ut si to v a et to (3 non accidant simul eidem, necesse autem 
sit, cui alterum non inest, alterum inesse; rursus eodem modo se ha- 
beant to y et to $, omni autein y consequens sit to a. concludetur 
enim, cui to $ inest, ei to (3 necessario inesse; quod quidem est falsum. 20 
sumatur enim negatioTw a|3, quae situbi£, rursusquenegatioTwyyo^ 
quae sit ubi 9. necesse igitur est cuivis inesse aut to a aut to £, ni- 
mirum aut affinnationem aut negationem; rursus aut to y aut to & t 
quia sunt affirmatio et negatio: et cuicunque to y inest, etiam to a 
inesse suppositum fuit. itaque cuicunque to £ inest, etiam to 3- inerit. 
rursus quiaTu>i/£ (3 alterum cuivis inest, etTw» 6 S itidein alterum, con- 
sequens autem est tu> £ to' , etiam tw S consequens erit to (3 : hoc 
enim scimus. si igitur t<2> y consequens estTo a, etiam 1$ §■ consequens 
erit to (3. quod tamen falsum est, quia vice versa erat consecutio in 
iis quae ita se habent. non enim fortasse necesse est cuivis inesse 30 
aut to a aut to £, nec aut to £ aut to (3 , quia t« a non est negatio 
to (3. nam boni negatio est non bonum : haec autem non idem valent, 
non est bonum, et neque est bonuin neque non bonuin. similis est 
ratio tvvy 5, quoniam negationes, quae sumtae fuerunt duae sunt 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



29 



II. 

1. In qiiot igitur fignris, et per quales ac quot propositiones, 
et quando et quomodo fiat syllogismus, amplius, ad quae respicien- 
63 dum sit eveitenti vel adstruenti, et quomodo quaeri debeat de re 
proposita secundum quamvis methoduin, praeterea qua via suma- 
mus cuiusque quaestionis principia, iam exposuimus. cum autem 
«yllogismorum alii sint universales alii particulares, universales 
omnes semper plura concludunt, ex particularibus attributivi plura 
concludunt, negativi unam conclusionem colligunt. nam aliae pro- 
positiones convertuntur, particularis autem privativa non conver- 
titur. conclusio vero est oratio significans aliquid de aliquo. qua- 
10 propter alii syllogismi plura concludunt. ut si ostensum fuerit to a 
inesse omni aut alicui (3, necesse est etiam io (3 inesse alicui a. quod 
si ostensum sit nulli (3 inesse ro a, etiam niilli a inerit to (3. haec 
autem conclusio est diversa a superiore. at si a cuidam (3 non in- 
sit, non est necesse etiam to (3 cuidain u non inesse: potest enim 
omni inesse. haec igitur est causa omnium syllogismorum commu- 
nis, tam universalium quam particularium. licet autem de univer- 
salibus etiam aliter dicere. nam quae sub medio aut sub conclu- 
sione sunt, eorum omnium erit idem syllogismus, si illa in medio, 
HJ haec in conclusione ponantur. utputa si to a (3 concludatur per y, 
necesse est to* a dici de iis omnibus quae sunt sub (3 aut sub y. 
nam si to 1 & est in toto (3 ac to' (3 in toto a, etiam to & erit in toto a. 
rursus si to' e est in toto y ac to y in ipso a, etiam to e erit in toto «. 
similis ratio est si privativus sit syllogismus. in secunda autem figura 
syllogismus erit eius duntaxat quod est sub conclusione, ut si to a. 
insit nulli (3 et omni;/, concludetur nulli y inesse to (3. si igitur 
to & est sub y, perspicuum est ei non inesse to (3. iis vero quae sunt 
80 sub a non inesse, nori est manifestum per syllogismum. atqui non 
inerit t« e, si est sub a. sed nulli quidem y inesse to (3 syllogismo 
probatum fuit, tu> a vero non incsse sine demonstratione accej>tuin 
fuit. quare non colligitur eo syllogismo to (3 to s non inesse. in 
parliculaiibus autem syllogismis eorum quae sunt sub conclusione, 
concludendorum non erit ulla necessitas, quia non fit syllogismus, 
cum haec propositio accipitur in parte. eorum autem omninm 
quae sunt sub medio, erit quidem, non tamen per eum syllogisinum. 
ut si to a inest omni (3 ac to (3 cuidam y. quod enim positum est 
sub y, non concludetur; quod vero est sub (3, concludetur, non 
tamen per syllogismum antecedentem. similis est ratio aliarum 
£ figurarum. quod enim est sub conclusione, non concludetur. alte- 
rum concludetur, non tamen per eum syllogismum; qua etiam in 
syllogismis universalibus ex non demonstrata propositione proba- 
bantur quae sunt sub medio. quare aut ibi quoque non conclude- 
tur, aut concludetur etiam in his. 

2. Potest igitur fieri ut verae sint propositiones ex quibus 
constat syllogismus; potest etiain fieri ut sint falsae, et ut altera 
sit vera altera falsa. conclusio autem necessario est aut vera aut 
falsa. ex veris igitur non potest falsum concludi: ex falsis verum 
potest, non ita tainen ut probetnr cur sit, sed tantum quod sit. nam 
10 cur res sit, non potest syllogisino ex falsis probari; cuius rei causa 
iu sequentibus dicetur. primum igitur ex veris non posse falsnm 
colligi hinc manifestum est. nam si cum to a est, necesse est to (3 
esse, certe cum to (3 non est, necesse est to a non esse. si igitur 
Terum est to a, necesse est etiam to (3 verum esse: alioqui accidet 
ut idem simul sit et non sit; quod est iinpossibile. neque vero quia 
positum est to a unus terminus , suspicetur aliquis accidere ut, cum 
unum quippiam sit, necessario aliquid colligatur. hoc enim fieri 
nequit. quod enim necessario colligitur, est conclusio ; ex quibus 
eo autem paucissimis haec colligitur, sunt tres termini, duo autein in- 
tervalla et propositiones. ergo si verum est, cuicunque to |3 inest 
etiam to a inesse, et cuicunque inestTo y inesse etiam to (3 , profecto 
cuiToyinest, necesse est to' a inesse, neque potest hoc esse falsum, 
quia simul idem inesset et non inesset. itaqne to a quasi unum po- 
situm est, cum eo significentur duae propositiones simul acceptae. 
in privativis quoque res similiter se habet. non licet enim ex veris 
falsum ostendere. ex falsis autem verum colligi potest et cum 
ambae propositiones sunt falsae, et cum una. haec autem non 



ntravis, sed secunda, si totam falsam accipiamus. quodsi non tota 
falsa accipiatur, verum colligi potest, utravis falsa sumta fuerit. 30 
insit enim to a toti y et nulli (3, neque to (3 tu> y insit. accidit autem 
hoc , ut nulli lapidi animal et lapis nulli homini. si igitur accipiatur 
to a inesse omni (3 ac to (3 omni y, to a omni y inerit. quare ex 
ambabus falsis vera erit conclusio : omnis enim hoino est animal. 
eadem est ratio conclusionis privativae. pone enim nec to a nec 
to (3 inesse ulli y, verum to a inesse omni (3. ut si iisdem terminis 
acceptis homo constituatur medius terminus: nulli enim lapidi ani- 
mal vel homo inest, omni autem homini animal. quare si cui omni 
inest, acceperimus nulli inesse, cui vero non inest, omni inesse, ex 
ambabus falsis erit conclusio vera. similiter ostendetur si utraque 54 
propositio sit falsa ex parte. cum autem altera tantum propositio 
falsa posita est, si prima sit tota falsa, ut a (3 , non erit conclusio 
vera. sin tota falsa sit, propositio (3 y erit vera conclusio. totam 
falsam voco eam quae est contraria verae. ut si sumtum fuerit 
omni inesse quod nulli inest; aut si quod omni inest, nulli accep- 
tum fuerit inesse. insit enim to a nulli (3, ac to (3 omni y. si igitur 
propositionem (3 y accipiamus veram, propositionem autem a J3 
totam falsam, et omni [3 inesse to a, fieri nequit ut conclusio vera 
sit, quia nulli y inerat, siquidem cuiTo x (3, ei nulIiTo a inerat, etTo' |3 io 
inerat omni y. similiter autein non erit vera conclusio, si to a insit 
omni (3 et to* (3 omni y, et propositio (3 ysuinatur vera, propositio 
autem a (3 tota falsa, et nulli cui to (3 insit, to' a inesse. conclusio, 
inquam, falsa erit. omni enim y inerit to' a, siquidem cuicunque 
to (3, etiain to' d inerat, to |3 vero inerat omni y. perspicuum igitur 
est, cum prima propositio tota falsa accipitur, sive affirmet sive 
lieget, altera autem vera, non effici veram conclusionem. quodsi 
non tota sumatur falsa, erit vera conclusio. nam si to a inest omni 
y et alicui (3, ac to (3 omni y, ut animal omni cygno et cuidam albo, 20 
albumque oinni cygno, si sumtum sit to a inesse omni |3 et to (3 
omni y, to a omni y vere inerit: omnis enim cygnus est animal. 
similiterque conclusio vera erit, si pronuntiatum a (3 sit privativum. 
potest enim to a cuidam (3 inesse et nulli y , ro (3 autem omni y, ut 
animal cuidam albo et nulli nivi, album autem omni nivi. si igitur 
sumtuin fuerit to a inesse nulli (3 ac to (3 oinniy, to a nulli y inerit. 
quodsi propositio a (3 suinta fuerit tota vera et propositio (3 y tota 
falsa, erit syllogismus verus. nihil eniin prohibet quominus to a et 30 
omni |3 et omni y, to (3 autem nulli y insit, ut quae sunt eiusdem 
generis species non subalternae. nam animal et equo et homini 
inest, equus autem nulli hoinini. si igitur sumtum sit to a inesse 
omni (3 et to (3 omni y , vera erit conclusio, cum propositio (3 y sit 
tota falsa. similiter res habet, si propositio a (3 sit privativa. acci- 
dit enim ut to a insit nulli (3 et nulli y, ac to (3 nulli y, ut speciebua 
quae sunt ex aho genere, aliud genus. animal namque nec musicae 
nec medicinae inest, nec musica medicinae. si igitur sumtum fuerit 
to a inesse nulli |3 et to P oinni y, vera erit conclusio. et si non 
tota falsa sit propositio (3 y, sed ex parte, sic quoque erit conclusio 
vera. nihil enim vetat to a et tu> (3 et tu y toti inesse, to |3 autem 
alicui y, ut genus speciei et differentiae. nam animal inest omni 
homini et omni pedestri, homo autem alicui pedestri et non omnL 
si igitur to a omni (3 et to |3 omni y inesse sumtum fuerit, to a omni 
y inerit; quod quidem erat verum. siinilis ratio est si propositio a ^ 
sit privativa. accidit enim ut to a nulli (3 et nulli y insit, to |3 autem 10 
insit alicui y, ut genus speciei et differentiae , quae sunt ex alio 
genere. nam aniinal neque ulli prudentiae inest neque contem- 
plativae, prudentia vero inest cuidam contemplativae. si igitnr 
sumtum fuerit to a nulli (3 et to (3 oinni y inesse, nulli y vo a in- 
erit. hoc autem verum erat. in particularibus autem syllogismis, 
et cum prima propositio est tota falsa, altera autem vera, contingil 
conclusionem esse veram; et cum falsa est ex parte propositio a(3 20 
propositio autein (3 y tota vera, et cum propositio a (3 est vera, par- 
ticularis autein est falsa, et cum ambae sunt falsae. nihil enim vetat 
quominus to a insit nulli (3 et cuidam y, et to (3 cuidamy, ut animal 
nulli nivi et cuidam albo inest, et nix cuidam albo. si igitur nix 
ponatur mediuin et aniinal constituatur primum, sumaturque to a 
toti (3 inesse ac to (3 cuidam y, propositio a [3 erit tota falsa, pro- 
positio (3 y erit vera, et conclusio vera. simihter dicendum est et 



30 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



si privativa sit propositlo a (3. potest enim to a toti [3 inesse, cui- 

30 Jam rero y non inesse, to (3 autem cuidam y inesse. nt aniinal omiu 
homini inest, et cuidam albo non est consequens, homo autem cm- 
dam albo inest itaqne si hoino ponatur medids terminns, etsuma- 
Uir to a nulli (3 inesse, to (3 autem cuidam y inesse, vera erit con- 
clnsio, cum propositio a (3 sit tota falsa. et si propositio a (3 sit 
falsa ex parte, cum propositio (3 y sit vera, erit conclnsio vera. 
nihil enim vetat io a et rw (3 et tw y alicui inesse, et to' (3 alicui y 
inesse, ut animal alicui pulehro et alicui magno, et pulchrum alioui 
magno inesse. si igitur sumtuin fuerit to a inesse omni (3 et to (3 

55 alicui y, propositio a (3 erit falsa ex parte, propositio autem (3 y 
vera, et conclusio vera. similiterque si privativa sit propositio a (3 : 
iidem enim erunt tennini et eodem modo positi ad demonstratio- 
nem conficiendum. rursus si propositio a (3 sit vera et propositio 
P y falsa, vera erit conclusio. nihil enim prohibet quominus to a 
insit toti (3 et alicui y, et to* (3 insit nulli y, ut aiiimal omni cygno 
et cuidam nigro, cygnus autem nulli nigro. quare si sumtuin fuerit 

io inesse omni (3 to a et alicui y ro (3, vera erit conclusio, cuin falsum 
sit proloquium (3 y. similis est ratio, si privativa accipiatur propo- 
sitio a f3. potest enim ro a nulli (3 inesse et cuidam y no« inesse, 
« P autem nulli y, ut genus speciei quae est ex alio genere, et ei 
quod accidit suis speciebus. aniinal enim inest nulli nuinero et 
cuidam albo, nuinems autem nulli albo. si igitur numerus ponatur 
medius terminus, et accipiatur to a inesse nulli (3 ac to (3 cuidam y, 
to a cuidam y non inerit; quod quidem erat veruin: et propositio 
a (3 est vera, propositio P y falsa. et si falsa sit ex parte proposi- 

20 sio a (3, falsa antem sit etiam propositio (3 y, erit conclusio vera. 
nihil enim prohibet quominus to a criidam (3 et cuidam y insit, 
xo (3 autein nulli y, ut si sit cOntrarium to p tu y, ambo antem 
accidant eidem generi. aniinal eniin cuidam albo et cuidam nigro 
inest, album autem nulli nigro. ergo si sumtuin fuerit to a inesse 
omni j3 et to* (3 alicni y, vera erit conclusio. itidemque si propo- 
sitio a (3 accipiatur privativa : iidem enim termini accipientur et 
eodem modo ponentur ad demonstrationem efficieudam. sed et si 
ambae propositiones sint falsae, erit conclusio vera. potest enim 

so to a nulii (3 et alicui y inesse, to (3 autem nulli y, ut genus speciei 
quae est ex alio genere, et ei quod accidit suis speciebus. animai 
eniin nulli numero et cuidain albo inest, et numerus nulli albo. 
si igitur sumtmn fuerit to a inesse omni [3 et to {3 alicui y, conclu- 
sio erit vera, propositiones vero ambae falsa<-. similiterque si pri- 
vativa sit propositio a (3. nihil enim prohibet quomiims to a toti 
(3 iusit, cuidain vero y non insit, et to (3 nulli y, ut animal nulli 
cygno inest et cuidain nigro non inest, cygnns autem nulli nigro. 
quocifca si sumtum fuerit to a inesse nnlli (3 ac to (3 cuidam y, 
b to a non inerit cuidam y. erit igitur conclusio veia, propositiones 
autem falsae. 

3. In media vero figiira omnino licet ex falsis verum conclu- 
dere, sive ambae propositiones totae falsae accipiantur, sive alter- 
utra falsa ex parte; sive altera sit vera, altera tota falsa, utravis 
falsa ponatur; sive ambae sint ex parte falsae; sive altera sit vera 
«implicitcr, altera falsa ex parte; sive altera sit tota falsa, altera 
vera ex parte, idque tum in universalihus tum in particularibus 

io syllogismis. nam si to a insit nulli (3 et omni y, ut animal nulli 
lapidi et omni equo, propositiones autem contrariomodo ponantur, 
et accipiatur to a inesse omni (3 ac nulli y , ex propositionibus in 
totum falsis vera erit conclusio. siiniliterque si omni (3 et nulli y 
insit to a , quoniam erit idem syllogismns. rursus si altera propo- 
sitio sit tota falsa, altera tota vera. nihil enim prohibet quominus 
to a insit omni (3 et oinni y, xo |3 autem nulli y, ut genus speciebus 

eo non subalternis. animal enim et omni equo et omni homini inest, 
et inillus homo est equus. si igitur sumtum fuerit animal alteri 
amni alteri nulli inesse, altera propositio tota falsa erit, alteratota 
vera, et conclusio vera, utrivis adiuncta sit negatio. item si altera 
«it falsa ex parte, altera tota vera. potest enim zo a cuidam (3 in- 
esse et omni y, to (3 autem nulli y, ut animal cuidain albo et omni 
corvo, et albnm nnlli corvo. si igitur sumtum fuerit to a nulli (3 
et toti y inesse, propositio a P erit falsa exparte, propositio autem 

10 a y tota vera, et conclnsio vera. itidemque privatione transposita, 



quia per eosdem terminos fiet demonstratio. item si affirtnativa 
propositio sit falsa ex parte, privativa autem tota vera. nihil enim 
vetat to a cuidam (3 inesse et toti y non inesse, ac to (3 nulli y, ut 
animal cuidam albo et nulli pici, et album nulli pici. quare si sum- 
tum fuerit to a toti |3 inesse et nulli y, propositio a (3 erit falsa ex 
parte, propositio autem a y tota vera, et conclusio vera. sed et si 
ambae propositiones sint ex parte falsae, erit conclusio vera. potest 
eniin to a alicui |3 et alicui y inesse, to (3 autem nulli y, ut animal 
alicui albo et alicui nigro, album autem alicui nigro. ergo si accep- 55 
tuin fuerit to a inesse omni (3 et nulli y, ambae propositiones erunt 
falsae ex parte, conclusio autem vera. similiter si transponatur 
propositio privativa, demonstrabitur per eosdem terminos. perspi- 
cuum autem est hoc fieri etiam in particularibus syllogismis. nihil 
enim prohibet to a omni (3 et cuidam y inesse, et r& (3 cuidam y 
non inesse, ut animal omni homini et cuidam albo inest, homo 
autem cuidam albo non inest. si igitur positum fnerit to' a nulli p 
inesse et alicui y inesse, propositio universalis erit tota falsa, par- 10 
ticularis vera, et conclusio vera. eadem est ratio, si propositio a J3 
accipiatur affirmativa. potest enim to a nnlli |3 inesse et cuidam 
y non inesse, et to [3 cuidam y non inesse, ut animal nulli inanimo 
et cuidam albo non inest, inanimum vero cuidam albo non inest. 
si igitur positum fuerit to a omni (3 inesse et cuidam y non inesse, 
propositio illa universalis a |3 erit tota falsa, propositio autem a y 
vera, et conclusio vera. item si universalis posita fuerit vera et 
particularis falsa. nihil enim prohibet to a nulli (3 et nulli y esse 20 
consequens, to (3 autem cuidam y non inesse, ut aniinal nulli numero 
et nulli inanimo consequens est, et numerus cuidam inaniino non 
est consequens. si igitur positum fuerit to a nulli (3 et cuidam y 
inesse, conclusio quidem erit vera, et universalis propositio vera, 
particularis autem falsa. idem est si universalis propositio ponatur 
affirmativa. potest enim to' a inesse toti (3 et toti y, ro (3 autem 
cnidam y nou esse consequens, ut genus speciei et differentiae : 
animal enim omni homini et omni pedestri consequens est, homo 
autem non omni pedestri. quare si sumtum fuerit ro a toti (3 in- 30 
esse et cuidam y non inesse, propositio universalis erit vera, et 
particularis falsa, conclusio autem vera. perspicunm autem est 
etiain ex ambabus falsis veram fore conclusionein, siquidem accidit 
ut to a toti (3 et nulli y insit, to (3 autem cuidam y non sit conse- 
quens. nam si sumtum fuerit to a nulli (3 et cuidam y inesse, ambae 
propositiones erunt falsae, conclusio autem vera. item si universa- 
lis propositio sit attributiva et particularis privativa. potest enim 
to a nulli (3 et omni y esse consequens, to* (3 vero cuidam y non 
inesse. ut animal nulli scientiae, omni autem homini est consequens, 
scientia vero non omni homini. si igitur sumtum fuerit to a toti {3 a 
inesse et cuidamynon esse consequens, propositiones erunt falsae, 
conclusio autem vera. 

4. In postrema quoque figura concludetur verum ex falsis^ 
cum amhae propositiones sunt totae falsae; vel utraque ex parte 
vel altera tota vera, altera falsa; vel altera falsa ex parte, altera 
tota vera, vel contra; denique quotcunque aliismodis licetcommu- 
tare propositiones. nihil enim prohibet quoininus neque to a neque 
to (3 ulli y insit, to' (3 autem alicui (3 insit. utputa nec homo nec io 
pedestre ulli inanimo consequens est; homo autem alicui pedestri 
inest. si igitur suuitum fuerit to a et to (3 omni y inesse, proposi- 
tiones quidem eriint totae falsae, conclusio autem vera. idem est 
si altera propositio sit privativa altera affirmativa. potest enim 
to (3 nulli y inesse, to a autem omni, et to a cuidam (3 non inesse, 
ut nigrum nulli cygno, animal vero omni cygno, et animal non 
omni nigro. quare si sumtum fuerit to (3 omni y etro a nulli in- 
esse, to a cuidain (3 non inerit; et conclusio erit vera, propositiones 20 
autem falsae. sed et si utraque propositio sit falsa ex parte, erit 
conclusio vera. nihil enim vetat quo minus et to a et to (3 cuidam 
y insit, et to a cuidam P, ut album et pulchrum cuidam animali 
inest, et album cnidam pulchro. si igitur positum fuerit to a etro P 
omni y inesse, propositiones quidem erunt ex parte falsae, conclu- 
sio autem vera. itein si privativa ponatur propositio a y. nihil 
enim prohibet to a cuidam y non inesse, to p autem cuidain inesse, 
ac to a non omni (3 inesse, ut album cuidam auhnali non inest, 



AN4LYTICORUM PRIORUM II. 



31 



M pnlchrum antem cuidam inest, et albnm non omni pulchro. quare 
li sumtum fuerit to a nulli y, ma {3 autem omni inesse, ambae pro- 
positiones erunt ex parte falsae, conclusio autem vera. item si 
altera propositio tota falsa, altera tota vera accipiatur. potest enim 
ct to a et 10 (3 omni y consequens esse, to a vero cuidam y non 
inesse, ut animal et album omni cygno est conseqtoens, animal autern 
non omni albo inest. positis igitur his t«fcinis si sumtum fuerit 
to' (3 toti y inesse, to a autem toti non inesse, propositio (3 y erit 
tota vera, propositio autem a y tota falsa, et conclusio vera. item 
si to ( (3 y sit falsum, to a y verum. hi namque termini sumentur ad 
57 demonstrationem conficiendam, nigrum- cygnus- inanimum. sed et 
si ambae propositiones aceipiautur affirmativae. nihil enim prohi- 
bet to* (3 omni y consequens esse, to a autein toti non iuesse, ac 
co a cuidam (3 inesse, ut omui cygno animal, nigrum autem nulli 
cygno, et nigrum alicui animali inest. quare si sumtum fuerit to a 
et to (3 omni y inesse, propositio (3 y erit tota vera, propositio 
autem a y tota falsa, et conclusio vera. item si vera sumta fuerit 
propositio a y: fiet enim demonstratio per eosdem terminos. rur- 

10 sus si altera sit tota vera, altera falsa ex parte. potest enhn to (3 
omni y inesse, ro a autem alicui y.et to a alicui (3 , ut bipes omni 
homini, pulchrum autem non omni, et pulchrum alicui bipedi inest. 
ai igitur sumtum fuerit et to a et to* [3 toti y inesse, propositio y 
erit tota vera, propositio autem a y falsa ex parte, conclusio autem 
vera. item si propositio a y sit vera, et propositio (3 y accipiatur 
falsa ex parte: transpositis enim iisdem terminis erit demonstratio. 
et si altera sit privativa, altera affirmativa. nam quia fieri potest 

20 ut to .{3 toti y insit, to a autein alicui tantum, cum termini ita se 
habent, non omni |3 inest to v a. si igitur sumtum fuerit to (3 toti y 
inesse, to a autem nulii, propositio privativa falsa ex parte, altera 
tota vera, et conclusio vera erit. rursus quia ostensum est, cum 
to a inest nulli y, io (3 vero inest alicui, fieri ut to a cuidam (3 non 
insit. perspicuum igitur est, etiam cum propositio a y est tota vera 
et propositio (3 y falsa ex parte, posse conclusionem esse veram. 
nam si sumtum fuerit to a inesse nulli y , to |3 autem inesse omni, 
propositio a y erit tota vera, propositio autem (3 y falsa ex parte. 

30 perspicuum autem est etiam in syllogismis particularibus omnino 
concludi verum ex falsis. iidem enim termini sumendi sunt, qui 
snmebantur cum propbsitiones erant universales, nempe in attri- 
butivis attributivi, in privativis privativi. nihil enim refert utrum, 
cum nulli insit, accipiatur omni inesse, an, cum insit alicui, sumatur 
nniversaliter, quod attinet ad terminomm expositionein. similis 
est ratio privativorum. apparet igitur, cum falsa est conclusio, 
necesse esse ut ea ex quibus ratio constat, falsa sint aut omnia 
aut aliqua; cum autem conclusio est vera, non necesse esse ut ali- 
quid aut omnia vera sint, sed fieri posse ut, cuin nihil veri sit in 
syllogismo, conclusio similiter vera sit, non tainen necessario. causa 
b autem est, quia cum duo ita inter se affecta sunt, ut si unum sit, 
necessario sit alterum, nisi hoc sit, neque illud erit: sed si sit, non 
necesse est illud esse. at vero si idem sit, et nisi sit, eandem rem 
necessario esse, est impossibile. utputa si to a sit album, to* (3 esse 
inagnum necessario ; et si to a non sit album, xo (3 esse magnuin 
necessario. cum enim si hoc est album, ut to a, necesse est hoc 
esse magnum, ut to {3; et si to (3 sit magnum, to y non esse album, 
jaecesse est, si to a sit albuin, to y non esse album. et cum duobus 

jo propositis si unum sit, necesse est alterum esse, certe si hoc non 
sit, necesse est primum non esse. ergo cum to (3 non est magnum, 
xo a non potest esse alburn. quodsi cum to a non est albnm, ne- 
cesse est to (3 esse magnum, necessario evenit ut, si to (3 non sit 
magnum, ipsum (3 sit magnum: hoc autein est impossibile. nam si 
to (3 non est magnuin, to a necessario non erit album. si igitur, 
cnm to a non est album, to (3 erit magnuin, efficitur quasi per tres 
terminos, ut, si to (3 non sit magnum, illud ipsum. sit magnum. 

5. Circulo autem et ex se invicem probari nihil aliud est 

eo qnam per conclusionem et alteram propositioncm attributione in- 
versam concludi reliquam propositionem, quae accepta fuerat in 
altero syllogismo. ut si probare oportebat to' a omni y inesse, pro- 
bavit autem per {3; rursus si probet to* a tw (3 inesse, accipiensTo* a 
inesse t<2 y, to y autein t% (3 : ita fiet ut etiam to' a insit tw (3 : prius 



autem contra acceperat, to (3 inesse t<2 y. vel si ostendere opor- 
teat to (3 inesse twj/, et sumat to a inesse tu y, quae erat conclusio, 
et to (3 inesse tw a: prius autem sumtum e contrario fuerat to a 
inesse tS (3. aliter vero non licet mutuo probare. sive enim 
aliud medium sumetur, non probabitur circulo: nihil enim idem 30 
accipietur. sive quid horum accipiatur, necesse est alterum solum 
accipi, quia si ambo sumantur, erit eadem conclnsio, cnm diversam 
esse oporteat. in iis igitur terminis qui non convertuntur, ex altera 
propositione non demonstrata fit syllogismus, quia non licet per 
hos tenninos demonstrare tertium inesse medio aut medinm primo. 
in iis vero qui reciprocantur licet omnia invicein probare, veluti 
si to a et to (3 et to y invicem convertuntur. ostensum enim sit 
•to a y per medium (3, et rursus to a (3 per conclusionein et propo- 
sitionem (3 y conversam ; item to (3 y per conclusionem et propo- 
sitionem a (3 inversam. oportet autem demonstrare propositionem 5S 
y |3 et propositionem (3 a : his enim solis non demonstratis usi sumus. 
si igitur sumtum fuerit to (3 inesse omni y et to y omni a, syllogis- 
mus erit T8 |3 de a. rursus si sumtum fuerit to y inesse omni a et 
to a omni (3, necesse est to y omni (3 inesse. in ambobus igitur his 
syllogismis propositio a y sumta est sine deinonstratione : aliae 
namque probatae fuerant. quare si hanc demonstremus, omnes 
erunt ex se invicein probatae. si igitur sumtum fuerit to y omni (3 io 
et tc (3 omni a inesse, ambae propositiones demonstratae accipiun- 
tur , et necesse est to y inesse tu a. perspicuum igitur est in iis 
solis quae convertuntur, circulo et ex se invicem fieri posse demon- 
strationes, in aliis autem quemadmodum antea diximus. sed et in 
his accidit ut eo quod probatum est, utamur ad demonstrationem 
conficiendam. nam to y de (3 et to |3 de a probatur sumto y dici 
de a; to y autem de a probatur per has propositiones. itaque u+i- 
mur conclusione ad exstruendam demonstrationein. in privativis °o 
autein syllogismis ita fit murua probatio. insit to (3 omni y, to a 
autem nulli |3 : conclusio est to a inesse nulli y. si igitur oporteat 
rursus concludere to a inesse nulli (3, quod pridem acceperat, to a 
inerit nulli y, to y autem omni (3. sic enim inversa est propositio. 
quodsi to (3 tu y inesse concludendum sit, non est amplius similiter 
convertenda propositio a (3. est enim eadem propositio, to (3 •nulli 
a et to a nulli (3 inesse. sed accipiendum est, cui to a nulli inest, 
to (3 omni inesse. insit to a nulli y ; quae quidem erat conclusio. 30 
cui vero to a nulli inest, to (3 accipiatur omni inesse. necesse igitur 
estTo (3 inesse omniy. quare cum tria sint, unumquodqne effectum 
est conclusio. et circulo demonstrare hoc est, sumtis conclusione 
et altera propositione inversa reliquam concludere. in particnla- 
ribus autem syllogismis universalem propositionem non licet ex 
aliis demonstrare, particularcm vero hcet. universalem igitur non 
posse demonstrari perspicuum est, quia universale probatur ex 
universalibus, conclusio autem non est universalis ; et probatio effic 
debet ex conclusione et ex altera propositione. praeterea omnino 
non fit syllogismus conversa propositione, quoniam in parte effi- b 
ciuntur ambae propositiones. particularem autem propositionem 
demonstrare licet. probatum enim sit to a de aliquo y per (3. si 
igitur sumatur to (3 inesse omni a, et conclusio maneat, 10 (3 inerit 
alicui y : fit enim prima figura, et to' a medium. quodsi syllogismus 
sit privativus, universalem propositionem non licet probare ob id 
quod antea dictum est. particularem autem, si similiter convertatur 
pronuntiatnm a (3, quemadmodum in universalibus, probare non 
licet, verum per assumptionem licet, ut, cui to a cuidam non inest, 10 
to (3 cuidam inesse. quodsi termini aliter habeant, non fit syllogis- 
mus, quia propositio particularis est negativa. 

6. In secunda autem figura pronuntiatum affirmativnm non 
potest hoc modo probari, privativum potest. affirmativum non 
probatur, quia non sunt ambae propositiones affirmativae: concln- 
sio namqne est privativa. affinnatio autem ex ambabus proposi- 
tionibus affirmantibus probabatur. pronuntiatum autem privativum 
sic probatur. insit to* a omni (3 ac nulli y. concludetur to (3 inessa 
nulli y. si igitur sumtum fuerit to (3 inesse omni a et nulli y, ne- 20 
cesse est to' a nulli y inesse. fit enim media figura. medium est 
to (3. quodsi pronuntiatum a (3 sumtum fuerit privativum, altemm 
autem attributivum , erit prima figura. nam <ro y inest omni a et 



32 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



*o (3 nulli y. qnare nulli a inest ro (3. proinde nec ro a inest ulli (3. 
medium est re y. per conclusionem igitur et unam propositionem 
non iit syllogismus; assumpta autem altera propositione erit syllo- 
gismns. si vero non universalis sit syllogismus, propositio quae est 
in toto, non probatur ob eam ipsam causam quain et prius diximus. 

so particularis autem probatur, quando pronuntiatum universale est 
attributivum. insit eniin io a omni (3 et non omni y: concludetur 
cuidam y ro (5 non inesse. si igitur sumtuin fuerit to omni o et 
non omni y, ro a cuidain y non inerit. medium est ro p. si vero 
propositio universalis sit privativa, non probabitur propositio a y, 
converso pronuntiato a (3. accidit enim ut vel ambae vel altera 
propositio sit negativa. quare non erit syllogismus. sed similiter 
probabitur ut in syllogismis universalibus, si sumtum fuerit, cui 
to (3 in parte non inest, ei ro a in parte inesse. 

7. In tertia vero figura, quando ambae propositiones univer- 
saliter sumtae sunt, mutua et reciproca probatio locum non habet. 

59 nniversale enim probatur ex universalibus : conclusio autem quae 
est in hac iigiira, semper est particularis. unde perspicuum est 
cnnnino in hac iignra propositionem universalem probari non posse. 
sin altera propositio sit universalis, altera particularis, interdum 
licebit mutuo confirmare, interdum non licebit. sane cum ambae 
propositiones attributivae sumtae fuerint, et universale iunctum sit 
minori extremo, licebit; cum autem alteri extremo, non licebit. 
insit enim to a omni y, ro |3 autem alicui: conclusio erit a (3. si 
igitur sumtum fuerit to' y inesse oinni a, conversa propositione 
universali, et to' a inesse alicui (3, quae erat conclusio, to y quidem 

io probatum est tw (3 inesse, to (3 autem alicui y inesse probatum non 
est. atqui necesse est, si to y inest alicni (3, etiam to v (3 iuesse alicui y. 
sed non idem est, hoc illi inesse et illud huic. verum assumi debet, 
si hoc illi in parte inest, etiam illud huic in parte inesse. hoc autem 
sumto non efficitur amplius syllogismus ex conclusione et altera 
propositione. si vero to (3 insit omni y et to a alicui y, licebit pro- 
bare propositionem a y, cum sumtum fuerit to y omni |3 inesse et 
xo a alicui. nain si tg y inest omni (3 et ro a cuidam (3 , necesse 
est to a cuidain y inesse. medium est to (3. et cum altera propo- 
sitio est attributiva altera privativa, attributiva autem est univer- 

20 salis, probabitur altera. insit enim to (3 omni y, ro a autem cnidam 
non insit : concludetur to a cuidam (3 non inesse. si igitur assuinptum 
fuerit to y omni (3 inesse, inerat autem to a non oinni (3, certe ne- 
cesse est to a cuidam y non inesse. medium est to (3. cum autem 
privativa est universalis, non probatur altera, nisi, ut in prioribus 
sumebatur, si sumptum fuerit, cui hcc non omni inest, alterum alicui 
inesse. utputa si to a inest nulli y, ro (3 autem alicui: concludetur 
cuidam (3 to a non inesse. si igitur sumptmn fuerit, cni to a non 

so omni inest, to y alicui inesse, necesse est to y inesse alicui |3. alio 
modo non licet conversa universali propositione alteram confir- 
mare : neutiquam enim erit syllogisinus. perspicunm igitur est in 
prima figura probationem rcciprocam fieri per primam et per ter- 
tiam figuram, nempe cum attributiva est conclusio, per priinam, 
cum privativa, per ultimam: sumitur enim, cui hoc nulli inest, alte- 
ruin omni inesse. in media vero figura, cum syllogisinus est uni- 
Tersalis, probationem fieri per eam ipsam et per primam figuram, 
cum particularis, per eam ipsam et per ultimam. in tertia autem 
figura omnes probationes per eam ipsam fieri. perspicuum est 
etiam in media et tertia figura syllogismos qui per eas ipsas non 
efficiuntur, aut non esse secundum circularem probationem, aut 
esse imperfectos. 
b 8. Convertere autem est transposita conclusione efficere syl- 

logismum quo colligatur aut maius extremum medio non inesse, 
aut hoc medium postremo. necesse enim est conclusione conversa 
et altera propositione manente reliquam tolli: nam si illa quoque 
propositio erit, etiain conclusio erit. interest autem utrum oppo- 
site an contrarie convertatur conclusio , quia non fit idem syllogis- 
mus ea utrovis modo conversa. hoc autem planum fiet ex sequen- 

10 tibus. dico opponi omni etnon omni, itein alicui et nulli. contraria 
yoco omni et nulli, itein alicui et non alicui inesse. sit enim pro- 
batum to a de y per medium (3. si igitur sumptum fuerit to a inesse 
nulli y et omni (3 , certe nulli y inerit to* (3. et si sumptum sit to' a 



inesse nnlli y, to (3 autem omn! y, concludetnr to a non omni (3 
inesse, non oinnino nulli, quia non probabatur universale per ter- 
tiam figuram. et omnino propositionem qnae maiori extremo iuncta 
est, non licet evertere universaliter per conversionem, quia semper 
evertitur per tertiam figuram. necesse est enim ut ad minus extre- 
mum ambae propdJsitiones sumantur. itidem fiet, si syllogismus sit 20 
privativus. ostensuiiflpnim sit to' a nulli y inesse, per (3. ergo si 
sumtum fuerit to' a omni y et nulli (3 inesse, nulli y to x (3 inerit 
quodsi to a et to (3 insint omni y, ro a inerit alicui (3. atqui nulli 
inerat. si vero opposite convertatur conclusio, etiam alii syllogismi 
oppositi non universales erunt, quoniam altera propositio fit par- 
ticularis: proinde etiam conclusio erit particularis. sit enim syllo- 
gismus attributivus, atque ita convertatur. ergo si ro a non omni y 30 
et omni (3 inest, to (3 non omni y inerit. et si to ( a non omni y, 
to (3 autem omni inest, ro a non omni (3 inerit. similiter fiet si syl- 
logismus sit privativus. nam si ro a insit alicui y et nulli (3, to 
alicui y non inerit, non simpliciter nulli. et si to' a alicui y, ro 
autem omni insit, ut initio sumtiim fuit, to' a inerit alicui (3. in syl- 
logismis autem particularibus , ubi opposite convertitur conclusio, 
toliuntur ambae propositiones, ubi contrarie, neutra. non enim 
amplius fit, quemadinoduin in universalibus, ut evertatur deficiente 
conclusioue, dum convertitur: immo omnino everti non potest 60 
ostensum enim sit to' a. de aliquo y. ergo si sumptum fuerit to* a 
inesse nulli y, ro [3 autem alicui y, to' a cuidam (3 non inerit. et si 
to a nulli y, omni autem (3 insit, nulli y ro (3 inerit. quare evertun- 
tur ainbae propositiones. si Yero contrarie convertatur conclusio, 
neutra propositio eveititur. nam si to a cuidam y non inest, omni 
autem (3 iuest, to (3 cuidam y non inerit. sed nondum eversum est 
quod ab initio fuit propositum, quia potest alicui inesse et alicui 
non inesse. universalis autem propositionis a (3 omnino non fit 
syllogismus. nam si to a alicui y non inest et to' (3 alicui inest, 10 
neutra propositio est universalis. similiter fiet, si syllogismus sit 
privativus. nam si sumtum fuerit to' a omni y inesse, tolluntur 
ambae propositiones, si alicui, neutra. demonstiatio vero est 
eadem. 

9. In secunda autem fignra propositionem maiori extremo 
iunctam non licet evertere contrarie, utrovis modo conversio fiat 
semper enim erit conclusio in tertia figura, in qua non erat syllo- 
gismus universalis. alteram vero propositionem evertemus eo modo 
quo conversio facta fuerit, nempe si contrarie facta sit conversio, ao 
evertetur contrario modo, si opposite, opposito. insit enim to a 
omni (3, nulli autem y: conclusio est (3 y. si igitur sumtum fuerit 
to P omni y inesse, et pronuntiatum a (3 maneat, to a omni y in- 
erit: fit enim prima figura. quodsi to (3 insit omni y, ro a vero 
nulli y, ro a non omni inerit. figura est ultima. si vero opposite 
convertatur conclusio P y, propositio a |3 simili modo ostendetur, 
propositio autem a y opposite. nam si to p insit cuidam y, ro a 
autem nulli y, ro a cuidam |3 non inerit. rursus si to* (3 insit alicui j», 
to a autem ornni (3, to a inerit alicui y. itaque opposito modo fit 30 
fiyllogismus. similiter etiam probabitur, si vice versa se habeant 
propositiones. si vero syllogismus sit in parte, contrarie conversa 
conclusione neutra propositio evertitur, quemadmodum nec in 
prima figura evertebatur; opposite conversa ambae evertuntur. 
ponatur enim to a inesse nulli (3 et alicui y: conclusio est y. si 
igitur positum fuerit to |3 cuidam y inesse, et pronuntiatum a |3 
maneat, conclusio erit to a cuidam y non inesse. sed non evertitnr 
quod ab initio propositum fuit, quia potest alicui inesse et non in- 
esse. rursus si to (3 insit alicui y etro a alicui y, non erit syllogis- 
mus, quia neutruin ex pronuntiatis acceptis est universale. quare i 
non evertitur pronuntiatum a [3. quodsi opposite convertatur, tol- 
luntur ainbae propositiones. nam si to (3 inest omni y, ro a axitem 
nulli (3, nulli y inerit to a. alicui tamen inerat. rursus si to (3 in- 
est omni y, ro a autem alicui y, inerit alicui to a. eadem erit 
demonstratio et si pronuntiatum universale sit attributivum. 

10. In tertia vero figura, quando contrarie convertitur con- 
clusio, neutia cuiusvis syllogismi propositio evertitur; quando op- 
posite, ambae evertuntur, etin omnibns syllogismis. ostensum enim 
sit to a cuidam (3 inesse, et medium sumtum sit to y, sintque 10 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



33 



propositiones nniversales. ergo si sumtnm fuerit to a cuidam (3 
non inesse, to (3 autem omni y inesse, non iit syllogismus t« a de y. 
item si to a cuidam (3 non insit, omni autem y insit, non erit syl- 
Iogismns th (3 de y. similiter ostendetur et si propositiones non 
universales sint. aut enim necesse est ambas esse particulares per 
conversionem , aut universale iungi minori extremo : sic vero non 
erat syllogisnms, nec in prima figura nec in media. quodsi opposite 

eo convertantur propositiones, evertuntur ambae. nam si to a insit 
nulli (3 et to' (3 omni y, to a. inerit nulli y. rursus si to a insit nulli 
(3 et omni y, to (3 inerit nulli y. itidem fit et si altera propositio 
non univcrsalis sit. nam si to* a nulli (3 et to (3 cuidam y insit, to a 
cuidam y non inerit. si vero to* a nulli [3 et omni y insit, nulli y 
io (3 inerit. similiter fiet, si syllogismns sit privativus. ostensum 
enim sit to a cuidam (3 non inesse, sitque attributivum pronuntia- 
tum (3 y, negativum a, y: sic enim efficiebatur syllogismus. cuin 
igitur pronuntiatum conclusioni contrariuin sumptum fuerit, non 

30 erit syllogismus. nam si to a insit alicui , to |3 antem omni y, 
non erit syllogismus th a. de y. item si to a insit alicui (3 , nulli 
autem y, non erat syllogismus Ta |3 de y. quare non evertuntur 
propositiones. cum autem oppositum suinptum fuerit, propositiones 
evertuntur. nam si to a omni (3 et to (3 omni y insit, to a omni y 
inerit. sed nulli inerat. rursus si to a omni (3, nulli autem y insit, 
to (3 nulli y inerit. sed omni inerat. similiter ostenditur et si non 
universales sint propositiones, quia to a y fit universale et privati- 
vum, altcrnin vero pronuntiatum in parte et attributivum. siigitur 
to 1 a omni (3 , to (3 autem alicui y, to a alicui y accidit. sed nulli 

61 inerat. rursus si to a omni-(3, nulli autem y insit, to [3 nulli y in- 
erit. positum autem fuerat inesse alicui. si vero to a insit alicui (3 
et to (3 alicui y, non fit syllogismus. quodsi to a insit alicui (3, nulli 
autem y, ne sic quidem erit syllogismus. quocirca illo modo ever- 
tuntur, hoc non evertuntur propositiones. ex dictis igitur constat 
quomodo conversa conclusione in singulis figuris fiat syllogismus, 
et quando probetur contrarium propositioni, quando oppositum. 
apparet etiam in ptima figura per mediam et per postremam effici 

10 syllogismos; et propositionem quidem minori extremo iunctam 
semper everti per mediam figuram, eam vero quae maiori extremo 
iuncta est, per postremam. in secunda autem figura per primam et 
per postremam; et propositionem quidem iunctam minori extremo 
semper everti per primam figuram , iunctam vero maiori extremo 
per ultimam. in tertia vero figura per primam et per mediam; et 
iunctam quidem maiori extremo semper evertiper primam, iunctam 
autem minori semper per mediam, quid igitur sit convertere, et 
quomodo in singulis figuris, et quis efficiatur syllogismus, perspi- 
cuum est. 

20 11. Per impossibile autem fit syllogismus, cum ponitur con- 

tradictio conclusionis et assumitur alia propositio. fit autem in 
omnibus figuris. similis eniin est conversroni, sed eo differt quod 
convertitur facto syllogismo et sumptis ambabus propositionibus: 
deducitur autem ad impossibile, cum oppositum esse verum non 
ante concessum sed ex se manifestum est. termini autem similiter 
liabent in ambobus, eademque est amborum sumptio. utputa cum 
to a omni (3 inest, medium autem est to y, si suppositnm fuerit 
to a aut non omni aut nulli (3 inesse, ornni autem y inesse, quod 

30 qnidem erat verum, necesse est to y aut nnlli aut non omni (3 in- 
esse. hoc vero est impossibile. quare falsum est quod suppositum 
fuit. oppositum igitur est verum. similiter fit etiam in aliis figuris. 
quaecunque enim conversionem recipiunt, etiam syllogismum qui 
per impossibile exstruitur recipiunt. omnia igitur alia problemata 
probantur per impossibile in oinnibus figuris. universale autein 
attributivum in media quidem et in tertia figura probatur, in prima 
vcro non probatur. supponatur enim to a non omni aut nulli (3 
inesse, et ab utravis parte assumatur altera propositio, id est sive 
onsni a messe to y sive to (3 omni £: sic enim fuerit prima figura. 
i> si igirur snpponatur non omni (3 inesse to a, non fit syllogismus, ab 
utravis parte accipiatur propositio. sin nulli, sane cum propositio 
(3 £ assumpta fuerit, concludetur falsum, non tamen probabitur 
propositum. nam si to a nulli (3, to (3 autem omni 5 insit, to a 
nulU & inerit. hoc autem sit impossibile. falsum igitur est illud, 



nulli (3 to a inesse. sed sl nulli inesse est falsum, non continuo 
omni inesse est verum. si vero assumatur propositio y a, non fit 
syllogismus. ut neque tunc, cum supposituin fuerit non omni (3 in- 
esse to a. quare perspicuum est omni inesse non probari in prima 
figura per impossibile. alicui vero et nulli et non omni inesse pro- io 
batur. supponatur enim to a nulli (3 inesse, to (3 autem sumatur 
omm aut alicui y inesse. ergo necesse est to a non omni aut nulli 
y inesse. hoc autem est impossibile. sit enim hoc verum et mani- 
festum, omni y inesse to a. quare si hoc est falsum, necesse est 
to a alicui (3 inesse. quodsi iuxta a sumpta fuerit altera propositio, 
non erit syllogismus. neque cum suppositum fuerit contrarium con- 
clusioni, ut alicui non inesse. apparet igitur oppositum supponen- 
dum esse. rursus supponatur to a cuidam (3 inesse, sumatur autem 20 
to y inesse omni a. necesse igitur est to y cuidam (3 inesse. hoc 
autem esto impossibile. quare falsum est quod suppositum fuit; 
atque ita verum est nulli inesse. similiter fiet, si privativum sum- 
ptum fuerit pronuntiatum y a. quodsi propositio sumpta sit iuxta 
(3, non erit syllogismus. sin contrarium suppositum fuerit, syllogis- 
mus quidem erit et probabitur impossibile, non tamen probatur 
quod propositum fuit. supponatur enim omni (3 to a inesse, et to y 
sumptum sit inesse omni a. necesse igitur est to y omni (3 inesse. 
hoc autem est impossibile. itaque falsum est omni (3 to a inesse. 
at non continuo necesse est, si non omniinsit, nulliinesse. similiter 30 
fiet et si ad (3 sumpta fuerit altera propositio. erit enim syllogis- 
mus et probabitur impossibile, non tamen tollitur hypothesis. quo- 
circa oppositum supponendum est. ut autem probetur non omni (3 
inesse to a, supponenduin est omni inesse. nam si to a inest omni 
(3 et to y omni a, 10 y inerit omni [3. quare si hoc est impossibile, 
falsum est quod suppositum fuit. similiter fiet et si ad (3 sumpta 
fuerit altera propositio. itidemque si pronuntiatum y a sit privati- 
vmn: nam sic quoque fit syllogismus. quodsi t<2 (3 iungatur pro- 
nuntiatum piivativum, nihil ostenditur. si vero non fuerit supposi- 
tuin omni inesse, sed alicui, non probatur non omni inesse, sed 
nulli. nain si to a insit alicui (3, 10 y vero omni a, to y inerit ali- 62 
cui (3. si igitur hoc est impossibile, falsum est alicui (3 iness.e to a. 
itaque verum est nulli inesse. hoc autem probato simid tollitur 
quod verum est, quia to a cuidam (3 inerat, cuidain non inerat. 
praeterea non propter hypothesim accidit impossibile. falsa enim 
esset, siquidem ex veris non potest falsum concludi. sed modo est 
vera: inest enim to a cuidam (3. quare non est supponendnm in- 
esse alicui, sed omni. similiter fiet et si to a cnidam (3 non inesse 
probemus. nam si idem est cuidam non inesse et non omni inesse, \o 
eadein est amborum demonstratio. apparet igitur non contrarium 
sed oppositum snpponendum esse in omnibus syllogismis. sic enim 
erit concludendi necessitas, et locum habebit axioma illud proba- 
bile, quia si de quovis affirmatio aut negatio vera est, cum proba- 
tmn sit non esse veram negationem, necesse est affirmationem 
veram esse. rursus nisi ponat veram esse affirmationem, probabile 
est admittendam esse negationein. contrarium autem neutro modo 
sub axioma cadit: neque enim si falsum estnulli inesse, necesse est 
ut verum sit omni inesse; nec est probabile, si alterum sit falsum, 
alterum esse verum. perspicuum igitur est alia ornnia problemata 20 
per impossibile probari in prima figura, universale autem affirmati- 
vum non probari. 

12. In media vero et in ultima figura hoc quoque probatur. 
snpponatur enim to a non omni (3 inesse, et sumatur omni y inesse 
To a. ergo si non omni (3 et omni y inest to a, non omni (3 inest 
to y. hoc autem est impossibile. sit enim manifestum omni (3 in- 
esse to y. quare falsum est quod suppositum fuit. verum est igitur 
omni inesse. quodsi contrarinm suppositum fuerit, syllogismus qui- 30 
dem erit et impossibile probabitur, non tamen confirmatur propo- 
situm. nam si to a nulli (3, omni autem y insit, nulli (3 inerit to y. 
hoc antem est impossibile. quare falsum est nulli inesse. sed non 
si hoc est falsum, omni inesse est verum. quando autem alicui (3 
inest to a, supponatur to a nulli (3 inesse, omni autem y insit. ne- 
cesse igitur esfr to y nulli (3 inesse. quare si hoc est impossibile, 
necesse est to a alicui [3 inesse. si vero suppositum fuerit alicui 
non inesse , eadem erunt quae in prima figura. iterum supponatnr 

E 



34 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



Ts a cuidam (3 inesse, tw y autem nulli inesse. necesse est igitur 
ts j/ cuidam (3 non inesse. sed omni inerat. quare falsinn est quod 
suppositum fuit. nulli igitur (3 to a inerit. cum vero non omni (3 
b inestToa, supponatur omni inesse, nulli autein y. necesse estigitur 
to y nulli (3 inesse. hoc autem est impossibile. quare verum est 
non omni inesse. apparet igitur omnes syllogismos fieri per mediam 
figuram. 

13. Similiter concludetur etiam per tertiam figtiram. ponatur 
enim to a cuidam (3 non inesse, to y autem omni inesse. ergo to a 
cuidam y non inerit. si igitur hoc est impossibile, falsum est alicui 
non inesse. itaqxie veruin est omni inesse. sivero supponatur nulli 
inesse, syllogisnms quitlem erit et impossibile probabitur, sed non 

10 confirmatur propositum. nam si contrariuni supponatur, eadem 
erunt quae in superioribus. sed ad concludcndum alicui inesse 
haec hypothesis sumenda est. nam si ro a nulli [3, io y autem ali- 
cui (3 insit, to a non oinni y inerit. si igitur hoc est falsum, verum 
est to a alicui (3 inesse. cum autem nulli (3 inest to a, supponatur 
alicui inesse : sed et to* y omni (3 inesse accipiatur. necesse igitur 
est to a alicui y inesse. at nulli inerat. quare falsum est alicui (3 
To* a inesse. qnodsi supponatur omni )3 inesse to a, non probatur 

20 propositum. sed ad concludendum non omni inesse haec hypothe- 
sis sumenda est. nam si to a inest omni (3 et to y cuidam (3 , to a 
inest cuidam y. hoc autem non erat- quare falsum est omni in- 
esse. proinde veram est non omni inesse. quodsi supponatur cui- 
dam inesse, eadem erunt quae in praedictis. perspicuum igitur 
est, in omnibus syllogismis qui per impossibile exstruuntur, snp- 
ponendum esse quod est oppositum. constat etiam in media ligura 
probari aliquo modo problema affirmativum , et in postrema uni- 
versale. 

14. Iam vero demonstratio ducens ad impossibile differt ab 
30 ostensiva, quia ponit quod vult evertere, ducens ad confessum men- 

dacium : ostensiva autem initium sumit a concessis positionibus. 
accipiunt igitur ambae duas propositiones concessas: sed altera 
sumit eas ex quibus fit syllogismus, altera vero unam harum et con- 
tradictionein conclusionis. item in altera non est necesse notam 
esse conclusionem, nec prius sumi eam esse vel non esse: in altera 
vero necesse est prius sumi eam non esse. nihil autem refert utrum 
conclusio sit affirmatio an negatio, sed similiter res se habebit in 
ambahus. quicquid autem ostensive concluditur, etiam per impos- 
sibile probabitur; et quod per impossibile, ostensive; et per eos- 
dem terminos, non tamen in iisdem figuris. cum enim syllogismus 

63 fit in priina figura, verum erit aut in media aut in ultima, privati- 
vum in media, attributivum in ultima. cum autem syllogismus est 
in media figura, verum erit in prima figura, idque in omnibus pro- 
blematis. cum autem in postrema est syllogismus, verum erit in 
prima et media, nempe affirmantia in prima, negantia in media. 
probatum eniin sit to a nulli aut non omni (3 inesse per primam 

10 figurain. ergo hypothesis erat alicui (3 inesse to x a; ro y autem su- 
mebatur omni quidem a inesse, nulli autem (3. sic enim efficieba- 
tur syllogismus et impossibile. haec autem est media figura, si to' y 
omni a et nulli j3 inest. et ex his apparet nulli (3 inesse to a. simi- 
liter fiet, si probatum fuerit non omni inesse: nam hypothesis est 
omni inesse, to y vero sumebatur inesse omni a et non omni (3. 
itideinque si privativum accipialur pronuntiatum y a : nam sic quo- 
que fit media figura. rursus probatum sit alicui (3 inesse to a. ergo 

20 hypothesis est nulli inesse. to* (3 autem sumebatur omni y inesse, 
ac to a vel omni vel alicui y. sic enim conclusum erit impossibile. 
haec autem est ultirna figura, si to a et to (3 insit ornni y. atque ex 
his perspicuum fit necesse esse ut to a cuidam (3 insit. similiter 
fiet et si alicui y sumptum fuerit inesse to' (3 aut to* a. rursus in 
media figura probatum sit to a omni (3 inesse. ergo hypothesis erat 
non omni |3 to a inesse, sumptum autem fuit to' a inesse omni y et 
to y omni (3 : sic enim efficietur impossibile. atque haec est prima 

30 figura, si to a insit omni y et to' y omni (3. similiter fiet et si alicui 
prohatum sit inesse. nam hypothesis erat nulli (3 to a inesse, sum- 
ptuin autein fuit to a inesse omni y et to y cuidam (3. si vero syl- 
logismus sit priyativus, hypothesis erat to a cuidam (3 inesse, sum- 
ptum autem fuit et to a nulli y et to y [omni (3 inesse. itaque fit 



prima figura. eadem est ratio, si non universalis sit syllogismus, sed 
to a cuidam (3 probatum sit non inesse. nam hypotliesis erat omni 
(3 to a inesse, sumptum autem fuit to a inesse nulli y et to y alicui {3. 
sic enim efficitur prima figura. rursus in tertia figura probatum sit 
to a omni (3 inesse. ergo hypothesis erat non omni (3 to a inesse, b 
sumptuin autem fuerat to y inesse omni (3 et to a omni y, sic enim 
conclusuin erit impossibile. haec autem est prima figura. eadem 
est ratio, si in aliquo fuerit demonstratio. nam hypothesis erit mdli 
(3 to a inesse, sumptum autem est to y inesse alicni (3 etTo a omni y. 
quodsi privativus sit syllogismus, hypothesis est to a cuidam (3 in- 
esse, suniptum autem est to y inesse nulli a. et omni (3. haec autem 
est media figura. similiter fiet et si non universalis sit demonstratio. 
hypothesis enim erit omni (3 to a inesse, sumptum est autem to y \q 
inesse nulli a et alicui (3. haec autem est mediafigura. perspicuum 
igilur est pereosdem terminos et ostensive posse probari singula 
problcmata et per impossibile. similiter autem licebit, cum syllo- 
gismi sint ostensivi, ad impossibile ducere in iis terminis qui sumpti 
fuerint, si propositio sumpta fuerit conclusioni opposita. efficiuntur 
enim iidem syllogismi, atque sunt quiper conversionem fiunt. quam- 
obrem continuo habemus etiam figuras, per quas concludentur sin- 
gula problemata. constat igitur omne problema probari utroque 
modo, id est et per iinpossibile etostensive; necposse alterummo- 20 
duin ab altero separari. 

15. In qua autem figura liceat ex oppositis propositionibus 
ratiocinari, in qua non liceat, sic erit manifestum. dico autem op- 
positas propositiones esse secundum dictionem quattuor, nempe 
omni- nulli, et omni- non omni, et alicui- nulli, et alicui- non ali- 
cui; re vera tres, quoniam alicui et non alicui secundum dictionem 
tantum oppoiiuntur. ex his autem contrarias voco eas quae sunt 
universales, id est omni et nulii inesse, ut omnem scientiam esse 
honestam', nullam scientiam esse honestam. alias vero appello op- 30 
positas. in prima igitur figura non est ex oppositis propositionibus 
syllogismus, neque affirmativus neque negativus, afiirmativus qui- 
dem, quia propositiones ambas oportet esse affirmativas, oppositae 
autem sunt affirmatio et negatio, privativus autem, quia oppositae 
idem de eodem affinnant et negant: quod vero est in prima figura 
medium, non dicitur de ambobus extremis, sed aliud de eo negatur, 
ipsum autem alii attribuitur: hae vero projiositiones non opponun- 
tur. at in media figura et ex oppositis et ex contrariis potest fieri 
syllogismus sit enim bonum ubi a, scientia ubi (3 et y. si igitur 64 
omnem scientiam honestam esse sumpserit, et mdlam quoque, to a 
inest omni (3 et nulli y. quare to (3 inerit nulli y. nulla igitur scien- 
tia est scientia. similiter fiet et si, cum acceperit omnem essehone- 
stam, postea medicinam non esse honestam sumpserit. nam to a 
inest omni (3 et nulli y. quare quaedam scientia non erit scientia. 
item si to a inest oinni y et nulli (3, est autem to (3 scientia, to y 
medicina, to a existimatio. cum enim acceperit mdlam scientiam 
esse existimationem, sumpsit aliquam scientiam esse existimationem. io 
differt autem hic modus a superiori ob conversionem in tenninis 
factam, quoniam antea tw(3, nunc vero twj/ iungitur affirmatio. 
itidem fiet, si non universalis sit altera propositio. semper enim 
medium est quod de altero dicitur negative, de altero affirmative. 
quapropter accidit ut opposita concludantur, non tamen semper 
nec omnino, sed si ita se habeant quae sunt sub medio, ut vel 
eadem sint vel unum ad alterum referatur ut totum ad partem. 
alioquin id fieri nequit: nullo enim modo erunt propositiones con- 
trariae nec oppositae. in tertia vero figura affirmativus syllogismus 20 
nunquam erit ex opj^ositis propositionibus, ob causam in prima 
figura expositam. negativus autem erit, sive tennini sint universa- 
liter sive non universaliter accepti. sit enim scientia ubi (3 et y, 
medicina ubi a. si igitur accejierit omnem medicinam esse scien- 
tiam et nullam medicinam esse scientiam, to (3 omni a ac to y nulli 
inesse sumpsit. quare quaedam scientia non erit scientia. similiter 
fiet et si non universalis sumpta fuerit propositio a (3. nam si quae- 
dam medicina est scientia, rursusque nulla medicina est scientia, 
accidit ut quaedam scientia 11011 sit scientia. sunt autem propositio- 3o 
nes tenninis universaliter acceptis contrariae, si vero alter sit in 
parte, oppositae. iam vero intelligendum est sic posse opposita 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



35 



sumi, ut diximus oinnem scientiain esse honestam et rnrsus nullam 
esse, aut aliquam non esse honestam; quod quidem latere uon 
solet. ,posse etiam per alias interrogationes alterum concludi, vel 
ut in Topicis dictum est, suml. cum autem affirmationum tres slnt 
oppositiones, sex modis accidit accipi opposita: vel omni et nulli, 
1> vel omni et non omni, vel allcul et nulll. idque in terminis con- 
vertere licet. verbi gratla to a potest inesse omni (3 et nulli y, vel 
omni y et nulli (3, vel alteri omni alteri non omni. et hoc rursus 
secundum terminos convertere licet. similiter fit etiam in tertia 
figura. quare perspicuum est quot modls et in quibus figuris acci- 
datper oppositas propositiones fieri sylloglsmum. persplcuum autem 
est etiam ex falsis verum concludi posse, quemadmodum autea dic- 
tum fuit; ex oppositls autem non posse. semper enim fit syllogismus 

10 rei contrarius, ut si est bonum, concluditur non esse bonum, aut si 
est animal, non esse animal, quonlam ex contradictlone sylloglsmus 
constat, et subiectl termini aut sunt iidem , aut alter est totum alter 
est pars. constat etiam in vitiosis ratiocinationibus nibll prohibere 
quo minus efficiatur suppositionis contradictio, ut si est impar, non 
esse impar, quoniam ex oppositis propositionibus syllogisinus «rat 
coutrarius. si igitur tales sumpserit, erit contradictio suppositionis. 
iam intelligi debet ita non posse contraria concludi ex uno syllo- 
gismo, ut conclusio sit, quod non est bonum esse bonum, aut aliud 

20 quipplam eiusmodi, nisi statlm talls proposltio sumpta fuerit,'veluti 
omne animal esse album et non album, hominem autem esse ani- 
uial. sed vel oportet praesumere contradictlonem (ut omnem scien- 
tiam esse existimationcm etnon esse existimationem, posteasnmere 
ex eo quod oinnis medicina estscientia, nullaautem est existlmatio, 
quomodo elenchi fiunt) vel concludendum est ex duobus syllogis- 
mis. ut autem secunduin veritatem contraria siut quae sumpta 
fuerunt, alio modo quam hoc fieri non potest, quemadinodum 
antea dlctum fuit. 

16. Petere et sumere quod ab Initlo quaesltum fuit, nt elus 
genus acclpiam, in eo positum est quod vocatur non demonstrare 

30 propositum. hoc autem accidit multis modls, nempe sive omnino 
non concludatur, slve per ignotiora vel aeque ignota, sive prutt 
per posterlora: demonstratio namque ex credibiliorlbus et priori- 
bus constat. horum igitur modorum nullus est petitio quaesiti ab 
initlo propositi. sed quia natura comparatum.est ut quaedam per 
se, nonnulla per alia cognoscantur (nam principia per se, quae vero 
sub princlpiis continentur, per alia cognoscuntur), cum id quod per 
se cognosci non potest conatur quis per se demonstrare, tunc petit 
quod ab initio propositum fuit. hoc autem ita fieri potest, utstatim 
postuletur propositum. accidit etiam ut transeuntes ad alia quae- 

65 dam, quae per illud probari coinparata sunt natura, per haec de- 
monstremus quod ab initio fuit quaesltum. ut si io a demonstretur 
per (3 ac to (3 per y, to y vero natura comparatum slt probarl per a: 
accidlt enlm ut ipsum a per se ipsum probetur ab iis qui ita ratio- 
cinantur. quod quidem faciunt qui lineas parallelas se describere 
putant: non enim intelligunt se talia sumere quae demonstrari ne- 
queant, nlsi sint parallelae. quare ils qui ita ratioclnantur, accidlt 
ut dicant singula esse, si ea ipsa sint. sic autem omnia per se cog- 

<o noscl poterunt. quod est imposslbile. si quis igltur, cum ignotum 
sit to a inesse tu y, simlliterque to a inesse tw (3, petat sibi concedi 
tw (3 inesse to a, nondum constat an petat quod ab initio quaesitum 
fuit, sed constat eum non demonstrare, quia quod est aeque igno- 
tum, non est principium demonstrationis. si vero to [3 ita se habet 
ad y ut idem sint, vel constat haec converti, aut inest alterum alteri, 
petit quod quaesltum est in principio. nam et tw (3 to a inesse per 
ea probare poterit, si convertuntur. nunc vero hoc prohibet, non 
modus. sln hoc faciat, quod dictum est, fecerit, ac quasi per tres 
terminos fit conversio. itidem si acclpiat to (3 inesse tw y, cum sit 

20 aeque ignotum ac si acciperet to a inesse tw y, nondum petlt quod 
ab initlo quaesivit, sed non demonstrat. quodsi idem sltTo a etTo (3, 
vel convertantur, vel to a consequens sit tw (3 , petit quod initio 
quaesivit, ob eandem causam. quid enim valeat petere quod ab 
initio quacsitum fult, antea clictum est a nobls, nempe demonstrare 
per se quod non est per se manifestum. si igltur nihil aliud est 
petere quod ab initio fuit quaesitum, quain per se probare quod 



non est per se manifestum, hoc autem est non probare, cum ita 
probatur ut aeque ignota sint quod monstratur et id per quod 
monstratur, aut qnia eadem eidem aut quia idem eisdein inesse 
accipitur, in medla figura et in tertia utroquemodo potest simillter 30 
peti quod ab initio fuit quaesituin. verum in attrlbutivo sylloglsmo 
quaesitum petitur in tertia et priina figura duntaxat. negative autem 
petitur, cum eadem absunt ab eodem, neque est eadem ratio am- 
baram propositionum (itldem res se habet et in media figura), quia 
termini non convertuntur in negativls sylloglsmis. iam vero quod 
est in principlo petitur in demonstrationibus, cum petuntur quae re 
vera ita se habeant; in syllogismis autem dialecticis, cum eapetun- 
tur quae secundum hominum opinionem ita se habere videntur. 

17. At non propter hoc accidere falsum, quod saepe In dispu- 
tationibus dicere soliti sumus, primum reperitur in sylloglsmis du- 
centlbus ad impossibile, cum quis contradicit ei quod alius probavit b 
deductione ad impossibile. neque eniin qui non contradixit, dicet 
illud, non propter hoc, sed falsum quippiam esse contendet ex ils 
quae prius posita sunt; neque in probatione ostenslva, quia non 
ponit contradictionem. praeterea cum eversum quippiam fuerit 
ostensive per a (3 y, dici non potest non propterhoc quodpositum 
est factum esse syllogismum. nam illud, non propter hoc fieri, tunc 
diclmus, cum hoc sublato nlhilo minus perficitur syllogismus. quod 
quidem non est In ostensivis, quia positione sublata non erit am- 
plius syllogismus ille qui ad eam pertlnebat. persplcuum igitur est 
in ducentibus ad impossibile dici illud non propter hoc, cum scili- io 
cet hypothesis ab initio sumpta ita se habet ad impossibile, ut sive 
ea sit sive non sit, nihllo minus accldat impossibile. est igitur 
maxime conspicuus modus, quo non propter hypothesiin est fal- 
suin, cum syllogismus ex mediis ad impossibile ducentibus effectus 
ab hypothesi est separatus, quemadmodum et in Togicis dictum est. 
hoc enim est non causam pro causa ponere. ut si volens probare 
dimetientem non habere communem mensuram, conetur Zenonis 
orationem probare, id est non esse motum, ducatque ad hoc im- 
possibile. falsum enim quod conclusum est, nullo prorsus modo 20 
cohaeret ei quod ab initio dictum fuit. allus modus est, si cohae- 
reat quidem imposslbile hypothesl, non tamen propter illam acci- 
dat. hoc enim fieri potest, sive sursum sive deorsum versus co- 
haerentia acciplatur. ut si to a tw (3 ponatur inesse et to (3 tw y et 
to y tw &, hoc autein falsum sit, to (3 tw & inesse. nam si dempto a 
nihilo minus inest to (3 tw y et to y tw &, non colligetur falsum ex 
hypothesi inltio sumpta. aut rursus si quis sursum versus accipiat 
cohaerentiam. ut si to a insit tw (3 et tw a to s et tw s to £, falsuin 30 
autem sit inesse tw a to £. nam sic quoqueliihilo minus efficietur 
iinpossibile ablata hypothesi initio accepta. sed oportet impos- 
sibile coniungere cum terminis ab initio sumptis: slc enim eritpro- 
pter hypothesim. ut deorsum versus accepta cohaerentia con- 
iungi debet cum tennino attributo. nam si impossiblle estToaTwS 1 
inesse, ablato a non erlt amplius falsum illud. sursum autem versus 
accepta cohaerentia coniungi debet cum tennino subiecto. nain 

si tw (3 non potest to £ inesse, dempto (3 non erit amplius illud im- 
possiblle. simills est ratlo syllogismorum privantium. perspicuum 66 
igltur est, nisi impossibile coniungatur cum terminis ab initio ac- 
ceptis, non propter positionem falsum accldere. an ne sic quidem 
semper propter hypothesln erit falsum? nam sl to a ponatur inesse 
non tw (3 sed tw x, et to x tw y, atque hoc tw $, sic quoque manet 
ipsum imposslbile. siinlliterque sursum versus acceptis terminis. 
cum igitur impossibile accidat, slve hoc sit sive non sit, non erit 
propter positionem. aut si hoc non sit, nihilo minus effici falsum, 
non ita accipi debet quasi allo poslto accidat impossibile, sed cuin ,10 
ho£ ablato per reliquas propositiones concluditur idem impossibile, 
quandoquidem nihil fortasse absurdi est, si falsum concludatur per 
multas hypotheses, veluti lineas parallelas concurrere, sive maior 
sit angulus Internus externo, sive trianguliis plures duobus rectis 
angulos habeat. 

18. Falsa autem ratlo efficitur ob id quod primum falsum 
est. aut enim ex duabus propositionibus aut pluribus constat oinnis 
syllogismus. si igitur ex duabus constet, harum alteram vel ainbas 
necesse est falsas esse : ex veris namque non erat falsus syllogismus. 20 

E2 



36 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



«in ex pluribus constet, Velut to y probetur per a. (3, haec autem 
per&E^Tj, hormn superiorum quippiain falsum est, et propter 
hoc ratio est falsa: nam to a et to (3 per ea concluditur. itaque 
propter eorum quippiam efhcitur couclusio et falsum. 

19. Ut autem contra nos syllogismo non concludatur, obser- 
vare debemus, cum sino conclusionibus rationem adversarius rogat, 
ne bis concedatur idem in propositionibus, quoniam scimus sine 
medio non effici syllogismum, mediuin vero est quod saepius dici- 

30 tur. quomodo autem ad quamque conclusionem medium observare 
oporteat, perspicuum est ex eo quod scimus quaenam in quaque 
figura probetur. haec autein nos non latebit, quia scimus quomodo 
sustineamus disputationem. quod vero iussimus respondentes ca- 
vere, id ut lateat, conentur efficere qui arguinentantur. quod fiet 
primuin, si prosyllogismis non>concludant, sed sumptis propositio- 
nibus necessariis conclusiones prosyllogismorum lateant. praeterea 
si quis non proxima roget, sed quam plurima media. utputa con- 
cludendum sit to a de £, media vero sint to (3 y & e. oportet igitur 
rogare an to a insit tu> (3 ; et rursus non an to (3 insit tw y, sed an 
iis JtCs; deinde an to P tu y; atque ita reliqua. et si per unuin 
medium hat syllogismus, a medio incipere oportet: sic enim maxime 
poterit latere respondentem. 

20. Quia vero habemus quando et quomodo se habentibus 
terminis fiat syllogismus, perspicuum etiain est quando erit et 
quando non erit elenchus. omnibus enim concessis, aut respon- 
sionibus vice versa positis, utputa altera affirmante altera negante, 
potest fieri elenchus. erat eniin syllogismus tam hoc quam illo 

10 modo se habentibus terminis. quare si quod positum est, sit con- 
trarium conclusioni, necesse est fieri elenchum, quoniam elenchus 
est syllogismus contradictionis. quodsi nihil concedatur, impossi- 
bile est fieri elenchum. non eniin erat syllogismus, cum omnes 
termini sunt pnvativi. quare nec elenchus. etenim si sit elenchus, 
necesse est esse syllogismnm; si vero sit syllogismus, non necesse 
est esse elenchum. idem dicendum est, si nihil per responsionem 
positum fuerit quod sit in toto, quoniam elenchi et syllogismi 
eadem e«t ratio. 

21. Interdum accidit ut, quemadmodum in terminorum posi- 
20 tione decipimur, ita etiam m existimatione fiat deceptio. ut si con- 

tingat idem pluribus primuin inesse, et alterum quis ignoret putet- 
que nulli inesse, alterum sciat. insit enim per se to a tw (3 et tu y, 
itidemque haec omni o\ si quis igitur putet to a inesse omni (3 et 
hoc omni %, to a autem nulli y, et hoc oinni &, eiusdem secundum 
idem habebit scientiam et ignorantiam. rursus si quis decipiatur 
circa ea quae sunt ex eadem serie. ut si to a inest tu (3, hoc autem 
tcJ y et to y tu! & ; existimat autem to a omni (3 inesse et rursus nulli y : 

30 simul enim sciet et non existimabit inesse. an igitur ex his nihil 
aliud censet quam, quod scit, id se non existimare? nam to a ti2 y 
inesse quodainmodo scit per {3, sicut particulare noscitur cognitione 
nniversali. quocirca quod quodammodo scit, hoc omnino censet se 
non existimare. quod quidem est impossibile. iri eo vero quod 
antea dictum est, si medium non sit ex eadem serie, secundum 
utrumque medium ainbas propositiones non accidit quempiam exi- 
stimare. veluti si to a insit omni (3 et nulli y, ambo autem haec 
omni o\ sic enim contingit ut.prima propositio accipiatur contraria 
vel simpliciter vel ex parto. nam si cuicunque to (3 inest, existimat 

67 to a inesse, novit autem to (3 tw § inesse, etiain novit to a tu o^ in- 
esse. si igitur rursus, cui to y inest, nulli putat to a inesse, alicui 
sane, cui to (3 inest, non putat to a inesse. qui autcm oinni inesse 
putat cui to (3 inest, eum mrsus putare alicui non inesse cui to (3 
inest, aut shnpliciter aut ex parte contrarium est. sic igitur non 
contingit existimare. at secunduin utrumque medium unam propo- 
sitionem aut secundum alterum ambas existimare nihil vetat, veluti 
to a inesse omni (3 et to p to o\ rursusque to a nulli y. haec enim 
deceptio similis est ei "qua decipimur circa particularia. utputa si 

10 omni (3 to a inest ac to (3 oinni y, to a omni y inerit. si quis igitur 
novit to a illi omni inesse cui to (3 inest, novit etiam inesse tu y. 
sed nihil prohibet quominus ignoret to y esse. veluti si to a sint 
duo anguli recti, ubi (3, triangulus, ubi y, sensibilis triangulus. potest 
enim quispiam existimare non esse to y , sciens omnem triangulum 



habere duos rectos. quare simul cognoscet et ignorabit eandem 
rem. nosse eniin omnem triangulum habere duos rectos non est 
quid simplex, sed ita dicitur vel quia scientia universalis habetur, 
vel quia particularis. sic igitur cognitione universali novit to y ha- 
bere duos rectos, particulari autem non novit. quare non habebit 20 
scientiam et deceptionem contrarias. similiter se habetratio scripta 
in Menone, quod scientia sit reminiscentia. nunquaui enim accidit 
ut singularc praesciatur: sed dum inductio fit, simul accipimus par- 
ticularium scientiam quasi agnoscentes. quaedam enim ubi vidimus, 
statim cognoschnus, utputa habere tres angulos aequales duobus 
rectis, si modo sciamus esse triangnluin. similis est aliorum ratio. 
universali igitur cognitione intelligimus particiilaria, propria cogni- 
tione non novimus. quare contingit etiam in his falli, non tamen 
modo contrario, sed quia habemus cognitionem universalcm, et 
decipimur particulari. itaque similiter iit et in iis quae antea dixi- 30 
mus. non enim contraria est deceptio ex medio orta scientiae per 
syllogismum acquisitae, nec existimatio secundum ambo media. ni- 
hil autem vetat quominus sciens to* a toti P inesse ac rursus hoc 
inesse tw y, putet non inesse to a tw y , verbi gratia sciens omnem 
mulam esse sterilem et hanc esse mulam, putethanc ferre in utero : 
non enim scit to a inesse tuy, nisi simul considerct utrumque pro- 
nuntiatuin. quocirca perspicuum est, et si alterum noverit, alterum 
non noverit, eum deceptum iri. quomodo se habent universales 
scientiae ad particulares. ex iis enim quae sub sensum cadunt, nihil b 
a sensu absens cognoscimus, ne quidem si id antea senserimus, nisi 
hac ratione quia universalem et propriam scientiam habemus, non 
quod actu ea scientia utamur. scire eniin dicitur tribus modis, id 
est vel ut cognitione universali, vel ut propria, vel ut actu et ope- 
ratione. quare etiam decijri dicitur tot modis. nihil igitur prohibet 
quempiam cognoscere ac decipi in eadem re, non tamen modo con- 
trario. quod ei quoque accidit, qui secundum utramque proposi- 
tionem novit nec prius consideravit. existimans enim mulam ute- 
nun ferre, non habet actu scientiam; nec rursus propter existima- 10 
tionem habet errorem scientiae contrarium. nam scientiae univer- 
sali contrarius error est syllogismus. quivero existimatboni essen- 
tiam esse mali essentiam , idem esse existimabit essentiam boni et 
mali. sit enim boni essentia, ubiTo a, mali autem essentia, ubiTo (3; 
itermn boni essentia, ubi to y. quoniam igitur idem esse existimat 
to (3 et to y, etiam existimabit to y esse to (3. rursusque itidem 
existimabit to (3 esse xo a, proinde to y esse to a. quemadmodum 
enim si vemm erat, de quo dicitur to y, de eo dici to (3, et de quo 
dicitur to (3, de eo difci to a, etiam de y dici to a verum erat, ita 
etiam se res habet in verbo existimare. similiterque in verbo esse. 20 » 
nam si idem sit 10 y et to (3, rursusque to (3 et to a, etiam to y 
idem erat quod to a. itaque etiam in verbo opinari similiter se res 
habet. an hoc est quidem necessarium, si quis primum eoncesserit? 
sed fortasse illud est falsum, quempiam existimare essentiam boni 
esse essentiam mali, nisi ex accidente. multis enim modis licethoc 
existimare. sed hoc diligentius considerandum est. 

22. Iam vero quando extrema convertuntur, necesse est etiam 
medium converti cum ambobus. nam si to a tco y inest per (3, si 
convertitur, et cuicunque inest to a, inest etiam to y , certe etiam 30 
to (3 cum a convertitur; et cuicunque to a inest, etiam to (3 inest 
per medium y ; item to y cum (3 convertitur per medium a. itidemque 
se res habet in eo quod non inest. ut si to (3 tu y inest, tw (3 autem 
to a non inest, neque to a tu y inerit. si igitur to (3 cum tt conver- 
titur, etiam to y cum a convertetur. ponainus enim to (3 non inesse 
tu a: ergo neque to y inerit, quoniam omni y ro (3 inerat. et si cum 
(3 roy convertitur, etiam cum aio (3 convertetur: nam de quocunque 
dicitur to (3, dicitur etiam to y. et si to y cum a convertitur, etiam to (3 
convertetur cum a: nain cui to (3 inest ; eidem inest etiam to y; cui 
vero inestTo a, noninestTo y. atque hoc solum a conclusione incipit, gg 
(alia vero non simiiiter) ut etiain in attributivo syllogismo. rursus 
si to a et to |3 convertuntur, item to y et to £, cuivis autem necesse 
est aut to a aut to y inesse, etiam to (3 et to & ita se habebunt ut 
cuivis alterum insit. cum enim cui to a inest, etiam to (3 insit, et 
cui to y, etiam to &; cuivis autem insit to a vel to y, non utrumqne 
siinul; perspicuum est etiam to (3 vel to S cuivis inesse, nec ambo 



ANALYTICORUM PRIORUM II. 



37 



io simul: duo namqne syllogismi componnntur. rnrsus si cnivis insit 
xo a aut to (3 et to y aut to &, simul autem non insint, si conver- 
tuntur to a ac to y, etiam to (3 et to S convertuntur. nam si alicui 
non inest to' (3, cui inest to o\ constat to a inesse. qnodsi to a insit, 
etiam to* y inerit, quaiidoqnidem convertuntnr. qnare simul ernnt 
to v y et to o\ hoc aulem est impossibile. ntputa si ingenitum est 
incorrnptibile et incorraptibile est ingenitum, necesse est genitum 
esse corruptibile et corruptibile esse genitum. cum autem to a toti 
f3 et toti y inest, et nulli alii attribuitur, inest autem etiam to (3 
omni y, necesse est to a et to [3 converti. cum enim de solis (3 y 

20 dicatur to 1 a, attribuatur autem to (3 et ipsum sibi et tw y, apparet, 
de quibus dicitur to' a, de iis omnibus to (3 dictum iri; quin et de 
ipso a. rursus cum to tt et to (3 toti y insunt, convertitur autem 
toy cum (3, necesse est to a inesse omni (3. cum enim insit omni y 
to a et omni (3 to y, propterea quod reciprocantur, etiani to a 
omni (3 inerit. cum autem ex duabus rebus oppositis, puta a et. (3, 
to a est optabilius quam to (3, et to 2> itidem optabilius quam to y, 
si optabiliora sunt ra a y quam ra P o", to a est optabilius quam 
to o\ aeque enim expetendum est to a et fugiendum to (3 , quippe 
cnm sint opposita. item aeque fugiendum est to y atque expeten- 

30 dum to S 1 , quoniam haec quoque opponuntur. si igitur to a est 
aeque eligendum ac to $ , etiam to (3 est aeque fugiendum ac to y: 
Utrumque enim utrique similiter opponitur, fugiendum expetendo. 
quare etiam ambo erant aeque fugienda vel eligenda, nempe to a y 
aeque ac to (3 o\ quia vero illa sunt his magis eligenda, non pos- 
sunt esse aeque eligenda: alioquin ra (3 & essent aeque eligenda. 
quodsi to & sit optabilius quam to a , etiam to [3 erit minus fugien- 
dum quam to y, quia ininus minori opponitur. optabilius autem 
est maius bonum et minus malum quam minus bonum et maius 
malum. ergo etiam totum to (3 & est optabilins quam to a y. sed 
non ita est. to a igitur est optabilius quam to o\ proinde etiam 
to y minus fugiendum quam to (3. si igitur omnis amans secundum 
amorem eligit to a, nempe ita se habere ut gratificetur, et non 
gratificari quod est ubi y, potius quam gratificari quod est ubi 8", 
t et non talem esse ut gratificetur quod est ubi [3, manifestum est 
to a, idest esse talem, optabilius esse quam gratificari. itaqne di- 
ligi est congressu optabilius secundum amorem. amor igitur est 
potius dilectionis quam congressus causa. qnodsi huius causa est 
maxime, finis hoc est. ergo congressus aut non est omnino, aut est 
dilectionis causa. nam aliae quoque cupiditates et artes ita fiunt. 
quomodo igitur termini se habeant secundum conversionem et eli- 

io gendorum aut fugiendorum comparationem, perspicuum est. 

25. Nunc vero exponendum est non solum dialecticos et de- 
monstrativos syllogismos in supra dictis figuris exstrui, sed etiam 
oratorios, et omnino quamcunqne fidem et secundum qualemcun- 
que methodum. rerum enim omnium fidem facimus aut syllogismo 
aut inductione. est igitur inductio et syllogismus ex inductione, 
cum alterum extremum per alterum de medio concluditur, veluti 
si twu a y medium sit to [3, et per y probetur to a tw (3 inesse : sic 
enim facimus inductiones. utputa esto to a longaevum; ubi (3, 

20 vacans bile; ubi y, unumquodque longaevum, ut homo et equus et 
mulus. ergo toti .y inest to a: omne enim vacans bile est longae- 
vum. sed et to (3, id est vacans bile, inest omni y. si igitur con- 
vertatur to y cum (3, nec medium excedat, necesse est to a tw (3 
inesse, quandoquidem antea ostensum est, cum duo aliqua eidem 
insunt et cum altero eorum convertitur extremum, ei quod conver- 
titur, etiam alterum attributuin inesse. intelligere autem oportet 
to y qnasi ex omnibus singularibus compositum : nam inductio fit 

30 ex omnibus singularibus. est autem huiuscemodi syllogismus primae 
et medio carentis propositionis. quorum enim estmedium, syllo- 
gismus fit per medium; quorum autem non est medium, per induc- 
tionem. et quodammodo opponitur inductio syllogismo: hic enim 
per medium probat extreinum de tertio , illa vero per tertinm probat 
extremum de medio. natura igitur prior et notior est syllogismus qui 
fit per medvum. nobis vero est evidentior quifit per iiiductionem. 

24. Exemplum vero est, cum medio extremum inesse osten- 
ditur per simile tertio. oportet autem ut medium tertio et primum 
siinili inesse notum sit. verbi causa esto to' « malum , to' (3 contra 



finitimos bellum suscipere; ubi y, Athenienses contra Thebanos; 69 
ubi o\ Thebanos contra Phocenses. ergo si velimus probare cum 
Thebanis bellum gerere malum esse, accipiendum est adversus 
finitimos bellum gerere esse malum. huius autem rei fides est ex 
similibus, veluti quia Thebanis perniciosum fuit bellnm contra Pho- 
censes. quoniam igitur bellum adversus finitimos malum est, bel- 
lum autem contra Thebanos est contra finitimos, perspicuum est 
adversus Thebanos bellum gerere malum esse. itaque to [3 tSy et 
tw 8 inesse perspicuum est: utrumque enim est finitimis bellum in- 
ferre. item to a inesse w $, quia Thebanis non profuit bellum 10 
contra Phocenses. verum to a tu (3 inesse per 8 probabitur. eodem 
modo fiet et si ex pluribus similibus fides fiat medium esse in ex- 
tremo. perspicuum igitur est exemplum non habere rationem 
totius ad partem, nec partis ad totum, sed partis ad partem, cum 
ambo sunt sub eodem contenta, alterum autem altero notius est. 
ac differt ab inductione, quoniam illa ex omnibus individuis pro- 
babat extremum inesse medio, neque connectebat syllogismum ad 
extremum ; hoc vero et connectit et non ex omnibus probat. 

25. Abductio vero est, cum primum medio inesse constat, 20 
medium autem postremo inesse est quidem ignotum, aeque tamen 
credibile aut etiain magis quam conclusio. praeterea si pauca sint 
media postreini et medii. omnino enim accidit ut propius acce- 
damus ad scientiam. verbi causa esto to a quod doceri potest; 
ubi (3, scientia; to y iustitia. scientiam igitur posse doceri perspi- 
cuum est; sed an iustitia sit scientia, ignotum est. quare si aeque 
aut magis credibile sit (3 y quam a y, est abductio: propius enim 
accedimus ad scientiam, quoniam adiunximus conclusioni a y pro- 
positionem (3 y, cum scientiam antea non haberemus. rursus ab- 
ductio est, si pauca sint media terminoram (3 y: nam sic quoque 30 
propius acceditur ad cognitionem. veluti siTo £ sit quadrari; ubis, 
figura rectilinea; ubi £, circulus. tum si pronuntiati e £ unum tan- 
tum sit medium, per lunulas circulum rectilineae figurae aequalem 
fieri, prope cognitionem res est. cum autem neque credibilior est 
propositio (3 y quam conclusio a y, neque pauciora sunt media, 
non voco abductionem. neque cum pronuntiatum {3 y, medio caret: 
hoc enim est scientia. 

26. Obiectio autem est propositio propositioni contraria. dif- 
fert autem a propositione, quoniam obiectio potest esse etiam in 
parte, propositio vero aut omnino non potest, aut saltem non in 
universalibus syllogismis. obiicitur autem bifariam et m duabns b 
figuris, bifariam quidem, quia omnis obiectio vel est universalis vel 
in parte, in duabus autem figuris, quoniam afferuntur obiectiones 
oppositae propositioni: opposita vero in prima et tertia tantum 
figura concluduntur. nam cuin quis omni inesse sibi concedipostn- 
laverit, obiicimus vel quod nulli inest vel quod cuidam non inest. 
ex his autem illud, nulli inesse, ex prima figura ducitur; hoc, cui- 
dam non inesse, ex postrema. utputa esto to a unam esse scien- 
tiam; ubi (3, contraria. ergo cum quis proposuerit unam esse con- 10 
trariorum scientiam, obiicitur vel quod omnino non est eadem 
scientia oppositoram , contraria vero sunt opposita, adeo ut fiat 
prima figura; vel quod noti et ignoti non est una scientia. atque 
haec est tertia jigura. nam de y, id est de noto et ignoto, vere di- 
citur ea esse contraria: sed unam esse eornm scientiam falsum esi. 
rursus itidem fit in privativa propositione. postulante enim aliquo 
sibi concedi non esse unam scientiam contrariorum, vel dicimus op- 
positorum esse eandem vel quorundam contrariorum, ut salubris 
et morbidi. omnium igitur esse unain obiicitur ex prima figura, 
quorandam ex tertia. simpliciter enim in omnibus disputationibus 
necesse est ut is qui universaliter obiicit, ad id quod universale est 20 
propositoram contradictionem iungat. utputa postulante aliquo sibi 
concedi non eandem esse scientiam contrariorum omnium, dicat op- 
positorum esse unam scientiam. sic autem necesse est esse prhnain 
figuram: medium enim fit quod est universale ad id quod proposi- 
tum fuit ab initio. qui autem in parte obiicit, necesse estutcontra- 
diclionem ei iungat, ad quod subiectum propositionis sit universale, 
veluti noti et ignoti non eandem esse scientiam: contraria namque 
sunt universalia ad haec, fitque tertia figura, qtiippe cum medium 
sit quod in 'parte accipitur, veluti notum et ignotum. ex quibns 






ANALYTICORUM PRIORUM II. 



cnhn licet concludere contrarhim, ex his etiam obiectiones dicere 

30 conamur. iccirco ex his solis liguris afferiinus obiectiones: in lus 
enim solis oppositi syllogismi exstruuntur, quandoqmdem in se- 
cunda non licebat concludere affirmative. praeterea etiamsi esset, 
tamen prolixiori oratione indigeret obiectio allata in secunda figura, 
ntputa si qms non concedat 10 a tw (3 inesse, quia to y non sit ei 
consequens. hoc enim per alias propositiones manifestuin est. non 
oportet autem obiectionem ad alia converti, sed continuo perspi- 
cuam habere alteram propositionem. ideoque signum ex hac sola 
fi°nra non est. considerandae autem sunt ctiam aliae obiectiones, 
veluti quae sumuntnr ex contrario et simili et eo quod est secun- 

70 dum opinionem. item considerandum est an obiectio particularis 
ex prima figura vel negativa ex media possit accipi. 

27. Verisimile autem et signuin non sunt idem. sed verisi- 
mile est propositio probabilis. quod enim pleruinque sciunt ita 
fierivel non fieri, aut esse aut non esse, hoc est verisimile, ut invi- 
dentes odisse aut amantes diligere. signum autem nihil aliud esse 
videtur quam propositio demonstrativa, aut necessaria aut proba- 
bilis. nam quo extante res extat, vel quo facto prius aut posterius 

10 res facta est, hoc est signum indicans rem factam esse aut extare. 
enthymema igitur est syllogismus ex verisimilibus vel signis. acci- 
pitnr autem signum tribus modis, quot et medium in figuris. vel 
enim ut in prima figura, vel ut in secunda, vel ut in tertia. utputa 
probare mulierem uterum ferre quia lac habet, ex prima figura 
est: medium enim est habere lac. esto, ubi a, uteruin ferre; to (3 
habere lac; mulier antem, ubi y. at sapientes esse viros probos 
quia Pittacus sit probus, per ultimain figuram concluditur. sit, 
nbi a, probum; nbi (3, sapientes; ubi y, Pittacus. verum est igitur 
et to a et to (3 ru y attribuere : sed alterum non dicunt, quia norunt, 

20 alterum accipiunt. mnlierem autem utemm gestare quia sit pallida, 
ad mediam figuram referri debet. cum enim uterum gestantibus 
consequens sit pallor, et hnic quoque consequens sit, probatum esse 
putant eam utemm gestare. esto pallidnm, ubi a; gestare uterum, 
ubi (3 ; mulier, ubi y. si igitur una propositio dicta fuerit, fit tantum 
signum. quodsi et altera sit assumpta, fit syllogismus. utputa Pit- 
tacum esse liberalem, quoniam ambitiosi sunt liberales, Pittacus 
autem est ambitiosus. rursus sapientes esse viros bonos, quia Pit- 
tacus est vir bonus, sed et sapiens. sic igitur fiunt syllogismi. ve- 

30 ram qui fit in prima figura, est insolubilis, si verus sit: universalis 
enim est. qui vero fit in postrema, solvi potest, etiamsi condusio 
vera sit, quia syllogismus non est universalis, nec ad rem. non enim 
si Pittacus est vir probus, necesse est propterea etiain alios sapientes 



esse probos. qui vero fit in media figura, semper et omnino solvi 
potest: nunquam enim fit syllogismus, cum tennini ita se habent. 
non enim si uteram ferens est pallida, atque haec est pallida, con- 
tinuo necesse est hanc uterum ferre. verum igitur inerit in omni- 
bus figuris: sed habent eas differentias quae dictae snnt. aut igitur 
sic dividendum est signum: ex his autem tecmerium sive indicium b 
accipi debet, quod estmedium: indicium eniin aiunt esse quod scire 
facit; medium vero maxime tale est. aut quae ex extremis suinun- 
tur, signa vocari debent, quod vero ex medio, indicium : nain maxime 
probabile et maxime veruin est quod per primain figurain probat. 
natnra autem coniici potest, si quis concedat naturales affectiones 
simul immutare corpus et animam: fortasse enim quimusicam didi- 
cit, mutatus est animo: at ex iis quae natura nobis insunt, non est 10 
haec affectio, sed aliae potius, ut irae et cupiditates, quae in natu- 
ralibus motionibus numerantur. si igitur hoc conces.sum fuerit, et 
unum uiuus affectionis signum esse, et accipere possimus propriam 
cuiusque generis affectionein etsignum, certe poterhnus naturam 
coniicere. nam si alicui generi individuo inest propria affectio, ut 
leonibus fortitudo, necesse est esse etiam aliquod signum : invicem 
enim compati suppositum est. atque hoc esto magnas extremitates 
habere; quod contingit aliis quoque generibus non totis inesse. 
signum enim ita proprium est, quoniam affectio est propria totius 
generis, non propria solius, quemadmodum loqui soliti sumus. 20 
idem igitur inerit etiam in alio genere; et homo erit fortis, et aliud 
quodpiam animal. habebit igitur illud signum, quoniam unum erat 
unius affectionis signum. si igitur haec sunt, et poterinius huius- 
modi signa colligere in his animalibus quae unam tantum affectione 
propriam habent (unaquaeque autem affectio suum habet signum, 
quandoquidem unum signum habere necesse est), poterimus natu- 
ram coniectare. sin totum genus duas habeat proprietates, ut leo 
fortitudinem et liberalitatem , quomodo cognoscemus utrum ex 
signis illis proprie consequentibus sit utrius affectionis signum? an 
si cuidam alii non toti ambo insint, et in quibus non totis utrumque 
inest, cum unum habet, alterum non item? nam si est fortis non 30 
liberalis, habet autem lioc ex duobus signis, apparet etiam in leone 
hoc esse signum fortitudinis. est autem naturae coniectio in prima 
figura, eo quod medium reciprocatur cum primo extremo, et supe- 
rat tertium, neque cum eo reciprocatur. utputa esto fortiludo to a; 
magnae extremitates , ubi (3; to y autem leo. igitur cui to y inest, 
ei to (3 omni, sed et aliis inest. cui aut.em inest to (3, ei to a inest 
omni, nec pluribus , sed convertitur : alioquin non erit unum unius 
affectionis signum. 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



71 \_/mnis doctrina et omnis disciplina dianoetica fit ex antecedente 
cognitione. hoc autem perspicuum erit, si omnes considerentur: 
nam et mathematicae scientiae hoc modo comparantnr, et cetera- 
ruin artium unaquaeque. similiter autem se res habet et in ratio- 
nibus, tam quae syllogismis fiunt quam quae inductione: ambae 
namque ex praecognitis docent, illae quidem accipientes quasi ab 
intelligentibus, hae vero probantes universale ex eo quod particu- 
lare est manifestum. eodem modo etiam oratoriae rationes persua- 

10 dent: ant enim persuadent exemplis, quae sunt inductiqnes, aut 
enthymematibus, quae sunt syllogisini. dupliciter autem necesse 
est praenoscere. nam alias quod sit praesumere necesse est; alias 
qnid sit quod dicitur, intelligere oportet; alias utrumque. utputa 
illud, vere qnodvis aut affirmari aut negari, quod sit, praesumi de- 
bet, trianguli vero hanc esse significationem: unitatem autein utro- 
qne modo praenoscere oportet, id est et quid significet et quod 
sit, quia non similiter hornm unumquodque est nobis'inanifestum. 



licet autem nt qnis notum faciat qnacdam prius notificans, quorun- 
dam autem simul accipiens cognitionem, ut eoruin quae continen- 
tur sub universalibus, quorum habet cognitionem. nam omnem 
triangulum habere angulos aequales duobus rectis praenovit: hunc 
vero qui est in semicirculo, esse triangulum, simul ac induxit, notum 20 
fecit. quaedam enim hoc modo discuntur, neque extremuin per 
medium notificatur, nempe quaecunque singularia sunt nec de ullo 
subiecto dicuntur. at prinsquam induxerit aut acceperit syllogis- 
mum, aliqno modo fortasse fatendum est eum scire, alio modo non 
item. quod enim simpliciter nesciebat an esset, quomodo illud 
habere tres angulos aequales duobus rectis simpliciter sciret? sed 
manifestuin est eum ita scire, quia universale scit, simpliciter autem 
nescire. sin minus, ea dubitatio accidet quae est in Menone, quo- 30 
niam aut nihil discet aut quae novit. non enim ita dicendum est 
ut quidam solvere conantur. scisne omnein numeruin binarium 
esse parem, an nescis? illo autem se scire dicente, proferebant 






ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



39 



binarium quendam qtiem ille non putabat esse, proiiule nec putabat 
esse parem. solvunt enim dicentes non omnem Linariuni se scire 
b parem esse , sed eum quem sciunt esse binarium. atqui sciunt id 
cuius demonstrationem habent et cuius demonstrationem accepe- 
runt: acceperunt autem non omnis quem scirent esse triangulum 
aut numerum, sed simpliciter de omni numero aut triangulo. nulla 
enim propositio accipitur talis, quem tu scis esse numerum, aut 
quod tu scis esse rectilineum: sed de omni. yerum nihil (puto) 
prohibet, quod quis discit, eum aliquo modo scire, aliquo modo 
ignorare : non enim absurdum est, si quodammodo novit quod 
discit, sed si ita novit veluti qua discit et quomodo discit. 

2. Scire autem putamus unamquamque rem simpliciter, non 

10 sophistico modo, id est ex accidenti, cum putamus causam cogno- 
scere propter quam res est, eius rei causam esse, nec posse eain 
aliter se habere. constat igitur tale quippiam esse ipsum scire. 
iiam et qui nesciunt et qui sciunt, illi quidem putant se ita habere, 
bi vero qui sciunt, etiam habent. quapropter id cuius simpliciter 
est scientia, non potest aliter se habere. au igitur sit etiam alius 
sciendi modus, postea dicemus: sed scire dicimus etiam per demon- 
strationem cognoscere. demonstrationem autem voco syllogismum 
scientialem. scientialem appello secundum quem , eo quod ipsum 

eo habemus, scimus. si igitur scire est, ut posuimus, necesse est etiam 
demonstrativam scientiam ex veris esse et primis et immediatis et 
notioribus et prioribus et causis conclusionis. sic enim erunt etiam 
principia propria eius quod deinonstratur. nam syllogismus quidem 
erit etiam sine his; demonstratio vero non erit, quia non efficiet 
scientiam. vera igitur esse oportet, quia quod non est, sciri nequit, 
veluti diametrum habere communem cum Iatere mensuram. ex 
primis autein indemonstrabilibus: nam alioqui nesciret, non habens 
eorum demonstrationem, quia scire ea quorum est demonstratio, 
non ex accidente, nihil aliud est quam habere demonstrationem. 

30 causas vero et notiora esse oportet et priora, causas quidem, quia 
tunc scimus cum causam coguosciinus; et priora, quia sunt causae; 
et praecognita non solum altero modo, quia intelligatur quid signi- 
ficent, sed etiam quia cognoscatur ea vera esse. priora autem et 
notiora sunt duobus modis. non enim idem est prius natura et 

72 prius quod ad nos, neque notius natura et notius nobis. quod ad 
nos, priora et notiora appello ea quae sunt propinquiora sensui; 
simpliciter autein priora etnotiora, quae longius absunt. ac longius 
quidem absunt quae sunt maxhne universalia, proxima vero sunt 
singularia. atque haec sibi invicem opponuntur. ex primis autem 
est quod est ex principiis propriis. idem enim voco primum et 
principium. principium autem demonstrationis est propositio im- 
mediata. immediata vero est qua non est alia prior. propositio 
autem est enuntiationis altera pars, unum de uno, dialectica quidem 

10 quae utrumvis aeque sumit, demonstrativa vero quae definite sumit 
alterum esse verum. enuntiatio est contradictionis utravis pars. con- 
tradictio est oppositio medio carens per se. partium contradictionis 
ea quae significat aliqnid de aliquo , est affirmatio ; quae aliquid ab 
aliquo, negatio. ex immediatis autem principiis syllogisticis thesim 
seu positionem appello eam quam non licet deinonstrare, nec ne- 
cesse est eum habere qui discere aliquid velit. eam vero quam ne- 
cesse est eum habere qui discere quidvis debeat, voco axioma. sunt 
enim quaedam eiusmodi; et potissimum in his appellandis soliti su- 
mus hoc nomine uti. ex positionibus vero ea quae utrainvis contra- 

eo dictionis partein accipit, veluti esse aliquid aut non esse aliquid, est 
hypothesis sive suppositio: at quae hoc vacat, definitio appellatur. 
definitio namque est quidein thesis: poniteniin arithineticus unita- 
tem id esse quod est individuum secundum quantitatein : non tamen 
est hypothesis : nam quid sit unitas, et esse unitatein, non idem est. 
qma vero ob id credeje et scire rem oportet, quod talis habetur 
syllogismus quem vocamus demonstrationem, hic autem est eo quod 
haec sunt ex quibns syllogismus constat, propterea necesse est non 
solum praenoscere prima aut omnia aut qnaedam, sed etiam magis. 
semper enim id magis tale est, propter quod unumquodque est tale, 

30 ut puta id magis dilectum est propter quod diligimus. quocirca si 
propter prima scimus et credimus, illa quoque scimus et crediinus 
magis, quia per illa scimus et credimus etiam posteriora. fieri 



autem nequit ut magis quam ea quae novit, credat aliquis quae 
ueque scit, neque melius affectus est quam si sciret. hoc tamen 
accidet, nisi per demonstrationem credens praenoverit, quia ne- 
cesse est maiorem fidem habere principiis aut omnibus aut quibus- 
dam quam conclusioni. non sohnn autem oportet eum , qui habi- 
turus est scientiam per demonstrationem, magis principia cogno- 
scere et magis eis credere quam rei demonstratae ; sed neque aliud b 
ei credibilius esse neque notius quam principiis opposita, ex quibus 
ent syllogismus contrariae deceptionis, siquidem opus est ut qui 
simpliciter scit, labi et errare nequeat. 

3. Quibusdam igitur, quoniam oportet prima scire, non vide- 
tur scientia esse; aliis videtur quidem esse, sed omnium esse de- 
monstrationes. quorum neutrum est veram aut necessarium. nam 
qui supponunt non esse omnino scire, hi censent in infinitum de- 
duci, utpote cum non cognoscantur posteriora per priora, qxiorum to 
non sunt prima, recte dicentes; quoniam impossibile est infinita 
percurrere. si vero statur et sunt principia, haec esse ignota, cum 
demonstratio eorum non sit; quod quidem solum aiunt esse scire. 
quodsi non licet prima cognoscere, ne illa quidem quae ex his ef- 
ficiuntur, sciri posse simpliciter et proprie, sed sub condicione si 
illa sunt. alu vero, quod ad ipsum scire, consentiunt: tantum enim 
per demonstrationem esse. verum quo minus omnium sit demon- 
stratio , nihil vetare : posse eniin circulo fieri demonstrationem et 
omnia ex se invicem probari. nos vero dicimus nec omnem scien- 
tiam esse demonstrativam, sed.ea quae medio vacant, sciri sine de- 20 
monstratione. atque hoc necessarium esse constat: nam si necesse 
est ut sciantur priora et ea ex quibus demonstratio constat, et con- 
sistitur tandem in iis quae medio carent, certenecesse esthaec esse 
indemonstrabilia. haec igitur ita diciinus : nec solum esse scientiam, 
sed etiam principium quoddam scientiae, quo terminos cognosci- 
mus. circulo autem non posse demonstrari simpliciter manifestmn 
est, siquidem ex prioribus oportet demonstrationem constare ac 
notioribus. fieri enim nequit ut eadem iisdein simul priora et poste- 
riora sint, nisi diverso modo, veluti alia quod ad nos, alia siuipli- 
citer, quomodo inductio notum facit. quodsi ita est, non est recte 30 
definitum scire simpliciter, sed est duplex: aut non simpliciter est 
altera demonstratio , quae scilicet fit ex notioribus nobis. accidit 
autem iis qui asserunt circulo demonstrationem esse, non solum 
quod nunc dictum est, sed etiam ut nihil aliud dicant quam hoc 
esse si hoc sit: sic autem facile est omnia demonstrare. constat 
autem hoc*accidere tribus terminis positis. nihil enim refert utrum 
quis per multos an per paucos demonstrationem reflecti dicat, nec 
utrum per paucos an per duos. quotiescunque enim, cum est to a, 
necessario estTo0, et cuin est hoc, necessario estroy, cum sitTo' a, 
erit to y. si igitur cum 10 a est, necesse est to esse, cum autem 
hoc sit, to a esse (hoc enim erat circulo demonstrare), ponatur 73 
to a, ubi erat to y. illa igitur oratio, cum sit to* 0, esse 10 a, per- 
inde valet ac si dicatur esse to y. haec autem probat, cuuito a sit, 
to y esse : to y autem est idem quod to' a. quare accidit ut qui cir- 
culo aiunt esse demonstrationem, nihil aliud dicant quam, si to a 
est, to a esse. sic autem omnia demonstrari facile possunt. immo 
ne fieri quidem hoc potest, nisi in iis quae sese mutuo consequun- 
tur, ut propria. uno igitur posito, ostensum est nunquam aliud 
quicquam necessario effici. uno inquam termino aut una thesi po- 
sita. minimum autem ex duobus thesibus primis potest aliquid col- io 
ligi , siquidem etiam ratiocinari licet. si igitur to a rw et t£ y 
consequens sit, et haec sibi invicem ac tw a, sic sane ex se invicem 
probari possunt omnia postulata in prima figura, ut demonstratum 
est in libris de syllogismo. sed et illud ibi ostensum fuit, in aliis 
figuris aut non fieri syllogismum aut non de acceptis. quae vero 
non reciprocantur, neutiquam posse demonstrari circulo. quocirca 
cum pauca talia sint in deinonstrationibus, apparetvanum quiddam 
esse et impossibile, si quis mutuam et reciprocam demonstrationem 
esse ideoque omnia demonstrari posse dicat. 20 

4. Quia vero non potest aliter se habere id cuius est scientia 
simpliciter, necessarium utique erit, quod cadit sub scientiam de- 
monstrativam. demonstrativa autem est quam ideo habemus, quia 
habemus demonstrationem : demonstratio igitur est syllogismus ex 



40 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



necessariis. accipiendum igitur est ex quibus et qualibus proposi- 
tionibus demonstrationes constent. sed piimum definiamus quid 
Tocemus de omni, et quid per se, et quid universale. de omni lgt- 
tur id appello quod non in aliquo est, in aliquo non est, nec mter- 

30 dum est, interdum non est. utputa si de omni bomine dicitur ani- 
uial: si vere dicitur bunc esse bominein, vere dicetur etiam esse 
animal. et si nunc alterum est verum, alteruin quoque similiter est 
verum. et si in omni linea est punctum , eadem est ratio. huius 
autem rei signum est, quoniain ita obiiciinus, cum velut de omni 
iuterrogamur, vel quod alicui non inest vel quod interdum non in- 
est. per se autem voco quaecunque insunt in attributione decla- 
rante quid est, ut triangulo inest linea et lineae punctmn: essentia 
namque ipsorum ex his est, atque haec insunt in oratione dicente 
quid sit. item ea quae attributis suis insunt in oratione declarante 
quid sit, ut reetuin et curvum inest lineae, et impar ac par numero, 
b nec non primuin et compositum, item aequilaterum et altera parte 
longius. atque his omnibus inest in oratione quid sit dicente, illic 
quidem linea, hic vero numerus. similiter et in aliis ea quae sunt 
eiusmodi, singulis per se inesse dico. quae vero neutro modo in- 
sunt, voco accidentia, ut musicum aut album inest animali. prae- 
terea per se appello quod non dicitur de ullo alio subiecto, utam- 
bulans, cum aliud quiddam sit, ambulans est et album. substantia 
vero et quaecunque hoc aliquid significant, non aliud quiddam sunt 
quam id quod sunt. quae igitur de subiecto non dicuntur, per se, 

10 quae vero de subiecto dicuntur, accidentia voco. alio praeterea 
modo, quod propter se inest unicuique, per se est, quodnon prop- 
ter se, accidens, ut si ambulante aliquo fulguravit, accidens est: 
non enim propter ambulationem fulguravit, sed dicimus, hoc acci- 
dit. si vero propter se, per se inest. ut si quis iugulatus interiit, 
et per iugulationein, quoniam ideo periit quia iugulatus est, non 
autein accidit iugulatiun interire. quae igitur iri iis quae simpliciter 
cadunt s.ub scientiain, dicuntur per se, ita ut ipsa insint attributis 
ant ipsis attributa, cum propter se sunt, tum ex necessitate. non 

20 enim accidit non inesse aut simpliciter aut opposita, ut lineae rec- 
tum vel inflexum, et numero impar vel par. nam contrarium est 
aut privatio aut contradictio in eodem genere, ut par est quod non 
est impar, in numeris qua consequitur. quare si necesse est affir- 
mare vel negare, necesse est etiam ea quae sunt per se, inesse. 
ergo de omni et per se definita sint hoc modo. universale autem 
toco quod et omni inest, et per se, et qua id ipsum est. apparet 
igitur, quaecunque sunt universalia, necessario inesse rebus. per se 

30 autem et qua ipsum idein sunt. utputa per se lineae inestpunctum 
et rectum, quia inest, qua linea est. item triangulo, qua est trian- 
gulum, insunt duo recti, quia per se triangulum est aequale duobus 
rectis. iam vero universale tunc inest, cum de quovis et primo de- 
monstratur. exeinpli causa, duos rectos habere nec figurae inest 
universaliter , quanquain licet de figura demonstrare quod duos 
rectos habet, sed non de quavis figura; nec utitur quavis figura is 
qui demonstrat. nam quadratum est quidem figura, non tamen ha- 
bet angulos aequales duobus rectis. quodlibet vero isosceles habet 
angulos aequales duobus rectis, sed non primuin, cum triangulum 
prius id habeat. quod igitnr omne et priinum ostenditur duos an- 

74 gulos rectos aut quodvis aliiid habere, huic prhno inest universali- 
ter; ac demonstratio per se est huius universalis: aliorum autem 
modo qnodam, non per se; neque isoscelis est universaliter , sed 
latius patet quam isosceles. 

5. Non est autem ignorandum saepe accidere ut peccetur, 
nec sit, quod demonstratur, primum universale, qua videtur de- 
monstrari universale primum. sic autem fallimur, cum aut nihil 
licet accipere superius praeter singulare vel singularia; aut licet 
quidem, sed id nomine caret in rebus specie differentibus; aut est 

io ut in parte totum in quo demonstratur: particularibus enim inerit 
demonstratio, et erit de omni, non tamen erit demonstratio huius 
primi universalis. dico autem demonstrationem esse huius primi 
qua est hoc, quando est huius primi universalis. si quis igitur osten- 
derit rectas non concurrere, videri possit huius esse demonstratio 
proprie, quoniam haec affectio est in omnibus rectis. non est autem 
proprie demonstratio , siquidem id fit non quia sunt ita aequales, 



sed qna sunt quomodocunque aequales. et si aliud triangulum non 
esset quam isosceles, qua isosceles, videretur inesse. et proportio 
commutata videbatur inesse qua sunt numeri et qua lineae et qua 20 
solida et qua tempora, sicut ostendebatur aliquando separathn, 
cuin de omnibus una demonstratione probari possit. sed quoniam 
haec omnia, numeri, longitudines, tempora, solida, ita sunt unum 
ut nominatum quippiam non sint, ac specie differunt inter se, ic- 
circo separatim accipiebantur. nunc vero universaliter deinonstra- 
tur. non enim haec affectio inest lineis qua sunt lineae, et numeri^ 
qua sunt numeri, sed qua sunt hoc quod supponunt esse univer- 
sale. proinde et si quis singillatim ostenderit una aut altera de- 
monstratione unumquodque triangulum habere duos rectos, aequi- 
laterum inquam separatim et scalenum et isosceles, is nondum no- 
vit ipsum triangulum esse aequale duobus rectis, nisi sophistico 
modo ; juec universaliter triangulum , licet nullum praeter haec sit 
aliud triangulum. non enim qua triangulum, novit; nec omne tri- 30 
angulum, uisi secundum numeruin: secundum formam vero non 
omne, etsi nullum est quod non cognoscat. quando igitur non no- 
vit universaliter, et quando novit simpliciter? manifestum est quod, 
si eadem sit essentia trianguli et aequilateri aut cuiusvis aut omnium, 
universaliter novit; si vero non idem sint sed diversa, et insit illa af- 
fectio triangulo qua est triangulum, non novit. utrum autem inest 
qua triangulum an qua isosceles? et quando ratione huius prhni inest 
aliis? et universaliter cuiusnam est demonstratio? tunc sane cum 
aliis ablatis nibilominus inerit huic primo de quo deinonstratum 
est. ut isosceli aeneo triangulo inerunt duo recti : sed et his ablatis 
aeneum esse et isosceles esse, nihilo minus inerit eadem affectio. b 
atqui non inerit sublata figura vel termino. sed non his primis 
sublatis tollitur. qno igitur primo sublato affectio tollitur? siqui- 
dem triangulo, ratione huius inest etiam aliis, et huius uuiversaliter 
est demonstratio, 

6. Si igitur est demonstrativa scientia ex necessariis principiis 
(quod enim scitur, non potest aliter se habere), quae autem per se 
rebus insunt, necessaria sunt (alia namque insunt in attributione 
quid est; alia vero sunt, in quorum quidditate insunt subiecta, qui- 
bus ita attribuuntur ut necesse sit alterum oppositorum inesse), 10 
perspicuum est demonstrativum syllogismmn ex huiuscemodi pro- 
positionibus constare. quidvis enim vel ita inest vel ex accidenti: 
accidentia vero non sunt necessaria. aut igitur ita dicendum est, 
aut hoc principio posito demonstrationem esse rem necessariam, 
et si demonstratum est, non posse rem aliter se habere : ex neces- 
sariis igitur oportet esse syllogismum illum. nam ex veris fieri 
potest ut etiam»non demonstrans ratiocinetur; ex necessariis autem 
non potest quispiam ratiocinari praeter eum qui demonstrat: boc 
eniin iam demonstrationis est proprium. hoc autem signum osten- 
dit demonstrationem constare ex propositionibus necessariis, quo- 
niam adversus eos qui se deinonstrare putant, ita obiicimus, non 20 
esse necesse, sive existimemus fieri posse ut res aliter se habeat, 
sive disputationis causa. ex his constat stultos esse eos qui pntant 
se recte accipere principia, si propositio sit probabilis et vera; ut 
sophistae hanc propositionem accipiunt, scire est scientiam habere. 
non enim id est principium, quod est probabile aut non probabile, 
sed quod est primum ex eo genere de quo demonstratur; necpro- 
prium est quicquid verum est. quod autem syllogismum illum opor- 
teat esse ex necessariis, hinc etiam apparet. nam si ignorans ratio- 
nem cur res sit, cum sit eius rei demonstratio, non est sciens, fac 
to a de y necessario dici, to (3 autem, medium per quod demon- 30 
stratum fuit, non esse ex necessitate: certe non novit cur res sit, 
quoniam hoc non est propter illud medium, quandoquidem accidit 
illud non esse, conclusio vero est necessaria. praeterea si quis 
nunc non novit, cum rationem habeat si^que salvus re salva, nec 
sit oblitus, is ne antea qiridem cognoscebat. sed interire medium 
potest, si necessarium non sit. quare habebit rationem, et erit sal- 
vus re salva, nec tamen novit. ergo ne antea quidem cognoscebat 
quodsi medium non interiit, Sed fieri potest utintereat, id quod ac- 
cidit, erit possibile et contingens. sed fieri nequit ut qui ita affectus 
est cognoscat. cum igitur conclusio est necessaria, nihil prohibet 75 
quo minus non necessaiium sit medium per quod demonstratura 



* 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



41 



est, quia necessarium potest etiam ex non necessariis concludi, 
quemadmodum et verum ex non veris. cum autem medium est 
necessarium, etiam conclusio est necessaria, sicut ex veris verum 
«emper colligitur. dicatur eniin necessario to a de (3, atque hoc 
de y: necesse est igitur etiam to a tw y inesse. cum autem non 
necessaria est conclusio, fieri nequit ut medium sit necessarium. 

10 finge namque to a iw y non ex necessitate inesse, verum tu (3, 
atque hoc tw y inesse ex necessitate. ergo etiain io a iZy ex ne- 
cessitate iuerit: sed non ita esse supponebatur. quoniam igitur 
quod per demonstrationem quispiam scit, necessario inesse oportct, 
per medium quoque necessarium demonstrationem haberi oportere 
constat. alioquin neque sciet cur nec quod necesse sit illud esse; 
sed vel putabit se scire, cum nesciat, nempe si acceperit quasi ne- 
cessarium quod non est necessariuin ; aut ne putabit quidem scire, 
sive per media sciat quod est, sive per immediata sciat quamobrem 
sit. accidentiuin vero quae non sunt per se, quomodo definita fue- 
runt ea quae sunt per se, non est scientia demonstrativa, quia non 

20 potest necessario probari conclusio, quandoquidem accidens potest 
non inesse: de tali enim accidente loqnor. atqui dubitabit fortasse 
quispiam, quare haec interrogare de his oporteat, nisi necesse sit 
conclusionem esse? nihil enim refert, si quis, cum quaevis interro- 
gaverit, postea dicat conclusionem. sed oportet interrogare non 
quasi hoc quod concluditur, necessarium sit propter ea quae inter- 
rogata fuerunt, sed quia necesse est ut hoc quoque dicat qui illa 
dicit, et vere dicat, si ea vera sint. quia vero necessario insunt in 
unoquoque genere quaecunque insunt per se, et qua est unumquod- 

30 que, apparet de his quae per se insunt, atque ex his esse demon- 
strationes quae scientiam pariunt. accidentia namque non sunt ne- 
cessaria. quocirca non necesse est scire cur sit res quae concludi- 
tur, ne tum quidem si illa semper sit, non autem per se. cuiusmodi 
sunt syllogismi a signis ducti. nam quod est per se, non per se 
sciet, nec quamobrem sit. scire autein quamobrem res sit, nihil 
aliud est quam per causam scire. per se igitur oportet et medium 
tertio et primum medio inesse. 

7. Non licet igitur ex alio genere in aliud migrantem demon- 
strare, utputa non licet arithmeticae probare problema geometri- 
cum. tria namque sunt qnae in demonstrationibus spectantur. pri- 
muin conclusio quae demonstratur, id est quod alicui generi per se 
inest. alterum axiomata: axiomata autem sunt ex quibus demon- 
* stratio conficitur. tertium est genus subiectum, cuius affectiones et 
per se accidentia demonstratio declarat. ex quibus igttur demon- 
stratio constat, ea possunt eadem esse; quarum autem scieritiarum 
genus est diversum, ut arithmeticae et geometriae, in hisfnon licet 
arithmeticam demonstrationem accommodare ad ea quae magnitu- 
dinibus accidunt, nisi magnitudines numeri sint. hoc autem quo- 
modo accidat in quibusdam, postea dicetur. sed arithmetica de- 
monstratio semper habet genus circa quod demonstratio versatur; 
et aliae similiter. quare aut simpliciter necesse est idem esse genus, 

to aut quodam modo, si futurum est ut deinonstratio transferatur. alio- 
qiiin id fieri non posse constat, quoniam ex eodem genere necesse 
est et extrema et media esse, quandoqnidem, nisi sint per se, acci- 
dentia erunt. iccirco geometriae non licet demonstrare contrario- 
mm unam esse scientiam, sed nec duos cnbos cubum facere. nec 
nlli alii scientiae licet demonstrare problema alterius scientiae, iis 
exceptis quae ita sunt affecta inter se ut alterum sub altero conti- 
neatur, quomodo optica probleinata ad geometriam et harmonica 
ad arithineticam refemntur. ne id qnidem ad geometriam pertinet, 
si quid inest lineis non qua lineae sunt, et qua ex propriis principiis 
constant, veluti si linea recta sit lineamm pulcherrima aut circum- 

20 ductae contraria. non enim proprii generis, sed cominunis cuiusdam 
ratione lineis haec insunt. 

8. Perspicuuin quoque est, si propositiones sunt universales 
ex quibus syllogismus ille constat, necesse esse ut aetema sit etiam 
conclusio huiuscemodi demonstrationis, et ut simpliciter dicam, 
ipsius demonstrationis. non est igitur demonstratio rerum caduca- 
rum, nec scientia absolute, sed tanquam per accidens, quia non est 
ipsius universalis, sed interdum et quodam modo. cum autem talis 
sit, necesse est saltem alteram propositionein non universalem esse 



etcaducam, caducam quidem, quia conclusio qnoque erit, si sit 
utraque propositio; non universalem autem, quoniam aliud erit 
aliud non erit cx iis de quibus dicitur. quare non licet concludere 30 
xiniversaliter, sed quod nunc ita res se habeat. similiter se res habet 
m definitionibus, quia definitio vel est principium demonstrationis, 
Vel demonstratio positione terminorum differens, vel conclusio 
quaedam deinonstrationis. eorum autejn quae saepe hunt, demon- 
strationes et scientias, ut lunae defectionis, perspicuum est, qua 
tales sunt, semper esse; qua vero non semper sunt, in parte esse. 
quod autem de lunae defectione dixi, idem in ceteris similibus re- 
bus intelligi debet. 

9. Cum autem perspicuum sit fieri non posse nt unumqnod- 
que demonstretur nisi ex suis principiis, si res quae probatur sub- 
iecto insit, qua subiectum est illud ipsum quod est, certe eam rem 
scire non est hoc, si ex veris et indemonstrabilibus atque immedia- 
tis probatum fuerit. fieri enim potest ut ita probetur, quemadmo- 
dum Bryso tetragonismum. etenim huiuscemodi rationes probant 
per commune quippiam, quod et alteri rei inerit. iccirco aliis quo- 
que non eiusdem generis rebus hae rationes aptantur. itaque non 76 
qua est illud scit, sed ex accidenti : alioqui demonstratio non apta- 
retur etiam alii generi. unuinquodque autem scimus non ex acci- 
dente, cum secundum illud cognoscimus secundum quod inest, ex 
principiis, quae illius, qua illud ipsum est, principia sunt. exempli 
causa, duobus rectis aequales angulos habere tunc scimus, quando, 
cui per se inest quod dictum est, cognoscimus ex principiis huius. 
quare si et illud per se inest ei cui inest, necesse est medium in 
eadein syngenia esse. sin minus, at certe ita erit ut cum probantur \o 
problemata harmonica per principium arithmeticuin. quae autem 
sunt eiusmodi, etsi itidem demonstrantur, tamen differunt. quod 
enim sit, est alterius scientiae, quia subiectum genus est diversum; 
cur autem sit, est scientiae superioris, cuius per se affectiones sunt. 
quare ex his etiam perspicuum est non posse demonstrari unum- 
quodque siinpliciter, nisi ex propriis principiis. sed harum princi- 
pia habent aliquid commune. quodsi perspicuum hoc est, perspi- 
cuum quoque est non posse cuiusque propria principia demonstrari, 
quoniam illa erunt omnium principia et eoram scientia erit omnium 
domina. etenim magis scit qui ex superioribus causis novit: ex 
prioribus enim novit, cum ex iis novit quae non sunt effecta, sed 20 
tantum cansae. quare si magis novit, etiain maxime. et si scientia 
illa sit, et magis et maxime scientia est. demonstratio vero non 
aptatur ad aliud genus, nisi, ut dictum est, geometricae ad opticas 
vel mechanicas et arithmeticae ad harmonicas. difficile autem est 
cognoscere an quispiam norit necne: difficile eniin est cognoscere 
utram ex cuiusque rei principiis sciamus an non. putamus autem 
scire, si modo ex veris et primis quibusdam propositionibus habea- 
mus syllogismum. sed non ita est, verum syngenea jirimis esse 30 
oportet. 

10. Principia vero in'quoque genere appello ea quae quod 
sint probari neqnit. quid igitur significent et prima, et quae ex his 
concluduntur, sumitur. quod autem principia sint, surnere, quod 
alia sint, probare necesse est. veluti quid sit unitas, aut quid rec- 
tum et triangulum. sed etiam unitatem et magnitudinem esse su- 
mere oportet, reliqua vero probare. ex iis autem quibus utuntur 
in demonstrativis scientiis, alia sunt propria cuiusque scientiae, alia 
communia. communia inquam secundum proportionem, quoniam 
unumquodque utile est, in quantum est in genere sub scientiam 
subiecto. propria sunt, ut lineam esse eiusmodi, et rectnm esse 
eiusmodi. communia, ut ab aequalibus aequalia si auferas, qnae 
relinquuntur, esse aequalia. sufficit autem horum nnumquodque, 
in quantum est in genere scientiae subiecto. idem enim faciet 
etiamsi non de omnibns geometra sumpserit, sed in magnitudini- h 
bus solis. arithmetico vero sufficiet si accipiatur in solis nuineris. 
sunt antem propria et quae sumuntur esse, circa quae scientia con- 
siderat ea quae insunt per se. verbi causa unitates esse arithmetica 
sumit, geometria vero puncta et lineas. nam haec sumunt esse et 
esse hoc. quae vero sunt hornm affectiones per se, quid earuin 
unaquaeque significet, accipiunt, ut arithmetica qnid impar vel par 
vel quadratmn vel cubus, geometria quid irrationale aut quid 



42 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



10 hiflecti aut concurrere. quod autem sit, demonstrant per commu- 
nia et per ea quae demonstrata fuerunt. itidemque facit astrologia. 
omnis enim deinonstrativa scientia circa tria est. horum duo sunt 
quae ponuntur esse, nempe genus, cuius per se affectiones scientia 
conteinplatur, et communia illa quae vocamus axiomata, ex quihus 
priinis demonstrant. tertium est affectiones; quarum quid quaeque 
significet, demonstrator accipit. sane scientiae nonnullae quo minus 
ex his quaedam despiciant, nihil vetat. utputa ahqua scientia non 
supponat genus esse, si liquido constet illud esse (non enim aeque 
manifestum est numerum esse atque calidum et frigidum)., neque 

£0 accipiat quid affectiones signihcent, si sint manifestae, quemadmo- 
dum ne communia quidem accipit quid significent, veluti quid signi- 
ficet aequalia ah aequalihus auferre, quia notum est. sed nihilo mi- 
nu« natura tria haec sunt, id est circa quod demonstrat, et quae de- 
inonstrat, et ex quibiis. non est autem suppositio nec postulatiim, 
id quod necesse est esse per se, et videri necesse est. non enim ad 
externum sennonem demonstratio pertinet, sed ad eum qui est in 
aniina, quia nec syllogisinus ad illum sed ad hunc pertinet. semper 
enim licet ohiicere adversus sermonem externum, sed adversus in- 
ternum sermonem non semper licet. quaecunque igitur, cum pro- 
bari possint, sumit ipse demonstrator sine probatione, haec si acci- 
piat probabilia discenti, supponit; et est non simpliciter suppositio, 

30 sed ad illum solum. si vero cum nulla insit opinio, aut etiam cum 
contraria insit, demonstrator sumat, idem postulat. eoque differunt 
suppositio, quae Graeco vocabulo hypothesis appellatur, et postu- 
latum. est enim postulatum, quod est subcontrarium discentis opi- 
nioni, quod cuin sit demonstrabile, aliquis sumit, eoque utitur non 
probato. definitiones igitur non sunt suppositiones, quia non dicunt 
esse aut non esse. verum in propositionibus suppositiones conti- 
nentur. definitiones vero tantum intelligi oportet. hoc autem non 
est suppositio, nisi quis et verbum audire suppositionem esse dixerit. 
sed illae sunt suppositiones, quibus positis, quia illae sunt, efficitur 
conclusio. neque geometra falsa supponit, ut nonnulli asserunt, qui 
non oportere inquiunt falso principio uti, geometram vero mentiri, 
dum pedalem ait esse lineam, quae non estpedalis, aut rectain eam 

77 quain descripsit, quae non est recta. at geometra nihil concludit 
ex eo quod sit haec linea quam ipse protulit, sed quod sunt ea 
quae hisce notis declarantur. praeterea postulatum suppositioque 
omiiis vel est ut totum vel ut in parte ; definitiones autein neutrum 
horum sunl. 

11. Species igitur esse aut unum quippiam praeter multanon 
necesse est, si demonstratio fuerit. sed necesse est ut vere dicatur 
esse unum de multis, quia non erit universale, nisi hoc sit: quodsi 
tiniversale non sit, medium non erit, proinde nec demonstratio. 
oportet igitur aliquid unum et idem in pluribus esse non homony- 

10 mnm. fieri autem non posse ut idem siinul aflinnetur et negetur, 
nulla sumit demoristratio , nisi oporteat etiam conclusionem sic 
jprobare. probatur autem , cum sumpttnn fuerit primuin de medio 
vere affirmari, non vere negari. meditim autem sumere esse etnon 
esse nihil refert; itidemque tertium. nam si concessum fuerit, de 
quo homo vere dicitur, quainvis non homo vere dicatur, si modo 
tamen hoino vere dicitur, eum esse animal, non autein non animal, 
prpfecto vere dicetur Calliam, etiain si non sit Callias, tamen esse 
animal, non aut?m non' animal. huius autem rei causa est, quia 

fio primum non solum de medio dicitur, sed etiam de alio, quippe 
quod est in multis. quocirca si inedium et id ipsum cst et non id 
ipsum, ad conclusionem nihil attinet. de quavis autem re affirma- 
tionein aut negationem veram esse, ea deinonstratio sumit quae 
ducit ad impossibile. atque haec axiomata non sumuntur semper 
universaliter, sed in quantum sufficit. sufficit autem quod sumitur 
in genere subiecto. dico autem in genere subiecto, ut circa quod 
genus demonstrationes affert, quemadmodum antea quoqtie diclum 
fuit. commtinicant autem inter se omnes scientiae secundum com- 
mimia. cominunia vero appello ea quibus utuntur tanquam ex his 
demonstrantes, non ea de quibus demonstrant, nec quod demon- 
slrant ac dialectica omnibus scientiis communis est. et si qua 

30 scientia umversaliter conalur probare communia principia, veluti 
de quacunque re veram esse affinnatiouem vel negationem, aut 



esse aequalia quae relinquuntur cum ah aeqnalihns aequalia dempta 
fuerint, aut alia eiusmodi. dialectica vero non est ita definitorum 
quorundain, neque unius cuiusdain generis. alioqui non interroga- 
ret: demonstranti nainque non licet interrogare, quia ex oppositi» 
non probatur idem, ut prohatum fuit in libris de syllogismo. 

12. Si vero idein est interrogatio syllogislica et propositio 
quae est altera pars contradictionis, propositiones autem sunt in 
quaqne scientia ex quibus constat syllogismus ille qui in qnaque 
scientia efficitur, erit utique interrogatio quaedam scientialis de his 
ex quibus fit syllogisinus in quaque scientia proprius. constat igitur 
non omnem interrogationem esse geometricam aut medicam. simi- 
liter autem se res habet etiam in aliis. sed eae demum sunt inter- 
rogationes geometricae, ex quibus vel probatur eorum quippiam b 
de qiuhns est geometria, vel quae ex iisdem principiis probantur 
ex quibus geometria, cuitismodi sunt optica problemata. similiter- 
que res se habet in aliis. ac de his quidem etiam disceptatio sub- 
eunda est ex geometricis priucipiis et conclusionibus. de principiis 
autein disceptatio subeunda non est geometrae qua est geometra. 
similiterque se res habet in aliis scientiis. neque igitur omni inter- 
rogatione quisque sciens est interrogandus, nec ad omnem interro- 
gationem respondere oportet de quavis re, sed ad ea quae illius 
scientiae, quam quisque tenet, finibus continentur. si quis vero sic 
disputet cnm geometra qua geometra est, apparet euin recte disptt- to 
tare, si ex his quippiam probet; sin minus, non recte. sed et ma- 
nifestum est eum non redarguere geometram, nisi per accidens» 
quocirca apud geometriae imperitos non est de geometria disse- 
rendum : latebit eniin vitiose disserens. similiter autein res se habet 
etiam in aliis scientiis. quia vero sunt quaedam geometricae inter- 
rogationes, suntne etiam non geometricae? et in quaque scientia, 
quae sunt secundum ignorantiam, secundnm qualem sunt geoine- 
tricae vel non geometricae? et utrum syllogismus secundum igno- 
rantiam est syllogismus constans ex oppositis, an paralogismus, se- 20 
cundum geometriam tamen? an ex alia arte, ut interrogatio musica 
est non geometrica de geometria; putare autein aequidistantes con- 
currere geoinetricum est quodammodo, et non geometricum alio 
modo? duplcx enim hoc est, quemadmodum arrhythmuin; etalte- 
rum quidem est non geometrictim, quia non hahet sicut arrhyth- 
mum, alterum vero, quia prave hahet. atque haec ignorantia, quae 
est ex huiusmodi principiis, est contraria scientiae. in mathematicia 
autem non aeque atque in disputationibus est paralogismus, quia 
meditim semper est duplex. etenim aliud de hoc omni, et hoc de 
alio omni dicitur. attributum vero non dicitur omne. haec autem 30 
licet quasi videre intelligentia. in disputationibus vero latet an 
omnis circulus sit figura. quodsi descripserit, manifestum est. qttid 
autein? carmina sunt circulus? apparet non esse. non oportet 
autem adversus id obiicere, si sit propositio inductiva. nam quem- 
admodum non est propositio quae non est in pluribus, quia non 
erit in omnibus (ex universalibtis autem propositionibus syllogis- 
mus ille constat), ita nec obiectionem esse constat. eaedem enim 
sunt propositiones et obiectiones. quam enim obiectionem quis- 
piam affert, haec potest fieri propositio vel demonstrativa vel dia- 
lectica. accidit autem ut nonnulli vitiose concludant, quoniam ac- 
cipiunt ea quae ambobus extremis consequentiasunt, ut et Caeneus 73 
facit concludens ignem gigni multiplici proportione, quia et ignis 
celeriter gignitur, ut ipse ait, et haec proportio. sic autem non est 
syllogisinus, sed si celerrimae proportioni consequens sit multiplex, 
ignique celerrima in motione proportio. interdum igitur non acci- 
dit ut concludatur ex iis qnae suinpta fuerunt; interdum vero con- 
tingit, sed non videtnr. quodsi non posset ex falsis verum probari, 
facilis esset resolutio, quia necessario converteretur. ponatur enim 
esse to a: cum autem hoc sit, haec qtioque sunt quae esse novi, 
veluti to f3. ex his igitur ostendam illud csse. magis autein con- fo 
vertnntur quae traduntur in matheinaticis, quia ntillum accidens 
accipiunt (immo hoc differunt ab iis de quibus disserilur) sed defi- 
nitiones. augentur autem non per media, sed quia assiimunt alia, 
nt to a de P, et hoc de y, rursus hoc de $, et hoc in infinitum. 
et in transversum, veluti to a ot de y et de e. utputa est numeitis 
tantus vel infinitus; hoc, ubi a; impar numerus tantus, ubi (3; 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



43 



20 numerus impar, 11LI y: est igitnr ro a de y. atque est par tantus 
numerus, ubi $ ■> par numerus, ubi e: est igitur to a de e. 

13. Scire autem qnod sitetcursit, differunt, primum quidem 
in eadem scientia. atque in hac bifariam, uno modo, si non ex im- 
mediatis efiiciatur syllogisinus , quia non accipitur prima causa: 
scientia vero cur res sit, per primain causam habetur. alio modo, 
si fiat quidem ex immediatis, at non ex causa, sed ex eo quod inter 
ea quae reciprocantur notius est. nihil enim prohibet quo minus 
inter ea quae sibi invicem attribunntur, notius sit interdum id quod 

*o non est causa. itaque ex hoc erit demonstratio. veluti quod pla- 
netae prope sunt ex eo demonstratur quod non scintillant. esto, 
ubiy, planetae; ubi (3, non scintillare; ubi a, prope esse. vere 
igitur to (3 dicitur de y, quia planetae non scintiliant. sed et to a 
de (3 , quia quod non scintillat, prope est. hoc autem sumptum sit 
per inductionem aut per sensuin. necesse est igitur to a to y inesse. 
quare demonstraturn est quod planetae prope sunt. hic igitur syllo- 
gismus non ostendit cur res sit, sed quod sit. non enim, quia scin- 
tillant, sunt prope, sed quia prope sunt, non scintillant. accidit 
etiam ut alterum per alterum probetur: et erit demonstratio do- 
* cens cur res sit. utputa esto to y planetae; ubi (3, prope esse; to « 
non scintillare. inest igitnr et to' pwy, et to a (id est non scin- 
tillare) rS (3. quare etiam xo a inest tw y. et est syllogismus osten- 
dens cur res sit, quia sumpta fuit priina cansa. rursus ut ostendunt 
lunam esse globosam per accretiones. etenim si quod ita augetur 
est globosum, augetur autem luna, perspicuuin est quod est globosa. 
fiic igitur factus est syllogismus ostendens quod res sit. at si e con- 
trario ponatur medium, erit syllogismus ostendens cur sit, quia non 
propter accretiones luna est globosa; sed quia est globosa, iccirco 

io suscipit accretiones huiusmodi. sit luna, ubi y; globosuin, ubi 8; 
accretio, ubi a. in quibus autein media non reciprocantur, idqne 
est notius quod non est causa, ostenditur quod sit, non cur sit. 
item in quibns medium extrinsecus ponitur. in his enim demon- 
«tratur quod sit, non cur sit, quia non dicitur causa. veluti cur non 
respirat paries? quia non est aniinal. eteniin si haec esset causa 
non respirandi, oporteret animal esse causain respirandi, ut si ne- 
gatio est causa cur non insit, affirmatio est causa cur insit. veluti 
si intemperies calidorum et frigidorum est causa non bene valendi, 

eo eorundem temperies est causa bene valendi. similiterque si aflir- 
matio est causa cur insit, negatio est causa cur non insit. in iis vero 
quae sic explicata sunt, non accidit quod dictum est: non enim omne 
animal respirat. fit autein syllogismus huiusmodi causae in niedia 
figura. ut esto to a animal; ubi (3, respirare; ubi y, paries. omni 
igltur (3 inest to a : quicquid enim respirat, est animal; nulli autem y : 
quare etiam to (3 inest nulli y. non igitur respirat paries. assiini- 
lantur autem huiusceinodi causae iis quae dicuntur per hyperbolen, 
id est superlationem. hoc autem est abscedendo medium illud di- 

30 cere, quod latius patet quam causa. quale est illud Anacharsidis, 
apud Scythas non esse tibicines, quia nec vites illic sint. ergo in 
eadein scienlia et secundum mediorum positionem hae differentiae 
aunt syllogismi docentis quod sit, et syllogismi docentis cur sit. 
alio autem modo differunt cur sit et quod sit, quia in diversis 
scientiis spectantur. eiusmodi vero sunt, quae ita sunt inter se af- 
fecta ut alterum sit sub altero. quemadmodum optica problemata 
affecta sunt ad geometriain, et mechanica ad stereometriam, etmu- 
sica ad arithmeticam, et phaenomena, id est apparentia, ad astro- 
logiam. fere autem synonymae sunt harum scientiarum nonnullae, 
ut astrologia dicitur et mathematica et nautica. item musica voca- 

79 tur tam mathematica quain ea quae spectatur secundum auditum. 
hic enhn scire quod sit, proprium est eoruin qrii sensus rationem 
habent, scire autem cur sit, mathematicoruin. hi namque habent 
causarum demonstrationes, ac saepe ignorant quod res sit, quem- 
admodum qui universale contemplantur, saepe quaedam particu- 
laria ignorant, quia non animadvertunt. haec autem sunt, quae- 
cunque cum aliud sint secundum essentiam, uluntur formis. etenim 
«cientiae matheinaticae circa formas versantur, quia res mathema- 
ticae non sunt m ullo subiecto. quamvis enim res geoinetricae in 
quopiam subiecto sint, non tamen qua geometricae, in subiecto 

10 sunt ut autem opticae ad geometriam, sic ad opticem affecta est 



alia scientia, veluti qnod tractatur de iride. scire enim quod sit, 
proprium est physici, cur sit, optici aut simpliciter aut ratione 
seientiae mathematicae. ex iis quoque scientiis quarum una non 
collocatur sub altera, multae sic se habent, veluti medicina sic af- 
fecta est ad geometriam. scire enim quod vulnera orbicularia tar- 
dius sanantur, proprium est medici; cur vero tardius sanentur, 
geometrae. 

14. Ex figuris autem prima est ad scientiam gignendam aptis- 
sima. nam mathematicae scientiae per hanc figuram demonstratio- 
nes afferunt, ut arithmetica et geometria et optice, etpene dixerim 20 
quaecunque considerant cur res sit. nam aut omnino aut plemm- 
que et in plerisque scientiis per hanc figuram efficitur syllo»ismus 
docens cur res sit. ideoque ob hoc etiam est ad scientiam gignen- 
dam haec figura accommodatissima: maxime enim ipsius scire pro- 
prium est, causam cur res sit contemplari. deinde scientia qua quid 
res sit cognoscitur, per hanc solam figuram potest investigari, quo- 
niain in media figura non fit attributivus syllogismus, scientia vero 
qua quid res sit cognoscitur, est scientia affirmationis. in ultima 
autem figura fit quidein syllogismus attributivus, at non universalis : 
ipsum vero quid est, in rerum universalium est nuraero. non enim 
homo est quadantenus animal bipes. insuper haec figura illis non 30 
indiget; illae autem per hanc densantur et augentur, donec ad im- 
mediata ventum sit. perspicuum igituf est primam figuram esse 
maxime propriam et accommodatam scientiae. 

15. Ut autein contingebat to aTw (3 inesse individue, sic etiam 
accidit non inesse. dico autem individue inesse aut non inesse, 
quia non est inter ipsa ullum medium. sic enim non continget ut 
secundum aliud insit vel non insit. cum igitur vel to x a vel to (3 in 
toto aliquo est, vel etiain ambo, fieri non potest ut to a t<2 (3 pri- 
mum non insit. sit enirn to a in toto y. ergo si to S non est in 
toto y (fieri enim potest ut to a sit in aliquo toto, to (3 autem in 
eo non sit), syllogismus erit quo concludetur non inesse to a tw (3. 
nam si oinni a inest to y ac nulli (3, consequens est ut nulli (3 insit b 
io a. similis ratio est, si to (3 sit in toto aliquo, velut in o\ etenim 
to & omni (3, nulli autem a inest. quare to a nulli (3 inerit, nt per 
syllogismum concluditur. eodem modo probabitur, si ambo in toto 
aliquo sint. posse autem fieri ut in qup toto est to a, non sit to (3, 
et rursus, in quo toto est to S, non sit to a, perspicuum est ex 
rerum classibus, quae inter se non permiscentur. nam si nihii 
eorum quae sunt in classe*a y &, attribuitur ulli eorum quae sunt 
in classe S e £, to a autem est in toto 0, re eiusdem classis, perspi- io 
cuum est to S non esse in 9: alioquin permiscerentur classes. simi- 
lis est ratio , si to (3 in toto aliquo sit. quodsi neutrum sit in ullo 
toto, ac to a non insit tw (3, necesse est ut individne non insit. nam 

si quod medium sit, necesse erit alterum eorum in toto aliquo esse. 
aut enim in priina figura aut in media erit syllogismus. si igitur sit 
in prima, to (3 erit in toto aliquo, quoniam affirmativameffici opor- 
tet propositionem in qua ipsum continetur. si vero syllogismus sit 
in media figura, utrumvis poterit esse in toto, quoniam utrivis iun- 
gatur privatio, fit syllogismus. at si utraeque propositiones sintne- 20 
gativae, non erit syllogismus. perspicuum igitur est fieri posse ut 
individne aliud alii non insit; et quando quomodoque id fieri pos- 
sit, iam diximus. 

16. Ignorantia vero, quae non secundum negationem sed se- 
cundum dispositionem dicitur, est deceptio quae per logismum effi- 
citur. haec autein in iis quae primum insunt vel non insunt, bifa- 
riam accidit, nempe aut cum simpliciter existimaverit quispiam in- 
esse vel non inesse, aut cum per syllogismum ad existimandum 
adductus fuerit. simplicis igitur existimatiouis simplex est deceptio, 
eius autem quae fit per syllogismum, plures. non insit emm to a 
tw (3 individue. ergo si concludat inesse to a t<£ (3 , medium acci- 30 
piens to ( y, deceptus erit per syllogismum. fieri igitur potest ut 
ambae propositiones sint falsae ; fieri etiam potest ut altera tantum 
sit falsa. nam si neque to* a ulli y inest neque to y ulli S, snmpta 
autem fuit utraque propositio e contrario, ambae falsae erunt. fieri 
autem potest ut ita affectum sit to y ad a et ad (3, ut neque sit sub 

a neque universaliter attribuatnr t<2> 8, quia to P non potest esse in 
toto aliquo : dicebatur enim ei primum to a non inesse. non est 

F2 



44 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



autem neeesse ut to ct omnibus rebus attribuatur universauter. 
quare ambae propositiones falsae erunt. accidit etiam ut altera 

SO propositio vera accipiatur, non tamen utravis, sed propositio a y. 
nain propositio y (3 seinper falsa erit, quia in nullo est to (3. at 
propositio a y vera esse potest, veluti si ro a et t$ y et tw (3 inest 
individtie. quando enim idem plmibus primum attribuitur, neutrum 
alteri attribuetur. nec quicquam refert, si insit non individue. de- 
ceptio igitur qua existimatur inesse, per baec atque hoc modo so- 
lum fit, quia non erat in alia figura syllogismus quo concluderetur 
inesse. ea vero qua existimatur non inesse, fit et in prima et in 

10 media figura. primum itaque dicamus quot modis in prima figura 
fiat, et quomodo habentibus propositionibus. fieri igitur potest, 
cum ambae propositiones sint falsae, veluti si to a et tu> y et tw (3 
inest individue. nam si sumptum fuerit to a nulli y, to y vero 
omni (3 inesse, falsae erunt propositiones. fieri etiam potest, cum 
altera propositio sit falsa, et quidem utravis. fieri enim potest ut 
propositio a y sit vera, sed y (3 falsa, a y vera, quia non omnibus 
rebus inest io a, y (3 falsa, quia non potest inesse tuJ (3 to y, cui 
nulli inest to a: alioqui non erit amplius vera propositio a y. item 

20 si sint ambae verae, etiam conclusio erit vera. accidit etiam ut 
propositio y (3 sit vera, cuin altera sit falsa, veluti si to (3 est et in 
y et in a: necesse est enim alterum sub altero esse. quare si acce- 
perit to a nulli y inesse, falsa erit propositio. perspicuum igitur 
est, et cum altera propositio sit falsa et cum ambae, falsum syllo- 
gismum fore. in media vero figura fieri non potest ut ambae pro- 
positiones sint in totum falsae. cum enim to a omni (3 inest, nihil 

30 licebit accipere quod alteri omni alteri nulli insit. oportet autem 
ita sumere propositiones, ut medius terminus alteri extremo insit, 
alteri non insit, siquidem futurus est syllogismus. si igitur ita ac- 
ceptae sunt falsae, manifestum est contrario modo acceptas vice 
versa se habituras. hoc autem est impossibile. at ex parte utram- 
que falsam esse nihil vetat. veluti si to y et tw a et tco (3 cuidam 
inest. nam si sumptum fuerit omni a, nulli autem (3 inesse, falsae 
erunt ambae propositiones, non quidem totae sed ex parte. itidem- 
que fiet, si commutato ordine pronuntiatum privativum positum 
fuerit. fieri autem potestTit altera et quidem utravis falsa sit. quod 
enim inest omni a, etiam tuL (3 inerit. si igitur sumptum fuerit toti 
b a inesse to y, toti autem |3 non inesse, certe propositio y a vera 
erit, (3 y falsa. mrsus quod nulli (3 inest, omni a non inerit. nam 
siTwa, etiam tu (3 inesset: atqui non inerat, si igitur sumptum 
fuerit to y toti a inesse et nulli |3 , propositio y |3 vera erit, altera 
vero falsa. similiter fiet transposito pronuntiato privativo. quod 
enim inest nulli a, etiam nulli (3 inerit. si igitur sumptum fuerit 
Teytoti a non inesse, toti autem (3 inesse, certe propositio ay vera 

10 erit, altera vero falsa. ac liirsus quod omni (3 inest, falso accipitur 
nulli a inesse, quia necesse est, si omni (3 inest, ut etiam cuidam a 
insit. si igitur suinptum fuerit omni (3 inesse to y, nulli autem a, 
propositio quidem y (3 vera erit, sed y a falsa. perspicuum igitur 
est, et cum ambae propositiones sint falsae et cum altera tantum, 
fore syllogismum deceptivum in iis quae sunt individua. 

17. In ns autem quae non individue insunt aut non insunt, 
cum per proprium medium fit syllogismus falsi, non possunt ambae 

20 propositiones falsae esse, sed ea tantuin in qua continetur maius 
extremum. proprium medium id appello per quod fit syllogismus 
contradictionis. insit enim to a tS (3 per medium y. cum igitur 
necesse sit ut propositio v (3 sumatur affirmativa, si fit syllogismus, 
manifestum est hanc propositionem semper fore veram, quia non 
convertitur, propositionem autem a y falsam, quoniam hac conversa 
eyllogismus contrarius efficitnr. similiter fiet et si ex alia classff 
medium sumptum fuerit, ut to' $ si et in toto a est et omni (3 attri- 

30 buitur. necesse enim est ut propositio $ [3 maneat, altera vero 
convertatur. quapropter altera semper vera erit, altera semper 
falsa. ac fere huiusmodi deceptio eadem est atque ea quae fit per 
proprium medium. quodsi non per propriuin medium fiat syllo- 
gismus, sane cum sub a est medium, nulli autem (3 inest, necesse 
est falsas esse ambas propositiones. sumendae enim sunt proposi- 
tiones contrario modo quam revera habeant, si futurus est syllo- 
gismns. cum autem ita sumuntur, ambae efficiuntur falsae, veluti 



si to a toti & inest, to £ autem nulli 0. his enim conversis erit syl- 
logismus, et propositiones ambae falsae. cum vero sub a non est 
medium, veluti to &, propositio quidem a £ Yera erit, propositio Sl 
autem § |3 falsa. erit enim a & vera, quia non erat in a to o\ at £ (3 
falsa, quia si vera esset, etiam conclusio esset vera: sed erat falsa. 
quaudo autem per mediam figuram fit deceptio, fieri nequit ut 
ambae propositiones sint totae falsae. cum enim to (3 est sub a, 
nihil est quod possit alteri omni alteri nulli inesse, utantea quoque 
dictum fuit. potest autem esse altera falsa et quidein utravis. nam 
si to y et tu a et tZ |3 insit, si sumptum fuerit tu> a inesse, sed tw (3 jo 
non inesse, propositio a y vera erit, altera vero falsa. rursus si 
sumptum fuerit w y inesse tw (3, nulli autem a, propositio quidem 
y (3 vera erit, altera autem falsa. si igitur privativus sit syllogismua 
deceptionis , dictum est quando et per quae erit deceptio. si vero 
sit affirmativus, cum est per proprium medium, impossibile est 
ambas propositiones esse falsas: necesse est enim propositionem 
y (3 manere, si futuius est syllogismus, ut antea quoque dictum fuit 
quare propositio y a semper erit falsa : haec enim est quae con- 20 
vertitur. similis ratio est, si ex alia classe sumatur medium, ut 
dictum fuit etiam in privativa deceptione, quia necesse est ut pro- 
positio & (3 maneat, a & vero convertatur. ac deceptio eadem est 
cum priore. cuin autein non per proprium mediuin exstruitur syl- 
logismus, si qiiidem sit to & sub a, haec erit vera, altera falsa. 
potest enim to a pluribus inesse, quorum alia sub aliis non sint 
collocata. quodsi to §■ non sit sub a, hanc quidem semper constat 
esse falsam, quia suinitur affinnativa. sed § (3 tam vera quam falsa 
esse potest: nihil enim prohibet quominus to a nulli & insit, to* & 30 
autem omni |3, ut animal inest nulli scientiae, scientia omni mu- 
sicae. rursus nihil prohibet quominus to v a nulli §• ac to* § nulli {3 
insit. perspicuum igitur est, cum medium non est sub a, et ambas 
propositiones falsas esse posse et alterutram. quotupliciter igitur 
et per quae possint effici deceptiones svllogisticae, tam in imme- 
diatis quam in iis quae per demonstrationem probantur, perspi- 
cuuin est. 

18. Perspicuum etiam est, si quis sensus desit, necesse esse 
ut aliqua scientia desit, quam impossibile est percipere, siquidem 
discimus aut inductione aut demonstratione, est autem demonstra- b 
tio ex universalibus, inductio vero ex particularibus; impossibile 
vero est universalia contemplari nisi per inductionem, quoniam et 
ea quae abstracta dicuntur, enmt per inductionem nota, si quis de- 
clarare velit quaedam cuique generi inesse, quamvis non separabi- 
lia sint, quatenus unumquodque est hoc tale. ut autem inducant 
qui sensu carent, fieri nequit, quia singularium estsensus. non enkn 
potest accipi ipsorum scientia, quia nec exuniversalibus accipipot- 
est sine inductione, nec per inductionem sine sensu. 

19. Omnis autem syllogismus ex tribus terminis constat. et 10 
alius quidem vim habet probandi inesse to ktbj/, quia inest tw [3 
atque hoc tu> y, alius vero est privativus, alteram propositionem 
habens qua significatur inesse quippiain aliud alii, alteram, qua 
significatur non inesse. perspicuum igitur est haec esse principia, 

et quae vocantur suppositiones. his enim ita acceptis necesse est 
probare, veluti to a t« v inesse per ^, rursus to' a tS (3 per aliud 
medium, itidemque to (3 iZ y. constat igitur eos qui probabiliter 
tantum ac dialectice argumentantur, hoc solum respieere debere, 
an ex propositionibus, quoad eius fieri potest, quam maxime pro- 20 
babilibus efficiatur syllogismus. quocirca etsi re vera est aliquid 
meditim inter a et P, sed videtur non esse, qui per hoc argumen- 
tatur, dialectice argumentatur. cum autem ad veritatem probatio- 
nes diriguntur, ex iis quae insunt considerare oportet. ideo autem 
quaedam sic se habent, quia in unoquoque genere reperitur, quod 
alii attribuitur non ex accidenti. dico autem ex accidcnti : veluti 
album illud interdum dicimus esse hominem, cum non similiter di- 
camus etiam hominem esse album. hic enim cum non sit aliud 
quiddam, est albus: albuin autem dicitur homo, quia accidit homini 
ut sit albus. sunt igitnr nonnulla eiusmodi ut per se attribuantur. 
esto igitur to y eiusmodi, quod alii non insit, huic vero primo insit 30 
to (3, nec sit aliud interiectum, itidemque rursus to' e insit to ^, at- 
que hoc tw (3. utrum igitur necesse est hoc consistere, an potest 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



45 



In infinltum progredi? ac rursns si tus nihil attrlbultur per se, 
to a vero tu S- inest primo, interiecto autem nulli priori, item to 9 
inest tu *j, atque hoc tw (3, utrum hoc quoque necesse est con- 
sistere, an et hoc potest in infinitum progredi? differt autem hoc 
quaesitum a priori, quonlam illo modo quaeritur incipiendo ab eo 
quod nulli alii inest cum aliud ipsi insit, utrum liceat sursum ver- 
sus in infinitum progredi; hoc autem modo quaeritur, sumpto initio 

82 ah eb quod alii attribuitur et nulli subiicitur, utrum deorsum ver- 
sus liceat in infinitum progredi. praeterea terminatis extremis pos- 
suntne media esse infinlta? verbi gratia si to a inest tu> y, medium 
autem eorum est to' (3, tou (3 vero et t» a sunt alia media, atque 
horum alia, utrum haec quoque in infinitum possunt progredi, an- 
non possnnt? hoc antem considerare nihil aliud est quam quaerere 
ntrum demonstrationes in infinitum progrediantur, etutrum omnium 
sit demonstratio, an extrema se invicem terminent. similiter dico 

iO quaerendum esse de privativis syllogismis et propositionibus, veluti 
to a nulline (3 insit primo, an sit aliquid mediuin cui priori non in- 
sit; veluti an medium sit to y\, quod insit omni (3, et rursus an hoc 
alii priori to' a non insit, veluti an medium sit to 9, quod omni rj 
Insit. etenim in his quoque aut infinita sunt ea quibus prioribus 
non inest, aut consistunt. in iis vero quae reciprocantur, non simi- 
liter se res habet, quoniam in iis quae sibi invicem attribuuntur, 
nihil est cui priino vel postremo attribuatur. omnia namque ad 
omnia, quantum ad hoc, similiter affecta sunt, sive sint infinita quae 
eidem attribuuntur, sive ambo illa, de quibus dubitatur, sint infinita; 

eo praeterquam si non similiter fiat reciprocatio, sed alterum sit ut 
accidens, altemm vero ut attributio. 

20. Media autem non posse esse infinita, si tam deorsnm quam 
snrsnm versus attributiones consistant, manifestum est. (voco autem 
attributionem sursum versus eam quae progreditur ad magis univer- 
sale, deorsum versus eam quae progreditur ad particulare). nam si, 
eum to a attribuatur tw £, infinita sunt media, ubi (3, constat acci- 
dere posse ut ab a deorsum versus alterum alteri attribuatur in in- 
finitum, quia priusquam pervenlatur ad £, iufinita sunt media, et a 
£ sursum versus sint infinita attributa, priusquam pervenialur ad a. 
quare si haec sunt impossibilia, etiam tou a et t« £ impossibile est 

30 infinita esse media. nec enim quicquam refert, si quis dicat quae- 
dam roig a (3 invicem haerere, adeo ut nihil sit interiectum, alia 
Tero non posse accipi. qnodcunque enim suinpsero tuv (3, media, 
vel ad a relatione habita vel ad £, aut erunt infinita autnon. a quo 
autem primum incipiant esse infinita, sive statim sive non statim, 
nihil refert: nain quae sunt post haec, infinita sunt. 

21. Perspicuum autem est etiam in privativa demonstratione 
forc terminum in quo consistatur, siquidem in attributiva consisti- 
tur ex utraque parte. ponatur namque fieri non posse ut progres- 
sus sit infinitus tam ab ultimo sursum versus (ulthnum appello qnod 

b nulli alii inest, cum ipsi aliud insit, ut to £) quam a primo ad nlti- 
mum (voco autem priinum quod de alio dicitur, cum de eonihilaliud 
dicatur). si igitur haec sunt, constat etiain in negatione fore termi- 
num in quo consistatur. tripliciter eniin probatur non inesse. aut 
enim cui inest to y, ei omni inest to (3, cui vero inest to (3, nulli 
inest to a. ergo in pronuntiati (3 y atque adco semper alterius in- 
tervalli probatione necesse est progredi ad princlpia medio vacan- 
tia, quoniam hoc intervallum est attributivum. alterum autem si 

10 alii priori non inest, veluti tu 5, opus erit ut hoc omni (3 insit. et 
si rursus alii priori ipso & non insit, opus erit ut illud omni & inslt. 
quocirca cuin progressus deorsum versus consistat, etiam sursum 
▼ersus consistet, atque erit aliquid primum, cui non insit. rursus si 
*o (3 omni a, nulli autem y, to a nulli y inest. si rursus hoc pro- 
hare oportet, manifestum est vel superiori modo probatum iri, vel 
hoc, vel tertio. de primo igitur dictum est, sccundus antem osten- 
detur. sic vero probaret, veluti quia to & omni (3 inest, nulli autem y, 
si necesse est inesse quippiam tJ (3. ac rursus si hoc tu y non in- 

20 erit, aliud t£ & inest, quod tu y non inest. itaque cum inesse sem- 
per superiori sistatur, sistetur etiain non inesse. tertius autem mo- 
dus erat: si to a omni (3 inest, to y autem non inest, non omni a 
inest to y. rnrsus autem hoc vel per supra dictos modos vel simi- 
liter probabitur. illis igitur modis consistitur. si vero sic probetur, 



rursus accipletur to (3 tw e inesse, cui io y non omni Inest. et hoc 
rursus similiter probabitur. cum autem supponatur deorsum ver- 
sus stari, manifestum est fore ut consistat etiam Toynegatum. per- 
spicuum autem est, et si non una via probetur sed omnibus, id 30 
est modo ex prima figura modo ex secunda vel tertia, hoc etiam 
pacto fore terminum in quo consistatur. finitae nainque suntviae; 
ac necesse est ut fmita finities accepta sint finita universa. stari igi- 
tur in negatione, siquidem et in affinnatione, manifestum est. 

22. Stari autem in illis, logice considerantibus ita perspicuum 
erit. sane in iis quae attribuuntur in quaestione quid est, hoc est 
manifestum. nam si licet definire, vel si cognosci potest quid res 
sit, infinita vero percurrere non licet, necesse est ea esse finita 
quae attribuuntur in quaestione quid est. universaliter autem sic 83 
dicamus. potest eniin vere dici album ambulare et magnum illud 
esse lignum , et rursus lignum esse magnuin et hominem ambulare. 
differunt igltur hoc modo dlcere et illo modo. cum enirn dico 
album esse lignum, tunc dlco id cui accidit ut sit album, esse 
lignuin. sed album non est tanquam subiectum ligno, quia neque 
cum esset albuin neque cum esset species albi, factum est lignum: 
proinde non est lignum nisi per accidens. cum autem lignum album 
esse dlco, non dico aliud quiddam esse album, eique accidere ut sit 10 
lignum (quemadmodum cum dico musicuin esse album : tunc enim 
dico hominem esse album, cui accidit ut sit musicus), secl lignum 
est subiectum, quod factum est album, cum aliud quid non esset 
quam ipsuin Hgnum aut lignum quoddain. quodsi nomina ponere 
licet, hoc modo dicere esto attribuere; illo autem modo aut nullo 
modo attribuere, aut attribuere quidem, non tamen simpliciter sed 
per accidens attribuere. esto autein attributum, ut albuin; id vero 
cui attribuitur, ut lignum. supponatur igitur attributum attribui 
semper ei cui attribuitur, simpliciter, non per accidens. sic enim 20 
demonstrationes demonstrant. itaque attribuitur vel in quaestione 
quid est, vel quia est quale aut quantum aut relatum ad aliquid aut 
faclens aut patiens aut ubi aut quando; nimlrum cum unum uni 
attributum fuerit. praeterea quae significant cssentiam , significant 
id cui attribuuntur nihil aliud esse quam illud ipsum quod attri- 
buitur, aut partem eius. quae vero non essentlam significant, sed 
dicuntur de alio subiecto, quod nec est illud ipsum attributum nec 
pars eius, sunt accidentia, ut homini attribultur album. homo nain- 30 
que nec est ipsum album nec ipsum quiddam album. sed fortasse 
aniinal: homo enim est ipsum quiddam aniinal. quae vero non es- 
sentiam significant, oportet alicui subiecto attribni; nec esse album 
quoddam, quod, cum non sit aliud quipplam, album sit. valeant 
enim ideae, quia sunt teretismata; et si re vera sint, nihil tamen ad 
hunc sermonein pertinent: non enim demonstratlones de rebus 
hulusmodi sunt. praeterea si non est hoc huiusce qualitas et illud 
huius, nec qualitatis qualitas, fieri non potest ut ita invicem attri- 
buatur: sed vere quidem dici potest, invlcein autem attribui vere 
non potest. quid eniin? attribueturne ut substantia? veluti si sit b 
genus aut differentia generis attiibuti. atqui ostensum est haec 
non fore infinita, nec deorsum nec sursum versus. veluti homo est 
blpes; hoc est animal; hoc autem est aliud. nec progressu infi- 
nito animal dicetur de homine, hoc de Callia, hoc de alio, in quae- 
stione quid est. omnem enim huiusmodi substantiam licet definire : 
infinita vero non possunt intelligentia percurri. quocirca nec sur- 
sum nec deorsum versus sunt infinita, quandoquidem eam defi- 
nire non licet, cui infinita attribuuntur. sane ut genera, non sibi 
mutuo ac reciproce attribuentur: alloquln genus erit pars sui ipsius. io 
sed nec qnale nec aliquod allud accidens invicem attribuitur, nisi 
per accidens: haec enim ornnia accidunt et substantlis attiibuuntur. 
at vero nec snrsum versus infinita erunt. nam uniculque rei attri- 
bultur quod significat vel quale quiddam vel quantum quiddam vel 
tale qulppiam, vel quae sunt in rei essentia; haec autem finita 
sunt, ac genera categoriarum finita sunt: aut enlm est quale aut 
quantum aut ad allquid aut faciens aut patiens aut ubi aut quando. 
supponitur autem unum uni attribui. quae autem non significant 
quid est, ipsa sibi rion attribui, quoniam omnia sunt accidentia. sed 
alia per se, alia secundum alium modum. haec vero omnia dici- 20 
mus alicui subiecto attribui; accidens autein non esse subiectum 






46 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



quoddam. millam enim eiusmodi reiri ponimus esse, qttae cum 
non sit aliud quippiam, dicatnr id quod dicitur; sed ipsum alii di- 
cimus attribui, et alia quaedam alii. itaque nec sursum nec deorsuin 
versus unum uni inesse dicetur. de quibus enim dicnntur acciden- 
tia, sunt ea quae continentur in cuiusque rei essentia; atque haec 
non sunt iufinita. sursum vero snnt et haec et accidentia; ambo 
autem non infinita snnt. necesse est igitur esse aliquid, cui primuin 

30 quippiam attribuatur, et huic aliud; atqie hoc consistere, et esse 
aliquid quod nec alii priori attribuatur nec alii priori subiiciatur. 
expositus igitur est hic demonstrationis modus. praeterea vero est 
alius modus, si eorum est demonstratio quibus aliqua prius attri- 
buuntur. ad ea vero quorum est demonstratio, non potest quispiam 
melius affectus esse quam si ea cognoscat; nec potest ea eogno- 
scere sine demonstratione. qnodsi hoc per haec notum fit, haec 
autein non novimus, nec ad ea melius affecti sumus quam si cogno- 
sceremus, ne id quidem sciemus quod per haec notum fieri debet. 
si i"itur licet aliquid scire per demonstrationem simpliciter, non ex 
quibusdam nec sub condicione, necesse est attributiones interiectas 

S4 consistere, quia nisi consistant, sed sit semper aliqnid supra id quod 
sumptum fuit, omnium erit demonstratio. quare si infinita percurri 
nequeunt, quorum est demonstratio, ea non cognoscemus per de- 
monstrationem. si igitur nec melius ad ea sumiis affecti quani si 
cognosceremus, non licet quippiam per demonstrationem scire sim- 
pliciter, sed sub condicione. logice igitur ex his fides fieri potest 
de eo quod dictum fuit. analytice vero per haec brevius proba- 

10 bitur, nec sursum nec deorsum verstts infinita esse posse attributa 
in demonstrativis scientiis, de quibus consideratio instituta est. nam 
demonstratio est eorum quae per se insunt rebus. per se autem 
dicuntur bifariam, nempe quae illis insunt in attributione decla- 
rante quid est, et quibus subiecta insunt in attributione declarante 
quid est. ut numero attribuitur impar, quod quidem numero inest, 
sed ipse numerus inest in eius definitione. rursusque multitudo aut 
divisibile in definitione numeri inest. horum autem neutra possunt 
esse infinita; nec ut impar attribuitur numero: rursits enim in im- 

20 pari aliud esset, cui cum esset in impari, itnpar inesset. quod si 
est, primum numerus inerit iis qttae ipsi insttnt. si igitur infinita 
eiusmodi non possunt uni inesse, certe nec sursum versus erunt in- 
finita. at vero necesse est omnia inesse primo ut nttmero, et illis 
numerum. proinde reciprocabuntur nec latius patebunt. sed nec 
ea sunt infinita quae insuntin attributione declarante quid est: alio- 
qui nihil posset definiri. quare si omnia attributa dicuntur per se, 
haec autem non sunt infinita, tttique consistent quae sunt sursutn 
versus: proinde et deorsutn. quodsi ita est, ea qtioque finita erunt 

80 quae sunt duobus terminis interiecta. si atitetn hoc veriim est, iam 
patet necesse esse ut sint demonstrationum principia, neqne sit 
omnium rerum demonstratio, quod initio diximns qttosdam asse- 
rere. etenitn si sint principia, nec omnia sunt demonstrabilia, nec 
in infinitum iri potest. esse enitn hortim utrumlibet nihil aliud est 
quam nulhun esse intervalluin immediatum et individuum, sed 
omnia esse dividua, quoniam ob terminum intrinsecus immissum, 
non extrinsecus assumptum demonstratur id quod demonstratur. 
quare si hoc in infinitum abire potest, fieri etiam potest nt infinita 
sint media duobtts terminis interiecta. sed hoc est impossibile, si 
b attributiones consistunt sursum et deorsum versus. consistere autem 
antea logice, nunc vero analytice ostensum fuit. 

23. His autem probatis perspicuum est, si unum quippiam 
duohus insit, veluti to a t# y et t# &, cum alterum alteri aut nullo 
modo ant non omni attribuatur, non semper secundum aliqttid 
commune inesse. utputa isosceli et scaleno haec affectio , dttobus 
rectis aequales angulos habere, secundum commune quiddam inest: 
inest enim qua est figura quaedam , non qua est aliud. hoc vero 

io non semper ita se habet. esto namque to (3, secundum quod to a 
tu y £ inest. constat igitur etiam to (3 t# y et rZ § inesse secun- 
dum aliud commune, et illud secundum aliud. quare inter dttos 
termtnos infiniti esse termini poterunt. quodtamen estimpossibile. 
non est igitur necesse ut semper idem multis insit secundum com- 
mune quippiam, quandoquidein erunt immediata intervalla. porro 
necesse est teraiinos esse m eodem genere et ex eisdem toinis, 



siquidem commune illud est ex iis qnae per se insunt. non enim 
licebat ex utio genere in aliud genus transferre ea quae demon- 
strantur. perspicuum quoqtte est, qttando to a rw (3 inest, si est 20 
quoddam lnedium, demonstrari posse quod to ( a tw (3 inest. atqne 
huius elementa sunt haec, et quaecunque sunt media. nam imme- 
diatae propositiones sttnt elementa, vel otnnes vel eae qttae sunl 
universales. at si non est ullttm medium, non est amplius demon- 
stratio, sed ad principia via haec est. similiter si to a tw {3 non in- 
sit, siquidem est qttoddam vel medium vel prius cui non insit, est 
demonstratio. sin minus, non est. sed principia et elementa tot 
sunt quot sunt termini. ex iis enim constitutae propositiones sttnt 
principia demonstrationis. et quemadmodum quaedam principia 
sunt indemonstrabilia, quibus' affinnatur hoc esse hoc et hoc in- 
esse huic, ita etiam sunt qttaedam indemonstrabilia, quibtts pro- 
mmtiatur hoc non esse hoc aut hoc non inesse huic. quapropter 30 
alia erunt principia, quae significabunt esse quippiam, alia, quae 
sighificabunt non esse quippiam. cum autem aliquid probare opor- 
tet, sumendurn est id quod rZ [3 primum attribuitur. sit ro y, et 
httic similiter attribuatur to a. atque ita semper progrediendo, 
nunquam extrinsecus accipitur propositio, nec sumitur quod inest 
tZ a in probatione facienda; sed semper mediiim densatur, donec 
indivisibilia facta sint et unum. est autem unuin, cttm factutn est 
immediatum, et ttna propositio simpliciter, nimirum immediata. et 
ut in aliis rebus, ita in detnonstrationibus principium est res sim- 
plex. hoc auteni non ubiqtte est idem, sed in pondere mina, in 
concentu diesis, aliud vero iu alia re. sic in syllogismo tinum illud 
est propositio immediata, in demonstratione autetn et scientia est 85 
intelligentia, in syllogismis igitur quibus inesse ostenditur, nullum 
medium extra cadit. in privativis autem, hic quidem nihil cadit 
extra id qttod inesse non oportet. veluti si to a tu {3 per y non 
inest: nam si omni P inest to y, ntilli autem y ro a, rursus si opor- 
teat probare to a nulli y inesse, medium sumendum est t« a et y. 
atque ita semper progredietur. quodsi oporteat probare to & tw s 
non inesse, quia to y inest omni § et nulli aut non omni s, nunquam 
medium cadet extra s: hoc autein est id cui non oportet inesse. 10 
in tertio atitem modo nunquam progredietur extra id a quo vel 
qttod privare oportet. 

24. Cuin autem alia sit demonstratio universalis alia particu- 
laris, et alia attributiva alia privativa, ambigitur utra sit melior. 
idem quaeritur de ea detnonstratione quae dicitur directo demon- 
strare, et de ea quae ducit ad impossibile. priinum igitur tractemus 
de universali et particulari; atqtte hoc exposito de ea quoque di- 
camus qttae directo probare dicitur, et de ea quae ducit ad impos- 
sibile. videri igitttr fortasse possit quibusdam ita considerantibus 20 
particularis esse melior. nam si ea demonstratio melior est secttn- 
dum quam demonstrationem magis scitnus (haec enim est virttw 
demonstrationis); magis autem scimus unumquodque , cum id co- 
gnoscimus per se, quam cuin per aliud, ut Coriscum esse musicum 
magis scimus, cum Coriscum esse musicum cognoseimus quam cum 
cognoscimtts hominem esse musiciim (similiter dicendum est etiam 
in aliis) ; ttniversalis atttem demonstratio quod aliud, non quod ipsum 
sit demonstrat, veluti quod isosceles, non quia est isosceles sed quia 
est triangulum, habeat tres angulos aeqttales duobus rectis; parti- 
cnlaris vero demonstratio qttod ipsum sit: si igitur melior detnon- 
stratio est qttae demonstrat per se, talis autein est particularis po- 30 
tius quam universalis, etiam melior est particularis demonstratio. 
praeterea si universale non est quippiam praeter singularia, demon- 
stratio vero eaiit opinionem inducit ut aliquid esse putemus id se- 
cundum quod demonstrat, et eiusmodi quandam naruram in rebus 
exstare, veluti trianguli praeter particularia triangula, et figurae 
praeter particnlares figuras, et numeri praeter particulares nume- 
ros; melior autem est demonstratio de co quod est quam de eo qttod 
non est; et ea per quam non decipietur quam eaper quam decipie- 
tur; universalis autem esteiusmodi (procedentes enim demonstrant, 
quemadmodiun de eo quod est analogum; veluti qtiod est eiusmodi 
ut neque sit linea neque numerus neque solidum neque planum, * 
sed aliquid praeter haec, id fore analogum): si igitur haec est 
magis universalis, mintis autem versatur in eo quod est universalis 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



47 



demonstratio quam particnlaris, et falsam opinionem gignit, deterior 
utique est universalis particulari. an primum quidem altera ratio 
non magis in universali quam in particulari locum habet? nam si 
haec affectio, hahere tres angulos aequales duobus rectis, inest non 
qua isosceles sed qua triangulum, qui novit isosceles affectione illa 
praeditum esse, minus novit per se quam qui novit triangulum eam 
affectionem habere. et omnino si non sit qua triangulum, et id 
ostendat, non erit demonstratio. at si sit, profecto qui quamque 

10 rein, qua res quaeque est, novit, magis novit. si igitur triangulum 
latius patet quam isosceles, et est eadem definitio, nec secundum 
homonymiam dicitur triangulum, atque inest omni triangulo affec- 
tio illa, habere tres angulos aequales duobus rectis, certe non tri- 
angulum qua isosceles, sed isosceles qua triangulum, habet huiusce- 
modi angulos. quocirca qui universale novit, magis novit qua inest, 
quam qui j>articulare. melior igitur est demonstratio universalis 
quam particularis. praeterea si sit una quaedam dehnitio, nec sit 
homonymia, universale nihilo minus erit quam nonnulla particula- 
ria: immo magis, quatenus incorruptibilia in illis sunt, particularia 
vero sunt magis corruptibilia. praeterea nulla necessitas nos cogit 
ut existimemus hoc esse aliquid praeter haec singularia, quia unain 

eo rem significat, non magis quam in aliis quae non significant quid, 
sed vel quale vel ad aliquid vel facere. si quis vero id existimet, 
non demonstratio est huius erroris causa, sed is qiu audit. praete- 
rea si demonstratio est syllogismus ostendens causam et cnr res sit, 
nniversale autem est magis causa: id eniin cui quippiam per se in- 
est, ipsum sibi est causa; universale autem est primum: universale 
igitur est causa. quare deinonstratio quoque est melior, quoniam 
magis ostendit causam et cur res sit. praeterea eousque qnaerimus 
cnr res sit, ac tunc putamus cognoscere, quando non ideo quod 

30 aliud fiat vel sit, hoc fit vel est. sic enim iam est finis et terminus 
ultimus. utputa cuius causa venit? ut pecuniain acciperet. hoc vero, 
ut redderet quod debebat. hoc autem, ne iniuste agat. atque ita 
progredientes, quando non est amplius propter aliud neque alius 
rei causa, dicimus propter hoc, tanquam finem, venisse et esse et 
iieri, tuncque maxiine scire cur venerit. si igitur similiter res se 
habet in omnibus causis et quaestionibus cur sit, in iis autem, quae 
1 sic sunt causae ut id cuius gratia, ita maxime cognoscimus, etiam 
in aliis tunc maxime cognoscimus, cum non amplius sit hoc quia 
aliud. cum igitur cognoscimus angulos externos esse aequales quat- 

86 tuor rectis, quia estisosceles, adhuc desideratur quamobrem isosce- 
les habeat hanc affectionem, quia scilicet triangulum eam habet; 
et hoc, quia figura rectilinea eandem habet. quodsi haec non am- 
plius propter aiiud habet, tunc maxime scimus. atqui tunc univer- 
saliter sciinus. ergo universalis deinonstratio melior est quam par- 
ticularis. praeterea quo magis particularia sunt, eo magis ad infi- 
nita declinant; qua vero sunt universalia, ad simplex et terminum 
accedunt. sed qua sunt infinita, scirinequeunt; qua vero suntfinita, 
sciri possunt. qua igitur sunt universalia, magis sciri possunt quam 
qua particularia. ergo universalia sunt magis demonstrabilia. eornm 

10 autem quae suntmagis demonstrabilia,magis estdemonstratio: simul 
enim sunt magis quae referimtur ad aliquid. melior igitur est de- 
monstratio magis universalis, siquidem est etiam magis deinonstratio. 
praeterea optabilior est ea demonstratio secunduin quam hoc et 
aliud novit, quam ea secundum quam hoc soluin novit: qui vero 
habet universale, novit etiam particulare, hic autem non novituni- 
versale. quare etiam ita efficitur ut deinonstratio universalis sit 
optabilior. praeterea sic idem probatur. universale enim magis 
nosse licet, quia demonstratur per medium propinquius principio. 
proximum autem est quod est iinmediatum ; atque hoc est princi- 
pium. si igitur demonstratio ex principio exquisitior est ea demon- 
stratione quae non est ex principio, certe quae magis est ex prin- 
cipio, exquisitior demonstratio est quam ea quae minus est ex prin- 
cipio. eiusmodi autem est quae est magis universalis. melior igitur 
est quae est universalis. veluti si oporteat demonstrare to a de &, 

eo media autem sint ubi (3 y. superius igitur est to (3. quocirca 
demonstratio quae per hoc efficitur, est mag s universalis. sed 
ex dictis argumentis quaedam logica sunt. maxime autem patet 
universalem demonstrationem esse praestantiorem , quia duarum 



propositionum priorem habentes etiam posteriorem quodammodo 
cognoscimus et habemus potestate; veluti si qnis novit omne trian- 
gulum habere tres angulos aequales duobus rectis, qnodammodo 
novit etiam isosceles habere tres angulos aequales duobus rectis, 
potestate scilicet, etiainsi nou noverit esse triangulum: qui vero 
hanc propositionem habet, nullo modo novit universale, id est nec 
potestate nec actu. et universalis quidem propositio est intelligi- 
bilis, particnlaris vero in sensum desinit. quod igitur demonstratio 30 
universalis sit melior particulari, tot a nobis dicta sunto. 

25. Quod autem ostensiva sit melior quam privativa hinc 
manifestuin erit. esto namque ea demonstratio melior, cum cetera 
eadein sint, quae ex paucioribus postulatis vel hypothesibus vel 
propositionibus constat. nam si propositiones aeque notae sunt, 
celerius cognitio per has acquiretur: hoc autem est optabilius. 
ratio autem huius propositionis quod melior sit deinonstratio quae 
est ex paucioribus, sed universalis, ratio (inquam) haec est. nam 
si aeque nota sint media, sed priora sint notiora, esto per media 
|3 y & demonstratio, qua probetur to a rS e inesse; demonstratio * 
vero per £ r\, qna probetur to a inesse tu> e. haec autein similiter 
se habent, io a t# § inesse et to a rZ s. quod autem ro a insit tw S, 
prius et notius est quam quodTo a insitTw e, quoniam hoc per illud 
demonstratur. credibilius autein est id per quod demonstratur quam 
quod demonstratur. demonstratio igitur quae per pauciora absol- 
vitur, melior est, si cetera eadem sint. itaque ambae per tres ter- 
minos et duas propositiones demonstrant: sed altera sumit esse 
quippiam, altera vero et esse et non esse quippiam. per plura igi- 
tur fit. proinde est deterior. praeterea quia probatum est non io 
posse, cum ambae propositiones sint privativae, fieri syllogismum, 
sed opus esse ut altera sit eiusmodi, altera vero significet inesse, 
hoc insuper suinere oportet: attributivas enim aucta demonstra- 
tione necesse est fieri plures ; privativas autem iinpossibile est esse 
plures una in omni syllogismo. pone enim to a nulli ex iis inesse 
quibus inest to (3, oinni autem y inesse to (3. si mrsus oporteat 
augere propositiones, medium interiiciendum est. tou a (3 medium 
esto to §■, t« (3 y to e. perspicuum igitur est to e esse attributivmn, 
to § vero ad (3 referri attributive, ad a privative. etenim opus est 20 
ut to & omni (3, to a autem nulli £ insit. fit igitur una privativa pro- 
jiositio, nempe a o\ idem est modus etiam in aliis syllogismis. sem- 
per enim medium terminorum attributivorum est attributivum ab 
utraque parte. privativi autem intervalli necesse est ut medium 
sit ex altera parte privativum. quocirca haec una propositio fit 
eiusmodi, aliae vero sunt attributivae. si igitur notius et credibi- 
lius est id per quod probatur, probatur autem demonstratio priva- 
tiva per attributivain, haec vero per illam non probatur, haec cum 
sit piior et notior et credibilior, utique melior est. praeterea quia 30 
principium syllogismi est universalis propositio immediata, univer- 
salis autem propositio in ostensiva deinonstratione affinnat, in pri- 
vativa negat; affiimans autem negante prior et melior est, quiaper , 
affirmationem negatio fit nota; et prior est affinnatio, sicut esse est 
prius quain non esse: quare melius est principium demonstrationis 
ostensivae quam privativae. quae vero utitur melioribus principiis, 
est melior. quin etiam ad principii naturam magis accedit, quia pri- 
vativa non est sine ostensiva. 

26. Cum autem attributiva demonstratio sit melior privativa, 87 
constat eam esse meliorem etiam ducente ad impossibile. oportet 
autem cognoscere quae sit ipsarum differentia. ponatur igitur to a 
inesse nulli |3, omni autem y to (3 : ergo necesse est nulli y inesse 
to a. terminis igitur ita sumptis, demonstratio privativa probans 
to a tu y non inesse erit ostensiva. demonstratio vero ducens ad 
impossibile sic habet. si probare oporteat to a iZ (3 non inesse, 
smnenduin est inesse, nec non to (3 tw y. quapropter accidit ul 
to a tw y insit. hoc autem esse impossibile notum sit et confessum. 
non igitur potest to a tw p inesse. itaque si conceditur to (3 tw y \q 
inesse, impossibile est to a t<3 (3 inesse. termini igitur similiter col- 
locantur. interest autem utra privativa propositio sit notior, id est 
utrum to a tuj P non inesse, an to a tw y. cum igitur notius est 
conclusionem non esse, fit demonstratio ducens ad impossibile; 
cum autem negatio quae est in syllogismo est notior, fit probatio 



48 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. 



demonstrativa. natnra vero prlor est haec negatlo, to a tu (3 non 
inesse, quam to a tu y, quoniam conclusione priora sunt ea ex qui- 

20 bus colligitur conclusio: et haec quidem negatio, roatwy non 111- 
esse, est conclusio, ro a autein tu (3 non inesse est i<l ex quo colh- 
gitur conclusio. non enim si qnid refelli potest, continuo hoc est 
conclusio; illa vero per quae refellitur, sunt ea ex quibus conclu- 
ditur. sed id ex quo conclusio colligitur est syllogismus, qui ita 
habet ut altera propositio erga alteram affecta sit vel ut totum ad 
partem vel ut pars ad totum: illae autem propositiones, a y et a (3, 
11011 sunt ita inter se affectae. si igitur demonstratio quae est ex 
notioribus et prioribus est praestantior, ambae autem ex eo quod 
quippiam non est fulem faciunt, sed altera ex priori, altera ex 
posteriori, profecto demonstratio privativa est simpliciter melior 
quam ducens ad impossibile. quocirca si hac meiior est attributiva, 

30 patet eam etiam ducente ad impossibile esse meliorem. 

27. Est autem scientia exquisitior et prior quam alia scientia, 
nempe ea qua percipitur quod sit et cur sit, non seorsum quod sit, 
quam scientia tantum cur sit. et qttae non est de sublecto, quam 
ea quae est de subiecto , ut arithmetica quam musica. et quae est 
ex paucioribus, quarn ea quae est ex adiectione, ut arithmetica quam 
geometria. dico autem ex adiectione, veluti unitas est substantia 
absque situ, punctum vero est substantia non sine situ: hanc voco 
ex adiectione. 

28. Una scientia , qnae scilicet est unius generis, est eorutn 
qnae ex primis compontintur, et partes sunt aut affectiones horum 
per se. diversae scientiae sunt eortim, qttorum principia nec ex 

b eisdem principiis oriuntur nec altera ex alteris. huius rei signttm 
est, cum qttis ad indemonstrabilia pervenerit. oportet enim ea esse 
in eodem genere in qtto sunt conclusiones demonstratae. signum 
quoque huius rei est, cum ea quae monstrantur sunt in eodem 
genere et syngenea. 

29. Fieri autem potest ttt eittsdem conclusionis sint plures 
demonstrationes, non solum ex eadem classe sumpto termino non 
continenter cohaerente, veluti si terminorum a (3 sumatur medium 
y et & et £, sed etiam ex diversis classibtts. utputa esto to a mu- 
fari; ubi&, moveri; tq (3 autem voluptate aifici, et rursus to y\ tran- 

10 quillari: vere igitttr et to & tw (3 et to ktw J attribuitur: etenim 
qui voluptate afficitur, movetur; et qttodmovetur, mutatur. rursus 
10 atw r\ ac to rj tu (3 vere attribuitur: quicunque enim voluptate 
afficitur, tranquillatur; et qtti tranquillatur, mtttatur. quare per di- 
versa media et non ex eadem classe conficitur syllogismus. non ita 
tamen ttt neutrum medium de altero dicatur, quia necesse est ut 
ambo alicui eidem insint. considerare autem oportet quoties etiatn 
per alias fignras syllogismtts fieri possit eittsdem conclusionis. 

30. Fortuitae atttem rei non est scientia per demonstratio- 
20 netn. fortttitum enim nec est necessarinm nec plerumque evenit, 

sed est id qttod praeter haec fit; demonstratio vero est horum alte- 
rius. omnis enitn syllogismus efficitur vel per necessarias proposi- 
tiones vel per eas quae plerumque verae sunt. et siqttidem propo- 
sitiones sint necessariae, etiam conclusio est necessaria; sin autem 
plertimqtte sunt verae, etiam conclusio est huiusmodi. quocirca si 
fortuitum nec plerumque est nec necessarium, non potest esse eius 
demonstratio. 

31. Nec per sensum fit ut sciamus. nam etsi sensus est rei 
30 talis ac non httius alicuius, tamen necesse est sentire hoc aliquid et 

alicubi et nunc. quod autem est universale et in omnibtts, sentiri 
nequit, quia non est hoc aliquid neque nunc: alioqui non essetuni- 
versale : quod enitn est semper et ubique , id dicimus esse univer- 
sale. quoniam igitur detnonstrationes sunt universales, universalia 
vero non licet sentire, perspicuutn est non fieri per sensum ut scia- 
mus. immo planttm est, etiamsi sensu percipi posset triangultim 
duobus rectis aequales angulos habere, nos esse requisituros de- 
monstrationem : nec enim, ut quidam inqttiunt, sciretnus. necesse 
est enim sentire particulare: scientia vero est, quia universale co- 
gnoscitur. iccirco si supra lunam essemtts et videremus oppositam 
38 esse terram, nonduin cognosceremus causam defectionis. sentire- 
mus enim lunam nunc deficere, non quamobrem omnino deficiat, 
quia sensus non est rei universalis. verum tamen ex eo quod 



videremus saepe hoc accidere, universaU inVestigato demonstratio- 
nem haberemus: ex pluribus enim particularibus universale mani- 
festum fit. universale autein est magni faciendum, qttia patefacit 
causam. qttocirca eiusmodi rerum, quarum alia est causa, unlver- 
salis cognitio est praestantior sensuum perceptionibus et intelligen- 
tia. primorum autem principiorum alia est ratio. -perspicuuin igitur 
est fieri non posse ut sentiendo sciatur aliquid demonstrabile, nisi 10 
quis sentire hoc appellet, scientiam habere per demonstrationem. 
sunt vero nonnulla quae ob sensus defectum referuntur inter pro- 
blemata. quaedam enim si videremus. non quaereremtts, non quasi 
scientes eo ipso quod videretnus, sed tanquam habentes universale 
ex eo quod oculis cerneremus. veluti si videremtts vitrum perfo- 
ratum et lumen pertransiens, manifestum esset etiam cur illuminet, 
quia videreinus quidem seorsum in singulis vitris, simul autem in- 
telligeremus rem ita se habere in omnibus. 

32. Fieri autem neqttit ut eadem principia sint omnium syllo- 
glsmorum. ac primum logice considerantibus hoc verum esse pate- 
bit. sylloglsmorum enhn alii sunt veri alii falsi. nam etsi licet verum 20 
ex falsis concludere, tamen hoc semel fit, veluti sl to 1 a de y verum 
est, medlum aiitem to (3 est falsum: neque enim to' a iZ |3 inest ne- 
que to (3 t<2 y. sed si harum proposltionum media accipiantur, falsae 
erunt propositlones prosyllogismorum, quia omnls concluslo falsa 
ex falsis princlpiis efficitur, verae autem ex veris. differunt autem 
falsa et vera. deinde nec falsae conclusiones ex eisdem princlpiis 
colliguntur. etenim slbi invicem falso attribuuntur et contraria et 
quae non possunt simul esse, veluti iustitlam esse Inlustltlam aut 
ignaviam, et hominem esse equum aut bovetn, et aequale esse ma- 30 
ius vel minus. ex iis autem quae poslta sunt, ita probari potest, 
qula nec omnium verarum conclusionum eadem sunt jirinclpla. 
multarum enim principia genere differunt, nec aptari quibusvia 
possunt. utpitta ttnitates punctis non aptantur, quoniam illae non 
habent situm, haec vero habent. necesse est autem vel ad media 
loca aptare termlnos, vel supra, vel infra; vel allos terminos intra, 
allos extra extrema. sed nec principlorum cominunium quaedam 
esse possunt, ex quibus omnla ostendantur. dlco atttem communia 
ut illud, quodvis affirmare aut negare llcet. genera enlm entlum b 
sunt diversa; et alia quantls alia qualibus solis insunt, qulbuscum 
demonstrantur ex prlncipils communibus. praeterea prlncipia non 
multo panciora sunt qttam conclusiones. principla namque sttnt 
ipsae propositiones; propositiones autem vel assumpto vel inter- 
iecto termino fiunt. praeterea conclusiones sunt infinltae, termini 
vero finlti. praeterea principlorum alia sunt ex necessitate alla con- 
tingentia. sic igltur conslderantibus apparebit fieri non posse ut 
eadem slnt prlnclpia finlta, cum infinitae slnt concluslones. quodsi 10 
alio quodam modo dicat aliquis eadem esse principia, velttti qttla 
haec sunt geometriae, illa numerorum, alla medlcinae, hoc quid 
aliud est quain esse principia sclentlarum? ridlculum autem est, si 
quis dicat eadem esse, qula ipsa a se ipsis non dlscrepant: sic enim 
omnia fient eadem. at vero neqtte hoc, ex omnlbus demonstrari 
qttodvis, est quaerere omnlum esse eadem princlpia. hoc enlm est 
valde ineptum. neque eniin in manifestis disciplinis hoc fit, nec in 
resolutione fieri potest, quoniam immediatae proposltiones sunt 
principia, alia vero conclusio fit assttmpta propositlone imme- 20 
diata. si quis autem dicat primas immediatas proposltiones esse 
prlncipla eadem, ttna in quoque genere est. quodsi nec fieri potest 
ut ex omnibus sicut oportet demonstretur quodvis, nec ut principia 
slnt ita dlversa ut slngularum scientiarum sint diversa, relinqttltur 
ut elusdem generls slnt omnluin principia, sed ex hls haec, ex illis 
illa demonstrontur. sed et hoc accidere non posse constat: quippe 
ostensum est diversa genere principia esse eorum qttae genere dif- 
ferunt. nam principia duplicia sunt, id est ex quibus et clrca quod. 
principla igltur ex quibus, sunt cominunia, principia vero circa quae, 
sunt propria, ut numerus, magnitudo. 

33. Id vero qttod sub scientiam cadlt et scientia differunt ab 30 
opinabili et opinione, qttia scientia est universalls et ex necessariis, 
necessarium autem non potest aliter se habere. quaedam autem 
sunt vera et sunt, sed possunt etiam aliter se habere. constat igitur 
circa haec non esse sclentiain : alioquin non possent aliter se habere, 



ANALYTICORUM POSTERIORUM I. II. 



49 



quae possunt aliter se habere. sed neqne intelligentiam (voco enim 
intelligentiam principinm scientiae) nec scientiam indemoustrabi- 
lem : haec antem est existimatio propositionis iinmediatae. atqui 

89 vera est intelligentia et scientia et opinio, et quod per haec dicitur. 
qnamobrem restat ut opinio sit circa id quocl est quidem veruin aut 
falsum, sed potest etiam aliter se habere. hoc autem est existimatio 
immediatae propositionis et non necessariae. atque hoc est consen- 
taneum iis quae apparent: nam opinio est res inconstans, et natura 
eius est eiusmodi. praeterea nemo putat se opinari, sed scire, cum 
putat rein non posse aliter se habere. cum autem putat rern ita 
esse, verum aliter quoque esse posse, tunc nihilprohibet quo minus 

10 opinetur. quasi talis rei sit opinio, necessariae vero scientia. quo- 
uiodo igitur non licet idem opinari et scire? et cur opinio non est 
scientia, si quis posuerit, quodcunque novit, de eo opinionem haberi 
posse? persequetur enim media et qui scit et qui opinatur, donec 
ad immediata pervenerit. quare si ille novit, etiam quia opinatur 
novit. ut eniin licet opinari quod sit, ita etiam cur sit. hoc autem 
est medium. an si ita existiinabit quae non possunt aliter se habere, 
ut existimet se habere defmitiones per quas demonstrationes confi- 
ciuntur, non opinabitur, sed sciet? si vero existimabit vera quidem 

20 esse, non tamen haec ipsis inesse secundum essentiam et secundum 
formam, vere opinabitur, non autem sciet, et quod sit, et cur sit, si 
per immediata opinatus fuerit? si vero non per immediata, opina- 
bitur solum quod sit? eiusdem autem rei opinio et scientia non 
omnino sunt. sed quemadmodum et falsa et vera opinio sunt ali- 
qno modo eiusdem rei, ita etiam. scientia et opinio sunt eiusdem 
rei. si quis enim dicat et opinionem veram et falsam, ut scilicet 
nonnulli asserunt, eiusdem rei esse, accidit ut absurda probet cum 
alia, tum hoc, non opinari quempiam id quod opinatur falso. 'quia 
vero idem dicitur multis modis, alio modo possunt esse eiusdem 

80 rei, alio modo non possunt. vere enim opinari diinetienti esse 
communem mensuram cum latere absurdum est. sed quia dime- 
tiens, circa quam opiniones versantur, est una et eadem res, ita 
opiniones sunt eiusdein rei. utriusque vero essentia, quae in defi- 
nitione ponitur, non est eadem. similiter autem et scientia et opi- 
nio sunt eiusdem rei. altera namque ita est de animali ut non 
possit non esse animal, altera vero ut possit. veluti si altera sit de 
eo quod est id ipsum quod homo; altera vero sit quidem de ho- 
mine, non tamen de eo quod est id ipsum quod homo. eadem 
enim res, homo scilicet, non eodein modo accipitur. ex his autem 
perspicuum est fieri non posse ut eandem rem simul opinetur qui- 
h spiam et sciat: alioquin existimaret eandem rem aliter se habere 
posse et non aliter se habere posse; quod fieri nequit. in alio vero 
et alio homine utrumque esse potest de eadein re, ut dictum fuit. 
m eodein vero non est ita possibile. alioquin simul existimabit, 
exempli causa, hominem esse id ipsum quod animal (hoc enim 
est non posse esse non animal) et non id ipsum quod animal: hoc 
enim sit posse esse non animal. reliqua, id est quomodo distin- 
guere oporteat dianoeam et intelligentiam et scientiam et artem et 
prudentiam et sapientiam, partim ad naturalem partim admoralem 
contemplationem magis pertinent. 

io 34. Sagacitas autem est bona qnaedam medii coniectatio bre- 

vissimo tempore, veluti si quis videns lunam seinper solem versus 
splendere, confestim intelligat cur hoc sit, nempe quia illustratur 
a sole; aut videns colloquentem cum divite, cognoscat eum ideo 
colloqui quia'pecuniam mutuatur; aut sciat cur duo aliqui sint 
amici, quia scilicet sunt eiusdem inimici. omnes enim medias cau- 
sas perspectis extremis cognovit. esto solem versus splendere, 
nbi a; illustrari a sole (3 ; luna ro y. inest igitur lunae, t$ y, io (3, 
id est illustrari a sole; tw (3 autem ro a, hoc est illud versus splen- 

20 dere, a quo illustratur. quare etiam tw y zo a. inest per (3. 

II. 

1. Quae quaemntur, tot numero sunt quot sunt ea qnae sci- 
mns. quacrimus autem quattuor: quod sit, cur sit, an sit, et quid 
sit. cum enim utrum sit hoc an hoc quaerimus, plura complecten- 
tes, veluti utrum sol deficiat an non, tunc quaerimus qnod sit. 
huius autem rei signuin est, quia cum invenimus quod sol deficit, 



desinimus quaerere; et si ab initio cognosceremus quod deficit, 
non quaereremus an deficiat. cum autem cognosciinus quod sit, 
tunc quaerimus cur sit. veluti cum novimus quod sol deficit et 30 
quod terra movetur, tunc quaerimus cur deficiat vel curmoveatur. 
haec quidein ita quaerimns. quaedam vero alio modo quaerimus, 
veluti an sit necne Centaurus vel deus. dico autem an sit necne 
simpliciter, non an. sit albus nccne. cum autem novimus rem 
esse, quaerimus quid sit, veluti quid igitur est deus? aut quid est 
homo? quae igitur quaerimus et quae inventa cognoscimus, haec 
et tot sunt. 

2. Cum autem quaerimus quod sit aut an sit simpliciter, tum 
quaeriinus utrum sit medium ipsius an non sit. cum autem cogno- 
scentes vel quod sit vel an sit, sive in parte sive simpliciter, rursus 
quaerimus cur sitaut quid sit, tunc quaerimus quodnam sitmedium. 90 
(sic autem intelligo quod sit vel an sit, in parte et simpliciter: in 
parte quidem, veluti deficitne luna? vel augeturne? etenim sitne 
aliquid necne, huiusmodi quaestionibus quaerimus. simpliciter 
autem, veluti an sit necne luna vel nox.) in omnibus igitur quae- 
stionibus accidit ut quaeratur vel an sit mediuin vel quod sit me- 
dium. nam causa est medium, in omnibus autem haec quaeritur, 
veluti deficitne? es*tne causa aliqua, an non? post haec, cum cogno- 
vimus esse aliquam causam, quaerimus quaenam haec sit. nam causa 
cur sit non hoc vel illud, sed simpliciter essentia, vel non simpli- 10 
citer, sed aliquid ex iis quae insunt per se aut per accidens, nihil 
aliud est quam medium. dico autem simpliciter esse ipsum sub- 
iectum , ut lunain vel terram vel solem vel triangulum, esse autern 
aliquid, ut eclipsim, aequalitatem , inaequalitatem, an sit in medio 
necne. in iis enim omnibus perspicuum est idem esse quid est et 
quamobrein est. quid est eclipsis ? privatio luminis in Iuna ob terrae 
oppositionem. cur est eclipsis ? aut cur deficit luna? propterea quod 
eam lumen deficit terra opposita. qnid est concentus? ratio nuine- 
rorum in acuto et gravi. cur concinunt acutum et grave? quia nu- 20 
merorum rationem habent acutum et grave. concinuntne acutum 

et grave? hoc est estne in nuineris ratio eorum? cuin vero acce- 
pimus quod est, tum quaerimus quaenam igitur est ratio illa? quod 
autein medii sit omnis quaestio, ea declarant quorum mediifm est 
sensibile. quaerimus enim non percepta per sensuin (exempli causa) 
eclipsi, an sit necne. quodsi essemus supralunam, non quaere- 
remus an fiat, neque cur fiat: sed confestiin manifestum esset, quo- 
niarn ex sensu fieret ut etiam universale cognosceremus. sensus 
enim percipit terram nunc opponi, quia constat lunam nunc defi- 30 
cere: ex hoc autem fieret universale. quemadmoduin igitur dixi- 
mus, nosse quid sit, idem est atque nosse cur sit. hoc autem vel 
simpliciter, non eorum quippiam quae insunt, vel eorum quippiam, 
cuiusmodi sunt habere duos angulos rectos, aut esse maius vel 
minus. esse igitur in omnibus quaesitis quaestionem medii, mani- 
festum est. 

3. Quomodo autem probetur quid sit, et quis sit modus re- 
ductionis, et quid ac quorum sit definitio, dicamus, cum prius de 
his dubitaverimus. initium autem futurorum esto, quod est maxime * 
proprium sequentium sermonum. dubitare enim aliquis possit an 
idem et secundum idem definitione sciri possit et demonstratione. 
an hoc est impossibile? nam definitio videtur explicare quid res 
sit; quicquid autem significat quid res sit, est universale et attribu- 
tivum ; syllogismorum vero quidam sunt privativi, quidam non uni- 
versales, veluti qui exstruuntur in secunda figura, oinnes sunt pri- 
vativi, qui vero in tertia, non universales. deinde non omnium af-* 
firmationum quae probantur in prima figura, est definitio, veluti 
huius, omne triangulum duobus rectis aequales angulos habere, 
huius rei ratio est, quia scire rem demonstrabilem est habere de- 10 
monstrationem. quare si huiusmodi rerum est demonstratio, per- 
spicuum est non posse eorundem esse etiam definitionem: aboquin 
scirct quispiam etiam ratione definitionis, non habens demonstra- 
tionem : nihil enim prohibct quo minus non simul habeat demon- 
strationem. satis autem fidem facit etiam inductio : nihil enim un- 
quam definientes novimus ex iis quae vel per se insunt vel acci- 
dentia sunt. praeterea si definitio est essentiae notificatio quae- 
dain, eiusmodi certe res constat non esse essentias. patet igitur 



50 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



non oinnium remm esse definitionem, qnamm est demonstratio. 
quid antem? quarum reram est definitio, estne omnium demon- 

20 stratio? an non? sane una ratio etiain ad hoc quaesitum pertinet. 
nnius enim, qua unum est, una est scientia. quapropter si rem de- 
lnonstrabilem scire est habere scientiam, eveuiet aliquid impossi- 
bile, qnia definitionem habens sine demonstratione sciet. praeterea 
principia demonstrationum sunt definitiones; quorum principiorum 
non esse demonstrationes antea probatum fuit. aut enim principia 
erunt demonstrabilia, necnon principiorum principia, et hoc in in- 
finitum procedet: aut priina principia erant definitiones indemon- 
strabiles. nnmquid igitur, si non omnium, saltem quarnndam reruin 
simul est definitio et demonstratio? an hoc quoque estimpossibile? 

30 qnia non est demonstratio eius rei cuius est definitio, quandoquidem 
definitio explicat quid res sit, et essentiain, demonstrationes autem 
omnes videntur supponere et sumere quid sit, veluti mathematicae 
quid unitas et quid iinpar, et aliae similiter. praeterea omnis de- 
monstratio probat aliquid de aliquo, veluti esse aut non esse; in 
definitione vero alterum alteri non attribuitur, utputa neque animal 
dicitur de bipede, neque hoc de aniinali; sed neque de plano figura, 
quia nec planum est figura nec figura est planum. praeterea aliud 

91 est probare qnid sit et probare quod sit. definitio igitur declarat 
quid sit, demonstratio vero quod hoc^de hoc est aut non est. rei 
autcm diversae diversa est demonstratio, nisi sit ut pars quaedam 
totius. hoc autem ideo dico, quia probatum fuit isosceles habere 
tres angulos aequales duobus rectis, si probatum fuit triangulum 
eos habere: illud enim est pars, hoc vero esttotum. sed haecnon 
sunt ita inter se affecta, quod sit et quid sit, quia non est alterum 
alterius pars. perspicuum igitur est neque cuius rei est definitio, 
eius omnino esse deinonstrationem ; neque cuius est demonstratio, 
eius esse omnino definitionem; neque ullius prorsns rei posse utra- 

10 qne haberi. quare constat definitionem et demonstrationem neque 
idem esse, nec alterum sub altero contineri: nam alioqui etiam sub- 
iecta similiter se haberent. de his igitur hactenus dubitatum esto. 

4. Quid autem res sit, utrum explicatur syllogismo et demon- 
stratione, an non explicatur, sicut praesens disputatio supponebat? 
syllogismus enim aliquid de aliquo probat per medium ; quiditas 
autem est propria, et attribuitur in quaestione quid est. haec autem 
reciprocari necesse est nam si to a est proprium t« y , constat id 
esse proprium etiam th (3, atque hoc t» y; proinde omnia vicissim 
reciprocari. atqui si to a inest omni (3 in quaestione quid est, et 

20 universaliter to (3 dicitur de omni y in quaestione quid est, necesse 
est etiam to a dici de y in quaestione quid est. si quis vero sine 
hac geminatione sumpserit principia, non necesse erit ut to a tu> y 
attribuatur in quaestione quid est, etiam si to a de (3 dicatur in 
quaestione quid est, non autem to (3 de quibus dicitur, de iis dica- 
tur in quaestione quid est. ergo quid res sit, ambo haec significa- 
bunt. itaqne etiam to (3 significabit quid sit to y. si igitur quid sit 
et quiditatem ambo significant, in medio tennino ante conclusionem 
continebatur quid res sit. et omnino si licet probare quid sit homo, 
esto to y homo, to a, quid sit, sive animal bipes sive aliud quippiam, 

30 si igitur concludetnr, necesse est ut to* a attribuatur omni (3. huius 
autem erit alia definitio media. quapropter haec quoque significa- 
bit quid sit homo. sumit igitur quod probare oportet, quoniain 
to (3 significat quid sit homo. oportet autem in duabus propositio- 
nibus et in primis atque immediatis principiis hoc considerare: 
maxime enim perspicuum fiet cjuod dicimus. qui igitur propter 
reciprocationem ostendunt qnid sit anima aut quid sit homo aut 
quaevis alia res, postulant id quod ab initio quaesitum fuit, veluti 
si quis sibi concedi postulet animam esse id quod sibi est causa 
b vivendi, hoc autem esse nnmerum se ipsum moventcin, necesse 
est enim ut postulet animam esse ipsissimuin nuineram se ipsum 
moventem, adeo ut idem sint. non enim.si consequens estTo aTu>(3 
atqne hoc tu y, propterea to a erit quiditasTa y, sed tantum licebit 
dicere id esse verain; ne tum quidein si to a ita dicatur de omni (3, 
ut to (3 sit id ipsum quod to a. etenim aniinal esse attribuitur tu> 
hominem esse. hoc enim effatum veruin est, qnicquid est horni- 
nem esse, est animal esse, quemadmodum et omnis homo est ani- 
lnal: sed non ita nt sint unum. si quis igitur non ita sumpserit 



propositiones, non concludetur to a esse quiditatem et essentiam 
t« y. si vero ita sumpserit, ante conclusionem sumet to (3 esse qui- 10 
ditatein t« y. quare non fuit deinonstratum, quia smnpsit id quod 
in principio quaesitum fuit. 

5. Neque vero via illa concludit, quae per divisiones absol- 
vitnr, sicut in resolutione ad figuras syllogismorum pertinente dic- 
tum fuit. nunquam enim necesse est ut, cum haec sint, res illa sit, 
quemadmoduin nec inducens demonstrat: non debet enim conclu- 
sio interrogari, nec ideo esse, quia concessa fuerit: sed necessario 
est, cum illa sint, etiam si non fateatur qui respondet. homo estne 
animal an inanimum? tunc sumpsit esse aniinal, non conclusit. rar- 
sus omne animal aut est pedestre aut aquatile. sumpsit hominein 
esse pedestre. et hominem esse totum illiul, animal pedestre, non 20 
necesse est ex iis quae dicta fuerunt, sed hoc quoque sumit. nihil 
autem refert utrum in multis an in pancis ita fiat: idem namqxie est. 
iis igitur qui ita progrediuntur, ineptus fit usus divisionis vel ad ea 
concludenda quae alias syllogisino concludi possunt. quid enim 
prohibet quo niinus totum hoc vere dicatur de honiine, non tamen 
significet quid sit et qniditatem? praeterea quid vetat vel adiicere 
quippiam vel detrahere veltransilire, ad essentiam pertinens? haec 
igitur vitia committuntur qnidem, vitari tamen possunt, si accipian- 
tur omnia attributa in quaestione quid est; et primo postulato, di- 30 
visione constituatur ordo eorum quae deincejis in definitione poni 
debent; ac nihil praetermittatur. hoc autem necessarium est, si 
omnia in divisionem cadunt et nihil deest: iam eniin individuum 
esse oportet. veramtamen syllogismus non est; sed si notum facit, 
alio modo notum facit. atque hoc non est absurdum, quia fortasse 
nec inducens demonstrat, aliquid tamen declarat. per syllogismum 
autem non colligit, qui ex divisione eligit definitionem. ut enim in 
conclusionibus quae sine mediis inferuntur, si quis dicat his positis 
necesse esse ut hoc sit, potest interrogari et quaeri quamobrem, 
sic etiam fieri potest in definitionibus quae per divisionem proban- 
tur. quid est hoino? aniinal mortale, pedes habens, bipes, pennis 92 
carens. quid ita? secundum quainque adiectionein. dicet enim et 
ostendet divisione, ut putat, quia omne animal est vel mortale vel 
immortale. tota autem haec oratio non est definitio. quare etiamsi 
demonstretur divisione, tamen definitio non efficitur syllogismo. 

6. Sed numquid*potest ex hypothesi demonstrari quid res sit 
secundum essent.iain, his propositionibus sumptis, quiditatem nihil 
aliud esse quain id quod constat ex attributis in quaestione quid est, 
et est rei proprium; haec vero in quaestione quid est, sola attribui, 
et totum esse rei proprium? haec eniin est eius essentia. an rarsus 
in hac quoque probatione sumpsit quiditatem? necesse est enim 10 
per medium probare. praeterea queinadmodum in ratiocinatione 
non sumitur quid sit ratiocinari, quia semper propositio est vel 
totum vel pars, ex quibus constat ratiocinatio, ita etiam quid res sit 
non debet esse in sy llogismo, sed seorsum ab iis quae posita sunt. 

et adversus dubitantem utrum hoc conclusum sit an non, occurren- 
duin est conclusum esse, quia hoc erat syllogismus. et adversus 
dicentem non fuisse conclusum quid sit, asserendum est id fuisse 
conclusum, quia hoc a nobis positum fuerat esse quid res sit. quare 
necesse est ut conclusum quippiam sit sine definitione syllogismt 
vel ipsius quid est. idem est et si quis ex hypothesi ostendat; ve- 20 
luti si essentia mali est esse dividuum, contrarii vero est essentia 
contraria, contrarii inquam quibuscunque est aliquid contrarium ; 
bonum autem malo est contrarium et individuum dividuo: est igi- 
tur boni essentia, esse individuuin. nam hic quoque probat, cum 
sumpserit quiditatem ; eam autem sumit ut probet quid sit. atqui 
haec diversa sunt. esto. etenim in demonstrationibus sumitur hoc 
dici de hoc; non tamen id ipsum quod demonstrari debet, neque id 
cuius est eadem ratio et quod reciprocatur. iam vero adversus utros- 
que, id est et adversns eum qui per divisionem probat et adversus 
syllogismum ita exstructum, eadem est dubitatio, cur homo erit ani- 30 
mal bipes pedestre, non animal et pedestre. ex iis enim quae sumpta 
fuerant, nulla necessitas cogit ut quod attribuitur fiat unum : sed for- 
tasse perinde erit ut idem hoino est et musicus et grammaticus. 

7. Quomodo igitur definiens probabit essentiam vel qnid sit? 
non enim planum faciet ut demonstrans ex iis quae esse conceduntur, 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



51 



quia necesse est, cnm illa sint, aliiul quiddam esse: demonstratio 
namqae hoc est. nec ut indncens ex singularibus notis, quodomne 
ita se habet, quia nulluin aliter se habet. inductio namque non pro- 
b hat quid sit, sed quod sit vel non sit. quis igitur alius modus reli- 
quus est? non enim sane ostendet sensu vel digito. praeterea quo- 
modo ostendet quid sit homo? necesse enim est ut qui cognoscit 
quid sit homo aut quidvis aliud, cognoscat etiain quod sit. quod 
enim non est, nemo novit quid sit, sed quid significet oratio vel 
nomen, ut cum dico hircocervus. quid autem sit hircocervus, co- 
gnosci non potest at vero si ostendet quid sit et quod sit, quo- 
modo eadein oratione utrumque ostendet? nam definitio unum quid 

10 declarat, nec non demonstratio : quid autem sit homo, et esse ho- 
minem, differunt. deinde necessarium esse dicimus ut per demon- 
strationem qnidvis probetur esse, nisi sit essentia. esse autem nul- 
lius rei essentia est, quandoquidem ens non est genus. demonstra- 
tione igitur probabitur esse. quod quidem etiam scientiae nunc 
faciunt. quid enim triangulum significet, geometra sumpsit; quod 
antem sit, probat. quid igitur probabit definiens quid sit? an trian- 
gulum? cognoscens igitur quispiam definitione quidsit, ignorabitan 
sit. sed hoc est impossibile. perspicuum autem est, etiam secun- 

20 dum modos dehnitionum qui nunc observantur, definientes non 
probare quod sit. nam etsi est aequalitas linearum ex medio ducta- 
rum, tamen cur est ipsum definituin? et cur hoc est circulus? nam 
dici etiain poterit orichalci esse eandem definitionem, quandoqui- 
dem de/initiones neque declarant esse posse id quod dicitur, nec 
esse illud cuius aiunt esse definitionem. sed semper licet dicere 
quamobrem? si igitur definiens probat vel quid sit vel quid nomen 
significet, si nullo modo significet quid res sit, definitio erit oratio 
idem significans quod nomen. atqui hoc absurdum est. primum 

30 enim esset etiam non substantiarum et non entium , quoniam etiam 
non entia possunt aliquid significare. praeterea omnes orationes 
possent esse definitiones: licet enim nomen imponere cuivis ora- 
tioni. quare omnes disceptationes essent definitiones, et Ilias esset 
definilio. praeterea nulla scientia demonstrat hoc nomen hanc rem 
significare: ergo nec definitiones hoc declarant. ex his igitur nec 
definitio et syllogismus videntur idem esse, neque eiusdem rei esse 
syllogismus et definitio. insuper dicendum videtur definitionem 
nec demonstrare nec probare ullam rem; et quid res sit, nec defi- 
nitione nec demonstratione cognosci posse. 

S3 8. Rursus autem considerandum est quidhorum dicatur recte, 

quid non recte, et quid sit definitio ; et quiditatis utrum aliquo modo 
sit demonstratio et definitio, an nnllo modo. quoniam igitur idem 
est, ut supra diximus, nosse quid sit, et nosse causam ipsius quidsit; 
oratio autem huius est, quia est aliqua causa; atque haec vel eadem 
vel alia; et si sit alia, vel est demonstrabilis vel indemonstrabilis : 
ergo si causa est alia et potest deinonstrari, necesse est ut causa 
ifla sit medium et in prima figura probetur. quod enhn probatur, 

io est universale et attributivum. unus igitur modus est is quem nunc 
inquisivimus, nempe ut per aliud probetur quid sit. etenim ad pro- 
bandum quid sit, pro medio sumitur quid sit; et ad probanda pro- 
pria proprium. quare ex duabus quiditatibns eiusdem rei alteram 
probabit, alteram non probabit. hunc igitur modum non esse de- 
monstrationem antea dictum fuit, sed est logicus syllogismus ipsius 
quid sit. quo autem modo fieri hoc possit, repetito initio dicamus. 
nt namque quaerimus cur sit, cum scimus quod sit, interdum vero 
ambo simul manifesta fiunt, sed non prius cognosci potest cur sit 
quam quod sit, ita plane quid sit, cognosci non potest sine cogni- 

20 tione quod sit. fieri enim nequit ut qui ignorant an sit, cognoscant 
quid sit. an autem sit, interdum per accidens cognoscimus, inter- 
dum cognoscentes aliquid ipsius rei, veluti esse tonitruum, quia est 
sonus quidam nubiuin , et esse eclipsin , quia est privatio luminis, 
et esse hominem, quia est aniinal quiddam, et esse aniinam, quia 
est quod se ipsum movet. quaecunque igitur per accidens novi- 
mus quod sint, ad cognoscendum quid ea sint, necesse est ut nullo 
modo siinus comparati, quia ne quod sint quidem noviinus: quae- 
rere autem quid sit, cum ignoretur quod sit, profecto estnihil quae- 
rere. quarum autem rerum aliquid cognosciinus, facile est quaerere 
quid eae sint. quocirca ut cognoscimus quod sit, ita sumus apti ad 



cognoscendum etiam quid sit. qnornm igitur aliquid cognoscimns 
pertinens ad essentiam, primum esto hoc exemplum. eclipsis, ubi a; 30 
luna, ubi y; oppositio terrae, ubi (3. quaerere igitur utrum luna de- 
ficiat an non, nihil aliud est quain quaerere an to (3 sitnecne. quod 
perinde est ac si quaeratur an sit eius ratio. et si sit hoc, illud quo- 
que dicimus esse. vel ut alterum exemplum proponam, quaerimns 
utnus contradictionis ratio sit, utrum habendi duos angulos rectos 
an non habendi. cum autem invenimus, simul cognoscimns quod 
sit et cur sit, si per media demonstratum sit. sin minus, cognosci- 
mus tantum quod sit, non cur sit. luna sit y, eclipsis a; in pleni- 
lunio umbram non posse facere, cum nihil inter nos interiectum 
appareat, ubi (3. si igitur tw y inest to (3, id est non posse umbram * 
facere cum nihil sit nobis interie< tum, atque Jmic to a, nempe de- 
ficere, certe quod deficiat manifestum est, cur autem deficiat non- 
dum constat; et quod sit eclipsis, cognoscimus, quid autem sit non 
cognoscimus. cum autem manifestum est 10 a tw y inesse, quaerere 
cur insit nihil aliud est quam quaerere quid sit tc (3 , utrum oppo- 
sitio terrae an conversio lunae an Iucis exstinctio. haec autem est 
definitio alterius extremi, ut in his exemplis est definitio t« a: 
eclipsis enim est oppositio terrae. quid est tonitruum? ignis ex- 
stinctio in nube. curtonat? quia exstinguitur ignis in nube. nubesv, 
tonitrumn a, exstinctio ignis to (3. ergo rw y, id est nubi, inest tc (3, 10 
quoniam in ea exstinguitur ignis. huic autem inest to a, id est sonus. 
ac to (3 est definitio t« a primi extremi. quodsi rursns sit huius 
aliud medium, id erit ex reliquis definitionibus. dictum igitur est 
quomodo snmatur et notum fiat quid sit quare ipsius quid sit non 
fit quidem syllogismus aut demonstratio , manifestum tamen fit per 
syllogismum et per demonstrationem. itaque nec sine demonstra- 
tione licet cognoscere quiditatem, cuius est alia causa; nec est eius 
demonstratio, ut in dubitationibus diximus. 20 

9. Iam vero quorundam est alia causa, quorundam non est. 
quare patet etiain quiditatum quasdam esse immediatas, et princi- 
pia; quas et esse, et quid sint, supponere oportet, aut alio modo 
manifestas facere. quod quidem arithmeticus facit: nam et quid sit 
unitas supponit, et quod sit. eas vero quiditates quae medium 
habent, et quarum est aliqua diversa causa essentiae, licet per de- 
monstrationem, ut diximus, declarare, non demonstrando quid sit. 

10. Quia vero definitio dicitur esse oratio explicans quid sit, 
profecto quaedain est oratio declarans quid significet nomen sive 30 
oratio altera nominalis, veluti quid significat, seu quid est qua tri- 
angulum vocatur. quod cuin scimus esse, quaerimus cnr sit. diffi- 
cile autem est sic accipere quae non novimus esse. ac clifficultatis 
causa fuit ante exposita, quia ne sit quidem necne scimus, nisi per 
accidens. oratio vero una est bifariain, altera coniunctione, utllias, 
altera, quia nnum de uno significat non per accidens. una igitur 
definitionis definitio est quam dixi. alia vero definitio est oratio 
declarans cur sit. quocirca prior significat quidem, non tamen pro- 94 
hat: posteriorem autem apparet esse quasi demonstrationem pro- 
bantem quid sit, terminorum situ differentem a demonstratione. dif- 
fert enim dicere, cur tonat? et quid esttonitrus? ad illam enim 
quaestionem sic respondebit, qnia exstinguitur ignis in nubibus. quid 
autem est tonitrus? sonus exstincti ignis in nubibus. quare eadein 
oratio alio atque alio modo effertur; et eo quidem modo est demon- 
stratio continua, hoc autem modo est definitio. praeterea est defi- 
nitio tonitrui sonus in nubibus. haec autem est conclusio demonstra- 
tionis probantis quid sit. iinmediatorum autem definitio estthesis in- 10 
demonstrabilis constituens quid sit. definitionum igitur alia est ora- 
tio declarans quid sit, indemonstrabilis ; alia vero est syllogismus pro- 
hans quid sit, casu differens a demonstratione ; tertia vero est con- 
clusio demonstrationis probantis quid sit. ex dictis igitnr perspicuum 
est quomodo sit et quomodo non sit demonstratio ipsius quid sit; nec 
non quorum sit et quorum non sit ; praeterea quot modis definitio dica- 
tur, et quomodo probet quidsit, et quomodo non probet ; item quorum 
sit et quorum non sit. prae terea quomodo affecta sit ad demoustral io- 
nem, et quomodo possit esse eiusdem rei, et. quomodo non possit. 

11. Cum autein putemus tunc scire quando causam cognosci- 20 
mus, causae vero quattuor sint, una quae explicat quid res sit, altera 
quam, si quaedam sint, necesse est esse; tertia quae primum movit, 

G2 



62 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



quarta id cuius gratia, omnes hae per medium ostenduntur. etemm 
haec argumentatio "cirm illud sit, necesse est hoc esse una propo- 
sitione sumpta nulla est: at duobus minimum suinptis valet, nempe 
cum duae illae propositiones unum mediuin habent. hoc igitur uno 
suinpto necesse est conclusionein esse. sed et hoc modo idem ma- 
nifestum iiet. cur rectus est angulus qni est dcscriptus in seinicir- 
culo? aut quo posito necesse est ut rectus sit? esto igitur rectus, 
ubi a; dimidium duorum rectorum, ubi (3; angulus qui est in semi- 

30 circulo, ubi y. cur igitur ro a, id est rectus , insit rw y, id est an- 
gulo qui est in semicirculo, causa est to (3. hic enim angulus est 
aequalis rZ a. angulus autem to y est aequalis tw (3, quia est diini- 
dium duoruin angulorum rectoruin. si igitur sit to |3 , id est dimi- 
dium duorum rectorum angulorum, to OTuyinest: hoc autem erat, 
angulum descriptum in semicirculo rectum esse. hoc autem est 
idein quod quiditas, quia hanc significat definitio. sed et quidita- 
tem ostendimus esse causam mediam. cur autem Medi bellum ges- 
serunt adversus Athenienses? seu quae est causa belli gerendi contra 

b Athenienses? quoniam Athenienses cum Eretriensibus in Sardeis in- 
cursionem fecerunt. hoc enim primum movit. esto belhim, ubi a; 
priores impetum fecisse (3; Athenienses y. inest igitur to {3 rwy, id 
est, priiis impetuin fecisse attribuitur Atheniensibus. sed et to a. 
inest tw (3, quia bellum inferunt iis qui prius iniuria affecerunt. in- 
est igitur tu (3 ro a; id est, bellum inferri iis qui lacessiverunt. hoc 
autein to [3 tuj y sive Atheniensibus, quia jiriores lacessiverunt. ergo 
hic quoque causa, nempe primum movens, estmedimn. ex iis vero 
quorum causa est id cuius gratia; veluti cur deambulat? ut bene 

10 valeat: cur domus est? ut serventur supellectilia; illnd quidem est 
bene valendi gratia, hoc vero servandi gratia. inter has autem in- 
terrogationes, cur post cenam deambulare oportet? et cuius gratia 
oportet? nihil interest. esto deambulatio post cenam y; non flui- 
tare cibos, ubi (3; valere, ubi a. esto igitur deambulationem post 
cenam efficere ne cibi fluitent ad os ventriculi; atque hoc esto 
salubre. videtur enim inesse deambulationi, tw y scilicet, to (3, id 
est cibos non fluitare ; huic autem to a, nempe salubre. quae igitur 
est causa cur tu y ro a insit, quod est id cuius gratia? to (3, hoc est 

20 cibos non fluitare. hoc autem est veluti eius definitio: nam to a 
sic explicabitur. cur autem to (3 inest tu> y't quia valere est ita af- 
fectum esse. oportet autem orationes cominutare; atque ita singula 
magis apparebunt. ortus autem vice versa se habent hic et in cau- 
sis quae efficiunt per motum. ibi namque opus est ut medium 
prius fiat; hic vero to y, quod est ultimum, prius fit, id vero cuius 
gratia, postremuin fit. accidit antem ut idem sit et alicuius causa 
et ex necessitate. veluti cur permeat et transmittitur lumen per 
laternam? eteniin ex necessitate transit, quod ex subtilioribus par- 

30 tibus constat, per maiores meatus, siquidem lumen fit, quia perineat 
et transmittitur; item alicnius causa, videlicet ne offeudamus. ita- 
que si accidit ut sit, accidit etiam ut fiat. veluti si tonat exstincto 
igne, necesse est stridorem et sonitum fieri, etut Pythagorei dicunt, 
minationis causa, ut terreantur qui sunt in Tartaro. permulta vero 
sunt eiusmodi, praesertim in iis quae secundum naturain consti- 
tuuntur et constant alia namque natura alicuius gratia facit, alia 
ex necessitate. necessitas autem duplex est: altera namque est se- 

95 cundum naturam et appetitionem, altera vero violenta, quae est 
praeter appetitionem. ut lapis ex necessitate et sursum et deorsum 
fertur, sed non ob eandem necessitatem. ex iis autem quae fiunt a 
ratione, alia nunquam sunt casu, ut doinus vel statua, nec ex neces- 
sitate, sed alicuius gratia; alia vero sunt etiam a fortuna, ut sanitas 
vel salus. maxime autem in iis quae possunt ita et secus se ha- 
bere, cumafortuna non gignuntur, quorum finis bonus est, alicuius 
gratia fit; et vel natura fit vel arte. a fortuna vero nihil fit aU- 
cuius gratia. 

10 12. Iam vero quae cansa est eorum quae sunt, eadem est 

eorum quae fiunt et qnae facta sunt et quae futura sunt (nam me- 
dium est causa), praeterquam quod est causa eorum quae sunt, 
quod est; corum quae fiunt, quod fit; factorum factum, futurorum 
futurum. veluti, cur facta est eclipsis? qnia interposita est terra ; 
fitautem, quia interponitur; erit, quia interponetur; et est, quia 
interpositio est. quid est glacies? sumatur esse aqua concreta. esto 



aqua, ubi y ; concretum, ubi a; causa media, ubi (3 , totius caloris 
defectio. inest igitur tu y to (3 ; huic autem to' a, id est esse con- 
cretum. fit autem glacies, cum fit to (3; et facta est, cuin factum 20 
est; et erit, cum erit. quod igitur ita est causa, et id cuius est causa, 
simul fiunt, cum fiunt; et simul sunt, cuin sunt; itidemque simul 
facta fuerunt et futura sunt. in iis vero quae non fiunt simul, pos- 
suntne in tempore continenti, sicut nobis vidct.ur, alia aliorum cau- 
sae esse? veluti, estne causa cur hoc fiat, aliud quod fit; et cur fu- 
turum sit, aliud futurum; et cur fuerit, aliquid quod paulo ante fuit? 
concluditur autem quod prius factum fuit ex eo quod posterius fac- 
tuin est. horum vero principiuin sunt ea quae facta sunt. proinde 
et 111 his quae fiunt, itidem ducendum est argumentum. ex priori 30 
vero non colligitur postei ius, veluti quia illud factum est, hoc postea 
factum esse. eadem est futurorum ratio. sive enim indefinitum sive 
definitmn tempus accipiatur, non efficitur ut, quia illud vere dicitur 
factum fuisse, vere dicatur hoc quod posterius est factum esse, quo- 
niam toto illo tempore interiecto falso dicetur hoc factum esse, cum 
iam alterum factum sit. eadein est ratio futuri. nec quia illud fao- 
tum est, hoc erit, quia medium simul genitum esse debet cumeare 
cuius est medium , adeo ut factorum medium sit quod factum est, 
futurorum futuruin; eorum quae fiunt, quod fit; eorum quae sunt^ 
quod est. atqui quod factum est et quod est futurmn, siinul genita 
esse nequeunt. praeterea nec indefinitum potest esse tempus inter- 
iectum nec definitum : falso enim dicetur toto illo teinpore inter- b 
iecto. considerandum autem est quid sit quod continet, ita ut post 
factuin esse, insit fieri in ipsis rebus. an patet non cohaerere ei 
quod factum est id quod fit? quia nec factuin facto cohaeret. sunt 
enim extremitates et individua. itaque ut puncta sibi invicem non co- 
haerent, sic facta non cohaerent: ambo namque sunt individua. ergo 
neque id quod fit, facto cohaeret ob eandem rationem, quia quod fit 
est divisibile, quod vero factum est, indivisibile. utigitur linease habet 
ad punctum, ita etiam quod fit, ad id quod factum est: insunt eniin 10 
facta infinita in eo quod fit. sed de his dilucidius in libris univer- 
salibus de motu dicendum est. quomodo igitur, cum deinceps aliae 
res ex aliis gignuntur, se habeat causa media, eousque sumptum sit. 
necesse enim etiam in his est ut primuin et medium sint immediata. 
velutiTo a factum est, quia to y factum est. posterius autein factum 
est to y, paulo prius to a. principium vero est roy , quia projuus 
accedit ad instans, quod est principium temporis. to y vero factum 
est, si to & factum est. si igitur to & factum sit, necesse est to a 
factuin esse. causa vero est to y. nam si to £ factum sit, necesse 20 
est to y factum esse. quodsi to y factum sit, necesse est ut prius 
to a factum fuerit. sic autem accipiendo medium, consisteturne 
aliquando in immediato? an propter mediorum infinitatem semper 
medium incidet? quandoquidein factum facto non cohaeret, ut 
dictum fuit. verumtamen necesse est incipere a medio et ab in- 
stanti primo. similis est ratio futurorum. nam si vere dicitur fore 
to $, necesse est ut prius vere dicatur fore to a. cuius rei causa 
est to y. etenim si to & erit, prius to y erit: quodsi to y erit, prius 
to a erit. similiter autem in his quoque infinita est divisio, quia 30 
futura sibi invicem non cohaerent. principium autem etiam in his 
sumi debet iminediatum. sic autem se res habet in operibus. veluti 
si facta est domus, necesse est caesos fuisse lapides et factos esse. 
quid ita? quia necesse est iacta esse fundamenta, si domus facta est. 
quodsi fundamenta iacta sunt, necesse est prins lapides factos fuisse. 
rursus si erit doinus, itidem prius erunt lapides. ac probatur per 
medium similiter, quia prius erunt fundainenta. quia vero in iis 
quae fiunt videmus circulo esse aliquam generationem, hoc tum 
accidit, cum sese mutuo consequuntur medium et terminl extremi: 
in his enim est reciprocatio. hoc autem in primis libris ostensnm 98 
est, converti conclusiones, circulo autem probare hoc ipsum est. in 
ipsis autem naturae operibus sic apparet. madefacta terra necesse 
est vaporem fieri, hoc facto nubem, hac facta aquam; hac facta 
necesse est madefieri terram. hoc autem erat quod ab initio sum- 
ptum fuit. quocirca haec in orbem redeunt: nam si quidvis horum 
sit, alterum est; et si illud, etiam aliud, et si hoc, etiam primum. 
iain vero quaedam fiunt universaliter, quia semper et in omnibus 
vel ita se habent vel fiunt; alia vero non semper, sed plerumque, io 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



63 



veluti non omnes viri barbam emittunt, sed plerique. eorum igitur 
quae sunt eiusmodi, necesse est etiam medium plerumque esse. 
nam si to uto^ universaliter attribuitur, atque hoc ™ y universa- 
liter, necesse est ut etiam to a. tu y semper et omni attribuatur : id 
enim est universale, quodinest et omni et semper. sed suppone- 
batur esse plerumque: necesse est igitur ut etiam medium, ubi 
to |3, plerumque sit. itaque etiam conclusionum quae plerumque 
sunt, erunt principia medio yacantia, quae plerumque ita sunt 
vel fiunt. 

20 13. Quomodo igitur quid sit per definitiones explicetnr, et 

quomodo eius demonstratio vel definitio sit aut non sit, dictum 
antea fuit. quomodo autem investigare oporteat quae attribuuntur 
in quaestione quid est, hunc dicamus. eorum igitur quae cuique rei 
semper insunt, quaedam latius patent, non tamen extra genus com- 
periuntur. dico autem latius patere quae insunt cuique rei univer- 
saliter, sed et alii rei insunt. exeinpli causa, est aliquid quod omni 
temario inest, sed et non ternario, veluti ens inest ternario, sed et 

30 non numero. at impar inest omni ternario, et latius patet, quippe 
quod etiam quinario inest: sed non est extra genus, quandoquidem 
quinarius est numerus, nihil autem extra numeros est impar. quae 
igitur sunt eiusmodi, sumi eo usqne debent donec tot sumantur 
primum, quorum unumquodque latius pateat, omnia vero simul ac- 
cepta non latius pateant. hanc enim necesse est esse rei essentiam. 
verbi gratia, omni ternario inest numerus, impar, priinum utroque 
modo, et quod eum numerus non metitur, et quod non componitur 
ex numeris. iam igitur hoc est ipse ternarius, numerus impar pri- 
h mus et ita primus. horum eniin alia omnibus imparibus insunt, ul- 
timum vero etiam binario. at omnia siinul nulli alii insunt quam 
ternario. quia vera declaratum est a nobis in superioribus ea esse 
necessaria quae attribuuntur in quaestione quid est (sunt ennn uni- 
versalia, universalia vero sunt necessaria), quae autem de triangulo 
aut quavis alia re ita sumuntur, insunt in attributione quid est: ita 
lit ut ternarius necessario sit haec. quod autem haec sit essentia 
ternarii, hinc manifestum est, quia necesse est, nisi haec sit essentia 
ternarii, ut sit veluti genus quoddain aut nominatum aut nomine 
vacans. latius igitur patebit quam ut soliternario insit. sujiponatur 

io namque genus esse eiusmodi ut vi sua latius pateat. ergo si nulli 
inest alii quam individuis ternariis, haec erit essentia ternarii. nam 
hoc quoque supponatur, eiusmodi de individuis ultimam attribu- 
tionein esse cuiusque rei essentiam. quare similiter cum quaevis 
alia res ita demonstrabitur, ea erit illius essentia. oportet autem, 
cum quis circa aliquod totum versatur, dividere genus in prima in- 
dividua specie, verbi gratia numerum in ternarium et binarium. sic 
deinde nitendum est ut horum definitiones sumantur, veluti lineae 
rectae et circuli et anguli recti. post ea sumendo quid sit genus, 
veluti utrum sit quantitas an qualitas, proprias affectiones contem- 

20 plari per communia prima. quae namque compositis ex individuis 
accidunt, manifesta ex definitionibus erunt, propterea quod defi- 
nitio et simplex est principium omnium, et solis simplicibus per se 
insunt accidentia, ceteris autem ratione illorum. porro divisiones 
quae per differentias liunt, utiles sunt ad ita progrediendum. qua- 
tenus autem probent, dictum est supra: sed utiles sic tantum esse 
possunt ad concludendum quid sit. atqui videntur nihil utilitatis 

30 afferre, sed statim omnia sumere, perinde ac si quis ab initio sume- 
ret sine divisione. refert autem utrum aliquod attributum prius an 
posterius attribuatur, veluti utrum dicatur animal mansuetum bipes 
an bipes animal mansuetum. nam si res omnis ex duobus constat, 
et animal mansuetum est unum quiddam ; rursusque ex hoc et dif- 
ferentia fit homo, vel quodvis aliud est quod unum fit, necesse est 
dividendo petere. praeterea ut nihil eorum praeterinittatur quae 
attribuuntur in quacstione quid est, hac tantum ratione contingit. 
nam sumpto primo genere, si quis inferiorem aliquam divisionem 
accipiat, non omnia in illud cadent. verbi gratia non omne animal 
aut continuas aut scissas alas habet, sed omne animal alatum: huius 

97 enim haec est differentia. prima autem animalis differentia est, in 
quam omne animal cadit. similiterque accipienda est prima divisio 
omnium aliorum generum, sive sint omnino diversa ab animali, 
sive sub eo contineantur, utputa volucris prima divisio est in quam 



omnes volucres cadunt, et piscis, in qnam omnes pisces. sic igitur 
progrediens scire potest nihil esse praetermissum : alias autem et 
praeterinitti aliquid interdum necesse est, et id ignorari. neque 
vero opus est ut definiens ac dividens cognoscat res omnes, quan- 
quam nonnulli inquiunt fieri non posse ut quis cognoscat differen- 
tias, quibus res proposita a quaque re secernitur, nisi qnamque 
rem cognoscat; sine differentiis autein non posse quamque rem io 
cognosci: id enim a quo hoc non differt, idem cuin hoc esse: id 
vero a quo differt, aliud esse ab hoc. primum igitur hoc falsum 
est. non enim secundum quainvis differentiam est aliud, quando- 
quidem iis quae sunt eadem specie, multae differentiae insunt, non 
tamen secundum essentiam nec per se. deinde cum quis sumpserit 
opposita et differentiam , et quodvis in hanc vel in illarn partem 
cadere, ac sumpserit in altera parte esse id quod quaeritur, idque 
cognoscit, nihil refert utrum sciat an ignoret quibus aliis attribuan- 
tur. apparet enim, si ita progrediens pervenerit ad ea quorum non 
est amplius differentia, eum habiturum esse definitionem. quodvis 20 
autein cadere in divisionem, si sint opposita medio carentia, non, 
est postulatum. necesse est eniin quodvis in altero eorum esse, si 
quidem illius differentia erit. sed in conficienda per divisiones de- 
finitione tria observare oportet, nempe ut accipiantur attributa in 
quaestione quid est; et ufchaec ordine collocentur ut quidque est 
primuin vel secundum; et ut haec sint omnia. horum autem pri- 
mum consequi possumus, quia sicut possumus de accidenti ratioci- 
nari et concludere accidens inesse, ita etiam possumus per genus 
adstruere. collocabuntur autem singula ut oportet, si quis primum 
sumpserit. quod quidem fiet, si sumptum erit quod omnibus con- 
sequens est, cum ei non sint omnia consequentia. necesse est enim 30 
esse tale quippiain. hoc autem sumpto iain in inferioribus idem 
modus servandus erit. secundum enim erit, quod aliorum primum 
erit, et tertium, quod sequentium. dempto eniin superiori, id quod 
deinceps sequitur, erit aliorum primum. similis est ceterorum ratio. 
quod autem haec sint oinnia, perspicuum est, quia sumimus, quod 
est primum in divisione illa, omne est vel hoc vel hoc, inest autem 
hoc; rursusque huius totius differentiam. ultimi vero non est am- 
plius differentia: aut confestim hoc sumptum cuin ultima differen- 
tia a toto illo non differt. constat enim neque plus quam oporteat b 
adiectum esse (quaecunque enim sumpta sunt, attribuuntur in quae- 
stione quid est), neque deesse quicquam : aut eniia genus aut diffe- 
rentia esset. genus igitur est et illud primum et hoc cum differen- 
tiis assumptum. differentiae vero omnes haerent. non est enim 
amplius ulla differentia posterior: alioquin ultiinum specie differ- 
ret: sed dictum fuit hoc non differre. quaerere autem oportet, 
respiciendo ad ea quae sunt similia nec differunt inter se, primum 
quid haec omnia commune habeant. deinde rursus id quaerendum 
est in aliis, quae sunt in eodem cum illis genere, inter se autem si 
comparentnr, sunt eadem specie, sed ab illis diversa. cum autem 10 
in his sumptum fuerit quid sit cuius ratione omnia sunt unum et 
idem , et in aliis similiter, tunc in iis quae sumpta fuerunt rursus 
considerare oportet an aliquo modo idem sint, donec ad unam ra- 
tionem perveniatur. haec enim erit rei definitio. si vero non per- 
veniatur ad unam rationem, sed ad duas vel plures, constat essen- 
tiam non posse esse unam, quae quaeritur, sed plures. verbi gratia, 
si quaeramus quid sit magnanimitas, considerandum est in aliquibus 
magnanimis, quos novimus, quid omnes unum et commune habeant 
qua sunt tales. veluti si Alcibiades est magnanimus vel Achilles et 
Aiax, considerandum est quid omnes unum et commune habeant, 
puta non perpeti contumeliam : alius enim pugnavit, alius iratus est, 20 
alius sibi mortem conscivit. rursus considerahdum est in aliis, ve- 
luti in Lysandro aut Socrate. si igitur hoc his commune sit, eodem 
modo in secundis et in adversis rebus se habere, his duobus ac- 
ceptis considero quid coinmune habeant, non moveri ab utraque 
fortuna et non perpeti contnmeliain. quodsi nihil commune habeant, 
duae utique spe<Ses ernnt magnanimitatis. omnis porro definitiosem- 
per est universalis: non enim medicus definit quid sit cuidain oculo 
salubre, sed vel omni vel speciei. ac facilius definitur singulare 
quam universale. iccirco oportet a singularibus ad universalia tran- 
sire. etenim homonyuiiae magis latent in uuiversalibus quam in iis 30 






54 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



quae non distinguuntnr. nt antem in demonstrationibus oportet 
inesse vim concludendi, ita etiam in definitionibus perspicuitatem. 
haec autem inerit, si ex iis quae singillatiin dicuntur, seorsum defi- 
niatur id quod in quoque genere est, veluti siinile non omne, sed 
quod est in coloribus et in figuris, et acutum, quod est in voce. 
atque ita ad commune progredi oportet, cavendo ne incidat homo- 
nymia. quodsi n«i est disserendum metaphoris, constat nec defi- 
niendum esse metaphoris, nec definienda esse ea quae dicuntur per 
inetanhoram : alioqui necesse erit ut metaphoris disseratur. 

93 l4. Ut antein habeamus problemata, seligere oportet sectio- 

nes et divisiones. sic autem seligere, supposito genere communi 
omnium. veluti si animalia considercntur, priinum spectare opor- 
tet qualia oinni animali insint, his autem sumptis, rursus cetero- 
rum primo videndum est qualia omni sint consequentia, verbi 
gratia si hoc sit volucris, videndum est qualia sint omni volucri 
consequentia; atque ita semper videndum erit qualia proxhno con- 
sequentia sint. couatat eniin fore ut possimus dicere cur conse- 
quentia insint iis quae sub communi continentur, veluti cur insint 

jo homini aut equo. esto igitur animal, nbi a; to (3 autem consequen- 
tia omni animali; ubi vero y & s, animalia quaedam. patet igitur 
cur to (3 insit rZ &: inest enim per a. similiter autein et aliis inest. 
ac semper in aliis est eadem ratio. nunc ergo secundum tradita 
communia nomina loquimur oportet autem non in his tantum 
considerare, sed etiam accipere si quid aliud visum fuerit com- 
mune esse, deinde quibus hoc consequens sit, et qualia sint huic 
consequentia. veluti comua habentibus consequentia esse habere 
omasum, non habere dentes in utraque maxilla. rursus cornua 
habere quibus consequens sit. patebit namque cur iilis insit qnod 

20 dictum est: nam ideo inerit, quod habent cornua. praeterea alius 
modus est secundnm analogiam eligere. non licet enim unum et 
idem accipere, quo appellare oporteat sepium et spinam et os. 
sunt autem et his consequentia quaedam, quasi una quaedam sit 
huiuscemodi natura. 

15. Porro alia problemata sunt eadem, quia idem medium 
habent, veluti quia oinnia snnt antiperistasis. horum autem non- 
nulla snnt genere eadem; quae ideo differunt, quod aliorum vel 
aliter sunt, veluti cur fiat echo, aut cur appareat iinago in speculo, 
et cur fiat iris. haec enim omnia sunt idem genere problema, 
quandoqnidem omnia sunt reflexio; sed specie differunt. alia vero 
problemata eo differunt quod alterum medium sub altero medio 

30 continetur, veluti cnr Nilus extremo mense maior et concitatior 
est? quia extremus mensis est hibernior. et cur extreinus mensis 
est hibernior? quia luna deficit. haec enim ita se habent inter se. 

16. De causa vero et eo cuius est causa, dubitare aliquis pos- 
sit an cum inest effectus, etiain causa insit, veluti si arbor defron- 
descit vel luna deficit, an etiam causa sit cur deficiat vel defron- 

l descat. verbi gratia, si hoc sit latis foliis constare, defectionis 
autem terrae interpositio : nisi enim sit, alia quaedam erit eorum 
causa. sive causa sit, simul etiam erit effectus, veluti si terra est 
interposita, luna deficit;-vel si latis foliis arbor constat, defron- 
descit. quodsi ita sit, simul erunt et reciproce demonstrabuntur. 
esto namque defrondescere, ubia; latis foliis constans, ubi(3; vitis, 
ubi y. si igitur rw (3 inest to a (quicquid enim latis foliis constat, 
defrondescit), rwy autem inestTo (3, quoniam omnis vitis latis foliis 

io constat, certe rS y inest to a, et omnis vitis defrondescit. causa 
autem estTo(3, quod est mediuin. sed et latis foliis vitem constare, 
quia defrondescit, deinonstrare licet. esto enhn to & latis foliis 
constans, to s autem defrondescere, vitis vero, ubi £. itaque tw £ 
inest to s, quia vitis omnis defrondescit; rw e autem to £: quicquid 
eniin defrondescit, latis foliis constat. omnis igitur vitis latis foliis 
constat. causa autem est defrondescere. at si non possunt sui in- 
vicem esse cansae (nam causa est prior eo cuius est causa), terrae 
quidem interpositio est causa defectionis, defectio vero non est 

20 causa interpositionis. si igitnr ea demonstratio quae probat per 
causam, probat cur sit, ea vero quae non per cansam, probat quod 
sit, sane quod terra sit interposita novit, cur autem sit interposita 
non novit. qnod autem defectio non sit causa interpositionis, sed 
haec defectionis, perspicuum est, quoniam in definitione defectionis 



inest interpositio. quare constat illud per hoc notificari, non contra 
hoc per illud. an contingit unius rei plures causas esse? etenim si 
potest idem pluribus attribui primum, to* a rCj (3 primo insit, etTw y 
alii primo, atque haec to^ & s. inerit igitur to a rol; & s. caiisa 
autem cur insit tw &, erit ro (3, cur insit tw t, to y. quare si causa 
sit, necesse est rem esse. at si res sit, non necesse est omnem cau- 30 
sam esse. sane causam esse necesse est, non tamen omnem. an si 
problema semper est universale, etiam causa est totum quiddam? 
et id cuius est causa, est universale? veluti defrondescere inesttoti 
cuidani determinato, etiamsi eius species sint; ac talibns inest uni- 
versaliter, id est vel plantis vel talibus plantis. quocirca in his et 
medium et id cuius est causa, aequalia esse oportet ac reciprocari; 
veluti cur arbores defrondescunt? si igitur defrondescunt propter 
concretionem humoris, sive arbor defrondescat, oportet inesse 
concretionem; sive concretio non cuivis rei sed arbori insit, de- 
frondescere arborem necesse est. 

17. Utrum autern potest eiusdem non eadem causa esse om- 99 
nibus, sed diversa, an non? an si per se demonstratuin est, non 
per signum vel per accidens, id fieri nequit? nam medium est de- 
finitio extremi. si vero non ita demonstratum sit, fieri potest? 
licet autem et id cuius est causa et id cui estcausa, considerare per 
accidens: sed non videntur esse problemata. sin minus, similiter 
se habebit medium. id est, si extrema sint homonyma, etiam nie- 
dium erit homonymum. si vero illa sint ut in genere, simile erit 
medium; veluti quamobrem quibusdam insit proportio commutata: 
quoniam alia causa est in hneis et alia in numeris. atque idem me- 
dium, qua lineae sunt in quibus spectatur, est diversum; qua vero 10 
habet eiusmodi incrementum, est idein. ita se res habet in omni- 
bus. cur autem color colori et figura figurae similis sit, alia est alii 
subiecto causa. nam simile in his est homonymum. hic enim for- 
tasse nihil aliud est quain latera habere proportionem et angulos 
esse aequales. iii coloribus autem, unum esse sensum, aut eiusmodi 
aliud. quae vero secundum analogiam sunt eadem, etiam medium 
habebunt idem secundum analogiain. sic autem se res habet, quia 

se mutuo consequuntur causa et id cuius est causa et id cui est 
causa. singulatim autem accipiendo, id cuius est causa latius patet. 
veluti quattuor angulis aequales esse angulos externos, latius patet 
quain trianguluin vel quadratum; omnibus autem est par. quae- 
cunque enim quattuor angulis rectis aequales habent angulos ex- 20 
ternos, et medium similiter habent. medium autem est definitio 
primi extremi. iccirco omnes scientiae per definitionom compa- 
rantur. veluti defrondescere simul consequens est viti et vitem 
excedit, necnon ficui, et ficuin excedit: sed non omnes excedit, 
immo est aequale. si igitur sumpseris primum, medium est defini- 
tio huius verbi defrondescere. priinum enim est alterutrius mo- 
dium, quod omnia sunt talia; deinde huius medium est, quod suc- 
cus concrescit, vel eiusmodi aliud. quid autem est defrondescere? 
concrescere succum seminis qui est in ea parte ubi folium cum 
ramo coniungitur. in figuris autem ita quispiam declarabit quae- 30 
rentibus consecutionem causae et eius cuius est causa. insit to a 
oinni P, to (3 autein unicuique rZv &, sed latius pateat. to (3 igitur 
est universale rotg o\ id enim voco universale, quod non recipro- 
catur. primum autem universale appello id cnm quo singula non 
reciprocantur, omnia vero simul sumpta reciprocantur, nec latiiu 
patet. itaque cur toi; $ insit to a, causa est to (3. opus est igitur ut 
to a latius pateat quam to (3 : alioquin cur potius hoc erit causa 
quam illud? si igitur omnibus s inest to a, erit aliquid diversum 
a (3, cuius ratione ea omnia sint unum. sin minus, cur dicere lice- 
bit omni s inesse to a, non omni autem a ro s? cur eniin non erit b 
aliqua causa, sicut est aliqua causa cur to a insit omnibus &? ergo 
etiam Ta e erunt unum quid. considerare lioc oportet. atque esto 
to y. possunt igitur eiusdem esse plures causae, non tamen iisdem 
specie. veluti cur longaevae sint quadrnpedes, causa est vacare 
bile. cur volucres, causa est siccas esse vel aliud quippiam. at si 
ad individuum non statiin perveniunt, nec unum .tantuni est me- 
dium sed plura, etiam causae sunt plures. 

18. Utrum autem mediurn est causa singulis, ulne quod ad 
primum universale, an quod ad singula magis accedit? constat igitur 10 



ANALYTICORUM POSTERIORUM II. 



55 



ea media esse causas, quae snntproxima cuiquerei, cui causae sunt. 
cur enim primum sub universali contentnm insit, hoc est causa, 
veluti cur tw £ insit ro (3, causa est to y. itaque cur tu $ insit to a, 
causa est to y. cur autem insit tw y, causa est to [3. huic vero ip- 
suminet. de syllogismo igitur ac demonstratione, et quid utrumque 
sit et quomodo fiat, perspicuum est; simulque de scientia demon- 
strativa, quoniain idem est. 

19- Quomodo autem principia nota fiant, et quis sit ea noti- 
ficans habitus, hinc manifestuin erit, cum prius dnbitatum fuerit. 
20 non posse igitur quempiam scire per demonstrationem, nisi cogno- 
scat prima principia immediata, dictum antea fuit. utrum autem 
immediatorum eadein an diversa sit cognitio , dubitare aliquis pos- 
sit; et sitne utriusque scientia, an neutrius, an alterius scientia, alte- 
rius diversum quoddain cognitionis genus; et utrum habitus, cum 
non insint, ingenerentur, an cum inessent, laterent. si igitur eos 
habemus, absurdum est. accidit enim ut eos qui habent cognitiones 
exquisitiores demonstratione, lateat. si vero eos accipimus, cum 
antea non haberemus, quomodo notum faceremus et disceremus 
3° ex non antecedente cognitione? hoc enim est iinpossibile, ut etiam 
de demonstratione dicebamus. perspicuum igitur est neque haberi 
nec in ignorantibus ac nullo habitu praeditis gigni posse. quare 
necesse est facultatem quandam haberi, non tamen talem quae his 
praestantior sit quasi exquisitior. videtur autem hoc inesse omni- 
bus animalibus : habent enim viin congenitam iudicativam, quam 
appellant sensum. cum autem sensus insit, in aliis animalibus res 
sensu percepta manet, in aliis non manet. in quibus igitur non 
inanet, haec aut omnino, aut eorum quae non manent, cognitionem 
non habent extraquain cum sentiunt. alia vero cum sentiunt, unum 
100 quid in anima retinent. cum autem multa animalia huiusinodi sint, 
iain est discrimen quoddam, adeo ut in aliis ratio fiat ex huiusce- 
modi rerum memoria, in aliis non fiat. ex sensu igitur fit memoria, 
quemadmodum dicimus. ex memoria vero saepe eiusdem rei facta 



fit experientia: multae enim memoriae numero sunt una experien- 
tia. at vero ex experientia, sive ex omni et universalfquiescente 
in aniina, nimiruin uno praeter multa, quod in omnibus illis inest 
unum et idem, fit principium artis et scientiae, artis, si pertineat ad 
generationem, scientiae, si pertineat ad id quod est. itaque nec in- 10 
sunt definiti habitus, nec fiunt ex aliis habitibus notioribus, sed ex 
sensu. ut in bello, postquam acies in fugam conversa est, uno 
stante alius stetit, deinde alius, donec ad principinm pervenit. 
anima vero talis est ut possit hoc pati. quod autem antea dictum 
est, non tamen aperte dictum fuit, iterum expliceinus. stante eniin 
uno indifferente, tunc primum in anima est universale. etenim sen- 
titur quidem singulare, sed sensus est rei universalis, veluti hominis, b 
non Calliae hoininis. rursus in his consistitur, donec hnpartibilia 
stent et universalia; veluti huiusmodi animal est id in quo statur, 
donec animal in anima stet. et in hoc itidein statur, donec aliud 
magis universale stet in anima. patet igitur necesse esse ut prima 
nobis inductione nota fiant: nam et sensus ita efficit in anima uni- 
versale. quoniam autem habituum qui in dianoea spectantur et 
veritatis sunt participes, alii semper veri sunt, alii vero falsitatem 
quoque suscipiunt, ut opinio et logismus; semper autem veri sunt 
scientia et intelligentia, ac nullum aliud cognitionis genus praeter 
intelligentiam est exquisitius quam scientia ; principia vero demon- 
strationum sunt notiora; omnis autem scientia cum ratione est: pro- iO 
fecto principioruin scientia esse nequit. quia vero nihil scientia 
verius esse potest praeter intelligentiam, intelligentia utique erit 
principioruin. quod non solum ex his quae dixi probatur, sed 
etiam quia demonstrationis principium non est demonstratio; qua- 
propter nec scientiae principium est scientia. si igitur nullum aliud 
praeter scientiam habemus verum habitus genus, sane intelligentia 
erit scientiae principium. et principium quidem scientiae erit co- 
gnitio principii; oinnis autein scientia seu cognitio similiter se habe- 
bit ad omnem rem. 



TOPIGORUM I. 



Jr ropositum huius tractationis est invenire methodum per quam 
possimus argumentari de omni proposito problemate ex probabi- 

20 libus, et ipsi disputationem sustinentes nihil dicamus repngnans. 
primum igitur dicendum est quid sit syllogismus et quae sint eius 
differentiae, ut sumatur syllogismus dialecticus: hunc eniin quaeri- 
mus secundum propositam tractationein. syllogismus igitur est ora- 
tio in qua positis quibusdam aliud quiddam , diversnm ab iis quae 
posita fuere, necessario accidit ob ea quae posita sunt. demonstra- 
tio est, cum ex veris et primis syllogismus constat; vel ex eiusmodi 
quae a quibusdam veris et primis sui cognitionis principiuin sump- 
serunt. dialecticus syllogismus est qui ex probabilibus concludit. 
b sunt autem vera et prima ea quae non ab aliis sed a se ipsis fidem 

20 habent. non debet enim de scientiarum principiis quaeri quamob- 
rem sint; sed unumquodque principium per se ipsum debet esse 
fide dignum. probabilia autem sunt quae videntur omnibus vel 
plerisque vel sapientibus, atque his vel omnibus vel plerisque vel 
maxime notis et claris. syllogismus contentiosus est qui exstmitur 
ex iis quae videntur probabilia, nec tamen sunt; et qui ex proba- 
bilibus, vel iis quae videntur probabilia, videtur esse nec est. non 
ennn quicquid videtur probabile, etiam est probabile. nihil enim 
eorum quae dicuntur esse probabilia, superficie tenus habet pro- 
babilitatis imaginem, quemadmodum in principiis rationum conten- 
tiosarum accidit. confestim enhn et plerumque iis qui etiam parva 
101 contueri possunt, perspicua est falsi natura quae in ipsis reperitur. 
prior igitur ex dictis contentiosis syllogismis etiam syllogisinus ap- 
pellator; alter vero vocator quidem contentiosus syllogismus, non 



tamen simpliciter syllogismus, qnia etsi videtur concludere, re vera 
tamen non concludit. insuper sunt praeter dictos omnes syllogis- 
mos paralogismi, qui ex iis constant quae sunt aliquamm scientia- 
ruin propria, quemadinodum in geoinetria et aliis id genus scientiis 
accidit. videtur enim hic modus differre a dictis syllogismis, quo- 
niam qui falsis descriptionibus utitur, nec ex veris et primis con- 10 
cludit nec ex probabilibus, quandoquidem in definitionem non cadit, 
quia nec ea smnit.quae omnibus videntur, nec quae plerisque, nec 
quae sapientibus, et his neque omnibus neque plerisque neque cla- 
rissimis; sed ex propriis scientiae sumptionibus, non tamen veris, 
syllogismum efficit. nam quia vel seinicirculos describit non ut 
oportet, vel lineas quasdam ducit non quo modo duci debent, pa- 
ralogismum facit. species igitur syllogismorum, ut eas typo com- 
plectar, eae sunto quas dixi. universaliter autem loquendo de om- 
nibus tam dictis quain post haec dicendis , eatenus nobis definitum 20 
esto, propterea quod de hamm rennn nulla exquisitam rationem 
afferendi consilinm cepimus, sed quatenus typo^haec percurrere 
volumus, omnino sufficere pntantes secundum propositam metho- 
dum, si horam unuinquodque possit quomodocunque notum fieri. 

2. His qnae dicta sunt consequens est ut dicamus ad quot et 
quae sit utilis haec tractatio. est igitur utilis ad tria, ad exercita- 
tionem, ad congressns, ad philosophicas scientias. quod igitur ad 
exercitationem sit utilis, ex his perspicuum est, quoniam hanc me- 
thodum habentes facile de omni re proposita poterimus argumen- 30 
tari. ad congressus autem, quia multorum opinionibus enumeratis, 
nou ex alienis sed ex propriis singulorum sententiis poterimus cum 



66 



TOPICORUM I. 



eis agere, refellentes quod non recte dicere nobis videbuntur. ad 
philosophicas autein scientias, quia cum poterimus 111 utramque 
partem dubitare, facile in singulis perspiciemus verum et falsuin. 
praeterea ad prima cuiusque scientiae principia. de his eniin ex 
propriis propositae scientiae principiis nihil dici potest, quia sunt 
b prima omnium principia: sed ex iis quae in singulis probabilia sunt, 
necesse est de iis dicere. hoc autem vel est proprium vel maxime 
peculiare dialecticae. cum enim sit indagatrix, ad omniuin scien- 
tiarum principia viain continet. 

3. Habebimus autem perfecte hanc methodum, cum itahabe- 
bimus ut in rhetorica et medicina ethuiusmodi facultatibus accidit. 
hoc autem est ex possibilibus efficere quae praeeligimus. neque 
enim orator omni modo persuadebit, neque medicus sanabit. sed 

10 si nihil eorum quae adhiberi possunt praetermittat sufficienter eum 
habere scientiain dicemus. 

A. Primum igitur videndum est ex quibus haec methodus 
constet si igitur sumpserimus ad quot et quae et ex quibus ratio- 
nes exstruantur, et quomodo his abundabimus, satis id quod pro- 
posuimus consequemur. sunt autem numero paria et eadem ea ex 
quibus rationes constant, et ea de quibus syllogismi conficiuntur. 
fiunt enim rationes ex propositionibus; ea vero de quibus iiunt 
syllogismi, sunt probleinata. omnis autem propositio et oinne pro- 
blema aut genus aut proprium aut accidens declarat. etenim diffe- 
rentia, cum sit generalis, una cum genere est collocanda. quia vero 

20 proprium aliud est quod significat quid res sit, aliud quod non signi- 
ficat, dividatur proprium in has duas partes, voceturque id quod 
significat quid res sit definitio, alterum vero secundum appellatio- 
nem communiter his attributam appelletur proprium. ex dictis 
igitur patet secundum praesentem divisionem accidere ut quattuor 
omnia fiant, ra est vel proprium vel definitio vel genus vel acci- 
dens. nemo autem nos dicere existimet horum unumquodque per 
se dictum esse propositionem aut problema, sed ex his problemata 
et propositiones fieri. iam vero propositio et problema differunt 

30 modo. nam si ita dicatur, nonne animal pedestre bipes est homi- 
nis definitio ? et nonne animal est genus hominis?" jiropositio 
efficitur. si vero dicattir utrum animal pedestre bipes est hoininis 
definitio an non? et utrum aniinal est genus hominis an non?" 
problema efficitur. similiterque dicenduin est de aliis. merito igi- 
tur paria numero sunt problemata et propositiones, quoniam ex 
oinni propositione problema facies, si modum commutaveris. 

5. Dicenduin autem est quid sit definitio, quid genus, quid 
proprium, quid accidens. est autem definitio oratio quae significat 
102 quid res sit. adhibetur autem aut oratio pro nomine aut oratio pro 
oratione. possunt enim etiam nonnulla, quae oratione significantur, 
definiri. eos vero qui nomen adhibent, constat non adhibere rei 
definitionem, quoniam omnis definitio est oratio quaedam. attamen 
hoc quoque ad definitionem referri debet, veluti honestum esse 
quod decet. itemque hoc, utrum idem sit sensus et scientia an 
aliud. cum enim circa definitiones versamur, plurimuin studii in 
eo ponimus, utrum sit idem an diversum. et irt absolute loquar, 

10 definitiva omnia vocentur, quae sunt sub eadein methodo sub qua 
est definitio. omnia autem quae nunc dixi esse eiusmodi ex his 
patet. cum enim poterimus quod idem sit et quod diversum disse- 
rendo probare, eodem modo abundabimus argumentis ad defini- 
tiones pertinentibus. ostendentes enim non idem esse, evertemus 
definitionem. sed non convertitur quod nunc dixi, non enim suf- 
ficit ad confirmandain definitionem, si ostendatur idein esse; sed 
ad evertendam sufficit, si ostendatur non idem esse. proprium vero 
est quod non declarat quiditatem, sed soli inest, et cum re recipro- 

20 catur. ut proprium hominis est grammaticae susceptivum esse, quia 
si homo est, grammaticae susceptivus est, et retro si grammaticae 
susceptivus est, homo est. nemo enim proprium appellat id quod 
potest alii inesse, ut dormire homini, ne tum quidem si accidatali- 
quo tempore ut soli insit. si quis itaque etiam tale quippiam voca- 
verit proprium, non simpliciter sed aliquando aut per relationem 
ad aliquid appellabitur proprium. nam esse a dextra aliquando 
proprium est; bipes autem per relationem ad aliquid vocatur pro- 
prium, ut homini per relationem ad equum et canem. nihil autem 



eomm quae et alii posstmt inesse, reciproce attribni manifestum 
est: non enim necesse est, si qnid dormit, id hominem esse. genus 30 
autem est quod pluribus et differentibus specie attribuitur in quae- 
stione quid est. in quaestione quid est, ea dicuntur attribui quae 
apte respondentur, cum rogatur quid sit res proposita, ut ad inter- 
rogationem quid sit homo, apte respondetur esse animal. generale 
est hoc quoque, utruin aliquid in eodem in quo aliud genere sit, 
an in diverso. hoc enim sub eandem methodum cadit sub quam 
genus. cum enim disserendo probaverimus animal esse genus ho- 
minis, et similiter bovis, haec in eodem genere collocari probave- * 
rnnus. at si alterius esse genus, alterius non esse ostenderimus, 
non esse haec in eodem genere probaverimus. accidens autem est 
quod nihil horum est, id esl nec definitio nec proprium nec genus, 
inest autem rei, et quod cuivis rei nni et eidem potest inesse et 
non inesse, ut sedere potest eidem alicui inesse etnoninesse, simi- 
literque album: nihil enim prohibet quo minus idem modo sit 
album modo non album. haruin autem accidentis definitionum 10 
secunda est melior. nam prima definitione allata necesse est, si 
quis est eam intellecturus, ut prius cognoscat quidnam sit definitio 
et genus et proprium. secunda voro per se perfecta est et suffi- 
ciens ad notificandum quidnam sit id quod dicitur. adiungantur 
autem accidenti etiam mutuae rerum collationes, quomodocunque 
ab accidente ductae, veluti utrum bonum an utile sit magis eligen- 
dum, et utrum iucundior sit vita quae est secundum virtutem an 
quae secundum fruitionem, et si quid aliud consiiniliter dicitur. in 
his enim omnibus quaeritur utri magis attributum accidat. ex his 20 
autem patet nihil prohibere quo minus accidens interdum et per 
relationem ad aliquid proprium fiat; veluti sedere, quod est acci- 
dens, cum quis solus sedet, tunctemporis proprium eius erit, cum 
autem solus sedet, relatione habita ad non sedentes proprium est. 
quocirca nihil vetat quo minus accidens per relationem ad ali- 
quid et interdum efficiatur proprium. simpliciter autem non erit 
proprium. 

6. Nos autem hoc ne lateat, ea omnia qnae ad proprium et 
quae ad genus et quae ad accidens referuntur, etiam definitionibus 
aptari posse. nam si ostenderimus non ei soli inesse quod est sub 30 
definitione, ut et in proprio fit; vel id quod in definitione assigna- 
tum est, non esse genus; vel eorum quippiam quae in definitione 
continentur non inesse, quemadmodum etiam in accidente dici pos- 
set, definitionem everterimus. quare secundum rationem paulo ante 
adductam ea omnia quae numeravimus, aliquo modo erunt defini- 
tiva. sed non propterea una in omnibus universalis methodus quae- 
renda est. neque enim hoc facile estinventu; et si fuerit inventum, 
talis methodus esset omnino obscura et inutilis ad propositam trac- 
tationein. at si propria singulorum definitoruin generum methodus 
explicabitur, facile erit, ex iis quae cuiusque rci propria sunt, de 103 
re proposita disserere. quocirca universaliter ac typo, ut antea 
dictum fuit, dividertdum est: ceterorum autem quae maxime singu- 

lis propria sunt, eis adiungi, et definitiva aut generalia appellari 
debent. fere autem haec quae nunc dixi singulis adiuneta fuerunt. 

7. Primum autem omnium definiendmn est quot modis idem 
dicatur. videri autem possit idem, ut typo explicem, tripertito 
distributum esse. aut enim numero aut specie aut genere idem so- 
liti sumus appellare. numero quidem, cum noinina sunt plura, res 
autem una, ut indumentum et vestimentum; specie vero eadem 10 
dicimus, quae cum plura sint, specie non differunt, ut duos homi- 
nes et duos equos: ea namque specie dicuntur eadem, quae sub 
eadem specie snnt. similiterque genere eadem quae sub eodem 
genere sunt, ut homo et equus. videri antem possit aquam quae 
ex eodem fonte manat, alio modo dici eandem quam superiora. 
verumtamen in iis numeranda est quae sub eadem specie quoquo 
modo esse dicuntur. haec enim omnia syngenea et consimilia inter 
se videntur esse. omnis enim aqua dieitur specie eadem cuin omni 20 
aqua, quoniam habent inter se similitudinem quandam. aquaautem 
ex eodem fonte manans nulla alia ratione differt ab aliis aquis quae 
eaedem dicuntur, nisi quod vehementior est similitudo. proinde 
non seiungimus ab iis qnae quoquo modo secundum unam speciem 
dicuutur. maxime autem, ut in confesso est, quod est unum lromero, 



TOPICORUM I. 



57 



videtur ab omnibns klem dici. solet antem et hoc dici multis mo- 
dis, sed maxime proprie et primnm, quanclo nomine aut definitione 
eadein dicuntur, ut indumentum et vestimentum, necnon animal 
pedestre bipes et homo. secundo loco cum proprio eadem dicun- 
tur, ut scientiae susccptivum ethomo, item quod natura sursum 

30 fertur et ignis. tertio loco cum ratione accidentium, ut sedens vel 
uiusicum et Socrates. haec enim omnia unum numero significant. 
qilod nunc dixi, verum esse, ex iis qui appellationes commutant 
inaxime potest aliquis discere: saepe enim iuhentes nominatim 
vocari sedeutium aliquem, commutamus appellationem, cum non 
intelligit is cui iuheinus, quasi facilius ex accidente sit intellecturus; 
ac iubemus sedentem aut disputantem ad nos vocari, perspicue pro 
b eodem accipientes, sive noinine sive accidente significetur. idem 
igitur, ut dictum fuit, tripertito divisum esto. 

8. Quod autem ex supra dictis et per ea disputationes confi- 
ciantur et ad ea pertineant, prima fides est per inductionem : si 
quis enim consideret singulas propositiones et problemata, vide- 
buntur utique aut ex definitione aut ex proprio aut ex genere aut 
ex accidente sumpta esse. altera fides est per syllogismum. necesse 
est enim ut quicquid alicui attribuitur, vel reciprocetnr cum re vel 
non reciprocetur. et si quidem reciprocetur, erit definitio aut pro- 

10 piium. nam si significet quiditatem, definitio, si vero id non signi- 
ficet, proprium erit: id eniin erat proprium, quod reciprocatur 
qnidem, non tamen significat quiditatem. quodsi non reciprocetur 
cum re, aut est aliquid ex iis quae dicuntur in definitione subiecti, 
aut non. et si quid cst ex iis quae dicuntur in definitione , aut erit 
genus aut differentia, quoniam definitio ex genere et differentiis 
constat. si vero non est ex iis quae dicuntur in definitione, pro- 
fecto erit accidens: nam accidens vocabatur quod neque definitio 
neque genus neque proprium est, inest autem rei. 

eo 9. Post haec igitur oportet definire genera categoriarum , in 

quibus insunt dictae quattuor differentiae. haec autem sunt numero 
decem, quid est, quantum, quale, ad aliquid, ubi, quando, situm esse, 
habere, faeere, pati. semper enim accidens et genus et proprium 
et definitio in una harum categoriarum reperientur. omnes enim 
propositiones ab his sumptae vel quid est vel quale vel quantum 
vel aliquam aliam categoriam siguificant. ex his autein constat 
eum qui significat quid est, modo significare substantiam modo 
quale modo aliquam aliam categoriam. cum enim hoinine propo- 

30 sito ait id quod est propOsitum esse hominem aut animal, dicit 
quid est et significat substantiam. cum aulem colore albo propo- 
sito ait id quod est propositum esse album vel colorem, et dicit 
quid est et significat quale. simiHterque si proposita magnitudine 
nnius cubiti dicat id quod propositum est esse magnitudinem unius 
cnbiti, et dicit quid est et significat quantum. similiter autein di- 
cendum est etiam in aliis. horuin enim unumquodque, sive ipsum 
de se ipso dicatur, sive de eo genus dicatur, significat quid est. 
cnm autem de alio dicitur, non significat quid est, sed vel quantum 
vel quale vel aliquam aliam categoriain. quare de quibus rationes 

104 et ex quibus constant, haec et tot sunt. quomodo autem haec su- 
mamus et per quae nobis copia suppetat, post haec dicendum est. 

10. Priinum igitnr definiatur quid sit propositio dialectica et 
quid sit problcma dialectieum. nec enim omnis propositio nec 
Qmne probleina haberi debet pro dialectico. nemo enim mentis 
compos pro principio sumet quod nemini videtur, nec pro quae- 
«tione ponet quod videtur omnibus aut plerisque, quoniam haec 
dubitatione carent, illa vero nemo concesserit. est autem propo- 

io sitio dialectica interrogatio probabilis aut omnibus aut plerisque 
aut sapientibus, atque his vel omnibus vel plurimis vel nobilissi- 
lnis, a communi opinione non abhorrens: concesserit enim quis- 
piam quod videtur sapientibus, nisi contrarium sit opinionibus mul- 
torinn. sunt autem propositiones dialecticae etiam ea quae sunt 
probabilibus similia; necnon contraria iis quae probabilia videntur, 
per contradictiouem proposita; et quaecunque opiniones sunt se- 
cuiidum artes inventas. nam si probabile sit eandem esse contra- 
riomm scientiam, hoc quoque videbitur probabile, sensum eundem 
esse contrariorum ; et si unam numero grammaticam esse, tibiarum 
quoque artem unam esse probabile erit. sin plures graminaticas, 



etiam tibiarnm artes plnres. haec enim omnia similia et eiusdem 20 
generis videntur esse. similiter etiam quae probabilibus sunt con- 
traria, per contradictionem proposita videbuntur probabilia. nam 
si probabile est oportere de amicis bene mereri, probabile etiam 
erit non oportere male mereri. est autem contrarium oportere 
male mereri de amicis, per contradictionem vero non oportere 
male mereri. similiterque si oportet de amicis bene mereri, de ini- 
micis non oportet. est autem hoc quooue per contradictionem 
contrariorum : contrarium enim est oportere de inimicis bene me- 
reri. itidem dicendum est etiam in aliis. probabile autem in com- 
paratione videbitur etiam contrarium de contrario. veluti si de 
amicis oportet bene mereri, etiam de inimicis oportetmale mereri. 30 
videri autem possit hoc, de amicis bene mereri, esse illi contrarium, 
de inimicis male mereri: utrum autein re vera ita habeat necne, in 
iis quae de contrariis dicentur explicabitur. constat autem et opi- 
niones, quaecunque sunt secundum artes, esse dialecticas proposi- 
tiones. concesserit eniin quispiam, quae iis videntur qui in hisce 
rebus de quibus agitur versati sunt, veluti de rebus medicis ita sen- 
tienduin esse admittet ut medicus docet, de geometricis ut geome- 
tra. similis est aliorum ratio. 

11. Problema vero dialecticum est contemplatio pertinens b 
Vel ad electionem et fugam, vel ad veritatem et cognitionem; id- 
que vel per se, vel quia adiumentum affert ad aliud quippiam eius- 
modi, de quo aut neutram in partem sentiunt, aut multi contra ac 
sapientes, aut sapientes contra ac multi, aut utrique dissentiunt ipsi 
inter se. quorundam enim probleinatum cognitio utilis est ad eli- 
gendum aut fugiendum, veluti utrum voluptas sit bonum necne; 
quorundam vero ad cognoscendum duntaxat, veluti utrum mundus 
sit aeternus an non. quaedam autem per se ad neutrum horum 
valent, ad eorum tainen aliqua conferunt: multa enim sunt quae 10 
nolumus sui ipsorum causa nota facere, sed alioruin causa, ut per 
haec aliud quippiam notum faciamus. sunt autem problemata et 
ea quorum sunt syllogisini contrarii, quia dubitationein continent, 
utriun sic se habeant an secus, propterea quod in utramque partera 
sunt rationes probabiles. et ea de quibus rationem non habemus, 
cum magna sint et ardua, putantes difficile esse ut afferatur ratio 
quamobrem ita sit, veluti utrum mundus sit aeternus an non. nam 
et quae eiusmodi sunt, quaerere aliquis potest. problemata igitur 
et propositiones, ita ut dictum est, definita sunto. thesis autem est 
praeter omnium opinionein sententia alicuius nobilis philosophi, 20 
veluti non posse contradici, nt dicebat Antisthenes; aut omnia mo- 
veri, secundum Heraclitum; aut quodcunque est, esse unum, ut ait 
Melissus. nam cuiusvis contraria opinionibus pronuntiantis ratio- 
nem habere amentia est. vel thesis sententia est de his quonnn 
rationein habemus, cum sint opinionibus contraria, velutinon omne 
quod est, aut esse factum aut aeternum, sicut sophistae inquiunt. 
nam qui est musicus, est grainmaticus, cum nec factus nec aeternus 
sit. hoc enim etsi alicui non videtur, tamen videri possit, quia 
rationem habet ad persuadendum idoneam. ergo et thesis estpro- 
blema, non oinne autem problema est thesis: nam quaedam pro- 30 
blemata sunt eiusmodi ut de eis in neutram partem sentiamus. 
quod autem thesis quoque sit problema, manifestum est: necesse 
enim est ex iis quae dicta fuerunt, aut multos cum sapientibus de 
thesi contendere, aut utrosvis inter se, quoniain thesis est sententia 
quaedam praeter opinionem. sed fere nunc omnia dialectica pro- 
blemata vocantur theses. concedatur autem nihil referre quocun- 
que modo dicatur: non enim quia velimus noinina condere, ideo 
Haec ita divisimus, sed ne nos lateat quae sint horum differentiae. 105 
nec vero oportet omne problema aut omnem thesim in quaestio- 
nem revocare , sed eam de qua dubitare quispiam possit egens 
rationis, non poenae aut sensus. nam qni ambigunt utrum oporteat 
deos colere et parentes diligere necne, poena, qui vero dnbitant 
utrnm nix sit alba necne, sensu indigent. nec igitur de^his discep- 
tare oportet quorum in proinptu est demonstratio, nec quoruin est 
nimis remota, quoniam illa non habent dubitationem, haec vero 
maiorem habent quain gymnasticae conveniat. 

12. His autem definitis, distinguere oportet et explicare quot 10 
sint rationum dialecticarum species. est autem unum inductio, 

H 



53 



TOPICORUM I. 



alterum syllogismus. ac syllosismus cjuidem quicl sit, dictuffi ardca 
fuit. iuductio yero est progressio a singularibus ad nuiversale. vel- 
uti si sciens gubernator est optimus, necnon auriga, omnino etiam 
et universaliter sciens in quaque re est opthnus. est autem in Juctio 
instrumentum aptius ad persuadendum et apertius et secundum sen- 
sum notius et multis commune; syllogismus vero instrumentum ma- 
iori vi urgens, et adversus eos qui sunt ad contradicendum apti effi- 
cacius. 

20 13. Genera igitur de quibus et ex qnibus rationes finnt, ut 

paulo ante dictum fuit, definita sunto. instrumenta vero per quae 
nobis copia suppctet syllogismornm et inductionum, qrtattuor sunt. 
unum est propositiones sumere; secundum, quot modis quidque 
dicatur, posse distinguere; tertium differentias invenire; quartum 
similitudinis consideratio. sed et horum tria sunt quodaihmodo 
propositiones. licet enim secundum unumquodque eorum facere 
propositionem, veluti eligendtim esse quod est honeslmn, vel quod 
est iucundum, vel quod est utile; et differre sensum a scientia, quod 

30 qui hanc amisit, potest iterum accipere, illuin vero non potest. item 
quam rationem habet salubre ad sanitatem, eahdem habere quod 
finnam corporis constitutionem efficit, ad finnam constitutionem. 
est autem prima propositio ducta ab iis quae multis modis dicuntur, 
secunda a differentiis, tertia a similibus. 

14. Propositiones igitur tot modis s\int eligendae, quot modi 
positi sunt in definitione propositionis, adeo ut vel omnium opinio- 
nes seligamus vel plurhhorum vel sapientum, atque horum vel om- 
nium vel phuimorum vel nobilissimorum ; vel etiam contfarias his 

h quae videntur et opiniones illas quae seCrthdum artem quampiam 
sunt. oportet autem contrarias his quae videntur proponere secun- 
dum contradictionem, ut supra dictrtm fuit. utile etiam est eas effi- 
cere eligendo non soluin eas quae sunt probabiles, sed etiam eas 
quae sunt his similes, veluti contrariorum eundem esse sensum, 
quia est eadem scientia; et nos videre recipientes quippiam, non 
emittentes, quia in aliis quoque sensibus itidein res se habet: audi- 
mus eniin recipientes quippiam, rton emittentes; atque eoclem lnodo 

10 gustamus et olfacimus. similis est aliorum ratio. praeterea quae- 
cunque in omnibus aut plurimis apparent, sumertda sunt quasi prin- 
cipia et probabiles theses: haec enim concedunt qui non vident 
aliqua in re rton ita habere. eligere etiam oportet ex sermonibus 
scriptis. descriptiones autem faciendae sunt de qiioque genere se- 
paratim supposito, veluti dc bono vel de animali, de bono (ihquam) 
omni, incipiendo a quaestione quid est. annotandae antem sunt et 
N singulorum opiniones, veluti Empedoclem dicere quattuor esse Cor- 
porum elementa: facile enim quispiam concesserit quod a claro ali- 
quo philosopho dictuin est. sunt autem, ut typo complectar, pro- 

20 positionum et problematum partes tres. nam aliae propositiones 
sunt ethicae, aliae physicae, aliae logicae. ethicae sunt eiusinodi, 
veluti utrum oporteat parentibus parere potius quam legibus, si 
discrepent; logicae autein, veluti utrum contrariorum sit eadem 
scientia an non; physicae vero, veluti sitne muiidus aeternus 
necne. similis est fatio problematum. quales autem sint singulae 
quas dixi, definitione explicare non facile est: sed ea quae est per 
inductionein consuetudine nitendum est, ut earum quaeque notae 

30 fiant, ad praedicta exempla riespiciendo. quod igitur ad philoso- 
phiam attinet, secundum veritatem de his tractandum est; dialectice 
vero ad opinionem et probabilitatem omnis disputatio dirigi debet. 
omnes porro propositiones sumendae sunt quam maxime univarsa- 
les; et ex una multae fieri debent, velnti oppositorum eandem esse 
scientiam, deinde esse eandem contrariorum et eandein relatorum. 
eodem modo et hae rursus dividi debent, quandiu possunt dividi, 
veluti eandein esse scientiam boni et mali, necnon albi et nigri, 

106 item frigidi et calidi. similiter fieri debet etiam in aliis. de propo- 
sitionibus igitur sufficiant quae iam dicta sunt. 

15. Quot modis autem qnidque dicatur, ita tractandum est, 
ut non solum quae alio atque alio modo dicuntur, sed etiam ratio- 
nes eorum explicare conemur. exempli gratia non solum explicari 
debet alio modo bonum dici iustitiam et fortitudinem , alio modo, 
quocl ad firmam corporis constitutionem et quod ad sanitatem effi- 
ciendam valet; sed etiam ea dici bona, quia cuiusdammodi sunt, 



haec rero, qnaia suii t dicn;;;s effectivs, v.av. qr.cd ipsa culusdam- 
modi sint. itidemque in aliis intelligi debet. utrum autem specie 
multis modis an iino modo quippiam dicatur, ex his videndum est. to 
primnm considerare oportet an contrarium multis modis dicatur, 
sive specie sive etiam nomine distingnatur. quaedam enim illico 
etiam nominibns differunt. veluti acuto in voce contrarimn est 
grave, in magnitudine obtusum. constat igitur contrarium acuto 
multis modis dici. quodsi hoc, etiam acutum dicetur multis modis: 
contrarium enim horum utrique oppositum aliud atque aliud erit, 
quia lion idem acutum erit obtuso et gravi contrarium: atqui utri- 
que acutum est contrarium. rursum gravi in voce contrarium est 
acutum, in magnitndine leve. quocirca grave multis modis dicitur, 
quandoquidem etiam contrarium. similiter pulchro quod est in 20 
animali, contrarium est turpe, ei vero quod est in domo, vitiosum. 
quare pulchrnm est verbuni homonymum. in qnibusdam autem 
contrariis nulla est nomhium differentia, sed specie statim apparet 
in eis differentia, ut in candido et fusco. vox enim candida et fusca 
dicitur; similiter et color. nomiiiibus igitur non differunt, sed spe- 
cie statim apparet in eis differentia: non enim simili ratione color 
candidus dicitur et vox candida. hoc autem patet etiam ex sensu. 
eorum enim quae sunt eadem specie, idein est sensus. candidum 30 
vero, quod in voce et qnod in colore est, non eodem sensu iudica- 
mus, sed alterum visu alteruin auditu. similiter autem et acutum 
et obtusum in saporibns et in magnitndinibus non eodem sensn 
iudicantur, sed alternm tactu alterum gustu. haec enim nominibus 
non discrepant, quia nec in ipsis est haec differentia nec in con~ 
trariis: obtusum enim dicitur quod est contrarium utrique. prae- 
terea videndum est sitne alteri aliquid contrarinm, alteri nihil om- 
hino. veluti voluptati quae ex potu percipituf, contrarius est dolor 
qui ex siti oritur: ei vero voluptati, quam ex eo capimus quod in- 
telligimus non esse communem mensuram dimetientis et lateris, 
nihil est contrarium ; quare multis modis voluptas dicitur. item 3 
verbo amare secundum animum accepto contrarium est odisse: at 
secundum corporalem actionem accepto nihil est contrarium. unde 
constat verbum amare esse homonymum. praeterca spectari debent 
'etiam media, nempe an quorundam sit aliquod medium, aliorum 
vero nihil; vel an sit quidem amborum medium, non tamen idem, 
ut inter candidum et fuscum in coloribus pallidum, in voce vero 
nihil est interiectum, nisi forte raucum sitinteriectum, sicutquidara 
aiunt raucam vocem mediam esse. quare homonyma sunt candi- 
dum et fuscuin. praeterea vidcndum est an aliorum plura media io 
sint, aliorum unum, ut in candido et fusco intelligere licet: in co- 
loribus enim multa sunt media, in voce vero unum, nempe raucum. 
item in eo quod secundum contradictionem opponitur, consideran- 
duin est an multis modis dicatur. etenim si hoc multis modis di- 
catur, etiam ei oppositum multis modis dicetur. veluti noncemere 
multis ihodis dicitur, uno, non habere facultatem videndi, altero, 
non uti facultate videndi. quodsi hoc multis modis dicitur, necesse 
est ut etiam cernere multis modis dicatur: utrique enim siguifica- 
tioni verbi non cernere opponitnr aliquid, veluti illi, non habere 
facultatein videndi, opponitur habere; huic vero, non uti facultate 20 
videndi, opponitnr uti. praeterea in iis quae secundum privationem 
et habitum dicuntur, considerare oportet: nam siunum multismodis 
dicitur, etiam alterum. veluti si sentire multis modis dicitur, id est 
secundum animam et secundum corpns, etiam sensu carere dicetur 
multis modis, id est et secundnm animam et secundum corpns. 
secundum privationem autem et habitum opponi ea quae nunc dixi 
manifestum est, quia natura comparatum est ut animalia utrumque 
sensuin habeant, id est et secundum animam et secnndum corpus. 
praeterea in casibus hoc considerandum est. nam si iuste multis 30 
modis dicitur, etiam iustnin multis modis dicctur, quia secundum 
utrumque eorum quae iuste fiunt iustnm est. veluti si iuste dicitur 
et ex sententia sua iudicare et ut oportet, similiter etiam iustum his 
duobus niodis dicetur. itidemque si salubre multis modis dicitur, 
etiam salubriter multis modis dicetur. veluti si salubre dicitur quod 
sanitatis efficiendae, quod conservandae, quod indicandae vim habet, 
etiam salubriter dicetur vel accommodate ad efficiendam vel ad con- 
servaudam veladindicandamsanitatem. ac similiter in ceteris, quando 



TOPICORUM I. 



59 



107 ipsum nomen multis modis dicitnr, etiam casns ab eo ductus multis 
modis dicetur: et retro si casus multis modis dicatur, etiam ipsum 
nomen multis modis dicetur. spectare etiam oportet genera cate- 
goriarum quae nomiui conveniuut, an eadein sint in omnibus. nisi 
enim sint eadem, patet homonymum esse id quod dicitur. veluti 
bonum in cibis est quod est cffectivum voluptatis, in medicina, 
qnod est effectivum sanitatis, in anima qualem esse, ut temperan- 
tem vel fortem vel iustam ; similiterque in homine. interdum vero 
quando, ut bonurn quod positum est in occasione: bonum enim di- 

*0 citur quod in tempore fit. saepe autem bonum dicitur quod est 
quantum, ut moderatum: nam et quod moderatum est bonum dici- 
tur. quocirca bonum est verbum homonymum. itidem candidum 
in corpore est color, in voce quod facile exaudiri potest. eadem 
est ratio acuti, quia non eodem modo in omnibus idem dicitur. 
vox enim dicitur acuta, quae est cita, ut aiunt musici qui circa nu- 
meros versantur ; angulus vero acutus, qui est minor recto, machaera 
autem, quae acutum angulum habet. considerare etiam oportet 
genera eoruin quae sub eodem nomine continentur, an sint diversa 

to nec subalterna. ut ovos dicitur et animal et vas: diversa enim est 
horum definitio ad illud nomen accommodata: alteram enim tale 
quoddam animal dicetur, alteram tale quoddam vas. quodsigenera 
sint subalterna, non est necesse diversas definitiones esse. ut corvi 
et animal et avis genus est. cum igitur diciinus corvum esse avem, 
dicimus quoque euin esse tale quoddam animal; quapropter ambo 
genera ei attribuuntur. similiter etiain cum dicimus corvum esse 
animal alatum bipes, dicimus eum esse avem: ergo sic quoque ambo 
genera corvo attribuuntur, necnon eorum definitio. in generibus 

30 autem non subalternis hoc non contingit: neque eniin cum vas di- 
cimus, animal dicimus, neque cum animal, Yas. considerare autem 
oportet non solum an eius quod propositum est diversa nec subal- 
terna genera sint, sed etiam in contrario. nam si contrarium multis 
modis dicitur, manifestum est etiam id quod propositum fuitmultis 
modis dici. utile est etiain ad compositi definitionem respicere, ve- 
luti candidi corporis et candidae vocis. sublato eniin eo quod est 
proprium, oportet eandem definitionem manere. hoc vero non ac- 
b cidit in homonymis, ut in iis quae nunc dixi. illud enim, si defi- 
niatur, erit corpus talem colorem habens, hoc autem vox quae 
facile exauditur. sublato igitur corpore et voce, non idem est in 
utraque definitione quod relinquitur. atqui oportebat, si candidum 
erat verbum synonymum, idem esse quod in utraque definitione 
dicitur. saepe etiam in ipsis definitionibus latet consequens homo- 
nymia. iccirco definitiones quoque considerandae sunt. veluti si 
quis significativum et effectivum sanitatis esse dicat quod symme- 

io ttvt affectum est ad sanitatem, non est desistendum, sed conside- 
randum quid in utroque vocaverit symmetrws, veluti si alterum ita 
rocaverit, quia tale est ut efficiat sanitatem, alterum vero, quia tale 
est ut indicet qualis sit habitns. praeterea videndum estan conferri 
nequeant ex maiori vel similitudine, ut vox candida et candidum 
Testimentmn, item acutus sapor et acuta vox. haec enim nec simi- 
liter dicuntnr candida vel acuta, neque alterum magis altero. qua- 
propter et acutum et candidum est verbuiu homonymum : omne 
enim synonymum est comparabile, quia vel similiter dicetur vel 
alterum magis altero. quia vero diversorum generum, quorum 

20 alterum sub altero non collocatur, diversae specie differentiae 
sunt, veluti animalis et scientiae (diversae enim sunt horuin diffe- 
rentiae), considerare oportet an ea quae sub eodem nomine conti- 
uentur, diversorum generum non subalternoruin differentiae sint. 
ut acutum est differentia vocis et magnitudinis : differt enim vox a 
voce, quod acuta sit; ac similiter magnitudo a magnitudine. quare 
acutum est verbum homonymum, qxiia sunt hae differentiae diver- 
sorum generum non subalternorum. rursus videndum estan eorum 
quae sub eodem nomine continentur diversae sint differentiae , ut 
chromatis quod est in corporibns, et quod est in melodiis: eius 

30 enim quod est in corporibus, differentiae sunt segregativum et 
congregativum aspectus; eius vero quod est in melodiis, non sunt 
eaedem differentiae. quare chroma est verbum homonymum, quo- 
niam earundem rerum eaedem sunt differeutiae. praeterea quia 
species nulli est differentia (homo enim et bos non est differentia, 



sed utrumqne est species), considerare oportet an eorum qnae sub 
eodem nomine continentur alteram sit species alterum differentia. 
ut candidnm quod est in corpore, est species coloris, quod vero 
est in voce, est differentia: differt enim vox a voce, quod candida 
sit. quae igitur multis modis dicuntur, ex his et talibus conside- 
randa sunt. 

16. Mutuas vero in eisdem generibus differentias contemplari 103 
oportet, veluti quid intersit inter iustitiam et fortitudinem et inter 
prudentiam et temperantiam : haec enim omnia sunt ex eodem 
genere, nempe yirtute. itein in diversis generibus, inter quae non 
est permagna distantia, veluti qnid intersit inter sensum et scien- 
tiam. nam in iis quae longe a se invicem distant, differentiae sunt 
omnino conspicuae. 

17. Similitudo vero consideranda est et in iis quae sunt in 
diversis generibus, hoc modo : ut alterum ad alternm quippiam, sic 
aliud ad aliud, veluti ut se habet scientia ad scibile, ita sensus ad 
sensibile. item ut alterum in altero quopiain, sic aliud in alio, ve- 10 
luti ut visus est in oeulo, ita mens in anima; et ut tranquillitas in 
mari, ita serenitas in aere: utrumque enim est quies. maxime autem 

in iis quae longe inter se distant exerceri oportet: facile enim in 
reliqnis poterimus similitudines perspicere. consideranda autem 
sunt etiam ea quae sunt in eodem genere, an idem quippiam omni- 
bus insit, ut homini et equo et cani: nam quatenus in cis idem quip- 
piam inest, eatenus sunt similia. 

18.'Considerare autem quot modis quidque dicatur, utile est 
ad perspicuitatem : facilius enim intelliget quispiam quid ponat, si 20 
explanatum fuerit quot modis dicatur. ad id etiam conducit ut syl- 
logismi fiant adversus rem propositam, non adversus nomen. enm ' 
enim incertum est quot modis dicatur, accidit ut non eodem cogi- 
tationem dirigat qui respondet et qui interrogat. cum autem expla- 
natum fuerit quot modis dicatur, et quo respiciat qui ponit, ridicu- 
lus videbitur qui interrogat, nisi adversus id argumentetur. utile 
etiam est, ne paralogismo capiamur, et ut alinm paralogismo falla- 
mus. nam si intelligamus quot modis quidque dicatur, non decipie- 
mur paralogismo, sed intelligemus, si forte non adversus idem argu- 
mentetur is qui interrogat; ipsi vero interrogantes poterimus para- 30 
logismo fallere, nisi respondens sciat quot modis dicatur. hoc autem 
non in omnibus semper fieri potest, sed quando eorum quae multis 
modis dicuntur alia sunt vera alia falsa. sed hic modus non est 
•proprius dialecticae. itaque omnino hoc vitare dialectici debent, 
ne adversus nomen disserant, nisi quis aliter nequeat de re propo- 
sita disputare. differentias autern invenire utile est et ad syllogis- 
mos de eodem ac diverso exstruendos, et ad cognoscendum quid b 
quaeque res sit. ad syllogismos quidem de eodem ac diverso con- 
ficiendos utile esse constat: cum enim reram propositarum quam- 
libet differentiam invenerimus, ostenderimus non idem esse. ad 
cognoscendum autem quid sit, quia propriam cuiusque rei defini- 
tionem propriis cuiusque rei differentiis secernere solemus. simi- 
litudinis autem contemplatio utilis est et ad inductivas rationes et 10 
ad syllogismos hypotheticos et ad afferendas definitiones. ad in- 
ductivas rationes, quia similium particularium inductione universale 
concludi censemus: non enim facile possunt inducere qui similitn- 
dines ignorant. ad syllogismos vero hypotheticos, quia probabile 
est, ut in uno eorum quae similia sunt res habet, sic etiain in reli- 
quis habere. quocirca de quocnnque eorum disserendi copia nobis 
suppetat, prius ex confesso accipiemus, ut in illis se res habet, sic 
et in eo quod propositum est, habere. cum autem illud probave- 
rimus, etiam propositum ex hypothesi probaverimus : cum enim 
supposuerimus, ut in illis se res habet, ita etiam in eo quod propo- 
situm est habere, demonstrationem confecimus. ad definitiones 20 
vero afferendas, quia si possimus perspicere quid in quaque re 
idein sit, non dnbitabimus ad quod genus propositam rem, quam 
definiemus, referre debeamns: eorum enim quae communia sunt, 
id quod maxime in quaestione quid est attribuitur, genus utique 
est. similiter autem et in iis quae longe inter se distant, utilis est 
ad definitiones explicandas siv.iilitudinis contemplatio. nt idem esse 
tranquillitatein in mari et serenitatem in aere , quoniam utrumqne 
est quies ; et idem esse punctum in linea atque unitatem in numero, 

H2 



60 



TOPICORUM I. II. 



quonlam ntrumqne est principium.' qnare commune omnium genus 
afferentes videbimur non alienis verbis definire. fere autem et qiu 
30 definiunt ita solent explicare: nain et unitatem aiunt esse princi- 
pium numeri et punctum principium lineae. constat lgitur eos ad 
commune utriusqne genns referre. instrumenta igitur per quae 
syllog*mi exstruuntur, haec sunt. loci vero ad quos conferunt ea 
quae diximus, hi sunt. 

II. 

109 1. Problematum autem alia sunt universalia alja particularia. 

universalia sunt ut omnis voluptas est bonum, et nulla voluptas est 
bonum; particularia vero ut quaedam voluptas est bonum, et quae- 
dam voluptas non est bonum. sunt autein utrique probleniatum 
generi coininunia ea quae universaliter adstruendi vel evertendi 
virn habent: cum eniin probaverimus omniinesse, etiain cuidam 
inesse probaverimus ; similitcrqne si nulli inesse ostendemus, etiam 
non omni inesse ostendemus. priinum igitur de his quae universa- 
liter evertendi vim habent dicendum est, cum quia quae sunt eius- 
modi, sunt coinmunia nniversalibus et particulaiibus problematis, 
tum etiam quia theses afferunt potius aientes quam negantes, quas 

10 qui disserunt refellunt. difficillime autein convertitur propria ap- 
pellatio ab accidente ducta. ex parte enim et non universaliter in- 
esse, in solis accidentibus reperitur. narn a proprio et a definitione 
et a genere ductain appellationem converti necesse est. veluti si 
cui inest esse animal pedestre bipes, conversione facta vere dicetur, 
est aniinal pedestre bipes. similis est ratio appellationis a genere 
sumptae : nam si cni inest esse animal, est animal. eadem etiam in 
proprio locum habent: etenim si cui inest esse susceptivum gram- 
maticae, erit susceptivnm graminaticae. nihil eniin horum potest 

20 ex parte inesse aut non inesse , sed simpliciter vel inest vel non 
inest. accidentia vero ex parte inesse nihil vetat, veluti alborem 
aut iustitiam. quare non satis est probare inesse alborem aut 
iustitiam, ut probetur esse albus vel iustus: habet enhn dubita- 
tionem, quia fortasse ex parte albus vel iustus est. quapropter 
non est necessaria in accidentibus conversio. definire etiain opor- 
tet peccata quae in prohleinatis reperiuntur. quae nimirum duo 
sunt: peccat enim quispiam vel quia mentitur, vel quia discedit a 

30 posita et usitata dictione. mentientes enim, et quod non inest iu- 
esse alicui dicentes, peccant; item qui alienis nominibus res appel- 
lant, veluti qui platanuin hominein appellant, a positis et receptls 
nominibus discedunt. 

2. Unus igitur locus est, ut videamus an quod alio quopiam 
modo dicitur, pro accidente acceperit. -maxlrne autein hoc pecca- 
tum adinittitur circa genera, veluti si quis dixerit albo accidere ut 
sit color. non enim accidit albo ut sit color, sed color est eius 
genus. accidit igitur ut is qui thesiin constituit, noininatim definiat 
l id esse accidens, veluti iustitiae accidere ut sit virtus. sed saepe- 
numero sine hac definitione lnanifestum est genus pro accidente 
sumptum esse, veluti si quis alborem esse coloratum dixerit aut 
incessum moveri, quoniain a nullo genere denominative attributio 
de specie dicitur, sed synonymws omnia genera speciebus attri- 
buuutur. eteniin species et nomen et definitionem generum susci- 
piunt. qui igitur dixit album esse coloratum, riec ut genus accepit, 
quia denominative dixit, nec ut proprium vel ut definitionem, quia 

io definitio et proprium nulli alii rei insunt, multae autem aliae res 
sunt coloratae, utlignum, lapis, homo, equus. patet igitur acceptum 
esse ut accidens. alius locus est respicere ad ea quibus omnibus 
vel multis inesse dictum est; considerare autem singulas species, 
non infinita: sic enim magis via progredietur et in paucioribus con- 
sistet consideratio. oportet autem considerare et incipere a primis, 
postea deinceps progredi usque ad inVlividua. veluti si opposito- 
rum eandein scientiam esse dixerit, considerandum est an relatorum 
et contrariorum, et eomm quae secundum privationem et habitmn, 
et eorum qnae secundum contradictionem opposita dicuntur, sit 

20 eadem scientia. et si in^hls nondum appareat, rursiis haec sunt di- 
videnda usque ad individua, veluti an iustorum et iniustorum, vel 
dupli et dimidii, vel caecitatis et visus, vel ipsius esse et non esse, 
eadem sit scientia. nam si cuius non eandem esse probatum fuerit, 



confutatum erit problema. simllls ratlo est et sl nulll Inslt hic 
autem locus convertitur, id est et ad confirmandum et ad refutan- 
dum valet. si enim prolata divislone in omnibus videatur aut in 
plerisque, postulandum est ut adversarius universaliter concedat 
vel obiiciat et doceat in quo non ita sit. nam si neutrum liorum 
faciat, ineptus videbitur qui non concedat. alius locus est definire 30 
accidens et id cui accidit, vel utrumque per se vel alterum tantum; 
deinde considerare an sumptum quippiam sit quasi verum, quod in 
definitionibus non reperlatur verum. veluti si problema sit, deus 
Iniuria potest affici, videndum est quid sit iniuria afficere. nam si 
sit nocere sponte, patet non posse deum afficl iniuria, quia deo no- 
ceri non potest. item si ponatur vlr bonus esse invldus, videndum 
est quis sit invidus et quid invidia. nani si invidia est dolor ex eo 
perceptus quod bene cuin aliquo viro probo agitur, manifestum est 
viruin bonuin non esse inviduin, qnoniam esset improbus. et si Ls 
qul ad indignanduin propensus est ponatur esse invidus, definitlone 
explicandum est quis sit eorum uterque. sic eniin perspicumn erit 110 
utrum veruin an falsum sit quod dictum est. velutl si invidus est 
qui dolet rebus bonorum virorum secundis, ad indignandmn autem 
propensus est qui dolet rebus malorum hominum secundis, patet 
eum qui propensus est ad indignandum non esse invidum. oportet 
etiam sumere definitiones pro nominibus positis in definitionlbus; 
nec desistere donec ad notuin perveniatur. saepe enim tota defini- 
tione tradita non apparet quod quaeritur: sed sipro aliquo nomine 
posito in definitlone definitio dicta fuerit, perspicuum fit. praeterea 10 
ex problemate propositione sibi facta obiiciendmn est, quoniam 
obiectio erit argumentum contra theslm. hic autem modus fere 
est idem atque ille, respicere ad ea quibus omnibus vel nullLs 
inesse dictum est. sed modo differt. praeterea definire oportet 
qualia vocanda sint ut multi vocant, qnalia non. hoc autem 
utile est et ad confirmandiim et ad refellendum. veluti quod iia 
nominibus res sunt appellandae, quibus multi utuntur: cum auteni 
quaeritur quales res sint elusmodi vel non eiusmodi, non est am- 
plius sequenda multitudo. exeinpli gratia salubre vocandmn est 
quod valet ad sanitatem efficiendam, ut multi vocant: an autem 
quod proposilum est, ad sanitatem efficlendam valeat necne, non 
est ainplius dicenduin nt multi dicunt, sed ut medicus. 20 

3. Praeterea si quid multis modis dicatur, positum autem sit 
inesse vel non Inesse, probare oportet alterum eorum quae multi- 
pliciter dicuntur, si ambo probari neqr.eant. hoc aulem loco uten- 
dum est in iis quae latent, quia si multis modis dici non lateat, ob- 
iiciet non esse disputatnm de eo quod ipse in dubium vocavit, sed 
de altero. hic autem modus convertitur, id est et acl confirmandum 
et ad infinnandum valet. confirmare enim volentes ostendemus al- 
terum inesse, si ambo non possimus; infinnantes autein probabimus 30 
alterum non inesse, si ambo non possimus. verum infinnanti non 
opus est ex confessione disserere, nec si omni nec si nulll inesse 
dictum fuerit. nain si ostendemus non inesse cuivis, refutatum erit 
problema asserens omni inesse; ac similiter si uni ostendemus in- 
esse, evertemus problema asserens nulli inesse. confirmantes autem 
prius ex confesso accipere debent, si cuivis inslt, oinni inesse, si 
verislmile sit hoc postulatum. non enim satis est ad ptrobandum 
omni inesse, de uno disserere, veluti si hominis anima sit immor- b 
talis, omnein quoque animam esse immortalem. quocirca prius ex 
confesso sumere oportet, si quaevis anima sit nnmortalis, omnem 
quoque esse immortalem. hoc vero non semper faciendum est, sed 
quando non est nobis facultas afferendl communem unam rationem 
de omnibns, quemadmoduin geometra una communi ratione probat 
triangulum habere tres angulos aequales duobus rectis. si vero mul- 
tis modis dici non lateat, cuin distinctum fuerit quot modis dicatur, 
et refellere et confirmare oportet. veluti si quod decet est utile vel 
honestum, conandum est ambo confirmare vel refellere de eo quod 10 
propositum est, velut id esse honestum et utile aut nec honestum 
nec utlle. quodsi nequeunt ambo probari, alterum probandum est, 
cum ante indicatum fuerit alterum tale esse alterum minime. eadem 
ratio est, si plura sint in quae verbum multiplex dividatur. rursus 
consideranda sunt quae multifariam dicuntur, non ut homonyma, 
sed alio modo. veluti scientla una est multarum reruni, vel ut finis 



TOPICORUM II. 



61 



et euis quod ad finem refertnr, siciit medicina est scientia efficiendi 

sanitatem et praescribendi rationem victus; vel nt duorum fmiuin, 

SO ut contrariorum eadem scientia dicitur: alterum eniin altero non 

est magis finis; vel ut eius quod est per se et eius quod est perac- 

cidens, ut per se scimus trianguluin duobus rectis aequales habere 

tres angulos, per accidens autem aequilaterum : nam quia triangulo 

aequilatero accidit ut triangulum sit, secunduin hoc cognoscimus 

quod duobus rectis aequales habet angulos internos. si igitur. nullo 

modo contingat eandem esse multarum rerum scientiam, manifestum 

est omnino non contingere ut sit; aut si quo modo contingit, mani- 

festum est contingere. dividere autem oportet quotupliciter utile 

est. ut si confinnare velimus, ea proferenda sunt quae contingit 

80 talia esse qualia probare volumus, atque haec dividenda sunt in ea 

tantum quae utilia sunt ad confirmandum. at si refutare velimus, 

ea sunt proferenda quae non contingit talia esse, reliquavero prae- 

termittenda. et in his quoque hoc faciendum est, cum latet quot 

modis dicantur. quinetiam hoc huius esse vel non esse, ex iisdem 

locis confirmandum est, veluti scientiam hanc huius esse vel utfinis, 

vel ut eorum quae pertinent ad finem, vel ut eorum quae sciuntur 

per accidens; aut contra non esse quippiam ullo modo eorum quos 

dixi. eadem ratio est et cupiditatis et ceterorum omnium quae di- 

111 cuntur esse multarum rerum. est eniin cupiditas huius vel ut finis, 

veluti sanitatis, vel ut eorum quae referuntur ad finem, veluti su- 

mendi pharmaci ; vel ut eius quod desideratur per accidens, quem- 

adinodum is qui dulcedine delectatur, vinum expetit non quia 

vinum sed quia dulce est. dulcedinem enim per se concupiscit, 

vinum autem per accidens, quia si austerum sit, non concupiscit 

amplius: per accidens igitur concupiscit vinum. utilis autem est 

hic locus in iis quae ad aliquid referuntur: fere enim quae sunt 

eiusmodi, in numero sunt eorum quae ad aliquid referuntur. 

4. Praeterea utilis est commutatio in notius nomen, veluti si 
pro exquisito in cxistimatione dicatur perspicuum, et pro curiosi- 
«0 tate rerum stndium et cura. cum enim notius fit quod dictum est, 
facilius contra thesim argumentari possumus. est autem hic quoque 
locus communis et ad ambo valet, id est et ad refutandum et ad 
confirmandum. ut autem probetur contraria eidem inesse, respi- 
cere oportet ad genus. utputa si probare velimus in sensu esse 
rectitudinem et peccatum, quia sentire est iudicare, iudicare autem 
licet recte et non recte, etiam in sensu erit rectitudo et peccatum. 
uunc igitur ex genere demonstratio facta est de specie. nam iudi- 
20 care est genus sentiendi: qui enim sentit, iudicat aliquo modo. 
contra etiam ex specie probari potest inesse generi. quaecunque 
enim speciei insunt, etiam generi insunt. veluti si scientia est mala 
et bona, etiam affectio est mala et bona, quoniam affectio est genus 
scientiae. ac prior quidem locus falsus est, si ad confirmandum ad- 
hibeatur; posterior autem est verus. non enim necesse estutquae- 
cunque generi insunt, etiam speciei insint: eteniin animal est alatum 
et quadrupes, homo non item. quaecunque vero speciei insunt, 
necessarlo etiam generi insunt: nam si est homo probus, etiam ani- 
mal est probum. at si adhibeantur ad refutandum, prior locus est 
90 verus, posterior est falsus. nam quaecunque generi npn insunt, nec 
speciei insunt; quae vero speciei non insunt, ut generi non insint 
necesse non est. quia vero necesse est, quibus genus attribuitur, 
etiam speciem aliquam attribui; et quaecunque habent genus vel 
denominative a gonere dicuntur, etiam speciem aliquain habere 
necesse est, vel denominative ab aliqua specie dici, veluti si cui 
scientia attribuitur, etiam graminatica vel musica vel aliqua alia 
* scientia attribuetur; et si quis-habet scientlam vel denominative a 
scientia dicitur, etiam grammaticam habebit vel musicam vel ali- 
quam aliam scientiam, vel denominative ab aliqua earuin dicetur, 
puta grammaticus vel musicus. si quid igitur positum fuerit quod 
dicatur a genere quomodocunque, ut animain moveri, considerare 
oportet an secundum aliquam speciein motus accidat animam mo- 
veri, veluti an accidat angeri vel minui vel corrumpi vel fieri vel 
alia motionis specie cieri. si enim secundum nullam speciem id 
accidit, patet animam non moveri. hic autem locus est communis, 
et ad ainbo, id est et ad confinnandum et ad infirinandum, valet. 
io nam si seamdum aliquam speciem movetur, procui dubio movetur; 



et si secundum nullam speciem movetur, procul dubio non move- 
tur. cuivero non suppetit argumentoruin copia ad thesim perti- 
nentium, is considerare et argumenta petere debet ex definitioni- 
bus, quae sunt vel esse videntur rei propositae. et si ab una non 
possit, a pluribus petat. iis enim qui rem definierint, facilius erit 
arguinentari, quippe cum adversus definitiones facilior sitargumen- 
tatio. considerare autem oportet in eo quod propositum est, cui 
rei consequens sit quod est propositum; vel quid necessario sit, si 
sit id quod est propositum. confirmare igitur volenli consideran- 
dum est cui rei necessario consequens sit quod est propositum: 20 
nam si id probatum fuerit esse, id quoque quod est propositum 
probatum erit. refellere autem volenti considerandum est quid sit, 
si quod est propositum sit: si enim ostendemus id quod est pro- 
posito consequens non esse, sublatum erit quod est propositum. 
praeterea ad tempus respicere oportet, an alicubi discrepet. veluti 
si quis dixerit id quod alitur, necessario augeri: nam animaliasem- 
per aliintur, non tamen semper augentur. itemque si quis dixerit 
scire nihd aiiud esse quam meminisse : hoc enim est praeteriti tem- 
poris, illud vero etiam praesentis et futuri, quandoquiJem scire 
dicnnur pracsentia et futura, veluti solis defectionein fore: memi- 30 
nisse autem non possumus nisi quod praeteritum est. 

5. Est praeterea sophisticus modus, quo adversarium duci- 
mus ad id de^quo arguinentorum copia nobis suppetet. hoc autem 
interdum necessarium est, interdum videtur necessarlum, interdum 
nec videtur nec est necessarium. necessarium est, cum negante eo 
qui respondet aliquid eorum quae ad thesim pertinent, ad id ratio- 
nes dinguntur; accidit autem ut id slt eiusmodi ad quod argumen- 
torum copia suppetat. similiter etiam fit, cum quis ab eo quod 112 
positum est, ad aliquld abductione factaid evertere tentat: eo nam- 
que everso etiam propositum evertitur. videtUr autem necessarium, . 
cum ad thesim pertinere videtur nec tamen pertinet, id ad quod 
rationes referuntur, sive negante eo qni disputatlonem sustinet, sive 
abductione probablli a thesi ad illud facta id evertere conetur. 
rellquum est, cum id ad quod rationes diriguntur, nec est necessa- 
rium nec esse videtur, sed aliter accidit ut parelencho respondens 
redarguatur. horum quos dixi modorum ulthnum vllare oportet, 10 
quoniain oinnino remotus et alienus videtur esse a dialectica. quo- 
circa debet etiam is qui respondet non difficilem et morosum se 
praebere, sed concedere quae non pertinent ad thesim, slgnificans 
quaenam sibi non videantur, licet ea concedat. plerumque enim 
accidit ut magis argumentorum inopia laborent il qui interrogant, 
cum omnia eis conceduntur quae sunt eiusinodl, si non concludant. 
praeterea quicunque quodvis dixit, quodammodo multa dixlt, quia 
multa culque rei necessaiio conseqtientia sunt, veluti qui dixlt homi- 
nem esse, etiam animal esse dixit et animatum et bipedem et intel- 
ligentiae scientiaeque capacem. quare qiiovis eorum quae conse- 20 
quuntur sublato, tollitur etiam problema ab inltio propositum. 
sed cavere oportet ne ad id quod sit difficilius translatio fiat: in- 
terduin enim facilius est consequens evertere, interdum vero ipsum 
problema propositum. 

6. Quibus autem in rebus necesse est alternm solum inesse 
vel non inesse, ut homini necesse est inesse vel morbum vel sani- 
tatern, si de altero abundemus argumentls quibus probeinus inesse 
vel non inesse, etlam de altero abundabunus. hoc autem conver- 
titur et ad ambo valet. nam sl probaverimus alterum inesse, pro- 
batum erit reliquum non inesse; si vero probabimus non inesse, 
probatum erit reliquum inesse. patet igitur ad ambo utilem esse 30 
hunc locuin. instiper oportet argumentari translato nomine ad no- 
tationem, quasi sit magis consentaneum sic acclpere quam ut posi- 
tuin est nomei). veluti ev^v-^ov (id est bene animatum) non esse 
viruin fortem, quemadmodum positum est, sed ejnn qui ev Trji» 
^X^ nau et, id est bene est animo affectus, sicut zvs~kniv (id est 
bonae spei plenum) eum qul bona exspectat, similiterque suWuma 
(id est beatnm) emn cuius daemon est bonus, quemadmodnm Xeno- 
crates ait ev^aifxova esse cuius anlmus sit bontis: htuic enim cuique 
esse daemonem. quonlam autein renun aliae necessario sunt, aliae s 
plerumque, aliae utrolibet modo; si id quod necessario estplerum- 
que accidere ponatur, vel id quod plerumque est eive contrarium 



62 



TOPICORUM II. 



ponatnr esse necessario, semper locttm praebet argnmento. nam 
si necessarium ut plerumque accidens posuerit, perspicuum est eum 
dicere non omni inesse, cuirt omni insit; qnare peccavit. necnon 
si id qnod plerumqne dicitnr necessario esse dixerit : omni enim 
rnesse ait, cum non insit omni. similiterque si contrarium ei quod 

10 plernmque accidit necessario esse dixerit: semper eniin in paucio- 
ribns dicitnr, quod est plerumque accidenti contrarium, veluti si 
homines plerumque sunt improbi, raro snnt boni. quapropter ad- 
hnc ma°is peccavit, si bonos necessario esse dixerit. itidem et si 
id qnod utrolibet modo aeque accidit, necessario vel plerumque 
esse dixerit: quod enim utrolibet modo accidit, nec necessario est 
nec plerumqne. sed et si quis non definierit utrum plerumqne an 
necessario esse dicat, res antem plerumqne sit, disputari potest 
quasi ille ex necessitate esse dixerit. ut si exheredes dixerit pra- 
vos esse, nec definierit, disputari contra eum potest qtiasi dixerit 

20 necessario pravos esse. praeterea videndum est an eandem rein 
sibi accidere posuerit quasi diversam, propterea quod nomen di- 
versum sit, quemadmodum Prodiciis divisit volnptates in gaudium 
et iucunditatem et laetitiam. haec enim omnia eiusdem rei, id est 
voluptatis, nomina sunt. si qnis igitur gaudium laetitiae dicat acci- 
dere, idem sibi accidere dicet. 

7i Quoniam autein contraria sex modis inter se conirtngtintur, 
contrarietatem autem efficiunt quattuor modis coniuncta, oportet 

30 accipere contraria, prout expedit evertenti et adstruenti. sex igitur 
ihodis ea coniungi manifestum est. aut enim utrumque utrique coh- 
trariorum iungitur, atque hsc bifariam, ut de amicis bene mereri 
et de inimicis male, vel contra de amicis male et de iiiimicis bene. 
aut ambo de uno, et hoc quoque bifariam, ut de amicis bene me- 
reri et de amicis male, vel de inimicis bene mereri et de ihiinicis 
male. aut unum deambobus, et hoc qhoque bifariam, nt de atnicis 
bene et de inimicis bene, vel de amicis male et de inimicis male. 
113primae igitur duae coniunctiones quas dixi, non faciunt contrarie- 
tatem: de amicis enim bene mereri et de inimicis male non sunt 
contraria, cum ambo sint optabilia et eornndem mornm effecttts. 
neqne item contraria sunt de amicis male et de inimicis bene me- 
reri: narti et haec sunt atnbo fitgienda et eorundem irtornm effectirs. 
rtoh videtnr autem fugiendum fugiendo contrariuiri esse, nisi alte- 
rum exsuperantiae alternm defectus rationem habeat: nam et ex- 
sttperantia in rerurti fngiendarum rtumero esse videtitr, et similiter 
qnod est defectus. reliqua autem quattttor omnia efficiunt contra- 

io rietatem. nam de amicis bene rttereri et de amicis male mereri con- 
traria sunt, quia ex contrariis moribns proficiscuntnr, etalterum est 
eligendum alterum fugiendnm. itidem etiam in aliis se res habet, 
quoniam in singulis coniunctionibus alterum est eligendum alterum 
fugiendum, et alterum ex bonis moribus proficiscitur, alternm ex 
malis. constat igitur ex iis quae dicta sunt accidere nt eidem piura 
contraria sint. huic enim, de amicis bene mereri, illrtd contrarinm 
est, de inimicis bene mereri; nec non illud est contrarium, de ami- 
cis male mereri. similiter etiam aliorum cniqne, si quis ea consi- 
deret eodem modo, videbuntur duo contraria esse. utrumvis igitur 

20 contrariorum utile sit ad thesim, illud snmi debet. praeterea si 
qnid contrarium sit accidenti, considerandum est an insit ei cni ac- 
cidens inesse dictum est. si enim hoc irtsit, illud non potest inesse, 
qnoniam fieri nequit nt contraria siirtul eidem snbiecto irtsint. aut 
an tale quippiam dictum sit de aliquo, quod si sit, necesse sit con- 
traria in eodem subiecto irtesse. ut si qnis ideas in nobis esse dixe- 
rit: eas enim moveri et quiescere accidet, itemqne sensibiles et in- 
telligibiles esse. videntur enim ideae quiescere et immobiles et iti- 
telligibiles esse, nt placet iis qui ideas esse ponnnt: si vero innobis 
sint, immobiles esse nequeunt, quia cum nos movemur, necesse est 

so ttt et quae in nobis sunt omnia simul moveantur. constat etiam eas 
esse sensibiles, si quidem in nobis sint, quia per oculorum sensum 
fonnain quae in quaque re est cognoscimus. rursus si positum est 
accidens, cui sit aliquid contrarimn, considerare oportet an con- 
traru quoque sit snsceptivtim, quod est accidentis susceptivum : 
idem enim contrariornin est susceptivum. veluti si odium irae 
consequerts csse dixerit, certe odiutn erit in parte animae irasci- 
b bili, quoniam ibi est ira. videndum igitttr est an et contrarium sit 



in irascibili, nempe amicitia. si enim amicitia non sit in irascibiti 
sed in concupiscibili, non potest odium irae consequens esse. simi- 
lis ratio est, si partem animae concupiscibilem ignorare dixerit: 
nain erit apta ad suscipiendam scientiam, siquidem apta est ad 
Stiscipiendara ignorantiam. quod quidem non videtur verum esse, 
nempe concupiscibilem animae partem esse aptam ad suscipiendam 
scientiam. qui igitnr refellit, hoc loco, queinadmodum dictum est, 
nti debet. confirmanti autein, ad probanduin inesse accidens, non 
est utilis hic locus , sed ad probandum posse inesse utilis est. cum 
enim probaverimus non esse susceptivum contrarii, probatum erit 10 
neque inesse accidens neque posse inesse. at si probabimus con- 
trarium inesse vei conlrarii suscej^tivum esse, nondum probatum 
erit etiam accidens inesse, sed posse inesse tantummodo proba- 
tum erit. 

8. Quoniam autem oppositiones qnattuor sunt, consideran- 
dum est an argumentum duci possit ex contradictionibus inversa 
consecutione et in refellendo et in confirmando. accipere autem 
hoc oportet per inductionem, veluti si homo est animal, quod non 
est animal, non est homo. sitniliterque in aliis res se habet. hic 
enim inversa est consecutio, quoniam homini animal est consequens, 20 
hon homini autem non est consequens non animal, sed converso 
ordine non animali consequens est non homo. in omnibus igitur 
eiusmodi axiomate utendum est; veluti si honestum est iucundum, 
etiatn non iucundum non est honestum: quodsi hoc non est, M 
illud quidein erit. similiterqne si non iucundum non esthonestum, 
honestuin est iucundnm. patet igitur ad ambo valere consecutio- 
nem quae in contradictione fit ordine commutato. in contrariis 
autem tam evertenti quam adstruenti considerandum est an contra- 
rium contrario sit consequens vel directo vel ordine inverso. acci- 
pere antem et haec oportet per inductionem, quatenus utile est 30 
directo fit consecutio, ut fortitudini et ignaviae : illi enim virtus 
consequens est, huic vero vitium; et illi quidem consequens est 
eligendum , huic vero fugiendum. directa igitur est et horum con- 
secutio , quoniam eligendum est contrarium fugiendo. similiterqne 
fit in ceteris. inverso autem ordine fit consecutio , ut bonae cor- 
poris habitudini sanitas consequens est, malae autem habitudini 
morbns non est consequens, sed morbo mala habitudo. patet igi- 114 
tur mutato ordine in his fieri consecutionem. raro autem haec 
ordinis commutatio in contrariis accidit, sed in plurimis directa est 
consecutio. quodsi nec directo contrarium contrario consequens 

sit nec ordine inverso , manifestum est ne in iis quidem quae dicta 
sunt alterum alteri consequens esse. si vero in contrariis, etiam in 
iis quae dicta sunt necesse est alterum alteri consequens esse. ut 
antem in contrariis, sic in privationibus et habitibus eonsideran- 
dum est, praeterquam quod in privationibus non est ordinis inver- 
sio, sed necesse est ut directo semper consecutio fiat. quemadmo- to 
dum aspectum sensus, caecitatem privatio sensus sequitur. sensus 
eniin opponitur privationi sensus ut habitus et privatio : alterura 
enim eorum habitus, alterum privatio est. ut autem habitu et pri- 
vatione, sic etiam relatis utendum est: directa enim est etiam horum 
consecutio. veluti si triplum est multiplex, etiam subtriplum est 
submultiplex : refertur enim triplum ad subtriplum et multiplex 
ad submultiplex. rursus si scientia est existimatio, etiam scibile 
est existilnabile, et si visio est sensus, etiam visibile est sensibile. 
obiectio proponi potest, non necesse esse ut in relatis consecutio 20 
fiat, sicut dictum est, quia sensile est scibile, sensus autem non est 
scientia. non tamen haec obiectio videtur vera esse: multi enim 
negant sensibilium scientiam esse. praeterea ad contrarium pro- 
bandum non minus utile est quod dixi; veluti sensibile non esse 
scibile, quia nec sensus est scientia. 

9. Item consideranda sunt coniugata et casns et evertendo et 
adstruendo. dicuntur autem coniugata quae sunt eiusmodi ut iusta 
et itistus cum iustitia et fortia et fortis cum fortitudine. similiter 
etiam quae vim habent efficiendi vel conservandi, coningata eornm 30 
sunt quorum sunt conservantia vel efficientia, ut sanitatis salubria, 
et finhae corporis constitutionis ea quae firmam corporis constitu- 
tionem efficiunt vel conservant. eodemqu,e inodo in ceteris se res 
habet. coniugata igitur dici solent quae eiusmodi sunt, casus autem 



TOPICORUM II. III. 



63 



at luste et fortiter et salubriter et apte ad firroam corporis consti- 
tutionem, et quaecunque hoc modo dicuutur. videntur autem et 
quae secundum casus dicuntur esse coniugata, ut iuste cum iustitia 
et fortiter cum fortitudine. coniugata autem dicuntur omnia quae 
sunt in eadem coniugatione seu classe, ut iustitia, iustus, iustum, 
iuste. patet igitur, si quid eorum quae sunt in eadem classe pro- 
b batum fuerit bonum esse aut laudabile, etiam reliqua omnia pro- 
bata fore. veluti si iustitia sit in numero rerum laudabilium, etiam 
iustus et iustum et iuste erit in eodem rerum laudabilium numero. 
dicetur autem quod est iuste, esse etiam Iaudabiliter eodem casu: 
dicitur enim Iaudabiliter a laudabili ut iuste a iustitia. considerare 
autem oportet non solnin in eo quod dictum est, sed etiam in con- 
trario contrarium. veluti bonum non esse necessario iucundum, 
quia nec malum necessario est molestum; aut si hoc, etiam illud. 
et si iuslitia sit scientia, etiam iniustitiam esse ignorantiam. et si 

10 qnod fit iuste, fit scienter et perite, id quod fit iniuste, fieri inscite 
et imperite ; aut si haec non ita fiunt, ne illa quidem, ut in eo quod 
modo dictum est. potius enim videtur quod iniuste fit, perite fieri 
quam imperite. hic autem locus antea dictus fuit in contrariorum 
consecutionibus: nihil enim aliud in praesentia constituimus quam 
contrario contrarium consequens esse. praeterea ducenda sunt ar- 
gumenta ab ortu et interitu et iis quae faciendi vel corrumpendi 
vim habent, sive quis refellat sive confirmet. quorum enim ortus 
sunt in numero bonorum , etiam ipsa sunt bona; et si ipsa sunt 
bona, etiam ortns in bonis numerantur: at si ortus in maloruin nu- 

eo mero sunt, ipsa quoque sunt in malorum numero. in corruptionl- 
bus autem e contrario arguendum est: nam si corruptiones sunt in 
numero bonorum, ipsa sunt in numeromalorum; si vero corruptio- 
nes sunt in nnmeromalorum, ipsasuntin numero bonorum. eadem 
ratio est et in iis quae efficiendi vel corrumpendiviin habent: quo- 
rum enim efficientia sunt bona, etiam ipsa sunt in bonis ; et quorum 
cormptiva sunt bona, ipsa sunt in malorum numero. 

10. Item in similibus videndum est an similiter se habeant, 
veluti si scientia una est multarum rerum, etiam una est opinio ; et 
si visum habere est videre, etiain auditum habere est audire. simi- 
lis est et ceterorum ratio, tam quae sunt quam quae esse videntur. 
utilis autein est hic locus in utramque partem : nain si in simili quo- 

30 piain ita res habet, etiam in aliis siinilibus ita habet; si vero in ali- 
quo simili non ita, nec in ceteris similibus. considerare etiam opor- 
tet an in uno et in multis similiter res se habeat, quoniam interdum 
discrepat. veluti si scire est cogitare, etiam multa scire est multa 
cogitare. hoc autem non est verum : multa eniin sciri possunt, non 
item cogitari. si igitur hoc non est, ne illud quidem est quod in 
uno dictum fuit, nempe scire esse cogitare. praeterea sumenda sunt 
argumenta ex eo quod est magis vel minus. sunt autem eius quod 
magis vel minus est loci quattuor. unus est, si quod magis est, con- 
sequens est ei quod magis est, veluti si voluptas est bonum, etiam 
115 magis voluptas est magis bonum ; et si iniuriam facere est malum, 
etiam magis iniuriam facere est magis malum. utilis autern in utram- 
que partem est hic locus: nam si subiecti intentioni consequens sit 
accidentis intentio, sicut dictum est, manifestum est accidere, si vero 
consequens non sit, non accidere. hoc autem induetione sumendum 
est. alius locus. cum unum de duobus dicatur, si cui magis verisimile 
est inesse non inest, ne illi quidem cuiminus; et si cui minus verisi- 
mile est inesse inest, etiam eieui magis. item cum duo de uho dicun- 

10 tur, si quod magis videtur inesse non inest, ne id quidem quod minus ; 
sin quod minusvidetur inesse inest, etiam idquodmagis. praeterea 
cum duo de duobus dicantur, si quod alterimagis videtur inesse non 
inest, ne reliquum quidem reliquo inerit; si vero quod minus videtur 
alteri inesse inest, etiam reliquum reliquo inerit. praeterea ducen- 
dum estargumentnm ex eo quod similiter inest aut videlur inesse, tri- 
busmodis, qnemadmodum dicebaturin eo quodmagis est seu videtur 
esse, ln postremis scilicet tribus modis expositis. cum enim unum 
quippiam duobus similiter inest aut videtur inesse, si alteri non in- 
sit, ne alteri quidem inerit; quodsi alteri insit, etiam reliquo inerit. 

20 cumque duo eidem similiter insunt aut videntur inesse, si alterum 
non insit, ne reliquum quidem inerit. at si alterum, etiam reliquum. 
eodem modo arguendum est et si duo duobus similiter insint : si 



enim alterum altcri non insit, ue reliquum quidem reliquo inerit; 
si vero insint alterum alteri, inerit etiam reliquum reliquo. ex eo 
igitur quod magis vel minus vel similiter est aut esse videtur, tot 
modis licet argumentari. 

11. Praeterea sumpto argumento ab adiectione. si alterum 
alteri adiectum faciat bonum aut album esse, cum antea non esset 
album aut bonum, certe quod est adiectum, erit album autbonum, 
quale etiam totum fecit. praeterea si ad id quod tale est, aliquid 30 
adiectum magis tale faciat quam ante erat, id quoque quod est ad- 
iectum tale erit. similiter etiam in ceteris se res habet. non est 
autem in omnibus rebus utilis hic locus, sed in iis tantum quae in- 
tentionem suscipiunt. hic vero locus non convertitur, ut valeat 
etiam ad refellendum. nam si quod est adiectnm non facitbonum, 
nondum constat an ipsum non sit bonum, quia bonum malo ad- * 
iectum non facit necessario ut totum sit bonuin, nec album nigro 
adiectum necessario facit ut totum sit albiun, nec dulce amaro ad- 
iectnm facit ut totum sit dulce. rursus si quid magis et minus dici- 
tur, etiam simpliciter est. quod enim non est bonum aut alburo, 
non dicetur magis vel minus bonum aut album : quod enim malum 
est, nulla re magis vel minus bonum, sed magis vel minus maluro 
dicetur. sed neque hic locus convertitur, ut valeat ad refellendum. 
multa enim quae non dicuntur magis esse, simpliciter sunt: nam 
homo non dicitur magis et minus, non tamen propterea non est 10 
homo. eodem modo considerandum est in eo quod est quadam 
ex parte aut aliquando aut alicubi: nam si quadamtenus accidit, 
etiam simpliciter accidit. similiterque quod aliquando aut alicubi 
est, etiam simpliciter est. quod enim simpliciter est impossibile, 
nec ex parte nec alicubi nec aliquando accidit. obiectio est, quia 
quadamtenus sunt natura probi, ut liberales aut temperati, simpli- 
citer autem non sunt natura probi, quippe cum nemo sit natura 
prudens. similiter aliquando potest aliquid corruptibile non cor- 
rumpi, simpliciter autem non potest non corrumpi. eodem modo 
etiam alicubi prodest tali victus ratione uti, ut in locis insalubri- 20 
bus ; siinpliciter autem non prodest. insuper ut alicubi unus tan- 
tum sit fieri potest, simpliciter autem fieri nequit ut unus tantum 
sit. eodem modo etiam alicubi honestum est patrem immolare, ut 
apud Triballos, simpliciter vero non est honestum. an hoc non 
alicubi significat, sed quibusdam? nihil enim refert ubi sint, quo- 
niam ubique id eis erit honestum, cum sint Triballi. rursum ali- 
quando prodest sumptio pharmaci, ut cum quis aegrotat, simpliciter 
autem non prodest. an ne hoc quidem significat aliquando, sed ei qui 
certo modo affectus est? nihil enim refert quando id fiat, si modo ita 
sit affectus. id autem simpliciter est, quod nullare adiectarecte dices 30 
esse honestum vel contrarium. utpatrem immolare non dices hone- 
stum esse, sed quibusdam honestum esse: non est igitur simpliciter 
honestum. at deos colere dices honestum esse nulla re adiecta: 
simpliciter enim honestum est. quare quodcunque nulla re adiecta 
videtur esse honestum vel turpe vel aliud quippiam tale, simpliciter 
dicetur esse tale. 

III. 

1. Duomm autem pluriumve utrum seu quodnam sit optabi- 116 
lius et melius, ex his considerandum est. sed illud primum defi- 
niatur, nos sermonem instituere non de iis quae longe inter se di- 
stant et magnam inter se differentiam habent (nemo eniin dnbital 
utrum beatitudo an divitiae sint magis eligendae), sed de iis quae 
vicina sunt, ac de quibus dubitamus utri oporteat adiungi articulum 
magis, propterea quod nihil videmus quo alterum alteri antecellat. 
patet igitur in iis probata praestantia una vel pluribus fore ut ani- lo 
mus assentiatur et concedat hoc esse magis eligendum, utrumvis 
eorum sit quod excellat. primum igitur quod est diuturnius et 
constantins , magis est eligendum quam quod est minus tale. et 
quod potius eligat vir prudens aut bonus, aut lex recta, aut cuius- 
que rei studiosi qui in eius lectione versantnr qua tales sunt, aut ii 
qui in uno quoque genere scientes sunt, aut quaecunque plures 
omnesve eligant, ut in arte medica aut fabrili quae plures medici 
vel omnes eligant, aut quaecunque omnino plures vel omnes eligant 
aut omnia, ut bonum: omnia namque bonuru appetunt. oportet 20 



64 



TOPICORUM III. 



autem qnod dictnm erit, ad Irt ducere qnod utile sit. est autem 
simpliciter melius et optabilius quod est secundum meliorem scien- 
tiam. veluti si melior scientia est philosophica quam ars fabrilis, 
etiam simpliciter ea sunt optabiliora quae sunt secundum phdoso- 
phiam, iis quae sunt secundtun artem fabrilem. at uni alicui opta- 
Lilius est quod est secundum propriam scientiam. practerea opta- 
bilius est quod est in genere, eo quod non est in genei c, ut iustitia 
homine iusto. illa eniin est in genere, nempe bono, hic vero non 
item; et illa quidem est id qnod bonum, hic vero minime. nihil 
euim quod in genere non sit, dicitur esse id quod genus, ut albus 
homo non est id quod color; similiterque dicendum est de aliis. 
et quod propter se est optabile, optabilius est eo quod est optabile 

30 propter alterum, ut bene valere est optabilius quani exerceri: illud 
enim est optabile propter se, hoc'vero propter alterum. et quod 
est per se, potius eligendum est quam quod est per accidens, ut 
amicos iustos esse potius quam inimicos. illud enim 'per se est 
optabile, hoc vero per accidens: nam inimicos iustos esse per ac- 
cidens optami^s, ne nobis noceant. hoc autem est idem fere ac 
praecedens, sed modo differt: amicos enim iustos esse propter se 
optamus, et si nihil nobis futurum sit, et si apud Indos sint; inimi- 
cos autem iustos esse optamus propter aliud, id est ne nobis lio- 
l ceant. et quod per se est causa honi, optabilius est eo quod est 
causa per accidens, ut virtus fortuna: illa enim per se, haec vero 
per accidens est causa bonorum; et si quid aliud est eiusmodi. 
similiter etiam in contrario se res hahet. quod eniin per se est 
mali causa, magis est fugienduin quam id quod est causa per acci- 
dens, ut vitium quam fortuna: illud enim per se est malum, for- 
tuna vero per accidens. et quod est simpliciter bonum, optabilius 
est quam alicui bonum, ut valere quam secari: illud enim est simpli- 

10 citer bonum, hoc vero alicui, qui egeat sectione. et quod natura 
est bonum, melius est non naturali, ut iustitia viro iusto: illa enim 
est natura bonuin, hic vero adscititie. et quod rei meliori ac maiori 
honore dignae inest, magis est eligendum, ut quod inest deo, magis 
quam quod inest homini; et quod inest animo, magis quain quod 
inest corpori. et quod est melioris proprium, est melius quam quod 
deterioris, ut dei proprium melius est quam proprium hominis. nam 
ratione eorum quae sunt ambobus communia, nihil inter se diffe- 
liint; iis vero quae propria sunt, alterum ab altero differt. et quod 
est in melioribus vel prioribus velmaiori honore dignis, melius est, 
ut sanitas robore et pulchritudine. illa enim est in humidis et siccis 
et calidis et frigidis, et ut simpliciter dicam, in iis ex quibus primis 

20 animal constat; haec vero in posterioribus. nam robur in nervis et 
ossibus consistit, pulchritudo autem videtur esse membrorum svm- 
metria quaedam. et fiihs iis quae ad finem diriguntnr videtur esse 
optabilius. ex duobus antem id quod ad finem propius accedit. 
et omnino quod ad vitae fmem refertur, optahilius est eo quod 
ad alium quempiam finem, ut quod ad beatitatem confert, eo 
quod ad prudentiam: quod enim ad beatitatem confert, optabi- 
lius est. et possibile impossibili. praeterea cum sint duo effec- 
txva, cuius finis est melior, ipsum quoque melius est. cum autem 
alterum sit effectivum alteruin finis, ex proportione iudicandum 
est, cuin pluribus partibus finis finem superat quam is fcausam 
suam efficicntein. veluti si beatitudo pluribus partibus superat 

30 sanitatem quam sanitas salubre, efficitur ut quod habet vim effi- 
ciendi beatitudinem, sit melius sanitate. quanto enim beatitudo 
sanitati praestat, tanto etiam quod habet vim efficiendi beatitndi- 
nem, salubri praestat. sanitas autem salubri minus praestabat 
quam beatitudo sanitati. quocirca pluribus partibus salubri prae- 
stat, quod habet vim efficiendi beatitudinem, quain sanitas salubri. 
patet igitur sanitate optabilius esse quod habet vim efficiendi bea- 
titudinem, quippe quod eidem pluribus partibus praestat. prae- 
terea optabilius est quod est pulchrius per se et maiori honore 
ac laude dignum, ut amicitia est anteponenda divitiis et iustitia 
sanitati ac viribus corporis. illa enim sunt per se in rebus hono- 
117rabilibus et laudabilibus, haec vero non per se sed propter aliud. 
nemo enim divitias propter se honore dignas censet, sed propter 
aliud: amicitiam vero per se colimus, etiam si nihil inde ad nos 
perventurum sit. 



2. Praeterea cum duo qnaedam sunt valde inter se similia- 
nec possumus ullam excellcntiam perspicere, qua alterum alteri 
praestet, videre oportet an ex consequentibus intelligi possit. cui 
enim consequens est maius bonum, id est magis eligendum. at si 
consequentia mala sint, cui minus malum est consequens, id est 
magis eligendum. cuin enim ambo sint eligenda, nihil prohibet 10 
quo minus aliquid molestum consequens sit. bifariam autem ex 
consecutione consideratnr. nam et prius et posterius consequitur, 
ut discenti ignorantia prius, scientia posterius. melius autem ple- 
rumque est quod posterius consequitnr. consequentium igitur utrum- 
vis utile sit, accipi debet. praeterea plura bona paucioribus ante- 
ponenda sunt aut simpliciter aut quando altera in alteris insunt, 
nimiruin pauciora in pluribus. obiectio est, sicubi alterum alterius 
gratia sit: non sunt enim ambo uno optabiliora, ut sanari et sanitas 20 
samtate, quia sanari sanitatis causa eligiinus. nihil etiam vetat quo 
minus non bona, si una cum bonis accipiantur, sint bonis antepo- 
nenda, ut beatitudo et aliud quippiam quod non sit bonum, iustitiae 
et fortitudini. et eadem cum volnptate magis eligenda sunt quam 
sine voluptate. et eadem cum indolentia magis quam cum dolore. 
et unumquodque quo tempore magis valet eo tempore est magia 
eligendum, ut sine molestia in senectute vivere magis quam in in- 
ventute, quia magis in senectute valet. secundum haec et pruden- 
tia in senectute est magis eligenda: nemo namque adolescentes 30 
duces eligit, propterea quod pro prudentihus non habentur. forti- 
tudo vero contra habet, quoniam in iuventute magis necessaria est 
operatio secundum fortitudinem. similis est ratio temperantiae: 
magis enim adolescentes quam senes cupiditatibus afficiuntur. et 
quod omni tempore vel plerisque temporibus est utile, id utilius 
est, ut iustitia et temperantia quam fortitudo: illae enim semper, 
haec vero aliquando utilis est. et id qiiod si omnes habeant, altero 
non egemus, magis est eligendum quam id quod si omnes habeant, 
indigemus reliquo, ut in iustitia et fortitudine videre licet. nam si 
iusti omnes sint, nihil prodest fortitudo: at si omnes sint fortes, 3 
iustitia est utilis. praeterea ducenda sunt argumenta ex corruptio- 
nibus et abiectionibus et generationibus et acceptionibus et con- 
trariis. quorum eniin corruptiones sunt magis fugiendae, ea sunt 
magis eligenda. similiter etiam in abiectionibus et contrariis acci- 
dit: cuius enim abiectib vel contrarium est magis fugiendum, id est 
magis eligendum. contra fit in generationibus et acceptionibns : 
quorum enim generationes et acceptiones sunt magis eligendae, 
ipsa sunt magis eligenda. alius locus. qnod est propinquius bono, 10 
est melius et optabilius. et quod est similius bono, ut iustitia simi- 
lior est bono quam homo iustus. et quod utroqne meliori similius 
est, quemadmodum aiunt nonmdli Aiacem Ulysse meliorem esse, 
quod similior sit Achilli. obiicitur hoc non esse verum, quia nihil 
prohibet Aiacem, non qua Achilles optimus est, ei similiorem esse, 
cum alter sit quidem bonus, non tamen similis. considerare etiam 
oportet an in iis quae sunt magis ridicula simile sit, quemadmodnra 
simia est homini similis, cum equus non sit similis : non enim siinia 
est pulchrior, licet sit homini similior. rursus cum duo sunt, si 20 
alterum meliori alterum deteriori sit similius, melius erit quod est 
meliori similius. sed et adversus hoc est obiectio : nihil enim prc— 
hibet quominus alterum meliori parum simile sit, alterum vero de*- 
teriori valde simile, veluti si Aiax Achilli parmn, Ulysses autem 
Kestori valde similis sit. et si quod est melioii simile, quantum ad 
deteriora similis sit, quod autem deteriori, quanlum ad meliora, 
quemadmodum equus asino et simia homini. alins locus. quod est 
magis insigne, optabilius est eo quod est minus tale. et quod est 
difficilius: carior enim nobis est eorum possessio quae non facile 
acquiri possunt. et magis proprium antepoiiitur magis communi. 30 
et quod magis a malis segregatum est: magis enim eligendum est 
id cui nulla est molestia consequens, quam id cui est consequens. 
praeterea si hoc simpliciter illo est melius, etiam simpliciter horuin 
optimum est melius illorum optimo, veluti si hoino est melior equo, 
etiam optimus homo estmelior optimo equo. etsi optimum optimo 
est melius, etiam siinpliciter hoc est melius, ut si optimus homo 
optimo equo est melior, etiam simpliciter homo est simpliciter 
equo melior. praeterea quae licet communicare cum amicis, sunt ltS 



TOPICORUM III. 



65 



rragis eligenda quam ea quae non Kcet. et qnae ergaamicum agere 
nalumus, haec sunt magis eligenda qnam quae erga quemvis, ut iuste 
agere et benc facere magis eligenda sunt quam videri: amicis enim 
bene facere malumus quam videri; quibuslibet autem e contrario. 
et quae sunt ex abundanti, necessariis suntmeliora, interdum autem 
et magis eligenda. melius enim quam vivere est bene vivere. bene 
autem vivere est ex abundanti: at ipsum vivere est necessarhnn. 
interdum vero quac sunt meliora, non sunt etiam magis eligenda. 

10 non enim si sunt meliora, iccirco necesse est utsintmagis eligenda. 
nam pliilosophari melius est quam quaestum facere, sed ei non est 
magis eligendum qui iudiget rebus necessariis. ex abundanti vero 
est, cuin res necessariae suppetunt et aliae praeterea quaedam 
honestae parantur. ac fere est fortasse magis eligendum quod est 
necessarium, melius autem quod est ex abundanti. et quod ab alio 
suppeditari non potest, melius est eo quod potest etjam ab alio 
suppeditari, quomodo affecta est iustitia ad fortitudinem. et si hoc 
sine illo est eligeydum, illud vero sine hoc non item, ut vis sine 

20 prudentia non est eligenda, prudentia vero sine vi est eligenda. et 
si duorum alterum ncgamus, ut reliquum videaturnobis inesse, illud 
est optabilius quod videri volumus inesse; utputa laboriosos nos 
esse negamus, ut valere ingenio videamur. praeterea cuius absen- 
tiam qui moleste ferunt, minus reprehendendi sunt, id est optabi- 
lius. et cuius absentiam qui non egre ferunt, magis reprehendendi 
sunt, id item est optabilius. 

3. Praeterea eorum quae sub eadem specie continentur, quod 
habet propriam virtutem, eo quod non habet optabilius est. cum 
autem ambo habent, id est optabilins quod magis habet. praeterea 

30 si alterum bonam efficit rem cui adest, alterum non efficit, id quod 
efficit est optabilius, quemadinoduin calidius est quod calefacit, eo 
quod non calefacit. si vero ambo efiiciant, id est optabilius quod 
inagis efiicit; aut quod rem quae melior et magis praecipua est 
bonam facit, veluti si alterum animam bonain efficiat, alterum cor- 
pus. praeterea singula confirmanda sunt a casibus et usibus et actio- 
nibus et operibus; atque haec ab illis a quibus orta sunt. nam sese 
mutuo consequuntur. veluti si iuste est optabilius quam fortiter, 
etiam iustitia est optabilior fortitudine ; et retro si iustitia estopta- 
bilior fortitudine, etiam iuste est optabilius quam fortiter. similis 
b est aliorum ratio. praeterea si eodem alterum sit maius bonum 
alteriun minus, id est optabilius quod est maius. aut si alterum sit 
nnaiori maius. sed et si duo quaedam sint aliqua re optabiliora, 
quod magis est ea re ojitabilius, eo quod est minus eadem re opta- " 
bilius, optabilius est. praeierea cuius exsuperantia est optabilior 
quam alterius exsuperantia, id quoque est optabilius, ut amicitia 
qnam divitiae, quoniam optabilior est exsuperantia amicitiae quam 
divitiarum. et quod sibi quisque mavult per se parare quam quod 

10 per alium, illud est anteponendum, ut amici divitiis. praeterea ex 
adiunctione arguendum est, si eidem rei quippiam adiunctum faciat 
ut totum sit optabilius. sed cavere oportet ne proponantur ea, in 
quibus altero eoruin quae adiunguntur, utatur id quod commnne 
est, aut aliquo alio modo ab eo adiuvetur, reliquo autem nec utatur 
nec ab eo adinvetur. veluti si coniungas serrain et falcem cum 
fabrica, optabilior est serra coniunctim accepta, simpliciter autem 
non est optabilior. praeterea si minori adiunctum quippiam efficiat 
nt tolum sit maius. similiter etiam arguendum erit ex detractione. 
quo eniin ab eadem re ablato, quod relinquitur, estminus, illnd est 
maius, quandoquidem ablatum efficit ut id quod relinquitur minus 

20 sit. et si alterum propter se, alterum propter gloriam sit eligen- 
dum, ut sanilas est optabilior pulchritndine. definitio autem eius 
quod ad gloriam dirigitur haec est, qnodnemine conscio non damus 
operam ut insit. et si alterum propter se et propter gloriam sit 
eligendum, alterum vero propter eorum alterutrum duntaxat. et 
qnod est magis propter se honorabile, hoc et melius et optabilius 
est. honore autein dignius est per se, quod cum futumm non sit 
ut ulla alia res insit, per se eligimus potius. praeterea distinguere 
oportet quotmodis eligendum dicatnr, et quorum gratia, ut utilitatis 
vel honestatis vel iucunditalis causa. quod enim ad omnia vel ad 
30 plura utile est, eo est optabilius quod non similiter est utile. cum 
autem eadem ambobus insunt, utri magis insint videndum est, veluti 



utrum sit incundms aut honestius aut ntilius. rnrsus quod est me- 
lioris causa, est optabilius, veluti quod est virtutis causa, est opta- 
bilius quam id quod est voluptatis causa. similis est ratio fugien- 
dorum: magis namque fugiendum est quod magis impedit res eli- 
gendas, nt morbus deformitate, quia magis et voluptati et probitati 
morbus obstat. praeterea potest ex eo argui, quod aeque probare 
liceat id quod est propositum, esse fugiendum et eligendum. quod 
enim est eiusmodi ut aeque aliquis eligat ac fugiat, minus est eli- 
gendum quam alterum, quod est tantummodo eligenduin. rerum 119 
igitur inter se comparaiiones, quemadmodum dictum est, fieri 
debent. 

4. Iidem loci utiles sunt etiam ad probandum qnamvis rem 
esse eligendam aut fugiendam. detrahere namque solum oportet 
excellentiam , qua alteruin alteri praestat. nam si id quod est 
honore dignius est optabilius, etiam quod honore est dignum est 
optabile; et si id quod est utilius est optabilius, etiam id quod est 
utile est optabile. similis est ratio aliorum quae ita comparantur. 
in quorundam autem inter se comparatione statim utrnmque aut 
alterum diciinus esse eligendum, veluti cum dicimus alterum natura 
bonum esse, alterum non natura: quod enim est natura bonum, 10 
procul dubio est eligendum. 

5. Sumendi autem sunt loci de eo quod magis vel maius est 
quam maxime universales: sic eniin sumpti ad plura problemata 
utiles erunt. licet etiam nonmdlos eorum quos diximus efficere 
magis universales, pauflum immutata appellatione. veluti quod est 
natura tale, eo quod non natura est tale, est magis tale. et si alte- 
mm efficit alterum non efficit rem quae illud habet talem, seu cui 
illud inest, magis tale est id quod interdum efficit quam quod non 
efficit. si vero ambo efficiunt, id quodmagis efficit talem. prae- 20 
terea si eadem re alterum sit magis alterum minus tale; et si alte- 
rum tali re sit magis tale, alterum non sit tali re magis tale, mani- 
festum est primum esse magis tale. praeterea ducendum est argu- 
mentum ab adiunctione, si quid eidein rei adiunctum efficiat totum 
magis tale, aut si minus tali adiunctum efficiat totum magis tale. 
siiniliter ex detractione : quo enim ablato reliquum est minus tale, 
id est magis tale. et quae sunt contrariis minus mixta, sunt magis 
talia, ut albius est quod nigro esfrminus mixtum. insuper praeter 
supra dicta, quod magis suscipit propriam rei propositae definitio- 30 
nem: veluti si albi definitio est color habens vim dispertiendi vi- 
sum, id est albius quod magis est color habens vim dispertiendi 
visum. 

6. Si vero problema non universale sed in parte positum 
fuerit, primum loci omnes universales, quos diximus valere ad 
confirmandum vel refellendnm, utiles sunt. cum nainque univer- 
saliter evertimus aut confirmamus, etiam in parte ostendimus: nam 
si omni insit, etiam alicui inest; et si nulli insit, ne alicui quidem 
inest. maxime autem apti et communes sunt loci, qui sumuntur ab 
oppositis et coniugatis et casibus. aeque enim probabiliter postu- 
latur, si omnis voluptas est in bonis, etiain omnem dolorem esse 
in malis; et si qua voluptas est in bonis, etiam dolorem quendam b 
esse in malis. praeterea si quis sensus non est vis et facultas, etiam 
sensns privatio quaedam non est imbecillitas; et si quid existima- 
bile est scibile, etiam existimatio quaedam est scientia. mrsus si 
quid iniustum est bonunrf etiam iustiun quippiam est malum; et si 
quid iniuste factum est malum, etiam aliquid iuste factum est 
bdnum. et si quid voluptuosum est fugiendum, etiam voluptas 
quaedam est fugienda. secundum haec et si quid voluptuosum sit 
utile, etiam vohqitas quaedam est in bonis. et in iis quae corram- 
pendi vim habent, necnon in generationibus et corruptionibus iti- 
dem se res habet. nam si quid cum vim habeat corrampendi vo- 
luptatem vel scientiam, est in bonis, certe quaedam voluptas vel 10 
scientia erit in malis. similiterque si corruptio qnaedam scientiae 
est in bonis aut generatio quaedam est in malis, erit scientia qnae- 
dam in malis. veluti si oblivio eorum qiiae turpiter egit estinbonis 
aut reminiscentia est in malis, certe scientia eorum quae turpiter 
egit erit in malis. eadem est ratio aliorum : in omnibus enim simi- 
liter est probabilitas. praeterea ex eo quod magis et minus et 
similiter inest. nain si quid eorum quae sunt ex alio genere, sit 

I 



66 



TOPICORUM III. IV. 



Hiagis tale, millnm tamen eomm sit tale, ne id quidem quod dictum 

20 est erit tale. veluti si magis scientia quaedam est in bonis quam 
voluptas, nulla autcin scientia est in bouis, ne voluptas quidein m 
bonis crit. atque ex eo quod est similiter, et ex eo quod miiius, 
itidem arguitur. licebit enhn et infirmare et confumare. verum ex 
eo quod est similiter, ambo facere licet< ex eo autem quod minus 
est, coniirmare tantinn licet, non infirmare. nam si similiter facul- 
tas qnaedain est in bonis et scientia, est autem facultas quaedam in 
bonis, etiam scientia est in bonis. at si nulla facultas, ne scientia 
quidem. si vero minus facnltas quaedam est in bonis quam scien- 
tia, est autein quaedam facultas in bonis, est etiam scientia. at si 
nulla facultas est in bonis , non necesse est etiam scientiam nullam 
esse in bouis. patet igitur confirmari tantum posse ex eo quod 

30 minus est. non solum autem ex alio genere licet infirmare, sed 
etiam ex eodem, si sumatur quod est maxime tale. veluti si posi- 
tum sit scientiam quandam esse in bonis, ostendatur autem pruden- 
tiain non esse in bonis, rie alia quidem scientia erit in bonis, cuin 
ea non sit quae uiaxime videtur esse. praeterea ex hypothesi idem 
efficitur, cum sit postulatum, si uni insit vel non insit, etiam omni- 
bus similiter inesse vel non inesse. veluti si hominis anima sit im- 
mortalis, etiam alias esse immortales; at si haec non sit, ne alias 
quidein esse. si igitur cuidam inesse positum sit, probandum est 
cuidam non inesse: consequetur enim propter hypothesim, utnulli 
120 insit. at si- cuidam non inesse positum sit, probandum est cuidam 
inesse: sic enim consequens erit ut omnibus insit. manifestum autem 
est eum qui ita supponit, efficere problema universale, quod posi- 
tum fuerat in parte. nam aequum censet et postulat ut qui in parte 
concedit, universaliter concedat, quia si uni insit, etiam omnibus 
similiter inesse censet. cnm igitur problema est indefinitum , uno 
modo infinnari potest. veluti si dixit voluptatem esse in bonis aut 
non esse in bonis, nec aliud quicquam definiendi causa adiecit. 
nam si quandam voluptatem dixit esse in bonis, probanduin est 

10 universaliter nullam esse in bonis, si futurum est ut evertatur quod 
propositum fuit. similiter autem, et si quandam voluptatem dixerit 
non esse in bonis, probaridum est universaliter omnein esse in 
bonis; aliter autem everti non potest. nam si ostenderinfus esse 
quandani voluptatem non in bonis aut esse in bonis, nondum ever- 
titur quod propositum fuit. patet igitur uno quidem modo refelli 
posse, confirmari autem bifariam. sive enim universaliter ostende- 
rimus omnem volnptatem esse in bonis, sive esse quandam voltipta- 
tem in bonis, probatum erit quod fuit propositum. similiterque si 
disserendo probare oporteat esse quandam voluptatem non in bonis, 
si ostenderimus nullam esse in bonis vel quandam non esse in bonis, 

20 probatum erit utroque modo tain universaliter quam in parte esse 
quandam voluptatem non in bonis. cum autein thesis est definita, 
bifariain everlere licebit. veluti si positum fuerit cuidam voluptati 
bonum inesse, cuidam non inesse: sive enim probatum fuerit om- 
nem voluptatem esse in bonis sive nullam, infirmatuin erit quod 
fnit propositum. at si unam tantum voluptatem posuit esse in bonis, 
tribus modis infinnari potest: nam si ostenderimus omnem velnul- 
lain vel plures una esse in bonis, infinnatum erit quod fuit propo- 
situm. cum autem thesis adhuc magis definita est, veluli pruden- 
tiam solam ex virtutibus esse scientiam, quattuor modis licet infir- 

30 mare: nam si ostenderimus omnem virtrftcm aut nullain aut etiam 
aliam quandam, veluti iustitiam esse scientiam, authanc, id estpru- 
dentiam, non esse scientiam, infiimatnm erit quod propositmn fmt. 
prodest etiam respicere ad singularia, quibus inesse quippiam vel 
non inesse dictum fuit, quemadmodum in universalibus problematis. 
praeterea genera sunt inspicienda ac dividenda secundum species 
usque ad individua, quemadinodum antea dictum fuit. sive enim 
omni visnm fueFit ioesse sive nulli, cum multa prolata fuerint, po- 
stulandum est ut universaliter concedatur, aut obiiciatur. qua in re 
non ita sit. praeterea in quibus licet vel specie vel numero distri- 
buere accidens, considerandum est an nullum horum insit. veluti 
b si probare velimus tempus non moveri nec essemotum, enume- 
ratione docendum est quot sint species motionis: nam si harum 
nulla insit tempori, manifestum est temous nec moveri nec esse 
motum. similiter etiam probabimus animam non esse numerum, 






facta divisione, omnem nnmernm esse aut imparem aut parem. si 
namque anima neque sit impar neque par, patet eam non esse 
uumcrum. ad confirmandum igitur vel refellendum accidens ex 
huiusmodi locis et ita arguendum est. 

IV. 

1. Post haec de his quae ad genns et proprium pertinent vi- 10 
dendum est. haec autem sunt elementa eorum quae pertinent ad 
definitiones: de his autem ipsis raro quaerunt qui disputant. si igi- 
tur positum fuerit esse alicuius rei genus, prhnuui respicere oportet 
ad ea omnia quae sunt eiusdem generis cuius ea res est, ut videa- 
mus an alicni non attribuatur, quemadmodum in accideute flt- 
veluti si bonum ponatur esse genus voluptatis, videndum est an 
aliqua voluptas non sit in bonis: nam si hoc dici possit, manife- 
stum est bounm non esse genus voluptatis, quia genus omnibus 20 
speciebus sub se contentis attribuilur. deinde videndum est an 
non attribuatur in quaestione quid est, sed ut accidens, quemad- 
niodum attribuitur nivi albuin vel animae id quod a se movetur. 
neque eniin nix est id quod album, proinde album non est genus 
nivis; nec anima est id quod movetur, sed ei accidit ut moveatur, 
quemadmoduin et animali saepe accidit ut ambulet et ambulans sit 
praeterea genus illud quod movetur, non quid est, sed aliquid fa- 
ciens vel patiens significare videtur. similis estratio albi: non enim 
quid sit nix, sed qualis sit, declarat. quare neutrum eorum attri- 
buitur in quaestione quid est. maxime autem oportet ad accidentis 90 
definitionem respicere, ac videre an aptetur ad id quod dictum est 
esse genus, ut aptatur ad ea quae nunc dixi. accidit enim ut aliquid 
seipsuin moveat et non moveat, similiterque ut albuin sit et non sit 
quare neutrum eorum est genus, sed accidens, quoniam accidens 
vocabamus quod potest incsse alicui et non inesse. praeterea vi- 
denduin est an non in eadem divisione sint genus et species, sed 
alterum sit substantia alterum quale, vel alterum sit ad aliquid al- 
terum quale. veluti nix et cygnus est substantia, album vero non 
est substantia sed quale: quapropter album non est genus nivis nec 
cygni. rursus scientia est in eorum numero quae ad aliquid refe- 121 
runtur, bonum autem et honestum est quale: quare honestum vel 
bonum non est genus scientiae, quandoquidem relatorum genera 
ipsa quoque relata esse oportet, quemadmodum in duplo perspicere 
licet: etenim multiplum cum sit genus dupli, ipsum quoque in rela- 
torum numero est. et ut universaliter dicam, sub eandein divisio- 
nem oportet et genus et speciem cadere. sive enim species sitsub- 
stantia, etiam genus est substantia; sive species sit quale quippiam, 
etiam genus est quale quippiam. veluti si album est quale quip- 
piam, etiam color. similis est aliorum ratio. item considerandum io 
est an necesse fit vel an contingat, eius quod in genere positum est, 
genus esse particeps. definitio autem participandi est recipere eius 
quod communicatur definitionem. patet igitur species esse gene- 
rum paitieipes, genera vero specierum non item: species enim reci- 
pit generis definitionem, genus autem non recipit definitionem spe- 
ciei. considerandum igitur est an speciei particeps sit vel particeps 
esse possit genus propositnni. veluti si quis statuat aliquid esse 
genus entis aut unius. accidit eniin ut genus sit particeps speciei, 
quoniam omnibus iis quae sunt et ens et unum attribuitur; proinde 
etiam eorum definitio. praeterea vidondum est an de aliquo tra- 20 
dita specics vere dicatur, genus autem minime. veluti si positum 
fuerit ens aut scibile esse opinabilis genus, quoniam ei quod non 
est, opinabile attribuitur, quandoquidem mnlta eorum quae non 
sunt opinabilia sunt. ens vero aut scibile 11011 attribui ei quod non 
est, manifestum est. quapropter neque ens neque scibile est genus 
opinabilis. quibus enim species attribuitur, iis genus quoque attri- 
bui oportet. itein videndum est an nullius speciei particeps esse 
possit id quod positum est in genere. fieri enim nequit ut generis 
sit particeps, quod nullius speciei est particeps, nisi forte sit aliqua 
earum specierum, quae in prima divisione generis ponuntur: haec 30 
autem genus tantum participant. si igitur positura fuerit motum 
esse genus voluptatis,' considerandum est an voluptas nec sit cor- 
ruptio nec variatio nec ullus ex reliquis qui dicuntur esse motus. 
constat enim eain nullius speciei participem esse, proinde nec 



TOPICORUM IV. 



67 



i 



122 



geweris, quia necesse est ut id qnod generis est particeps, etiam 
aliculus speciei slt partlceps. quocirca voluptas non est species 
motionis, nec unum ex individuis, nec exiis quae sub specie motio- 
nis sunt. nam individua quoque genus et speciem participant, ut 
quidam homo et hominis est particeps et animalis. praeterea vi- 
dendum est an latins quam genus pateat id quod in genere positum 
est. ut opinabile latius patet quam ens, fquia et quod est et quod 
non est opinabile est quare opinabile non potest esse species entis, 
quia genus semper latius patet quam species. rursus an de totidem 
rebus genus et species dicatur. velnti si eorum quae omnibus con- 
sequentia sunt, alterum genus alterum species posita fuerit, utputa 
ens et unuin. omni enim rei ens et unum consequentia sunt. quare 
neutrum est alterius genus, quia de totidem rebus ambo dicuntur. 
siiuiliter fit, si primum et principium alterum sub altero positum 
fuerit. nam principium est primum, et primum est principium. 
quare vel ambo quae dixi idem sunt, vel neutrum est alterius genus. 
elementum autem omnium eiusmodi locorum est, de pluribus dici 
genus quam speciem vel differentiam. nam differentia quoque de 
paucioribus dicitur quam genus. videre etiam oportet an id quod 
dictum est, non sit aut non videatur esse genus alicuius eorum quae 
specie non differunt. sed is quis confirmat, videbit an alicuius 
eorum sit genus. idem enim est eorum omnium quae specie non 
differunt genus. si igitur unius genus esse probatimi fuerit, constat 
esse omnium; et si unius non esse probatum fuerit, constat esse 
niilliiis. ut si quis individuas lineas ponens dixerit insecabile esse 
earnm genus. linearum enim quae dividi possunt, non est genus id 
quod dictum est, cnm specie non differant, quandoquidem omnes 
rectae lineae specie inter se non discrepant. 

2. Considerare etiam oportet an aliquid aliud genus sitspeciei 
propositae, quod neque contineat propositum genus neque sub illo 
sit. veluti si quis posuerit scientiam esse genus iustitiae. nam et 
virtns est genus, et neutrum genus continet reliquum. quare scientia 
non potest esse genus iustitiae. videtnr enim, cum una species sub 
duobus generibus est, alterum sub altero contineri. hoc autem in 
quibusdam dubitationem habet. non nullis enim videtur prudentia 
esse et virtus et iustitia, et neutrum genus sub altero contineri. sed 
non ab omnibus conceditur prudentiam esse scientiam. qnodsi quis 
concedat boc verum esse, at certe videtur necesse esse ut quae sunt 
eiusdem genera, vel sint subalterna vel ambo sint sub eodem genere, 
quemadmodum etiam in virtute et in scientia contingit: ambo enim 
suntsnb eodem genere, quiautrumque eorum esthabitus etaffectio. 
considerandum igitur est an neutrum insit proposito generi. nam si 
nec subalterna genera sint nec sub eodem genere ambo collocentur, 
id quod propositum est non potest esse genus. considerare etiam 
oportet genus propositi generis, atque ita seinper superiora genera, 
nempe an omnia attribuantur speciei, et an attribuantur in quae- 
etione quid est. opus enim est ut omne superius genus attribuatur 
«peciei in quaestione quid est. sicubi igitur discrepat, constat id 
quod propositum est non esse genus. rursus videndum est an genus 
participet speciem, sive ipsum sive aliquod superiorum generum. 
quod enim est superius, nullins eorum quaeinfra sunt particeps est. 
qui igitur refellit, ita ut dixi hoc loco uti debet. ei vero qui con- 
finnat, si concedatur genus propositum iuesse speciei, ac dubitetur 
an ut genus insit, satis est probare aliquod superiorum generum 
attribui speciei in quaestione qnid est. nam si unum attribuatur in 
qnaestione quid est, omnia quae supra et quae infra hoc sunt, si- 
quidem attribuantur speciei, attribuentur in quaestione quid est. 
quare etiam propositum genus attribuitur in quaestione quid est. 
quod autem, si unum attribuatur in quaestione quid est, et reliqua 
omnia, si attribuantur, attribuentur in quaestione quid est, per in- 
ductionem snmi debet. at si simpliciter dubitetur an propositum 
genus insit, non sufficit probare aliquod snperioruin generum attri- 
bui speciei in quaestione quid est. veluti si quis tradiderit lationem 
esse genus incessus, non sufficit probare incessum esse motionem, 
ad probandum esse lationem, quia sunt et aliaemotiones; sed simul 
deinonstrandum est incessum nullius eorum quae in eadem divisione 
ponuntur esse participem praeterquam lationis. necesse eniin est 
nt id quod generis est paiticeps, etiam alicuius earum specierum, 



quae in prima generis divisione ponuntnr, particeps sit. si igitnr 
incessus neque accretionis neque imminutionis nec aliamm motio- 
num particeps sit, patet eum lationis esse participem. quocirca 30 
latio erit genus incessus. nirsus in quibus proposita species nt 
genus dicitur, considerare oportet an etiam propositum genus in 
quaestione quid est iis ipsis attiibuatnr, quibus et species attribui- 
tur; similiterque an quae sunt supra genus, omnia. sicubi enim 
discrepat, patet id quod propositum fuit non esse genus, quia si 
esset genus, omnia quae supra illud sunt, et ipsum illud in quaestione 
quid est attribueretur iis quibus et species in quaestione quid est 
attribuitur. evertenti igitur utile est, si genus iis non attribuatur in 
( quaestione quid est, quibus species attribuitur, confirmanti autem 
utile est, si attribuatur in quaestione quid est. accidet enim ut et b 
genus ct species eidem in quaesfione quid est attribuantur. quare 
idem sub duobus generibus constituitur. necesse est igitur ut genera 
sint subalterfia. si igitur probatum fuerit id quod volumus genus 
constituere non esse sub specie, manifestum est speciem siib ipso 
esse. quare probatum erithoc esse genus. considerare etiam opor- 
tet definitiones generum, an aptentur speciei propositae et iis qnae 
speciem participant. necesse enim est ut generum definitiones attri- 
buantur speciei et iis quae participant speciem. sicubi igitur discre- 10 
pat, patet id quod propositum fuit non esse genus. rursus anim- 
advertendum est an differentiam quasi genus adhibuerit, veluti an 
immortale posuerit quasi genus dei. immortale enim est differentia 
animalis, quoniam animalium alia mortalia sunt, alia immortalia. 
patet igitur eum peccasse, quia differentia nullius rei genus est. 
hoc autem verum esse constat, quia nulla differentia significat quid 
est, sed potius qualemud, quemadmodum terrestre et bipes. sed 
et illud videndum est, andifferentiam in genere posuerit quasi spe- 
ciem, veluti si dixerit impar esse id quod numerum. impar enim 
est differentia, non species numeri. nec videtur differentia esse 20 
particeps generis. quicquid enim est generis particeps, aut est spe- 
cies aut individuum ; differentia vero nec est species nec indivi- 
duum : patet igitur differentiain non esse generis participem. quam- 
obrem inrpar non potest esse species, sed differentia, quia non est 
particeps generis. praeterea videndum est an genus in specie po- 
suerit, veluti si contiguitatem esse id quod continuationem dixerit, 
aut mixtionem esse id quod temperationem, aut ut Plato definit, 
loci mutationem esse lationem. non enim necesse est contiguitatem 
esse continuationem, sed contta continuationein esse contiguitatem, 
quia non quicquid aptatur, continuatur, sed quod contihuatur, apta- 30 
tur. similiter fit et in ceteris. neque enim omnis mixtio est tem- 

fieratio , quia siccorum mixtio non est temperatio. neque omnis 
oci mutatio est latio, quoniam incessus non videtur esse latio : fere 
eniin latio dicitur de iis quae non sua sponte locum mutant, ut in 
rebus inanimis accidit. constat autem latius patere speciem quam 
genus in iis quae adducta fuerunt, cum contra fieri debeat. rursus 
videndum est an differentiam in specie posuerit, veluti immortale 
esse id quod deum: accidet enim de totidem vel de pluribus spe- 
ciem dici: semper enim differentia de totidem vel de pluribus di- 
citur quam species. praeterea an genus in differentia posuerit, ve- 123 
luti colorein esse id quod congregativum, aut uumerum esse id 
quod imparem. et an genus quasi differentiam dixerit: fieri enim 
potest ut aliquis etiam einsmodi thesim afferat, veluti mixtipnem 
esse differentiam temperationis aut loci mutationem lationis. con- 
sideranda autem sunt, quaecunque sunt eiusmodi, ex iisdem locis 
seu fundamentis, quia communio quaedam est inter locps: nam et 
de pluribus genus quam differentia dici, nec differentiam partici- 
pare debet. genere autem ita ut in superioribus exemplis allalo, 
neutrum eorum quae dixi, contingere potest, quoniam et de pau- 
cioribus dicetur et participabit genus differentiam. item si nulla 10 
ex generis differentiis attribuitur speciei propositae, ne genus qui- 
dem attribuetur, ut animae nec impar nec par attribuitur, proinde 
nec numerus. praeterea si species sit natura prior et secum au- 
ferat genus, quia contrarium videtur verum esse, non potest esse 
genus. praeterea si accidit ut species relinquat propositum genus 
vel differentiain , ut animam motio vel opinionem veritas et fal- 
sitas, neutrum eorum quae dixi potest esse genus aut differentia: 

12 



68 



TOPICORUM IV. 



vldetur enim gemis et differentia consequens esse, qtiam dlu spe- 
cies est. 

20 3. Considerare etiam oportet an id quod in genere positum 

est, alicuins generis contrarii pai ticeps sit vel particeps esse possit. 
idem enim contrariorum simul particeps erit, quianunquam species 
deserit genus, et particeps quoque est vel particeps potest esse con- 
trarii. praeterea videndiun est an aliquid communicetur cum spe- 
cie, quod omnino inesse nequeat iis quae sunt sub genere. veluti 
si aniina est vitae particeps, numerorum autem nullus vivere potest, 
certe anima non est species numeri. considerandum etiam est an 
species et genus sint homonyma, utendo elementis quae tradita 
sunt ad homonymiam investigandam , quoniam genus et species 

30 stint synonyma. cum autem omnis generis sint plures species, con- 
siderare oportet an altera spectes esse nequeat generis propositi. 
nam si altera species non sit, patet non posse omnino genus esse 
id qtio.d dictum est. considerare etiam oportet an id quod per 
translationem dicitur, quasi genus proposuerit; quale est si quis 
dixerit temperantiam esse concentum. omne enim genus proprie 
speciebus attribuitur; concentus vero temperantiae non proprie 
sed per translationem attribnitur, quandoquidem omnis concentus 
b est in sonis. praeterea considerandum est an contrarium quippiam 
speciei sit. est autem multiplex haec consideratio. primum viden- 
dum est an in eodem genere sit etiam contrarium, cum nihil sit 
generi contrarium. oportet enim coiitraria esse in eodem genere, 
si nihil contrarium generi sit. at si sit aliquid contrarium generi, 
considerare oportet an contrarium sit in contrario genere. necesse 
est enim contrarium in contrario esse, si quid sit generi contrarium. 
hoc autem unumquodque manifestum est per inductionem. rursus 
videndum est an omnino in nullo genere sit id quod est speciei 
contrarium, sed ipsum sit genus, ut bonum. si enim hoc non sit in 

10 genere, ne contrarium quidem eius in genere erit, sed ipsum erit 
genns, quemadmodum in bono et malo accidit: neutrum enim 
eorum "est in genere, sed utrumque eorum est genus. praeterea 
videndum est an alicui contrarium sit tam genus quam species, et 
aliis quidem sit quippiam interiectum, aliis vero minime. nam si 
generibus est aliquid interiectum, etiam speciebus, et si speciebus, 
etiam generibus, quemadinodum in virtute et vitio, necnoti iustitia 
et iniustitia contingit: utrisque enim est aliquid interiectum. huic 
obiicitur quod sanitati et.morbo nihil est interiectum, malo autem 
et bono est aliquid interiectum. praeterea videndum est an sit 
quidem ambobus aliquid interiectum, nempe et speciebus et gene- 

20 ribns, non tamen similiter, sed aliorum secundumnegationem. alio- 
rnm ut subiectum. probabile enim est similiter esse ambobus me- 
dium interiectum, queinadmodum in virtute et vitio, necnon iustitia 
et iniustitia perspici potest: utrisque enim per negationemmedium 
est interiectum. praeterea quando non est contrarium generi, con- 
siderare oportet, non solum an contrarium, sed etiam an medium 
sit in eodem genere. in quo enim genere sunt extrema, in eo et 
medium est, ut in albo et nigro videre licet: color enim est genus 
et horuin et interiectorum colorum omnium. obiectio est quod 
parnm et nimium sunt in eodem genere : ainbo enim sunt in eo 
quod malnm est; mediocre autemy quod est medium his inter- 

30 iectnin, non est in eo quod est malum, sed in eo quod est bonum. 
considerare etiam oportet an genus qnidem sit contrarium alicui, 
species vero nulli. nam si genus est alicui contrarium, etiam spe- 
cies, quemadmodnm virtus et vitimn, necnon iustitia et iniustitia. 
similiterque si alia considerentur, hoc videri possit perspicuum 
esse. obiectio est in sanitate et morbo : simpliciter enim sanitas 
cst morbo contraria; quidam autem morbus, cum sit species morbi, 

124 nulli est contrarium, ut fehris et oculorum dolor et singuli alii. ac 
ei quidem qui refellit haec tot modis consideranda sunt, quia nisi 
insint haec quae dicta sunt, patet id qnod est propositum non esse 
gentts. ei vero qui conhrmat tribus modis consideranda sunt. pri- 
mum quidem an id quod est speciei contrarium, sit in dicto genere, 
cum nihil sit contrarium generi: si enim contrarium sit in hoc 
genere, patet in eodem genere esse etiam id quod est propositum. 
praeterea an.medium sit in dicto genere: in quo enim sunt media, 
in eo sunt etiam extrema. rursus si quid sit coutrarium generi, 



considerare oportet an etiam confrarium sit in contrario: si enim 
sit, patet etiam propositain speciem esse in proposito genere. 

4. Item in casibus et coniugatis, an similiter consequantnr, to 
videndum est, sive refellatur sive confirmetur. simul enim uni et 
onmibus inest vel non inest. veluti si iustitia est scientia quae- 
dam, etiam iuste est scienter et iustus est sciens. at si quid hormn 
non ita sit, nec aliorum ullum est. item consideranda snnt quae 
similiter sunt inter se affecta. veluti iucundum eandem rationem 
habet ad voluptatem et utile ad bonum: utrumque enim utriusque 
est effectivum. si igitur voluptas est id quod bonum, etiam iucun- 
dum ejit id quod utile: patet enim esse boni efficiens, quandoqui- 
dem voluptas est bonum. itidein ht etiam in generationibus et 20 
corruptiojiibus. ut si aedihcare est agere, aedihcasse est egisse; et 
si discere est recordari, didicisse est recordatum esse; etsidissolvi 
est corrumpi, etiam dissolutum esse eet coiTuptum esse, et disso- 
lutio est corruptio quaedam. itidem etjam in iis quae gignendi aut 
corrumpendi vim habent, et in facultatibus et usibus, et omnino 
secundum quamcunque simililiidinem, considerandnm est sive refel- 
latur sive confirmetur, quemadmodum in generatione et corruptione 
dicebamus. nam si corruptivum est dissolutivum, etiam corrumpi 30 
est dissolvi; et si generativum est effectivum, etiam gigni est effici 
et generatio est effectio. similiter fit in potestatibus et usibus. et 
omnino si potestas est affectio, etiam posse est affectum esse; et si 
cuius rei usus est actio, uti est agere et usum esse est egisse. si 
vero id quod speciei opponitur sit privatio, dupliciter licet refel- 
lere. prinium quidem, si oppositum sit in genere proposito : vel 
eniin simpliciter in nullo eodem genere est privatio, vel non in 
eodem postremo genere; utputa si aspectus, ut in extremo genere, 
est in sensu, caecitas non erit sensus. deinde si et generi et speciei b 
opponatur privatio, non sit autem oppositnm in ojiposito, ne pro- 
positum quidem eiit in jiroposilo. ac is quidem qui refellit, ita ut 
dictum est, uti debet. qui vero confirmat, uno modo argumenta- % 
bitur. si enim oppositum sit in opposito, etiam propositum erit in 
proposito, veluti si caecitas est privatio quaedam sensus, etiam 
aspectus est sensus. rursus negationes considerandae sunt ordine 
commutato, quemadmodum in accidente dicebatur. ut si quod est 
iuciindum, est id qnod bonum, quod non est bonum, non est iu- 
cundum. nisi enim ita res habeat, aliquod non boimm poterit esse 10 
iucundum: fieri autcm nequit, si quidem bonum sit genus iucundi, 
ut aliquid non boiium sit iucunduin. quibus enim genus non attri- 
buitur, ne specierum quidem ulla attr ibuitur. et si qtiis confirmet, 
itidem considerare debet. si enim quod non est bonum, non est 
iucundum, quod est iucundum, est bontim : quare bonum est genus 
iucundi. quodsi species sit ad aliquid, considerare oportetan etiam 
genus sit ad aliquid. nam si species refertur ad aliquid, etiam genus, 
ut in duplo et mnltiplo videre licet: ulrumque enim refertur ad 
aliquid. si vei'o genus ad aliquid referatur, non necesse est etiam 
speciem referri: nam scientia quidem refertur ad aliquid, gramma- 
tica vero non item. an nec id quod prius dictum est, verum esse 20 
videri possit? virtus eniin est id quod bonum etid qnod honestum; 
et virtus quidem refertur ad aliquid, bontim autem et honestum 
non sunt ad aliquid relata, sed qualia. rursus videndum est an non 
ad idem referatur species per se etratione gencris; velutisi dupluin 
dimidii dicitur duplum, etiam multiplum dici oportet: sin minus, mul- 
tiplum non potest esse genus dupli. praeterea an 11011 ad idem refe- 
ratur ratione generis et ratione omnium generum generis : nam si du- 30 
plum dimidii et nuiltiplum est, etiam exsuperare dimidium dicetnr, et 
omnino secundum omnia superiora gcnera ad dimidium referetur. 
obiicitur quod 11011 necesse sit per se et ratione generis ad idem re- 
ferri, quia scientia dicitur scientia rei scibilis, habitus autem et affec- 
tio non rei scibilis sed animae. item an eodem modo dicantur genus- 
et species, quod ad casus attinct, veluti an alicui vel alicuius vel 
alio quovis modo dicantur. ttt enim species, ita etiam genus dicitur, 
tit fit in duplo et superioribus geneiibus: alicuius enim dicitur et 
duplum et niultiplum. similiter fit etiam in scientia: alicuius enim 
dicitur et ipsa scientia et eius genera, ut affectio et habitus. obii- 125 
citur quod interdum non ita fiat: iiam piacstans et contrarium ali- 
cui dicitur; diversum autem, cum sit horuin genus, hqii dicitur 



TOPICORUM IV. 



69 



alicni sed ab aliqrto : diversum enim ab aliquo dicitur. Item viden- 
dum est an ea quae shniliter, quantum ad casus, dicuntur, non si- 
militer reciproeentur, ut fit in duplo et multiplo. horum enim 
utrumque alicuius dicitur et ipsum et secundum reciprocationem : 
alicuius enim dicitur et dimidium et submultiplum. itidemque fit 

10 in scientia et in existimatione: hae namque dicuntur esse alicuius; 
et similiter fit reciprocatio, quoniam aliquo existimabile et scibile 
esse dicitur. si igitur in aliquo non similiter reciprocatur, patet 
alterum non esse genus alteiius. item videndum est an non ad 
totidein genus et species referantur. similiter enim et ad totidem 
referri utruinque videtur, ut fit in donatione et datione. nam et 
donatio alicuius et alicui dicitur, et datio alicuius et alicui; datio 
autem est genus donationis: nam donatio est datio non restituenda. 

20 quaedam autem non contingit ad totidem referri. nam duplum est 
alieuius duplum, exsuperans autem et excellens aliquod et aliquo: 

^ quicquid eniin exsuperat et excellit, aliqua re exsuperat et aliquam 
rem exsuperat. quocirca haec quae dixi, non sunt genera dupli, 
quia non ad totidem specie referuntur, autnon universaliter verum 
est ad totidem genus et speciem referri. videre etiam oportet an 
opposituin sit oppositi genus, ut si multiplum estgenus dupli, etiam 
submultiplum est genus dimidii. oportet enim oppositum esse op- 
positi genus. si quis igitur posuerit scientiam esse id quod sensus, 
oportebit etiam scibile esse id quod sensibile. sed non ita est: 

30 neque enim omne scibile est sensibile, quoniam in rerum intelligi- 
bilimn numero nonnulla scibilia sunt. quare sensibile non est genus 
scibilis. quodsi hoc non sit genus, ue sensus quidem est genus 
scientiae. quoniam autem eorum quae ad aliquid referuntur, alia 
necessario in illis aut circa illa sunt ad quae referuntur, ut affectio 
et habitus et symmetria (haec enim in nulla alia re esse possunt 
quarn in iis ad quas referuntur), alia vero non necesse est in illis 
inesse ad quae referuntur, contingit tamen inesse, ut si anima sit 
res scibilis (nihil enim vetat quo minus anima sui ipsius scientiam 
6 habeat; non tamen necesse est, quia potest et in alio haec ipsa 
scientia inesse), alia vero simpliciter non possunt in illis inesse ad 
quae referuntur, ut contrarium non potest esse in contrario, nec 
scientia in scibili, nisi accidat ut id quod est scibile, sit anima vel 
homo. considerare igitur oportet an aliquis qnod tale est, posuerit 
in genere non tali. cuiusmodi est, si quis dixerit memoriam esse 
mansionem scientiae. omnis enim mansio in eo quod manet et 
circa illud est: quapropter etiam scientiae mansio debet esse in 
scientia. memoria igitur est in scientia, quia est mansio scientiae. 

10 hoc autem nequit, quoniam omnis meinoria est in anima. hic autem 
locus etiam ad accidens pertinet: nihil enim refert utrum mansio 
dicatur esse genus memoriae, an dicatur ei accidere. nam si quo- 
vis modo memoria est mansio scientiae, haec eadem de ea ratio 
conveniet. 

5. Praeterea si habitum ad actum rettulerit vel actnm ad 
habitum, id non est genus. veluti si dixerit sensum esse motum 
per corpus: nam sensus est habitus, motus vero est actus. item si 
dixerit memoriam esse habitum retinendae existimationis : nulla 

eo enim memoria est habitus, sed potius actus. peccant etiam qur 
habitum ad consequentem facultatem reducunt, ut qui dicunt cle- 
mentiam esse continentiam irae, et fortitudinem ac iustitiam esse 
continentiam metus et lucri. foitis enim et clemens dicilur qni est 
perturbatione vacuus, contincns autcm qui a perturbatione, in qua 
est, non trahitur. fortasse autem utrique consequens esttalis facul- 
tas ut, si in perturbalione esset, non traheretur sed eam vinceret. 
non tamen haec est viri fortis vel clementis essentia, sed omnino 
ab his peiturbationibus non affici. interdum vero et quod quoquo 
modo consequcns est, quasi genus ponunt, ut dolorem genus irae 

80 et existiinationem hdei. ambo enim illa consequentia sunt aliquo 
modo his speciebus; sed neutrum corum est genus. nam qui ira- 
scitur, dolet, cum in eo dolor praecesserit, quandoqnidem non ira 
doloris, sed dolor irae causa est. quare simpliciter ira- non est 
dolor. secnndum har-c nec hdcs est existiinatio, quia fieri potest 
nt aliquis fidem non fiabens eandem existimationem habeat. quod 
fieri nequit, si fides est species existimationis. non potest enim 
quippiam idem permanere, si ex specie omniuo mutatum sit, 



quemadmodum idem animal non potest interdum esse homo, in- 
terdum non homo. quodsi quis dixerit necessario eum qui existi- 
mat, etiam credere, aequaliter existimatio et opinio diceirtur. quo- 126 
circa ne sic quidem pbtest essse genus, quoniam oportet genus de 
pluribus dici. videre etiam oportet an natura comparatum situtin 
eodem aliquo subiecto ambo insint. in quo enim inest genus, inest 
etiam species, ut in quo albor, etiam color, et in quo grammatica, 
etiam scientia. si quis igitur dixerit verecundiam esse metum aut 
iram esse dolorem, non accidet ut in eodein et genus et species in- 
sint. nam verecundia est in parte animae ratiocinativa, metus autem 
in irascibili. ac dolor quidem in coneupiseibili, quoniam in hac est 
etiam voluptas; ira autem in concupiscibili. quare ea quae allata 10 
fuerunt„non sunt genera, quia non est natura comparatum ut insint 
in eodem subiecto in quo insunt species. siiniliterque si amicitia • 
est in concupiscibili, non potest esse voluntas quaedam : omnis 
enim voluntas est in parte ratiocinativa. utilis autem est hic locna 
etiam ad accidens examinandum, quoniam in eodem sunt accidens 
et id cui accidit. quamobrem nisi in eodem esse videantur, constat 
non accidere. praeterea videndum est an ex parte species sit eius 
particeps, quod dicitur esse genus, quia non videtur genus cojnmu- 
nicari ex parte. non enim homo est quadamtenus animal, neque 
grammatica est quadamtenus scientia. similis est ceterorurn ratio. 20 
considerare igitur oportet an cum quibusdam ex parte genus com- 
municetur. quale est, si animal dictum sit esse id quod sensibile 
aut visibile, quoniam animal est ex parte sensibile et visibile, quan- 
doquidem ratione corporis est sensibile et visibile, ratione autem 
anhnae non item. quare visibile et sensibile non possunt esse 
genera animalis. interdum etiam non animadvertunt se totum ad 
partem reducere, ut qui dicunt animal esse corpus animatnm. atqui 
nullo modo pars toti attribuitur: quare corpus non potest esse 
genus animalis, cuin sit pars. videre etiam oportet an aliquid vitu- 30 
perandum vel fugiendum ad facultatem, vel ad id quod potest, ret- 
tulerit. quale est, si dixerit sophistam esse eum qui potest ex sa- 
pientia, qua videtur esse praeditus, lucrari; aut calumniatorem eum 
qui j>otest calumniari et ex amicis inhnicos facere; aut furem eum 
qui potest aliena clam furari. nullus enim eorum quos dixi talis 
esse dicitur, quia possit aliquid horum facere. potest enim et dens 
et vir probus, quae mala sunt, efficere ; non tamen tales sunt : omnes 
enim improbi ex praeelectione nominantur. praeterea omnes facul- 
tates sunt in rerum eligendarum numero. nam et improborum fa- 
cultates sunt eligendae. iccirco et deum et virum bonum dicimus 
eas habere: dicimus enim eos posse quae mala sunt agere. qnare 
facultas nullius rei vituperandae genus esse potest. alioquin, acci- 3 
det ut aliquid quod sit vituperandum, sit eligendum; erit enim ali- 
qua facultas vituperanda. videndum etiain est an aliquid eomm 
quae sunt per se honorabilia vel eligenda, ad facultatem, vel ad id 
quod potest, vel ad effectivum rettulerit. omnis enim facultas, et 
quicquid potest aut efficiendi vim habet, propter aliud est eligen- 
dum. vel an aliquid eorum quae in duobus pluribusve generibus 
collocantur, ad unum reduxerit. quaedam enim non licet ad unnm 
genus referre, ut impostorem et calumniatorem. etenim nec qni 
consilium capit, cum efficere non possit, nec qui efficere potest, nisi 10 
consilium capiat, calumniator est vel impostor, sed qui ambo haec 
habet. quamobrem ea quae dicta sunt, non in uno genere sed in 
utroque poni debent. praeterea interdum vice versa genus ponunl 
pro differentia et differentiam pro genere, ut qui dicunt stuporem 
esse exsuperantiam admirationis et fidem esse vehementiam existi- 
malionis. nam neque exsuperantia neque veheinentia est genus, 
sed differentia. stupor enim videtur esse admiratio exsuperans, et 
fides existimatio vehemens. quare admiratio et existimatio sunt 
genera, exsuperantia vero et vehementia differentiae. praeterea si 20 
quis exsuperantiam et magnitudinem pro genere acceperit, etiam 
res inaniinae fidem habebunt et obslupescent. cuiusque enim rei 
yehementia et exsuperantia inest in ea re, cnius est vehementia et 
exsuperantia. si igitur stnpor est exsuperantia admirationis, incrit 
in admiratione stupor; quapropter admiratio obstupescet. simili- 
terque fides inerit in existimatione, si quidem est vehementia existi- 
mationis; quamobrcm existimatio fidem habcbit. praeterea accidit 



70 



TOPICORUM IV. 



el qui ita geiras accipit, nt veliementiam vehementem dicat et 
exsnperantiam exsuperantem. nam qnaedam fides est vehemens: 

30 si igitnr fides sit vehementia, certe veheinentia erit vehemens. simi- 
liter etiam quidain stupor est exsuperans:' si igitur stupor sit exsu- 
perantia, certe exsuperantia erit exsuperans. atqui horuin neutrum 
esse videtur, queinadmodum nec scientia est res scibilis, nec motio 
est id quod movetur. interdum etiam errant, affectionem quasi in 
genere ponentes in eo quod affectum est, ut quicunque aiunt im- 
mortalitatem esse vitam aeternam, quoniam immortalitas videtur 
esse affectio quaedam sive accidens vitae. quod quidem verum 
esse perspicnum fieri possit, si quis concesserit aliquem ex mortali 
iinmortalem fieri posse. nemo enim dicet eum aliain vitam acci- 
127pere, sed accidens quoddam vel affectionem ei vitae quam dege- 

" bat accessisse. quocirca vita non est genus iinmortalitatis. errant 
etiam, si id cuius est affectio, dicant esse affectionis genus, ut ven- 
tum aerein motum. nam ventus est potius aeris motio, quandoqui- 
dem idein aer pennanet et cum movetur et cum stat; quare om- 
nino ventus non est aer: alioquin et non moto aere ventus esset, 
siquidem aer idem pennanet, qui erat ventus. similiter dicendum 
est de huiusmodi aliis rebus. sed etsi concedere opbrteat ventuin 

10 esse aerem motum, non tamen inomnibus hoc admittitlebet, id est 
non etiam in iis de qnibus non vere dicitur genus propositum, sed 
in iis tantum quibus vere attribuitur genus. nam in quibusdam non 
videtur vere dici, ut in nive et in luto. nivem enim aiunt esse 
aquam concretam, lutum autem terram humore temperatam. sed 
nec lutum est terra nec nix aqua; quare ex propositis generibus 
nentrum potest esse genus. oportet eniin genus semper vere dici de 
speciebus. similiter nec vinum est aqua putrefacta, ut Empedocles 
ait illo loco, "pulrefacta in ligno aqua." simpliciter enim Yinuin 
non est aqua. 

20 6. Praeterea videndum est an otnnino id quod propositum 

est nnllius rei sit genus: manifestum enim erit ne speciei quidem 
propositae genus esse. videndmn autem est ex eo, quod specie 
inter se non differunt ea quae participarit propositum genus, ut 
alba: haec enim specie non differtmt inter se; omnis autem generis 
species differunt. quare albnm nullius rei genus esse potest. rursus 
videndum est an id quod omnibus rebus est consequens, genus vel 
differentiam esse dixerit. multa enim snnt omnibus rebus conse- 
qtientia, ut ens et unum in eorum numero sunt quae res omnes con- 
sequuntur. si igitur ens pro genere posuerit, procul dubio rerum 
omnium genus futurum est, quoniam eis attribuitur: nulli enim rei 

30 genus praeterqnam speciebus attribuitur. quare etiam unum erit 
species entis. accidit igitur ut iis omnibus, quibus genus attribuitur, 
etiam species^ttribuatur, quandoquidem et ens et unum omnibus re- 
bns simpliciter attribuuntur, cum paucioribus speciem attribui opor- 
teat. si vero id quod omnibus consequens est, differentiamesse dixe- 
rit, patet de totidem aut de pluribus differentiam quam genns dictnm 
iri. si eniin et genus sit in eorum numero quae omnibns conse- 
quentia sunt, de totidem dicetnr; si vero gemis non omnibus rebus 
consequens sit, de pluribus differentia dicetur quam ipsum genns. 

b praeterea videndum est an in subiecta specie proposituin genus 
esse dicatur, tit album in nive. itaque perspicuum est non esse 
genus: de subiecta eniin specie tantum genus dicitur. considerare 
etiam oportet an genus et species non sint synonyma: omnibus enim 
speciebus synonymws genus attribuitur. praeterea peccatur, cum 
est et generi et speciei aliquid contrarium, et ex contrariis specie- 

10 bns ea quae melior est ad deterius genus refertur. accidet enim 
tit reliqua in reliquo sit, quaniain contraria sunt in contrariis gene- 
ribus. quare melior species erit in deteriori genere: videtur autem 
melioris melius genus esse. peccat etiam, si cutn eadem res ad 
ntmmque sit eodem modo affecta, ad deterius, non ad melius genus 
rettulerit, ut si dixerit aniinam esse id quod motionem vel rem 
motam. eadem enim videtur aeque habere vim sistendi ac mo- 
vendi; qtiare si status est melior, ad hoc genus referri oportebat. 
praeterea ab eo quod est magis vel minus ei qui refellit argnere 
licet, si genus recipiat intentionem, species autem non recipiat, 

20 neque ipsa neque quod ab ea denominatur. utputa si virtus inten- 
tiouem capit, etiam iustitia et iustus capiunt: dicitur enim alter 



altero iustior. si igitur propositttm genns intentionem recipit, spe- 
cies autem non recipit, nec ipsa nec quod ab ea denominatur, id 
quod propositum est non potest esse genus. rursus si id quod 
tnagis vel aeque esse videtur, non est genus, patet ne id quidem 
quod propositum fuit esse genus. titilis autem est hic locus in iis 
niaxime, in quibus plura esse videntur, quae speciei in quaestione 
quid est attribuantur, nec definitum est nec dicere possumus quod- 30 
nam eorum sit genus; utputa irae et dolor et existimatio oontein- 
ptionis in quaestione quid est videtur attribui : nam qui irascitur, 
dolet seque contemni existimat. eadem consideratio est in specie, 
si cuin alia quapiam conferatur. si enim quod magis vel quod 
aeque videtur esse in genere jiropositio, non est in genere, mani- 
festum est nec propositain omnino speciem in genere esse. qui 
igitur refellit, ita ut dictum est uti hoc loco debet. confirmanti 
autem non est titilis locus, si et genus et species intentionem reci- 12S 
piant. nihil enim vetat, cum ambo recipiant, non esse alterum alterins 
genus. nam et album et honestum intentionem suscipit, ac neutrum 
est alterius genus. generum autem et specierum inter se collatio ntilia 
est. veluti si aeque hoc et illud est genus, alterum autem est genus, 
etiain alterum erit. item si id quod ininus est genus, estgenus, etiam 
quod magis; veluti sl continentiae potius genus sit facultas quam viF- 
tus, virtus autem sit genus, etiam facultas est genus. eadein de specie 
dici conveniet. nam si aeque hoc et illud sit propositi generis spe- io 
cies, alteruin autem sit species, etiam reliquum erit. et si qnod 
tninus videtur, species est, etiam quod magis. praeterea ut confir- 
metur, consideranduin est an iis quibus assignatum est genus in 
quaestione quid est attribuatur, ctnn non sit una data species, sed 
plures ac differentes, quia procul dubio erit genus. at si una sit 
species data, considerare oportet au etiam aliis speciebus genus in 
quaestione quid est attribuatur. rursus enim efficietur utidem plu- 
ribus ac differentibus attribuatur et. genus esse concedatur. quo- 20 
niam autem quibusdam videtur etiam differentia in quaestione <piid 
est speciebus attribui, separandum est genus a differeutia per dicta 
elementa, priinum quia genus de pluribus dicitur quam differentia, 
deinde quia in responsione ad quaestionem quid cst, aptius dicitur 
genus quam differentia: nam qui dicit hominem esse animal, magis 
declarat quid sit homo, quam qui dicit esse pedestre. et quia dif- 
ferentia qualilatem generis scmper significat, genus autem differen- 
tiae qualitatem non significat. nam qui ait pedestre, quale quid ani- 
mal dicit; qui vero inqult animal, non dicit quale quid pedestre. 
ac differentia quidem a genere ita separanda est. quia vero musi- 30 
cum videtur, qua musicum est, sciens esse, etiam musica est scientia 
quaedam; et si ambulans propterea qnod ambulat movetur, ambu- 
latio est motio quaedam. hoc igitur modo considerandum est, in 
quo quis velit genere aliquid collocare. ut si quis probare velit 
scientiam esse id quod fidem, videndum est an sciens, qua scit, 
credat: sic enim manifestum fiet scientiam.esse fidem quandam. 
eodem modo fieri debet in aliis eiusmodi. praeterea quoniam quod 
alicui semper consequens est nec reciprocatur, difficile est separare 
a genere, et ostendere non esse genns, si hoc illi omni consequens b 
sit, illud autem huic non omni (ut tranquillitati quies et nuinero 
dividuum; non contra, qtiia non omne dividuum est numerns, nec 
omnis quies est tranquillitas), ipse quidem disputans uti hoc loco 
debet, quasi genus sit id quod semper est consequens, cutn alterum 
non reciprocetur. alio vero hoc argumentum proponente, non in 
omnibus admitti debet, sed obiicere, id quod non est, ei omni quod 
fit, consequens esse (quod enim fit, non est), nec reciprocari (non 
enim quicquid non est, fit), attamen non esse genus id quod non 
est, eius quod fit. simpliciter enhn eius quod non est, non sunl 
species. de genere igitur exposita methodo disserendum est. ro 



1. Utrnm autem proprium sit necne id qnod est propositum, 
ex his locis quos deinceps exponemus considerandum est. propo- 
nitur autem proprium vel per se et semper, vel per comparationem 
cum altero et" interdum, ut hominis proprium est per se, aniinal 
natura mansuetum; per comparationcm vero cum altero, ut ani- 
mae cum corpore, quoniain iila iubendi, hoc parendi vim habet; 



TOPICORUM V. 



71 



eo semper antem, tit dei proprlntn est animal rmmortale; interdum 
antem, nt cuiusclam hominis deambulare in gymnasio. propriuin 
autem quod comparatione alterius explicatur, vel efficit duo pro- 
blemata vel quattuor. nam si de uno affinnaverit, de altero nega- 
verit id ipsum, duo tantum problemata fiunt, ut hoininis per colla- 
tionem cuin equo proprium est esse bipedem: nam et hominem 
non bipedem esse argumentando concludere quispiam possit, et 
equum esse bipedem; utroque autem modo proprium tolli potest. 
si vero utrumque de utroque affinnaverit et de utroque negaverit, 
quattuor problemata emnt. ut hominis proprium est per collatio- 

80 nem cum eqno, quod ille est bipes, hic quadrupes. nam et homi- 
nein non bipedem esse, et natura coinparatum esse ut quadrupes 
sit, argumentando probare licebit; necnon equum esse bipedem, et 
non esse quadrupedem, argumentando concludi poterit. quovis 
autem modo probatuin fuerit, propositum evertitur. est autem per 
se proprium, quod per comparationein cum omnibus affertur et ab 
omni re seiungit, ut hominis anhnal mortale et disciplinae capax. 
alterius comparatione proprium est, quod non ab omni re sed a 
certa quadam distinguit, ut virtutis proprium est per comparatio- 
nem cum scientia, quod natura comparatnm sit ut illa gignatur in 
pluribus, haec vero in sola rationali facultate et iis quae rationali 

129 facultate praedita sunt. semper propiium est, quod per omne tem- 
pus vere attribuitur nec unquam amittitur, ut aniinalis proprium 
est ex anima et corpore coinpositiun esse. interdum proprium est, 
quod ad aliquod tempus vere attribuitur nec ex necessitate seinper 
est consequens, ut cuiusdam hominis proprium est in foro deam- 
bulare. iam vero alterius comparatione proprium explicare nihil 
aliud est quam differentiain dicere vel in omnibus et semper, vel 
plerumque et in plurimis. exempli gratia in omnibus et semper, 
ut hominis cum equo comparati proprium est esse bipedem: homo 

10 namque et omnis et semper est bipes; at equns nullus unquam est 
bipes. plerumque autem et in plmimis, ut facultatis rationalis pro- 
prium est imperare per comparationem cum concupiscibili et ira- 
scibili, quoniam altera imperat, altera vero obtemperat. neqne 
enim rationalis seinper imperat, sed interduin etiam paret; neque 
concupiscibilis et irascibilis semper parent, sed et interdum impe- 
rant, nempe cum anima hominis prava est. propriorum autem ea 
sunt maxime logica, quae sunt per se et semper, et quae iu colla- 
tione cnm altero consistunt. quod enim per comparationem cum 
altero propriuin est, plura problemata efficit, ut et antea diximus. 

eo vel enim duo vel quattuor problemata necessario fiunt: multae igi- 
tur rationes ad haec pertinentes fiunt. quod vero est per se et 
semper, ratione multarum rerum in argumentationem venit, et in 
multis temporibus observari potest. quod, inquam, est per se, ra- 
tione multarum rerum in argumcntationem venit, quia per compa- 
rationem cum quibusque rebus opus est ut proprium ipsi subiecto 
insit. quare nisi ab oinnibus separet, non est scite explicatum pro- 
prium. quod vero semper proprium esse dicitur, multis tempori- 
bus observare licet; et sive non insit sive non inerat sive non in- 
erit, non erit propriuin. quod autem est aliquando proprium, non 
in aliis quam in praesenti tempore spectamus. non sunt igitur 

30 multae rationes quae ad ipsiun pertineant. illud autem est pro- 
blema logicnm, de quo crebrae et scitae rationes efficiuntnr. quod 
igitur alterius comparatione proprium vocatur, ex locis accidentis 
considerandiun est, nempe an alii quidem accidat, alii vero non 
accidat. de iis autem quae snnt semper et per se, ex his locis quos 
deinceps exponemus videndum est. 
* 2. Ac primum videndum est utrnm recte sit explicatum pro- 

prium an non recte. huius autem quaestionis utrum sit recte an 
non recte explicatum, primus locns est, si non per notiora vel per 
notiora ponatur proprium. et confinnatur quidein proprium, si 
per notiora positum esse ostendatur, evertilur autem, si per igno- 
tiora. sunt autem duo modi quibus non per notiora positum esse 
dicitur. unus modus est, si oinnino proprium, qnod aliquis propo- 
suit, eo sit ignotius cuius proprium esse dixit. non recte enim po- 
6itum erit proprium, quandoquidein cognitionis cansa proprium 
facimus. nam discendi causa et proprium et definitiones confici- 
mus. per notiora igitur explicandum est proprium : sic enim melius 



intelligere licebit. exempli gratia, qnoniam Is qui posuit ignis pro- 10 
prium esse simillimuin animae, usus est anima quae est ignotior 
igne (magis enim scimus quid sit ignis, quam quid sit aniina), ic~ 
circo simillimum esse animae non recte positum est quasiproprium 
ignis. alius modus est, si non sit notius hoc illi inesse. non solum 
enim oportet proprium esse notius re, sed etiam notius esse quod 
illi insit. nam qui nescit an illi insit, ne id quidem an ei soli insit 
cognoscet. quare utrumvis horum contigerit, proprium fit obscn- 
rum. veluti quoniam is qui proprium ignis posuit, id in quo primo 
ut sit anima natura comparatum est, eo usus est quod est ignotius 
igne, nempe si in eo inest anima, et si in eo primo inest, iccirco id 20 
in quo primo ut anima sit natura comparatum est, non recte posi- 
tum est quasi ignis proprium. confirmatur autem, si per notiora 
ponatur proprium, et quidein notiora utroque modo. sic enim, 
quod ad hoc, recte positum erit proprium. eorum enim locomm 
qui ad confirmandum aliquid recte positum esse valent, alii quod 
ad hoc tantuin, alii simpliciter ostendent recte positum esse. veluti 
quoniam is qui dixit proprium esse animalis habere sensum, ex no- 
tioi ibus et notius utioque modo propriiun tradidit, recte, quantum 
ad hoc, traditum est propriuin animalis habere sensum. deinde 30 
refellitur, si nomen aliquod ex iis quae in proprio posita sunt, mul- 
tis modis dicatur, vel omnino oratio multa significet: sic enim pro- 
priuin non recte positum erit. veluti quia sentire multa significat, 
id est sensum habere et sensu uti, certe natura aptum ad sentien- 
duin non recle ponetur esse animalis .proprium. iccirco nomine 130 
orationeve proprium significante, quod quaeve multis modis dica- 
tur, non est utendum, quia quod multis modis dicitur obscurum 
dictum facit, cum dubitet is qui arguinentaturus est, utram tandem 
alter dicat ex iis quae multipliciter dicuntur: proprinm enim di- 
scendi causa proponitur. praeterea necesse est elenchum quendam 
fieri adversus eos qui ita propriuin explicant, quando aliquis in ea 
significatione in qua secus est, conficit syllogismum de eo qnod 
dicitur multis modis. confinnatur autem proprium , si nec ullum 
nomen nec tota oratio plura significet: proprium eniin, qnantum 10 
ad hoc, recte positum erit. veluti quia neque corpus multa decla- 
rat, neque quod facillime sursum fertur, neque totiun id quod ex 
his componitur, certe corpus quod facillime sursum fertur, recte, 
quantuin ad hoc, positiun erit ignis proprium. praeterea refellitur, 
si multis modis dicatur id cuius propriuin traditum est, neque defi- 
nitum sit cuius eonun ponatur propriuin : sic eniin proprium non 
erit recte traditum. quas autem ob causas, non obscurum est ex 
supra dictis, quoniain eadem contingere necesse est. veluti quo- 
niam scire hoc multa significat, nempe id scientiam habere vel id 20 
scientia uti, vel eius scientiain esse vel eius scientia uti, non recte 
ullum proprium tradetur sciendi hoc, nisi definitum fuerit cuius 
eorum ponatur proprium. confirmatur autem, si non dicatur nud- 
tis modis id cuius proprium ponitur, sed sit unum et simplex. 
recte enim, quantum ad hoc, positum erit proprium. veluti quo- 
niam homo dicitur siinpliciter, recte hominis proprium esse pone- 
tur animal natura lnansuetum. praeterea refellitur, si saepius idem 30 
in proprio*dictum sit. saepe enim hoc faciunt non iiitelligentes se 
id facere, tam in propriis quain in definilionibus. sed eiusmodi 
proprium non recte positum erit. conturbat enim auditorero quod 
saepe repetitum est. necesse est igitur ut obscuruin fiat. et prae- 
terea nugari videntur. duobus autein modis accidit nt idem saepe 
dicatur, uno modo, cum quis saepe idem nominabit, veluti si quis 
tradiderit proprium ignis corpus tenuissimum corporum: hic enim 
saepius dixit corpus. altero, si quis accipiat definitiones pro nomi- 
nibus, veluti si quis tradiderit proprium terrae esse substantiam * 
qnae maxime inter corpora deorsum fertur, deinde pro verbo 
corpora accipiat substantias tales. unum enim et idem est corpus 
et substantia talis. itaque saepius usus est verbo substantia. quare 
neutrum proprium recte positum est. confirmatur autem, si nullo 
eodem nomine saepe utatur: erit enim, quod ad hoc, proprium 
recte traditum. veluti quoniam is qui dixit hominis proprium esse 
animal scientiae capax, non cst usus eodem nomine saepius, erit, 
quod ad hoc, recte traditum hominis proprium. praeterea refelli- iq 
tur, si in proprio explicando tale quoddam nomen adhibuerit quod 



72 



TOPICORUM V. 



omnilms insif. iimtile enim erit, qnod a nullis relnis separat. qnod 
yero in propriis explicandis dicitur, separare debet, ut et ea quae 
sunt in definil.ionibiis. non recte igitur po»itam eiit propnum. 
veluli quoniani is qui scientiac proprium posuit existimationem 
quae ratioge mutari neqait, cum una sit, eiusmodi aliquo quodom- 
nibus inest, ncmpe uno, usus est in proprio explicando, non recte 
positum est scientiae propriam, confirmatur autem, si nullo com- 
ninni verbo usus sit, sed eo tantuin quod ab aliqua re separet. erit 

20 enim propiium, quantum ad lioc, recte positum. veluti quoniam is 
qui dixit animalis proprimn esse animam babere, nullo communi 
verba usus est, erit, quantum ad hoc, recte jiositum animalis pro- 
prinm animam habere. praeterea refellitur, si quis plura propria 
eiusdem rei tradiderit, non explicans se plura poneie. non recte 
eniin positum erit proprium. ut enim in definitionibus non oportet 
praeter sennonem quo essentia declaratur aliquid amplius addere, 
sic in propriis, praeter sermoncm quo efficitur propiium id quod 
dictum est, nihil adiungi debet quod cnim est eiusmodi, inutilo 
est. vcluti quoniam is qui dixit proprium ignis esse corpus tenuis- 

30 simum et levissiinum, pbua propria tradidit (utrumque enim de 
solo igne vere dicitur), non recte positum est ignis pi opriuni esse 
corpus tenuissimum et levissimum. confirmatur autem, si non plura 
eiusdem rei propria tradidit, sed umim : erit enim, quantuin ad hoc, 
recte posituin proprium. veluti qnoniam is qui dixit humoris pro- 
prium esse corpus quod in omnein formam ducitur, unum pro- 
prium tradidit, non piura, «rit, quod ad hoc, recte positum humo- 
ris proprium. 

3. Praeterea reprehenditur, si eo utatur cuius proprium tradit, 
aut eomm aliquo quae ei subiecta sunt. non recte enim posituin 
131 erit propriuin, quia discendi causa proprium traditur. idem igitur 
aeque est ignotum atque ipsmninet: quod vero est alicui subiectum, 
eo est pDsterius. proinde non est notius. quare per haec non fit 
ut aliquid magis discatur. veluti quoniam is qui dixit animalis prO- 
prium esse substantiain cuius species est homo, usus est aliquo 
eorum quae animali s*ubiecta sunt, non recte positum est proprium. 
confinnatur autem, si nec eo cuius propriuin explicat, nec aliquo 

10 eorum quae ei subiecta sunt, utatur: erit enim, quantuin ad hoc, 
recte positum propriuin. veluti quoniam is qui posuit animalis 
proprium esse ex aniina et corpore constare, ncc ipso aniinali usu s 
! est nec aliquo eorum quae ei subiecta sunt, iccirco recte, quantum 
ad hoc, traditnni erit animalis proprium. eodem modo consideran- 
dum est in aliis quae non faciunt vel quae faciunt notius, ita ut 
reprehendatur, si quo usus.sit vel opposito vel omnino quod est 
simul natura, vel posteriori aliquo. sic enim non recte positum erit 
proprium. nam oppositum simul natura est: quod autem est siinul 
natura, et quod est posterius, non faeit rem notiorem. veluti quo- 
niain is qui dixit boni proprium esse quod malo maxime opponitur, 
usus est eo quod bono opponitur, non erit boni proprium recte 

ao trndituin. confii matur autem , si nnlla re usus sit neque opposita, 
nec oinniiio quae sit simul natura, nec posteriori. erit enim, quod 
ad hoc, recte traditum proprium. veluti quoniam is qui scientiae 
proprium posuit existhnationem quae maxime fidem facit, nulla re 
usus est nec opposita nec omnino quae sit simul natura, nec poste- 
riori, erit, quod ad hoc, recte positum scientiae proprium. prae- 
terea refellitur, si quod 11011 semper est consequens, proprium tra- 
didit, sed id quod interdum fit non proprimn. sic enim propriuin 

30 non recte expositum erit, quia neque in quo intelligimus ipsuin in- 
esse, de eo etiain nomen necessario vere dicitur; nec in quo intel- 
ligitur non inesse, de eo nomen necessario non dicetur. quare 
proprium non recte positum erit. praeterea nec quando propriuin 
tradidit, perspicuum erit an insit. siquidem tale est ut abesse possit. 
itaque propiiuin hoc non erit perspicuum. veluti quoniam quiani- 
malis proprium posuit moveri interduin vel starc, eiusmodi pro- 
priuiu tradidit .quod fit aliquando non propriuin, non recle erit 
positum proprium. confinnatur autem, si quod necessario semper 
b est, propriuni statuit. erit enim recte posituin proprium, quod ad 
hiinc locum altiuet. vcluti qui virtutis proprium posuit qudd liaben- 
tem efficit probum , quia quod semper consequens est proprium. 
statuit, erit, quautum ad hoc, recte traditum virtutis proprium. 



praeterea reprehenclitnr, si quis qnod ntmc proprium est tradens 
non declaret se id quod nunc proprium est tradere, quia non erit 
recte positum proprium. primum enim quicquid praeter morem 
iit, declaratione indiget: plerumque autem oinnes eonsueverunt, 
quod semper consequens est, proprium tradere. praeterea incer- 10 
tum est an is qui non declaravit, quod nunc proprium est, ponere 
voluerit. non igitur danda cst reprehensionis causa. veluti qui 
cuiusdam hominis propriuin ponit sedere cuin quodam homine, 
qum (piod nunc est proprium ponit, non recte propriuin tradidit, 
nisi declaret se quod nunc est propriuin tiadere. confinnatur 
autem, si quis quod nunc proprimn est tradens, declaraverit se 
quod nunc est proprium ponere: erit enim proprium, quantuin ad 
hoc, recte posituin. veluti quoniam is qui dixit alicuius liominis 
esse proprium deambulare nunc aliquo in loco, distinctione adhi- 
bita lioc posuit, recte erit positum proprium. praeterea refellitur, 
si eiusmodi proprium tradidit, quod non aliter cognoscitur inesse 20 
quam sensu. non enim erit recte positum proprium. omne eniin 
sensibile, si extra sensum constitualur, incertum fit, quoniain igno- 
ratur an adhuc insit, propterea quod sensu tanlum cognoscitur. 
hoc autem verum erit in iis qnae non necessario seniper conse- 
quuntur. veluti qui solis proprium posuit astrum quod supra ter- 
rain fertur, splendidissimum, quoniam in proprio explicando illud 
adbibuit, id est supra terram ferri, quod sensu cognoscitur, non 
recte erit solis proprium traditum. incertum enim erit, cum sol 
occiderit, an feratur supra terram, quia tunc sensus nos deficit. 30 
coniinnatur autem, si tale proprium ti adidit quod non sensu maui- 
festum sit; vel quod cum sub sensum cadat, necessario inesse con- 
stet. erit enim, quod ad hoc, recte positum proprium. veluti quo- 
niam is qui superficiei proprium posuit quod primum coloratur, 
sensibile quiddam adhibuit, nempe colorari, sed eiusmodi quod 
perspicuuin est semper inesse, erit, quod ad hoc, recte traditum 
superficiei proprium. praeterea reprehenditur, si definitionem 
quasi proprium tradiderit. non enim recte positum erit proprium, 
quia proprium dcciarare quidditatem non debet. veluti qui liomi- 132 
nis proprium esse dixit animal pedestre bipes, quoniam id quod 
qnidditatem significat hominis propriuin esse statuit, non erit homi- 
nis proprium recte traditum. confirmatur autem, si tradidit pro- 
priuni quod reciprocatur nec declarat quidditatem: erit eniin pro- 
prium, quantum ad lioc, recte traditum. veluti quoniam is qui 
proprium honiinis esse posuit aiiimal natura mansuetuin, tradidit 
proprium quod reciprocatur nec declarat hominis quidditatem, erit, 
quantum ad hoc, recte traditum proprium hoininis. practerea re- io 
prehenditur, si in proprio explicando non posuit quid res sit. opor- 
tet enim, ut in definitionibus, ita in propriis primum tradi genus, 
deinde reliqua adiungi, et rem propositam ab aiiis separari. quare 
proprium quod hoc modo positum non est, non recte est traditum. 
veluti qui dixit aniinalis proprium esse animam habere, quia non 
posuit quid animal sit, non recte positum erit. animalis proprium. 
confinnatur autem, si quis, cum posuerit quid sit id cuius proprium 
tradit, reliqua deinde adiungat. erit enim proprium, quod ad hoc, 
recte traditum. veluti qui posuit hominis proprium, esse animal 20 
scientiae capax, quoniam ponens quid sit homo, eius proprium tra- 
didit, erit, quod ad hoc, recte positum proprium hominis. utrum 
igitur recte an 11011 recte traditum sit proprium, ex his consideran- 
dum est. 

4. Utrum autem proprium sit omnino id quod dictnm est an 
non proprium, ex his videndum est. nam qui simpliciter confii 1 - 
mant proprium recte positum csse, iidem loci erunt atqne ii qui 
proprium omnino efficiunt: ■ proinde in illis dicentiir. piimum igi- 
tur in confinnatione respicere oportet ad singuia suh eo contenta 
cuius proprinm aliquis tradidit, veluti an nulli eorum insit, vel non 
ratione liuius vere dicatur, vel non sit uniuscuiusque eorum pro- 
prium ratione eius cuius proprium ille tradidit. sic enim proprium 30 
non erit id quod positum est esse proprium. veluti quia de geo- 
metra non vere dicitur eum ratione falli 11011 posse, quandoquidem 
fallitur geometra, duin falsain descriptionein adhibet, non potest 
hoc esse scientis proprium, 11011 falli ratione. coiifirmalur autem, 
si de oumi vere dicitur et ratione huius vere dicilur. quod eniin 



TOPICORUM V. 



73 



positum cst non esse proprium, erit proprium. Veluti qtioriiam 
l animal scientiae capax <le omni homine vere dicitur, et qua homo 
est, certe hominis proprium est aniinal scientiae capax. est autem 
hic locus in refutatione, si de quo nomen, non etiam oratio yere 
dicitur; et si de quo oratio, non etiam nomen. in confirmatione 
autem, si de quo nomen, etiam oratio vere dicitur; et si ei cui ora- 
tio, etiam nomen attrihnitur. praeterea refellitur, si de quo oratio, 
nou etiam nomeu vere dicitur; et si de quo nomen, non etiam ora- 

10 tio. quod enim positum est esse propiium, non erit proprium. 
veluti quoniam animal scientiae capax vere dicitur de deo, homo 
autem deo non attrihuitur, non potest esse hominis proprium ani- 
mal scientiae capax. confirmatur autem, si de quo oratio, de eo 
nomen quoque dicitur; et si de quo nomen, etiam oratio. quod 
enhn positum est non esse proprium, erit proprium. veluti quia 
de quo animam hahere, de eo etiam animal vere dicitur, et de quo 
animal, de eo etiam habere animam, certe habere animam est ani- 
malis proprium. praeterea reprehenditur, si subiectum quasi pro- 

20 prium eius tradidit quod dicitur esse in subiecto. quod enim posi- 
tum est proprium, non erit proprium. veluti qui tradidit proprium 
corporis subtilissimis partibus constantis esse ignem, quia subiectum 
tradidit quasi attributi proprium, certe ignis non erit proprium cor- 
poris subtilissimis partibus constantis. iccirco autem subiectum non 
eait proprium eius quod dicitur esse in subiecto, quia idem esset 
plurium et differentium specie proprium, quandoquidem eidem 
sazbiecto plura quaedam specie differentia insunt, quae de eo solo 
dicnntur; quorum omnium proprium erit illud subiectum, si quis 
ha proprium ponat. confirmatur autein, si id quod est in subiecto, 

30 statuit esse proprium subiecti. quod enim positum est non esse 
proprium, erit proprium, dummodo ei soli attribuatur cuius thctum 
est esse proprium. veluti qui dixit terrae proprium esse corpus 
gravissimum specie, quia sttbiecti propriuin tradidit quod de sola 
ea re dicitur et ut proprium attribuitur, ideo terrae proprium recte 
positum est. praeterea reprehenditur, si per participationem tra- 
didit proprium. quod enim positum est esse proprium, non erit 
133 propriuin. quod enim per participationem inest, ad rei quiddita- 
tein pertinet; quod autem est eiusmodi, differentia quaedam est, 
qnae de specie dicitur. veluti quoniam is qui dixit hominis pro- 
prium esse pedestre bipes, per participationem tradidit proprium, 
oerte pedestre bipes non erit hominis proprium. confirmatur 
autem, si non per participationem tradidit proprium, nec quod rei 
quidditatem declarat, cum res ei vicissim attribuatur. erit enim 
proprium quod positum est non esse proprium. veluti quoniam is 
qui posuit animalis proprium naturalem vim habere sentiendi, nec 
per participationem tradidit proprium, nec quod rei quidditatem 

<o declarat, cmn res de eo vicissim dicatur, certe erit animalis pro- 
prium natttralem vhn habere sentiendi. deinde refellitur, si non 
contingit simul inesse proprium, sed vel posterius vel prius est 
quam id cuius est nomen. quod enim positum est esse proprium, 
aut nunquam aut non semper erit proprium. veluti quoniam acci- 
dit ut cuipiam et prius et posterius insit deambulatio in foro quam 
homo sit, certe deambulare in foro aut nunquam aut non semper 
erit proprium hominis. confirmatur autem, si simul necessario 
semper est, cuin neque sit definitio neque differentia. qnod enim 

20 positum est non esse proprium, erit proprium. veluti quoniam 
anjmal scientiae capax necessario semper est una cum homine, 
aim nec sit differentia nec definitio, certe animal scientiae capax 
erit hominis proprium. deinde refellitur, si earundem rerum, qua 
snnt eaedem, non sit idem proprium. quod enim positum est esse 
proprium, non erit proprittm. ut quia eius quod estpersequenduin, 
nan est proprium videri quibusdam bonum, ne eius quidein quod 
est eligendum, proprium erit videri quibusdam bonum. qttod euim 
est persequendum et quod eligendum, idein sunt. confirmatur 
autem, si eiusdem rei, qua est eadem, est idem proprium. quod 

30 ennn positum est non esse proprium, erit proprium. veluti quo- 
niain hominis, qua homo est, proprium dicitur tripertitam animam 
habere, etiam mortalis, qna est mortalis, proprium erit habere ani- 
mam tripertitam. est autem utilis hic loctts etiam in accidente: 
lisdem enim rebus, qua eaedem sunt, eadem inesse oportet aut 



non inesse. deinde refellitnr, sl eorum qnae snnt eiusdem speciei, 
non semper specie idem est proprium, quia nec rei propositae id 
erit propriuin, quod posituin est esse proprium. veluti quia eius- b 
dem speciei sunt homo et equus, non semper autem equi proprium 
est a se stare , ne hominis quidem proprium semper erit a se mo- 
veri. idem namque specie sunt moveri et stare a semetipso, qno- 
niam utrique eorum, qua est animal, accidunt. confirmatur autem, 
si eorum quae sunt eiusdem speciei, idem semper specie proprium 
est. qttod enim positum est non esse proprium, erit proprium. 
veluti quia hominis est proprium esse pedestre bipes, etiam avis 
proprium erit esse alatuin bipes. horum enim utrumqUe est idem 
specie, qua alia sunt ut species sub eodem genere, nempe sub ani- 10 
mali, alia ut eius ^eneris , id est animalis, differentiae. hic autem 
loctts falsus est, quando alterum eorum quae dicta sunt, uni tantum 
speciei inest, alterum vero multis, tit pedestre quadi upes. quoniam 
autem idem et diversum multis modis dicuntur, difficile est, si quis 
haec sophistice accipiat, ttuius et solius alicuius rei proprium af- 
ferre. quod enim inest alicui cui quippiam accidit, etiam accidenti illi 
inerit sumpto una cum eo cui accidit. veluti quod inest homini, etiam 
albo homini inerit, si sit albus homo ; et quod albo homini inest, etiam 20 
homini inerit. calumniari autem aliquis potest huiuscemodi propria, 
si constitttat aliud esse subiectum per se, aliud cum accidente, verbi 
gratia si dicat aliud esse hominein, aliud esse album hominem. prae- 
terea si constituat alittd esse habitum et id quod ex habitu nominatnr : 
quod enim in habitu inest, in eo quoque inerit quod ex habitu nomina- 
tur; et quod in eo quod ex habitu nominatur inest, etiam inhabituin- 
erit. veluti quia sciens secundum scientiam dicitur esse affectus, non 30 
erit scientiae proprium ratione mutari non posse, quiaet sciensratione 
mutari nequit. in confirmatione autem dicendum est non esse aliud 
simpliciter id cui accidit, et accidens sumptuin cum eo cuiaccidit, sed 
ob eam causam aliud dici, quia diversa est eorum essentia. non enim 
idem est hominem esse hominem, et album hominem esse hominem 
album. praeterea spectandi sunt castts, dicendumque nec scientem 134 
esse quod ratione mutari nonpotest, sed quimutarinon potestratipne; 
nec scientiam qtiod ratione mutari nequit, sed quae mutarinequit ra- 
tione. nam ei qui omni modo obiicit, omni modo occurrendum est. 
5. Deinde refellitur, si volens id tradere quod natura inest, 
eiusmodi oratione id ponat ut significet id quod semper inest. sic 
enim videbitur tolli quod positum est esse propriuin. ut quoniam 
is qui dixit bipes hominis esse proprium, vult quidem id tradere 
quod natttra inest, sed oratione significat quod semper inest, certe io 
hipes non erit hominis proprium, siqttidem non omnis homo habet 
duos pedes. confirmatur autem , si velit proprium quod natura in- 
est tradere, et oratione hunc modum significet: non enim per hunc 
locum tolletur proprium. veluti quoniam is qui proprium hominis 
tradidit animal scientiae capax, et tradere vult et oratione significat 
proprium quod natura inest, non tolletur hac ratione, quasi non sit 
proprium hominis animal scientiae capax. praeterea quae dicttntur 
per aliud priinum vel ut ipsttm primuin, difficile est eorum pro- 
prittm tradere. si enim propriuin tradas eius quod est per aliud, 20 
etiam de primo vere dicetur. at si primi proprium ponas, ei qno- 
que attribuetur qttod est per aliud. veluti si qttis superficiei pro- 
prittm statuat coloratum esse, etiam de corpore vere dicetur esse 
coloratum. at si corporis, etiam superficiei vere attribuetur. quO- 
circa de quo oratio, non etiam nomen vere dicetur. accidit autem 
in quibttsdam propriis peccatum quoddam admitti, propterea quod 
non definiunt quomodo et quorum proprium ponant. omnes enim 
proprium tradere nituntur, vel quod natura inest, ut hominis esse 
bipedem; vel quod inest, ut cuiusdam hominis habere quattuor di- 30 
gitos; vel specie, ut ignis tenuissimis partibus constare; vel simpli- 
citer, ttt animalis vivere; vel per aliud, ut animae prudentia esse 
praeditum; vel ut primum, ttt rationalis facultatis prudentia esse 
praeditttm ; vel quia habet, ut scientis ratione dissuaderi non posse 
(nihil enim aliud erit ratione dissuaderi non posse, quam aliqttid 
habere); vel quia habetur, ut scientiae ratione mutari non posse; * 
vel quia cominunicatur, ut animalis sentire (sentit enim et aliud 
quippiam , ut homo : sed cum sit hiiius particeps , sentit) ; vel qttia 
est particeps, ut cuiusdam animalis vivere. qtti igitur non adiunxit 

K 



74 



TOPICORUM V. 



hoc verbum natura , peccat, quia contingit ut qnod natura inest, 
non insit ei cui natura inest, ut homini duos pedes habere. qui 
vero non exposuit se tradere quod inest, ideo peccat quia res 
quandoque non erit talis qualis nunc est, uthominemhabere quat- 

io tuor digitos. peccat etiam qui non declarat se ponere ut primum 
vel ut per aliwl, quia de qno oratio, non etiam nomen vere dicetur, 
ut coloratum esse, sive superficiei sive corporis proprium esse sta- 
tuatur. qui vero non praedixit se, vel quia res habet vel quia habe- 
tur, proprium tradere, ideo peccat quia quod traditum est, non erit 
proprium. nain si proprium tribuat ei quod habetur, inerit etiam 
habenti; sin autem tribuat habenti, inerit etiam ei quod habetur, 
ut ratione immutabile esse, sive scientiae sive scientis proprium 
ponatur. qui vero ante non significat se proprium dare, quia res 
est particeps vel quia communicatur, ideo peccat quia et quibus- 

20 dam aliis propriuin inerit. si enim proprium tradidcrit, quia com- 
municatur, inerit etiam iis quae participant; sin quia est particeps, 
inerit etiain iis quae coinmnnicantur, veluti si vivere ponatur esse 
proprium cuiusdam animalis vel animalis. peccat etiam qui non 
distincte explicat se dare proprium specie, quoniam inerit uni tam- 
tmn ex iis quae sub eo collocantur cuius proprium ponit. quod 
enhn in exsuperantia consistit, uni tantum inest. ut si ignis pro- 
prium statuatur esse levissimum. interdum autem et qui adiunxit 
verbum illud specie, peccavit. oportebit enim unam esse speciem 
eorum quae dicta sunt proprium recipere, cum Yerbum illud spe- 
cie adiunctum erit. hoc autem in quibusdam non contingit, quem- 
admodum nec in igne, quia non cst una species ignis, quandoqui<- 
dem specie differunt pruna et flamma et lux, quorum nnumquod- 

30 que est ignis. iccirco autem non oportet, cum verbum illnd specie 
adiunctum fuerit, aliam esse speciem eius quod dictum estsuscipere 
proprium, quia dictum proprium aliis magis aliis minus inerit. quale 
est subtilissimis partibus constare, si proprium ignis ponatur. sub- 
tihoribus enim partibus constat lux quam pruna et flamma. quod 
fieri non oportet, nisi et nomen ei magis attribuatur, de quo oratio 
verius dicitur. alioquin non erit verum, de quo oratio magis dici- 
135 tur, de eo etiam nomen magis dici. praeterea accidet idem esse 
proprium eius quod simpliciter tale est, et eius quod maxime est in 
simpliciter tali. quomodo si in igne spectatnr, se habet hoc pro- 
prium, tenuissimis constare partibus. nam hoc ipsum et lucis et 
ignis simpliciter proprium erit: tenuissimis eniin partibus lux con- 
stat. si igitur alius ita proprium tradiderit, argnmentandum est. is 
vero qui proprium explicat, non debet huic obiectioni locum dare, 
sed statim, dum ponit proprium, definire quomodo proprium ponat. 

10 deinde refellitur, si quid sui ipsius proprium posuit. non enim erit 
id proprinm quod positum est esse proprium. quicquid enim est 
idem atque res quaepiam, eius essentiam declarat; quod vero essen- 
tiam declarat, non est proprium sed definitio. veluti quoniam is 
qui dixit decorum esse honesti proprium, idem sui ipsius proprium 
statuit (idem enim est honestum et decorum), certe decoram hone- 
sti proprium non erit. confirmatur autem , si non idem sui ipsius 
proprium statuit, id tamen posuit quod vicissim attribuitur et reci- 
procatur. quod enirn positum est non esse proprium, erit proprium. 
veluti quoniam is qui posuit animalis proprium esse hoc, substantia 
animata, non idem sui ipsius proprium esse posuit, id tamen tradi- 
dit quod vicissim attribuitur, certe substantia animata erit proprium 

20 animalis. deinde in iis quae ex simihbus partibus constant, haec 
sunt consideranda. refellenti videndnm est an totius proprium non 
vere dicatur de parte, vel an partis proprium non dicatur de toto. 
sic enim proprium non erit quod positum est esse proprium. hoc 
autem in quibusdam fieri contingit. nam eoram qnae ex similibus 
partibus cohstant, proprium tradere aliquis possit modo ad totum 
respiciens, modo eius quod in parte dicitur rationem habens. sed 
nentnun recte traditum erit. exemplum totius hoc esto. quoniam 
is qni dixit maris proprium esse hoc, plurima aqua salsa, cuiusdam 
rei ex similibus partibus constantis proprium posuit; eiusmodi autem 

30 tradidit quod non vere dicitur de parte (quoddam enim mare non 
est plurima aqua salsa), certe non erit maris proprium plnrima aqua 
salsa. exemplum autem partis hoc esto. veluti qnoniam is qni aeris 
proprium posuit esse respirabile, cuiusdam rei ex similibus partibus 



constantis proprium dixit, sed einsmodi ut de quodam aere vere 
dicatur, de toto non dicatur (non enim totus aer est respirabilis), 
certe non erit aeris proprium esse respirabile. confirmanti autem b 
videndum est an de unoquoque eorum quae ex similibus partibus 
constant, vere dicatur id quod est eorum proprium ratione totius. 
sic eiiim quod positum estnon esse proprium, erit proprium. veluti 
quia vere dicitur de universa terra, deorsum ferri natura, hocque 
est et alicuius terrae proprium ratione totius, nempe ratione terrae 
et quia est terra, certe proprium crit terrae deorsum ferri natnra. 

6. Praetcrea ex oppositis considerandum cst, ac primum ex 
contrariis. et reprehendenti quidem videndum est an contrariuxn 
Uon sit contrarii proprium, quia nec alterius contrarii erit propriura 
contrarium alterum. veluti quia contrarium est iustitiae iniustitia 10 
et optiino deterrimum, quod autem est optimum, non est iustitiae 
proprium, certe quod est deterrimum, non erit ininstitiae pro- 
prium. confirmanti autem videndum est an contrarii contrarium 
sit proprium: nam et alterius contrarii alterum contrarium pro- 
prium erit. veluti quia contrarium est bono malum ct eligendo 
fugiendum, quod autem est eligendnm est boni proprium, certe 
quod est fugiendum, erit mali proprium. secundns locus est ex iis 
quae ad aliquid referuntur. sic enim refellitur. si alterum relatum 
alterius relati non est proprium, ne hoc quidem relatum huius relati 
erit proprium. veluti quia refertur duplum ad dimidium et exsu- 20 
perans ad exsuperatum, quod vero exsuperat, non est dupli pro- 
prium, profecto quod exsuperatur, non erit dimidii proprium. sic 
autem confirmatur. sl alterius relati alterum relatum proprium sit, 
etiam huius relati hoc rclatum proprium erit. veluti quia refertnr 
duplum ad dimidium et duo ad unum , est autem dupli proprinm 
ita se habere ut duo ad unum, profecto erit dimidii proprinm ita 
se habere ut unum ad duo. tertius locus refutanti est, si id quod 
secuijdum habitum dicitur, non sit proprium habitus, quia nec id 
quod secundum privationem dicitur, privationis erit proprium ; etsi 
id quod dicitur secundum privationem, non sit proprium privatio- 30 
nis, neque id quod dicitur secundum habitum, erit proprium habi- 
tus. veluti quia non dicitur surditatis proprium vacuitatem esse 
sensus (hoc enim et aliorum commune est), ne auditus quidem 
proprium erit sensum esse. confirmatur autem hoc modo. si id 
quod dicitur secundum habitum, est proprium habitus, id quoque 136 
quod dicitur secundum privationem, erit proprium privationis. 
veluti quia proprium aspectus est cernere, qua aspectum habemus, 
certe erit caecitatis proprium non cernere, qua non habemus asj>ec- 
tum, cum natura apti simus ad habendum. deinde ex affirmationi- 
bus et negationibus arguendum est, ac primum ex ipsis attributis. 
est autem hic locus utilis refellenti duntaxat. veluti si affirmatio, 
aut quod secundum affirmationem dicitur, ipsius rei proprium est: 
non enim proprium eius erit negatio, nec quod secundum negatio- 
nem dicitur. et si negatio, vel quod secundnm negationein dicitur, 10 
eius proprium sit, non erit affirmatio, nec quod secnndum affirma- 
tionem dicitur, eius proprium. veluti quoniam animalis proprium 
est id quod est animatum, non erit animalis proprium id quod non 
est animatum. secundus locus est ex iis quae attribuuntur vel non 
attribuuntur, et iis quibus attribuitur vel non attribuitur. et sic 
quidem refellitur. si affirmatio affirmationis non est proprium, ne 
negatio quidem negationis erit propritnn; et si negatio negationis 
non est proprium, ne affinnatio quidem affirmationis erit proprium. 
veluti quoniam animal non est proprium hominis, ne eius quidem 20 
quod non est homo, proprium erit non aniinal. et si eius quod 
non est homo, non videatur proprinm non animal, ne hominis qui- 
dem proprium erit animal. sic autem confirmatur. si affirmationis 
affirmatio sit proprium, etiam negationis negatio erit proprium; si 
vero negationis negatio sit proprium, etiam affirmatio affirmationis 
erit proprium. veluti quia non vivere est proprium eius quod non 
est animal, etiam vivere erit animalis proprium. quodsi vivere vi- 
deatur esse animalis proprinm, etiam eius quod non est animal, 
videbitur proprinm esse non vivere. tcrtius locus est ex ipsis 
subiectis. et refellitur qnidem hoc modo. si datum proprium af- 30 
firmationis est proprium, non erit idem etiain negationis proprium. 
sin autem quod traditum est, negationis sit proprium, non erit 



TOPICORUM V. 



75 



affirmationis proprium. veluti quoniam animatum est proprium 
enhnalis, certe animatum non erit proprium non anhnalis. sic 
autem confirmatur. si quod datum est, non sit affirmationis pro- 
prium, erit utique negationis. sed hic locus est falsus. nam affir- 
rnatio negationis et negatio affirmationis non est proprium. etenhn 
b affirmatio negationi ne inest quidem omnino: negatio vero affirma- 
tioni inest quidem, sed non ut proprium inest. deinde ex condivi- 
dentibus, id est ex iis quae in eadcm divisione ponuntur, refellitur, 
si condividentium nullum sit ullius reliquorum condividentium pro- 
prium. nam quod positum est, non erit huius proprium cuius posi- 
tnm est esse proprimn. veluti quoniam animal sensibile nullius 
aliorum mortalium animalium est proprium, certe animal intelligi- 
bile non erit dei proprhnn. confirmatur autem, si acceptum quod- 
vis reliquorum condividentium sit proprium, cum umcuique horum 

10 condividentium proprimn sitaliquod condividens. nam etreliquum 
erit reliqui proprium, cuius positum est non esse proprium. veluti 
qnia prudentiae est proprium per se et secundum naturam suam 
rationalis facultatis virtutem esse, singulis quoque aliis virtutibus 
ita accepfis, profecto erit temperantiae ppoprium per se et secun- 
dum suam naturam concupiscibilis virtutem esse. 

7. Deinde ex casibus refellitur, si ille casus non est illius 
casus proprium, quia neque hic casus erit huius casus proprium. 
veluti qxioniam eius quod est iu*te, non est proprium id quod est 
honeste, ne iusti quidem proprium erit quod est honestum. con- 
firmatur autem, si ille casus sit illius casus proprium: etenim hic 

zo casus erit huius casus proprium. veluti quia hoininis proprium est 
pedestre bipes, etiam homini proprium erit dici pedestri bipedi. 
non solum autem in eo quod propositum est casus spectari debent, 
sed etiam in oppositis, ut in superioribus quoque locis dictum fuit. 
et refellirur quidem, si illius rei oppositae casus non est proprium 
eius rei oppositae casus, quia ne huius quidem oppositae rei casus 
erit proprium huius oppositae rei casus. veluti quia eius quod iuste 
fit non est proprium id quod bene fit, ne eius quidem quod iniuste 
fit proprium erit id quod male fit. confirinatur autem, si ille op- 

30 positae rei casus est proprium illius oppositae rei casus. nam hic 
quoque oppositae rei casus erit proprium huius oppositae rei casus. 
veluti quia boni proprium est id quod est optimum, etiam mali pro- 
prium utique est quod est deterrhnum. deinde ex iis qnae similiter 
se habent, refellitur quidem, si illud similiter se habens illius simi- 
liter se habentis non est proprium, quia ne hoc quidem quod shni- 
liter se habet, erit huius quod similiter se habet proprium. veluti 
quia shnilem rationem habet aedificator ad efficiendam domum et 
medicus ad efficiendam sanitatem, non est autem medici proprium 
137 efficere sanitatem , ne aedificatoris quidem proprium erit efficere 
domum. confirmatur autem, si id quod similiter se habet, pro- 
prium est eius quod similiter se habet, quoniam hoc quoque quod 
similiter se habet, proprium erit huius quod similiter se habet. 
veluti quia similem rationem habent medicus et effectivus sanita- 
tis, necnon gjmnastes et effectivus bonae corporis habitudinis, est 
autem proprium gymnastae effectivnm esse bonae corporis habitu- 
dhiis, utique medici proprium erit esse effectivum sanitatis. deinde 
ex hs quae eodem modo affecta sunt refellitur, si id quod est eodem 
modo affectum illius eodem modo affecti non sit proprium, quo- 

10 niam id quod est eodem modo affectum ne huius quidem hoc eodem 
modo affecti erit proprium. si vero illius eodem modo affecti id 
quod est eodem modo affectum proprium sit, huius non erit pro- 
prium cuius positum est proprium esse. veluti quoniam eandem 
rationem habet prudentia ad honestum et turpe, quia scientia est 
utriusque eorum, non est autem prudentiae proprium scientiam 
esse honesti, profecto non erit prudentiae proprium scientiam esse 
turpis. si vero est prudentiae propriuin scientiam esse honesti, 
certe non erit eius proprium scientiam esse turpis. fieri enim ne- 
qmt ut idem plurium rerum proprium sit. confirmanti autem hic 
locus nullam utilitatem affert: quod enim eodem modo affectum 

20 est, unum cum pluribus coinparatur. deinde refellitur, si id quod 
esse dicitur non est proprium eius quod esse dicitur, quia ne cor- 
rnmpi quidem erit proprium eius quod corrumpi dicitur; nec fieri 
eius quod fieri dicitur. veluti quia non est hominis proprinm esse 



animal, utique necliuius, hominem fierl, proprium erit fieri animal; 
nec huius, animal corrumpi, proprium erit corruinpi animal. eodem 
modo sumendum est argumentum etiam ex ortu ad statum et inte- 
ritum, et ex interitu ad statum et ad orrum, quemadmodum modo 30 
dictum fuit ex statu ad ortum et interitum. confirmatur autem, si 
eius quod positum est esse, proprium est id quod positum est esse, 
quoniam eius quoque quod fieri dicitur, erit proprium idquodfieri 
dicitur; et eius quod dicitur corrumpi, proprium erit id quod dici- 
tnr corrumpi. veluti quia hominis proprium est esse mortalem, 
certe buius, hominem gigni, proprium eritmortalem gigni; ethuius, 
interire hominem, proprium erit interire mortalem. eodem modo 
sumendum est argumentum etiam ex ortu et ex interitu, ut conclu- * 
dantur esse et ut concludantur fieri eadein ex iisdem, quemadmo- 
dum et refellenti praescriptum fuit. deinde respicere oportet ad 
ideam rei propositae. ac refellitur quidem, si ideae non eonvenit, 
vel non quatenus dicitur idea esse huius cuius proprium traditum 
est. quod enim positum est esse proprium, non erit proprium. ut 
quia ipsi-homini non convenit quies, qua homo est, sed qua idea, 
certe non erit hominis proprium quiescere. confirmatur autem, si 
ideae convenit, et hac ratione convenit qua dicitur de hoc, cuius 10 
positum est non esse proprium. quod enim positum est non esse 
proprium , erit proprium. veluti quia convenit ipsi - animali ex 
anima et corpore constare, eique hoc convenit qua est anhnal, 
utique animalis proprium erit ex anima et corpore constare. 

8. Deinde arguendum est ex eo quod magis velminus est. ac 
primum quidem refellitur, si id quodmagis est, eius quodmagis est, 
noii est proprium, quia nec id quod minus est, eius quod minus est, 
proprium erit; neque id quod minime est, eius quod minime est; 
neque id quod maxime est, eius quod maxime est; neque id quod 
shnpliciter est, eius quod simplieiter est. veluti quia magis colora- 
tum esse magis corporis non estproprium, nec minus coloratum 
esse minus corporis proprium erit, neque coloratum esse corporis 20 
omnino. confirmatur autem, si id quod magis est, eius quod magis 
est proprium sit: nam et quod minus est, eius quod minus est pro- 
prium erit; et quod minime est, eius quod minime est; et quod 
maxime est, eius quod maxime est; et quod simpliciter est, eius 
quod simpliciter est. veluti quia magis viventis magis sentire est 
proprium, etiam minus viventis minus sentire erit proprium, et 
maxime viventis maxime sentire, et minhne viventis minhne sentire, 
et simpliciter viventis simpliciter sentire. ex eo quoque quod est 
simpliciter, ut ad haec arguatur, considerandum est reprehendenti 
an id quod est simpliciter, eius quod est simpliciter, non sit pro- 
prium, quia nec id quod magis est, eius quod magis est, nec id 30 
quod minus est, eius quod minus est, nec id quod maxime est, eius 
quod maxime est, nec id quod minime est, eius quod minime est, 
proprium erit. veluti quia hominis proprinm non est probum esse, 
nec magis hominis proprium erit magis probum. confirmanti autem 
videndum est an id quod simpliciter est, eius proprium sit quod 
simpliciter est. nam et quod magis est, eius quod magis est, et 
quod minus est, eius quod minus est, et quod minime est, eius 
quod minime est, et quod maxime est, eius quod maxime est, pro- 
prium erit. veluti quia ignis proprium est sursum ferri natura, 
etiam magis ignis proprium erit magis sursum ferri natura. eodem 133 
jnodo considerandum et arguenduin est ex aliis ad haec omnia. 
secundo loco refellitur, si id quod magis est, eius quod magis est, 
non est proprium, quia nec id quod minus est, eius quod minu6 
est, proprium erit. veluti quia magis est proprium anhnalis sentire 
quain hominis scire, non est autem animalis proprium sentire, pro- 
fecto non erit hominis proprium scire. confirmatur autem, si id 
quod minus est, eius quod minus est, proprium sit: nam id quoque 
quod magjs est, eius quod magis est, proprium erit. veluti quia 10 
minus est proprium hominis natura mansuetum esse qnam animalis 
vivere, est autem hominis proprium natura mansuetum esse, certe 
erit animalis proprium vivere. tertio loco refellitur, si quid eius 
cuius magis est proprium, non sit proprinm, quia nec huius cui 
minus est proprium, erit proprium. quodsi illius fit proprium, non 
erit huius proprium. veluti quia coloratum esse magis superficiei 
quam corporis est proprium, non est autem superficiei proprium, 

K2 



76 



TOPICORUM V. VI. 



certe nec corporis proprium erit coloratnm esse. sl vero estsnper- 
ficiei proprium, non erit corporis proprium. confirinanti autem hic 

20 locus non est ntilis, quia fieri nequit ut idem multorum proprium 
sit. quarto loco refellitur, si id quod magis ipsius rei propositae 
proprium est, non est proprium, quia nec id quod minus est eius 
proprium, erit proprium. veluti quia magis est proprium animalis 
6ensibile quam partibile, non est autem sensibile animalis proprium, 
certe nec partibile auimalis proprium erit. confinnatur autem, si 
id quod minus est eius proprium , sit proprium : nam et id quod 
magis est eius proprium, erit proprium. veluti quia minus pro- 
prium est animalis sentire quam vivere, est autem sentire aniinalis 

30 propriuin, certe vivere animalis proprium erit deinde arguendum 
est ex iis quae aeque insunt. et primum quidem refellitur, si id 
quod aeque est proprium, non est proprium eius cuius aeque est 
proprium, quia ne hoc quidem quod aeque est proprium, erit pro- 
prium huius cuius aeque est proprium. veluti quoniam aeque est 
proprium concupiscibihs concupiscere et rationalis ratiocinari, non 
est autem proprium concupiscibilis concupiscere, certe non erit 
proprium rationalis ratiocinari. confirmatur autem, si id quod aeque 
est proprium, eius est proprium cuius aeque est proprium : erit enim 

b hoc quoque quod aeque est proprium, huius proprium cuius aeque 
est proprium, veluti quia aeque proprium est rationalis facultatis 
id quod primum est prudens, et concupiscibilis id quod primum 
est temperans, est autem rationalis proprium id quod primum est 
prudens, certe erit concupiscibilis proprium id quod primuin est 
temperans. secundo loco reprehenditur, si id quod aeque est huius 
proprium, non est eius proprimn, quia ne hoc quidem quod aeqtie 
est proprinm, erit eius proprium. vehiti quia aeque est proprium 
hominis et videre et audire, non est antem hominis propriuin vi- 

10 dere, certe non erit hominis proprium audire. confirmatur autem, 
si id quod aeque est huius proprium, est proprium. nam et hoc 
quod aeqne est eius proprium, erit proprium. veluti quia aeque est 
proprium animae partem eius esse concupiscibilem et rationalem 
primum, est autem animae proprium partem eius esse concupisci- 
Jbilein et rationalem primum , est autem animae proprium partem 
eius esse concupiscibilem primum, erit etiam animae proprium par- 
tem eius esse rationalem priinum. tertio loco refelhtur, si eius 
cuius aeque est proprium, non est proprium, qnia nec huius ctiius 
aeque est proprium, erit proprium. si vero illius est proprium, 
non erit alterius proprium. veluti quia incendere est aeque pro- 

20 prium flammae et prunae, non est autem incendere proprium flam- 
mae, certe incendere non erit proprium prunae. an si sit flammae 
proprium, non erit prunae proprium. confirmanti autem nullo 
modo hic locus est utilis. differt autem locus ex iis quae similiter 
affecta sunt, a loco ex iis quae aeque insunt, quod ille ex propor- 
tione sumitur, nec in eo spectatur quod aliquid insit, hic vero ex 
eo quod aliquid insit comparationem sumit. 

9- Deinde refellitur, si is qui potestate proprium tradidit, 
etiam ad id quod non est rettulit illud potestate proprium, cum 
potestas rei qttae non est, inesse nequeat. quod enim positum est 

30 esse proprium, non erit proprium. veluti quoniatn is qui dixit aeris 
proprium esse respirabile, potestate quidem proprium tradidit (quod 
enim est eittsmodi ut respirari possit, id respirabile est), accommo- 
davit autem proprium etiam ad id quod non est; nam et si non sit 
animal, quod natura aptutn est ad respirandum aerem, contingit 
aerem esse; non tamen, cum animal non sit, respirare licet; iccirco 
qnod tale est ut respiretur, tum non erit aeris proprium, cum ani- 
mal non erit tale ut respiret. non igitur est aeris proprium esse 
139 respirabile. confirmatttr autem, si is qui potestate proprium tradit, 
vel ad id quod est accommodat proprium, vel ad id quod non est, 
cmn potestas possit inesse rei quae non est. quod enim positum est 
non esse proprium, erit proprium. veluti quoniam.is qui entis pro- 
prinm statuit posse pati vel facere, cum potestate proprium statuat, 
ad id quod est accommodavit illud propritnn (nam quando ens est, 
etiam pati quippiam vel efficere potest), iccirco erit propritiin entis 
posse facere vel pati. deinde reprehenditur, si superlatione posuit 

io proprium. quod enim positum est esse proprium, non erit pro- 
prium. accidit enim iis qui ita proprium tradunt, ut de quo oratio, 



non etiatn nomen vere dicatnr, quoniam re corrupta nihilo minns 
oratio manebit, quippe cttm alicui eorum quae sunt maxime insit 
veluti si quis proprium ignis statuat corpus levisshnum. corrapto 
enim igne erit aliquod corpus, quod levissimum erit. qttocirca non 
est proprium ignis corpus levissimttm. confirmatur autem, si non 
superlatione posuit proprium. erit enim, qnantum ad hoc, recte 
positttm proprium. veluti qttia is qui posuit hominis proprium ani- 
mal natura mansttetum, non superlatione tradidit proprium, erit, 20 
quantum ad hoc, proprium recte positum. 

VI. 

1. Eius tractationts qttae ad definitiones pertinet, qninqne 
snnt partes. vel enim definitio reprehenditur, quia omnino non 
vere dicitur, de quo nomen, etiam oratio, quandoquidem oportel 
hominis definitionem de omni homine vere dici; vel quia cum «ii 
aliquod genus, non collocavit rem definitam in genere autnon col- 
locavit in proprio genere, quoniam debet is qui definit, cum in 
genere definitum collocaverit, differentias adiungere, si quidem 
eomm quae in definitione ponuntur, maxime genus videtur rei de- 30 
finitae essentiam declarare; vel quia oratio non est propria (nam 
oportet definitionem propriam esse, quemadmodum et supra dictum 
fuit); vel quia, cum omnia quae dixi perfecerit, tamen non defini- 
vit, nec dixit quidditatem rei definitae. reliquum est praeterea de* 
finitionis vitium, si definivit quidem, non tamen recte definivit. an 
igitur de quo nomen dicitur, non etiain oratio vere dicatur, ex locis 
ad accidens pertinentibus considerandum est. nam ibi quoque om- 
nis consideratio in eo consistit ut intelligatur utrum sit verum an 
non verum. ciun enim disserendo ostendimus accidens inesse, dici- b 
mtts esse vertnn; cum autem ostendimus non inesse, dicimus non 
esse verum. an autetn non in proprio genere posuerit, velnonpro- 
pria sit oratio tradita, ex dictis locis, qui ad genus et ad proprhim 
pertinent, considerandum est. reliquuin est ut dicamus quomodo 
disquiri debeat an non sit definitum, vel an non recte sit definitnm, 
priinum igitttr videndum est an non rccte definitum sit. facilius 
enim est quodvis facere quam recte facere. constat igitur saepius 

in hoc peccari, quia est difficilius. trnde fit ut argumentatio facilius 10 
de hoc quam de illo suppetat. huius autem inquisitionis, an non 
recte sit definitum, duae sunt partes, una, si obscura interpretatione 
usus sit (oportet enim eum qui definit, quoad eius fieri potest, cla- 
rissima interpretatione uti, quia cognoscendi causa definitio tradi- 
tur), altera, si plus dixit in definitione qttam oportuit: quicquid 
enim adiicitur in definitione, supervacuum est. rursus utrumquie 
eorum quae dicta sunt, in plures partes est distributnm. 

2. Primus igitur locus probandae obscuritatis est, si homony- 
mttin sit aliquod verbtim qttod in definitione dictum est. ut si quis 20 
generationem definiat deductionem ad substantiam , aut sanitatem 
symmetriain calidorttm et frigidorum. nam et deductio et symme- 
tria sunt verba homonyma. itaque dubittm est utruin dicere velit 
eorum quae declarantur eo verbo quod multis modis dicitur. idem 
contingit, si cum definitum mttltis modis dicatur, non adhibita di- 
stinctione dixerit definitionem, quia dtibium est utritts definitionem 
tradiderit, et cavillari licet, quasi definitio non omnibus aptetur 
quorttm definitionem tradidit. maxime atitent tale quippiam evenit, 
cum homonymia latet. fieri etiam potest ttt aliquis, cum ipse di- 
stinxerit et expostterit quot modis dicatur id quod in definitione 
continetur, syllogismum conficiat. nam si in nulla significatione 30 
sufficienter dicta est definitio, patet eo modo definitum non fuisse. 
alius locus est, si definitionem dixit per translationem, ut si dixerit 
scientiam esse qnae labi non potest, aut terram altrlcem, aut tem- 
perantiam concentum. quicquid enim per translationem dicitur, 
obscuram est. licet etiam adversus eum qui translatione usus est 
calumniari , quasi non proprie locutus sit, quia dicta definitio non 
accommodabitur rei definitae; ut in temperantia perspicere possu- 
mus : omnis enim concentus est in sonis. praeterea si concentus sit 
genus temperantiae, idem erit in duobus generibus, quorum neu- 140 
trttin continet alterum, quia neqtte concentus virttttem nec virtus 
concentum continet. praeterea obscure definit, qui non positis no- 
minibus utitur; ut Plato fecit, qui oculum definivit ciliumbrem, 



TOPICORUM VI. 



77 



ant araneam pntrimordacem, ant medullam osslgenam: omne enlm 
verbmn inusitatum obscurum est. quaedam autem nec per homo- 
nymiam nec per translationem nec proprie dicuntur, ut si lex defi- 
niatur mensura vel imago eorum quae natura iusta sunt. sed eius- 
modi omnia sunt translatione deteriora. nam translatio facit quo- 
<o dammodo notum id quod significatur, propter similitudinem: qui- 
cnnque euim verba transferunt, ratione alicuius similitudinis trans- 
ferunt. at illud tale non facit rem notam, quia nec similitudo ulla 
est, cuins ratione lex sit mensura vel imago, nec proprie dici solet. 
quare si legem dicat proprie mensuram vel imaginem esse, menti- 
tur, qnandoquidem imago est quae per imitationem efficitur; quod 
in lege non reperitur. quodsi non proprie, patet eum obscure lo- 
cntum esse, ac deterius quovis eorurh quae per translationem di- 
cnntur. praeterea recte reprehendltur, si ex data definitione rei 
contrariae definitio non fiat perspicua: nam qui recte definitiones 
20 tradunt, etiam contrarias adsignificant. aut si per se non appareat 
cuius sit definitio quae data est, sed similis sit veterum pictorum 
operibus, quae erant eiusmodi ut, nisi quis superscripsisset, cognosci 
non posset quid unumquodque esset. an igitur non dilucide aliquis 
deiinierit, ex huiusmodi locis videndum est. 

3. Quodsi plus dixerit in definitione quam debuerit, primnm 
vrdere oportet an aliquid adhibuerit quod omnibus insit, id est vel 
simpliciter iis quae sunt, vel iis quae continentur sub eodem genere 
»ub quo sunt res definitae, quianecesse estutid supervacuo dictum 
fnerit, quandoquidem opus est ut genus ab aliis secernat, differen- 
tia vero ab aliquo eorum quae sunt in eodem genere. quod igitur 
30 omnibus inest, simpliciter a nulla re seiungit; quod vero inestom- 
nibus sub eodem genere contentis, non separat ab iis quae sunt in 
eodem genere. quare inane est eiusmodi adiunctum. vel an sit 
quidem proprium id quod adiunctum est, sed eo detracto nihilo 
minus reliqua definitio propria sit et essentiam declaret. ut in de- 
iinltione hominis, si adiungatur scientiae capax, supervacaneum est: 
nam et eo dempto reliqua definitio est propria et essentiam decla- 
l> rat. et ut uno verbo dicam, id omne supervacuum est, quo sublato 
id quod reliquum est perspicuam facit rem definitam. talis est 
etiam animae definitlo, si quidem est numems seipsum movens: 
etenim quod selpsum movet, est anima, ut Plato definivit. an quod 
dictum est, proprium quidem est, sed non declarat essentlam nu- 
mero sublato? utro autem modo res habeat, difficile est explicare. 
utendum porro est hoc loco In omnibushuiusmodirebus, quatenus 
expedit. ut cum pituita definitur humor primus ex cibo incoctus. 
nnns enim est humor primus, non multi. qnare supervacuum est 
IX) illnd adiunctum incoctus, cuin eo quoque sublato reliqua futura sit 
propria definitio, quia fieri nequit ut ex cibo et hoc et aliud pri- 
mum sit. an non simpliciter pituita est primum ex cibo , sed pri- 
mxim eorum quae suntincocta? quare adiiciendum estin definltione 
fllud verbum incoctus. illo enlm modo si dicatur, non erit vera 
definitio, siquidem non omnium primum est. praeterea videndum 
est an aliquid eorum quae sunt in definitione, non omnibus ils con- 
veniat quae continentur sub eadem specie. nam huiuscemodi defi- 
nitio deterior est iis, in qnibus adhibetur quod omnibus rebus in- 
est. illo enim modo si definiatur, sublato eo quod commune est, 
reliqua oratio est propria, et tota est propria. simpllciter enim si 
zo ad proprium addatur aliquid quod sit verum, tota oratio fit pro- 
pria. si quid autem eorum quae sunt in definitione, non convenit 
iis omnibus quae sunt sub eadem specie, fieri nequit ut tota oratio 
propria sit: non enim de re vicissim dicetur. ut haec oratio, ani- 
mal pedestre bipes quattuor cubitorum: neque enim huiusinodi 
oratio de re vicissim dicitur, quia illud, quattuor cubitorum, non 
cunnibus Iis inest quae sunt sub eadem specie. rursus videndum 
eet an idem saepe dixerit, ut qui dlxit cupiditatem esse appetitio- 
nem mcundi: omnis enim cnpidltas est rei iucundae; quainobrem 
id quoqne quod est idem atque cupidltas, erit rei iucundae. defi- 
30 nitio igitur cupiditatis constltuitur appetitio iucundi (nihil enim 
refert utrum cupidltatein dlcat an appetitionem iucundi); quare 
horum utrnmque erit rei iucundae. an hoc non est absurdum? 
nam et hoino est bipes. quare id quoque quod est idem atque 
homo, erit bipes. atqui idem quod homo» est anhnal pedestre 



bipes. itaqne animal pedestre bipes est bipes. sed noh ideo ali- 
quid absurdi accidit. non enim animali pedestri bis bipes attribui- 
tur (sic enim bipes eldem bis attribueretur), sed de animah pe- 
destri bipede bipes dicitur; quapropter semel tantum bipes attri- 141 
bultur. similiter fit etiam in cupidltate : non enim appetitioni attri- 
buitur esse rei iucundae, sed toti orationi; quocirca hic quoque 
semel attribuitur. non est autem res absurda, si idem nomen bis 
pronnntietur, sed si idem alicui saepius attribuatur. ut cum Xeno- 
crates ait prudentiam esse definitivam et contemplativam eoram 
quae sunt. nam quae definitlva est, contemplativa quaedam est. 
quare bis eandem rem dicit adiecto verbo contemplativa. similiter 
faciunt quicunque refrigerationem aiunt esse privationem caloris to 
naturalis. omnis enim privatio est rei natura insltae ; quare supe*- 
vacaneum est addere verbum illud naturalls, sed sufficiebat dicere 
privationem caloris, quandoquidem ex ipso privationis verbo appa- 
ret rei naturalis privationem dici. item videndum est an ad id quod 
universaliter dictum est, aliquid adiungatur quod sit in parte, ut si 
quis aequitatem definlat Imminutionem eoruin quae utilia et iusta 
sunt. quod enim Iustum est, utile quiddam est. proinde In eo quod 
est utile, continetur. supervacaneum igitur est illud verbum iusta. 
itaque cum universale dixerit, particulare adiunxit. idem fit etiam 
si quis medicinam definiat scientlam eorum quae salubria sunt ani- ao 
mali et homlni, aut legem simulacrum eorum qnae natura honesta 
et iusta sunt. quod enim iustum est, honestum quiddam est; quo- 
circa saepius eandein rem diclt. utrum igitur recte an non recte 
definierlt, ex his et eiusmodi aliis locls videndum est. 

4. Utrum autem dixerit ac definierit quid res slt necne, vi- 
dendum est ex his quae deinceps exponam. ac prlmum si non ex 
prioribus et notioribus confecit definitionem. cum enim definitio 
tradatur eius quod dictum est cognoscendi causa, cognoscamus 
autem non ex quibusvis sed ex prioribus et notioribus, quemadmo- 
dum in demonstrationibus contingit (sic enim omnls doctrina et 30 
disciplina se habet), perspicuum igitur est eum qui non ex his de- 
finlvit, re vera non definivisse. nam si definivit, plures erunt eius- 
dem rei definitiones. constat enim eum qui ex prioribus et notio- 
ribus definierit, melius definivisse. quare ambae definitlones ernnt 
eiusdem rei. quod ita esse non videtur, quandoquidem una est 
cuiusque rei essentla, qua est id quod est. quocirca si plures erunt 
eiusdem rei definitiones, eadem erit rei definitae essentia, quae 
utraque definitlone declaratur. hae vero essentiaenon sunteaedem, * 
quoniam et definitiones sunt diversae. patet igitur eum non defi- 
nivisse, qui non ex prioribus et notioribus definivit. ergo non 
ex notioribus sumptam esse definitionem dupliciter accipi potest, 
nempe si ex simpliciter ignotioribus, vel ex iis quae sunt nobis 
ignotiora, quoniain utroque modo Id fieri accidlt. quod igitur prius 
est, id eo quod posterius est, notius est simpliciter, ut punctum est 
prius linea et linea plano et planum solido, quemadmodum nnitas 
numero, quoniam prior est et princlpium omnis numeri. similiter- 
que elementum est prius syllaba. nobis vero contra interdum ac- 10 
cidit, quia solidum sub sensum maxime cadit, planum antem magis 
quain linea, et linea magis quam punctum. iccirco multi ea magis 
cognoscunt quae sunt eiusmodi : haec enim cuiusvis, illa vero ex- 
quisitae et excellentis cogitationis est discere. slmpliciter igitnr 
melius est conari ut ex prioribus posteriora cognoscantur, quoniam 
ad scientiam gignendam hoc magis est accommodatum. attamen 
apud eos qui ex talibus cognitionem adiplsci nequeunt, necesse est 
fortasse definitionem conficere ex iis quae illis nota sunt. tales sunt 
definitiones et puncti et Hneae et plani: omnes eniin ex posteriori- 30 
bus priora declarant: illud enim lineae, illud plani, hoc solidi aiunt 
terminum esse. sed non est ignorandum eos qui ita definiunt, non 
posse declarare quidditatem rei definitae, nisi forte idem sit et 
nobis notius et simpllciter notius, siquidem oportet eum qui recte 
definit, ex genere et differentiis definire, haec autem sunt in eoram 
numero qnae sunt notiora et priora quam species. secum enim 
aufert genus et differentia speciem. quare haec sunt priora qnam 
species. sunt etiam notiora, quia cognita specie necesse est et genns 30 
et differentiam cognosci: etenim qui hominein cognoscit, et animal 
et pedestre cognoscit. cognito autem genere vel differentia, non 



78 



TOPIGORUM YI. 



c«t necesse etiam speciem cognosci. itaqne species ignotior est. 
praeterea qui re vera eiusmodi definitiones esse amnt, quae ex 
unicuique notis constant, iis accidit ut dicant eiusdem rei multas 
esse definitiones. alia namqne aliis, non eadem omnibus sunt no- 

142tiora. quare alia apud alium definitio tradenda ent, siqiudem ex 
iis qnae cuiqne sunt notiora, definitionem conficere oportet. prae- 
terea iisdem hominibns alias alia sunt notiora. nam ab mitio no- 
tiora sunt ea quae sub sensuin cadunt; cum autem tales effecti 
snnt nt exquisitius res cognoscere valeant, tum contra res habet. 
quocirca ne apud eundem quidem hominem semper eadem defini- 
tio tradenda est ab iis qui definitionem ex cuique notioribus tra- 
dendam esse asserunt. patet igitur non esse extalibus defiuieudum, 
sed ex simpliciter notioribus : nam hoc tantum modo una et eadem 
definitio semper fiet. fortassis autem quod simpliciter notum est, 

10 non id est quod omnibus notum est, sed quod notum est iis qui 
ratione bene constituta praediti sunt, quemadmodum et simpliciter 
salubre dicitur id quod salubre est iis quorum corpus bene affec- 
tum est. oportet igitur singula quae sunt eiusmodi, accurate expli- 
care. qni vero disputant, iis uti debent quatenus expedit. maxime 
autem in confesso est definitionem everti, si neque ex simpliciter 
notioribns, neque ex iis quae sunt nobis notiora, oratio confecta sit, 
nnns igitur Iocus probandi definitionem non esse ex notioribus is 
est qnem antea diximns, nempe cum priora per posteriora decla- 
rantur. alius autem est, si eius qnod in quiete consistit et definitum 

eo est, definitio tradita sit per id quod est indefinitum et in motione 
consistit quod enim manet et definitum est, prius et notius est eo 
quod indefinitum et in motu est. ad probandum autem definitio- 
nem non esse ex prioribus tres sunt loci. primus est, si oppositum 
pcr opposita definivit, ut bonum per malum, quoniam opposita si- 
mnl sunt natura. quibusdam autem etiam esse eadem ambornm 
scientia videtnr. quapropter alterum altero notius non est. sed 
non est ignoranduin quaedam fortasse non posse aliter definiri, ut 
duplnm non potest definiri sine dimidio, et quaecunque per se ad 
aliquid referuntur. in his enim omnibus idem est essentia et ad 

30 aliqnid qnodam modo affeclum esse. quare fieri nequit ut sine altero 
alterius notitia comparetur. proinde necesse est ut in alterius defi- 
nitione alterum qnoque comprehendatur. oportet igitur ea omnia 
quae sunt eiusmodi cognoscere; his autem locis in his rebus uti, 
pront videbitur ntile esse. alius locus est, si in definitione adhibuit 
ipsum definitum. hoc autem latet, cum non utitur ipso rei definitae 
b nomine. nt si quis solem definiat astrum die perspicuum : nam qui 
die utitur, etiam sole utitur. nt antem huiuscemodi vitia deprehen- 
dantur, sumenda est pro nomine definitio, veluti diem esse solis la- 
tionem supra terram. patet enim eum qui solis lationem suprater- 
ram dixit, solem dixisse; quare sole usus est qui die usus est. rur- 
sns si definirit id quod in divisione ponitur, per id quod in eadem 
divisione collocatur, ut si impar definivit, quod unitate maius est 
quam par. simul enim natura sunt ea quae in eiusdem generis di- 

to visione ponuntur : impar autem et par in eadem divisione ponuntur, 
cnm ambo sint numeri differentiae. similiter si superius per infe- 
riora definivit, ut si parem numerum dixit esse eum qui bifariam 
dividitur, aut bonum esse habitum virtutis. nam et illud, bifariam, 
snmptum est a duobus quae paria snnt; et virtus est bonum quid- 
dam. qnare haec sub illis sunt. necesse autem est ut is qui infe- 
riori ntitur, etiam ipso definito utatur. nam et qui utitur virtute, 
utitnr bono, quia virtus est bonum quiddam ; et similiter qui utitur 
verbo bifariam, utitur pari, quia verbum, bifariam, significat in duo 

20 dividi, duo vero paria sunt. ut igitur universaliter dicam , unus est 
locus non ex prioribus et notioribus confectam esse definitionem ; 
cuius loci partes sunt eae quae dictae sunt. 

5. Secundus locus est, si cum res sit in genere, non sit posita 
in genere. in iis autem omnibns est huiusmodi peccatum, in quibus 
orationi non praeponitur quid sit. cuiusmodi est haec corporis de- 
finitio, id quod habet tres dimensiones; aut si quis hominem defi- 
niat, id quod scit numerare, quia dictum non fuit quid sit id qnod 
habet tres dimensiones, aut quid sit quod scit numerare. genus 
antem debet significare quid sit; et eorum quae in definitione di- 

30 cnntnr primum supponitur. praeterea alius locus est, si cum ad 



mnlta res definita pertineat, non ad omnia aptetnr. nt si qnis 
grammaticam definiat scientiam scribendi quod profertur. dees* 
enim et legendi, quandoquidem non magis qui scribendi quam qui 
legendi scientiam esse tradidit, grammaticam definivit. quare nen- 
ter definivit, sed is demum qui ambo haec dixit, quippe cum eius- 
dem rei plures definitiones esse non possint. in nonnullis igitnr re 143 
vera ita res se habet ut dictum fuit. in quibusdam vero non item, 
ut in iis qxiae non per se ad ambo pertinent, qnemadmodum med> 
cina est scientia morbum et sanitatem efficiendi. nam huius per se 
dicitur, illius vero per accidens: shnpliciter enim alienum estame- 
dicina morbum efficere. quare non magis definivit qui ad ambo 
rettulit, quam qui ad alterum ; sed fortasse deterius, quia et quivb 
alius potest morbum efficere. praeterea si non ad melius sed ad 
deterius accommodavit, cum plura sint ad quae pertinet res defi- 10 
nita. omnis enim scientia et omnis facultas videtur eius esse quod 
optimum est. rursus an id quod dictum est non sit positum in pro- 
prio genere, considerare oportet ex elementis ad genera pertinen- 
tibus, qnemadmodum antea dictum fuit. praeterea peccat quitran- 
8iliens dicit genera, ut qui iustitiam definit habitum aequabilitata 
effectivum aut aequi distributivum. nam virtutem transilit, qui ita 
definit. cum igitur omittat genus iustitiae , non dicit quidditatem, 
quandoquidem cuiusque rei essentia est cum genere coniuncta. hoc 
autem idem est ac si dicatur non in proximo genere posuisse. nam 20 
qui in proximo posuit, omnia superiora dixit, quippe cum omnia 
superiora genera inferioribus attribuantur. quocirca vel in proximo 
genere ponendum est id qnod definitur, vel omnes differentiae sn- 
periori generi adiungi debent, per quas proximum genus definitur. 
sic enim nihil praetermissum erit, sed oratione, loco nominis, infe- 
rius genus dictum erit. qui vero dicit solum genus superius, non 
dicit etiam inferius genus: etenim qui dicit plantam, non dicit ar- 
borem. 

6. Rursus in differentiis similiter considerandum est an gene» 30 
ris differentias dixerit. nisi enim propriis rei differentiis definierit, 
aut si omnino tale quippiam dixerit quod nullius rei possit esse di£- 
ferentia, ut animal aut substantiam, patet eum non definivisse, quo- 
niam haec nullius rei differentiae sunt. videre etiam oportet an sit 
aliquid in divisione oppositum dictae differentiae. nisi enim sit, 
patet eam quae dicta est non esse generis differentiam. omne enim 
genus iis differentiis dividitur, quae sibi invicem in divisione oppo- b 
nuntur, ut animal pedestri et volucri et aquatili et bipede. aut si 
sit quidem opposita aliqua differentia, non tamen vere dicatur de 
genere patet enim neutram esse eius generis differentiam : omnea 
enim differcntiae , quae sibi invicem in divisione opponuntur, de 
proprio genere vere dicuntur. item si vere quidem dicatur de 
genere, sed generi adiuncta non efficiat speciem. constat enim hanc 
non esse specificam differentiam generis, quandoquidem omnis spe- 
cifica differentia cum genere coniuncta speciem efficit. quodsi haec 
non sit differentia, ne ea quidem quae dicta fuit differentia erit, to 
quoniam huic in divisione opponitur. praeterea peccavit, si nega- 
tione divisit genus, ut ii qui lineam definiunt esse longitudinem lati- 
tudine carentem. quod nihil aliud significat quam non habere latt- 
tudinem. accidit igitur ut genus sit particeps speciei, quoniam om- 
nis longitudo vel latitudine caret vel latitudinem habet, quippe cnm 
de omni re aut affirmatio aut negatio vere dicatur. quare et genrts 
lineae, quod est longitndo, vel latitudine carebit vel latitudinem 
habebit. atqui longitudo carens latitudine speciei est definitio, 
itemque longitudo habens latitudinem, quia latitudinis expers et 
latitudinem habens sunt differentiae, ex differentia vero et genere 20 
constat sj>eciei definitio. quare genus recipiet speciei definitionens. 
«imiliterque differentiae definitionem, quandoquidem dictarum di£- 
ferentiarum altera necessario attribuitur generi. est autem dictus 
locus utilis adversus eos qui ponunt ideas esse. nam si sit ipsalon» 
gitudo, quomodo generi attiibuetur latitudine carere aut latitudine 
vacare? oportet enim de omni longitudine alterum eorum vere 
dici, si futurum est ut de genere vere dicatur. hoc autem non 
contingit, cum sint longitudines quae latitudine carent et quae lati- 
tudinem habent. quare adversus eos solos utilis est hic locus, qui to 
genus aiunt unum esse numero. quod quidem ii tantum faciunt 



TOPICORUM VI. 



79 



qul ideas ponunt, quonlam ipsam longitucllnem et ipsum animal 
genns esse inquiunt. fortasse autem in nonnullis necesse est nega- 
tione uti eum qui definit, ut in privationibus. nam caecum est quod 
non habet visum, quando secundum naturam habere debet. nihil 
autem refert utruin negatione dividatnr genus, an huiusmodi affir- 

144 matione cui necesse sit negationem in divisione opponi. ut si quis- 
longitudlnem quae latitudinem habet, definlerit. nam ei quod lati- 
tudinem habet, nihil aliud in divisione opponitur quam id quod 
latitudinem non habet. proinde rursus negatione genus dividitur. 
rursus videndum est an speciem tradiderit quasi differentiam, quem- 
admodum ii qui convicium definiuut contumeliam cum irrisione. 
nam irrisio est contumelia quaedam. quamobrem irrisio non est 
differentia sed species. praeterea videndum est an genus quasi 

«o differentiam dixerit, ut virtutem esse habitum bonum vel probum, 
quandoquidem bonuin virtutls est genus. an bonum non est genus, 
sed differentla? siquidem fieri non potest ut idem sit in duobus 
generibus, quorum neutrum alterum contineat, quia nec bonum 
continet habitum nec habitus bonum. etenim nec omnis habitus 
est in bonis, nec omne bonum est habitus; quare non erunt ambo 
virtutis genera. si igltur habitus est virtutis genus, patet bonnm 
non esse genus, sed potlus differentiam. praeterea habitus signifi- 
cat quid sit virtus, bonum autem non quid sit sed quale; videtur 

eo autem differentia quale quid significare. videre etiam oportet an 
data differentia non signlficet quale quld, sed hoc allquid. omnis 
enim differentia videtur quale quid declarare. considerare etiam 
oportet an dlfferentia per accidens insit rei definitae. nulla enim 
differentia est in eorum numero quae per accidens insunt, quem- 
admodum nec genus, quia fieri nequit ut differentia eidem insit et 
non insit. praeterea si generi attribuatur differentia vel speciesvel 
aliqnid speciei subiectum, utique non definivit, qula nihll horam 

30 quae dixi generi attribui potest, quippe cum genus latius quam haec 
omnia pateat. rursus si attribuatur genus differentiae. non enim 
differentlae, sed iis de quibus differentia dicitur, genus attribui vi- 
detur, ut auimal homini et bovi et aliis pedestribus animalibus, 
non ipsi differentiae, quae de specle dicitur. nam si slngulis diffe- 
rentiis genus attribuetur, certe multa animalla speciei attribuentur, 
l quandoquidem differentiae speciei attribuuntur. praeterea omnes 
differentiae vel erunt species vel individua, siquidem sint anlmalia: 
nnumquodque enim animal aut est species aut individuum. siniili- 
ter etiam considerandum- est an species, vel aliquid eorum quae 
snnt sub specie, dlfferentiae attribuatur. hoc enim fieri nequit, 
quia de pluribus differentia dicitur quain species. praeterea acci- 
det ut differentla slt species, si quae species de ea dicatur. nam si 
differentiae attribuitur homo, manifestum est dlfferentiam esse ho- 

10 minem. rursus videndum est an differentia non sit prior specie. 
oportet enim differentlam esse genere posteriorem, specie vero 
priorem. considerare etiam oportet an alterius generis sit ea dif- 
ferentia quae dlcta fult, quod neqne ab ea contineatur neque eam 
contineat, quia non videtur eadem differentia esse duorum gene- 
rum, quorum neutrum sub altero contineatur. alioquin accidet 
etiam speciem eandem in duobus generibus esse, quoram neutrum 
alteram continebit. nam ex unaquaque differentla concluditur pro- 
prium genus, ut ex pedestri et bipede concluditur animal. quare 
si de eo dicitur titrumque genus de quo dicitur differentia, patet 

so speciem esse in duobus generibus, quorum neutrum sub altero con- 
tinetur. an non impossibile est eandem differentiam esse duoram 
generum, quorum neutrum contineatur sub altero, sed adiiclendum 
est, nec utrumque sub eodem continetur? nam pedestre animal et 
alatnm anhnal sunt genera, quorum neutrum sub altero continetur, 
et eornm utriusque bipes est differentia. quare adiungendum est, 
nec utramque sub eodem continetur: haec enim ambo sub animali 
sunt. patet etiam non necessario ex omni differentia concludi pro- 
prium genus, cum accidat eandem esse duornm generum, quorum 
neutrum sub altero continetur; sed alterum tantum genus necessa- 
rio concludi, et omnia quae supra illud sunt, queinadmodum ex 

80 bipede alatum vel pedestre animal concluditur. videre etiam opor- 
tet an esse in aliquo, quasi substantiae differentlam tradiderit, quia 
non videtur substantia a substantia differre eo quod sit alicubi. 



iccirco et eos reprehendunt qui pedestri et aqnatill animal dividnnt, 
quasi pedestre et aquatile significent esse alicubi. an in his noa 
recte reprehendunt? quoniam aquatile et terrenum non significant 
esse in aliquo nec alicubi, sed quale quid: nam et si sit in looo 
sicco, aeque erlt aquatlle; similiterque si terrenum slt In loco lra- 
mido, terrenum erit, non aquatile. veruntamen si quando differentia 145 
significet esse in aliquo, manifestum erit eum peccasse qui definivit. 
item videndum est an affectionem pro differentia tradiderit. omnia 
enim affectio maior facta essentiam de statu suo dimovet, differentia 
vero non est eiusmodi : quin potius videtur differentia id servare cuiua 
est differentia. et simpliciter fieri nequit ut sine propria differentia 
quidque sit. nisi enim sit pedestre, non erit homo. et ut simpliciter 
dicain, secuudum quae variatnr id qnod habet, eorum nihil differen- 
tia illius est. nam omnla quae sunt eiusmodi, si maiora fiant, essen- 
tiam e statu suo dimovent. quocirca quitalem aliquam differentiam 10 
tradidit, peccavit, quoniam omnino non varlamur secundum diffe- 
rentias. peccavit etiam si cuius ad aliquid relati differentiamtradide- 
rit, quae ad aliud quippiam non referatur. nam eorum quae ad ali- 
quid referuntur, etiam differentlae referuntur ad aliquid, quemad- 
modum et in scientia perspici potest: dicitur enim contemplativa 
et activa et effectiva, quorum unumquodque slgnificat ad aliquid: 
est enim alicuius rei contemplativa et alicuius effectiva et alicuius 
activa. considerare etiam oportet an is qui definit, id tradat ad 20 
quod natura refertur unumquodque eoram quae sunt ad aliquid. 
quibusdain enlm ad nihil alind nti licet quam ad id ad quod sin- 
gula referuntur natura, ut aspectu uti solum licet ad cernendum ; 
nonnullis vero et ad aliud quiddam uti licet, ut strigili haurire ali- 
quis potest. si quis tamen strigilem definivit instrumentum ad hau- 
riendum, peccavit, quia non ad hoc est comparata. eius autem ad 
quod nata et comparata res est, definitio haec est, id ad quod uta- 
tur prudens qua est prudens, et propria scientia quae circa quam- 
que rem versatur. praeterea videndum est an non ad primum ac- 
commodaverit, cum ad plura pertineat, ut si quls prudentiam defi- 
«iat virtutem hominis vel animae, non rationahs facultatis. nam 30 
pradentia primum est virtus facultatis rationalis: etenim secundum 
hanc et anlmal et homo prudens esse dicitur. praeterea peccavit, 
nisi susceptivum sit id cuius res definita dicitur esse affectio vel 
dispositio vel quidvis aliud. natura enim comparatuin est ut omnis 
dispositio et omnis affectio in eo gignatur cuius est dispositio vel 
affectio, quemadmodum et scientia gignitur in anima, cum sit dis- 
positio animae. interdum autem in huiusmodi rebus peccant, ut qui 
dicunt somnum esse imbecillitatem sensus, et dubitationem aequa- h 
litatem contrariarum rationum, et dolorem separationem partium 
natura coniunctarum vi factam. etenim nec somnus inest sensni; 
deberet autem inesse, si esset imbecillitas sensus. similiter nec du- 
bitatio inest contrariis rationibus , nec dolor inest partibus natura 
coniunctis : dolebunt enim res inanimae, siquidem dolor eis aderit. 
talis est etiam valetudinis definitio, si quidem est symmetria cali- 
dorum et frlgidorum. necesse enim est valere res calidas et frigi- 
das, quia slnguloram symmetria in iis rebus inest quoram est sym- 10 
metria: itaque valetudo iis inerit. accidit praeterea ut qui sic defi- 
nlunt, reducant id quod fit ad effectivum, vel contra. non enim 
separatio partium natura coniunctaram est dolor, sed effectivum 
doloris. nec Imbecillitas sensus est somnus, sed alterum est effecti- 
vum alterius : aut enim propter imbecillitatem somno opprimimur, 
aut propter somnum sumus imbecilli. simlliterque contrariarum 
rationum aequalitas videri potest esse effectivum dubitationis. cum 
enim in utramque partem ratiocinamur et aeque videntur omnra 
utroque modo fieri, tum dubitamus utrum agamns. praelerea se- 20 
cundum omnia tempora inspiciendum est an alicubi discrepet, utsi 
quis Immortale definlerit quod nunc est interitus expers. animal 
enim quod nunc est interitus expers, nunc immortale erit. an m 
hoc non accidit? quoniam illud, nunc inteiitus expers esse, ambi- 
gumn est. aut enim non interiisse nunc significat, aut non posse 
interire nunc, aut nunc esse eiusmodi ut nunquam intereat. cum 
igltur dicimus interitus expers nunc esse animal, non hoc dicimns, 
nunc tale esse animal, sed quod nunquam intereat; quod idero est 
atque immortale. quare noii accidit ut nuuc iinmortale sit. attamen 30 



80 



TOPICORUM VI. 



slcnln accidat nt id qnod in definitione traditnm est nnnc insit vel 
prius, id vero quod nomine declaratur non insit, certe non idein 
erit. utendmn igitur est hoc loco quemadmodum dictum est. 

7. Considerandum etiam est an definitum alia oratione magis 
explicetur quam ea quae tradita fuit, ut si iustitia definiatur facul- 

146 tas aequi distributiva. iustus enim potius est is qui consulto vult 
aequum distribuere, quam qui potest. quare iustitia non est facul- 
tas aequi distributiva: nam et iustus is maxime esset qui potest 
aequum distribuere. praeterea videndum est an res suscipiat in- 
tentionem, id vero quod in definitione traditum est, non suscipiat; 
vel contra quod in definitione traditum est recipiat, res autem non 
item. oportet enim vel ambo recipere velneutrum, siquidem idem 
est quod in oratione traditur, alque res definita. praeterea an re- 
cipiant quidem ambo intentionem , sed non ambo simul accessio- 
nem recipiant, ut si amor sit cupiditas concubitus. nam qui magis 

«0 amat, non magis cupidus est concubitus. quare non simul ambo 
intentionem recipiunt. atqui opus esset, si idem esseiit. praeterea 
an duobus propositis, de quo res magis dicitur, de eo minus dicatur 
id quod est in definitione, ut si ignis sit corpus tenuissimis partibus 
coustans. nam flamma est magis ignis quam lux; minus vero ilamina 
est corpus tenuissimis partibus constans quam lux. deberent autein 
ambo eidem magis inesse, si idem essent. rursus an alteruin aeque 

20 ambobus propositis conveniat, alterum vero non aeque ambobus, 
sed alteri magis, alteri minus. praeterea an ad duo definitionem 
accommodaverit secundum utrumque, ut si pulchruin definivit id 
quod visu vel auditu iucundum est, et ens id quod potest pati vel 
facere. idem enim simul pulchrum et non pulchrum erit, similiter- 
que ens et non ens. nam auditu iucundum idem erit quod pul- 
chrum. quare quod non est auditu iucundum, idem erit quod non 
pulchrum. nam et qnae iisdem opponuntur, eadein sunt: opponi- 
tur autem pulchro non pulchrum, et ei quod auditu iucundum est, 
id qnod non est iucundum auditu. patet igitur idem esse id quod 
non est iuculidum auditu et quod non est pulchrum. si quid igitur 

30 sit aspectu iucundum, non auditu, id et puichrum et non pulchrum 
erit. similiter autem probabimus idem esse ens et non ens. prae- 
terea generum et differentiarum et ceterorum omnium quae in de- 
finitionibus traduntur, definitiones loco nominum conficiantur, et 
videatur an aliquid eorum discrepet. 

8. Si vero id quod definitur ad aliquid referatur vel per se 
vel ratione generis, considerare oportet an non sit in definitione 

b expressum id ad quod refertur vel per se vel ratione generis, ut si 
quis scientiam definierit existimationem immutabilem, aut volunta- 
tem appetitionem dolore vacuam. oinnis enim rei quae ad aliquid 
refertur essentia consistit in relatione ad alterum, quandoquidem 
unicuique eorum quae ad aliquid referuntur idem est essentia, et 
ad aliquid quodammodo affectum esse. oportebat igitur dicere 
scientiam esse existimationem rei scibilis, et voluntatem appetitio- 
nem boni. similis ratio est, si grammaticam definierit scientiam 
litterarum : oportebat enim in definitione id tradere ad quod ipsa 
res definita vel ad quod genus refertur. videndum est etiam an 
alicuius ad quippiam relati definitio non per relationem ad finem 

10 tradatur. finis autem in quaque re est id quod est optimum, vel id 
cuius gratia reliqua sunt. dicendum igitur est vel quod ast optimum 
vel quod est postremum, veluti cupiditatem esse non iucundi sed 
voluptatis: huins enim gratia etiam iucundum eligimus. conside- 
rare etiam oportet an id ad quod aptavit sit generatio vel actus, 
quia nihil eornm est finis. etenim potius egisse et genitum esse 
finis est quam gigni et agere. an non in omnibus hoc verum est? 
fere enim plurimi malunt voluptate affici quam affici desiisse; quare 

20 constituent agere potius esse finem quam egisse. item in quibus- 
dam videndum est an non definierit quanti vel qualis, vel ubi sit, 
vel secundum alias differentias, ut ambitiosus qualis et quanti ho- 
noxis appetens sit. omnes eninV honorem appetunt; quare non 
satis est ambitiosum dicere eum qui honoris est appetens, sed ad- 
ficiendae sunt dictae differentiae. similiter si avarus definiatur, di- 
cendum est quot pecnniarum appetens sit; aut incontinens circa quas 
voluptates versetur. non enim qui a qualicunque voluptate supera- 
tur, incontinens dicitur, sed qui a certa quadain. idem dicendum 



est de iis definitionibus quibus noctem definiunt nmbram terrae, 
vel terrae uiotum motionem terrae, vel nubem densationem aeris» 
vel ventum motionem aeris. addeudum enim est quanti et qualis 
et ubi et a quo. similis est ratio ceterorum quae sunt einsmodi. 30 
nam qui differentiam quamvis praetermittit, non dicit quidditatem. 
oportet autem semper adversus id qnod deest dirigere argumenta» 
non enim quandocunque terra mota sit nec quantavis mota sit, tee» 
rae motus erit; similiter nec quomodocunque nec quantuscunqu» 
aer motus sit, ventus erit. item in appetitionibus definiendis peo- 
catur, si adiectum non sit id quod videtur; nec non in omnibns 
aliis quibus hoc convenit, ut si voluntas definiatur appetitio boni, 147 
cupiditas vero appetitio iucundi, non autem eius quod videtur 
bonum vel iucundum. saepe enim qui appetunt, ignorant bonum 
aut iucundum esse; quare non necesse est ut bonum vel iucundum 
sit, sed ut videatur duntaxat. sic igitur oportet etiam expositionem 
facere. quodsi id quoque quod dixi tradiderit, ad ideas dncendns 
est, qui ponit ideas esse, quoniam idea nullius rei est quae videtnr, 
species vero ad speciem videtnr referri, ut ipsa cupiditas est ipsius 
iucundi et ipsa voluntas ipsius boni. eius autein quod videtur bo- 
num, non erit ipsa voluntas; nec eius quod videtur iucundum, ipsa 
cupiditas. absurdum et enim esse ipsum apparens bonum vel iu- 10 
cundum. 

_ 9. Praeterea si habitus definitio proposita sit, spectandnm 
est in eo quod habet; sin autem eius quodhabet, in habitu. similb 
est ratio ceterorum quae sunt eiusmodi, ut si iucunduin estid quod 
utile, etiam qui voluptate afficitur, utilitate afficitur. et ut univep- 
saliter dicam, in huiusmodi definitiouibus quodammodo accidit u* 
qui definit, plura quam unum definiat. nam qui scientiam definit, 
quodammodo etiam ignorantiam defir.it, similiterque sciens et igno- 
rans, necnon scire et ignorare. cum enim primum manifestum fit, 20 
quodaminodo etiam reliqua manifesta fiunt. in iis igitnr omnibus 
ue quid discrepet, videndum est ex iis elementis quae sunt ex con- 
trariis et coniugatis. praeterea in iis quae ad aliquid referuntnr, 
considerare oportet an ad quod accommodatum est genns, ad illud 
aliquid accommodetur etiam species. veluti si existimatio refertm* 
ad existimabile, etiam quaedam existimatio refertur ad quoddam 
existimabile ; et si multiplum ad submultiplum, etiain quoddam 
multiplum ad quoddam submultiplum. nisi enim ita accommode*- 
tur, patet esse peccatum. videre etiam oportet an oppositi sit op- 
posita definitio, veluti an dimidii definitio sit opposita definitioni 30 
dupli. si enim duplum est quod aequali superat, dimidium est qnod 
aequali superatur. eadem est ratio contrariorum. nam contrarii 
contraria definitio erit secundum unam quandam contrariorum con- 
nexionem. veluti si utile est quod est effectivuin boni, damnosum 
est quod est effectivum mali vel quod est corruptivum boni. ne*- 
cesse est enim horum alterum esse contrarium ei quod ab hiitio b 
dictum fuit. si igitur neutrum sit contrarium ei quod ab initio 
dictum fuit, patet neutrain ex definitionibus posterius traditis esse 
contrarii definitionem. quocirca ne ea quidem quae iuitio data est, 
recte tradita fuit. quoniam autem nonnulla contraria sunt quae 
privatione alterius dicuntur, ut inaequalitas videtur esse privatio 
aequalitatis (etenim quae uon sunt aequalia, dicuntur inaequalia), 
manifestum est, id quod secundum privationem dicitur contrarium, 
necessario definiri per alterum; reliquum vero non item definiri 
debere per id quod secundum privationem dicitur, quoniam acci- 
deret ut utrumque ex utroque notum fieret. notandum igitur in 10 
contrariis est huiusmodi peccatum, ut si quis definierit aequalita- 
tem esse qnod est contrarium inaequalitati : sic enim aequalitas de- 
finitur per id quod secundum privationem dicitur. praeterea ne- 
cesse est ut qui sic definit, ipso definito utatur in definitione; quod 
manifestum fiet, si pro nomine accipiatur definitio. cum enim nihil 
intersit utrum inaequalitas dicatur an privatio aequalitatis, aequalv 
tas erit quod est contrarium privationi aequalitatis. quare ipso de- 
finito usus est. quodsi neutrum contrariorum secundum privatio- 
nem dicatur, similiter autem definitio tradita fuerit, veluti bomim 
esse quod est contrarium malo, profecto malum erit quod est con- 
trarium bono. nam eorum qnae ita sunt contraria, similiter defini- 20 
tio tradi debet itaque rursu^ accidit ut ipso defiuito utatur. inest 



TOPICORUM VI. 



81 



enim In mali definitione honum. quare si bonum estquod estmalo 
contrarium, malum autem dicatur, an quod est bono contrarium, 
nihil interest, certe bonum erit quod est boni contrario contrarinm. 
patet igitur eum qni definivit, ipso definito usum esse. praeterea 
videndum est an id explicans quod secundum privationem dicitur, 
non exposuerit id cuius est privatio, veluti habitusne an contrarii 
an cuiusvis privatio sit; et an non adiunxeiit id in quo ut gignatur 
simpliciter, vel in quo priiuo ut gignatur, natura comparatum est. 

30utsiquis, cuni dixerit ignorantiam esse privationem, non dixerit 
esse privationem scientiae, aut non adiunxerit id in quo ut gignatur 
natura coinparatum est; aut cum id adiunxerit, non exposuerit id 
in quo primo, utputa non dixerit in facultate animae rationali, sed 
in homine vel in aniina. nam si quidvis horum non fecerit, pecca- 
bit. similiterque si caecitatem non dixerit esse aspectus privatio- 
14S nem in oculo. debet enim is qui recte explicat quod privatio sit, 
etiam cuius sit privatio declarare, et quid sit id quod privatum est. 
videre etiam oportet an privatione definierit id quod non dicitur 
secundum privationem ; quod quidem vitium et in ignorantiae defi- 
nitione inesse videbitur iis qui non ponunt ignorantiam secundum 
negationem. quod enhn non habet scientiam, non videtur ignorare, 
sed potius quod decipitur. iccirco nec res inanimas nec infantes 
ignorare dicimus. quapropter ignorantia non dicitur secundum pri- 
vationem scientiae. 

10 10. Praeterea videndum est an similibus nominis casibus simi- 

les orationis casus conveniant. veluti si utile est quod est accom- 
modatum ad sanitatem efficiendam, utiliter est accommodate ad 
sanitatem efficiendain , et utilitatem attulit quod effecit sanitatem. 
considerare etiam oportet an ideae conveniat definitio quae dicta 
est, quoniam in nonnullis hoc non accidit. veluti si quis ita definiat 
ut Plato definit, qui verbum mortale adiicit in animalium definitio- 
nibus. etenim idea non est mortalis, ut ipse homo. quare non apta- 
bitur definitio ad ideam. simpliciter autem, quibus adiungitur effec- 
tivum aut patibile, necesse est eorum definitionem non convenire 

20 ideae, quoniain ideae impatibiles et immobiles esse videntur iis qui 
dicunt ideas esse. et contra hos etiam huiusmodi rationes valent. 
praeterea in iis quae secundum homonymiam dicuntur, videndum 
est an unam communem omnium definitionem tradiderit. nam ea 
qnorum una est ad commune nomen accommodata definitio, syno- 
nyma sunt. quare tradita definitio nullius eorum propria est quae 
sub nomine continentur, quippe cum aeque ad omnia significata 
verbum homonymum aptetur. hoc vitio laborat etiam vitae defi- 
nitio a Dionysio tradita , si quidem est motus generis quod alitur, 
natura insitus, consequens, quoniam hoc non magis animalibus quam 

50 plantis inest; vita autem non secnndum unam speciem dici videtur, 
sed alia animalibus alia plantis inest. accidit igitur etiam ut con- 
sulto sic tradatur definitio, quasi omnis vita sit synonyma et dicatur 
secundum unam speciein. sed nihil etiam vetat quominus aliquis 
perspiciens homonymiain , ac volens alterius definitionem tradere, 
non animadvertat se non propriam sed amborum communem defi- 
nitionem tradere. sed nihilo minus, si quis utrovis modo fecit, pec- 
cavit. qnia vero quaedain homonyma latent, is quidem qui inter- 
* rogat quasi synonymis uti debet, quoniam alterius significati defini- 
tio alteri non conveniet: proinde eo modo videbitur non definivisse, 
quandoquidem opus est ut synonymum omnibus conveniat. at is 
qui respondet, distinguere debet. quoniam autem nonnulli eorum 
qui respondent, quod synonymuin est, aiunt esse homonymum, 
quando non omnibus convenit tradita definitio; quod vero est 
homonymum, aiunt esse synonymum, si utrisque significatis con- 
veniat; iccirco prius ex confesso constituendum est de his, aut 
prosyllogismis probandum esse homonymum vel synonymum vel 
utrumUbet. facilius enim concedunt, qui non prospiciunt quid 

io eventurum sit. quodsi inter disputantes non convenerit, ac dicat 
ahquis id quod est synonymnm esse homonymum, propterea quod 
non convenit hnic quoque definitio quae data est, considerare opor- 
tet an huius definitio conveniat etiain reliqnis. patet enim synony- 
mum id cum reliquis fore. alioqui plures erunt reliquorum signifi- 
catorum definitiones. nam duae sunt ad nomen accommodatae 
definitiones, quae ipsis conveniunt, neinpe prior quae data est et 



posterior. rtirsns si quis, cnm aliquid eomm definierit qnae multis 
modis dicuntur, cumque definitio non omnibus significatis conve- 
niat, homonymum quidem esse non dicat, sed neget nomen omni- 
bus convenire, quia nec definitio convenit, adversus hunc dici debet 20 
appellatione ea utendum esse, quae tradita est et recepta, nec mo- 
veri debere quae sunt eiusmodi. quaedam tamen non ita dicenda 
sunt ut multi dicunt. 

11. Sin autem alicuius coniuncti definitio tradita fuerit, viden- 
dum est, detracta alterius partis definitione, an et reliqua sit reli- 
quae partis definitio. si enim secus, manifestum est ne totam qui- 
dem totius definitionem esse, ut si quis lineam finitam rectam defi- 
nierit extremum plani habentis extrema, cuius medium adiungitur 
extremis: si finitae lineae definitio est extremum plani habentis 
extrema, recti esse oportet reliquam definitionem, id est cuius me- 30 
dium adiungitur extremis. atqni linea infinita neque medium neque 
extrema habet, recta tamen est. quare non erit reliqua oratio, eius 
quod reliquum est, definitio. praeterea videndum est an, cum com- 
positum sit id quod definitur, definitio tradita sit totidem membris 
constans quot definitum. totidem membris constare dicitur defini- 
tio, quando quot sunt composita, tot sunt in definitione nomina et 
verba. necesse est enim in huiusmodt definitionibus commutatio- 
nem ipsorum nominum fieri, aut omnium aut quorundam, quando- 
quidem nihilo plnra nomina nunc quam antea dicta sunt: oportet 149 
autem eum qui definit, orationem pro nominibus tradere maxime 
quidem omnium, sin minus, saltem plurimomm. sic enim et in iis 
quae simplicia sunt res se habet. nain qui nomen cum nomine com- 
mutabit, nunquam definiet, ut si pro indumento dicat vestimentum. 
praeterea gravius peccatum est, si ignotiora nomina assumat, utpro 
homine albo mortalem candidum, quia nec definivit, et ita dictum 
minus perspicuum est. videndum est etiam in nominum commuta- 
tione an non idem adhuc significet, ut qui dixit contemplativara 
scientiam esse existimationem contemplativam. nam existimatio non 10 
est idem quod scientia: atqui idem sit oportet, si quidem et totum 
idem futurum est. etenim verbum illud contemplativum commune 
est ambabus orationibus ; quod antem reliquum est, diversum est. 
praeterea videndum est an alterius tantum nominis commutatione 
facta non differentiain sed genus mutaverit, ut in eo quod modo 
dixi videre licet. ignotius enim est verbnm contemplativa quam 
scientia, quoniam hoc est genus, illud differentia. ceteris autem 
omnibus notius est genus, utpote quod est communius. unde non 
generis sed differentiae commutationem fieri oportebat, quia haec 
est ignotior. an haec reprehensio ridicula est? nihil enim vetat 20 
differentiam notissimo nomine significari, genus non item. cum 
autem ita se habent, patet generis, non differentiae nomen esse 
mutandum. si vero non nomen pro nomine sed orationem pro 
nomine assumat, patet differentiae potius quam generis definitio- 
nemtradendam esse, quia notificandi gratia definitio traditur : minus 
enim differentia quam genus nota est. 

12. Si vero differentiae definitionem tradidit, considerare 
oportet an alii cuipiam communis sit definitio quae data est, ut 30 
cum imparem numemm dixit esse numeram qui medium habet, 
exponendum est quomodo medium habeat. nam verbum numerus 
commune est utrisque orationibus ; et pro imparis vocabulo sumpta 
est oratio. sed et linea et corpus habent medium, cuin non sint 
imparia. quare non erit haec definitio imparis. quodsi multis modis 
dicitur id quod medium habet, explicandum est quomodo medium 
habeat. ergo reprehensio locum habebit, seu syllogismus quo pro- 
babitur non fuisse definitum. rursus si id cuius definitionem tradidit, 
est in numero eorum quae sunt, quod vero definitioni subiicitnr, 
non est in numero eoram quae sunt, ut si aibum definierit colorem b 
cum igne pennixtum, quia fieri nequit ut res incorporea cum cor- 
pore misceatur. quare non potest esse color cum igne mixtus: 
album vero est. praeterea quicunque in iis quae ad aliquid refe- 
runtur definiendis non explicant distincte id ad quod referuntur, 
sed plura complectuntur, aut omnino aut ex parte mentiuntur, ut 

si quis dixerit medicinam esse scientiam eius quod est. nam si me- 
dicina nullius eorum quae sunt scientia est, patet orationem omnino 
falsam esse; at si alicuius est, alicuius non est, exparte falsam esse: 



82 



TOPICORUM VI. 



debet namque esse omnium, si quidem per se non per accidens 

10 dicltur esse scientia eius quod esf, quemadinodmn in aliis quae ad 
aliquid refernntur, res se habet. oinne enim scibilo ad scientiam 
refertur. similiter autem et in aliis fit, quoniam omnia relata reci- 
procantur. omne enim scibile ad aliquid refertur. praeterea si is 
qui non per se sed per accidens rem explioat, recte explicet, certe 
non ad unum sed ad plura referetur umimquodqne eorum quae 
sunt ad aliquid. nihil enhn proliibet quo minus idem et ens et 
album et Lonnm sit. quocirca qui ad qnodvis horum referendo 
explicat, rectc explicat, si modo is qui per accidens explicat, recte 
explicat. praeterea fieri nequit ut huiuscemodi dcihiitio propria sit 

20 rei quae explicatur: non solum enhn medicina, sed multae aliae 
scientiae referuntur ad id quod est; quapropter unaquaeque erit 
scientia eius quod est. patet igitur hanc nullius scientiae defini- 
tionem esse, quia propriam, non communem definitionem esse opor- 
tet. interdum vero definiunt non rem nudam, sed rem bene se ha- 
bentem seu perfectam. talis autem est et oratoris et furis definitlo, 
si quidem orator est, qui quod in quaque re ad persuadendum valet, 
perspicere potest ac niliil omittit; fur autem, qni clam accipit. patet 
enim utrumque, cum talis sit, bonum esse, id est alterum bonum 

30 oratorem, alterum bonum furem. non enim qui clam accipit, sed 
qui vult clam accidere, fur est. item peccavit, si id quod propter 
se eligenduin est, quasi activum vel effectivum vel quomodocunque 
propter aliud ellgendum explicuit, ut si quis dixerit Iustitiam esse 
legum servatricem, aut sapienliam esse effectivam felicitatis. quod 
enim efticiendi vel conservandi vim habct, in iis numerattir quae 
propter aliud sunt eligenda. an nihil vetat quo minus id quod 
propter se est eligendum, etiam propter aliud sit eligendum? sed 
nihilo minus peccavit qui ita definivit id quod propter se est eli- 
gendum: cuiusque enim rei quod optiinum est, in essentia maxiine 
continetur; melius autem est propter se eligendum esse quam pro- 
pter aliud : proinde hoc potius deiinitio significare debebat. 
150 13. Considerare etiam oportet an alicuius rei defmitionem 

tradens vel esse haec, vel quod ex his constat, vel hoc ciim illo, 
definierit. nam si dixerit esse haec, accidet ut ambobus et neutri 
conveniat, ut si iustitiam definierit esse temperantiam et fortkudi- 
nem. etenim si duo sint, quorum uterque habeat alterum duntaxat, 
ambo iusti erunt etneuter, quoniam ambo iustitiam habent, nterque 
antem non habet. quodsi hoc nonduin sit valde absurdum, quia in 
aliis quoque tale quippiam accidit (nihil eniin vetat ambos habere 

10 minam, cum neuter habeat), at certe hoc, contraria iisdem inesse, 
omnino absurdum videbitur. hoc autem accidet, si alter eorum 
temperantia et ignavia praeditus sit, alter fortitudine et inleinpe- 
rantia. nam ambo iustitia et iniustitia praediti erunt. etenim si 
iustitia est temperantia et fortitudo, iniustitia erit ignavia et intem- 
perantia. et omnino quaecunque argumenta adduci possunt ad pro- 
bandum non idem esse partem et totum, omnia ad id quod dictum 
est efficiendum valent: nain qui ita definivit, Is dicere videtur idem 
esse partes ac totum. maxime autem proprlae rationes in iis fiunt, 
in quibus perspicua est partlum compositio , ut in domo et ceteris 

20 eiusmodi rebus. patet enim nihil prohibere quo minus, cum partes 
sint, totum non sit. itaque non idem sunt partes et totum. quodsi 
rem definltam dixerit esse non haec, sed quod ex his constat, pri- 
' mum considerare cportet an natura comparatum non slt ut unum 
fiat ex iis quae dicta sunt. quaedam enim ita sunt affecta inter se 
ut nihil ex eis fiat, veluti linea et numerus. deinde an natnra com- 
paratum sit ut id quod definitum est, in uno aliquo piimo subiecto 
insit; neque natura comparatum sit ut ea ex quibus ipsum defmi- 
tuin constare dixlt, in uno primo sublecto insint, sed utrumque in 
alio. patet enim ex illis hoc non constare. in quibus enim partes 

30 insunt, necesse est etiam totum inesse. quocirca totum non erit in 
nno primo subiecto, sed in pluribus. sl vero et partes et totuin in 
uno primo subiecto insint, considerare oportet an non In eodem 
insint, sed in alio partes, in alio totum. rursus an simul cmn toto 
intereant partes. nam contra accidere oportet, ut partibus inter- 
emptis totum intereat. quodsi totnm interijt, non necesse est etiam 
partes interiisse. vel an. totum sit bonum atit malum, et partes 
neutrum; vel contra partes sint bonae vel malae, totum autem 



neutrnm. etenim nec ex neutro bonnm quippiam aut malum fieri b 
potest, neque ex bonis vel malis neutrum. vel an alterum sit magis 
bonum quam alterum malum, quod vero ex iis constare dicltur, 
non slt magis bonum quam maltim. ut si impudentia dicatur..con- 
stare ex fortitudine et falsa opinione. nain fortitudo magis est 
bonum quam falsa opinlo malum. ergo oportebat etiam id quod 
e,x his constare dlcitur, ei quod magis est, consequens esse, et vel 
simpliciter esse bonum vel magis bonum quam malum. an hoc 
pon est necessariitm, nisl utrumque sit per se bonum vel malum? 
multa cniin effectiva, etsl per se non sunt bona, tamen si cum qui- 
busdam coiiiungantur, fiunt bona. alia sunt contra, quorum utrum- 
que est bonum ; sed si coniungantur, quod efficitur, est malum vel 10 
neutrum. quod modo dixi, maxime persplcuum est in ils quae sunt 
salubria vel insalubria. quaedam enim pharmaca ita se habent ut 
utrumque sit bonum, sed si ambo mixta praebeantur, mala sint. 
rursus videndtim est an aliquid dicatur constare ex mellori et de- 
teriori, quorum meliore totum non sit deterius, deteriore autem 
melius. an ne hoc quidem necessarium est, nisi ea ex quibus totuin 
constat, sint per se bona? in iis enim quae non sunt per se bona, 
nihil vetat totum non effici bonum; quemadmodum in iis quae 
modo dixi, perspicere licet. praeterea videndum est an totum slt 
alteri parti synonymum. id enim esse non debet, quemadmodum 
ne in syliabis quidem : nam syllaba nulli elementorum ex quibus 20 
coiistat synonyma est. praeterea an non exposuerlt modum com- 
positionis. non satis enim rem explicat qui dicit rem ex his con- 
stare, quia non illud solum, ex his constare, sed ita ex his constare 
est cuiusque rei compositae essentla, ut in domo perspici potest. 
neque enim quocunque modo haec componantur, domus est. sin 
autem esse hoc cUm illo tradiderlt, primum dicendum est hoc cum 
illo dici vel quia est hoc et illud, vel quia est hoc ex illis. nam qui 
dicit mel cum aqna, is aut mel et aquam dicit, aut quod ex melle et 30 
aqua constat. itaque utrumvis horuin fateatur idem esse atque hoc 
cum illo, eadem dicl poterunt quae contra utrumvis eorum paullo ante 
dicta sunt. praeterea distinguendum est quot modis clicatur aiterum 
ciiin altero, et considerandum an nullo modo sithoc cum illo. utputa 
si dicatnr alterum cum altero vel ut in aliquo eodem subiecto, quem- 
admoduin iustitia et fortltudo sunt in anima, vel in eodem loco, vel in 
eodem tempore ; nullo autem modo verum sit quod in his dictnm fult; 
patet nullius rei esse definitionem quae tradita est, qula nullo modo 
hoc cum illo est. quodsl distinctlone quot modis alterum cum al- (51 
tero dicatur adhibita, verum sit in eodem tempore utrumque inesse, 
considerare oportet an contlngat non ad Idem referri utrumque; 
ut si quls fortitudlnem definieiit audaciam cum recta cogltatione. 
continglt enlm ut aliquis audaciam habeat exspoliandi, rectam 
autein cogitatlonem clrca res salubres: sed nondum fortis est qui 
eodem tempore habet hoc cum illo. praeterea non est fortis etiam 
si ambo ad idem referantur, veluti ad res medlcas. nlhil enim pro- 
hibet quo minus aliquls et audaclam et rectam cogitationem habeat 
circa res medicas. attamen ne hic quidem est fortis, qui hoc cum 
illo habet: neque enim^ad diversa utrumque eoruin referri debet, 10 
neque ad quamlibet eandem rem, sed ad fortitudinis finem, veluti 
ad belllca pericula, aut si quid aliud magis quam hoc est finis. 
nonnulla vero eorum quae ita explicantur, nullo modo sub dictam 
dlvislonem cadunt; velutl ira est dolor cum existlmatione eon- 
temptus. hoc enlm declarat dolorem gigni ex huiusmodi existima- 
tione. aliquid autcin ex hoc gigni non est idem atqne esse hoc 
cum illo, secundum ullum eorum modorum qui dicti fuerunt. 

l4. Rursus si totuin dlxit esse horum composltionem, ut ani- to 
mal esse compositlonem animae et corporis, primum considerare 
oportet an non dixerit qualis compositlo sit; ut si quls carnem de- 
finlens aut os dixerlt esse compositionem ignis et terrae et aeris. 
non enim satis est compositionem dicere, sed et qualls easitexpli- 
cari debet, quandoquidem non si quovis modo haec componantur, 
caro fit, sed si hoc modo componantur, caro, si illo modo, os. 
quanquam neutriiin eorum quae dixi videtur esse omnino Idem quod 
composltio, quoniam omni compositioni dissolutlo est contrarla, 
neutri autem eorum quae dixi quicquam est contrarium. praeterea 
si aeque probabile est omne composltum esse compositioneu» vel 30 



TOPICORUM VI. VII. 



83 



nullum, unumquodque autem animal, cnm sit compositum, non est 
compositio, ne aliud quidem ulltun coinpositnm erit compositio. 
praeterea si natura comparatuin sit ut aeque in aliquo contraria 
insint, et aliquis definierit per alterum tanttnn, patet emn non deli- 
nivisse. alioquin accidet ut eiusdem rei sint plures definitiones: 
quid enim amplius dixit qui per hoc quam qui per illud definivit, 
cum natnra comparatum sit ut ambo in eodem aeque gignantur.' 

t talis autem est animae definitio, si quidem est substantia scieufiae 
capax : aeque enim est ignorantiae capax. qnodsi cui adversus totam 
definitionem argumenta non suppetant propterea quod tetum cogni- 
tum non sit, contra partem aliquam oportet argumentari, si quae sit 
nota nec videatur recte tradita: eversa enim parte etiam tota defi- 
nitio evertittir. et qnaecunque sunt obscttrae definitiones, eas cor- 
rigendo et reformando, ut aliquid declarent et ut argumenta sup- 
petant, ita considerare oportet. necesse est enim eum qui respon- 

10 dct, vel id quod ab interrogante assnmitur admittere, vel ipsum 
patefacere quid tandem sit quod definitione significatur. praeterea 
quemadmodum in concionibus legein soliti sunt ferre, et si melior 
sit ea quae lata est, priorem abrogant, ita etiain in definitionibus 
faciendum est, aliaqne adducenda est definitio. nam si haec videa- 
tur melior esse ac magis declarare rem definitam, profecto eversa 
erit ea quae posita fuerat, quandoqnidem non sunt eiusdein rei 
plures definitiones. ad omnes autem definitiones evertendas non 
minimum elementum est, si quis sectim ipse rem propositam scite 

eo definiat, aut recte traditain definitionem repetat. necesse est enim 
ut quasi ad exemplar confugientes perspiciainus et quid in defini- 
tione desideretur et qtiid supervacuo sit adiectum. itaque maior 
argnmentorum copia suppetet. de iis igitur quae ad definitiones 
pertinent, hactenus dicttun esto. 

VII. 

1. Utrum autem id de quo agitur sit idem an diversum, se- 
cundum eum moduin qui inter modos supra de eodem expositos 
est maxime proprius, nunc dicenduin est. dicebatur autein maxime 
^o proprie idem esse quod est numero unum. considerare autem opor- 
tet atque argumenta suniere ex casibns et coniugatis et oppositis. 
nam si iustitia est idem quod fortitudo, etiam iustus est idem quod 
fortis, et iuste idem quod fortiter. similis ratio est oppositorum. 
nam si haec sunt eadem, etiam ea quae his opponuntur sunt eadem, 
quocnnque eorum quos dixi modorum opponantur. nihil eniin 
interest huic an illi contrarium sumatur, quoniam eadem sunt. 
152 rursus ex iis quae efficiendi et interimendi vim habent, necnon ex 
ortu et interitu, et omnino ex iis quae aeque affecta sunt ad utrum- 
que. quaecunque enim simpliciter eadem sunt, eorum etiam ortus 
et interitus sunt iidein, necnon quae efficiendi et quae cormmpendi 
vim habent. considerare etiain oportet, quorum alterum maxime 
dicitur quidvis, an et alterum eorum secundum idem maxime dica- 
tur, quemadmodtnn Xenocrates beatam vitam et probain demon- 
strat eandem esse, quoniain inter oinnes maxime eligenda est vita 
proba et vita beata. unum enim est quod estmaxime eligendum et 

10 maximum. similiter contingit et in ceteris eiusinodi rebus. oportet 
autem utrumque eorum quae dicnnturmaxima velmaxime eligenda, 
esse unnm numero. alioqui non probabitur idein esse. neque enim 
necesse est, si fortissimi Graecorum sunt Peloponnesii et Lacedae- 
monii, eosdem esse Peloponnesios et Lacedaeinonios, quia non est 
unus nmnero Peloponnesius et Lacedaemonius; sed necesse est 
alterum sub altero contineri, quemadmodum Lacedaenionii sub 
Peloponnesiis. alioqui continget eos invicein meliores esse, ni$i 

co alteri sub alteris contineantur. necesse est enim Peloponnesios 
meliores esse Lacedaemoniis, si quidem non continentur alteri sub 
alteris, quia ceteris omnibiis sunt meliores. similiterque necesse est 
Lacedaemonios meliores esse Peloponnesiis : nam ethi suntreliquis 
omnibus meliores. quare se invicem meliores efficiuntur. patet igitur 
unuin nuinero esse debere id quod optimnm et maximum esse dicitur, 
si futurum est ut deinonstretur essc idem. protnde ne Xenocrates 
quidem demonstrat, quia vita beata et vita proba non est una 
nuinero. quocirca non est necesse eandem esse, eo quod sint 

so anibae maxime eligendae; sed altera continetur sub altera. item 



considerare oportet, si alterum eorum qnae sunt proposita sit idcm 
qnod tertiuin quippiam, an etiam alterum sit idem quod illnd ter- 
tium. nisi eniin ambo sint eadem quod idem quippiam, patet ea 
ne inter se quidem esse eadem. praeterea considerare oportet ex 
horum accidentibus et ex iis quibus haec accidnnt. nam quae alteri 
aceidunt, etiam alteri accidere debent; et quibus alterum eorum 
accidit, etiam alterum debet accidere. si quid autein horum discre- 
pet, patet non esse eadem. videre etiam oportet an non in uno 
categoriae genere ambo sint, sed alternm qualitatem alterum qnan- 
titatem vel ad aliquid relationem declaret. rurstis an genus utrius- * 
que non idein sit, sed alteruin sit bonum alterum lnalum, vel alte- 
rum virtus alterum scientia. vel an idem quidem genus, non tamen. 
eaedem differentiae utrique attnbuantur, sed alteri scientia con- 
templativa alteri activa. similis est aliorum ratio. praeterea ex eo 
quod magis est argui poterit, si alterum recipiat intentionem, alte- 
rum non item; vel ambo quidem recipiant, non tamen simul. quem- 
admodum qui inagts amat, non magis cupit concumbere : itaque non 
idem est amor atque cupiditas concumbendi. praeterea ex adiec- *0 
tione, si utrumque eidem adiectum non efficiat idem totum. vel si 
eadem re ab utroque detracta, quod reliquum est, diversum est, ut 
si quis dixerit dupluin dimidii et inultiphun simpli idem esse. nam 
si ab utroque detrahatur dimidium, ea quae reliqua sunt, idem de- 
clarare deberent; nec tainen declarant: duplum enim et lnultiplum 
non declarant eandem rem. considerare autem oportet non solum 
an iam aliquid impossibile accidat propter thesim, sed etiam an esse 
possit ex hypothesi, ut iis accidit qui inane et aeris plenum idern 
esse asserunt. patet enim, si aer exeat, nihilo minus, immo magis 20 
inane fore, plenuni vero aeris amplins non fore. quocirca supposito 
aliquo, seu vero seu falso (nihil enim refert), alterum eorum tolli- 
tur, alteruin non item. quare non idein sunt. ut atitem universali- 
ter dicam, ex iis quae quomodocunque utriqne attiibuuntitr, et qui- 
Nl haec attribuuntur, considerare oportet an alicubi discrepent. 
nam quae alteri attribuuntur, alteri quoque attribui debent; etqui- 
bus alterum attribuitur, etiam alterum attribui debet. praeterea 30 
quia multis modis idem dicitur, considerare oportet an alio qtiodam 
modo eadem sint. nam quae genere vel specie sunt eadem, non 
necesse est etiam nuinero eadem esse. considerabimus autem utrum 
ita sint eadem an secus. praeterea an possit alterum sine altero 
esse : sic enim idem non erunt. loci igitur ad idetn pertinentes tot 
dicuntur. 

2. Patet autem ex iis quae dicta fuerunt, omnes locos ad idem 
pertinentes, qui vim habent evertendi, etiam ad definitionem refu- 
tandam utiles esse, quemadmodum antea dictttm fuit. nisi enim et 
nomen et oratio idem declarent, constat eam orationem quae tra- 153 
dita est non esse definitionem. eoruin autem locorum qui ad con- 
firmandum valent, nulltis utilis est ad definitionem confirmandam. 
non enim satis est probare idem esse quod orationi et quod nomini 
subiectutn est, ad definitionem confirmandam ; sed et cetera omnia 
quae praecepta sunt, definitionem habere oportet. refutare igitur 
definitionem hoc modo et ex his semper tentandum est. 

3. Quodsi confirmare velimtts, primum scire oportet nemi- 
nem aut paucos eorum qtii dispnfcant definitionem syllogismo con- 
cludere, sed omnes eam pro prihcipio smnere, quemadmodum fa- 
ciunt qni circa geometriam, et qui circa nuineros, et qui circa alias *0 
eiusmodi disciplinas versantur. deinde sciendum est alius esse trac- 
tationis exquisite exponere et quid sit definitio et quomodo defi- 
nire oporteat. nunc vero, quod in usum praesentem sufficit, hoc 
tantum dicendum est, syllogismo coucludi posse definitionem et 
quidditatem. nam si definitio est oratio qnae declarat rei quiddi- 
tatetn, et.oportct ea quae in definitione attribuuntur, etiam in qnae- 
stione quid est rei sola attribui (attribtiuntur atitein in quaestione 
quid est genera et differentiae), perspictium est, si quis sumpserit 
ea tantuminodo quae in quaestione quid est rei attribuuntur, ora- 20 
tionem quae haec ipsa continet necessario esse definitionem, quia 
non potest esse alia rei definitio, cum nihil aliud in quaestione quid 
est rei attribtiatur. definitionem igitur syllogismo concludi posse per- 
spicnutn est. ex quibus atitem oporteat eatn construere, definitum 
fuit in aliis libris exquisitius. quod vero ad propositam ntethoduni 

L2 



84 



TOPICORUM VIX. 



attlnet, hi locl utlles sunt. considerandum enim est in contrariis et 
aliis oppositis, et totas orationes et per partes inspiciendo. nam si 
opposita oratio est oppositae rei definitio, etiam orationem eam 
quae dicta est rei propositae definitionem esse necesse est. quo- 

80 niam autem contrariorum plures sunt connexiones, sumenda est ex 
contrariis ea quae maxinie videri possit contraria definitio. totae 
igitur orationes, queinadmodum dictum est, considerandae sunt. 
per partcs autem sic. primuin ostenditur genus quod traditum fuit, 
recte traditum esse. si enim contrariuin est in contrario genere, 
quod autein propositum fuit, non est in eodein, procul dubio erit in 
contrario, quia necesse est contraria vel in eodein genere vel in 
contrariis generibus esse. ac differentias quoque contrarias attribui 
contrariis censemus, ut albo et nigro : nam illud dissipandi, hoc col- 
& ligendi aspectum viin habet. quare si contrario contrariae diffe- 
rentiae attribuuntur, certe ei quod propositum est traditae diffe- 
rentiae attribuentur. quocirca cum et genus et differentiae recte 
traditae siut, patet eam quae data est definitionem esse. an non 
necesse est contrariis contrarias differentias attribui, nisi in eodem 
genere contraria sint? quorum autem genera contraria sunt, nihil 
prohibet eandein differentiam de ambobus dici, veluti de iustitia 
et iniustitia: etenim illa est virtus, haec est vitium animae. qua- 
propter illud verbum animae, quod est differentia, de ambobus di- 

10 citur, quoniam corporis quoque est virtus et vitium. at certe hoc 
verum est, contrariorum vel contrarias vel easdem differentias esse. 
si igitur contrario contraria attribuitur, huic vero non item, patet 
eam quae dicta fuit huic attribui. et ut universaliter dicam , cum 
definitio constet ex genere et differentiis, si rei contrariae definitio 
perspicua sit, etiam rei propositae definitio perspicua erit. cuin 
enim contrarium vel in eodem genere vel in contrario sit, similiter- 
que differentiae vel contrariae contrariis vel eaedem attribuantur, 

20 manifestum est rei propositae aut idem genus attribui quod et con- 
trariae attribuitur, differentias vero contrarias vel oinnes vel quas- 
dam tantum, cum reliquae sint eaedem ; aut contra differentias eas- 
deni, genera autem contraria; aut utraque contraria, nempe et ge- 
nera et differentias. utraque enim eadem esse non possunt: alio- 
quin eadem erit definitio contrariorum. praeterea ducenda sunt ar- 
gumenta a casibus et coniugatis. necesse est enim consequentia esse 
genera generibus ac definitiones definitionibus. utputa si oblivio 
est abiectio scientiae, etiam oblivisci erit abiicere scientiain, et obli- 
tum esse abiecisse scientiam. uno igitur quovis eorum quae dixi 

30 concesso necesse est etiam reliqua concedere. similiterque si in- 
teritus est dissolutio essentiae, etiam interire erit dissolvi essentiain ; 
et quod habet vim interiinendi, habebit vim dissolvendi. item si id 
quod habet vim interimendi, habet vim dissolvendi essentiam, etiam 
interitus erit dissolutio essentiae. similis est aliorum ratio. quare 
uno quovis sumpto etiam reliqua omnia conceduntur. ex iis quo- 
que argui potest quae similiter sunt affecta inter se. nam si salubre 
habet vim efficiendi sanitatem, id etiam quod valet ad firmam cor- 
poris constitutionem, habebit vim efficiendi firmam corporis con- 
stitutionem ; et quod utile est, vim habebit efficiendi bonum, quo- 
154 niam unumquodque eorum quae dixi, siiniliter affectum est ad 
propriuin finem. quare si unius eorum definitio est habere vim 
efficiendi finem, etiam uniuscuiusqTie reliquorum haec erit definitio. 
praeterea ducenda snnt argumenta ex eo quod magis et ex eo quod 
aeque est, quot modis licet confirmare, duobus ad duo comparatis. 
veluti si magis haec huius quam illa illius definitio est, quae autem 
minus esse videtur, definitio est, etiam ea quae magis yidetur, defi- 
nitio erit. item si aeque haec huius et illa illius definitio est, si 
altera alterius est, etiam reliqua reliqui erit. una autem definitione 
cum duabus rebus comparata, aut duabus definitionibus cum una 

10 re, non est utilis haec consideratio ex eo quod magis est, quia nec 
una duaruin rerum nec duae eiusdem rei definitiones esse possunt. 
4. Maxime autem locorum omnium apti sunt ii quos nunc 
dixi, necnon ex casibus et coniugatis. ideoque maxime memoria 
tenere et in promptu habere oportet hos locos (utilissimi enim 
sunt ad plurima problemata), atque etiam ex ceteris eos qui sunt 
maxune coinmunes, quoniam inter reliquos sunt efficacissimi. cuius- 
modi est respicere ad singularia; item in speciebus considerare au 



eis conveniat definitio, quoniam species est synonyma (est autem 
utilis hic locus adversus eos qui ponuut ideas esse, quemadmodum 
antea dictum fuit); praeterea videre an nomen per translationem 20 
dixerit, aut idem sibi ipsi attributuin sit qnasi diversum. et si quis 
alius locus est communis et efficax, eo utendum est. 

5. Difficilius autem confirmari quam everti definitionem, ex 
iis quae deinceps dicentur perspicuum erit. nam et ipsum interro- 
ganttmr videre, et ab iis qui interrogantur sumere huiusmodi pro- 
positiones, non facile est, utputa eorum quae in tradita definitione 
continentur, aliud esse genus aliud differentiam, et in quaestione 
quid est attribui tantummodo genus et differentiam. sine his autem 
propositionibus non potest definitio syllogismo concludi. nam si 
et quaedam alia rei attribuunturin quaestione quid est, non con- M 
stat, eane quae dicta est, an altera sit eius definitio, quandoquidem 
definitio est oratio quidditatem declarans. sed et ex his manifestum 
est. facilius est enim unum concludere quam multa. ac refellenti 
quidem sufficit contra unarn definitionis partem disputare (nam si 
unam qualemcunque refutaverimus , eversa erit definitio), confir- 
manti autem necesse est ea omnia coagmentare et probare inesse 
quae in definitione posita sunt. praeterea qui confirmat, universa- 
lem syllogismuin afferre debet: nain quibus nomen, iis omnibus * 
etiam definitionem attribui oportet; et praeterea vicissim quibus 
definitio, etiam nomen, si propria futura est ea definitio quae tra- 
dita est. ei vero qui refellit, non est necesse probare universale: 
sufficit enim, si probet definitionem de aliquo eorum quae sub no- 
mine continentur non vere dici. sed et si universaliter refellere 
oporteat, ne sic quidem reciprocatio est necessaria in refutatione. 
satis eniin est eum qui refutat universaliter ostendere cuidam eorum 
quibus nomen attribuitur, definitionem non attribui. contra autem 
non necesse est ostendere, quibus definitio non attribuitur, ne no- 10 
men quidem attribui. praeterea et si omni ei conveniat quod sub 
nomine continetur, non tamen soli, eversa erit definitio. similis est 
et nroprii et generis ratio: utraque eniin refellere quam confirmare 
facilius est. quod quidem de proprio perspicuum est ex iis quae 
dicta sunt, quia plerumque in verborum coniunctione proprinm 
traditur. itaque refellere licet vel uno verbo reprehenso: eum vero 
qui confirmat, omnia syllogismo concludere necesse est. fere autem 
reliqua oinnia quae ad definitionem pertinent, etiam ad proprium 
aptari possunt. nam qui confirmat, ostendere debet orationem iis 20 
omnibus convenire quae sub nomine continentur; refellenti autem 
satis est ostendere uni non convenire. sed et si omni conveniat, 
non tamen soli, sic quoque eversum erit, quemadmodum etin defi- 
nitione dicebatur. de genere autem hinc apparet, quia confirmatur 
uno modo, id est si probetur omni inesse; refellitur autem duobus: 
sive enim probetur nulli inesse sive alicui non inesse, eversum erit 
quod initio positum fuit quasi genus. praeterea confirmanti non 
satis est probare inesse, sed etiam ut genus inesse probandum est. 
refellenti autem sufficit probare alicui non inesse vel nulli inesse. 30 
videtur autem, ut et in aliis facilius est corrumpere quam efficere, 
sic et in iis rebus refellere quam confirmare. quod vero ad accidens 
attinet, universale facilius refellitur quam confirmatur: nam confir- 
manti probandum est omni inesse, refellenti autem satis est pro- 
bare uni non inesse. contra particulare facilius confinnatur quam 
refellitur, quia confirmanti satis est probare cuidain inesse, refel- 155 
lenti autem probandum est nulli inesse. perspicuum quoque est 
cur omuium facillimuin sit definitionem evertere. cum enim multa 
dicta sint quae in definitione servari debent, plurima data sunt ad 
eam evertendam. ex pluribus autem citius fit syllogismus, quia 
verisimile est in multis magis quam in paucis peccari. praeterea ad 
definitionein evertendam ex aliis quoque argumenta sumi possunt 
sive enim oratio non sit propria,"sive id qnod traditum est non sit 
genus, sive aliquid eorum quae in definitione posita sunt non insit, 
evertitur definitio. ad alia vero refutanda nec quae ex definitioni- 10 
bus exsistunt, nec cetera omnia argumenta sumi possunt. nam ea 
sola quae ad accidens pertinent, communia sunt iis omnibus quae 
dicta fuerunt, quoniain unuinquodque eorum quae dicta sunt inesse 
debet. quodsi genus non insit ut proprium, non ideo genus ever- 
sum est. similiter non est necesse proprium inesse ut genus, nec 



TOPICORUM VII. VIII. 



85 



accidens inesse nt getins vel ut proprium, sed iilesse duntaxat. 
quare non possunt argumenta ex aliis ad alia transferri, nisi ad de- 
finitionem. patet igitur facillime omnium infirmari delinitionem. 
difficillime autem confirmatur. nam et cetera omnia concludi 

20 oportet (nimirum inesse ea omnia quae dicta fuerunt, et genus 
esse quod traditum fuit, et propriam esse orationein), et praeterea 
probandum est orationem declarare quid res sit; idque praeclare 
factum esse oportet. inter cetera vero proprium est maxime tale. 
facilius enim evertitur, quia ex multis verbis plerumque constat. 
difficillime autem confirmatur, quia multa oportet coagmentare at- 
que coniungere, et praeterea probare soli inesse et cum re recipro- 
cari. facillime autem omnium confirmatur accidens. cetera nam- 

30 que non solum inesse, sed etiam ita inesse probanduin est: acci- 
dens autem inesse tantum probare sufficit. difficillimum autem est 
refellere accidens, quia paucissima in eo data sunt: neque enim 
adsignificatur in accidente quomodo insit. quare cetera duobus 
modis licet refellere, id est vel probando non inesse vel non ita 
inesse: accidens autein non licet evertere, nisi probetur non inesse. 
loci igitur ex quibus adversus singula problemata argumentorum 
copia nobis suppetat, fere sufficienter enumerati sunt. 

VIII. 

t, 1. Post haec de dispositione, et qnomodo interrogare opor- 

teat, dicendum est. primuin autem debet is qui interrogaturus est, 
locum invenire ex quo argumentetur, deinde interrogare et dispo- 
nere singula ipse per se, tertio et postremo haec dicere contra al- 
terum. ac loci quidem inventio aeque ad philosophum et ad dia- 
lecticum pertinet, eorum autem quae inventa fuerunt dispositio et 

10 interrogatio dialectici est propria, quoniam hoc totum adversus 
alteruin est: philosopho autein et ei qui ipse secum veritatem in- 
quirit, curae non est, si vera sint et nota ea ex quibus efficitur syl- 
logismus, nec tamen ea ponat is qui respondet, propterea quod 
propinqua sint quaestioni ab initio propositae ac provideat quod 
eventurum sit. quin immo fortasse dat operam ut axiomata sint 
maxime nota et problemati propinqua, quandoquidem ex his con- 
stant syllogismi qui scientiam pariunt. ac locos quidem unde argu- 
menta sumere oporteat, superius exposuimus: nunc vero de dispo- 
sitione et interrogatione dicendum est, cum ante distinctae fuerint 

go propositiones quae sumendae sunt praeter necessarias. necessariae 
autem dicuntur eae ex quibus syllogismus conficitur. quae vero 
praeter has sumuntur, quattuor sunt: vel enim sumuntur inductio- 
nis causa, ut detur quod est universale, vel ut amplificetur oratio, 
vel ut celetur conclusio, vel ut magis perspicua sit oratio. praeter 
has autem nulla propositio est suinenda, sed enitendum est ut per 
has amplificetur oratio vel interrogetur. qnas autem celandae con- 
clusionis causa adhibemus, eas certandi causa adhibemus. sed quia 
tota haec tractatio est adversus alterum, necesse est etiam his pro- 
positionibus uti. necessariae igitur, ex quibus syllogismus confici- 

30 tur, non statim proponi debent, sed recedendum quam longissime 
snrsum versus. ut puta non est postulandum contrariorum eandem 
esse scientiam, si quis hoc sumere velit, sed generaliter opposito- 
rum : hoc enim posito etiam contrariorum eandem scientiam esse 
concludet, quoniain contraria in oppositis numerantur. quodsi ad- 
versarius id non concedat, per inductionem sumendum est, propo- 
sitis singulis contrariis. vel enim per syllogismum vel perinductio- 
nem necessariae propositiones sumi debent, vel aliae inductione 
aliae syllogismo. quae vero sunt valde perspicuae, etiam ipsas pro- 
156 ponere debemus. obscurius enim semper est in recessu et induc- 
tione, quod eventurum est. simulque eas quae utiles sunt propo- 
nere, si quis illo modo sumere nequeat, in promptu est. quae vero 
praeter has dictae fuerttnt, sumendae sunt haruin ipsarum causa. 
singulis autem ita utendum est. inducentem oportet a singularibus 
ad universalia et a notis ad ignota progredi: notiora autein vel ab- 
solute vel multis sunt ea quae sub sensum cadunt. celantem autem 
oportet prosyllogismis ea probare ex quibus concludendum est 
quod ab initio propositum fuit; atque haec quain plurima. quod 

10 quidem fiet, si quis non solum propositiones necessarias, sed ali- 
quam etiam ex iis quae ad hasce utiles sunt concludat. praeterea 



conclusioncs dicere hon oportet, sed postea repente concludere : 
sic ertiin maxime recedet a thesi initio proposita. et ut universali- 
ter dicam, eum qui celando percontatur, sic interrogare oportet, ut 
cum totam orationem interrogaverit et conclusionem dixerit, quae- 
ratur quid ita. hoc autem maxime fiet eo quem nunc dixiinus modo. 
si enim sola ultima conclusio dicta fuerit, incertum erit quomodo 
efficiatur, propterea quod is qui respondet, ex quibus colligatur, 
non providerit, cum priores syllogismi in membra digesti non fue- 
rint. minime autem in sua membra digeritur syllogismus conclusio- 20 
nis, cum non ponimus eius sumptiones, sed ea ex quibus snmptio- 
nes illae concluduntur. utile etiam erit non continentia sumere 
axiomata, ex quibus syllogismi constant, sed permiscere quae ad 
hanc et quae ad illain conclusionem pertinent. cum enim propria 
alicuius conclusionis iuxta se ponuntur, magis apparet quid ex eis 
efficiatur. oportet etiam, cum fieri potest, definitione sumere uni- 
versalem propositionem non in iis de quibus agitur, sed in coniu- 
gatis. nam qui respondent, se ipsos paralogisino fallunt, cum in 
coniugato sumpta fuerit definitio, quasi non concedant universale. 30 
ut puta si accipere oporteat euin qui irascitur appetere vindictam, 
et sumatur ira esse appetitus vindictae, quod aliquis contempsisse 
videatur. patet eniin hoc sumpto nos habituros esse universale, 
quod consulto volumus. cum autem definitio proponitur in iis ipsis 
de quibus agitur, saepe accidit ut respondens abnuat, qnia magis in 
eo de quo agitur obiectionem paratain habet; veluti non omnem 
qui irascitur vindictam appetere, quia licet parentibus irascamur, 
tamen vindictam non appetimus. fortasse autein haec obiectio 
vera non est, quoniam a quibusdam satis ultionis sumimus, si mo- 
lestia tantuin eos afficiamus et efficiamus ut eos paeniteat. habet b 
tamen nescio quam vim persuadendi, ut non iniuria propositio ne- 
gata esse videatur. sed adversus irae definitionem non aeque facile 
est obiectionem invenire. praeterea sic proponere debemus, quasi 
non propter id de quo agitur, sed alius causa proponamus. nam 
qui respondent, ea declinant quae ad thesim impugnandam utilia 
sunt. et ut simpliciter dicam, quam maxime incertum efficere de- 
bet is qui interrogat, utrum id quod proponit an opposituin sumere 
velit. cum enim est obscurum quid ad thesim impugnandam utile 
sit, magis quod sibi videtur ponunt. praeterea per similitudinis 10 
collationem interrogare oportet, quoniam et vim habet ad persua- 
dendum et magis latet quam universale , veluti ut scientia et igno- 
rantia contrariorum est eadem, ita etiam sensum contrariorum eun- 
dem esse; vel contra, quia contrariorum sensus est idem, etiam 
scientiam esse eandein. hoc autem est shnile inductioni, non tamen 
idem: illic enim ex singularibus sumitur universale, in similibus 
vero id quod sumitur non est universale, sub quo similia conti- 
neantur. oportet etiam ipsum sibi aliquando obiicere, quoniam ii 
qui respondent non habent eos suspectos qui iuste argumentari 20 
videntur. utile etiam est, si quis insuper dicat se id quod passim 
dici solet proponere, quia non audent quod solitum est mutare, 
nisi obiectionem habeant. item quia talibus ipsi quoque utuntur, 
cavent ne ea mutent. praeterea utile est non magno studio in ali- 
quid incumbere, etsi omnino utile sit, quoniam iis qui magnum stu- 
dium adhibent magis resistunt. et quasi in collatione proponere: 
quod enim propter aliud quippiam proponitur nec per se utile est, 
facilius concedunt. praeterea non id proponere quod sumi opor- 
tet, sed id cui hoc consequens est necessario: nam et facilius con- 
cedunt, propterea quod non aeque perspicuum est quid ex his effi- 
ciatur; et si hoc sumptum fuerit, illud quoque sumptum erit. ac 30 
postremo loco interrogare aliquis debet, quod praecipue vult su- 
mere: maxime enim prima negant, quia plurimi eorum quiinterro- 
gant, primum ea dicunt in quibus maximuin studiuin ponunt. sed 
adversus nonnullos primum ea quae sunt eiusmodi proponere opor- 
tet: nam protervi prima maxime concedunt, nisi omnino sit per- 
spicuum quid sit eventurum; ad postremum vero difficiles sunt et 
protervi. similiter faciunt quicunque putant se acutos esse in re- 
spondendo: plurimis eniin positis et concessis, in fine argutiolis et 
quasi praestigiis utuntur, quasi non colligatur ex iis quae posita 
sunt; facile autem concedunt, habitu freti putantesque se nihil pas- 157 
suros esse. praeterea utile est producere orationem, et interiicere 



86 



TOPICORUM VIIL 



ea quae nihil ad disputationem faciunt, quemadmodum faciunt ii 
qui falso quippiam scribunt. cum enim multa sunt, incertum est in 
quo falsitas consistat. itaque interdum latent qui interrogant, ob- 
scure et occulte proponentes ea quae per se proposita non conce- 
derentur. ad occultandum igitur iis quae dicta sunt uti oportet, ad 
oruatum autem inductione ac divisione eorum quae eiusdem gene- 
ris stiut. et inductio quidem quid sit, manifestum est. divisio autem 
est talis veluti scientiain scientia meliorein esse vel quia exquisitior 

io vel quia reriun meliorum est; et scientiarum alias esse contempla- 
tivas alias activas alias effectivas. haec enim singula exornant ora- 
tionem, neque necesse est ut dicantur ad conclusionem elhciendam. 
perspicuitatis autem causa exempla et similitudinum collationes 
afferri debent. exempla vero propria esse debent, et ex quibus 
rem intelligamus, qualia Ilomeius, non qualia Choerilus proponit: 
sic enim magis perspicuum erit id quod proponitur. 

2. Iam vero in disserendo utendum est syllogismo apud dia- 

X) lecticos potius quam apud multos; contra inductione apud multos 
potius. sed de his antea quoque dictum fuit. in quibusdam autem 
is qui inducit potest interrogando sumere universale: in nonnullis 
id non facile est factu, quia non est omnibus similitudinibus posi- 
tum nomen cominune. sed cum universale snmere oportet, ita est, 
inquiunt, in omnibus talibus rebus. hoc autem dehnire difhcilli- 
nium est, quaenam eorum quae afferuntur sint talia, quae non talia. 
idcoque saepe se invicem in disputationibus circumveniunt, duni 
ahi similia esse aiunt ea quae similia non sunt, alii vero ambigunt 
et suspicantur ea quae similia sunt non esse similia. iccirco in iis 

*° omnibus quae talia sunt, danda est opera ut nomina iniponantnr, 
ut nec respondenti liceat ambigere quasi non similiter dicatur id 
quod affertur, nec ei qui interrogat calumniari liceat quasi similiter 
dicatur: multa enim quae non similiter dicuntur, similiter dici vi- 
dentur. cum autem inductione in multis adhibita non dat alter 
universale, tunc iure optimo postulatur obiectio. qui vero non 
dixit in quibus ita sit, non iuste postulat in quibus non ita sit: opor- 
tet enim prius inducere, sic deinde obiectionem postulare. ac po- 
stulandum est ut obiectiones afferantur non in eo ipso quod pro- 
positum est, nisi unum tantummodo sit tale, ut solus binarius est 
i> numerorum parium primus. debet enim is qui obiicit in alia re 
obiectionem afferre, aut dicere hoc solum tale esse. quod autem 
ad eos attinet qui universali obiicinnt, nec in eodem genere obifcc- 
tionem afferunt sed in hoinonymo (veluti aliquem habere posse 
non suum colorem aut pedem aut manum, qnia pictor habere pos- 
slt non suum colorem et coquus non suum pedem), in iis quae sunt 
eiusmodi, adhibita distinctione interrogare debemus. nam sihomo- 
nymia lateat, recte obiicere propositioni videbitur. quodsi non in 
homonymo sed in eodern genere obiiciens impediat interrogatio- 

10 nein, oportet eo detracto in quo obiectio locuin habet, reliquum 
universaliter proponere, donec sumptum fuerit quod utile est; ut 
in oblivione et eo quod est oblitum esse intelligi potest. non enim 
concedunt eum qui amisit scientiam oblitum esse, quia cum res in- 
tercidit, scientiam quidem amisit, non tamen oblitus est. dempto 
igitnr eo in quo locum habet obiectio, reliquum dicendum est, vel- 
uti si re permanente ainisit scientiam, eum oblitum esse. similiter 
faciendum est adversus eos qui obiiciunt huic propositioni, maiori 
bono maius malum opponi: proferunt enim hanc obiectionem, va- 
letudini, quae est minus bonum quam hrma corporis constitutio, 

20 maius malum opponi: morbum enim esse maius malum inhrma 
corporis constitutione. detrahendum igitur in his quoque est id in 
quo tenet obiectio (eo enim detracto, facilius concedet), veluti 
maiori bono opponi inaius malum, nisi una secum inferat alterum, 
nt hnna corporis constitutio sanitatem. non solum autein cum ob- 
iicitur, hoc facienduin est, sed etiain si sine obiectione propositio- 
uem neget, quia tale aliquid provideat. dempto enim eo in quo 
obieclio afferri potest, cogetur concedere, quia in eo quod reli- 
quum erit, non providebit in quo non ita sit. si vero non concedat, 
cum ab eo postulabitur obiectio, non poterit eam afferre. sunt 
autem eiusmodi propositiones eae quae sunt ex parte falsae, ex 

30 parte verae. in iis namque licet detraetione facta, quod reliquum est, 
veruin relinquere. quodsi cum interrogans in multis proposuerit, 



alter -non obiiciat, postulandum est ut concedat: dialectica enim 
propositio est, adversus quam, cum in multis ita habeat, non est 
obiectio. cuin autem idem potest sine iinpossibili et per impossi- 
bile concludi, quod attinet ad eum qui non disputatsed demonstrat, 
nihil refert utruin hoc an illo modo concludat. qui vero disputat, 
non debet uti syllogismo ducente ad iinpossibile, quia si absque 
impossibili concludat, ainbigi non potest; cnm autem impossibile 
concludent, nisi valde perspicue falsum sit, non impossibile aiunt 153 
esse. quocirca non consequuntur, quod volunt, ii qui interrogant. 
oportet autem proponere quaecunque in inultis ita se habent, ob- 
iectio autem aut omnino non est aut non facile cerni potest. cum 
enim perspicere nequennt in quibus non ita sit, tum id quod pro- 
positum est, quasi verum sit, concedunt. non oportet autein con- 
clusionem interrogare. alioquin abnuente eo qui respondet, non 
videtur factus esse syllogismus. saepe enim negant, etiamsi adver- 
sarius non interroget, sed ut consequens inferat; idque facientes i0 
redargui non videntur iis qui non perspiciunt quid scquatur ex iis 
quae posita fuerunt. cum igitur ne dicens quidem conclusionem 
sequi interrogabit, alter autem negabit, omnino non videbitur factus 
esse syllogismus. neque vero omne universale videtur esse propo- 
sitio dialectica, veluti qnid est homo? aut quot modis dicitur bo- 
uuin? |iropositio enim dialectica est, ad quam respondere licet 
etiam aut non: ad eas autem quae dictae sunt, non licet. iccirco 
huinsmodi interrogationes non sunt dialecticae, nisi is qui interro- 
gat determinatione aut divisione facta dixerit, exempli gratia, hocne 
modo an illo bonum dicitur? nam ad huiusmodi interrogata facilis 20 
est responsio vel afhrmando vel negando. quapropter enitendum 
est ut ita proponantur huiusmodi propositiones. quin immo aequum 
est fortasse ab illo quaerere quot modis dicatur bonum, cum ipse 
interrogans diviserit et proposuerit, ille autem nullo modo conces- 
serit. qui vero unam rationem diu interrogat, male percontatur. 
nam si is qui interrogatur ad interrogatum respondeat, patet enm 
qui interrogat aut multa aut saepius eadem interrogare; proinde 
aut nugari aut non habere syllogismum : ex paucis enim omnis syl- 
logismus constat. quodsi alter ad interrogatum non respondeat, 
cur eum non reprehendit aut discedit? 30 

3. Easdem porro hypotheses difhcile est impugnare ac facile 
est sustinere. eiusmodi autem sunt et quae sunt prima natura et 
quae ultima. nam prima dehnitione indigent, ultima vero multis 
concluduntur, si quis continentiam argumentorum sumere a primis 
velit. alioqui captiosae argumentationes videntur, quia heri nequit 
ut aliquid demonstretur, nisi sumpto a propriis principiis initio 
continuata argumentorum serie perveniatur ad ultima. qui igitur 
respondent, nec dehniri postulant nec, si interrogans dehniat, ani- 
muiu advertunt. atqui nisi perspiciram hat quid tandem sit quod b 
est propositum, haud facile est argumentari. maxime vero hoc in 
principiis contingit: nam cetera per haec probantur, ipsa vero per 
alia probari non possunt, sed necesse est ut eiusmodi omnia deh- 
nitione innotescant. ea quoque difhciles aggressiones habent, quae 
valde propinqua principio sunt: non possunt enim adversus ea 
multae rationes suppetere, cum inter ea et principium sint pauca 
media, per quae necesse est posteriora probari. omnium autem 
dehnilionum hae difhcillime impugnantur, iu quibus adhibita sunt 
eiusmodi nomina ut primum incertum sit uno an pluribus modis 10 
dicantur, deinde non constet utrum proprie an per translationem 
a dehniente sumantur. nam quia sunt obscura, non habent aggres- 
siones; quia vero ignoratur an eo quod per translationem dicantur 
talia sint, reprehensione vacant. omnino autem quodcunque pro- 
blrma difhculter impugnatur, existimanduin est aut dehnitione 
egere, aut ex iis csse quae multifariam vel per translationem di- 
cuntur, aut non longe abesse a principiis, aut propterea difhculta- 
tem habere quod non est primo intuitu nobis perspicuum ad qnem 
dictorum modorum referatur hoc ipsum quod affert dubitationem. 20 
cum enim modus est perspicuus, patet vel definiendum esse vel di- 
videndum vel medias propositiones suggercndas, quia per has ul- 
tima probantur. in multis etiam thesibus non scite dehnitione tra- 
dita haud facile est disserere et argumentari, veluti utrum unum 
uni contrarium sit an plura. contrariis autem commode dehnitis, 



TOPICORUM VIII. 



87 



facile erit colligere possintne plura eorundem esse contraria necne. 
eodem modo se res habet in aliis definitionc indigentibus. quin et 

30 in matheniatis nonnulla ob definitionis defectum videntur non facile 
de scribi, utputa eam lineam quae planum ad latus socat, similiter 
cum lineam tum spatium dividere. definitione autem prolata per- 
spicuum est quod dicitur: nam eandem subtractionem habent loca 
et lineae; haec autem est eius orationis definitio. omnino autem 
elementa positis quidem defmitionifaus (ut quid linea, quid circulus) 
facile profaantur: verum haud multaadversusunumqiiodque eorum 
argumenta suppetunt, quia non multa sunt media. quodsi non po- 
nantur principiorum definitiones, difficile est aut fortassis omnino 
159 impossibile adversus ea disserere. similis est eorum ratio quae in 
disputationibus spectantur. non oportet igitur latere, cuin diffici- 
lem aggressionem thesis hafaet, eam aliquo dictorum modorum 
affectam esse. cum autcm de axiomate ac propositione difficilius 
est disserere quam de thesi, dubitare aliquis possit utrum sint po- 
nenda quae sunt huiusmodi, an non, quia si non ponat, sed de eo 
quoque disseri postulet, maius onus iniunget quam quod a princi- 
pio positum fuit; sin autein ponat, credet ex iis quae minus hafaent 

to fidei. si igitur non oportet difficilius problema facere, ponendum 
est axioma illud; quodsi ex notioribus concludere oportet, non est 
illud ponendum. an discenti quidem non ponendum, nisi notius 
sit; in disputatione autein se exercenti ponendum, si modo verum 
videatur? quare perspicuum est interrogantem ac docentem non 
similiter postulare debere ut aliquid ponatur. quomodo igitur in- 
terrogare ac disponere oporteat, satis fere dictum est. 

4. De responsione autem primum determinandum*est, quod 
eius sit officium qui recte respondet, quemadmodum eius qui recte 
interrogat. est autem interrogantis ita disputationem deducere, ut 

20 respondentem cogat maxime incredifailia dicere ex iis quae propter 
thesiin sunt necessaria; respondentis vero, ne sua culpa videatur 
evenire quod absurdum vel praeter opinionem est, sed propter 
thesim : aliud eniin fortasse peccatum est initio ponere quod non 
oportet, et positum non tueri commode. 

5. Quia vero sunt indefinita quae observanda sunt ab iis qui 
exercitationis et periculi faciendi causa disputant — non enim iidein 
scopi propositi sunt docentibus v.el discentibus et contendentibus, 
neque his ipsis et iis qui se semper inter se exercent inquisitionis 
gratia. nam discenti ponenda semper sunt quae videntur: etenim 

30 falsum nemo docere aggreditur. ex iis vero qui contendunt, interro- 
gantem oportet videri omnino aliquid facere, respondentem autein 
nihil videri pati. in dialecticis autem congressibus nondum a quo- 
quam distincte expositum est qnid sit observandum iis qui non con- 
tentionis sed periculi et inquisitionis gratia disputant, et quo opor- 
teat respondentem collimare, et quae coucedere et quae non con- 
cedere, ut praeclare aut secus tueatur thesim. quoniam igitur nihil 
habeinus ab aliis traditum, ipsi nonnihil dicere coneinur. necesse 
igitur est eum qui respondet sustinere disputationem, posita vel 
b probabili vel iinprobabili thesi vel neutra, probafaili, inquain, vel 
hnprobabili aut siinpliciter aut definite, ut certo cuidam, neinpe vel 
ipsi respondenti vel alii. nihil autem interest quocunque modo sit 
probafailis vel iniprofaafailis: idein enim modus erit bene respon- 
dendi, et dandi vel non dandi quod interrogatnm est. si igitur im- 
probabilis sit thesis, necesse est conclusionem probabilem fieri; si 
vero illa probafailis, hanc improbafailem : semper enim opposilum 
thesi concludit qui interrogat. sed si id quod ponitur neque im- 
profaabile sit neque probafaile, conclusio quoque talis erit. quo- 
niam autein is qui scite ratiocinatur, ex probabilioribus et notiori- 
bus id quod in quaestione positum est demonstrat, hinc apparet, si 

io iinprobabile sit simpliciter quod positum est, respondentem non 
debere concedere nec quod non videtur siinpliciter, nec qnod vi- 
detur quidem, sed minus videtur quam conclusio. nain cum impro- 
babilis est thesis, probabilis est conclusio. quare oportet, quae 
sumpta sunt, probafailia omnia esse, et qnidem magis quam quod 
propositum est probabilia, si futurum est ut per notiora minus no- 
tum concludatur. itaque nisi quid eiusmodi sit ex interrogatis, non 
est ponendum respondenti. sin autem simpliciter probabilis sit 
thesis, patet conclusionem esse simpliciter improbabilcm. ponenda 



sunt igitur et quaecunque videntur, et ex iis quae non videntur oa 
quae minus sunt improbabilia quam conclusio : sic enim videri pot- 
est satis commode disputatuin. similiter etiam fiat, si nec improba- 20 
bilis nec probafailis sit thesis. etenim sic quoque danda sunt quae- 
cunque yidentur, et ex iis quae non videntur ea quae magis sunt 
profaafailia conclusione: sic enim fiet ut probabiliores argumenta- 
tiones efficiantur. ergo si simpliciter profaabile aut improbabile sit 
quod positnm est, ad ea respiciendo quae simpliciter videntur, 
comparatio facienda est. sin autem non simpliciter probabile vel 
impiobafaile sit quod positum est, sed respondenti, ad se ipsum re- 
spiciendo, et ita quod videatur aut non videatur diiudicando, po- 
nendum est aut non ponendum. quodsi alterius opinionem tueatur 
is qui respondet, procul dubio ad illius mentein et sententiam re- 
spiciens debet singula ponere et negare. iccirco et qui alienas 30 
opiniones inferunt, utputa bonum et malum esse idem, ut Heracli- 
tus ait, ii non concedunt eidem siinul non adesse contraria, non 
quod hoc sifai non videatur, sed quia secunduin Heraclitum sic est 
dicendum. hoc etiam faciunt qni ita dispntant ut alteri ab alteris 
theses accipiant: coniiciunt enim quid theseos auctor diceret. per- 
spicunm igitur est quo collimare debeat respondens, sive simpliciter 
sive alicui probahile sit quod est positum. 

6. Cum autem necesse sit, quicquid interrogatnr, aut proba- 
bile esse aut improbafaile aut neutrum, et vel ad disputationem 
pertinere vel non pertinere quod interrogatur, siquidem sit pro- 160 
bafaile nec ad disputationem faciat, dandum est, cuin prius dictnm 
fuent esse probabile, quoniam eo posito non evertitur problema 
quod afa initio positum fuit. si vero nec probafaile sit nec ad di- 
sputationein pertineat, danduin quidem est, sed indicandum nobis 
non probari, vitandae fatuitatis causa. quodsi ad disputationem 
pertineat et probafaile sit, dicendum videri id quidem, sed valde 
propinquum esse ei quod afa initio propositum est, et eo concesso 
everti quod positum est. sin autem ad disputationem pertineat, 
valde autem improbafaile sit axioma, dicendum effici quidem eo 
posito conclusionem, sed valde fatuuin esse quod proponitur. at si 
neque hnprobabile neque probabile sit, si quidein nihil ad dispu- 
tationem faciat, danduin est nulla definitione adiecta; si vero ad 10 
disputationein faciat, indicandum est everti eo posito problema ab 
initio propositum. sic enim et respondens nihil sua culpa videbitur 
pati, si prospiciens singula ponat; et interrogans non distituetur syl- 
logismo, iis omnibus sibi arespondente concessis, quae profaabiliora 
sunt conclusione. quicunque autem ex iis quae improbabiliora sunt 
conclusione argumentari aggredinntur, procul dubio non scite ar- 
gumentantur. proinde interrogantibus haec non sunt concedenda. 

7- Siinili etiain modo in iis quae obscure et multifariam di- 
cuntur, occurrendum est. nam quia datum est respondenti, si non 
intelligat, ut dicat "non intelligo," et si propositum multis modis 
dicatur, non necessario fateatur aut neget, manifestum est primum 20 
quidem, si non diluciduin sit quod dictum est, respondenti sine 
cunctatione dicendum se non intelligere. saepe eniin ex eo quod 
non dilucide interrogati concedunt, occurrit aliquid negotium faces- 
sens. si vero notmn sit id quod multis dicitur modis, si quidem 
quod dicitur in oinnibus venun aut falsum sit, dandum est simpli- 
citer aut negandum; si vero ex parte sit falsum ex parte verum, 
indicandum est id dici multis modis, et cur partim sit falsum partim 
verum. nam si id posterius distinguat, dubium erit an et initio am- 
biguitatem perspexerit. sin autem non prospexerit ambiguitatem, 
sed ad alterum significatum respiciens posuerit, dicendum est ad- 30 
versus eum qui ad aliud ducit, se non ad hoc respicientem posuisse, 
sed ad alterum illorum significatorum. cum enim multa eidem no- 
mini vel orationi subiecta sunt, facile exsistit dubitatio. sin rogatum 
et dilucidum sit et simplex, aut etiam aut non respondendum. 

8. Quoniam autem omnis propositio syllogistica vel est earnm 
aliqua ex quibus syllogismus conficitur, vel alicuius ex illis causa 
sumitur, patet autem quando alterius gratia sumatur, nempe quia 
multa similia interrogantur (aut enim per inductionem autpersimi- 
litudinem plerumque universale accipiunt), singularia quidem omnia 
ponenda sunt, si vera sint et probabilia, adversus universale autein b 
euitendum est ut afferatur obiectio. nam sine obiectione, quae aut 



88 



TOPICORUM VIII. 



sit atit saltem esse vjdeatur, argumenfationem Impedire, hoc est 
tergiversari. si igitur, cum multa videantur, non concedat umver- 
sale nec habeat obiectionem, perspicue tergiversatur. insuper si 
ne contrarium quidem habeat argumentum , quo ostendat id non 
esse Yerum, magis videbitur tergiversari. quanquam ne hoc quidem 
sufficit: multas enim rationes habemus opinionibus contrarias, quas 
difficile est solvere, veluti Zenonis rationem, quodnon potest quip- 
piam moveri nec stadium peragrare; nec propterea tamen non sunt 
10 ponenda quae sunt his contraria. si quis igitur, cum neque argu- 
meiitationem contrariam habeatneque obiicere possit, non dat quod 
rogatur, perspicue tergiversatur. nam tergiversatio in disputationi- 
bus nihil aliud est quam responsio praeter expositos modos, vim 
habens syllogismi perimendi. 

9. Sustinere autem et thesim et definitionem sic oportet, ut 
ipse respondens sibi ante argumenta opponat: ex qnibus enim ii 
qui percontantur problema posituin evertunt, constat his esse oc- 
currendum. cavendum vero est ne improbabilis hypothesis susti- 
neatur. multis autem modis improbabilis esse potest. nam et ea 
est improbabilis ex qua efficitur ut absurda dicantur, veluti si quis 

20 omnia moveri dicat aut nihil; et ea quae deterioribus moribus prae- 
diti eligunt, quaeque hominum voluntatibus contraria sunt, veluti 
voluptatem esse rem bonam, et melius esse iniuriam facere quam 
accipere. non enim quasi disputationis gratia defendentem, sed 
quasi ea quae sibi vera videntur, dicentem oderunt. 

10. Quaecunque autem argumentationes falsuin colligunt, sol- 
vendae sunt eo sublato ex quo falsum efficitur. non enim quovis 
sublato ratio solvitur, ne ita quidern si falsum sit quod tollitur. 
multa enim falsa continere ratio potest, veluti si quis sumpserit 
eum qui sedet scribere, ac Socratem sedere: ex his enim coliigitur 
Socratem scribere. hoc igitur sublato, Socratem sedere, nihilo 

30 magis soluta est argumentatio. atqui axioma est falsum. sed non 
ob id ratio est falsa: si quis enim sedeat neque scribat, huic non 
amplius eadem solutio conveniet. quare non hoc est tollendum, 
sed illud, eum qui sedet scribere: non enim quicunque sedet scri- 
bit. omnino igitur solvit, qui id sustulit ex quo falsum efficitur. 
solutionem autem novit, qui novit ex hoc rationem pendere, quem- 
admodum in falsis descriptionibus contingit: neque enim satis est 
obiicere, ne tum quidem si falsum sit quod tollitur; sed cursitfal- 
sum, est demonstrandum. sic enim apparebit utrum aliquid pro- 

161 spiciens an non prospiciens proponat obiectionem. licet autem, 
quo minus ratio concludatur, impedire quattuor modis. vel eniin 
impeditur sublato eo ex quo efficitur falsum. vel adversus euin 
qui interrogat obiectione allata: saepe enim etsi respondens non 
solvit, tamen qui percontatur, non potest ulterius progredi. tertio 
adversus ea quae interrogantur obiectione allata: potest enim ac- 
cidere ut ex interrogatis non fiat quod volumus, quia male inter- 
rogatum sit, aliquo autem apposito efficiatur conclusio. si igitur 
amplius progredi non potest qui interrogat, adversus interrogan- 
10 tem erit obiectio; sin potest, adversus interrogata. quarta ac deter- 
rirna obiectio est quae ad tempns refertur. quidam enim talia ob- 
iiciunt quae ad disserendum plus temporis requirunt quam praesens 
congressns admittat. obiectiones igitur, sicut diximus, quattuor mo- 
dis fiunt. ex his autem quas diximus tantum prima est solutio : re- 
liquae vero sunt prohibitiones quaedam et impedimenta conclu- 
sionum. 

11. Reprehensio autem argumentationis non est eadem, cum 
ipsa argumentatio per se spectatur, et cum in interrogatione poni- 
tur. saepe enim, cur non scite tractata fuerit argumentatio , inter- 
rogatus in causa est, quod ea non concedat ex quibus scite disseri 

20 adversus thesim poterat. non enim positum est in altero solo ut 
scite perficiatur coinmune opus. quapropter interdum necesse est 
contra eum qui dicit, non contra thesim argumentari, nempe cum 
is qui respondet contraria interroganti captat per calumniam. sic 
igitur tergiversantes contentiosos, non dialecticos congressus effi- 
ciunt. praeterea quoniam exercitationis et periculi faciendi gratia 
sunt dispntationes huiusmodi comparatae, patet non solum vera 
esse concludenda, sed etiam falsum, nec ex veris semper sed inter- 
dum etiam ex falsis. saepe enim quod vere positum est, evertere 



disputantem oporlet qnare proponenda snnt falsa axiomata. in- 
terdum et quod falso positum est, evertendum per falsa axiomata. 30 
nihil enim prohibet quo minus alicui magis probentur ea quae non 
sunt, quam quae >era sunt. quocirca si ex his quae illi probantur 
argumentatio sumatur, potius erit persuasus quam adiutus. oportet 
autem eum qui scite argumentationem traducere vult, dialectice, 
non contentiose argumentari, quemadmodum geometram geome- 
trice, seu falsuin seu verum sit quod concluditur. quales autem 
dialectici syllogismi sint, antea dictum fuit. quia vero pravus socius 
est qui impedit coinmune opus, patet rem ita se habere etiam in 
disputationibus. commune enim quiddam propositum etiam in his 
est, exceptis iis qui certandi studio disputant; quibus non licetam- 
bobus eundem finem consequi, cum plures uno vincere nequeant. b 
nihil autem refert utrum propter responsionem an propter inter- 
rogationem id fiat : nam et qui contentiose interrogat, male dispu- 
tat, et qui respondendo non dat quod verum aut probabile videtur, 
nec suscipit quodcunque interrogans percontari voluerit. ex dictis 
igitur patet non similiter esse reprehendendam argumentationem 
per se, et eum qui interrogat. nihil enim vetat disputationem qui- 
dem pravain esse, interrogantem autem, quam optime fieri possit, 
contra respondentem disseruisse. nam adversus eos qui tergiver- 
santur, non est fortasse integrum statim cuiusmodi quis velit, sed 10 
cuiusmodi possit, efficere syllogismos. quoniam autem definitum 
non est quando contraria et quando in principio quaesita homines 
sumant (saepe enim per se dicentes contraria dicunt; et cum prius 
abnuerint, postea concedunt: ideoque interrogati et contraria, et 
quae initfo quaesita fuerunt, saepe admittunt), necesse est pravas 
fieri argumentationes. in causa vero est qui respondet, alia quidem 
non concedens, haec autem, cum talia sint, concedens. apparet 
igitur non similiter reprehendendos esse eos qui interrogant, et 
eorum argumentationes. per se autem argumentationis quinque 
sunt reprehensiones. prima est, quando ex rogatis non concluditur 20 
neque adversus positum problema neque omnino quicquam, cum 
falsa vel improbabilia sint aut omnia aut plurima eorum ex quibus 
infertur conclusio; et neque detractis quibusdam neque additis, 
neque aliis detractis aliis additis efficitur conclusio. secunda, si 
adversus thesim non valeat syllogismus ex talibus et ita factus ut 
antea dictum fuit. tertia, si nonnullis additis fieret adversus thesim 
syllogismus, haec autem sint deteriora quam quae rogata sunt mi- 
nusque probabilia quam conclusio. rursus si quibusdam detractis 
id eveniret: interdum enim plura sumunt interrogantes quam ne- 
cesse sit. praeterea si sumatur argumentatio ex minus probabilibus 30 
et minus credibilibus quam sit conclusio; aut si ex veris, sed quae 
plus negotii requirunt ut demonstrentur quam problema. non opor- 
tet autem postulare ut omnium problematum syllogismi aeque pro- 
babiles sint et ad persuadendum apti. statim enim eorum quae 
quaeruntur, alia suapte natura sunt faciliora, alia difficiliora. qua- 
propter si ex propositionibus, quoad eius fieripotuit, maxime pro- 
babilibus argumentatus fuerit, scite disseruit. perspicuum igitur est 
non eandem esse argumentationis reprehensionem , cnm ad id re- 
fertur quod in quaestione est positum, et cum ad ipsam rationem. 
nihil enim vetat esse quidem per se argumentationem vituperabi- 
lem, ad problema vero relatam esse laudabilem, vicissimque per se 162 
laudabilem, ad problema autem relatam vituperabilem, nempe cum 
ex multis probabilibus et veris concludere est facilius. fieri etiam 
interdum potest ut argumentatio concludens ea quae non concludit 
sit deterior, nimirum quando illa ex futilibus concludit, cum pro- 
blema tale non sit; haec autem eget assumptione talium proposi- 
tionuin, quae sunt probabilia et vera, nec in his assumptis posita 
est argumentatio. qui vero ex falsis verum concludunt, non pos- 
sunt iure reprehendi, quoniam falsum quidem semper necesse est 
ex falsis concludi, sed verum licet interdum etiam ex falsis conclu- 10 
dere: hoc autem est perspicumn ex Analyticis. quando autem ar- 
gumentatio qnae dicta est, alicuius rei est demonstratio, si quid 
aliud sit quod nihil cum conclusione probanda commune habeat, 
profecto non erit ex eo syllogismns. sin autem videatur, sophisma 
erit, non demonstratio. est autcm philosophema syllogismus de- 
monstrativus, epicheirema vero syllogismus dialecticus , sophisma 



TOPICORUM VIII. 



89 



sy Ilogismus contentiosus, aporema syllogismus dialecticus contra- 
dictionis. si quid autem ex utrisque propositionibus probabilibus 

fio ostendatur, nec sint ambae aeque probabiles, nihil vetat, id quod 
ostensum est, utraque propositione esse probabilius. at si una pro- 
babilis sit, altera neutro modo se habeat, vel altera sit probabilis, 
altera non probabilis, si quidem simiiiter, etiam conclusio similiter 
erit et non erit; sin autem altera propositio sit magis talis, conclu- 
sio consequens erit ei propositioni quae est magis talis. est et hoc 
peccatum in syllogismis, cum quis per plura probarit quod probari 
poterat per pauciora, quae in argumeutatione insunt. veluti si quis 
probaturus opinionein aliam alia magis esse, postulaverit ipsum 
quodque maxime esse; esse autem opinabile ipsum vere; eaprop- 
ter quibusdam magis ipsum esse; id autem quod magis dicitur ad 
id quod est magis referri; esse autem et ipsam opinionem veratn, 

30 qtiae crit magis aliis quibusdam accurata; postnlatum est autem et 
ipsam opinionem veram esse et ipsum quodque maxime esse; quare 
haec opinio, quae maxime vera est, ceteris accuratior est. sed quod- 
uam est huius- ar^umentationis vitium? an quod facit ut causa, ex 
qua ducitur argumentatio, lateat? 

12. Argumentatio autein est perspicua nno modo, eoque ma- 
xime vulgari, si ita concludat ut nihil amplius oporteat interrogare. 

£ altero, qui etiam maximc dicitur, cum sumpta sunt ea ex quibus 
esse necesse est quod concluditur, sed ex conclusionibus concludit. 
praeterea si quid desit quod sit valde probabile. falsa vero argu- 
mentatio vocatur quattuor modis. uho modo, cum videtur conclu- 
dere neque concludit; qui quidem vocatur syllogismus contentiosus. 
alio modo, cum aliquid concludit, sed quod non pertineat ad pro- 
blema propositum; quod iis maxiine accidit qui ad impossibile du- 
cunt. aut id qnidem concludit, quod ad propositum pertinet, non 
tamen secunduin propriam methodum. hoc autem est, si argumen- 
tatio quae non est medica, videatur esse thedica, attt videatur esse 

to geometrica ea quae non est geoinetrica, aut dialectica ea quae non 
est dialectica, sive verum sive falsum sit quod efficitur. alio modo, 
si ex falsis coiicludat. huius autem argrimeritalionis aliquando con- 
clusio falsa est, aliqnando vera: nam falsum quidem semper ex fal- 
jis cohcluditnr,' verum autem licet etiain Cx non veris concludere, 
quemadmodnm et aiitea dictum fuit. quod igitur falsa sit argumen- 
tatio, peccatum est potius argumentantis quam argumentationis; 
immo neque argumentantis Semper, sed Uun demum, cum ignorat 
sefalsam quandam argumentationem dixisse, quoniam per se mul- 
tis veris argumentationibus eam magis probamus, quae ex iis quae 

20 maxime videhtur aliquid verum evertit. nam quae talis est, quo- 
rundam verorum demonstratio est. oportet enim eorum quae po- 
sita sunt, qnippiam non esse omnino. quocirca erit huius demon- 
stratio. quodsi verum conclndat ex falsis et valde futilihus , certe 
multis falsum colligentibus deterior erit potest autem talis esse et 
quae falsum concludit. quare patet piimam esse considerationem 
argumentationis per se, an concludat; secundam, utruin verum an 
falsum concludat; tcrtiam, ex quibus. nam si ex falsis, at probabi- 
libus, logica est; si ex iis quae sunt vera sed non probabilia, est 
prava. sr vero ea sint et falsa et valde improbabilia, patet argu- 

so Mlehtationcm pravam esse aut siinpliciter aut ratione rei qua de 
agitur. 

'1 13. Quod autem in principio quaesituni est, etcontraria, quo- 
modo petat is qui interrogat, secundum veritatem in Analyticis dic- 
tum est, secundum opinioneni atttein nuncdicendum. petere viden- 
tur quod in principio quaesitum fuit, quinque modis. manifestis- 
sime et primo, si quis id ipsum petat quod probare oportet. hoc 
autem in eo ipso non facile latet; sed magis in synonymis, et in 

163 quibus nomen ac definitio idem signilicat. secnndo cum id quod 
m parte demonstrari oportet, universaliter aliquis petit, veluti cuin 
probaturus contrariorum unam esse scientiam, omnino oppositorum 
unam esse sibi concedi postulat: videtur enim, quod oportebat per 
se probare, una cuin pluribus aliis petere. tertio si quis, cuin uni- 
versale probare instituerit, in parte petat, veluti si, cum propositum 
sit ad probandum oinnium contraTiorum esse unam scientiam, petat 
»ibi concedi certorum quorundam contrariorum unam esse. nam 
et hic videtur, quod cum pluribus oportebat probare, per se ac 



separatim petere. riirsvis si quis diviso problemate id petat quod 
proposituin est ad disputandum, veluti si, cum probare oporteat 
medicinam esse salubrium et insalubrium, separatim utiumque io 
petat. aut si quis eorum quae se invicem necessario consequuntur, 
alterum petat, ut latus cum diametro communetn habere mensu- 
ram, cum demonstrare oporteat diainetrum habere communem 
mensuram cum latere. tot autein modis et contraiia- petiintur quot 
initio quaesitum. ac primum si quis contrarias postulet affirmalio- 
nein et negationem. secundo si contraiia secundum oppositionem, 
veluti bonum et malmn esse idem. tertio si quis cum universale 
sibi concedi postulaverit, mox in parte contradictionem petat. vel- 
uti si hoc sumpto axiomate, contrariorum unam esse scientiain, sa- 
lubris et insalnbris diversam esse postulet sibi concedi, aut hoc 20 
postulato in universali oppositionem sumere conetur. rursus si quis 
petat contrarium ei quod necessario efficitur ex iis quae posita sunt. 
necnon si quis ipsa qttidem opposita non sumat, sed duo eiusmodi 
petat ex quibus sequatur opposita contradictio. hoc autem diffe- 
runt sumere contraria et petere quod initio quaesitum fuit, quod 
huius peccatum ad, conclusionem pertinet (nam ad eam respicientes 
dicimus peti quod initio quaesitum fuit), contraria vero in proposi- 
tionibus cernuntur, neinpe quia certo quodam modo sunt inter se 
affectae. 

l4. Exercitationis autem et meditandarum huiuscemodi dis- 
putationum causa primum assuescere oportet in argumentationibus 30 
convertendis. sic enim et ad id de quo disseritur maior nobis copia 
suppetet, et in paucis multas argumentationes probe sciemus. nara 
convertere est transsumpta conclusione cum reliquis interrogatio- 
nibus evertere aliquid eorum quae data sunt. necesse e^ijim est, si 
conclusio non sit, aliquam propositionum everti, siquideih his om- 
nibus positis necesse erat conclusionem esse. ad omnem etiam 
thesim in utramque partem arguinentatio consideranda est; et hac b 
inventa solutio statim est quaerenda: sic enim fiet ut et ad inter- 
rogandum et ad respondendum exercitati simus. et si nemo alius 
sit quocum disputemus, per nosmetipsOs id faciendum. et compa- 
rari inter se debent selecta ad Oppositionem argnmenta. hoc enira 
et ad urgendum inagnam copiam parit et ad redarguendum magnurii 
affert adiumentum, cum alicui suppetunt argumenta in utramque 
partetn: sic enim fiet tit adversarium oporteat sibi a contrariis ca- 
vere. ad cognitionetn quoque ac philosophicam prudentiam non to 
est exiguum instrumentum posse perspicere et iam perspexisse qttid 
ex utraque hypothesi eveniat: tantum enim reliquum erituthorttm 
alterum recte eligatur. sed ad id oportet esse natura bene hrfof- 
matum; atque haec re vera est naturae bonitas, posse recte eligere 
verum ac declinare falsum: quod quidem ii qtti bene a natura sunt 
informati, possunt recte facere. nam qui recte diligunt et oderunt 
quod affertur, hi seligunt quod est optimum. ac de problematis 
quae saepe in disputationem incidunt, arghmentationes probe scire 
oportet, et maxime de priinis thesibus: in his enim ea quae affe- 20 
runtur, respondentes fastidiunt saepe ac respuunt. praeterea et 
definitionibus abttndare oportet, et eomm quae probabilia prima- 
que sunt, definitiones in promptu habere: ex his enim syllogismi 
conficiuntur. enitendum quoque est ut ea teneamus in quae saepe- 
numero disptttationes incidunt. nam ut in geometria e re est in 
elementis esse exercitatum, et in numeris summa capitain proinptu 
habere multum confert ad cognoscendum alititn quoque numerum 
multiplicatum , similiter et in disputationibus utile est in principiis 
promptum esse et propositiones memoriter tenere. quemadino- 
dum enitn in memorativa anitnae facultate tantum loci positi statim 
faciunt eadem metninisse, ita etiam haec efficiunt maxime syllogi- 30 
sticum, quod ad ipsas propositiones numero definitas respiciatur. 
ac propositionem communem potius qnam argumentationem me- 
moriae mandare oportet: principii namque et hypothesis copiam 
habere mediocriter difficile est. praeterea ex una argutnentatione 
multas facere assuescendum est, quam obscurissime dissimulando. 
quod quidem fiet, si quis quam longissime recedat a cognatione 
eorttm de qtiibus instituta est disputatio. possunt autem argumen- 
tationes illae hoc ferre, quae sunt maxime universales, veluti non 164 
esse unam multarum rerum scientiam : sic enim et in relatis et iu 

M 



90 



TOPICORUM VIII. 



COntrariis et in coniugatis erit. oportet etiam ratiomrm commen- 
tarios universales fLeri, etiam si disputatum sit in parte : sic emm ex 
una plures facere licebit. similis est in rhetoricis enthymematum 
ratio. ipse autem disserens, quain maxime poterit, universale de- 
clinabit in afferendis syllogismis. ac semper videre oportet an ar- 
gumentationes in communibus versentur: omnes enim particulares 
argumentationes etiaui in universaU versantur, et inest in proba- 
io tione particulari demonstratio ipsius universalis, qnia nihil svUo- 
gismo concludi potest sine universali. instituenda autem est exer- 
citatio inductivarum probatioiuun erga iuniores, syllogisticarum 
Yero erga peritos. enitendum autem est ut ab iis qui apti simt ad 
conficiendos syllogi&rnos, accipiantur propositiones, ab iis qui indu- 
cendi facultate sunt praediti, similitudines sumantur: in his enim 
utrique sunt exercitati. et omnino ex dialectica exercitatione eni- 
tendum est referre aut syllogismum de re aliqua aut solutionem 
aut propositionem aut obiectionem, aut notare rectenc quispiam 
interrogarit an non recte, sive ipse sive alius, et qua ratione utrum- 
i qne acciderit. in his enim posita est disserendi facultas, ct liuius 



facnltatis gratia exercitatio instituitur, praesertim in propositionfbtis 
et obiectionibus. is enim est (ut uno verbo dicam) dialecticus, qni 
est ad proponendum et obiicienduin aptus. est autem proponere 
unum facere ex muhis, quoniam oportet in toto sumere id ad quod 
argumentatio refertur. obiicere auteni est unum ex multis facere: 
ant enim distinguit aut re.fellit, partim concedens partim negans 
q«ae proposita fuerunt. non est autem cum quovis disputandum, 
neque adversus quemvis exercitatio institueuda, quoniam neccsse 
est adversus nonnullos pravas heri argumentationes. nam adversns <0 
eum qui omnino nititur ut videatur effiigere, hcet quidem oimiciti 
eonatunft adhibere ut syllogismo concludatur, sed non decet. quare 
non oportet cum quibusvis facile congredi. inde enim necessario 
accidit ut prava sit disputatio. etenim qui se exercent, nequcunt 
sibi temperare quo minus disserant contentiose. oportet etiam pa- 
ratas argumcntationes habere adversus eiusmodi problemata, in quv- 
bus eiun paucae argumentationes suppetant, adversus plurima pro- 
blemata utiles eruut. hae vero sunt argumentationes UttiversaleSi 
et quas. assumere ex rebus pasaim obviis difhcile est. 



DE SOPHISTICIS ELEJNCHIS. 



20 JiJ e sophisticis arrtem elenchis, et iis qui cnm vid«>ai)tnr esse elen- 
chi, sunt paralogismi, non elenchi, dicamus, sumpto initio secundum 
naturam a primis. alios igitur esse syllogismos, ahos, cum Boa sint, 
videri perspicuum est. quemadmodum enim et in aliis rebus hoc 
fit ob quandain similitudinem , ita etiam' in argumentationibus acci- 
dit. etenim habitum corporis alii bene consUtiituin habent, ahi 
hahere videntur instar tribnariarmn hostlarum tumentes et ap.pa- 
rantes semetipsos; et pulchri ahi siuit propter pulchritudinem, alii 
per fucum videntur. in rebus etiam inaniuiis itidem se res. habet: 
harum enim quaedam argentum, quaedam aurum sunt revera, aliae 
cnm non sint, tamen qnod ad sensum videntur esse, ut lithargyrina 
et stannea videntur esse argentea, quae vero felle tincta sunt, aurea. 
eodem modo et syllogismus et elenchus alias est re vera, alias non 
est sed esse videtur propter imperitiam: nam imperiti quasiprocnl 
165 distantes contemplautur. syllogismus enim ex qnibusdam est sic 
positis, ut necessario aliquid ah iis quae sunt posita diversum colli- 
gatur ob ea quae posita snnt. elenchus autem est syllogismus cum 
contradictione conclujiionis. hi vero hoc quidem non faciunt, sed 
facere multis de causis videntur; quorum unns est locus naturae 
convenientissimus et vulgati&siinus, ex rerura nominibus. cum enim 
Bon hceat res ipsas per se in disserendo afferre, sed nominibus vice 
rerum utamur tanquam notis, id quod in nominibus evenit, etiam 

10 in rehus putamus evenire, quemadmodum in calculis accidit iis qui 
tationes subducunt. hoc vero^ non est simile: nomina enim sunt 
fuiita et orationum multitudo, res autem numero iniinitaesunt; ne- 
cesse igitur est ut eadem oratio unumque nomen plura significet. 
sicut igitur ibi, qui calculorum usum non tenent, a scientibus cir- 
cumveniuntur, eodem modo et in disputationibus, qui nominnm 
potestatis sunt imperiti, paralogismis decipiuntur, et cum ipsi dis- 
putant et cmn. alios- audiunt. ergo et ob hanc causam et ob eas 
qnae postcrius dicentur, est tam syllogismus quain elenchus qui 

20 videUir, cum non sit. quando autem nonnullis magis e re estvideri 
sapientes quam esse nec videri (uam sophistice est sapientia quae 
videtur, cum re vera non sit; et sophista est qui quaestuni captat 
ex ea sapicntia quae videtur esse nec est), patet his magis opus 
esse ut sapientis officium facere videantur quam ut faciant nec vi- 
deantur. est autem, ut singula cum singulis conferam, ofhciimi in 
quaque re scientis nec meutiii ipsmn in iis quae novit, et posse 
alium mentientem patefacere; quorum altermn in rationis redden- 
dae, alterum in siunendao facultate positum est. uecesse est igitur 



«t qiii; sophistice cavillari vo.rnnt, dictamm argumentationum genna 
quaerant. nain e re est: huiusmodi namque facultas sapientem vi- 30 
deri faciet; quod quidem hi praeeligunt. esse igitnr eiusmodi quod- 
dam argumentationum genus, et huiusceinodi facultatem eos expo- 
tere quos vocamus sophistas, manifestum est. 

2. Quot vero sint species argunientationmn sophisticarnm, et 
qnot nmnero sint ea ex quibus haec facultas constat, et quotpartes, 
sint huius Uactationis, ac de aliis conduceutibus ad hanc artem, iaitk 
dicamus. sunt igitur argumentationnm, quarum in disserendo est 
usus, genera qnattuor, didascalicae, dialecticae, tentativae et liti- 
giosae. didascalicae sunt quae ex propriis cuiusque disciplinae 9 
principiis, non ex respondentis opinionibus concludunt: oportej 
enim discentem cred«re. dialecticae vero quae ex probabilibua 
aptae sunt ad concludendam contradictionem. tentativae autem 
quae ex iis quae respondenti videntur, et quae necesse est eum 
scire qui sibi scientiam arrogat; quo autem modo, definiUun est in 
aliis libris. litigiosae vero quae ex iis quae videntur probabilia, 
cmn re vera talia non siut, aptae sunt ad concludendmn autviden- 
tur aptae ad concludendum. ergo de didascahcis et demonstrativi^ 
in Analyticis dictum fuit, de dialecticis vero ac tentativis in ahis 10 
libris: de contentiosis autem ae ligiuosis nunc dicamus. 

3. Piiinmn autem sumendum est ad quot colliment, qui in 
disputaUonibus contenduiit ac viucere studenti haec vero quinqne 
nmnero sunt, elenchus, falsmu, inopinabile, soloecismus, et quin- 
tum, efficere ut is quicum disputant nugetur (hoc vero est cogere 
ut saepius idem dicat); aut qnod lioh est, sed videtur esse quodvis 
horum. maxime igitur hoc praeeligunt, ut videantur elencho rc- 
dargnere, secundo ut de aliqua re mentiri ostendant, tertio ut ad 
inopinabile ducant, quarto ut soloecismum committere faciant (hoc 20 
est, efficiant argumentatione ufc respondeus harhare loqnatur), po- 
Stremo ut saepius idem dicere cogant. 

4. Modi autem elenchis redarguendi dno sunt: alii namqne 
sunt in dictione, alii extra dictionem. sunt autem quae dictionis 
ratione elenchum videri faciunt, numero sex. haec vero sunt hoino- 
nymia, amphibolia, coinpositio, divisio, accentus, et figuradictionis. 
huius rei fides fit inductione et syllogismo, cum quia si sumatur 
alius quispiam modus, ad aliquem ex his referri poterit; tum etiara 
quia tot modis possumus iisdem nominibus et orationibus non idem 
significare. ex homonymia sunt eiusmodi argmnentationes, veluti 30 
eos qui sciunt, na.v3a.vetv, quoniam ea quae memoriter recitantnr, 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



91 



g¥arnfrtariei p.av$avovc~i. nam Verlmm jiav^avuv est homoriymum, 
qwod significat et intelligore utendo scientia ct acquirere scientiam. 
rursus mala esse bona, quouiam Ta Seovra. sunt bona; qufte vero 
stmt mala, sunt teovra. nam duplex est ro Ssov , nimimm et qtiod 
necessarinm est, quod et in malis saepe evenit (est enim malum 
qnippiam necessarium), et bona quoque Seovza esse dicimus. prae- 
terea eundem sedere ac stare, et aegrotare ac valere. nam qui sur- 

166gebat, stat; et qui convalescebat, valet: surgebat autem sedens, et 
Cbnvalescebat aogrotans. etenim aegrotantem quodvis facere ailt 
pati non n-iinnt significat, sed interdum etim qtii nnnc aegrotat vel 
kedet, interdum vero eum qui aegrotabat prins vel sedebat. veram- 
tamen convalescebat et aegrotans et l aegrotans: valet autem non 
«egrotans sed o aegrotans, non qui nnnc, sed qui prius. ex amphi- 
bolia ducuntur hae rationes, velle capere me hostes; et nnm quod 
quispiani cognoscit, hoc cognoscit? nam et qui cognoscit et quod 
cognoscitur, potest ceu cognoscens significari hac oratione. et mim- 

to qtiid quod quis videt, hoc videt? videt autem coluinnam: qnare 
videt columna. et num quod tu dicis esse, hoc tn dicis esse? dicis 
autem lapidem esse: tu igitur dicis lapis esse. et nmn licet c-tyuvra 
dicere? duplex enim hoc quoque est, c-tywvra dicere, quia et eum 
silere signilicat qui dicit, et ea qiiae dicuntur. ' sunt antem tresmodi 
argumentationum, qnae ab homonymia et amphibolia sumuntur. 
nnus, cum oratio vel nomen proprie multa significat, nt aqnila et 
canis. alter, cum soliti sumns ita loqui. tertius, quando coniunc- 
tum plura significat, separatmn vero simpliciter accipitur, ut scire 

20 litteras. pOnatur enim utrumque unam rem significare, et scire in- 
quam et htteras. tamen ambo simul iimcta phtres res sighificant, 
tiempe ant ipsas litteras habere scientiam, aut litterarum alium. 
ergo amphil)olia et homonymia his modis continentur. ad compo- 
sitioncm autein haec referuntur, veluti posse sedentem ambulare, 
et non scribentem scribere. non enim idein valet, si qhis separatim 
dixerit et coniunctim, posse sedentem ambnlare et non scribentem 
scribere, atque hoc itidem si quis coniunxerit, non scribentem scri- 
bere: significat enim habere potestatem ut non scribendo scribat. 

30 si vero non coniunxerit, habere potestatem, quando non scribit, ut 
scribat. ac discit nunc litteras, siquidem didicit quae scit. prae- 
terea, eum qui unum tantum ferre potest, multa ferre posse. ad 
divisionem antem haec pertinent, qninque esse duo et tria , atque 
imparia et paria; et quod estmaius, esse aeqnale: tantum eniin esse, 
et etiamnum amplius. nam eadem oratio divisa et coniuncta non 
sempcr idem signifieare videtur, yeluti ego te reddidi servum exi- 
stentem libertim" et illud quinquaginta e viris centnm liqnit divus 

^ Achilles." ex accentu vero in non scriptis dissertationibns haud 
facile est efficere argnmentationem, sed in scriplis et poematis po- 
tius, sicutHomerum nonnulli tuentur adversus eos a quibus repre- 
lienditur, quasi adsnrde dixerk ro jxsv ov xaTanv^erai o)uj3pu. hoc 
enim per accentum solvunt, dicentes illud ov accentu acuto esse 
notandnm. sed et illud de Agamemnonis somnio defendunt, quia 
non ipse Iuppiter dixit §i$otxsv Ss ol ev^o; apko-^ai, sed somnio 
mandavit §i$o'vai. quae igitur sunt eiusmodi, ex accentu sumuntnr. 

<o ])ae vero argumentationes ex figura dictionis ducuntur, cmn quis 
eodem modo interpretatur quod non idem est, vebrti mascnlum ut 
feminam, aut feininam utmasculmn, aut neutrnm ut alterum horam ; 
vel rursus quantnm ut quale, aut quale ut qnantum, ant faciens ut 
patiens, aut affectum ut faciens, et cetera, ut antea divisa fuerunt. 
«am fieri potest ut quod non est in faciendi categoria, perinde 
qnasi in ea sit, dictione significetur. utputa valere simili dicendi 
forma effertnr qua secare vel aedificare, quanquam illnd quale 
qnippiam et certo modo affectum declarat, hoc vero aliquid facere. 

20 eodem modo et in aliis res habet. qui igitur ex dictione elenchi 
ducuntur, his modis fiunt. 

5. Paralogismorum autem qui extra dictionem consistunt, spe- 
«lessuntseptem, una ex accidente, Secunda, quia simpliciter velnon 
simpliciter, sed quadamtenns vel alicubi vel aliquando vel ad ali- 
quid dicitur; tertia ob elenchi ignorantiam; quarta ex consequenti; 
qninta, quia sumitur quod initio quaesitum fuit; sexta, quia non 
eansa ut causa ponitur; septima, quia multae interrogationes pro 
mia accipiuntur. ex accidente igltur paralogismi sunt, cum quidvis 



postnlatum fnerit aeqne rei atque accid>enti inesse. cnm enim 30 
multa eidem accidant, non est necesse et attributis et subiecto haee 
omnia inesse : alioqui omnia erunt cadem, «t sophistae dicunt. vel- 
uti si Coriscus est diversus ab homine, ipse a se ipso diversus erit, 
quoniam homo est. aut si a Socrate est diversus, Socrates autem 
est homo, diversum esse ab homine aiunt concessisse, propterea 
quod a quo diversuin esse dixit, ei accidit ut sit homo. hi vero 
sunt ex eo quod simpliciter tale dicitur vel quadamtcnus, non pro- 
prie, cum id quod in parte dicitur, ut simplicitcr dictum sumitur. 167 
veltiti si qnis colligat, si id quod non est, opinabile est, id qnod non 
est, esse. non enim idem valent esse aliqnid tale et esse simpliciter. 
autmrsus si qiris concludat, id quod est, non esse, si non est ali- 
quid eoruin quae sunt, verbi gratia si non est homo. non enim 
idem valent non esse aliquid tale et simpliciter non esse. videtur 
antem utrttmque recte colligi propter vicinitatem dictionis et exi- 
guitatem discriminis, quod est inter esse aliquid et esse, necnon 
inter non esse aliquid et non esse. similiter paralogismi dncuntur 
ex eo quod qnadamtenus et simpliciter dicitnr, titputa si Indus, cum 
sit totus niger, albus est dentes: albus igitwr et non albus est. aut 
si ambo quadamtenus insunt, contraria siinul inesse. porro huius- 10 
modi paralogismum in nonnnllis orationibus animadvertere cuivis 
facile est, utputa si quis, cum sumpserit Aethiopem esse nigrum, 
roget an sit albus dentes; perfecta igitur interrogatione arbitretuf 
syllogistice disputatum, ac probatum Aethiopem esse nigrum etnon 
nigrtim. in quibusdam autein saepe latet, nempe in quibus, cnna 
quadamlenus dicitur, consequi videtur ut etiam simpliciterdicatur; 
et in quibus non facile est perspicere utrum proprie sit attribuen- 
tttr. hoc autem in iis evenit in qnibus opposita pariter insnnt : nara 
aut ambo ant neutrnm inesse sive attribui dandum videtur, utputa 
si totius cuiusdam dimidium sit album dhnidium nigmm, utrnm id 
album an nigruin est? hi vero paralogismi fiunt, qnia non est defi,- 20 
nitum quid sit syllogisinus vel quid elenchus, sed omissa est defi- 
nitio. elenchus enim est contradictio nnius et einsdem, non nomi- 
nis sed rei, ac nominis non synonymi sed eiusdem, quae ex con- 
cessis necessario colligitnr, non connumerato eo quod in principio 
qnaesitum fuit; et sumitur secundnm idem et ad idem eodemque 
modo et eodem tempore. eodem autem modo et mentiri de ali- 
quo contingit. nonnulli vero aliquo horum praetermisso videntur 
elencho redarguere, utputa idem esse duplnm ctnon dnplum, quo- 
niam duo unins dupla sunt, trium vero non dupla. aut si idem est 30 
eiusdem dupluin et non duplum, non tamen secundum idem, sed 
secnndum longitudinem dtiplum, secundum latitudinem non duplum. 
aut si eiusdem et secundum idem et eodein modo, sed non simnL 
iccirco est specie tantum elenchus. sed hic paralogismus et ad eos 
referri potest, qui in dictione consistunt. qni autem ex eo oiiuntnr 
quod sumitur qnaesitum initio propositum, iisdem et tot modis 
iinnt quot modis accidit id quod ab initio quaesitum est, peti. 
vidcntur autem redarguere, quia discerni non potest quod estidem 
et quod diversum. propter consequens elenchus videtur, quia non- i 
nuili putant reciprocari consecutionem. quando enim, si illud sit, 
necessario hoc est, etiam putant, si hoc sit, alterum necessario esse. 
unde etiam in opinione ex sensu deceptiones fiunt. saepe enim fel 
pro melle accipimus, quia melli consequens est ilavus color. et 
quoniain accidit utterra, cum pluit, madefiat, etiam pluisse existi- 
nianius, si madida sit terra. sed hocnon est necessarium. oratoriae 
quoque demonstratioi\es, quae a signo ducuntar, ex consequentibnS 
sunt. nam volentes ostendere moechum esse, consequens sumunt, iO 
nimii um accnratius esse comptum aut noctu oberrantem conspici. 
multis antem haec insunt, quibus attributum non inest. similiter 
accidit in probationibus syllogisticis. cuiusmodi est illa Melissi 
ratio, qna jtrobare nititur universum esse infiiiitum, snmptis hi« 
principiis, universitatem esse ingenitam (ex eo namque quod non 
eiit, fieri nihil posse), quod antem genitum est, ex principio genitum 
esse: quare si universum non est genitum, principimn non habet; 
proinde est infinitum. atqui necesse non est hoc evenire : non 
enim si quicquid genitum est, principium habet, etiam si quid prin- 
cipium habet, genitum est, quemadinodum nec si febricitans est 
calidus, necesse est etiam caUdum febricitare. ex eo autem quod 20 

M2 



92 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS, 



non causa acctpitnr pro eansa, paralogismus est, cum assitmpta 
fuertt noii causa, quasi ob eam fiat elenchus. hoc antem accidit in 
syllogismis ducentibus ad impossibile, quoniam in his necesse est 
refellere aliquid eorum quae posita fuerunt. si igitur numeratuin 
sit in necessaiiis interrogationibus ante conclusionem eveniens illud 
impo.ssibile, saepe videbitur ob id fieri elenchus. verbi gratia non 
idem esse aniinam et vitam, qttia si interitui ortus est contrarius, 
etiam cuidam interitui erit quidam ortus coritrarius: atqui inors.est 

30 interitus quidam et vitae contraria; quare vita est ortus et vivere 
est oriri: sed hoc est impossibile: non sunt igitur idein anima et 
vita. hoc vero non est conclusum syllogismo, quoniam evenit im- 
possibile etiam si quis non asserat vitam esse idem atque animam, 
sed tantum, morti, quae est interitus, vitam esse contrariam, interi- 
tui autein ortum. ergo huiusceinodi argumentationes non sunt ad 
concludendum ineptae omnino, sed propositum non concludunt. 
atque eiusinodi vitium plerumque non minus ipsos interrogantes 
latet. ex consequente igitur et ex non causa argumentationes eius- 
modi sunt. hae vero ex eo quod duae interrogationes pro una ac~ 
cipiuntur, cum latet plures esse, et quasi una sit interrogatio, datiir 

16S una responsio. sane quasdam facile est animadvertere multas esse, 
nec dandam esse responsionem unam, veluti utrum terra est ritare 
an caelttm ? in nonnullis autem minus perspicitur, et quasi una sit 
interrogatio, responsioncm dant, ac redarguuntur elencho ; aut as- 
sentiuntur, quia non respondent quod rogatum est, et redargtri vi- 
dentur. veluti num hic et hic est hoino? quare si quis hunc et 
hunc verberet, hominem, non homines verberabit aut rursum, 
quorum alia sunt bona alia non bona, haec omnia suntne bona an 
non bona? utrumvis enim dixerit, fieri potest ut aut in elenchum 

10 incidere, aut quod videtur falsum dicere videatur. nam sive dicatur 
aliquid eoriim quae non sunt bona, esse bonum, sive. aliquid eomm 
quae sunt bona, non esse bonum, falsum dicitur. interdum vero 
assumptis quibusdam etiam verus elenchus fieri potest. veluti si 
quis concesserit aeque unum ac multa dici alba et nuda et caeca. 
nam si caecum est quod non habet aspectum, cum sit natura com- 
paratum ut habeat, etiam caeca erunt qnae non habent, cum natura 
sint coinparata ut habeant. quando igitur aliud habet alind non 
habct, ambo videbunt aut caeca erunt; quod est impossibile. 

6. Aut igitur sic dividendi sunt qtti videntur syltogismi et 
elenchi; aut omnes revocandi ad ignorantiam elenchi, hac pro 

20 principio sumpta. licet enim omnes dictos modos resolvere in 
elenchi definitionem. ac primum si sint inepti ad concludendum. 
oportet enim ex iis quae posita sunt effici conclusionem, adeo ut 
necessario dicatur, non effici tantum videatur. deinde etsecundum 
partes definitionis. nam eorum paralogismorum qui in dictibne 
cernuntur, nonnulli ex duplici significatione oriuntur, cuiusmodi 
est homonymia et ambigua oratio et dictionis figura similis. solent 
enim haec omnia quasi hoc aliqnid significantia usurpari. composi- 
tio vero et divisio et accentus ideo captionem efficiunt, quod non 
eadem est oratio, vel nomen est diversum: oportebat autein ethoc 
idem esse, quemadmodum res eadem est, si futurus est elenchus aut 

30 syllogismus, utputa si tunica concludi debet, non oportet vestem 
concludere sed tunicam. quamvis enim id verum sit, tamen non 
est syllogismo conclusum, sed adhuc interrogatione est optis, ut 
idem significare assumatur, erga quaerentem qnid ita? paralOgismi 
autem qui ex accidente sumuntur, definito syllogismo fiunt mani- 
festi. oportet enim eandem esse definitionem elenchi, praeterquam 
quod adiungitur contradictio : nam elenchus est syllogismus con- 
tradictionis. quare si non est syllogismus accidentis, non fit elen- 
chus. non enim si, cum ea sunt, necesse est hoc esse, hoc autem 
est album, necesse est album esse propter syllogismum. nec si trian- 
t gulnrs duobus rectis aequales angulos habet, ei autem accidit ut sit 
figura vel primum vel principium, consequens est ut figura vel 
principimn vel primum sit tale. non enim de eo deinonstratio fit 
qua est figura, nec qua primum, sed qua triangultim est. similiter 
et in aliis se res habet. quapropter si elenchus est syllogismus qni- 
dam, qni ex accidente est, elenchus esse neqnit. sed hinc et arti- 
fices et omnino docti ab indoctis redarguuntur, quoniam ex acci- 
dente syllogismos faciurit adversus scientes; hi vero cum dividere 



non valeant, aut rogati dant ant non dantes videntur dedisse. eX 10 
eo vero quod quadamtenus vel siniplioter dicitur, ducti paralo- 
gismi in eo versantur qtiod rion de eodem accipitur affirmatio et 
negatio. eius enim quod quadaintenus est album, id quod quadam- 
tenus non est album, negatio est. si igitur, dato e.sse quadamtenus 
album, alius quasi simpliciter dictum accipiat, non efficit elenchum 
sed elficere videttir, quoniam ignoratur quid sit elenchus. maxime 
autein omnium perspicui sunt quj stipra dicli sunt ex elenchi defi- 
nitione; ideoque sunt ita appellati. natn ob definitionis defectionen» 
fit.ut elenchus videatur; et si dividantur paralogismi, sicut nunc di- 2D 
visimus, hoc otnnibus comiimne ponendum est, deiinitionis (inqnam) 
defectio. sed et hi qui ex eo ducuntur quodsutnitur quaesitum ini- 
tio propositum, et qui ex eo qnod ponunt non causam pro causa, 
per elenchi definitionein fiunt manifesti. oportet enim conclusio- 
nem evenire eo quod illa sunt qiiae fuerunl posita; quod certe non 
est in non causis. rursns non connumerato eo quod ab initio quae- 
situm fuit; quod requisitum non habent qui propter petitionem 
quaesiti initio propositi peccatit. . qui vero ex consequente ductin- 
tuiy accidentis pars sunt. .nam coflsequens accidit, sed eo differt ab 
accidente, quod licet in uno tantum accidens suinere; utputa idcm 30 
esse flavum et mel, necnon albtun et cycnum; quod vero ex acci- 
dente ducitur, semper in pluribus cernitur. uatn quae uni et eidem 
sunt eadem, etiam inter se eadem esse postulamtts; unde oritur 
elenchus qui ex consequente appellatur. id autem non est omnino 
verutn, veluti si album sit ex accidente : etenim nix et cycnus, quod 
ad alborem, idem sunt aut rursus ut in Melissi ratione, qui idem 
esse suinit factum esse et principium habere, aut idem esse fierj 
aeqnalia et eandem lnagnitudinetn accipere. nam quia quod fac- 
tum est,principium habet, et quod piiucipium habet, factum esse 
postttlat sibi concedi, quasi haec dtto, factutn et finitum, eadem sint 
propterea qttod utraque principium habent. similiter et in iis quae 
aequalia fiunt, si ea quae unam et eandem magnitudinem accipiunt, 169 
aequalia fiunt, vicissim etiam, qttae aequalia fiunt, unam magnitudi- 
netn accipiunt. itaque consequens sumit. quoniam igitur elenchus 
ex accidente ductus in ignorantia elenchi cernitur, apparet eodem 
referri etiam elenchum ex consequente. est autem hoc et alio 
modo considerandum. qui vero ex eo ducuntur quod ex pluribus 
interrogationibus una fit, in eo consistunt quod non articulatim seu 
non distincte expendiinus defiiiitionetn propositionis. nam propo- 
sitio est unum de uno : est enim eadem definitio unius tantum, et 
simpliciter rei, ut hominis, et unius tantum hominis; similiterque in lo 
aliis res habet. si igitur una tantum propositio est, quae unum de 
uno postulat, etiam simpliciter propositio erit interrogatio eius- 
modi: quia vero syllogismus ex propositionibus constat, elenchus 
autem est syllogisntus, etiam elenchtts erit ex propositionibus. quo- 
circa si propositio est nmim de uno, apparet etiam hunc in elenchi 
ignorantia versari: videtur namque esse propositio, qnae non est 
propositio. itaqtte si responsionem dedit quasi ad unam interroga- 
tionem, erit elenchus; si non dedit sed videtur dedisse, videbitnr 
elenchus. quare omnes modi cadunt in elenchi ignorantiam, illi 
quidem qtti in dictione consistunt, quia videtur contradictio, quod 20 
erat proprittm elenchi; reliqui autem propter syllogismi defini- 
tionem. 

7. Porro nos fallunt paralogismi qui ex homonymia et qui ex 
ambigua oratione ducuntur, quia non possumus distingttere quod 
multilariam dicitur. quOrundam enim distinctio non est in promptu, 
ut unius et entis et eiusdem. qui vero ex compositione ac divisione, 
quia nihil putamus interesse inter coniunctam et divisam orationem, 
sicttt in plurimis accidit. similis ratio est eorum qui ex accentu du- 
cuntur: aut enim in nulla re aut saltem non in multis videtur idem 
significare contentus et remissus sermo. qui antem ex figura dictio- 30 
nis, propter dictionis' similitudinem. nam difficile est discernere 
qnae eodem et qttae diverso modo dicuntur: fere enitn qui potest 
hoc facere, prope est ut verum perspiciat, maxime autem scit an- 
nuere. quicquid enim alicui attiibuitur, existimamus esse hoc ali- 
quid, et quasi utntm accipimus: nam uni et substantiae maxime vi- 
detur consequens esse hoc aliquid et ens. quocirca inter eos 
paralogismos qui in dictione consistunt, hic fallendi modus est 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



93 



ponendus, primnm quia magis decipimnr considerantes cum aliis 
quam apud nosmetipsos: nam consideratio cum aliis per sermonem 
instituitur, apud nosmetipsos autem non minus fit per rem ipsam. 
8 deinde et per nosmetipsos ut fallamur accidit, cuin iu rebus consi- 
derandis sermo adhibetur. praeterea deceptio est ex similitudino, 
fiimilitudo autem ex dictione. paralogismi vero ex accidente fal- 
lunt, quia non possumus diiudicare quod est idem vel diversum et 
quod est unum vel multa, nec quibus attributis omnia eadem ac 
rei accidant. similis ratio est eorum qui ex consequenti ducuntur : 
nam consequens est pars quaedam accid^entis. praeterea et in mul- 
tis videtur, et postulatur ita, si illud ab hoc non separatur, neque 

10 hoc al) illo separari. qui vero ex defectione definitionis sumuntur, 
et qui ex eo quod quodammodo vel simpliciter dicitur, propter 
discriminis exiguitatem fallunt: universaliter enim concedimus quasi 
haec nihil adsignificcnt, aliquod, quadamtenus, simpliciter, quodam- 
uiodo, nunc. similis est ralio eorum qui sumunt quaesitum initio 
propositum et non causaruin, et eorum qui multas interrogalione» 
faeiunt quasi unam. in omnibus enim propter exiguitatein captio est, 
quia scilicet non expendiinus accurate definitionem propositiouis et 
syllogismi ob ante dictam causam. 

8. Cum autem teneamus ex quibus efficiantur qui videntur 

eo syllogismi, tenemus etiam ex quibiis fieri possunt sophistici syllo- 
gismi et elenchi. voco autem sophisticum elenchum et syllogis- 
uium non solum eum qui videtur syllogismus vel elenchus, cum 
non sit, sed etiam qui re vera est syllogismus vel elenchos, sed 
falso videtur esse proprius rei qua de agitur. tales sunt qui non ex 
re ipsa redarguunt, ignorantesque detegunt; quod erat pirasticae 
proprium (est autem pirastice pars dialecticae, quae quidein potest 
falsum concludere propter ignorantiain eiits qui argumenrationein 
concedit). scd sophistici elenchi etiamsi coneludant contrad*ictio- 
nem, tamen non faciunt manifestum an adversarius ignoret, quo- 

30 niam etscientem impedinntsophistaehisce argumentatioiiibus. quod 
autem habeantur eadem methodo, manifestum est. nam propter 
quae videtur audientibus, utpote in interrogationem deducta, con- 
clusum esse, propter haec ipsa videri etiam respondenti potest. 
erunt igitur syllogismi falsi per haec aut omnia aut aliqua. quod 
euim se non interrogatus quispiam dedisse putat, utique etiam in- 
terrogatus darct. quanquam in nonnullis accidit ut simul ac adiun- 
gitur interrogatio eius quod ad conclusionem perficiendam deerat, 
falsitas detegatur, ut in captionibus quae propter dictionem et so- 
loecismum fiunt. si igitur paralogismi contradictionis in eo con- 
sistunt quod videtur elenchus, patet ex totidem locis duci falsos 
syllogismos, ex quot sumitur qui videtur elenchus. at qui videtur 
elenchus, ob singulas partes veri elenchi praetermissas efficitur. 
170 nam quacunque parte deficiente videbitur tantum, non erit verus 
elenchus; ut qui ex eo sumitur quod conclusio non evenit propter 
argumentationem, id est qui ad impossibile ducere tentat; et qui ex 
duabus interrogationibus unam facit, qui scilicet ob propositionem 
male acceptam peccat; et qui loco eius quod est per se, id sumit 
quod est per accidens; et huius pars, qui ducitur ex consequenti; 
praeterea non in re sed in sermone contingere; deinde loco con- 
tradictionis universaliter et secunduin idem et ad idem et eodem 
jnodo sumendae, in aliquo accipere, aut secundum unumquodque 
horum peccare: praeterea quia connumerato eo quod initfl^quae- 
situm fuit, quaesitum initio propositum postulatur. quare tenemus 

10 ex quibus fiunt paralogismi: ex pluribus enim locis esse nequeunt, 
sed ex commemoratis locis omnes ducentur. porro sophisticus 
elenchus non est siinpliciter elenchus, sed adversus aliquem ; iti- 
demque sophisticus syllogismus. nisi enim sumat, qui ex homony- 
mia ducitur, unam habere significationem, et qui ex shnili dictionis 
figura, significare solum hoc, et alii eodem modo, neque elenchi 
neque syllogismi erunt, nec siinpliciter nec adversus emn qui inter- 
rogatur. sin id sumant, erunt quidem elenchi et syllogismi adver- 
sns eum qui interrogatur, simpliciter autem non eront, quia non 
sumpserunt quod unam rem significaret, sed quod significare vide- 
retur, idque ab hoc respondente duntaxat. 

20 9- Ex quot autein locis rcdarguantur qui elenchis redarguun- 

tur, non est tentandum sumere sine rerum omnium scientia. hoc 



autem nullius est artis proprium. infinitae enim fortasse sunt scien- 
tiae, proinde et demonstrationes. elenchi autem sunt etiam verL 
nam quaecunque licet demonstrare, licebit etiam eum redarguere 
qui thesim veritati contradicentem posuerit. verbi gratia, si dia- 
metrum posuerit habere communem mensuram, redarguere euin. 
quispiam potest, demonstrans non habere communem mensuram. 
quare omnium rerum scientiain habere oportebit. alii namque 
elenchi erunt ex geometricis principiis et horum conclusionibus, 
alii ex principiis medicis, alii ex principiis aliarum scientiarum. sed 30 
et falsi elenchi aeque sunt infiniti, quoniam in unaquaque arte est 
falsus syllogismus, ut in geometria geometricus et in medicina me- 
dicus. dico autem esse in arte, quod est secundum illius principia. 
patet igitur non omniuni elenchorum, sed eorum tantum qui ad 
dialecticam pertinent, locos sumendos esse: hi namque communes 
sunt omnibus artibus et facultatibus. sane elenchus qui in quaque 
scientia cernitur, essene videatur an revera sit, et quamobrem, di- 
spicere ad scientem pertinent. qui vero ex communibus sumitur 
nec sub ullain artein cadit, ad dialecticum sjiectat. nam si tenemus 
„ex quibus probabiles syllogismi de qualibet re fiant, tenemus etiam 8 
ex quibus probabiles elenchi fiant. elenchus enim est contradic- 
tionis syllogisnius ; quare aut unus aut duo syllogismi contradictionis 
elenchus est. tenemus igitur ex quot locis ducantur qui sunt huius- 
modi. quodsi hoc tenemus, etiain solutiones tenemus, quoniam horum 
obiectiones solutiones sunt. tenemus autem ex quot locis fiant qui 
videntur elenchi. videntur, inquam, non cuivis, sed certis quibusdam: 
infiniti enim loci sunt, si quis consideret ex quibus videantur qui- 
buslibet. itaque perspicuum est dialectici esse ut sumere possit ex 
quibus per communes propositiones fiat qui elenchus est videturve 10 
elenchus, vel dialecticus vel qui videtur dialecticus vel pirasticus. 

10. Non est autem argumentationum differentia, quam non- 
nulli dicunt, quasdam argumentationes ad nomen, alias ad senten- 
tiam pertinere: quippe absurdum est existimare quasdam argumei^- 
tationes ad noinen pertinere, diversas autem ad sententiam, non eas- 
dem. quid enim aliud est non pertinere disputationem ad senten- 
tiam, nisi cum is qui argumeutatur, non utitur nomine in ea signifi- 
catione, in qua se interrogari putans concessit is qui fuit interro- 
gatus? sed hoc ipsum et ad nomen pertinet ad sententiam vero, 
cum in qua significatione respondens concesserit, opponens intel- 
lexit. si quis igitur, cum nomen plura significet, unam significatio- sa 
nem habere putet, hoc est et qui interrogat et qui interrogatur (ut 
fortasse ens et unum multa significant: sed et respondens et inter- 
rogans, Zeno scilicet, unam significationem esse putantes, hic inter- 
rogavit, ille respondit; atque est argumentatio omnia unum esse 
concludens) haec disputatio et ad noinen spectat et ad sententiam 
interrogati. si quis autem multis modis accipi putet, sine dubio 
disputatio non pertinet ad sententiam. primuin enim illud perti- 
nere ad nomen et ad sententiam in iis argumentationibus cernitur 
quae multas habent sigmficationes. deinde in quocunque respon- 
dente locum habet: nam illud, perlinere ad sententiam, non con- 
sistit in argumentatione, sed in eo quod respondens certo modo 
affectus est ad ea quae conceduntur. deinde eaedem pertinere om- 30 
nes possunt ad nomen, quoniam pertinere ad nomen in praesentia 
nihil aliud est quam non pertinere ad sententiam. nisi enim omnes 
huc referri possint, erunt aliquae aliae, quae nec ad nomen nec ad 
sententiam pertinebunt: illi autem aiunt ad alterum horum gene- 
ruin omnes argumentationes referri, ac ita dividunt ut dicant per- 
tinere omnes vel ad nomen vel ad sententiam, alias autem praeter 
has non esse. atqui ex iis syllogismis qui ex multiplici significatione 
ducuntnr, quidam non ex noinine sumuntur. absurde namque dio 
tum est ad nomen pertinere omnes captiones quae ex dictione 
oriuntur. sed certe sunt quidam paralogismi non eo quod re- 
spondens sit ad hos certo modo affectus, sed quod ipsa argumen- 
tatio continet interrogationem talem, id est multa significantem. et 171 
omnino absurdnm est de elencho statiin disserere, nec prius de 
syllogismo. nain elenchus est syllogisinus; quare etiam oportet 
prius de syllogismo quam de falso elencho dispicere. nam eius- 
modi elenchus est fucatus syllogismus contradictionis. iccirco vel 
in syllogismo est captionis causa, yel iu coutradictione (si quidem 



94 



DE SOPIIISTICIS ELENCHIS. 



adinngcre contradictlonem oportet), quandoqne in utrisque, si sit 
fucatus e.lenchus. estautem causa huins captionis, aiywvTct \iyziv, m 
contradictione, non in syllogismo; huius autem, quae quis non 

io habet, dare potest, in utrisque; huius autem, Homeri poesim esse 
fignram, quia sit circulus, in syllogismo. qui vero in neutro peccat, 
verus est syllogismus. sed ut eo revertamur unde oratio profecta 
est, argumentationes mathematicae ad sententiamne pertinent an 
non? ac si cui triangulum multa videatur significare, ac de eo con- 
cesserit, non quatenus est figura, de qua concluditur, quod eius an- 
gnli sint duo recti, estne ad illius sententiam haec disputatio an 
non? praeterca si nomen multa significat, hic vero nec intelligit 
nec pntat multiplicem esse siguificationem, quomodo haec disputa- 
ti» non spectat ad sententiam? aut quo tandem modo interrogare 
oportet, nisi ut eum qui divisionem concessit, postea interroget ali- 

20 quis, veruinne sit eriywTct Xiyuv necne, an partim non sit partim sit? 
si qnis igitur concesserit nullo modo, contra autem alius disputa- 
verit, nonne erit adversus sententiam disputatum? atqiii haec dis- 
pntatio videtur ad eas referenda, quae ex noinine orinntur. non 
est igitur proprium quoddam genus argumcntationum, quod ad sen->. 
tentiam pcrlinet. sed quaedam ad nomen spectant. nec tales sunt 
omnes, non dico, qui sunt veri elenchi, sed ne qui videntnr quidem 
elenchi: snnt enim et qui extra dictionem elenchi videntur: ut qui 
ducitur ex accidente, et alii nonnulli. quodsi qnis putet distiugaii 
hoc modo oportere, aio ciyCovra Xsysiv, partim hoc partim illo 

30 modo, primum quidem absurda est haec opinio, quia quod inter- 
rogatur, interdnm non videtur multis modis accipi: non potest 
autem qnis dividere qnod non putat esse multiplex. deinde do- 
cere quid aliud erit? nam declarabit qnomodo res habeat, ei qui 
neque considcrabat neque sciebat neque snspicabatur aliter accipi. 
nam et in his quae non snnt duplicia, quid vetat. hoc facere? veluti 
snntne aequales unitates binariis in quaternario? binarii vero par- 
tim hoc partim illo modo insunt. et contrariorum estne una scien- 
tia an non? contrariorum autem alia svmt cognita alia ignota. qua- 
l> propter videtur ignorare qui hoc putat, aliud esse docere quam 
disserere; et opus esse ut docens non interroget sed ipse declaret, 
is autem qui disputat, interroget. 

» 11. Ad haec, postulare ut affirmetur vei negetur, non est de- 

monstrantis sed periculum facientis. nam pirastice est dialecticae 
pars; ideoque de omnibus dispicit, atque exaininat non eum qni 
scit sed eum qui iguorat et scire se fingit. qui igitur re vera consi- 
tierat communia, dialecticus est; qui vero hoc facere videtur, so- 
phista. porro syllogismns litigiosus et sophisticus est in duplici 
differentia. unus enim est, qui videtur syllogismus de iis in quibus 

10 dialectica pirastice versatur, etiamsi vera sit conclusio, quia in causa 
tradenda fallit. iu altero genere sunt paralogismi, qm cum non sint 
secundum cuiusque rei methodum, tamen videntur secundnm artem 
esse. nam falsae descriptiones non sunt litigiosae, quia sunt paralo- 
•gismi secundum ea quae arti subiiciuntnr, ue tum quidem si quae sit 
falsa descriptio pertinens ad veram conclnsionem, ut falsa descrip- 
tio Hippocratis, et tetragonismus qui per lunulas fit. sed ut Bryso 
traadravit circuimn, etiamsi circulus quadretur, quia tamen non est 
secundum rem, ideo est sophisticus. quare et qui de his videtur 
gyllogismus est argumentatio litigiosa; et qui videtur secundum rem 

20 syllogismns, quamvis sit syllogismus, est litigiosa argumentatio, quia 
-videtnr secundum rem esse: proinde est fallax et iniustus. nt enim 
iniustitia quae in certamine committitur, speciem quandam aequi- 
tatis.habet et est iniusta quaedam pugna, sic studiosa contradictio 
cst iniusta pngna litigiosa. narn et illic, qui oinnino vincere prae- 
eligunt, omnia tentant; et hic, qui sunt contentiosi. et ii quidem 
qui ipsius victoriae gratia tales sunt, litigiosi homines et litinm ama- 
tores esse videntur, qui vero gloriae causa ad lucmin conducentis, 
sophistae: est enim sophistice, ut supra diximus, facultas qnaedam 
incrum captans ex ea quae videtur sapientia. iccirco fucatam de- 

30 monstrationem expetunt. et iisdem argumentationibus utnntur liti- 
giosi et sophistae, non tamen eorundem finium gratia. eademque 
argumentatio erit et sophistica et litigiosa, sed non eadem ratione, 
verum qna victoriae fucatae cansa adhibetur, litigiosa est, qua vero 
ut sapientiae opinio comparetur, sophistica. etenim sophistice est 



«apientia qnaedam qnae videtnr, cnm non sit. litigiosus antem est 
quodainmodo sic affectus ad dialecticum ut pseudographus ad geo- 
lnetricum. nam litigiosus ex iis vitiose concludit in quibus versatur 
dialectica, quomodo et pseudographus affectus est ad geometram. 
6ed hic quidem non est litigiosus, quia ex principiis et conclnsioni- 
bus arti subiectis falso describit; eum vero qui dialecticac subiici- 172 
tur, quod ad alia litigiosum esse constat. exempli causa, quadratio 
circuli quae per lunulas fit, non est litigiosa, Brysonis autem qua- 
dratio est litigiosa. et illam quidem referre non licet nisi ad geo- 
metriam tantum, quoniam, est ex principiis propriis geometriae; 
hanc vero adversus multos transfene licet, qui scilicet non norunl 
qnid in quaque re fieri possit et quid fieri non possit, quia congrnet 
vel ut Antiphon quadravit, vel si qnis neget melius esse post cocnam 
deambulare propter Zenonis rationem : non est ratio geometrica, quia 
est coinmunis. si igitur eodem plane modo affectus est litigiosus ad 
dialecticum quo pseudographus ad geometram, non erit in illis liti- 10 
giosus. iam vero non versatur dialecticus in genere aliquo definito, 
nec est comparatus ad quippiam demonstrandum ; nec est talis qnalia 
universalis philosophus, quia nec sunt omnia in uno aliqno genere, 
nec si essent, fieri posset ut res omnes sub iisdem principiis conti- 
herentur. quocirca nulla earum artinm quae naturam aliqnam de— 
monstrant, pcrcontatrix est, quia non potest utravis pars contra- 
dictionis concedi : syllogismus enim ex utrisque non fit. dialectica 
vero est percontatrix. quae si demonstraret, etsi non omnia, at 
certe priina pronuntiata et propria principia non rogaret: nam ad- 20 
versario non concedente, non haberet amplius ex quibns adversua 
obiectionem dissereret. sed eadem est etiam pirastica. nam pira- 
stice talis non est qualis geometria, sed quam habere etiam indoc- 
tus aliquis possit. fieri enim potest ut periculum faciat, qui rem 
non novit, de eo qui est aeque imperitus, siqnidem concedit non 
ex quibus novit, nec ex propriis, sed eX consequentibus, quae talia 
sunt ut qui ea norit, eum artem nescire nihil vetet, qui vero non 
norit, emn necesse sit artem ignorare. quare perspicuum cst pira- 
sticen nullius definiti generis scientiam esse, ideoque in omnibim 
versari: omnes enim artes etiam communibus quibusdam utuntur. 
iccirco omnes, etiam idiotae, quodammodo utuntur dialectica et 30 
pirastica: Oinnes enim quadamtenus conantur iudicinm ferre de ib 
qui aliquid profitentur. haec vero sunt communia, quoniam haefc 
non minus hi sciunt, etiamsi valde extra rem loqui videantur. re- 
darguunt igitur omnes, quia sine arte sunt participes eius in qno 
dialectica artificiose versatur; ac dialecticus is demum est qui arte 
syllogistica est pirasticus. quoniam autem multa haec sunt et in 
omnibus reperiuntur, non tamen sunt eiusmodi ut natura quadam 
Ct certo genere contineantur, sed ut negationes, alia vero non talia 
6ed propria sunt, ideo potest ex his de omnibns periculnm fieri, et 
esse ars quaedam, non tamen talis quales sunt quae demonstrant. 3 
quocirca litigiosus non omnino ita est affectus ut pseudographus, 
quandoquidem litigiosus non est comparatus ad vitiose concluden- 
dum ex principiis definiti alicuius generis, sed in omni genere ver- 
«atur. modi igitur hi snnt sophisticomm elenchorum. quod autem 
ad dialecticum pertineat de his dispicere et posse haec facere, fa- 
cile perspici potest, quoniam methodus quae in propos.itionibua 
versatur, universam hanc considerationem complectetur. ac de fu- 
catis quidem elenchis dictum est. 

12. Quod vero ad id ut aliquis falsum quippiam dicere osten- 10 
datur ac disputatio ad inopinabile ducatur (hoc enim erat quod 
sophistae secundo Ioco praeeligebaut), primum ex certo percon- 
tandi modo et per interrogationem id maxime accidit. ad nullam 
enim rem propositam accommodata inteiTogatio ad haec investi- 
ganda valet: nam temere dicentes magis peccant; temere autem 
dicunt, cum nihil propositum habent. item multa interrogare, etiam 
cmn definitum est id contra quod disseritur, ac postulare ut dicat 
respondens quid sibi in singulis videatur, copiam quandam argn- 
mentorum praebet ac facultatein ducendi ad inopinabilc aut falsum; 
et sive interrogatus aliquid ex his affirmet sive neget, ducendi ad 
ea adversus quae argumentomm copia snppetat. sed nunc minus 
licet per haec cavillari quam olim, quia nunc respondentes quae- 20 
runt quid hoc ac quaesitum initio propositum pertiueat. est autem 



DE SOPHIS-TICIS ELENCHIS. 



9i 



elementnm perveniendi ad falsum quippiam vel inopinabile, si qnis 

non interroget confestim adversus ullam thesim, sed dicat se dis- 

cendi studio interrogare: locum enim argumento haec consideratio 

facit. ad hoc autern ut quis mendacii coarguatur, proprius est hic 

sophisticus locus, ad ea scilicet adversariura ducere adversus quae 

argumentorum copia suppetat. licebit autem et recte et vitiose 

hoc facere, ut supi a dictum fuit. rursus ad hoc ut paradoxa dican- 

50 tur, videre oportet ex quo philosophorum genere sit qui disputat; 

deinde interrogare, quod. hi qui in eo genere philosophantur prae- 

ter multorum opinionem dicuut: nam singulis quibusque estaliquid 

tale. horum elementum est sumere singulorum theses in proposi- 

tionibus. sed horum solutio conveniens affertur, ut patefiat non ex 

argumentatione evenire quod est inopinabile: semper autem hoG 

vult qui contendit. praeterea arguendum est ex voluntatibus et ex 

apparentibns opinionibus, quia non eadem volunt ac dicunt, sed 

orationibus honestissiinis utuntur, ea vero volnnt quae videntuF 

prodesse. veluti mori honeste potius quam incunde vivere auint 

173 oportere, et in panpertate inste vivere potius quam ditari tnrpiter; 

sed contraria volunt. qui igitur voluntatibus consentanea dicit, ad 

appareutes opiniones ducendus est, qni vero his consentanea, ad 

voluntates occultas: utroque enim modo necesse est paradoxa di- 

eere, quia vel apparentibus vel occultis opiuionibus contraria dicent. 

latissime autem patet locus ad efficiendum ut paradoxa dicantur, 

sicut Callicles in Gorgia dicens inducitur et veteres omnes evenire 

to putabant, ex natura et lege. contraria namque esse naturain et 

legem inquiunt; ac iustitiam secundum Iegem quidein esse rem ho- 

nestam, secundum naturam vero non esse rem honestam. oporteft 

igitur ei qui secundum natnram loquitur, secundum legem occur- 

rere, eum vero qui legi consentanea dicit, ad naturam ducere: utro- 

vis enim modo esse dicantur, inopinabile est. vocabant autem illi 

secundum naturam quod verum est, secnndum legem autem quod 

inultitndini videtur. quare patet eos quoque, ut qui nunc disputant, 

conatos fuisse aut elencho redargnere aut ad paradoxa dicenda co- 

20 gere respondentem. quaedam autem interrogationes utrinque res- 

ponsionem opinionibus non congruentem habent; veluti utrum sa- 

pientibus an patri parere oportet? «t suntne facienda quae prosunt 

an quae sunt iusta? et patine ininriam est optabilius an facere? 

oportet autem ducere ad ea quae multitudini et ad ea quae sapien- 

tibus sunt contraria: nempe si quis ita dicat ut ii qui in disputatio- 

nibus versantur, ad multitudini contraria duci debet, sin autem ut 

multitudo, ad iis contraria qui in disputationibus versantur. hi nam- 

qne aiunt eum qui beatus est iustum esse; mnltitudini autem inopi- 

nabile videtur regem non esse beatnrn. hoc autem modo inopina- 

hilia colligcre idem est quod ad naturae et legis repugnantiam du- 

3D cere: lex enim est multitudinis opinio, sapientes vero secundum 

naturam et secundum veritatem loquuntur. ac paradoxa quidem 

ex his locis quaerere oportet. 

13. Quod vero ad efficiendum ut qnis nngetur, qnid illud sit 
qtfod appellamus nugari, supra diximus. omnes autein huiusmodi 
argnmentationes hoc volunt efficere: si nihil refert utruin noinen 
an oratio dicatur, duplum autem et duplum dimidii idem valent: si 
igitur duplum cst dimidii duplum, erit dimidti dimidii dnplum. rur- 
sus si loco illius verbi duplum posittrm sit duplum dimidii, ter erit 
dictum dimidii dimidii dimidii duplum. et num est cupiditas iu- 
cundi? hoc autem est appetitio iucundi. cupiditas igitur erit appe- 
* titio iucundi iucundi. cernnntur autem huiusmodi argumentationes 
in iis quae ad aliquid referuntur, ubi scilicet non solum eomm ge- 
nera sed etiam ipsamet ad aliquid dicuntur, atque ad unum et idem 
referuntur, veluti appetitio est alicuius appetitio, et cupiditas ali- 
cnius cupiditas, et duplum alicuius duplum, ac duplum dimidii. 
eernuntur etiam in iis quorum essentia non est re vera in iis quae 
ad aliquid referuntur: sed omnino quorum sint habitus vel affec- 
tioncs vel tale quippiam, in horum definitione explitatur, cuin haec 
illis attribuantur. utputa impar est numerus medium habens: est 
autem numems impar: est igitur numems medium habens numerus. 
40 et si simitas est concavitas nasi, nasus autem est concavus, estigitur 
nasus nasus concavus. videntur autem interdum nugationem effi- 
cere huiuscemodi captiones, cum re vera non efficiant, propterea 



quod non additur percontatio, an dnplum per se acceptum signifi. 
cet aliquid an nihil; et si quid significat, utrum idem quod°con- 
iunctum an diversum significet; sed conclusio statim profertnr, ac 
videtur propter idem nomen eadem esse res atque eadem signifi- 
catio. 

14. Soloecismus autem cuiusmodi sit, dictum est antea. sane 
usuvenire potest ut quis soloecismum faciat, et ut non faciens vi- 
deatur facere, et ut faciens non videatur facere, quemadmodum 
Protagoras dicebat, si ^vi; et ■nrfk^ masculnm est. nam qui dicit 20 
cuXop^v, secundum eum committit soloecismum, aliis autem com- 
mittere non vxdetur: qui vero dicit ovX 'usvow, videtur quidem com- 
mtttere, non tamen committit soloecismum. patet igitur etiam artem 
quandain posse hoc facere. ideo multae argumentationes non con- 
cludentes soloecisinum videntur eum concludere, sicut in elenchis 
contingebat. sunt autem fere omnes qui soloecismi videntnr, ex 
articulo hoc ; et quando casns nec mascnlum nec fcminam signifi- 
cat, sed mteriectum medimn. nam hic masculum significat, haec 
feminam: sed hoc debet quidem medlum iis inteiiectum significare, 
verumtamen saepe alterutrum eormn significat, veluti quid esthoc? TO 
Calliope, lignum, Coriscus. masculini igitur et feminini generis casus 
omnes differunt: eius vero quod est interiectum, alii differunt, alii 
non. Uaque saepe, cum datura sit hoc, perinde concludunt ac «i 
dictuin fiusset hunc. similiter et alium casum pro alio accipiunt. 
paralogismus autera propterea fit <jnod articulus hocmultis casibus 
est communis. nam hoc modo significat hic, modo hunc. opna 
autem est ut mutatis vicibus significet, cum verbo est hic, cum 
verbo esse hunc, ut est Coriscus, esse Coriscum. eadera est ratio 
femnunomm noininum; et eoram quae cum appellentur «rxsu^, id 
est vasa, femineam aut masculam habent inflexionem. nam qnae in 174 
o et v terminantur, haec sola vasis inflexionem habent, ut %v\ov, 
c-X°iviov; quae vero non ita terminantur, maris aut feminae infle- 
xionem habent: quomm nonnulla referimus inter cxeuvj, ut ao-xo'5 
est nomen masculinum, xkivt) vero femininum. iccirco etiam in hw 
verbuin est et verbuin esse eodem modo differentiam constituent 
ae similis quodammodo est soloecismus elenchis, qui ex eo appel- 
lantur quod non similia similiter accipiuntur. ut enim illic in rebu5 
fit elenchus, ita hic in vocabulis coinmittitur soloecismus: homo 
enim et album tam res quam vocabulum est. apparet ergo niten- f0 
dum esse ut soloecismus ex dictis casibus concludatur. sunt igitnr 
hae species contentiosarum argumentationum et partes specierum 
et modi, qui commemorati sunt. 

15. Ad celandura autem non param refert, si quendam in 
modum disponantur quae ad interrogationem pertinent, quemad- . 
modum et iu dialecticis. quare deinceps post ea quae commemo- 
rata fuerunt, haec piimum dicenda sunt. valet autem ad elencho 
redarguendum prolixitas orationis, quia difficile est multa simul 
conspicere. ad prolixitatem autem elementis antea commemorati5 
utendum est. item celeritas, quia tardiores minus prospkiunt 
praeterea ira et altercatio : nam perturbati minus possunt omnia 20 
observare. elementa vero ad iram excitandam sunt, si quis volun- 
tatem iniuste et omnino impudenter agendi prae se ferat. praete- 
rea interrogationnm permutato ordine positio, sive ad idem pro- 
baudum habeat quis multas argumentaliones, sive ad ostendendum 
ita esse et non ita esse. fit enim hac ratione ut adversarius a mul- 
tis aut a contrariis simul cavere sibi debeat et omnino quaecun- 
que ad occultationem valere antea diximus, conferunt etiam ad- 
contentiosas argumentationes: nam occultatio est latendi gratia, 
latere autem faiiendi causa. sed adversus abnuentes quaecunque 30 
putant ad argumentationem facere, aut per negationem interrogan- 
dum quasi contrarium sumere velit qui interrogat; aut saltem ex 
aequo utraque contradictionis pars in interrogationem deducendai 
quia cum incertum est quid interrogator sumere velit, minus moro- 
sos se praebent qui respondent. cum autem per partes concedit 
aliquis singnla, inducendo universali, saepe non est interrogandum, 
sed eo ut concesso utendum. interdum enim et ipsi respondentea 
se concessisse putant, et audientibus videntur ob inductionis conv- 
memorationem, ceu non frustra sint interrogata singularia. sed in 
quibus uon significatur noraine aliquo universale, siinilitudine 



96 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



ntendum est, pront expedlt: saepe enirn slmllitudo latet. iam Vero 
ut proposltio sumatur, per collationem contrarii percontan opor- 
b tet. veluti si oporteat sumere omnibiis in rebus patri esse obtem- 
perandum, sic interrogetur, utrum in omnibus oportet obtemperare 
parentibus an in omnibus repugnare? et si oporteat sumere ob- 
temperandum saepius, ita interrogetur, utrum multa concedenda 
6unt an pauca? magis enim, si quidem obsequi parentibus necesse 
est niulta videbuntur esse concedenda quam pauca. cum enhn 
contraria inter se componuntur, et magna et maiora videntur ho- 
minibus, et deteriora et meliora. ut autein elencho aliquis con- 
Yictus videatur, vehementer ac saepe facit impostura illa maxime 

10 sophlstica, cum qui nihil syllogistice proposuerunt, extremum non 
interrogant, sed concludendo dlcunt, quasi facto syllogismo, non 
i<ntur hoc et hoc. est etiam hoc sophisticum, posito paradoxo 
p^ostulare ut quid videatur respondeatur, proposlto eo quod ab 
initio visum fuit; atque horuui interrogatlonem sic instltuere, utrum 
tibi videtur? necesse enim est, si interrogatio in eorum numero sit 
ex quibus syllogismus exstruitur, aut elenchum aut paradoxum con- 
fici, autspecicm habere elenchi, elenchum, siconcedat; inopinabile, 
si neque concedat neque sibi "videri dicat; speciem elenchi, si non 
concedat, fateatur tamen sibi videri. praeterea ut in rhetoricls, ita 

£0 etiam in elenchicis similiter animadvertenda sunt ea quae repugnant 
vel iis quae ab ipso respondente dicta sunt, vel iis quos ipse fate- 
tur recte loqul aut agere, necnon ils qui videntur tales ant slmili- 
bus, ilsque aut plurimis aut oinnibus. sicut autem qui respondent, 
saepenumero, quando elencho redarguuntur, distinctionem adhi- 
bent, si futurum est ut elencho redarguantur, ita etiam interrogan- 
tibus utendum est hoc praesidio contra obiicientes ; ut si illo modo 
continglt, hoc modo non contingit, illo modo se acceplsse dicant, 
ut etiam Cleophon facit in Mandrobulo. oportet etiam recedendo 
a coepta disputatlone reliquas argumentationum partes praecidere. 

30 ac respondentem oportet, cum praesentiat, ante occurrere et prae- 
dicere. nonnunquam etiam argumentandum est contra aliud quid- 
dam ab eo quod dictum est diversum, illud sumendo, si quis non 
habeat arguinenta contra propositum problema. quod quidem Ly- 
cophron fecit, cum propositum problema esset lyrae encomium. 
sed adversus eos qui requlrunt ut contra certum quid argumenta 
dirigantur, quia videtur opus esse ut explicetur in quo culpetur; 
quibusdain autem expressis facilius caveri potest, dicendum est 
quod universaliter accidit in elenchls, nos scilicet instituisse pro- 
bare contradictionem, nempe quod ille afiirmavit, esse negandum, 
aut quod negavlt, afiirmandum; non autem dicendum nos insti- 
tuisse probare quod contrariorum siteadem scientla velnon eadem. 
non oportet autem conclusionem in modum propositlonis interro- 
gare. nonnidla vero ne interrogari quidem debent, sed his ut 

175 concessis utendum. ex quibus igitur locis interrogationes eruan- 
tur, et quomodo sit interrogandum in contentiosis congressibus, 
dictum est. 

16. Post haec de responsione, et quomodo oporteat solvere 
et quid, et ad quem usum disputationes huiusmodi valeant, dicen- 
dum est. sane utiles sunt ad philosophiam ob duas causas, primum- 
quia, cum plerumque sumantur ex dlctione, faciunt ut melius affecti 
simus ad dlgnoscendum quot modis unumquodque dicatur, et quae 
simlli et quae diverso modo accidant tam in rebus quam in nomi- 

10 nibus. secundo quia conferunt ad Inquisltiones quas aliquls ipse 
jecum facit: nam qui ab allis facile paralogismo decipitur nec id 
animadvertit, ipse quoque a semetipso hoc pati saepenumero potest. 
tertium et reliquum emolumentum pertinet ad gloriam consequen- 
dam, quod hac ratione videatur quls in omnibus rebus exercitatus 
ac nullius esse imperitus. qui enlm cum altero disputans vituperat 
argumentationes, nec certum quid dicere potest de earum vitio, 
suspicionem praebet quasi videatur eas cum indignatione audire 
non propter veritatem sed propter hnperitiain. quomodo autem 
respondentes occurrere debeant huiusmodl argumentatlonibus, ap- 
paret, slquidem antea, ex quibus locis ducantur paralogismi, recte 
20 commemoravimus, et sophistarum In percontando imposturas suffi- 
cienter enucleavimus. neque vero idem est, accepta argumentatione 
videre ac diluere eius vitium, atque celeriter posse respondentem 



occurrere. qiiod enlm novimns, saepe franspositum ignoramns. 
praeterea slcut in allis rebus celeritas ac tarditas exercitatlone ac- 
cipit incrementum, Ita etiam in disputationibus se res habet. quare 
si quid nobis manifestum sit, sed meditationis expertes simus, tem- 
pore saepe destituimur. interdum autem accidlt ut in descriptioni- 
bus mathematicis (etenim cum eas resolverimus, quandoque rursus 
componere nequiinus), ita etiam in elenchis : nam cognoscentes 
unde argumentationis connexus eveniat, argumentationem illain 3D 
dissolvere non valemus. 

17. Primum igltur, slcut dicimus sylloglsmos probabiles inter- 
dum esse praeeligendos potius quam veros, ita et solvendnm esll 
nonnunquam probabiliter potius quam secundum veritatem. pror- 
6us enim cum hominibus litigiosis pugnandum est, non quasi elencho 
redarguant, sed quasi videantur redarguere, siquldem non diclmus 
eos aliquid concludere. quapropter eo dirlgenda est responsio, ne 
videantur concludere. etenim si elenchus est contradictlo non ho- 
monyma, quae ex nonnullis sumptionibus colligitur, nulla utique 
distinctione opus est adversus ambigua et homonymiam, quoniara 
is qui talia interrogat non facit syllogismum. verum non alia de 
causa distinctio est praemittenda, nisi quia concluslo speciem quan- 
dam elenchi prae se fert. non est igitur cavendum ne redarguamur, 
sed ne videamur redargui, quandoquidem interrogationes ambi- 
guae vel propter homonymiam multiplices et eiusmodi aliae captio- 3 
nes etiam verum elenchuin obscurant, et sitne aliquis elencho con- 
victus necne, incertum reddunt. cum enim ad extremum facta 
conclusione liceat' respondenti dicere, non quod ipse afiinnavit, 
negasse interrogantem, sed homonymws vehambigue interrogasse, 
ideoque aliud se affinnasse, aliud sumpslsse interrogahtem ac ne- 
gasse in conclusione, etsi maxlme adidem rettulit, incertum est an 
sit convictus elencho, quia incertum est an nunc verum dicat. 
quodsi interrogans distinctione adhibita interrogasset homonymum 
vel amblguum, non obscurus esset elenchus. et quod litlgiosi in- 
terrogatores nunc minus requirunt, olim magis requirebant, ut sci- 
licet interrogatus responderet aut etiam aut non, id certe fieret. «> 
nunc vero, quia non scite interrogant qul percontantur, necesse cst 
ut Interrogatus adiiciat aliquid responsioni, qno vitium interroga- 
tionis corrigat. nam si interrogans distinxisset sufficienter, necesse 
esset ut respondens vel etiam vel non diceret. si quis autem c-xi- 
stimet eum esse elenchum qui secundum homonymiam fit, nullo 
modo liceblt respondenti effugere, quo minus elencho redarguatur. 
in iis enim quae cernuntur oculis, necesse est negare nomen quod 
affirmavit aut affirmare quod negavit. ut enim. corrigunt nonnulli, 
nihll jnodest. alunt enlm hi non Coiiscum esse musicum et immu- 20 
sicum, sed hunc Coriscum esse musicum et hunc Coiiscum immu- 
sicum. nam eadem erit oratio, Coriscum esse musicum, et hunc 
Coriscum esse musicum; quod quidem simul affirmat et negat qui 
respondet. sed fortasse non unum et idem significat verbum illud 
hic Coriscus, quia nec illic nomen Coriscus unam habebat signifi- 
cationem. itaque utrum Coriscus an hic Coriscus dicatur, nihil in- 
terest. sin autem illi simpllciter loquendo attribuet, huic vero ali- 
quem vel hunc adiunget, absurdum erit, qula non magis alteri in- 
erit quain alteri: utrivis enim attribuatur, nihil interest. verum 
enimvero quoniam incertum est an is qui non dlstinxlt amphibo- 
liain, sit convictus elencho necne (in disputatlonibus namque con- 30 
cessum est distinguere), apparet eum qui non distinguit sed simpli- 
citer concedit interrogationem, peccare. quocirca si non ipse re- 
spondens, at certe eius oratio elencho refiitatae simllis est. saepe 
autem accidit ut qui ainbigultatem vident, dlstinguere cunctentur 
propter frequentiam eorum qui talia proponunt, ne in omnibus vi- 
deantur tergiversari: deinde ij^sis non putantibus ex co pendere: 
argumentationem, incidit paradoxum. quare cum sit concessum 
dlstinguere, non est cunctandum, ut antea dlctum fult. nisi vero 
duas interrogatlones pro una quis acciperet, non fieret ex homo- 
nymia vel amphibolia paralogismus, sed aut esset verus elenchus, 
aut ne speciem quidem elenchi prae se ferret. quid enlm iuterest 
utrum interrogetur, sitne Callias et Themistocles musici, an sub 175 
uno communi. nomlne, si ambobus inter se differentibus unum sit 
nomen commune? nam si nomen illud commune plura signifkat 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



97 



quam umira, certe qtii eo est nsus, plura lnterrogayit. si igitiir non 
recte pelitur ut ad duas iuterrogationes una responsio sumatur 
simpliciter, apparet ad nihil homonymuin respondenduin esse sim- 
pliciter, ne tum qtiidem si in onmibus verum sit, ut nonnulli putant. 
hoc enim idem valet ac si interrogaretur, utruin Coriscus et Callias 
sint domi an non sint doini, sive adsint ambo sive non adsint, quo- 
niam utroque modo propositiones plures sunt. non enim si vere 

10 dicitur, propterea interrogatio una est. nain possunt sexcentae di- 
Tersae interrogationes alicui proponi, ad quas omnes vere possit 
respondere etiam aut non; vernntamen non est ad illas oinnes una 
danda responsio : sic enim tollitur disputatio. hoc vero periude est 
ac si rebus diversis idem nomen positum esset. ergo si non opor- 
tet ad duas interrogationes unam responsionem dare, perspicuum 
est etiam in homonymis non esse dicendum etiam vel non. non 
cniin qui id dixit respondit, sed locutus est. hoc tamen probatur 
quodammodo in disserentibus, quia non appaiet quod inde sequi- 

20 tur. sicut igitur diximus, quia videntur quidam elenchi esse, qui 
non snnt, eodem modo etiam solutiones quaedam videbuntur esse, 
quae non erunt; quas scilicet dicimus interdum esse afferendas po- 
tius quain veras in contentiosis disputationibus, et cum paralogismo 
ex duplicitate dncto occurritur. porro autem in respondendo ad 
ea quae vera videntnr, dicendum esto : sic enim minime fiet parex- 
elencluis. at si quis aliqnodparadoxum cogatur dicere, hic maxiine 
adiungendum responsioni verbum videri: sic enim neque elenchus 
neque paradoxum effici videbitur. quia vero manifestum est quo- 
modo postuletur quaesituni initio propositum, ac oinnes id postu- 
lari putant, si quaesito proximum sit quod petitur, iccirco tollenda 
sunt, non concedenda nonnulla, quasi quaesitum initio propositum 

30 interrogator petat; et cum tale quid postulat aliquis, quod necessa- 
rio quidein consequitur ex thesi, falsum autem est vel inopinabile, 
dicendum est esse idem quod quaesitum: nam quae necessario con- 
sequuntur, ipsius thesis partes videntur. praeterea, cum universale 
uon nominc sed similitudinis collatione sumptum fuerit, dicendum 
est adversariuin non ut dalum fuit, nec ut ipse proposuit, id su- 
niere in conclusione, quia propter hoc* saepe fit elenchus. qui 
vero his respositionibus excluduntur, ad id confugere debent ut 
non recte probatum esse contendant, occurrendo secundum tradi- 
tam syllogismi et elenchi definitionem. sane cum nomina proprie 
accipiuntur, necesse est respondere vel simpliciter vel per distinc- 
tionem. sed quod ad ea quae tacite subintelligentes ponimus, vel- 

b uti qnae non perspicue sed deminute interrogantur, hinc saepe ac- 
cidit elenchus. utputa, quod est Atheniensiuin, estne possessio 
Atheniensiuin ? utique. similiter autem et in aliis dicendum. at 
enim nonne homo (ut Graeci loquuntur) est aniinalium? etiam. 
hoino igitur est animalium possessio. nain hominem ideo Graeca 
phrasi dicimus esse animalium, quia est animal; et Lysandrum esse 
Lacedaemoniorum, quia est Lacedaemonius. patet igitnr, ubi ob- 
scurum est quod proponitur, non esse concedendmn simpliciter. 
cum autem duo sunt ita inter se affecta ut, si alterum sit, alterum 
quoque necessario esse videatur, contra vero si hoc sit, non sitne- 

10 cessario et illud, tunc qui interrogatur utrum eonun esse putet, id 
dare debet quod minus late patet, quia difficilius est concludere ex 
inultis. si quis autem inde argumentetur, quod alteri est aliquid 
contrarium, alteri non est, etiamsi ratio vera sit, tamen dicere opor- 
tet esse quidem etiam alterius contrarium, sed nomen ei non esse 
positnm. quia vero ex iis quae multi dicunt, nonnulla sunt eius- 
modi ut si quis illa non admittat, eum falso respondere autument; 
quaedam vero talia non sunt, ut ea de quibus in utramque partem 
sunt opiniones contrariae (utrum enim corruptibilis an incorrupti- 
bilis sit aniinantium anima, non est exploratum multis) in quibus 
igitur incertinn est utro modo dici soleat, quod ita proponitur ut 
quaeralur utium respondenli videatur, quales sunt quae sententiae 
appellantur (nam sententias appellant et veras opiniones et univer- 

20 sas enuntiationes, ut diameter non habet communem mensuram) et 
praeterea de cuius veritate in utramque partem sunt opiniones, in 
his inquam omnibus nomina transferens maxime latere poterit. nain 
quia incertuin est utro modo veritas habeat, non videbitur so- 
phistice cavUlari; et quia iu utramque partem sunt opiniones, non 



videbitur falso respondere : translatio Vero efficiet ne oratio possit 
elencho redargui. praeterea quascunque interrogationes quis prae- 
senserit, illis, antequam dicantur, debet obiicere ac praedicere: sic 
enim maxime percontantem impediet. 

18. Quoniam autem recta solutio est patefactio falsi syllo- 30 
gismi, docendo ex qua interrogatione falsum efficiatur; falsus autem 
syllogismus dicitur bifariam, nempe si aut falso conclusum est, aut 
si, cum non sit syllogismus, videatur esse syllogismus; eritutique et 
quae nunc dicta est solutio, et eius qui syllogismus videtur, correc- 
tio docens ob quam interrogationem falso videatur esse syllogismus. 
unde fit ut argumentationes concludcntes negatione, quae autem 
concludere videntur, distinctione solvantur. rursus quia conchi- 
dentium argumentationum aliae veram aliae falsam conclusionem 
habent, eae quidem quarum falsa est conclusio, dupliciter solvi 
possunt, neinpe ettollendo aliquam interrogationem, et ostendendo 
non ita se habere conclusionem. quae vero propositiones falsas 
habent, tantuinmodo tollendo aliquain interrogationem solvi pos- 177 
sunt, quandoquidem conclusio vera est. quocirca qui argumenta- 
tionein solvere volunt, primum considerare debent concluseritne 
an vi concludendi careat, deinde utrum conclusio vera sit an falsa, 
ut vel distinguendo vel tollendo solvamus, tollendo, inquam, aut 
hoc aut illo modo, sicut antea dictum fuit. plurimum autem inter- 
est utrum quis interrogatus an non interrogatus solvat argumenta- 
tionem : nam statim prospicere difficile est, per otium autem yidere 
facile. 

19. Elenchorum igitur qui ex homonymia et amphibolia du- 
cnntur, alii habent aliquam interrogationem plura significantem, 10 
alii conclusionem multifariam acceptam. utin captione illa, o~iyuvta 
"kkysiv, conclusio duplex est. in hac vero, eum qui scit, non simul 
scire (ut in hac argumentatione, qui scit dicere aut facere, illud 
quoque simul scit quod dicit aut facit; atqui hic scit dicere carinina 
iambica; hic igitur simul scit etiam iambica) una interrogatio est 
ambigua. ac quod duplex est, alias est venun, alias non est verum: 
quod enim est duplex, partim significat quod est, partim quod non 
est. quibus igitur in fine inest multiplicitas, nisi opponens assump- 
serit contradictionem, non fit elenchus: ut in captione illa, caecum 
videre, quia sine contradictione non erat elenchus. quibus vero 
multiplicitas inest in interrogationibus, in his non est necesse prins 
negare quod duplex est, quia non ad hoc sed ex hoc exstruitur ar- 20 
gumentatio. initio igitur, cuin duplex est nomen et oratio, sic re- 
spondendum, partim esse partim non esse. utputa aiywra Xiysiv 
uno modo esse Teruin, altero falsum. et facienda esse to. Ssovxa, 
de his Tere dici, de illis falso, quia ta. Skovra multis modis dicun- 
tur. sin ab initio multiplicitas lateat, ad extreinum adiectione in- 
terrogatio est corrigenda: est igitur Terum o-iy&vra Xkyuv. niinime, 
sed rovSt o-iyuvra. sed et in iis quae multiplicitatem habentinpro- 
positionibus, similiter est faciendum. Teluti, non igitur simul sciunt 
quod sciunt. utique, sed non qui ita sciunt: neque enim haecidem 
valent, non accidere ut qui scinnt simul sciant, et non accidere ut 
qui ita sciunt simul sciant. et omnino pugnare debet respondens, 30 
etiam si adversarius siinpliciter concluserit, ac dicere non rem a se 
affirmatam sed nomen euin negasse, ideoque non esse elenchum. 

20. Perspicuum etiam est quomodo solvendae sint argumen- 
tationes quae ex compositione et divisione ducuntur. nam si divisa 
et composita oratio diversam habet significationem, id in solutione 
est dicendnm quod conclusioni repugnat. sunt autem omnes eius- 
modi argumentationes ex compositione et divisione. num quo tu 
Tidisti hnnc vapulantem, eo hic vapulavit? et quo vapulavit, eo tu 
vidisti? habet sane haec fallacia aliquid ambiguae interrogationis, b 
sed nihilo minus est ex compositione. neque enim duplex estquod 
sumitur ex divisione, quia non eadem oratio efficitur, cmn est di- 
visa, quae ante erat coniuncta. nisi et ocog et opo?, c%n accentu 
prolata, accipiuntur diversis modis: sed in scriptis idem estnomen, 
quando iisdem elementis scriptum est et eodem modo. et illic igi- 
tur notae eaedem fiunt: sed quae pronuntiantur, sunt diversa. quare 
duplex non est quod ex divisione sumitur. perspicuuin quoque est 
non omnes elenchos sumi ex multiplicitate, ut nonnulli autumant. 
distinguere igitur debet qui respondet non enim idem valet, si quis 10 

N 



98 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



dlcat aliqnem videre oculis Vapulantem, et si dicat videre oculis 
vapulantem. huc feferatur et Euthydemi ratio, nuiu vidisli tu 
nunc stantes in Piraeeo triremes in Sicilia existens? et rursus, 
num potest honus cum sit sutor pravus esse? atqni potest aliquis, 
cum sit bonus sutor, pravus esse; proinde sutor pravus. item, num 
quorum honae sunt scientiae, ea sunt bona mathemata? sed mali 
bonum est mathcma: malum igitur est bonum mathema. atqui 
malum et matheina est et malum: malum igitnr est malum ma- 

20 theina. numquid vere dicitur nunc te natum esse? natus igitur es 
jiiinc. an aliud significat divisum quam coniunctum? vere namque 
dicitur nunc te natum esse, sed non vere dicitur nunc te natum 
esse. num quomodo potes, et quae potes, haec et eo modo uti- 
que feceris? atqui non pulsans citharam praeditus es facultate pul- 
sandi citharam: ergo citharam pulsaveris, citharam, non pulsans. 
an non hac praeditus est facultate ut non pulsans pulset citharam: 
sed quando hoc non facit, habet facultatein faciendi? solvunt 
autem lionnulli et aliter hoc sophisma. nam si respondens eonces- 
sit se facturum quomodo facere potest, negant inde sequi ut non 
pulsans citharam pulset, quia non quocunque modo facere potest, 

30 concessit se facturum; nec idem valet, quomodo potest, et quocun- 
que modo potest facere. sed apparet eos non recte solvere. nam 
argumentationum quae ex eodem loco sumuntur, eadem est solutio : 
haec vero non conveniet omnibus eiusdem generis argumentatio- 
nibus, nec quovis modo interrogatis, sed est ad interrogantem, non 
ad aigumentationein accommodata solutio. 

21. Ex accentu vero argumentationes non sunt, neque in scrip- 
tis neque in pronuntiatis, nisi paucae quaedam fiant, ut haec argu- 
mentatio. estne to a xutoXvsk; domus? certe. nonne to « xarotXvstg 

17S est negatio tou xaTaXuEt?? etiam. dixeras autem to ou xaraXust? esse 
domum: domus igitur est negatio. quomodo autem solvendae sint 
huiusmodi captiones, manifestum est, quoniam illud ou non idera 
significat, cum acutius et cuin gravius profertur. 

22. Patet ctiam quomodo sit occurrendum argnmentationihus 
ex eo ductis, quod eodem modo dicuntur quae non eadem sunt, 
quandoquidem tenemus genera categoriarum. nam ille quidem in- 
terrogatus concessit non esse quippiam eorum quae essentiam signi- 
ficant: hic vero probavit esse quippiam eorum quae refemntur ad 
aliquid vel sunt in quantorum numero, ac videntur essentiam signi- 
ficare propter similem dictionem. ut in hac argumentatione. acci- 

io ditne idem simul facere et fecisse? nequaquam. alqui eandem rem 
et secundum idem siinul videre et vidisse contingit. estne aliquid 
facere et pati? minime. quin haec, tbjxvitcii xatETat ato-flavETat (id 
est secatur, uritnr, sentit) similiter efferuntur, et omnia pati quid- 
dam significant. rursus "ksysiv Tps^stv op£V (id est dicere currere 
videre) simili inter se modo dicuntur. atqui to* opciv (id est vjdere) 
est ato-5ai/£o-Sat ti (id est species quaedam tS sentire): proinde siinul 
est et facere et pati. si quis autem illic, cum concesserit non posse 
aliquem simul eandem rem facere etfecisse, fateatur aliquem posse 
videre et vidisse, nondum est convictus elencho, si videre non dicat 
esse facere quiddam sed pati, quoniam opus est etiam hac interro- 

20 gatione. sed auditores existimant eum hoc concessisse, quando con- 
cessit secare esse facere quiddam et secuisse fecisse quiddam, et 
quaecunque alia siiniliter dicuntur. reliqunm enim ipse auditor 
supplet, quasi similiter dicatur. sed hoc non similiter dicitur, verum 
ita videtur propter similem dictionein. idem autem hic accidit quod 
in homonymiis. nam qui verborum vim ignorat, in homonymis putat, 
quam rem affirmavit respondens, eam negasse opponentem, non tan- 
tum nomen, cum tamen insuper sit opus interrogatione an ad unam 
rem respiciens utatur verbo homonymo : hoc enim concesso erit 
elenchus. his quas exposui similes snnt hae quoque argumentatio- 

30 nes qnae sequuntur. num quod quis habens postea non habet, 
amisit? nam qui unum modo talum amisit, non habebit decem 
talos. an quod non habet, cum prius haberet, amisit; qnantum 
vero aut quot non habet, non est necesse tot eum amisisse? cnm 
lgitur in interrogatione dixetit qttod habet, in conclusione ponit 
tot : nain decem sunt aliquot. si igitnr interrogasset ab initio "quot 
aliquis non habet, cum prius haheret, totne amisil?" nemo conce- 
deret, sed vel tot vel horum quippiam. itein captio qua coucluditur 



posse aliquem dare quod non habet, qnia non habet unnm solum 
talum. an qui dedit unum soltim talnm, non dedit quod non habe- 
bat, sed quomodo non habebat, nempe utmrn ? nam illa dictio 
solutn non significat hoc nec quale nec quantum, sed quomodo J 
refertur ad alterum, veluti non haberi una cum alio. perinde igitur 
est ac si quis interrogasset "quod quis non habet, potestne dare?" 
allero vero negante hoc fieri posse, quaereret an possit aliquis dare 
cito, non habens cito; atque illo assentiente, concluderet dare ali- 
quem posse quo non habet. perspiuuumque est eum non recte 
conclusisse, quia cito dare non est hoc dare, sed ita dare : ut vero 
quis non habet, dare polest, verbi gratia, libenter habens darepot- 
est gravate. expositis captionibtis hae quoque similes sunt. num 
ea quam non habet manu verberare potest? aut nuin eo quem non 
habet oculo videre potest? quia non habet unum tantum. huins- 10 
modi captiones solvunt nonnulli, dicentes et unuin solum sive ocn- 
limi sive aliud quodvis, habero eum qui plura habet. alii vero aiunt 
et accepisse quempiam quod habet: dedit enim alter unum solum 
calculuin-, et hic habet (inquiunt) unuin solum ab illo calculum. 
alii autem statiin interrogationem tollentes, affirmant fieri posse ut 
quis habeat quod non accepit; veluti qui vinum accepit dnlce, si 
cori tiptuin sit inter accipiendum, habeat aciduin. verum ut antea 
dictum fuit, omues hi non ad argumentationein sed ad hominera 
solutionem accommodant. nam si esset haec solutio quam afferunt^ 
qui contrarium daret, solvere non posset, sicut in aliis qnoque cap- 
tionibus usuvenit. utputa si solutio est, quia partim est partim non 20 
est, si simpliciter concesserit, concluditur: sin antem non concludi- 
tur, non potest ea esse solutio. in captionibus vero paulo aute 
dictis, concessis omnibus, negamus fieri syllogismum. praeterea hae 
quoque in huiusmodi arguinentationum numero sunt. num quod 
scriptum est, scripsit aliquis? scripta autem est, nunc te sedere, 
falsa oratio: sed vera. erat, quando scribebatur: simul igitur scribe- 
batur falsa et vera. nam veram aut falsam orationem opinionemve 
esse non hoc sed tale significat: eadem namque ratio est etiam opi- 
nionis quae orationis. item, num quod discit discens, hoc est quod 30 
discit? discit atitem quis*ro PpaJu ra-^v (id est, tardtim celeriter). 
non enim opponens dixit quod quis discit, sed quomodo discit. et, 
num quod quis perainbulat, calcat? perambulat autem totum diem. 
an non dixit qnod quis peramlmlat, sedquando perambulat? neque 
cum dicimus calicem bibit," indicamus quod bibit, sed ex quo. 
item, num quod quis novit, inveniens vel discens novit? quorum 
autem alterum invenit alterum didicit, his si ambo simul accipian- 
tur, neutrum convenit. an hic omne accipitur, ibi vero non omne? 
item, esse quendam tertium hominem praeter ipsum hominem et 
singulos homines. nam homo, et quicquid commune est, non hoc 
aliquid, sed quale quippiam vel ad aliquid vel quomodo vel eius- 
modi qutppiam significat. idein contingit.in quaestione utrum Co- 
riscus et Coriscus musicus sint eadem res an diversa. nam alterum 179 
hoc aliquid, alterum quale significat. quare non licet hoc expo- 
nere. neque vero expositio tertium hominem facit, sed illa con- 
cessio, id quod est coinmune, esse id ipsum quod hoc aliquid. sic 
enim fit ut hoc aliquid esse, non sit id ipsum quod Callias, et sit id 
ipsum quod homo. nec si quis dicat id quod exponitur, non esse id 
ipsum qtiod hoc aliqtiid, sed id ipsum quod quale, quicquam refert: 
erit enim nihilo minus praeter mitltos unum aliqnid, ut homo. appa- 
ret igitur non esse concedendum, hoc aliquid esse qnod communiter 
multis attribuitur, sed vel quanttim vel quale vel ad aliquid vel 
huius generis aliud quippiam significare. 10 

2i. Omnino autem in disputationibus a dictione sumptis sem- 
per oppositum ei ex quo argumentatio ducitur erit solutio. utpnta 
si ex compositione sumitur argumentatio, soltitio erit per divisio- 
nem, si ex divisione, per compositionem. rursus si ex accentu 
acuto arguatur, gravis accentus erit solutio, si vero ex gravi, acutus. 
sin autem ex homonymia, licet oppositum nomen dicendo solvere. 
utputa si ex argumentatione sequitur ut negando dicatur non esse 
animatum, ostendatur esse animatum. qnodsi respondens dixit in- 
aniinatum, ille autein qui argumentatur conchisit esse ,animatum, 
dicere oportet esse animatum. similiter faciendum est et in am- 20 
phibolia. at si ex similitudine dictionis ductum sit argumentum, 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS, 



99 



oppositum erit solntio. Yelnti rnim quod non habet, dare aliqnis 
potest? an non potest quod non habet, sed quomodo non habet? 
ut unum solum talum. num, quod scit, discens an invc-niens scit? 
eed non qnae scit. et, num quod perambulat, calcat? sed non 
quando. similiter et in aliis eiusinodi captionibus est faciendum. 

24. Quod vero ad captiones qnae ex accidente ducuntur, una 
et eadein est omnium solutio. nam quia inceitnm est quando di- 
cendnm sit de re quod accidenti inest, ac in nonnullis quidem hoc 

30 videtur et vulgo concedunt, in aliis vero negant esse necessarium, 
dicendum est igitur, accominodata ad omnes eadem solutione, non 
esse necessariuin. oportet autem habere in promptu exemplum, 
quod proferatur. sunt autem omnes hae argmnentationes ex acci- 
dente, scisne quod sum interrogaturus? nostin eum ; qui accedit 
aut qui absconsus est? num haec statna tuuin est opus? numquid 
liic canis tuus est pater? uumqnid pauca paucis vicibus accepta 
pauca sunt? perspicuum enim est in his omnibus non necesse csse 
ut quod de accidente vere dicitur, etiam de re ipsa vere dicatur. 
nain in ils solis quae secundnm essentlam indifferentia et unum 
sunt, omnia videnlur eadem inesse. ei vero quod est bonum, non 
l idem est esse bonum et fore interrogandum. neqne ei qni accedit 
rel absconsus est, idem est accedentem vel absconsum esse et Co- 
riscum esse. itaque non si Coriscum novi, eum vero qui accedlt 
non novi, projHerea enndem novi et non novi. neque si hoc est 
opus meumque est, ideo lnenm est opus, sed vel possessio vel res 
Tel aliud quodvis. eodem modo et in alils se res habet. solvunt 
autem has captiones nonnulli clistlnguendo intcrrogationem: aiunt 
enim fieri posse ut eadem res sciatur et ignoretur, non tamen se- 
cnndum idem. cum igitur eum qui accedit non cognoscant, Coris- 

10 cum vero cognoscant, idem se cognoscere et ignorare fatentur, non 
tamen eodem modo. atqui primum quidem, sicuti iam diximus, 
©portet earum argumentationuin, quae ex eodem loco ducuntur, 
eandem esse corcectionem: haec autem non erit solutio, si quis 
non ex verbo cognoscere, sed ex verbo esse aut modo quodam 
affectum esse idein axioma sumat. veluti si hic est pater, et est 
tuus. ut enim In quibusdam id verum slt, idemque possit sciri et 
ignorari, at certe huc dicta solutio nullo modo quadrat. ceterum 
nihil vetat eandem argumentationem pluribus vitiis laborare: atta- 
men non cuinscunque peccatl patefactlo solutio est. nam fieripot- 

20 est ut quis ostendat falsum esse conclusum, unde autem, non osten- 
dat; utputa solvens argumentationem Zenonis, qna concludltnr ni- 
hil posse moveri. quapropter et si quis respondens nitatur argu- 
mentando ducere tanquam ad impossibile, peccat, etiam si decies 
millies concludat, quia non est haec solutio. erat enim solutio pa- 
tefactio falsi sylloglsmi, ostendens cnr falsus sit. si igitnr opponens 
nihil conclusit,*sive verum sive falsuin conetur argumentatione col- 
ligere, eius rei dcclaratio solutio est. an fortassis hoc in qulbusdam 
nsnvenire nihil prohibet, sed in his captionibus ne hoc qnidem vi- 
deri potest. nam et Coriscum novit essc Coriscum, et eum qui ac- 
cedit esse enm qui accedit. sed contingit idem scire ac nescire, 

30 velutl album esse scire, musicum vero esse ignorare: sic eniin idem 
novit et non novit: non tamen secundnm idem. verum hic et id 
qnod accedit, et Coriscuin scit esse id quod accedit et esse Coris- 
pum. similiter ut ii quos dixlmus, peccant et qui ita solvunt captio- 
nem, dicentes omnein nuinerum et mnltum etpaucum esse. etenim 
»i, cinn nihll concludatur, hoc praetermisso verum conclusum esse 
fateantur (omnem enim numerum et multum esse et paucum), pro- 
fecto peecant. snnt etiam qui ex dupllcitate dissolvunt hos syllo- 
gismos, quibns conclnditur tuuin esse patrem aut filium aut servnm. 

1S0 atqui perspicnum est, si ex multiplicitate videtur sumi elenchus, 
opus esse ut nomen vel oratio proprie multorum dicatur: hnnc 
vero esse huius filium, neino diclt proprie, si doniinus est filii; sed 
ex accidente est haec compositio. estne hoc tuum? etiain. hoc 
autem est fiUus: hoc igitur est tnus filius, quoniam accidit ut sit et 
tuus et hlius, non tamen tuus fillus. huic siinilis est et captio qua 
conclnditur aliqnod bonum esse tx3>i xomZv (id est lnalorum), quia 
prudentia est scientia malomm. sed hoc esse hornm non dlcitur 

10 multifariam, sed tantum possessionem significat. aut si forte mul- 
tifariaua dicitur (etenim dicimus hominem esse t2v f^W»' id est 



animalinm, non tamen esse eorum possessioncm), etiam si qnid ad 
mala ita lefeiatur ut aliquid dicitur esse alicuius, ob id rZv yax-Sv 
(id est malorum) est: sed hoc non est omnino et simpliciter tww 
xaxwv. ergo propter significationem quadantenus et simpliciter ac- 
ceptam videtur elenchus. at fortas&e contingit ut aliquid bonum 
sit rSv khmZv bifariam; non tamen in hac argumentatione, sed potius 
ln dla, estne aliqnod manciplum bonum pravi domini? quanquam 
fortasse ne sic qnidem est multiplicitas : neque enim si bonum est 
et huius est, coniunctim quoque est bonum hnius. quin ne illud 
quidem, cum dicimns hominem esse tw ^wuv, multifai iam accipitur. 
non enim si quando aliquid significamus suppressa aliqna parte, id 20 
dicitur multipliciter. nam et dimidio versu pronuntiato K da mihi 
Iliadem" significamns, veluti da mihi uvjnv aei^s Bsu. 

25. Argnmentationes autem ex eo ductae, quod proprie dici- 
tnr hoc vel quadantenus vel alicubi vel quodammodo vel ad ali- 
quid, non simpliciter solvendae sunt perpendendo conclusionem 
collatam cum contradictione, ut intelligatnr an aliqnid eiusmodi in 
ea contingat. nam contraria et opposita et affinnatio ac negatio 
simpliciter quidem eidem rei inesse nequeunt; sed qno minus qua- 
dantenus utrmnque, aut facta adaliquid comparatione, aut quodam- 
modo, aut alterum quadantenus alterum siinpliciter insit, nihil pro- 
hibet quare si alterum simpliciter dicitur alterum quadantenus, 
nondum est elenchus. hoc autem in conclusione ad contradictio- 30 
nem collata spectandum est. omnes autem eiusmodi argumenta- 
tiones hoc habent fierine potest ut quod non est sit? atqui aliquid 
est id quod non est. simili ratione, quod est, non erit, quia non erit 
aliquid eorum quae sunt. fierine potest ut idem simul liquidoiuret 
ac peieret? fierine potest ut idem eidem simul credat et non cre- 
dat? an neque esse aliquid et esse simpliciter idem sunt? quod 
vero non est, non si est aliquid, propterea etiam simpliciter est; 
neque si liquido iurat hoc et quadantenus, necesse est eum liqnido 
inrare? (etenim iurans se peieraturum, dum peierat, liquido iurat 
hoc soluin, sed non simpliciter liquido iurat); nec qui fidem non b 
habet, credit? similis quoqne est argumentatio illa qua eundem 
aliquid simul falso et vere dicere ostenditur. verum quia non facile 
intelligitur utrum illud simpliciter aptandum sit ad veracem esse 
an ad mendacem esse, sophisma explicatu difficile videtur. sed 
nihil vetat eundem simpliciter quidem esse mendacem, quadante- 
nus autem veracem vel de aliquo; aut esse vefa quaedam, vera 
autem siinpliciter non esse. similiter se res habet in his limitatio- 
nibus, ad aliquid, alicnbi, aliquando : omnes enim huiusmodi argu- 
mentationes hinc proficiscuntur. estne sanitas vel divitiae res bona? 
sed imprudenti ac non recte utenti non est res bona: est igitnr res 10 
bona et non bona. nunquid bene valere aut in civitate potentem 
esse bonum est? sed aliquando hoc non est melius: idein igitur 
eidem est bonum et non bonum. an nihil prohibet, quod simpli- 
citer est bonum, hnic non esse bonum? vel huic quidem esse bo- 
jium, non tamen hoc teinpore aut non hoc loco? num quod nollet 
pmdens, malum est? non vult antem perdere quod est bonum; 
malum igitur est quod est bonnm. non est enim idem, si quis dicat 
bonum esse malum, et bonum perdere esse malum. similiter sol- 
venda est argumentalio de fure: non enim si fur est res mala, etiam 
eum capere est res mala. qui igitur eum vult capere, non rem ma- 
lam vult sed bonam, quia furein capere est res bona. et morbus 20 
quoque est res mala, non tamen perdere morbum. nunquid iustum 
est optabilius qnam iniustnm et inste quam iniuste? atqui iniuste 
jnori est optabilius quam mori inste. num iustum est sua qnemque 
habere? quae tamen ex sententia sua quis iudicaverit, etiamsi falsa 
ea sententia sit, rata sunt lege: idem igitur est iustum et non iu- 
stum. et utrum oportet condemnare eum qui iusta dicit, an enm 
qui iniusta? atqui iustum est nt et is qui iniuria est affectus, suffi- 
cienter dicat quae passus est; haec vero sunt iniusta. non enim si 
quid pati iniuste optabile est, ideo iniuste est optabilius quain iuste. 
sed simpliciter quidem to iuste est optabilius: hoc vero quo minus 30 
iniuste sit optabitius quam iuste, nihil vetat. et sua quemque habere 
iustum est, alieua vCro habere nOn iustum: hoc tamen indicium 
iustum esse nihil vetat, veluti si ex sententia iudicantis sit. non 
enim si iustum est hoc vel sic, etiam simpliciter est iustum. similiter 

N2 



100 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



cnm haec iniusta sint, nihil prohibet qtio minus ea dicere iustnm 
sit. non enim si iustum est ea dicere, necesse est ea iusta esse, 
quemadmodum nec si utile est ea dicere, necesse est ea esse utilia. 
similiter enim et de rebus iustis est sentiendum. itaque non si ea 
quae dicuntur iniusta sunt, propterea qui dicit iniusta vincit: ea 
namque dicit quae dictu sunt iusta, simpliciter autem et ad feren- 
dum iniusta. 

lSi 26. Iis autem argumentationibus quae ex delinitione elenchi 

exsistunt, prout elenchus descriptus antea fuit, occurrendum est 
conclusione ad contradictionem examinata, quomodo erit eiusdem 
et secundum idem et ad idem, et eodem modo et eodem tempore. 
quodsi quis ab initio rogetur, non est ei fatendum, quasinon possit 
idem esse et duplum et non duplum, sed concedendum, non sic 
tamen ut lieri elenchum in confesso est. sunt autem omnes hae 
argumentationes ex hoc loco. num qui unumquodque novit esse 

10 nnuinquodque, rem novit? et qui ignorat itidem? sed iieri potest 
ut aliquis sciens Coriscum esse Coriscum, ignoret eum esse musi- 
cum : itaque eandem rem et scit et ignorat. et rursus, num quadri- 
cubitum tricubito maius est? sed iieri potest ex tricubito quadri- 
cubitum in longitudinem : maius autem est minore maius : igitur se 
ipso maius est et minus. 

27. Quae vero ex eo ducuntur qnod postulatnr et sumitur 
qnaesitum initio propositum, percontanti quidem, si id manifestum 
eit, non sunt concedendae, ne tum quidem si probabile sit eum vera 
dicere. sin ab initio id latuerit, ad postremum ignorantia propter 
huiusmodi argumentationum vitium in ipsum interrogantem est re- 
torquenda, ceu qui non bene disputarit. nam elenchus tmn demuin 
est, cum syllogismus exstruitur sine eo quod ab initio quaesitum fuit. 

20 deinde quod datum id sit, non quasi adversarius eo usurus esset, 
sed quasi argumentando probaturus contrarium quam in parexelen- 
chis fecerit. 

28. Quae autem ex conseqnente probant, in ipsa argnmenta- 
tione illud vitium continere ostendantur. est autem duplex conse- 
quentium consecutio. aut enim ut particulari universale consequens 
est, puta homini animal, quia postulatur, si hoc cuin illo iuiictnm 
est, etiam illud cum hoc esse connexum; aut secundum oppositio- 
nes, quia si hoc illi consequeus est, etiam oppositmn opposito con- 
sequens esse videtur. unde et Melissi argninentatio orta est. nam 
«i quod est genitjum, habet principium, etiam ingenitum non ha- 
bere postulat sibi concedi : itaque si caelum est ingenitum, est etiam 

80 iniinitum. sed hoc non ita est: converso enim ordine valet con- 
secutio. 

29. In iis antem quae propter aliquam adiectionem conclu- 
dnnt, videre oportet an aliquo dempto nihilo minus eveniat impos- 
sibile: deinde hoc patefaciendum est, ac dicendum se id conces- 
sisse non quasi sibi videretur, sed quasi ad disputationem esset ac- 
cominodandum; ille autem non est usus ad disputationem. 

30. Sed adversus eas quae ex pluribus interrogationibus unam 
facinnt, statim adhibenda est definitio. interrogatio namque una est, 
ad quam una est responsio. quare nec plura de uno nec unum de 

* multis, sed unum de uno vel affirmandum vel negandum. sicut autem 
in homonymis accidit, quia interdum utrisque significatis, interdum 
neutri inest attribntum, adeo ut cum non sit simplex interrogatio, qui 
simpliciter respondent, nihil inde incoinmodi patiantur, similiteretin 
his, quando vel plurauni vel uniim multis inest autnon inest, nihil ei 
qui simpliciter concessit et hoc peccatuin admisit, repugnans colligi- 
tur, sed tunc cum alteruin est alterum non est, aut multa de multis 
dicnntur, et utraque utrisque partim insunt partim non insunt; ideo- 
que hoc est carendum. ut in his argumentatronibus. si alterum est 
10 bonum alterum malum, haec vere dici bonum etmalnm, rursusque nec 
bonum nec malum, quia utrumque non est utrumque. itaque idem est 
bonum ac malum, et neque bonum neque maluin. item, res quaeque 
est ne ipsa secum eadem et ab aliis diversa? quia vero haec non cuin 
aliis sed secum sunt eadem et secum sunt diversa, eadem ab iisdem 
diversa et eadem erunt. praeterea si quod bonum est malum fit, et 
quod malum bonum, utique duo facta erunt. cuinque duo inaequa- 
lia sint, utrumque erit ipsuin sibi aequale: itaque aequalia et inae- 
qualia eadem iisdem erunt. incidunt autem hae argumentationes et 



in alias solutiones. nam et verhnm ambo et verbrnn omnia plores 20 
significationes habet. non igitur eiusdem praeterquam nominis af- 
firmatio et negatio colligitur, hoc autem 11011 erat elenchus. sed 
perspicuum est, nisi plures interrogationes pro una sumantur, sed 
unuin de uno affirmetur vel negetur, non fore impossibile. 

31. Quod vero ad eos paralogismos qui ad idem saepius di- 
cendum perducunt, perspicuum est non csse concedendnm relato- 
ruin categorias separatas et per se acceptas aliquid significare; ut 
duplum, seorsum ab oratione, duplum dimidii, quoniain unum esse 
apparet. nam et decein ponuntur in oratione uno minus decein, et 
verbum facere in oratione non facere, et omnino in negatione af- 30 
firmatio: neque tainen si quis dicat hoc non esse album, dicitipsum 
album esse. duplmn vero fortasse nihil significat solum et per se, 
sicuti nec quod in dimidio; aut si quid significat, non tamen idem 
atque coniunctum. neque scientia in specie, veluti si est scientia 
medica, significat id quod cominune: illud autem erat scientia rei 
scibilis. in attributis autem quae per subiecta declarantur, hoc di- 
cendum est, non idem esse quod seorsum et quod in oratione signi- 
ficatur. nam curvum si communiter ac per se accipiatur, idem signi- 
ficat in simo et in varo ; adiunctuni autem subiecto nihil prohibet 
quo minus aliud atque aliud significet: sed alterum naso, alterum 
cruri accidit; illic namque simum, hic vero varum significat; nec 132 
quicquam refert, nasus simus an nasus curvus dicatur. praeterea 
non est dictio concedenda in recto casu, quia id falsum est. non 
enim simum est nasus curvus, sed nasi hoc, puta affectio. quare 
nihil absurdi sequitur, si nasus simus est nasus habens curvita- 
tem nasi. 

32. De soloecismis antem, unde videantur effici, diximus an- 
tea: quomodo vero solvendi sint, in ipsis argumentationibus appa- 
rebit. hae namque omnes hoc volunt efficere. num quod dicis vere, 10 
etiam est hoc re vera? ais autein aliquid esse lapidem: est igitur 
aliquid lapidem. an qui dicit lapidem, non dicit quod sed quem, 
neque hoc sed hunc? qnare si quis ita interroget num quem vere 
dicis, est hunc?" non videbitur Latine loqui, quemadmodum ne # c 

si interroget "nuin quam dicis esse, est hic?" at cum hic lignum 
dixit, vel quaecunqne alia neque feininain neque masculum signifi- 
cant, nihil refert. ideoque non fit soloecismus, si quod dicis esse, 
est hoc, lignum autem dicis esse, est igitur lignum. sed lapis et ar- 
ticulus hic mascnli habet appellationem. si quis autem interroget 
num hic est haec?" deinde rursus quid? nonne hic est Coriscus?' 20 
postea dicat hic igitur est haec, non collegit syllogismo soloe- 
cismum, ne tuin quidem si Coriscus significet id quod haec, non 
tamen concedatur a respondente: sed id prins interrogatum opor- 
tuit. quodsi neque cst neque conceditur, non est syllogismus, nec 
re vera nec adversus emn qui interrogatur. ergo%imiliter et ibi 
oportet lapidem significare hic. si vero nec est nec conceditur, 
non est admittenda conclusio: videtur tamen, quia nominis casus 
dissimilis videtur similis. num vere dicitur quod haec est id quod 
dicis hanc esse? ais autem esse parmam: est igitur haec parmam. 
an non est necesse hanc conclusionem admittere, si haecnon signi- 30 
ficat parmam, sed parma, to pannain vero est hanc. nec si quod ais 
esse hunc est hic, ais autem esse Cleonem, iccirco hic est Cleonem: 
non enim est hic Cleonem: quijipe dictnm fuit e quem aio hunc esse, 
est hic, non hunc, quia non est Latina sic prolata interrogatio. 
num scis hoc? est autem lapis: scis igitur lapis. an non idem signi- 
ficat in oratione, nuin scis hoc? et in oratione, hoc autem estlapis? 
sed in priore hunc, in posteriore hic. num cuius scientiam habes, 
hoc scis ? habes autein scientiam Iapidis : scis igitur lapidis. an cum 
dicis huius, dicis lapidis; cum hoc, lapidem? concessum est autem, 3 
cuius scientiam habes, te scire, non huius sedhoc: proinde non 
lapidis sed lapidem. quod igitur huiuscemodi argumentationesnon 
concludant soloecismum, sed modo videantur concludere, et cur 
videantur, et quomodo sit ipsis occurrenduin, ex iis quae diximus 
apparet. 

33. Oportet antem intelligere ex omnibus argumentationibus 
quasdam esse in quibus facile perspieitur, alias in quibus difficultcr 
deprehenditur, quam ob causam et in quo decipiant auditorem, cum 
hae saepe siut eaedem atque illae. nam eandem argumentationein 



DE SOPHISTICIS ELENCHIS. 



101 



io oportct appellare, qttae ex eodem loco ducitur. eadem vero argu- 
menlatio aliis ex dictione sumi, aliis ex,accidente, aliis ex alio loco 
videri potest, quia singula, cum transferuntur, non aeque sunt per- 
epicua. qtteinadmodum igitur in captionibus ex homonymia ductis, 
qui quidem modus frequentissimus est inter paralogismos, qnaedam 
8unt quibuslibet perspicna, (ac fere omnes orationes ridiculae su- 
muntur ex diclione, Yeluti vir ferebat per scalas Sfypov. et ortou 
j-eXXeo-Se? ad ante nam. et utra bonum ante pariet? neutra, sed 
retro ambae. et estne Iioreas xa9<*po's? neqnaquam: interfecit enim 

£D mendicum et mercatorejn. estne Enarchus? minime, sed Apollo- 
nides. eodemque modo fiunt aliae ferme pleraeqne captiones) alia 
vel maxime peritos videntnr ktere; cuius reisignum est, quia con- 
tendunt saepe de nominibus, veluti utrum ens etunum eadem signi- 
ficatione de omnibus dicantur an diversa: nonnullis enim videtur 
et ens et unum eodem modo semper accipi; alii vero Zenonis et 
Parmenidis argumentationem ex eo dissolvunt quod ens et untrm 
multifariam dici videntnr. ita argumentationum quae ex accidente 
et singulis aliis locis ducuntur, aliae sunt visu faciliores aliae diffi> 

30 ciliores; et perspicere in quo sint captionum genere, etutrum elen* 
chus an non elenchus sit, non aeque facile est in oinnibus. est antem 
acuta argumentatio, quae dubitare maxime facit: haec enimmaxime 
mordet. dubitatio vero est duplex, altera in argumentationibus syl- 
logistice concludentibus utra interrogatio sit tollenda, altera in liti- 
giosis, qnomodo quis dicat quod propositum est. iccirco in syllo- 
gisticis disputationibus acutiores arguinentationes maxime faciunt 
ut quaeratur. est autem syllogistica argnmentatio acutissima,' si qttis 
ex iis quae qnam maxime videntur probabilia, id qnod quam ma- 
xime est probabile refutet et adstruat. cum enim una sit disputatio, 
133 transposita contradictione similes omnes syllogismos habebit, quia 
semper ex probabilibus aeque probabile refellet aut adstruet; ideo- 
que dubitare necesse erit. ergo huiusmodi argumentatio est maxime 
acuta, quae conclusionem interrogatis parem facit. sectmda est quae 
ex omnibus sumptionibus similibus constat: haec enim similiter fa- 
ciet ut dubitetur quodnam interrogatum tollenduin sit. hoc autem 
est difficile, quia tollendum quidem est, sed quodnam tollendum, 
non apparet inter litigiosas autem acutissima ea est, in qua primum 
statim non apparet an syllogistice concluserit necne, et utrum per 
id quod falsum est, negatum, an per distinctionem solvatur. secunda 

10 ex ceteris est, quam constat solvendam esse per distinctionem vel 
per negationem, sed non apparet per cuius interrogati negationem 
aut distinctionem sit solvenda, immo utrum haec negatio vel di- 
stinctio ad conclusionem an ad aliquod interrogatum sit accommo- 
danda. interdun^ igitur non concludens argumentatio fatua est, 
videlicet si sumptiones sint valde incredibiles aut falsae; interdum 
non contemnenda. cum namque deest talis aliqua interrogatio de 
qua et per quam disputatio est, syllogismus est fatuus qui neque 
hanc sumpsit neque conclusit; cum autem deest interrogatio quae 
extinsecus assumi potest, nullo modo est argumentatio aspernanda: 

eo quin ipsa argumentatio bona est, sed interrogans ille non bene in- 
terrogavit. sicut autem solutio modo ad argumentatiouem spectat, 
alias ad interrogantem et interrogationem," quandoque ad neutrum 
homm, sic licet interrogare atque concludere et adversus thesim et 
adversus respondentem, et ratione temporis, nimirum cum plus tem- 
poris solutio requirit quam ut praesentis opportunitatis sit disserere 
adversus solutionem. 

34. Ex quot igitur et qnalibus paralogismi fiant iis qui dispu- 
tant, et quomodo falsum probemus et paradoxa dicere cogamus, 

80 praeterea ex quibus colligatur syllogismus, et quoinodo interrogan- 
dum, et quae sit interrogationum collocatio ; praeterea ad quid uti- 
les sint omnes huiusmodi disputationes, ac de omni responsione 



simpliciter, et qnomodo slnt solvendae argnmentationes et syllo- 
gismi, de his, inquam, oinnibns haec a nobis dicta sunto. reliquum 
est ut eo m memoriam revocato quod initio propositum fuit, pauca 
de eo dicamus ac finem dictis imponamus. instituimus igitur inve- 
nire quandam facultatem syllogisticain de re ad disserendum pro- 
posita, ex iis quae sunt quam maxime probabilia. hoc enim offi- 
cium est dialecticae per se et pirasticae. quia vero huic adiunctum & 
est, ob sophisticae affinitatem, ut non solum possit quis periculum 
facere dialectice, sed etiam quasi sciens, iccirco non solum quod 
dictum est supposuimus esse huius tractationis officium, nempe ar- 
gumentationem sumere posse, verum etiam ut disputationem susti- 
nentes tueamur thesim simili modo per quam maxime probabilia. 
atque huius rei causam diximus. nain ideo Socrates quoque inter- 
rogabat, non respondebat, quia se nihil scire profitebatur. declara- 
tum porro est in prioribus libris et ad quot problemata et ex qua- 
libus et quot sumptionibus hoc sit futurum, et unde eorum copia iO 
nobis suppetat; praeterea quomodo sit interrogandum, vel quomodp 
collocanda sit omnis interrogatio ; necnon de responsionibus et so- 
lutionibus, quae ad syllogismos afferuntur. sed et cetera declarata 
sunt, qnaecunque ad disputationum methodum pertinent. ad haec 
de paralogismis egimus, ut paulo ante diximus. quae igitur doccre 
instituimus, ea finem satis cominode habere perspicuum est. iam 
vero non oportet nos latere quod in hac tractatione accidit nam 
eorum omnium quae inveniuntur, quaedam ab aliis accepta prins 
elaborata sunt, postea per partes adaucta ab iis qui excepemnl; 
alia yero ab initio inventa exiguum primo incrementum suscipere 20 
consueverunt, multo tamen utilius amplificatione, quae ab his qui 
sequuntur proficiscitur. liam principium fortasse est maxima tothu 
pars, ut dici solet; ideoque est difficillimum. cum enim quo po- 
tentiore est facultate, eo minore sit magnitudine, difficillimum est 
visu. hoc autem reperto facilius est adiungere et conferre quod 
reliquum est quod quidem et in politicis orationibus accidit et 
fere in omnibus aliis artibus. etenim qui principia invenerunt, pa- 
rum admodum sunt progressi; qui vero nunc sunt celebres, accepta 
quasi per successionem a multis per partes promoventibus sic au- 30 
xere, Tisias quidem post primos auctores, Thrasyinachus vero post 
Tisiam, Theodorus autem post hunc, ac multi alii multas partes 
contulerunt quocirca nOn est mirum artem illam continere multi- 
tudinem quandam praeceptorum. huius autem dialecticae tracta- 
tionis non alind erat aliud non erat excultum, sed nihil prorsus 
exstabat nam eomm qui in litigiosis disputationibus quaestum fa- 
ciebant, institutio quaedam erat similis Gorgiae tractationi. alii 
namque orationes rhetoricas, alii ad interrogandum comparatas tra- 
debant ediscendas, in quas utrique putabant mutuos sermones saepe 1S4 
numero incidere, iccirco celeriter quidem, sed citra artem disci- 
pulos suos docebant: non enim artem, sed quae ab arte efficiuntur, 
tradendo putabant se recte instituere, perinde ac si quis professus 
se traditurum scientiam cavendi ne pedes doleant, postea non do>- 
ceat corium incidere, nec Unde eiusmodiinstrnmentapararipossint, 
sed multa det genera variomm calceorum : hic enim ad usum qui- 
dem profuit, sed artem non tradidit ac de rhetoricis quidem multa 
et antiqua dicta exstabant: de syllogismis autem conficiendis nihil 
aliud habebamus antea quod diceremus, sed exercitatione quaeren- 
tes multum temporis laboravimus. si igitur vobis scripta nostra 
inspicientibus videtur non esse haec methodus ex talibus inido 
exstantibus jJerfecta, si «omparetur ad alias tractationes, quae ex 
traditione sunt auctae; qtiod reliqunm est, vestrae auditorumve 
partes erunt, ea quae ad hiuus methodi consummationem sunt 
praetermissa, yenia dignari, quae vero sunt inventa, multa prosequi 
gratia. 



102 



PBYSICA AUSCULTATIO 

IOANNE ARGYROPYLO BYZANTIO INTEPxPRETE. 



10 VJinn circa omnes dbctrinas, quartim snnt principia vel causa«vel 
elementa, ex horum perceptione cognitio iiat atque scienlia (tunc 
ettim unaniquanque rem scire nos putamns, cum causas primas prin- 
cipiaqne prima et usque adelenieuta cognoscimus), patet et ea quae 
ad principia naturalis scientiae pei tinent, enitendum esse prius de- 
terininare. haec autem insita natura nob.is est via, ut e notioribus 
nobis magisque manifestis ad notiora naturae magisqne manifesta 
proficiseamnr. non eniin sunt eadem nobis atque simpliciter nota. 
quapropter boc modo ex bisce qnae liaturae quidem minus sunt 

20 manifesta, nobis antem uotiora, ad ea quae dilucidioia sunt magis- 
nue nota naturae proficiscanmr necesse est. at confusa primo nota 
nobis sunt magU ac manifesta; elementa Yero principiaque postcrius 
ex hisce uota per ipsorum divisionem lieri solent. kcirco ex uni- 
versalibvis ad singulariaproficiscamur oportet: ipsum nanque 'totum 
sensu notius est. universale vero totum est quoddam, quippe cura 

b multa complectatur ut partes. sic etiam noinina quodam modo sese 
habentad definitionem: totuin enim quoddam indistinctumque signi- 
ficant ceu circulus, at ipsius delinitio in partes singulas dividit. pueri 
quoque primum quidem viros omnas patres, mulieres qtiasvis mati es 
appellant; posterius autem horum utrumque discernere distingue- 
reque videntur. 

2. Necesse est itaque ant unum esae principium aut plura. et 
*i sit unum, aut immobile, ut Parmenides Melissusque dicit, aut mo- 
bile esse oportet, ut physici censere videntur, quidam aerem, qui- 
dam aquam primum principium esse dicent.es. si plura sint, aut 
hnita aut iniinita esse necesse est. et si finita sint plurajqtie uno, 

zo duo vel tria vel quattuorveJ in alia quodam ltumero esse oportet. 
si infinita aut genere qrddem unum, hgura vero vei forma diversa^ 
perinde atque Democritus asserebat; aut contraria etiam necesse 
est esse. pari modoquaerere videntur et ii qui quaerunt qubtnam 
sint ea quae sunt. nam ea priinum quaerunt ex quibus constant ea 
quae sunt, utium unum an plura sint; et si sint plura, utrum ' sint 
finita an infinita. quare principium quaerunt ac elementum, utrum 
sit unum an plura. considerare igitur si id quod est uinun sit atqiie 
1S5 immobile, non ad naturalem philosophum pertinet. nam ut geo^ 
inetrae nihd i ei amplius est cum eo qui geometriae principia tollit, 
sed aut ad aliam scieutiam attinet aut ad conimiinem omniuin facul- 
tatem, sic et illi qui de principiis dispntat, rei nihil est cum eo qui 
nnicum tantiun ponit non est enim principium, si uiium est tan- 
tnm, atque unum hoc modo. principium enim alicnius aut aliquo- 
ram principium esse constat. simile est itaque, si hoc modo sit 
unum considerare, et de alia quavis positione disserere, quae ser- 
monis sive disputandi cansa dicitur, qualis est Heracliti, vel si quis- 
piam id quod est, unum hominem esse dixerit. aut contentiosam 
solvere rationcm; quod quidem ainbae rationes habent, et Parme- 

10 nidis et JMelissi. nam falsai sumunt et fonnae sunt vitiosae. inepta 
autem magis est ratio ipsius Melissi, nec dubitationem habet, sed 
Ono absurdo dato cetera accidunt. hoc vero nullam habet diffi-» 
cnltatein. at nos ea quae natnra constant aut omnia aut aliqua mo- 
veri ponamus ; quod quidem patet inductione. et insuper nec omnia 
sunt solvenda, sed ea tantum quae quispiain ex principiis quidem 
sed falso demonstrat; quae vero hanc condicionem egrediuntur, 
non sunt solvenda. veluti circuli quadrationein eam quidem quae 
per scgmenta exstruitnr, ad geometrain dissolvere pertinet, Anti- 
phontis autein non ad geometrain redargnere spectat. verum cuin 
non de natura quidem, naturales autem dubitationes ipsos accidat 

20 dicere, bene nes sese habebit fortasse, si parum de ipsis disseruimus. 
liaec eniin considcratio philosophiam nimirum habet. atque ut a 
prmcipio omnium accommodatisshne nostra haec proficiscatur ora- 
tio, cuiu id quod est pluribus modis dicatux, quonam modo dicunt 



urium omnia esse? utrnm ut substantiam cilncta, an ut quantitatem, 
an qualitatem? et rursns utrum substantiam quidem, unain autein 
esse cuncta, velut hominem unum aut equnm unum aut aniinam 
unam l an.qualilatem, et hanc itidem unam, ut albedinem aut calir 
ditatem aut aliquid tale? haec enim omnia inter se nimiuin diffe- 
runt, nt dici non possint. nam si est substantia et qualitas atque 
quantitas, sive separata seiunctaqne siut ea qnae sunt, sive non sint 
scparata, non unmnsed plura profecto sunt. sin vero qualitas sint 
univeisa \el quantUas, sive sit substantia sive non sit, abswrdum est 30 
sane, si id quod esse uon potest, absurdum oporteat apjxdlare. 
nihil eniin ceterormn pr.aeter substantiam separatum essc potest. 
tiniversa enim haec de subiiecto diciuilur, de subsiamia q\iiileiu ipsa. 
atqui Melissus id quod est infinilum asserit esse. id ergo qtiod est, 
quantitas est quaedam. iniinitum enim in quantitate inmirum est. 
substantia autem iniinita aut qualitas aut affectns iniinilns esse non 9 
potest nisi per accidens, si simul et quanta sint quaedam. infiniti 
nunque ralio quantitate ntitur, non substantia, nou qualitate. si 
igitur et substantia sit et quantitas, id quidem est non unuin, sed 
duo esse videntur. sin vero sit solum snbstantia, infinituin sane non 
e&t, ueque magnitudinem ullam liabebit: erit enim quantitas quae- 
dam. praeterea cum multiplicitcr et ipsuin nnum, sicut et id quod 
ost, dici soleat, considerandum est quoijam modo ipsum universum 
unum asserunt esse. atque unuin dicitur partim continuum ipsum, 
partim indivisibile, partiin ea quorum eadem atque una est ratio, 
ut temetum ac vinum. si igitur est continmun ipsum unum, multa 10 
profccto est: continuum enim in infinitnm est divisibile. exsistit 
autem dnbitatio de parte ac toto, non ad scnnonein fortassis ac- 
coimnodata, sed per ipsam consideranda, utrum unum an plura 
sint parteiS atque totum, et quo pacto sint unuin vel plura; et si 
sint piuia, quonara modo sint plura? et de partibus non continuis 
eadem suut quaerenda. et si utraque, pars et ipsum totum, sint 
unuin perinde atque indivisibile, et ipsae profecto partes unura 
itidem erunt. atqui si unum est ut indivisibile, nnlla sane quantitas 
nulla qualitas erit. neque igitur infiiiitum est id quod esl, ut dicit 
Melissus, neque finitum, ut Parmenides asserit. # ipse nauque iinis 
est, ut patet, indivisibiie, non ipsum finitum. at vero si omnia quae 
sunt, ratione sunt uiuim, ut vestimentum ac vestis, fit ut Heracbti 20 
sententiam dicanl. eadem enim erit boni malique ratio, et non boni 
ac boni. qnare idem erit bonum atque non bonuin; et homo ac 
equus idem, et homo atque non liomo. ac senno ipsorum non 
uniim ea quae sunt, sed nihil asseret esse; et eadem insnper ratio 
qualitatis ac quantitatis erit at enim posteri quoque perinde atque 
vetetes turbabantur, »e ipsis-eveniret ut res eaedem simnl sintuuum 
et plura. quapropter alii est ipsum auferebant, uti Lycophron; alii 
dictionem transforinabant; hominem non album esse dicenles sed 
albere, neque ambulanteni csse sed ambulare, ne ipsum est adiun- 30 
gentes, id qnod est unuin, esse multa assererent, quasi id quod est 
uuum, aut id quod est, unice diceretur. multa vero sunt ea quae 
sunt, aut ratione (nam a\iad est album, aliud musicnm ratione: 
eidem antem inest utrmnque; ipstun igiturunum plura nimirum est), 
aut divisione, ut totmn ac partes. sed hoc loco iam haesitabant, 136 
atque ipsum unum muita esse iam fatebantur, perinde quasi non 
possct idem uiuun ac plura esse, non tamen ea quae o^iponuntut. 
est enim ipsum unum et potentia et actu. 

3. IIoc igitnr modo nobis adversus hanc sententiam disputan- 
tihtis ea quae sunt non posse unmn esse videntur. atqui neqne 
difficile est ea solvere quibus illi homines lianc suam sententiam 
ostendebant. uterque enim contentiose ratiocinatur, et Parmeni- 
des et Melissus. nam et falsa stununt, et ratiocinationes forma vi- 
tiosas efficiuut. Melissi tamen ratio magis est inepta, neque ullam 



PHYSICAE AUSGULTATIONIS I. 



103 



jo iMfciifmirriHTiii habct profecto, sed tmo. absurda dato . cfetera accl- 
dunt; quod quidem nullam habet difficultatera. i patet itaquo vitioso 
Melissum argiimentari. putat enim sunipsisse, si oinne quod factum 
est, principium habet, id quod factum non est, principium non 
habere. deinde hoc etiam est absurdmn, cuiuslibet esse principiuirt 
rei et non temporis, et generationis non simplicis, sed etiam altera- 
tionis, qnasi non fieret ulla mutatio simnl. praeterea cur si est 
unum, immobile est? cur eniin et universum uon perinde atquo 
pars, quae quidem est unum, haec, inquam, aqna, iu eodemloco 
movetui •'! deinde cur alteratio non erit? at vero neqne specio 

20 unum esse potest, nisi eo ex quo fit ortus. hocautem pacto non- 
nulli etiam physici unnm esse omnia dicunt. sed lllo modo esse 
non potest: homo nanque specie differt ab equo ; et contraria inter 
sese siniili modo. idem et ad Pannenidem modns est rationum, et 
81 qui alii proprii sunt. atque solutio est partim ex eo quia falsa 
eumit, partim ex eo quia non concludit. nam falsa qtiidcm sumit, 
quia id quod est pluribus modis dicitur, ipse vero simpliciter illud 
accipit dici. non cohcludit autem, quia si sola aiba suinantiir* ipSo 
albo unnni significante, nihilo minus alba plura erunt et non unum. 
nam album ipsum nec continuatione erit uimni • nec.ratione. alia 
nanque ratio erit albi, alia eius quod album suscepit. atque non 

30 erit praeter album ipsum separabile quicquam. non enim hoc ra- 
tionem propriam habet, quo separabile est; sed albi ratio, et eius 
in quo est, non est eadem sed diversa. at Parmonides nondnm id 
ipsum videbat. necesse est igitur eos sumere, quiid quod est uwum 
inquiuut esse, non solnm unum signiiicare id quod est, de quocum 
que praedicabitur; sed etiam quod proprie estens, et quod proprie 
unum est. accidens enim de subiecto aliquo dicitur. quare illud, 

h cui id quod est accidit, noh erit: est enim aliud ab Co quod est. 
erit ergo quippiam quod non est. non ergo id quod proprie est 
ens, alii inerit. non enirn rationem entis subibit, nisi id quod est 
plura significet hoc pacto, nt quodque quippiam sit: at id quod esfy 
unum significare ponitur. si igitur id quod proprie est ens, non ao- 
cidit cuiquam, sed aliqnid illi aliud accidilv cur id quod est ens 
proprie, ens significat potius quam non.ens? nam si id quod pro- 
prie est ens, erit etiam album, album autem non est proprie ens 
(neqne enim id quod est ipsi aceidere potest: nihil est enim ens, 
quod non est proprie ens), album ergo non est ens. atqne non 

10 hoc quidem pacto, nt quippiain non sit, scd ut omnino non sit. si 
igitur, uti diximus, id quodest proprie ens, erit etiam album, fit ut 
id non sit ens, quod est proprio ensi vere eniin dicemus, si illud 
album esse dixerimus. at hoc non ens, ut ponebatur significabat. 
quare si album etiam proprie ens sigmficat, non unum id quod est, 
6ed plura sane significat. neque igitor magnitudinem habebit id 
quod est, si id sit quod est proprie ens. ratio uanque partis ntrius- 
que diversa niinirum est. dividi autem id quod est proprie ens, in 
aliquid aliud proprie ens ex ratione etiam patet. veluti si hoino 
proprie quippiam est, et aniinal necesse est proprie quid es$e, et 
jtidem bipes. naui si ita non sit, accidentia erunt profecto. aut igi^ 
tnr homini aut alii subiecto cuipiam accidunt: at neutmm esse 
potest. actidens enim aut id dicitur quod inesSe potest ac Uon in- 

20 csse; aut id cuins in definitione, id cui accidit, sumitur, ceu sessio 
qnidem est nt illud quod separatur, simitas autem id cuius in defi- 
nitione sumitur nasus, cui simitatem dicimus accidisse. praeterea in 
eorum dcfinitione quae in deiinitiva oratione cuiuspiam insuHt, aut 
eomm ex quibus quippiam constat, nnnquam ipsius totius definitio 
inest, ccu in bipede definiti hominis aut in albo definitio hominis 
albi. si haec igitur ita snnt, atque homiui bipes accidit, separabile 
ipsum esse necesse est. quare fieri petest nt homo bipes non sit. 

30 vel in definitione bipedis inerit ipsius homiriis defmitio. at fieri 
nequit: ilfnd nanique in definitiva oratione hominis incst. quodsi 
bipes ac animal alii cuipiam accidunt, et neutrum est quod proprie 
ens, homo quoque ex his erit profecto quae alii accidunt. at qiiod 
proprie est, nulli sit accidens; et de qno ambo dicnntur, atqne 
utrumque dicatnr, et id quod ex aliis cotoponitur. ipsttm igituT 

187 universum ex indivisibilibus constat. quidam autem utrisque ratio-" 
nibus concesserunt, ei quidem quae omnia unnin esse coiicludit, si 
id quod est nnum signilicat, id quod haud est esse dicentes; ei vero 



quae ex partitione procedit, indivMuas magnituclines facienies. patet 
autem et veium non esse, si id qnod est unum significat, etfierinon 
potest ut simul sit contradictio, non fore quicquam non ens. nihii 
enim obstat ut id qnod non est, non sit absolute non ens; sed non 
ens quippiam sit. dicere quoque, si non quippiam aliud erit praeter 
ld ipsum quod est, ununi omnia fore, perabsurdum est sane. quu 
enhu ipsum quod est, aliud quicquam esse intelligit quam id quod 
est proprie ens? quod etsi ita est, nibil tainen prohibet multa esse 
ea quae sunt, ut diximus. patet igitur impossibile esse ut id quod io 
est hoc modo sit unum. 

4. Ut physici autem dicunt, dno sunt modi; quidam enim id 
qnod est unum subiectum corpus fecerunt, aut trium unum, aut 
aliud, quod igne quidem spissius, aere vero subtilius est; caetera 
autem generari dicunt, densitate raritatequc multa facientes. haec 
autein suiit contraria, et uiiiversaliter excessus atque defectus, quemi- 
admodum Plato magutim dicit et parvum. vermn hic quidem haec 
materiam facit, ipsuin auteih untlm formam; illi vero nnum quidem, 
ipsum inquam subitictnm, materiam, contraria yero differentias 
atque fonnas. quidam autem ex ipso uno coutrartetates, quae qui- 20 
dem in ipso sunt, secenii dicunt, ut Anaximander. et qui unuin et 
plura principia inquiunt esse, ut Empedocles ac Anaxagoras: ex 
ipsa nanque congerie cetera segregant. differunt tamen: alter enim 
periodos temporum in iis constituit, alter semel tantnm. et alter 
infinita cum ea quae sunt similium partium, tum contraria; alter ea, 
quae vocantur elementa, tantnmmodo sumit. videtur autem Anaxa- 
goras sic infinita esse putasse, quia commilnem jliaih opinionem 
physicorum veram esse existimabat, nihil, inquam, ex eo quod non 
est fieri atqne oriri. qtiapropter hoc dicunt modo, "eraut omnia 
simul," et generationem eiusmodi alterationem esse. quidam vero 30 
congregationem ac segregationem. insuper ex eo, quia contraria ex 
«ese mutuo fiuiit: inerant ergo. nam si omne quidem quod fit, aut 
ex entibus ant cx non entibus fieri neOesse est atque oriri, ex noh 
entibus autem nihil fieri potest (de hac enim opinione physici 
Omiies consentiunt), reliquum iam accidere necessario piitaVerunt, 
ex entibus quidem, atque eX hisce quae insunt, fieri quoque atqUe 
oriri, ex insensibilibus vero nobis ob parvitatem molis, ut dicunt. 
quapropter inquitint quorlque in quolibet esse mistum, quia quod- b 
libet ex quovis oriri videbant. videri vero atqhe dici diVersa ex eo 
plane, quod in mistione infinitorum maxime ob mnltitudinem suara 
excedit. nam totnm album aut nigrtim aut dulce aut os aut earnem 
sincere non esse quicquam, sed cuins plurimum habet quodque, id 
ipsius rei videri naturam esse dicebant. si infinitum igitur, quo in- 
finituin est, eo est ignotum, infinilum quidem multitudine autmagni- 
tiidinc quantum quoddam ignotum erit, infinitum autem forma qiiale 
qnoddam ignotnm. cum igitur principia rerum tam multitudtne 10 
quam specie sint infinita, fieri profecto iiequit ut ea quae ex hisce 
constant sciantnr. nonduih enim cortiposrtum scire putamus, cum 
ex quibus et quot ipsnm constat, haud cogrtosciinus. praeterea si 
necesse est ipsum mole quantuinvis esse posse, cuius parsmagnito- 
dine parvitateque quantavis esse potest (dico antem aliqiiam taliirm 
partium, quae insurit et in quas totum ipsum dividitur), esse vero 
non p^test planta vel animal dicto modo quantuiin is mole, patet 
neque partium ullam itidem mole quantamvis esse posse: erit enith 
et totum quantumvis similt modo. at os et caro et istiusmodi ce- 
tera partes sunt animalium et fructus plartfarmn. patet igitur neqtiC 20 
os neque carnem rieque aliud qtticquam eo modo, qiiem dixtmuS, 
mole quantumvis seu mairis seu lriinus esse. praeterea si talia om- 
nia in sesC cuncta ihvicem insnut, neque generatur quicqnam sed 
inest ac segregatur, dtqne appellatur ab eo quod in ipso magis ab- 
nndat, ex qriovis deniqne fit quodlibet segregatione, velut aqua ex 
Carhe et.caro ex aqua, cum omne corpus^ finittim ablatione finiti 
corporis cdrisumatur atque tollatur, consfat non pbsse in unoquo- 
que quodque inesse. ablata namquc ex aqua carne, nirsusque alia 
ex aqua reliqna segregala, etsi sempcr minor ea quae secernitnr 
erit, ndn tamen omni magnitndine minor evadet. qriare si segregatio 30 
stabit, non in quolibet qiiodvis erit: in reliqua enim aqua nihil in- 
erit carnis. sin vero nullus segregationis exitns erit, sed semper 
seqne^tratio fiet, infinita maguitudine sane aequalia finita erunt, 



104 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS I. 



multrtudlne infmita. qnod qniJeltt est impossibile. praeterea si 
corpus omne, parte aliqua ab eo sublata, fieri se minns necesse est, 
carnis autem quantitas defmita est ad molem utramque, patet mi- 
1SS nima ex carne nullum omnino corpns secerni posse. alioqni minima 
minor erit. insuper in infinitis corporibus caro iam infinita et sau- 
guis cerebrumque inesset: unumquodque quidem esset ab aliis se- 
paratum, sed nihilo minus ens, et unnmquodque infinitum. hoc 
autem metas egreditur rationis. id yero quod asseritur, nunquam 
segregata omnia fore, non scienter quidem dicitur, recte tamen. 
affectus enim inseparabiles sunt. cmn igitur colores atque habitus 
misti sint, si fuerint segregati, erit quippiam album ant sanum, quod 
non aliud quicquam erit, nec in subiecto. quare ipsa mens absurda 

to est sane, eu quaerens qnae fieri nequeunt, si separata qtiidem red- 
dere vult, hoc autem efficere neqtiit, tam quantitalis quam qualita- 
tis ratione, quantitatis quidein, quia non est ihinima magnitudo, 
qualitatis autem, quia affectus inseparabiles sunt neque etiam recte 
generationem eorum quae partinm sunt conformium, capit. lutum 
nanque tum in luta tum non in luta dividitur. nec ut lateres ex! 
domo et domus ex iateribus fit, sic aqua et aer ex sese mutiio sunt 
et fiunt. melius autem est pauciora priucipia fiuitaque sumere, quod 
quidem Empedocles facit. 

5. Omnes igitur contraria principia faciunt, et qui universum 

«0 unnm esse atque immobile dicunt (Pannenides enim caliduin frigi- 
.dumque principia facit, atque haec ignem terramque appellat) et 
qui rarum et densum principia inquiunt esse. Democritus quoque 
plenum ipsa atque vacuum asserit esse; quoram alteriim ut ens, 
ftlterum ut non ens esse dicit. insuper et hasce differontias affert, 
positionem, inquam, figuram ac ordinem: haec autem contrariomm 
genera sunt. positionis eniin supra et infra, ante et retro, figurae 
Tero angulis Constans atque non constans, rectum et circuinflexum 
species sunt. patet igitur omnes contraria quodammodo principia 
facere rerum; idque non sine ratione. principia namque neque ex 
sese mutuo neque ex aliis, et ex ipsis omiiia esse oportet. contra- 

30 riis autem primis haec insunt. quia ; iiamque stint prima, ideo non 
ex aliis sunt; quia vero contraria suht, ideo non ex sese muttio fiunt. 
Terutti id ipsuin quo pacto fiat, ex ratione consideremiis oportet. 
aumendum est igilur primuin, non quidvis eorum quae sunt, id 
quodvis agere neque quodvis pati a quovis aptum esse; neque ex 
quibuscunque qtiidvis fieri, nisi qnis per accideris suinpserit. quo 
naniqu e pacto fiet album vel nigrum ex musico ? nisi albo vel nigro 
sit accidens musicum. sed album quidem fit e non albo, atque ex 

h hoc non quovis, sed e nigro vel aliquo medioruni; musicum auteirt 
e non musico, atque ex hoc non quqvis, sed ex iminnsico vel e 
medio, si aliquid inter ea medium est. neque rursus in quodvis 
primum unumquodque corrtimpitur. velut album non in musicum, 
nisi id ipsumiionnuiiqiiam accidat, sed in non album corrumpitur; 
atqne in hoc non quodvis, sed in nigram aut in inedium. eodeiii 
modo musicum etiam in non musicum ; atque in hoc non qtiodvis, 
*ed in immusicum vel in medium, si quid inter ipsa medium sit, 
corrnmpitur. similiter fit in ceteris. nam et ea quae non simplicia 

10 sed conlposita sunt, eandein subeunt rationem. sed latet id ipsum 
ex eo, quia dispositiones oppositae nominibus carent. eteniin omne 
constnictum ex inconstructo atque inconstructum e constructo fiat 
necesse est. constructum etiani in inconstructum, et in ipsum non 
quodvis, sed in oppositum necesse est cojrrumpatur. nihil autein in- 
terest, sive in constructione sive in ordine siveiu compositione haec 
ipsa dicantur: patet enim eandem rationem in cunctis esse, atque do- 
mum statuam et quodvis aliud siiniliter fieri. domus enim exnoncom- 
positis, sed hoc modo divisis, et statua figuratorumque quodvis e non 

20 sic figurato confici fierique videtur. atque haec partim ordine par- 
tim compositione constant. si igitur haec vera sunt, omne quod fit, e 
contrai;ioprofecto aut e medio fit; etomne quodcorrumpiturincon- 
trarium corrumpitur vel in medium. media vero sunt ex contrariis, 
ceu colores ex albo et nigro. qtiare omnia quae natura fiunt, aut 
contraria aut ex contrariis sunt. pluriini igitur et ceterorum hucusque 
profecti pene consentiunt, quemadinodum diximtis antea. nam om- 
nes elementa, et ea quae ab ipsis principia nuncupantur, quanquam 

i!0 sine ratione, tamen contraiia ponunt, quasi ab ipsa veritate coinpulsi. 



differunt tamen, quia quidam priora quldam posteriora, et alii 
ratione alii sensu notiora accipiunt. quidam enim calidum frigi- 
dumque, quidam humidum atque siccum, alii par et iinpar, non- 
nulli concordiam discordiamve causas generationis esse dixerunt 
haec autem inter sese dicto differunt modo. quare eadem quodam- 
modo diversaque dicunt, diversa quidein, sicut et plnrirais videtur, 
eadem autem simiiitudine rationis: ex eadem namque serie stiinunt. 139 
contrariorum enim alia continent, aliacontinentur. hoc igitur pacto 
eodem modo diversoque, et deterius ac nielius dicunt. et quidam 
ratione, quidam sensu notiora sumunt, ut antea diximus. eteniin 
universale quidem notius est ratione, singulare atitem sensu. ratio 
nanque ipsius est universalis, sensus vero particularis, veluti mag- 
num quidem et parvum ratione, rarum autem et densum sensu sunt 
notiora. patet igitur oportere contraria principia rerum esse. 10 

6. Deinceps vero considerandum est utmm duo an tria an 
plura principia sint. unum enim principium esse non potest, quia 
non snnt ipsa contraria unum. nec etiam infinita, quia id quod est, 
sub scientiam sane non cadet. una quoque'contrarietas est in omni 
genere uno: substantia vero genus est quoddam unum. et quia 
generatio ex finitis fieri potest, atque praestabilius est ex finitis, nl 
opinatur Empedocles, qnam ex infinitis fieri generationem existi- 
mare. cuncta enim quae ad generandas res pertinent, ex finitis, 
perinde atque Anaxagoras ex infinitis reddere putat. praeterea 
aliis alia priora contraria sunt, et ex aliis alia fiunt, ceu dulce et 
amarum, et album et nigrum. principia vero manere semper opor- 
tet. ex bis igitur neque unum neque infinita principia esse constat. 20 
cum antem sint finita, non facere duo solum rationem aliquam 
habet. dubitaverit. enim non incongrue quispiam, quonam pacto 
densitas apta est facere raritatem aut raritas densitatem, et alia 
quaevis contrarietas simili modo. non enim concordia discordiam, 
neque econtra discordia eoncordiam congregat et aliquid facit ex 
ipsa; sed aliud quid tertium ambae. atqni sunt qui plura etiam su- 
mant, ex quibus eoram quae sunt naturam conficiunt. insuper etid 
quispiam dubitaverit, nisi quispiam aliam quandam contrariis natu- 
ram subiecerit. nullius enim eorum quae sunt substantiam contra- 
riam esse videmus. principium autem>de nullo snbiecto dicatur 30 
oportet. alioqui principii principium erit. subiectum enim princi- 
pium et prins praedicato esse videtur. praeterea substantiam non 
esse contrariam substantiae dicimns. quonam igitur pacto substan- 
tia ex non snbstantiis, aut non substantia substantia prius erit? quam 
ob rem necesse est eum qui priorem atque hanc rationem veram 
lesse existimaverit, si ambas servare voluerit, tertium aliquod con- 3 
trariis ipsis subiicere; quemadmodum dictint ii qui solam unam 
qiiandam naturam universum asserunt esse, ut aquam aut ignein aut 
mediuin, quod inter ,haec collocarunt. atque videtur ipsura medium 
magis. nain ignis, terra, aer et aqua cnm contrarietatibus sunt an- 
nexa. icCirco non sine ratione agimt qui subiectum ipsum aliud ab 
his faciunt. ceterorum autem qtiidam aerem pontint. aer enira 
miniine, respectu ceteromm, differentias sensibiles habet; atque 
hunc sequitur aqua. verum enim vero omnes hoc unuin figurant 
contrariis, densitate inquam raritateque, etintensione remissioneve; io 
quae quideni excesstis oranino defectusque sunt, ut antea diximus. 
haec etiam opinio vetus quaedam esse videtur, unum inquam et 
excessum atque defectum principiareruin esse. attamen non eodem 
modo.. sed prisci duo quidera agere, unum autem pati dicebant: at 
posteriomm quidara econtra untim quidem agere, duo vero pati 
potius assernnt. tria igitur eleinenta rerum esse putare, ex his et 
istiusmodi aliis animadversis. videbitur aliquam rationem habere, 
sicut antea diximus: sed tribus ponere plura nullara. ad patiendum 
enim sufficiens est unuin ipsum. si Vero qiiattuor contrariis sumptis 
duae contrarietates ponantur, utrisque seorsum alia quaedam natura 20 
media subiiciatur oportet. quodsi ex sese vicissim generare pos- 
sunt, supervacanea nimirnm altera contrarietas erit. et insuper 
fieri nequit ut primae contrarietates sint plures. snbstantia nanquo 
unum quoddam est genus eius quod est, ut patet. qtiare non genere, 
sed antecedendo sequendove duntaxat inter sese principia diffe- 
rent. semper enim una est contrarietas in genere uno; atqtie oranes 
contrarietates ad unum reduci videntur. patet igitur neque unum 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS I. 



105 



elementnm «eque plura duobns vel tribus esse. liorum autem utrum 
sit asserendum, magnam dubitationein nimiruin habet. 

30 7. Hoc igitur modo nos dicinms, primo de omni generatione 

simpliciter pertractantes. est enim naturae accommodatnm primum 
communia dicere, deinde ea quae circa unumquodque suntpropria 
contejnplari. nam quippiam e quopiam ac aliud ex alio fieri dici- 
mus, aut simplicia diceutes aut coinposita. dico autem hoc pacto: 

190 fit enim homo musicus, et non musicus musicus, aut non musicus 
homo musicus homo. simplex itaque dico ipsum fiens, hominem 
inquam et non musicum; et id etiam quod fit sive generatur, id est 
musicum. composituin vero et id quod fit, et ipsum fiens etiam, 
cum non jnusicum hominem musicum hominem fieri dicimus. ho- 
rum autem alterum non solum hoc aliquid, sed etiam ex hoc fieri 
dicitur, ceu e non musico musicus. alterum non in omnibus dicitur 
hoc modo: non enim ex homine musicus, sed homo fit musicus, 

<o dicitur. at vero eorum quae ut simplicia fieri dicimus, alterum per- 
inanens fit, alteruin non permanens. nam homo quidem permanet, 
cum fit musicus homo; non musicum et immusicum, neque simplex 
neque compositum pennanet. quae cum ita sint, hoc ex oinnibus 
quae fiunt licet intelligere, et si quis inspexerit, uti diximus, aliquid 
semper subiici oportere, ipsum inquam fiens. quod etsi numero 
nnum est, non tainen est specie unum. atque pro eodein accipio, 
specie rationeque sive definitione differre. non est enim eadem 
homini et immusico exsistendi (essendi vulgo dicunt) ratio; atque 
alterum permanet, alterum non permanet. id enim quod non op- 
ponitur, permanet: homo namque permanet, musicum autem et 

20 immusicum non permanet; neque id quod ex ntrisque componitur, 
velut immusicus homo. at vero quippiam e quopiain, et non hoc 
fieri, in iis magis dicitur quae non pennanent, cen ex immusico 
fieri musicuin dicitur, ex homine vero non dicitur. verum et in iis 
quae permanent, interdum eodem dicitur modo: ex aere namque 
statuam, non aes statuam fieri dicimus. in eo tamen quod opponi- 
tur et non permanet, utroque dicitur modo, et ex hoc fieri hoc, nt 
ex iminusico musicus, et hoc fieri hoc, velut immusicus musicus. 

30 iccirco et in composito similiter dicitur: ex iminusico nanque ho- 
mine, atque immusicus homo musicus homo fieri dicitur. cum 
autein fieri inullis modis dicatur, et quaedam non absolute fieri 
sed hoc aliquid fieri, quaedam simpliciter fieri dicantur, quod qui- 
dem solis substantiis compctit, in ceteris quidem patet aliquid, 
ipsum inquam fiens, necessario subiici. nam et quantum et quale et 
ad aliquid et quando et ubi fit aliqua re subiecta, propterea quod 
b substantia sola de nullo subiecto dicitur alio, cetera autem uni- 
versa de substantia ipsa dicuntur. at substairtiam etiam et quae- 
cunque alia simpliciter sunt, ex subiecto fieri aliquo patefiet sane 
dihgenter consideranti. semper enim est aliquid quod subiicitur, 
ex quo generatur id quod fit. plantae namque et animalia ex se- 
mine fiunt. eorum autem quae fiunt simpliciter, quaedain transfi- 
guratione fiunt, ut statua ex aere; quaedam additione, ut ea quae 
incremcnta suscipiunt; quaedain ablatione, ut e lapide Mercurius; 
quaedam compositione, ut domus; quaedam alteratione, ut ea quo- 

«0 rum immntatur materia. atque patet ex subiectis omnia fieri quae 
hoc pacto fiunt. quare patet ex dictis omne quod fit semper com- 
positum esse. atque est quidem aliquid quod fit, est autem aliquid 
quod istud fit. et hoc est duplex: est enim aut subiectum aut op- 
positum. atque opponi quidem iinmusicnm, subiici autem hominem 
dico. et vacuitatem quidem figurae et informitatem vel inordina- 
tionein oppositum, aes autem lapidem auruinque subiectuin. si 
igitur eorum quae natura constant causae atque principia sunt, ex 
quibus primis constant ac facta sunt non per accidens, sed unum- 

20 quodque id quod per substantiam dicitur, patet omnia fieri ex sub- 
iecto ac forma. musicns enim homo ex homine quodam modo 
musicove componitur. rationes enim in illorum rationes dissolves. 
nniversa igitur quae fiunt, ex hisce porro fieri patet. atqui sub- 
iectum ipsuin numero quidein est unum, ratione autem duo. hoino 
namque et aurum ac omnino inateria numerabile est: est enhn hoc 
aliquid magis; atque id quod fit, non per accidens ex ipso gignitur. 
ac privatio, ipsum inquam oppositum, accidens est; forma autem 
eat unum, ut ordo vel musica vel eorum aliquid quae simili modo 



dicuntur. quapropter ipsa principia tnlh dtto tuni tria dicenda 30 
sunt, et tum contraria, veluti si quispiam dicat musicum et immusi- 
cum, aut calidum et frigidum, aut constructum et inconstructum, 
tum non contraria. fieri enim non potest ut mutuo contraria pa- 
tiantur. solvitur autem et hoc, quia aliud est ipsum subiectum: 
hoc enim non est, ut patet, contrarium. quare principia neque 
plura contrariis quodain modo sunt, sed duo» ut ita dicam, nnmero. 
neque rursus penitus duo, quia ipsorum ratio est diversa, sed tria. 
diversa enim essentiae in homine ratio et in immusico, et eo quod 191 
vacat figura, et in aere. quot igitur principia sint naturalium rerum, 
quibus generatio competit, et quonam modo sint tot, satis iam ex- 
plicuimus. atque patet aliquid ipsis contrariis subiici oportere, el 
contraria duo esse, modo autem quodam alio non necessarium esse. 
erit enim sufficiens contrariorum alterum ad faciendam absentia 
praesentiaque sui mutationem. natura autem ea quae subiicitur, si- 
militudine rationis sub scientiam cadit. nam ut ad statuam aes aut 
ad lecticam lignum aut ad aliquid aliud eorum quae formam habent, 10 
materies atque informe sese habet antequam suscipiat formam, sic 
ad substantiam et hoc aliquid, atque id quod est, haec sese habere 
videtur. unum igitur haec principium est: non tamen est nnum 
neque ens, perinde atque hoc aliquid. unum etiam principium est 
ratio; et insuper id quod est contrarium huic, ipsa inquam privatiou 
haec antem quonam pacto duo sint atque plura, paulo antea dixi- 
mus. priinum igitur dictum est contraria solum principia esse; 
deinde necessarimn esse quoddam etiam aliud subiici, triaque esse. 
ex hisce vero quae nunc diximus, patet quaenam sit differentia 
contrariorum, et quomodo principia se habeant, et quid sit ipsum 
subiectum. sed utrum forma substantia sit an subiectum, nondum 20 
einersit. patet tamen tria principia reruin esse, et quonain pacto, 
atque quis ipsorum sit modus. quot igitur et quae sint principia 
rerum, ex hisce quae diximus sit perspectum. 

8. Post haec autem et dubitationem veterum unice hoc pacto 
solvi dicamus. primi namque philosophi veritatein atque naturam 
eorum quae sunt quaerentes exorbitarunt, quasi ad aliam viam 
quandam ab iinperitia et ruditale depulsi. atque asserunt neque 
fieri qnicquam eorum quae sunt, neque corrumpi, propterea qviod 
necesse est quidem omne quod fit, aut ex ente aut e non ente fieri 
generarique, neutrum autem esse potest. neque enim fit id quod 30 
est: iam enim est. et ex non ente nihil fieri potest: aliqnid enim 
subiiciatur oportet. atque hoc pacto id quod deinceps accidit, 
augentes, neque multa inquiunt esse, sed solum ipsum quod est 
ilii igitur ob ea quae dicta sunt, hanc habuerunt opinionem. noa 
autem uno quidein modo nihil inter haec dicimus interesse, ex ente 
inquam aut e non ente fieri; et id quod non est aut quod est, agere 
quippiam aut pati, aut quodvis hoc fieri; et medicum agere quip- * 
piam aut pati, aut e medico aliquid esse aut oriri. quare cum id 
dicatur dupliciter, patet et ex ente fieri, aut id quod est, aut qnid 
agere aut pati, duobus modis itidem dici. aedificat igitur medicus 
non ut est medicus, sed ut aedificator; et albus fit non hoc sane 
quo medicus est, sed quo niger. medetur autem et medicinam 
amittit, quo medicus est. atque cum maxime ipsum medicum agere 
quippiam aut pati dicainus, vel e medico fieri, si illud agat vel pa- 
tiatttr ut medieus, patet et hoc, e non ente, inquam, fieri, id signi- 
ficare ut non ens est. qtiod quidem cum non distinxissent illi, longe 10 
a veritate semoti sunt; et ob ignorationem hanc eo ignorantiae per- 
venerunt, ut nibil fieri prorsus neque ceterorum quicquam esse 
arbitrarentur,- sed omnem tollerent generationem. nos autem et 
ipsi dicimus nihil quidem fieri simpliciter ex non ente, tamen ex 
non ente per accidens fieri. ex privatione enim, quae est per se 
non ens, et quae non inest, fieri dicimus. afficit itaque id admira- 
tione, ac iinpossibile esse viderur, ex non ente fieri. similiter autem 
neque ex eo quod est, neque id quod est, fieri, nisi per accidens. sic 
autem et hoc fieri dicimus eodein modo, ceu si animal ex animali 20 
fieret et aliquod animal ex quopiam animali, utsi canis ex equo fierefc. 
etenim canis non solum ex animali quodam, sed ex animali etiam fiet; 
sed non ut est animal. iam enim id ipsum est. si vero quippiam emer- 
surum est aninial, non per accidens, non erit ex animali. et si quid 
ens orietur non ex ente, neque e non ente fiet. dictum est enim 



106 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS I. II. 



quid significet e non ente fieri. eo namque pacto qno est non ens, 
insuper neque hoc, esse inquam omne aut non esse, tollimus. i» 
igitur unus est modus solutionis. alius autem est per potentiam 
atqne actuin. dici autcm haec possunt potentia atque actu. hoc 

30 autem aliis in locis exacte magis determinaYimus. quare ut dice- 
bamus, dubitationes illae solvuntur, ob qnas quaedam eorum 
quae dicta sunt compulsi tollunt antiqui. ob hoc enim tantum ex- 
orbitarunt ab ea via, qua ad generationem corruptionemve atque 
omnino mutationem acceditur. haec enim natura si visa fuisset, 
omnem hanc ipsorum ignorationem utique dissolvisset. 

9. Ipsam igitur et alii quidam, sed non sufficienter utiqne te- 
tigere. primum enim ex non ente simpliciter aliqnid fieri atque 
192 oriri fatentur, ea sane ratione qua Parmenidem recte dicere arbi- 
trantur. deinde si est nna numero, et una solum potentia ipsis esse 
videtur. hoc autem plurimum sane differt. nos eniin materiam 
privationemve diversa dicimus esse ; atque lnateriam quidern non 
ens esse per accidens, privationem vero per se censemus. et illam 
quidem prope atque quodam modo substantiam, privationem vero 
substantiam nuilo modo esse asserimus. at illi id quod non cst, 
magnum parvumque similiter inquiunt esse, aututrumque simul, aut 
utrumque seorsnm. quare modus hic trinitatis diversus ab illo pe- 

lonitus est. hucusque namque progressi sunt, nt aliquam naturam 
oportere subiici dicanfc hanc tamen unam faciunt. nam etsi qui- 
dam dualitatem facit, magnum et parvum ipsam appellans, nihilo 
minus tamen idem facit. alteram enim despexit. etenim materies 
quidem permanens una cum forma causa est eorum quae fiunt, 
periude ac mater. at contrarietatis altera pars nec csse omnino 
persaepe ei videbitur, qui mente ipsius maleficium intuetur. nain 
cum sit quoddam divinum et bonum ac appetibile, alterum ipsi 
contrarium esse dicimu», alterum, quod suapte natura affectat atque 

20 appetit ipsum. illis autem evenit ut contrarium, interitum appctat 
suum: et tamen fieri nequit ut aut forma se ipsam appetat, quippe 
cum non indigeat sui, aut contrarium, cum contraria mutuo se ipsa 
corrumpant. sed hoc est materia, perinde appetens illud atque si 
femina marem et turpe appetat pulchrum. verum non est per se, 
sed per accidens turpe, nec per se femina, sed per accidens. ma- 
teria vero haec corrumpitur atque gignitur, alia nec corrumpitur 
nec gignitur. nam nt est quidem id in quo, per se corrumpitur (id 
enim quod corrumpitur, in hoc est, ipsa inquam privatio), at suapte 
potentia, non per se. sed nec occidat nec oriatur necesse est. nam 
si gignitur, subiiciatur aliquid primum oportet, ex qno hoc pacto 

30 nascetur, ut insit in ipsa. hoc autem est ipsius natura. quare fit 
et ut sit anteaquam sit orta. etenim materiam id dieo quod primnm 
est uniuscuiusque subiectum, e quo quippiam eo fit pacto ut non 
per accidens insit; et si corrumpitur, ad hoc ultimum sane pro- 
ficiscetur. quare erit corrupta antequam sit corrupta. de principio 
vero formali, utrum unum sit an plura, et qnodnam sit aut quae 
sint, primae philosophiae diligenter exqnisiteque oflicium est de- 
terminare ac pei tractare. quare haec contemplatio illud in tempus 
2 reservetur. de naturalibus vero fonnis, qnae oriuntur ac occidunt, 
in hisce qnae posterius ostendentur dicemus ac pertractabimus. 
hoc igitur pacto sint haec a nobis determinata, principia inquam 
esse, et quaenam et quot numero sint. rursns autem alio- principio 
sumpto dicamus. 

II. 

1. Eornm qnae sunt, quaedam sunt natnra, qnaedam ob alias 
io causas. natura quidem sunt animalia partesque ipsorum et plantae 
et simplicia corpora, ut terra, ignis, aer et aqua. haec enim et 
huiusceinodi res natura dicimns. esse. omnia autem qnae dicta sunt, 
ab hisce quae non natura constant differre videntur. nam ea qui- 
dem quac natura constant, principium in se ipsis universa motus 
statusve, partim eius qui loco accommodatur, partim accretionis 
decretionisve, partim alterationis habere videntur. at lectica, vestis 
et quicquid sit aliud similis generis, qno quidem huiuscemodi no- 
minibus appellantur atque ab arte sunt, hoc nullum principium 
mntationis insitum habent; quo vero ipsis accidit ut sint lapidea 
20 yel terrea Yel ex his mista, eo motus quietisve principium habent. 



qnae cum ita sint, patet natnram principium esse qnoddam et can- 
sam, ut id moveatur atqne quiescat, in quo primo per se et non 
per accidens inest. dico autem non per accidens, quia sibi ipsi 
quispiam medicus sanitatis causa fieri potest. attamen non quo sa- 
natur, eo medicinam habet, sed accidit ut idem sit medicus subiens- 
que sanationem, quapropter et separantur nonnunquam. shniliter 
sese habet et unnmquodque ceterorum quae per artem efficinntur : 
nihil enim ipsorum effectionis in se principium habet, sed quaedam 
in aliis atque extrinsecus habent, ut domus et unumquodque eoruin io 
quae manu conficiuntur. quaedam in se ipsis quidem id habent, 
non tamen per se, quaecunque causae per accidens sibi fieri pos- 
sunt. id igitur est natura quod dictum est. naturam autem habent 
qnaecunque tale principium habent; atque haec omnia substantiae 
sunt. subiectum eniin quoddam et in subiecto est semper natura. 
secundum vero naturam sunt et haec ipsa et ea quae hisce per se 
competunt, ut igni ferri sursum. hoc enim natura quidem non est, 193 
neque habet naturam; sed competit et est natura atque secundum 
naturam. dictum est igitur quid sit natura, et quid id quod natura 
atque secundum naturam est. eniti autem naturam esse ostendere 
ridiculum est. patet namque tales esse rerum complures. osten- 
dere vero ea quae per se manifesta sunt per ea quae non sunt ma- 
nifesta, hominis est profecto qui nequit id quod est per se notum, 
et id quod non est per se notum, discernere. atque id fieri posse 
non est obscurum: ratiocinabitur enim de coloribus quispiam ortus 
caecus. quare necesse est tales homines de nominibus loqui, nihil 
autem intelligere. natura autem, substantiaque eorum quae sunt io 
natura, id quibusdam esse videtur quod primum cuilibet inest, in- 
forme per se, veluti lecticae quidem natura lignum, statuae autem 
aes. cnius hoc signum Antiphon esse dicebat: nam si quispiam lec- 
ticam obruerit humo, vimque putredo acceperit ut germen emittat, 
non Iectica sed lignum inde emerget atque pullulabit, propterea 
quod dispositio quidem, quae lege atque arte conficitur, per acci- 
dens est, substantia rero est illa quae et continuo dispositiones 
hasce suscipiens permanet. quodsi cuilibet etiam istorum ad aliud 
quippiam hoc idein accidit, ut aeri quidem auroque ad aquam, os- 
sibus autem atque lignis ad terram, ceterisque similiter, patet illa 20 
naturain ipsorum atque substantiam esse. quapropter quidam ter- 
ram, quidam aquam, qnidam horum aliqua, quidam haec omnia 
eorum quae sunt naturam esse dixeruut. quod enim quisque tale 
esse putavit, sive unum sive plura, id totque universam substantiam 
esse dicit, cetera vero cnncta affectus horum habitus ac disposi- 
tiones. et horam qnidem quodvis perpetuum esse: non enim ex 
sese mutationem ipsis competere; cetera autem infinities fieri 
atque corrumpi. uno igitur modo natura sic dicitur, prima euique 
subiecta materies eorum quae motus in se mutationisque princi- 30 
pium habent. alio Vero modo ipsa fonna et species, quae rationi 
accommodatur. nam ut ars dicitur quod secundum artem exstru- 
ctum est atque artificiosum, sic et natura dicitur quod est secun- 
dum naturam et naturale. atque neque illud habere quicquam se- 
cundum artem aut artem esse dicimus, si lectica potentia tantum 
est, nondum autem habet formam lecticae; neque esse inquam se- 
cnndum artem, neque in hisce quae constant natura. quod enim 
est potentia caro vel os, id nondum habetsuam naturam, antequam » 
accipiat formam, quae ad rationem accommodatnr; quam assignan- 
tes quid est os dicimus aut caro : neque constat natura.' quare alio 
modo natura forma et species est eorum quae in se ipsis motns 
principium habent; qua« quidem non est separabilis nisi ratione 
duntaxat. id autem quod ex his est compositum, natura quidem 
non est, sed est et constat natnra, ut homo. atque natura magis 
haec est quae materies: unumquodque enim tum magis dicitur 
cum est actu, quam cum potentia. praeterea ex homine nascitur 
homo, sed non e lectica Iectica. quapropter et inquiunt non figu- 
ram esse natnram sed lignum, quia fiet, si pullulabit, non lectica 10 
sed lignum. quod »i ita est, et ipsa forma est profecto natura: fit 
enim ex homine homo. insuper ea natura, quae ut generatio dici- 
tur, via est ad naturam. non enim ut medicatio non ad medicinam 
sed ad sanitatem dicitur via (medicationem enim a medicina, non 
ad medicinam esse necesse est), sic ad naturam sese habet natura. 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS II, 



107 



«ed id quod nascltur, ex quodam ad quoddam ot nascitur, profi- 

ciscitur. ad quid igitur proficiscendo nascitur? nempe non ad id 

ex quo, sed ad id ad quod fit profectio. forma igitur est natura. 

" forma autem atque natura dupliciter dicitur. ipsa nanque privatio 

30 forma quodam modo est. si vero sit privatio et contrarium ali- 
quod circa simplicem generationem necne, posterius considerare 
oportet. 

2. Cum autem determinatum sit quot modis natura dicatur, 
posthac contemplandum est quo mathematicus a naturali philo- 
sopho differat. nam corpora naturalia superficies habent, et solida 
longitudines atque puncta; de quibus considerat mathematicus. ej 
insuper si astrologia diversa sit facultas, an pars scientiae naturalis. 
etenim si ad naturalem philosophum spectet, quidnam sit sol aut 
quid luna scire, nullum autem eorum affectuum, qui per ae illis 
competunt, ad eundein scire pertineat, absurdum est sane. prae- 
terea videntur ii qui de natura loquuntur, et de solis ac lunaefigura 

30 dicere; et utrum terra mundusve rotundus sit an non sit, conside- 
rare ac pertractare. de his igitur et ipse mathematicus tractat, sed 
non ut est quodque naturalis corporis finis. nec hoc accidentia 
contemplatur, quo talibus accidnnt. quapropler et separat. mente 
namque a motu separabilia sunt, nihilque interest; neque cum se- 
parant, efficitur falsum. quod non animadvertunt se quoque facere, 
194 qui dicunt ideas esse. naturales enim separant formas, quae minus 
separabiles sunt quam mathematicae formae. quod quidem ita esse 
patebit, si quispiain utrorumque definitiones, ipsarum inquam for- 
marum naturalium et accidentium, dicere enitatur. etenim par quw 
dem et impar, rectum et curvum, numerus insuper, linea atque 
figura, sine motu nimirum definientur. at carnis ossis ac hominis 
dcfinitio sine ipso non erit. sed haec perinde atque nasus siinus, 
«ed non ut curvum concavumque dicuntur. hoc idem indicant et 
matheinaticarum facultatum hae quae magis sunt naturales, ut per- 
spectiva, musica et astrologia. nam contra quodam modo sese 

10 habent atque geometria: geometria namque de naturali quidem 
linea contemplatur, sed non ut est naturalis; perspectiva vero 
mathematicam quidem considerat lineam, at non ut est mathema- 
tica, sed ut est naturalis. cum autem natura sit duplex, materia 
atque forma, res naturales perinde contemplemur oportet atque si 
de simitate quidnam sit consideremus. quare neque sine materia 
neque sine ratione materiae res huiuscemodi considerandae esse 
videntur. nam et de hoc ipso quispiam dubitaverit, cum duae sint 
naturae, de utraquene considerare ad naturalem philosophum per- 
tineat, an de eo quod ex utrisque componitur. quodsi de ipso, et 
de utraque contemplari ad eundem utique spectat utrurn igitur 
eiusdem sit facultatis an diversarum utramque cognoscere? nam 
respicienti quidem ad veteres, materiei cognitio ad ipsum videbitur 

20 pertinere. perparum enim Empedocles et Democritus formam 
quidditatemque tetigerunt. at si ars imitatur naturam, eiusdem 
autem scientiae est formam atque materiam usque ad terminum 
qnendam cognoscere (veluti medici sanitatem et bilem atque pitui- 
tam, in quibus est sanitas; et aedificatoris similiter formam ipsius 
domus atque materiam, lateres inquam ac Hgna, et ceterorum 
eodem modo), naturalis etiam facultatis erit profecto utrasque na- 
turas cognoscere praeterea facultatis eiusdem est, id cuius gratia, 
finemque, et ea quae horum gratia sunt cognoscere. at natura finis 
est et id cuius gratia. quorum namque motionis, si sit continua, 

30 finis aliquis est, eorum is ultimum est, et id cuius gratia. quaprop- 
ter et poeta ridicule compulsus est ad hanc sententiam afferendam 
extremum ob quod natus erat, fatumque petivit." non enim quod- 
vis ultimum finis est, sed id quod est optimum. artes praeterea 
materiam faciunt, quaedain simpliciter, quaedam aptam idoneam- 
que ad opus. et utimur, quia omnia sunt gratia nostri. sumus enim 
et nos quodam modo finis. id enim cuius gratia cetera sunt, du- 
b pliciter dicitur, ut in philosophia distinximus. duae igitur dominae 
sunt materiei cognoscentesque artes, ea quae utitur, et ea quae 
praeest faciendorum operum facnltati, ipsa inquam architectonica 
•cientia. quapropter et ea quae utitur, architectonica quodam modo 
est. sed hoc interest: altera namque formam cognoscit, altera 
materiam facit. nam gubernator quidem, qualis sit forma clavi 



cognoscit, ac iubet: at archltectos exstruendae toavis, qualiexligno 
et qualibus ex motibus erit. in iis igitur quae per artem conficiun- 
tur, nos operis exstruendi causa materiam facimus ; in naturaUbus 
autem ipsa exsistit. insuper materies est eorum quae sunt ad ali- 
quid. alia enim ad aliam est formam aecommodata. at quousque 
naturalem philosophum formam, et ipsum quid est, scire oportet? io 
an ut medicum nervum vel fabrum aes, usque ad quendam termi- 
num considerare oportet? alicuius namque gratia est unaquaeque; 
et circa eas versari quae separabiles quidem sunt ratione, in materia 
autem sunt. homo namque generat hominem, atque sol. quo vero 
modo sese habeat separabilis forma, et quidnam sit, philosophiae 
primae officium est detenninare ac pertractare. 

3. Determinatis autem hisce considerandum est de causis, 
quales et quot sint numero. nain cum haec pertractatio sciendi sit 
causa, scire autem unumquodque non prius putemus quam circa 
unumquodque propter quid est capiamus (id autem est primam ac- eo 
cipere causam), patet et a nobis hoc esse agendum, et de geuera- 
tione corruptioneve et de omni naturali mutatione, utipsarnm per- 
ceptis principiis ad ipsa quodque eorum quae quaerimus reducere 
enitamur. uno itaque modo causa dicitur id ex quo quippiam fit 
eo pacto ut insit, ut aes statuae argentumque paterae, et horum 
genera. alio modo forma atque exemplar, haec est autem ratio 
quidditatis, et huius genera, velut eius concentus qui sonos omnes 
coinplectitur ipsa duorum ad unum ratio, atque omnino numerus 
itemque partes quae in ratione sumuntur. praeterea id unde pri- 
mum principium est mutationis aut quietis, qualis est causa is qui 30 
consuluit, et pater filii; atque omnino quod efficit, eius quod effi- 
citur, et quod mutat, eius quod mutatur. insuper ut finis : hic autem 
est cuius gratia cetera fiunt, veluti deambulandi sanitas: cur enim 
deambulat interrogati, "quo valeat* respondemus, atque ai hoc 
pacto dixerimus, reddidisse causam arbitramnr. et quaecunque 
alio movente inter ipsum et finem fiunt, ut inter medicum sanita- 
temque macies aut purgatio aut instrumenta. universa enim haec 155 
ipsius finis gratia sunt, inter sese autem differunt: alianainqne sunt 
opera, alia instrumenta. causae igitur tot fere modis dicuntur. ilt 
autem ut cum multipliciter causae dicantur, multae etiam eiusdem 
sint non per accidens causae, ceu statuae et statuaria ars et aes, 
non per aliud quicquam, sed ut statua est. at non eodem modo, 
sed aes quidem ut materia, ars autem ut id a qno motio proficisci- 
tur. sunt praeterea quae sibi sunt mutuo cansae, ut exercitium 
bonae habitudinis et haec exercitii. at non eodem modo, sed haec 10 
ut finis, illud ut principium motus. idem insuper contrariomm est 
causa: quod enim praesens causa cuiuspiam est, id et absens non- 
nunquam causam esse contrarii dicimus, ut gubernatoris absentiam 
subversionis navis; cuius praesentia causa erat salutis. universae 
autem nunc dictae causae quattuor in genera manifestissima ca- 
dunt. elementa nanque syllabarum, materies conficiendorum ope- 
rum arte, ignis et talia corporum, partes totius, snppositiones deni- 
que conclusionis, ut id ex quo fit aliquid, causae sunt. atque ho- 
rum quaedam sunt ut subiectum, veldti partes ; quaedam ut quid- 20 
ditas, totum, inquam, compositio atque forma. at semen, medicus, 
quique consuluit, et omnino efficiens, omnia sunt causae unde est 
mutationis principiuin Vel quietis velmotns. quaedam autem causae 
sunt ut finis bonumque ceterorum. id enim gratia cuius cetera 
fiunt, optimuin esse solet ac finis illorum. iutersit autem nihil, 
bonum ipsum an apparens bonum dicatur. tales igitur atque tot 
causae species esse videntur*. modi autem cansarum numero qui- 
dem sunt multi: si in capita vero redigantur, et ipsi pauciores eva- 
dunt. dicuntur enim causae multipliciter; et ipsarum quae sunt 
eiusdem generis, alia prior alia est posterior, tit sanitatis medicus 30' 
atque artifex; et concentus eius qui omnes sonos complectitur, 
duplum ac numerus; et semper cae quae conlinent, ad eas quae 
sunt singulares. praeterea ut accideus et huius genera, nt statuae 
alio modo Polycletus, alio statuarius: accidit enim statuario nt sit 
Polycletus. et ea etiam quae cominent accidens, veluti si homo 
sit causa statuae, aut omnino animal. sunt autem et accidentium j 
alia remotiora aliis atqne propinqniora, ceu si albus ac musicus 
-causa statuae dicerentur. praeter autem omnes, quae accommodatc 

02 



108 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS II. 



dicnntur et quae per accidens, aliae ut potentes aliae ut operantes 
dicuntur, velut ut exstruatur domns, aediEcator causa dicitur, aut 
aedificans aedificator. similiter et in hisce dicet.ur quorum causae 
6unt ipsae causae, ut hnius statuae aut statuae aut omnino imaginis, 
et aeris huiusce ant aeris aut omnino materiae. et in accidentibns 

10 simili modo. praeterca et haec coniunctaacilla dicentur, veluti non 
Polycletus neque statuarins, sed statuarius Polycletus. attamen 
haec omnia multitndine quidem sunt sex, dupliciter autem dicuntur. 
nam aut ut singulare, aut ut genus, aut ut quod per accidens est, 
aut ut genus accidentis, aut ut coniuncta haec aut ut seiuncta di- 
cuntur; et insuper omnia aut potentia aut actu. interest autem tan- 
tum. causae enim actu et singulares, et ea quorinn sunt causae, 
simul sunt et non sunt, ut hic qui medetur cum hoc qui sanatur, et 

20 hic qui aedificat cum hoc qnod aedificatur. sed quae sunt potentia, 
non semper: non enim siinul domus et aedificator corrumpitur. 
oportet autem semper causam quaerere summam, quemadmodum 
et in ceteris, velut homo aedificat, quia est aedificator: at aedifi- 
cator est per artem aedificandi. haec igitur prior est causa. et in 
omnibus simili modo. praeterea generum quidem genera, singula- 
rium vero singularia dicenda sunt causae, ceu statuarius quidem sta- 
tuae, hic autem huius; et potentia quidem causae effectuum poten- 
lia, actu autem effectuum actu. quot igitur sint causae et quoinodo 

80 sint causae, satis sit a nobis determinatum. 

4. Fortuna etiam et casus de numero causarnm esse dicuntur, 
midtaque esse et fieri ob fortunam et casnm. considerandum est 
igitur quomodo sint in his causis fortuna et casus, et utrnm idem 
sint an diversa, atque omnino quidnam sit fortuna et casus. qui- 
196 dam enim et an sint necne dubitant. nihil enim a fortuna fieri di- 
cunt, sed omnium definitam quandam causam esse, quae fieri dici- 
mus a casu aut fortuna: ceu profectionis a fortuna cuiuspiam ad 
forum inventionisque eius quem volebat quidem, non putabat autem 
invenire, causam hoc aiunt esse, illum, inquain, profectum illuc 
emere quippiam velle. similiter et in ceteris quae a fortuiia pro- 
venire dicuntur, semper causam quandam inquiunt esse, quam su- 
mere liceat, sed non fortunam. quodsi quippiam esset fortuna, ab- 
6urdum sane videbitur, et dubitavit non iniuria quispiain curnam 
«apientum antiquorum nemo causas generationis corruptionisve di- 

10 cens de fortuna quicquam determinarit. sed ut videtur, nec illi 
quicquam esse a fortuna putabant. verum et hoc mirabile est. 
niulta nanque sunt et fiunt a fortuna et casu, quorum unumqnodque 
non ignorantes reduci posse ad aliquam causam, ut ille sermo anti- 
quus dixit qui fortunam exterminat, illorum tamen omnes alia a 
fortuna, alia non a fortuna fieri dicunt. quapropter et mentionem 
aliquam ipsius illos facere oportebat. at vero neque quicquam illo- 
rum aut concordiam aut discordiam aut ignem aut mentem aut ali- 
quid aliud huiuscemodi fortunam esse arbitrabantur. absurdum 

20 igitur est, sive non esse putaverunt, sive putantes esse omiserunt, 
praesertim cum interdum utantur. ut Empedocles, non semper 
aerem supra inquiens segregari, sed ut forte accidit. dicit enim, 
cnm de mundi loquitur exstructione, c sic tunc huic currere for- 
tuito contigit, saepe autem alio modo." partes quoque animalium 
plurimas ortas fortnna fuisse dicit. sunt etiam qui et huiusce caeli 
ceterorumque caelorum omnium casum esse causam asserant: nam 
a casu conversionem motionemve fieri dicunt, quae quidein distin- 
xit et in hunc ordinem redegit atque constituit universum. hoc 
etiam ipsum valde dignum est admiratione. nain animalia quidem 

80 et plantas neque esse neque fieri a fortuna dicunt, sed ant naturam 
aut mentem aut aliquid aliud tale causain ipsorum asserunt esse 
(non enim ex cuiusque semine quodvis nascitur, sed ex tali quidem 
olea, ex tali autem homo), caelum vero et divinissima sensibilium 
casu orta fuisse asserunt, nullamque ipsorum talem causam esse 
qualem animalium atque plantarum inquiunt esse. atque hoc ipsum 
si ita sese habeat, consideratione est dignum; beneque sese habet, 
b si aliqnid de hoc ipso dicatu-r. et alio namque modo absurdum est 
ld quod dicitur, et insuper absUrdius est haec illos dicere, in caelo 
quidem nihil a casu fieri, in iis autem e quibus fortunam extermi- 
nant, multa ab ipsa provenire videntes; quod tamen contra fieri 
conveniens erat. sunt autein quidam quibus fortuna causa quidem 



esse, obscnra tamen humanae menti videatur, ut divinum quoddam 
atque excellens. quare quidnam utrumque sit, fortuna inquam et 
casus, et si idem sint an diversa, et quomodo in eas causas quas 
definivimus cadant, consideremus oportet. 

5. Primum itaque cuin videamus alia semper eodem fieri io 
modo, alia plerunque, patet horum neutri fortunam causam dici, 
neque id quod a fortuna proficiscitur, aut ex iis esse quae necessa- 
rio semperque, aut ex hisce quae plerunque saepeque fiunt. sed 
cum quaedam etiam praeter haec fiant, atque haec oinnes a fortuna 
proficisci dicant, perspicuum est fortunain atque casum aliquid esse. 
nam et ea quae talia sunt, a fortuna esse, et ea quae a fortuna sunt, 
talia esse scimus. eorum autem quae fiunt, alia fiunt alia non fiunt 
gratia alicuius. et horum alia per electionem fiunt, alia non per 
electionem. ambo autem in hisce sunt quae alicuius gratia fiunt. 
quare patet et in hisce quae non necessario neque plerunque fiunt, 20 
esse aliqua circa quae potest id esse quod alicuius gratia fit. sunt 
autem alicuius gratia quae a mente agi possunt et quae a natura. 
talia igitur cum per accidens fiunt, a fortuna dicimus esse. nam ut 
ens aliud per se aliud per accidens est, sic et causa esse potest, ut 
domus per se quidem causa est a6dificativum, per accidens autem 
musicum aut album. ea igitur causa quae est per se, definita est, 
ea vero quae est per accidens, indefinita: uni namque infinita acci- 
dere possunt. ut igitur dictum est, cum in hisce quae alicuius gra- 30 
tia fiunt, id fit, tunc dicitur a casu fieri atque fortuna. horum autem 
ipsoium, quam habent inter se differentiam, posterius assignabimus. 
nunc hoc 2>ateat, ambo, inquam, in iis esse quae alicurus gratia sunt 
ceu argenti recipiendi gratia -venisset accepturus illud, si scivisset: 
venit autem non huiusce causa, sed accidit venisse, idque fecisse 
recipiendi gratia, neque plerumque neque necessario proficiscentem 

ad locum ; finis vero, ipsa inquam acceptio, non est ex iis causis 197 
quae sunt in ipso, sed ex hisce quae sunt eligibilia atque a mente; 
et dicitur tunc a fortuna venisse. quodsi venerit electione prae- 
missa et huius gratia aut semper frequentans atit plerumque reci- 
piens, non dicitur a fortuna venisse. patet ergo fortunam causam 
esse per accidens, in hisce quae per electionem alicuius gratia fiunt. 
quapropter circa idem mens fortunaque versatur: electio namque 
absque mente non est. indefinitas igitur causas eas esse necesse 
est, a quibus id fiet quod proficiscitur a fortuna. unde fortuna in- 
definita causa esse videtur et immanifesta homini; atque aliquo 10 
modo nihil a fortuna videbitur proficisci. haec enim omnia recte 
dicuntur, quia rationi consentanea sunt. nam aliqua quidem ex 
parte fit aliquid a fortuna: fit enim per accidens; atqne ut accidat, 
fortuna causa est: absolnte autem nihil. velut aedium aedificator 
quidem est causa, per accidens autem modulator. et ut profectus 
argentum recipiat, non huiusce gratia profectus, infinitae causae . 
multitudine esse possunt: nam et videre aliquem volens, et perse- 
quens, et spectaturus ludos, et fugiens. recte etiam fortuna praeter 
rationem quid esse dicitur. ratio namque aut eorum est quae sunt 
semper, aut eorum quae sunt plermnque. at fortuna in iis est quae 20 
praeter haec fiunt. quare cum indefinita sint ea quae hoc pacto 
sunt causae, fortuna etiam indefinita nimirum est. in quibusdam 
tamen qnispiam dubitaverit, an quaevis eins quod a fortuna fit 
causae fuerint necne. ut sanitatis aut spiritus aut aestus, sed non 
capillorum remotio. causarum enim per accidens aliae propinquio- 
res aliis sunt. fortuna autem dicitur bona, cum bonum aliquod, 
mala, cum adversi quid evenit. prosperitas vero fortunae ac in- 
fortunium, cum illa sunt magna. quapropter et cum parum afuit 
ut malum quispiam magnum aut bonum accipiat, infortunatum tum 
illum aut fortunatum dicimus esse, propterea quod mens perinde 
dicit de illo atque si esset. quod enim parum abest, id quasi minime 30 
distare videtur. insuper fortunae prosperitas incerta non sine ra- 
tione dicituresse. nam ipsa fortuna incerta est: impossibile estenim 
aut semper aut pleruinque quicquam eorum esse quae a fortuna pro- 
veniunt. sunt igitur ambo, casus inquam atque fortuna per accidens, 
uti diximus, causae in hisce qnae 11011 simpliciter neque plerumque 
fieri possunt; atque horum in hisce quae alicuius gratia fiunt. 

6. Interest autem inter fortnnam etcasum: nam casus adplura 
sese extendit. etenim quod a fortuna proficiscitur, a casu etiam fit: 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS II. 



109 



i hoc antem non omne provenlt a fortuna. fortunananque, atque id 
cuius est effectrix fortuna, in iis est quae fortunata possunt evadere, 
et omnino quibus actio competit. quapropter et necesse est circa 
ea fortunain esse quae in actionem veniunt. cuius hoc indicium 
est: nam aut idem quod felicitas, aut prope esse videtur; felicitas 
autem actio quaedam est: est eniin actio bona. quare quae agere 
neqneunt, ea nec a fortuna quicquam efficere possunt. et propterea 
neque inanimatum ullum neque bellua neque puer quicquam efficit 
a fortuna, quoniam electionem non habent. neque prosperitas hisce 
fortunac aut infortunium competit, nisi similitudine quadam, quem- 

10 admodum Protarchus fortunatos eos lapides dixit e quibus ex- 
etrnctae sunt arae, quod honorantur, et ii qui sunt eiusdem formae 
calcantur. pati autem a fortuna et hisce quodam modo inerit, cum 
is qui agit aliquid circa ipsa, fortuito aget. alio vero modo non est. 
at casus ceteris animalibus et inanimatis competit. dicimus enim 
equum casu venisse, propterea quod evasit quidem profectus, non 
autem evadendi gratia venit; et tripoda etiam cecidisse casu: stetit 
enim hoc modo ut sit sedens, sed non huiusce gratia cecidit quare 
patet, cum eoiuin aliquid quae simpliciter alicuius gratia fiunt, non 

BO eius quod evenit gratia factum est, cuius extra est causa, nos tunc 
casu quippiam fieri dicere; horum autem ea fortuna fieri, qnae eli- 
gibilium casu fiunt, in hisce quae habent electionem. signum autem 
est ipsnm frustra. tinic enim dicitur, cum id quod est alicuius 
gratia, non est factum illius gratia; ceu si deamhulatio egestionis 
est gratia, si non evenit ei qui deambulavit, fiustra dicimus ilJum 
dcambulasse fiustiaque deambulationem fuisse. est enim id frustra, 
qnod aptum est esse ob aliud, cum non efficit illud gratia cuius erat, 
ac aptum erat. nam si quispiam lavisse se dixerit frustra, quia sol 
non defecit, ridiculus utique erit: non enim hoc illius gratia erat. 
ita casns, qui Graece dicitur to avto\iatov, nomine suo tunc dicitur, 

30 cum quippiam fit avro fj.atY]v, hoc est frustra. cecidit enim non per- 
cutiendi gratia lapis, casu igitur ac frustra cecidit ipse, quia cadere 
et ab aliquo proiiciente percutiendi causa potest. maxime autem 
separatur iu quod a fortuna fit, in hisce quae natura fiunt. cum 
enim quippiam est effectnm praeter naturam, tum non a fortuna 
illud sed a casu potius effectum fuisse dicimus. est autem et hoc 
|9Saliud: illius enim «xterna, huius interna causa est. quid igitur sit 
casus et quid fortuna, atque quo pacto inter sese differant, satis 
iam diximus. utrumque aulem ipsorum ad modum eius reducitur 
causae, unde est principium motus: etenim aut eorum quae natura, 
aut eorum quae mente aguntnr, semper sunt causa, sed horum mul- 
titudo indefinita est. quoniam autem casns atque fortuna causae 
sunt eorum, quorum aut mens aut natura fieri causae possunt, cum 
per accidens quippiam horum ipsorum fuerit causa; atque nihil 
eoruin qnae sunt per accidens, prius est hisce quae sunt per se: 
ergo neque per accidens causa per se causam antecedit. casus ni- 

to mirum atque fortuna posterior et mente est et natura. quare si 

quam maxime caeli casus est causa, necesse est priorem mentem 

atque naturam et aliorum multorum et huius universi causam esse. 

7. Esse autein causas, et tot esse numero quotdiximns, patet: 

tot enim quaestio propter quid" sane complectitur. nain ipsum 

Eropter quid aut ad ipsum quid est reducitur, ultimmn in immobi- 
bus, ceu in mathematicis (ad recti enim aut commensurabilis aut 
ceterorum similium alicuius ultimo definitionem reducitur), aut ad 
id quod primnm movit: veluti propter quid belluin gesserunt? quia 

eo templum spoliarunt; aut gratia cuius? ut imperinm consequantur. 
aut ad materiam, in hisce quae fiunt. perspicuum igitur est has et 
tot causas esse. cum autem quattuor causae sint, de omnibus scire 
nimirum ad naturalem philosophum pertinet; atqne ad omnes ipsum 
propter quid redigens ipse materiam, formam, id quod movit, et id 
gratia cuius, naturaliter reddet ac assignabit. tres autein in unum 
plerumque accidunt. ipsum enim quid est, et id gratia cuius, unum 
aunt. ea vero unde primum efiluit motus, specie cum hisce con- 
cnrrit: homo namque hominem generat. et omnino quaecunque 
motum subeuntes movent. quae vero tales non sunt, eae naturalis 
considerationis non sunt. non enim in se ipsis habentes motum aut 
principium motus movent, sed immobiles movent. quapropter tres 

ao sunt tractationes, una circa immobile; alia circa id quod movetur 



quidem, est autem expers cormptionis; tertia circa ea qnae cor- 
ruptibilia sunt. quare ipsum propter quid ad naturali philosopho 
et ad materiam et formam et ad id quod primo movit reducente 
lpsum assignatur ac redditur. de generatione enim maxime causas 
hoc modo considerant, quid post quid fiat, et quid primum fecerit 
aut qiud passum sit, et sic semper quod est deinceps. principia 
autem ea quae naturaliter movent, duplicia sunt; quorum alterum 
naturale non est, quippe cum non habeat in se principium motus. b 
aique tale est, si quid moveat et non moveatur, ut id quod est im- 
mobile penitus, et quod est omnium primum. et ipsum quid est, et 
forma, est enim finis, et id gratia cuius cetera fiunt. qnare cum 
alicuius gratia natura faciat, et hanc scire oportet, et ipsum propter 
quid omnino reddendum est. velut ex hoc necesse esse hoc fieri: 
ex hoc autem aut simpliciter aut plerumqne; et si hoc est emersu- 
rum, ut ex propositionibus ipsa conclusio; et quia hoc erat quid- 
ditas ipsa. et quia melius est hoc niodo, non simpliciter sed ad 
substantiain uniuscuiusque. 

8. Dicendum est igitur primo quidem naluram ex iis esse 10 
causis quae alicuius giatia faciunt. deinde de necessario, quomodo 
sese habet in natnralibus rebus. in hanc enim causam omnes omnia 
redigunt: nam inquiunt, cum calidum et frigidum et unumquodque 
lalium suapte natura sit tale, haec necessario sunt et fiunt ac apta 
sunt. eteniin si aliam causam dixerint, hic concordiam et discor- 
diam, ille mentem, tangunt illam duntaxat, deinde valere sinunt. 
exsistit autem dubitatio, quidnam prohibeat naturam non alicuius 
gratia facere, neque quia sic est melius, sed perinde atque Iuppiter, 
non ut frumentum augeat, sed necessario pluit. quod enim est ele- 
vatum, id frigefiat oportet; et quod frigefactum est, id aqnam iam 20 
factum descendere necesse est. accidit autem hoc pacto frumen- 
tum incrementa suscipere. similiter et si cuiuspiam frumentnm 
pereat, cum est in area, non huiusce gratia pluit ut illud pereat, sed 
id accidit. quare quid prohibet partes etiain in natura sic se habere, 
veluti dentes anteriores quidem acutos aptosque ad dividendum, 
genuinos autein latos atque utiles ad cibum terendum necessario 
ortos fuisse. nam non huiusce causa tales sunt orti, sed accidit. 
cadem et de ceteris putanda sunt partibus, quae alicuius gratia 
constare videntur. in quibus igitur accidit ut omnes perinde sint 
ortae atque si alicuius causa fierent, ea conservata sunt, a casu con- 30 
grue constituta. in quibus autem id non accidit, ea periere ac per- 
eunt, utEmpedocles dicit animantium ea quae ex hominis partibus 
bovisque constabant. atque ratio quidem qua quispiam dubitaverit, 
haec est, et si qua sit alia similis. impossibile autem est haec ita 
sesa habere. haec namque et omnia quae natura constant, autsem- 
per aut plerunque sic fiunt: at nihil eorum hoc pacto fit, quae a 
fortuna casuque proficiscuntur. neque enim hieme crebro pluerei29 
fortuito casuque videtur, sed id fiat, cum sol est sub cane. neque 
aestas, cuin sol est sub cane, sed si in hieme fiat. quodsi ea quae 
fiunt, aut a casu aut alicuius gratia fiunt, si impossibile est haec aut 
a fortuna esse aut a casu, alicuius profecto gratia erunt. at uni- 
versa talia natura sunt, ut vel ipsi dixerint qui haec dicunt. est 
igitur in hisce quae natura fiunt et sunt, id quod alicuius gratia fit 
praeterea in quibus est aliquis finis, in iis et id quod prius et id 
quod deinceps agitur, huiusce gratia agitur. ut igitur agitur, ita est «) 
aptum agi; et ut est aptum agi, sic unumquodque, nisi quid obstet, 
agitur. at alicuius gratia agitur, et aptum est igitur illius gratia agi: 
veluti si domus ex iis esset quae natura fiunt, sic utique fieret ut 
nunc ab arte conficitur. quodsi ea quae natura fiunt, non solum 
natura sed etiain arte fierent, eodem conficerentur modo quo apta 
sunt confici. alterum igitur alterius conficitur gratia. atque arj 
omnino alia perficit, quae natura nequit perficere, alia imitando 
naturam facit. si igitur ea quae ab arte conficiuntur, alicuius causa 
fiunt, et ea profecto quae natura fiunt, alicuius gratia fieri constat. 
priora nanique posterioraque similiter inter sese habent in hisce 
quae arte, et in hisce quae natura conficiuntur. maxime autem id 20 
ipsum in animalibus rationis expertibus patet, quae nequc arte ne- 
que discursione neque deliberatione faciunt. quapropter et sunt 
qui dubitent utruin mente an alio qnodam principio aranei formi- 
cae ceteraqne istiusmodi animalia operentur. procedenti etiam 



110 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS II. III. 



ulterius, et in plantis ea qnae conferant ad finem, fieri hoc pacto 
videntur, veluti frondes ob fructus togendos. quare si natura gra- 
tiaqne alicuius hirundo nidulum exstruit, araneus araneam tcxit, 
plantae deniqne frondes gratia tegendorum frnctuum explicant, 
radicesque non sursum sed deorsum emittnnt sumendi causanutri- 

80 menti, patet esse causam talem in hisce qtiae natura fiuiit et con- 
stant. atque cum natura sit duplex, altera quidem ut materies, 
altera antem ut forma, et haec sit finis, gratia vero finis cetera 
fiant, haec ea est profecto causa cuius gratia cetera fiunt. fit autem 
et in hisce peccatum, qnae per artes conficiuntur; scripsit enim 
grainmaticus non recte, et potionem medicus non recte porrexit. 
b quare patet et in hisce fieri posse quae natura fiunt. quodsi aliqua 
stmt ia arte in quihus id quod recte fit alicuius efficitur gratia, in 
iis autem quae peccantur, gratia quidem alicuius ars aggreditur fa- 
cere, sed non assequitur illud, similiter et in naturalibus erit, et 
monstra peccata ertmt illius quod alicuius gratia facit. et in primis 
igitur compositionihus, ea quae partim ex hominis partibus partim 
ex hovis constabant, si non ad aliquem terminum finemve poterant 
pervenire, aliquo sane principio, perinde atque nnnc semine labe- 
factato corruptove fiebant. praeterea primo semen necesse est 
oriatur: sed non animalia statim. atque ij^sum congestum, quod 

10 primum oriebatur, semen nimirum erat. praeterea in plantis etiam 
ipsis id inest quod alicuius est gratia; minus atitem est distinctum 
ac manifestum. fiebantne igitur, ut ex bovis partibus ac hominis 
animalia, sic et ex vitis oleaeque partibus plantae, an non fiebant? 
est enim absurdum. at oportebat tarnen, si in animalium genere 
illa fiebant praeterea et in seminibus quodvis sine ullo discrimine 
fieri oportet. omnino autem qui ita dicit, tollit ea quae natttra con- 
stant atque naturam. natura enirn ea constant quae a quodam prin- 
cipio, quod est in ipsis, continue moventur, atque ad quendam per- 
veniunt finem. ab unoquoque autem non ad eundem neque ad 
quemvis; attamen ad enndem semper, uisi quid impcdierit. atqui 
id cuitts gratia, et quod huius fit gratia, fieri a fortuna etiam pos- 

20 sunt, veluti dicimns hospitem forte fortuna venisse lotumque ab- 
iisse, cnm id egerit, quasi gratia huiusce profectus, non huiusce 
autem gratia venerit: hoc autem est per accidens. iortuna namque 
cansa per accidens est, ut antea diximus. sed ctim hoc semper fit 
aut plerunque, non per accidens uec a fortnna dicimus esse. at in 
naturalibus sic semper, si nihil impedierit, fiunt. absurdum attteui 
est alicuius gratia fieri non putare, si id quod movet, non viderint 
deliberatione praemissa movere. nam et ars non deliberat. etenim 
si in lignis exstruendarum navitim ars inesset, perinde atque natura, 

30 faceret navim. quare si id quod alicuius fit gratia, sit in arte, et in 
nattira profecto inest. maxime autem hoc patet, cum quispiam sibi 
ipsi medetur: huic enim persimilis est natura. quae cum ita sint, 
patet naturam causam esse, atque adeo ut alicuius gratia faciat. 

9. Nunc considerandum est ntrum necessarium ipsum exsup- 
positione an et simpliciter sit in ipsis rebns naturae. nunc enim 

200 ipsum necessarium in generatione perinde esse arbitrantur atque 
«i quispiam necessario domum exstructam esse putaret, quia gravia 
quidem deorsum, levia vero sttrsum suapte natura feruntur. iccirco 
lapides quidem ac fundamenta sunt infra, terra autem supra suam 
oh levitatem; et ligna maxime supra, quippe cum sint levissima. at 
quanquam non sine his, non tamen propter haec, nisi ut ob mate- 
riam: sed celandi quaedam conservandique causa exstructa est 
donras. similiter et in ceteris universis, in quibus est id quod ali- 
cuius gratia fit: non sunt quidem sine hisce, quae necessariam ha- 

to bent naturam, non tamen sunt ob haec ipsa, nisi ut ob materiam, 
»ed alicuius sunt gratia. veluti propter quid serra est talis? ut hoc 
et huiusce gratia sit. hoc tamen gratia cuius est, fieri non potest, 
a non ferrea sit: necesse est ergo ferream esse, si serra atque opus 
ipsitts erit. est igitur necessarimn ipsum ex suppositione, sed non 
ut finis. nam necessarium quidem in materia, id vero gratia cuius 
est, in ratione consistit. est autem ipsum necessarium et in doctri- 
nis, et in hisce quae fiimt secundum naturam, aliqua ex parte simili 
modo. nam cum rectum hoc sit, necesse est triangulum tres angu- 
los aequales duobus rectis habere. sed non si hoc est, necesse est 
illud esse: sed si hoc non est, neque rectum hoc est. at in hisce 



quae aliculus gratla fiunt, contra. si finis eiit aut est, et id quod 20 
est ante, erit aut est. si vero hoc non erit aut non est; ut ibi, si 
non est conclusio, principium non erit, sic et hic fiuis, et id gratia 
cuius est, non erit aut non est. est enim et hoc principium non 
actionis, sed cogitationis: ibi autem est cogitationis. non enim sunt 
actiones. qnare si erit domus, haec necesse est fieri vel esse vel 
etiam fore; aut omnino materiam, quae quidem alicuius est gratia, 
veluti lateres atque lapides, si exstruenda est domus: uon tamen 
est propter haec ipse finis, misi ut ob materiam. omnino tamen si 
non sint, neque domus fuerit neque serra, illa, si non sint lapides, 
haec, si ferrum non sit. neque enim ibi principia sunt, sinontrian- 30 
gulus tres habeat angulos dtiobus rectis aequales. patet igitur ne- 
cessarium in rebus esse naturae, quod ut materia dicitur, et huius 
etiam motiones. atqne ambae quidem causae dicendae sunt a na» 
turali philosopho, magis autem ea gratia cuius caetera fiunt: haec 
est enim materiae causa, sed non haec causa finis. atque finis ipse 
gratia cuius, quique principium est, a definitione rationcque sumi- 
tur, ut in hisce patet quae per artem conficiuntur. nam cum domus 3 
sit tale, haec fieri necessario et esse oportet; etcum sanitas sithoc, 
haec necessario fieri oportet ac esse, pari modo si homo est hoc, 
haec fieri necesse est atque esse; et si haec sint, sintnecessario vel 
fiant oportet. fortasse autem necessarium ipsum in ratione etiam 
inest. serrae namqne si definieris opus, talem ipsam divisionem 
esse dicis: at haec non erit, nisi serra tales habuerit dentes; et hi 
rursus non enrnt, nisi ferrea fuerit ipsa. sunt enim et in ratione 
nonnullae partes ut materia rationis. 

IIL 

1. Ctim autem ipsa quidem natura motus mutationisve prin»- io 
cipium sit, et nostra doctrina sit de natura, non lateat nos oportet 
quidnam sit motus: nam si ignoretur ipse, naturam etiam ignorari 
necesse est. post motus vero determinationem enitendttm est de 
his etiain qnae deinceps sequuntur determinare. motus autem da 
genere continuorum esse videtur; et infinitum in ipso continuo pri- 
mum apparet. quocirca fit ut qni continuum ipsum definiunt, in» 
finiti ratione saepe utantur, continuum id esse dicentes quod in in- 20 
fiuitum est divisibile. insuper impossibile est sine loco, vacuo ab- 
que tempore motum esse. patet igitur partim ob haec ipsa, partim 
etiam quia cunctis haec communia sunt universisque cdmpetnnt, 
unumquodque istorum proponendum esse atque considerandumw 
propriorum namque contemplatio communium contemplatione po- 
«terior est. atque primum, ut diximus, de motu consideremua 
eorum igitur quae sunt, quaedam actu tantum, quaedam potentia , 
sunt atque actu. horum autem aliud est hoc aliquid, aliud tantum, 
aliud taie; et in ceteris simili modo, quae praedicamenta eius quod 
est appellantur. eorum praeterea quae sunt ad aliquid, aliud ex- 
cessione defectioneve dicitur, aliud activi passivique, atque omniuo 30 
motivi ac mobilis ratione. motivum namque mobilis, et mobile a 
motivo mobile dicitur. non est autem ullus motus praeter res 
ipsas. id enim quod mutatur, aut in substantia aut in quantitate 
aut in qualitate aut in loco semper mutatur. commune autem in 
his nihil accipere possumus, uti diximus, quod quidem neque hoc 
neque quantum neque quale neque ceterorum quicquam sit prae- 201 
dicamentorum. quare neque motus neque mutatio cuiuspiam, prae- 
ter ea qttae diximus, erit, cum nihil sit praeter ea quae diximu*. 
nnumquodque autem dupliciter inest, nt hoc: aliud enim est ipsius 
forma, ahud est privatio. et quale : aliud enim est album, aliud 
nigrum. et quantum: aliud enim est perfectum, aliud imperfectum. 
et in latione simili modo: aliud enim est snpra, aliud infra; aut 
alind est leve, aliud grave. qnare quot sunt ipsius species quod 
est, tot motus mutationisve species sunt. cum autem eorum quae 
in unoquoque genere collocantttr aliud acttt aliud potentia sit, 10 
actus eius quod est potentia, ut est tale, motus nimirum est: velut 
alterabilis qttidem ut alterabile, est alteratio, accrescibilis atttem 
atque oppositi decrescibilis (ntillum est enim his commune positum 
nomen) accretio ac decretio, generabilis item ac corruptibilis gene- 
ratio atque corruptio, et eius quod fertur latio. atque hoc motum 
esse, inde perspici potest nam cum aedificabile quatenu* ipsum 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS III. 



111 



tale esse dlcimus, actn fuerit, aedificatur; atque hoc est aedificatio. 
gimiliter et medicatio et volutio et saltatio et istiusmodi cetera. 

eo quouiam autem aliqua potentia sunt atque actu, at non simul aut 
non eadem ratione, sed ut quippiam calidum quidem est potentia, 
frigidum autem actu, coinplura iam vicissim agent ac patientnr. 
omne namque simul activum erit atque passivum. quare etid quod 
uaturaliter movet, mobile est. omne namque tale movet subiens 
motum et ipsum. atque sunt quibus omne quod movet moveri vi- 
deatur. verum de boc quomodo sese babeat, ex aliis sane patebit: 
est enim quoddam movens et"immobile. actus autem eius quod est 
potentia, cuin actu est, ac non ut ipsum sed ut mobile est, operatur, 
motus nimirum est. atque ut mobile dico, hoc pacto. est enim aes 

30 potentia statua, attamen non aeris actus, ut est aes, est motio. non 
est enim idein esse aeris et aliqua potentia mobilis. nam si esset 
idein simpliciter rationeve aeris, ut aes est, actus motus nimirum 
esset. at non est idem, ut diximus. patet autem in contrariis. najn. 
f> valere quidem posse ac aegrotare posse non eadem sunt, sed di- 
versa: esset enim idem aegrotare atque valere. suhiectum autem 
et id quod valet atque aegrotat, unnm et idem est, sive humiditas 
ait sive sanguis. cum autem non sit idem, quemadmodum neque 
color est idem atque visibile, patet actum possibilis, ea ratione qua 
possibile est, motum esse. hunc igitur esse, atque tunc rem moveri 
cum est iste actus, et n^que prius neque posterius, patet. fit enim 
ut quodque interdum operetur, interdum non operetur, ceu aedi- 

10 ficabile atque aedificabilis actus, ut aedificabile est, aedificatio ni- 
inirum est. nam actus ipsius aut est aedificatio aut domns. at cum 
est domus, tum non est, ut patet, aedificabile; aedificabile vero 
aedificatur. necesse est igitur actum ipsius aedificationem esse. at 
aedificatio motus est quidam. eadem et ad ceteros motus accom- 
modabitur ratio. 

2. Atqui patet nos de ipso motu recte dixisse, et ex hisce 
qtiae ceteri de ipso dixerunt, et quia non est facile ipsum aliter 
definire. neque enim motum mutationemque quispiam alio in 
genere ponere potest; neque qui aliter de ipso dixere, recte dixisse 

eo videntur. id «ita essc, inde continuo sane patebit. quidam enim 
diversitatem et inaequalitatem, et id etiam quod haud est, motum 
esse dixeruut. at nihil prorsus, sire sit diversum sive inaequale 
sive non ens, necessario moveri videtur. et insuper non ad haec 
axit ex hisce magis ipsa mutatio quam ex oppositis est. ponendi 
autem motum in hisce causa fuit, motum indefinitum quoddam esse 
videri. alterius vero principia seriei indefinita sunt sane, ex eo 
quia sunt privativa. nihil enim ipsorum aut hoc aliquid aut tale 
aut ceterorum quicquam est praedicamentorum. at ut videatur 
motus indefinitum quoddam esse, causa fuit non posse ipsum aut 

30 in potentia rerum aut in actu poni. neque enim id quod esse po- 
test quantum, neque id quodest actuquantum, necessario movetur. 
et motus actus quidem esse quidam videtur, imperfectus tamen, 
propterea quod ipsum possibile imperfectum est, cuius motus est 
actus. et iccirco difficile est accipere quidnam sit motus. necesse 
est namque ipsum aut in privatione aut in potentia aut in actu 
2Q2simplici ponere: at nihil horum esse posse videtur. restat igitur 
modus ille iam dictus, actirm quidem ipsum aliquem esse, talem 
autem actum qualem antea diximus, qui difficilis quidem est cognitu, 
potest autem esse. moYetur autem et omne movens, ut diximus, 
quod est potentia mobile, et cuius immobilitas quies est. cui enim 
motus inest, huius vacuitas a motu quies est. nam in hoc agere, 
ratione qua tale est, movere nimirum est. at hoc facittactu; quare 
simul etiam patitur. quocirca motus actus est mobilis, ut est mo- 
bile. accidit autem hoc ipsius motivi tactu. quare simul etiam 
patitur. semper autem id quod movet, formam aliquam afferet, 

10 aut hoc aut tale aut tantum; quae quidem principium erit et causa 
motus, cum movet. id enim quod actu est homo, facithominem ex 
eo quod est potentia homo. 

3. Quae cum ita sint, patet motivum in ipso mobili esse, id 
mquam quod mutatur. est enim actus huius ab ipso motivo. nio- 
tivi quoque actus non alius quisquam est: amboruin namque actum 
esse oportet. est enim hoc quidem motivnm, quo potest, hoc autem 
movens, quo agit. at ipsius mobilia est actiYum. quare perinde 



amborum unus est actus, atque unius ad duo et duorum ad nnum 
idem est intervallum, et ut acclive atque declive. haec enim unum 20 
quidem sunt: at ratio non est una. similiter res sese habet et in 
hisce, quorum alterum movet alterum movetur. exsistit autem hoc 
loco dubitatio logica. necesse est enim fortasse actum aliquem esse 
ipsius activi et etiam ipsius passivi. est enim actio quidem illius, 
passio vero huius; et opus finisve illius factum, huius affectus. si 
igitur ambo sint motus sintque diversi, in quonam sunt? aut enim 
in patiente, et eo quod movetur, sunt ambo; ant actio quidem est 
in agente, passio vero in patiente. quodsi hanc etiam actionem 
oporteat appellare, nomiue solo convenient. at vero si hoc est, 
motus profecto in eo quod movet erit. eadem enim est et in eo 
quod movet, et in eo quod movetur, ratio. quare aut omne mo- 30 
vens movebitur, aut aliquid motum habens hand movebitur. quodsi 
ambo, actio inquam et passio,. in eo sunt quod movetur ac patitur, 
et haec duo, doctio disciplinave, sunt in ipso discente. primum 
quidem actus in unoquoque cuiusqne non erit. deinde absurdum 
est duobus quippiam motibus simul moveri. erunt enim alteratio- 
nes quaedam unius duae, atque ad unam formam. at fieri nequit, 
at unusne actus erit? at rationis fines egreditur, diversorum specie d 
duorum unum actuin eundemque esse. et si idem doctio discipli> 
nave, et actio atque passio, docere etiam et discere idem erit, et 
agere atque pati. quare necessario discet omnis qui docet, et pa- 
tietur qui agit. an neque alicuius actum in alio esse absurdum est? 
est enim doctio docentis actns: in aliquo tamen est, et non incisus, 
eed est huiusce in hoc. neque quicquam prohibet unum duorum 
eundem esse, non ut idem habeat esse, sed ut est id quod est po- 10 
tentia, ad id quod est actu. neque necesse est docentem discere, 
et si pati atque agere idem est, non ut ea tamen quae rationis eius- 
dem sunt, ut vestimentum ac tunica, sed ut via qua ex Thebis Athe* 
nae et ex Athenis Thebae petuntur, ut et antea diximus. non enim 
eadem iis omnia competunt quae aliquo modo sunt eadem, sed 
hisce duntaxat quorum est eadem ratio. atque neque si doctio et 
disciplina sunt idem, idem erit et docere ac discere; quemadmo- 
dum neque si intervallum unum sit eorum quae distant, unum idem» 
que est ab hoc ad illud atque ad hoc ab illo distare. omnino autem 
neque doctio proprie idem est quod disciplina, neque actio idem 20 
quod passio, sed motus cui haec insunt. nam huius in hoc ethuiua 
esse actum ab hoc diversum est fatione. quid igitur sit motns, et 
universaliter et per partes etiam diximus. non est enim obscurum 
quonam pacto quaeque species ipsius definiatur. alteratio enim 
actus est alterabilis, ut est alterabile. enimvero notius hoc pacto 
etiam definietur, si potentia activi atque passivi, ut tale est, actus 
esse dicatur, et simpliciter et per singulos, ut aedificatio vel medi- 
catio. modo eodem et de ceterorum motuum unoquoque dicetur. 

4. Cum autem scientia naturalis circa magnitudines motum 30 
tempusque versetur, quorum unumquodque finitum aut infinitum 
esse necesse est, et si non omne quod vis necesse est aut infinitum 
esse aut iinitum, ut affectum ac punctum (talium enim fortasse nul- 
lum necesse est in horum altero collocari), ad naturalem sane phi- 
losophum de infinito, sit necne, et si sit, quidnam sit, contemplari 
pertinere videtur. atque scientiae huiusce contemplationem de ipso 203 
propriam esse hoc signo patet. omnes enim qui digne talem phi- 
losophiam tetigisse putantur, de infinito sermonem fecerunt; ac 
omnes ipsum ut principiuin quoddam eorum quae sunt posuerunt, 
ahi quidem per se nt substantiam, non ut rei cuiquam accidem, nt 
Pythagorici atque Plato. verum Pythagorici quidem in sensibili- 
bus ipsum ponunt: non enim separabilem ipsum numerum faciunt; 
et id quod est extra caelum, infinitum esse dicebant. Plato autem 
extra quidem caelum neque corpus esse neque ideas putabat, prop- 
terea quod neque usquam sunt ipsae, infinitum tamen et in sensibi- 10 
libus et in illis esse censebat. et illi quidem par ipsum infinitum 
esse dicebant: hoc enim comprehensum atque finitum ab impari 
praebet hisce quae sunt infinitionem. signumque huius id esse 
quod in numeris accidit: cum enim normae circaunum seorsumque 
ponuntur, nunc alia somper fit species, nunc una. at Plato duo hv 
finita facit, magnum inquam ac parvum. naturales autem philoso- 
phi omues aliam quandam semper naturam eoruin quae elementa 



112 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS III. 



dicuntnr, ip5i innnito snpponunt, ut aqtiam vel aerem vel id qtiod 
inter haec medium collocatur. eorum autem qui finita faciunt ele- 

20 menta, nullus facit infinita. qui vero elementa faciuut infinita, ut 
Anaxagoras atque Democritus, ii infinitum ipsum tactu continuum 
esse dicunt, ille qnidem ex hisce quae sunt siniilium partium, hic 
autem ex individuis illis corpusculis, quae fignris differunt fiuntque 
generandarum semina rerum. atque ille quidein quamvis congeriei 
partem congestam esse perinde atque totuin dicebat, quia videbat 
miodvis ex quovis oriri. hic enim et omnes res olim simul fuisse 
dixisse videtur, ut hanc carnem et hoc os et quodvis simili modo. 
igitur et universa, et simul ergo. non solum enim in unoquoque 
principium est segregationis, sed in ipso etiam universo. nam cum 
omne quod fit, ex tali coipore fiat, omniumque sit generatio, non 

30 simul tamen, atque aliquod principium generationis esse oporteat, 
et id sit unum, quod ille mentem appellat, mensque a principio 
quodam operetur cum intellexit, necesse est olim omnia simul fuisse 
moverique olim coepisse. Democritus autem non aliud ex alio pri- 
b morum illorum corporum fieri dicit. ipsuin tamen commune corpus 
omniuin est principium, magnitudine partium differens atque figura. 
patet igitur ex hisce quae diximus, infiniti contemplationein ad na- 
turales philosophos pertinere. principium autein omnes ipsum po- 
nunt cum ratione. impossibile est enim aut ipsum in ratioue rerum 
esse frustra, aut aliam ullam ipsi praeter principii vim inesse. omne 
enitn quod est, aut est principium aut est ex principio. at princi- 
pium infiniti non est: esset enitn ipsius finis. praeterea ingenitum 
ipsum esse corruptioneqtte vacare censent, quippe cum sit princi- 
pium quoddam. nam et quod nascitur, id habeatfinein necesse est; 

10 et omnis corruptionis est finis. quapropter, ut dicimus, huiusce 
non est principium, sed hoc principium ceterorum esse videtur. 
et continere etiam ipsum omnia gubernareque dicunt, ut ii qui prae- 
ter infinitum nullas alias causas faciunt, utmentem aut concordiain; 
et hoc esse ipsum divinum. est enim immortale necunquain perire 
potest, ut Anaximander et naturalium philosophi plurimi dicunt. 
esse autem infinitum in ratione rerum, ex hisce quinque maxime 
quispiam credet. extempore: est enim hoc infinitum. ex magni- 
tudinum divisione: utuntur enim et mathematici infinito ex eo 
practerea, quia hoc pacto duntaxat generatio et corruplio nunquam 

20 deficiet, si infinitum sit id ex quo per ablationem id quod nascitur 
fit. insuper ex eo, quia infinitum ad aliquod seinper finitur; qnare 
necesse est nullum esse finem, si aliud ad aliud seinper finiri necesse 
est. maxime vero propriissimeque ex eo quod universis commu- 
nem efficit dubitationem. nam quia mens non deficit in cogitando, 
et numerus et mathematicae Hiagnitudines et id quod est extra cae- 
Ium, infinitum esse videtur. quodsi illud sit infinitum, et corpus iu- 
finitum esse videtur infinitique mundi. cur eniin magis hac parte 
vacui quam hac moles est collocanda? quare si aliqua sit in parte, 
et ubique necesse est esse. et insuper si sit vacuum infinitusque 

so locus, et infinituin corpus esse necesse est: in perpetuis enim non 
differunt posse ac esse. habet autem dubitationem ipsa contem- 
platio infiniti. nam si ponatur esse, impossibilia multa sequuntur; 
et etiam si non esse ponatur. praeterea utronam sit modo, utrum 
nt substantia an ut accidens alicui naturae per se, an neutro modo, 
204 «ed nihilo minus sit infinitum et multitudine infinita? maxime autem 
ad naturalem philosophum .pertinet, an magnitudo sensibilis infi- 
nita sit in ratione rerum, considerare. atque primuin determinan- 
dum est quot modis dicatur infinitum. uno itaque modo dicitur 
infinitum quod impossibile est pertransire, ex eo qnia non est ap- 
tum ut per ipsum transitio fiat, perinde atque vox invisibilis dici 
aolet. alio modo id dicitur infinitum quod habet sine fine trans- 
actionem, aut quod vix, aut quod aptum est quidem habere, non 
habet tamen transactionem vel finein. praeterea infinitum omne 
aut in appositione aut in divisione aut in utrisque consistit. 

5. Separabile igitur a sensibilibus infinitum esse non potest, 
quod quidem ipsum sit infinitum. nam si infinitum ipsum neque 

«o magnitudo sit neque multitudo, sed substantia et non accidens, in- 
divisibile erit profecto. divisibile enim ant magnitudinem aut mul- 
titudinem esse constat. si vero indivisibile sit, infinitum non erit, 
nisi perinde atque vox est invisibilis, at neque illi qui dicunt 



infinitum esse, ipsntn hoc pacto ponttnt, neqtte nos qtiaerimtts an 
sit identidem ipsum, sed ut habet sine fine transactionem. quodsi 
infinitum per accidens sit, non hoc elementum erit eorum quao 
sunt, quo est infinitum, .quemadmodum nec ipsum invisibile locu- 
tionis est elementum, et tamen vox est invisibilis. praeterea quo- 
nam pacto quippiam ipsum infinitum esse potest, si neque nuinerus 
neque magnitudo per se esse potest, quorum per se affectus qui- 
dam ipsum est infinitum? minus enim ipsum per se quam magni- 
tudinem aut numerum esse necesse est. perspicuum etiam est in- 20 
finitum sic esse nqn posse ut actu sit, etut substantia principiuinve : 
nain infinitum erit quicquid ipsius accipias, si habeat partes. est 
enim idem esse infiniti ac infinitum, ut patet, si infinituin substantia 
sit et non in subiecto. quare fit ut ipsum aut indivisibile sit aut 
in infinita sit divisibile. at fieri nequit ut idem multa sit infinita» 
at vero ut pars aeris aer est, sic et infinitum pars quaevis infiniti, 
si substantia quaedam et principium sit, uti dicunt. vacat igitur 
partibus, atque indivisibile est. at esse non potest id tale, quod 
actu est infinitum : necesse est enim ipsum quantum quid esse. per , 
accidens igitur infinitum ipsum esse videtur. quodsi ita sit, dictum 30 
iam est antea non posse ipsum principium dici, sed illud cui accidit, 
ut aerem aut par. quare absurde dicunt profecto quitale illud esse 
censent, ut Pythagorici dicunt. nam substantiam faciunt ipsum, et 
simul etiam partiuntur. verum haec quidem forsan inquisitio uni- 
versalis est magis, an possit, inquam, infinitum et in mathematicia 
et in intelligibilibus, et in hisce quae nullam habent magnitudinem, 8 
esse. nos autem si sit in sensibilibus, de quibus agere instituimus, 
infinitum corpus incremento necne, consideramus ac perscrutamur, 
si igitur logice consideremus, ex hisce videbitur infinitum non esse. 
nam si ratio corporis est superficie terminatum esse, non erit infi- 
nitum ullum aut intelligibile aut sensibile corpus. at vero neque 
numerus ita ut separatus ac infinitus. numerus enim omnis, aut id 
quod numerum habet, numerabile est. siigiturfieripotestutipsum 
numerabile numeretur, et infinitum quispiam poterit pertransire. 10 
sed si magis naturaliter contemplabhnur ex hisce quae deinceps 
dicentur, nullum infinitum corpus in rationc rerum esse videbitur: 
nec enim compositum esse potest nec simplex. compositum igitur 
corpus nullmn est infinitnm, si elementa multitudine sint finita. 
necesse est enim et plura esse, et aequalitatem inter contraria sem- 
per esse, et unum ipsorum infinitum non esse. nam si ignis quidera 
sit finitus, aer autem infinitus, quanquam unius corporis vis inferior 
est alterius vi, atque pars ignis aequalem aeris partem vi superat, 
modo excessus aliquem subeat numerum, tamen infinitum corpus 
superabit, ut patet, atque finituin sane corrumpet. nec unumquod- 
que infinitum esse potest. nam corpus quidem est quod omni ex 20 
parte dimensionem habet, infinitum autem qxiod sine fine est ex- 
tensum dimensione. quibus fit ut infinitum corpus per omnem sit 
dimensionem in infinitum extensum. at vero neque potest infini- 
tum corpus unum ac simplex esse, aut simpliciter, aut (ut quidam 
inquiuntj id quod est praeter elementa, ex quo haec generant. 
sunt enim qui hoc faciunt infinitum, sed non aerem aut aquam, ne 
ab infinito cetera corrumpantur. habent enim inter se contrarie- 
tatem, quippe cum aer frigidus, aqua humida et ignis calidus sit; 
quorum si unum esset infinitum, cetera iam fuissent corrupta» 
minc autem aliud infrnitum inquiunt esse, ex quo haec fiunt. at 
impossibile est non solum infinitum hoc esse (de hoc enim com- 30 
mune quiddam est dicendum, de oinni similiter, et aere et aqua et 
quovis alio simplici), sed etiam esse tale corpus sensibile praeter 
ea corpora quae elementa vocantur. omnia namque in id dissol- 
vnntur ex quo fiunt et constant: quare praeter aerein ignem ter- 
ram et aquam corpus hic aliud esset. at nullum esse videtur. ne- 
que igitur ignis neque aliud quicquam elementoruin infinitum esse 205 
potest. omnino enim et absque hoc, utsit, inquam, ipsorum aliquid 
infinitum, impossibile est ipsum universum, etiamsi finittnn pona- 
mus ipsum esse, aut esse aut fieri untim qnid ipsorum, perinde ut 
Heraclitus asserebat, omnia dicens tandem fieri ignem. eadem et 
ad illud unum accommodabitur ratio, quod praeter elementa natu- 
rales philosophi faciunt. omne enim ad contrarium ex contrario, 
ut ad frigidum ex calido solet mtitari. atque ex his etiam de 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS III. 



113 



qnovls conslderare oportet, posslt necne Infinitum esse senslblle 
corpus. ex his autem patebit infinitum sensibile corpus in ratione 

10 rerura esse omnino non posse. omne namque sensibile corpus ap- 
tum est alicubi esse; atque locus est quidam cuiusque, et idem est 
totius ac partis, ut totius terrae uniusque glebae, et ignis item at- 
que scintillae. quare si infinitum partium sit similium, immobile 
erit aut semper feretur. at id fierineqiilt. cur enim deorsum ma- 
gis quam sursum aut ad quemvis locum movebitur? dico autem si 
sit gleba, quorsum haec movebitur, aut ubi manebit? corporis enim 
eiusdem formae locus estinfinitus: occupabitne igitur totum locum? 
at qui fieri potest? quaenain igitur ipsius quies, aut ubinam erit? et 
qnis praeterea motus? an ubique manebit? non ergo motu ciebi- 
tur. an omnem ad locum movebitur? non ergo quiescet, inquam, 

20 ac stabit. sin vero sit dissimilium partium, dissimilia etiarn erunt 
et ipsa loca. atque primo quidem ipsius universi corpus non erit 
unmn nisi tactu. deinde partes aut sunt infinitae specie aut finitae. 
at finitae nequeunt esse: erunt enim aliae quidem infinitae, aliae 
vero non infinitae, si universum est infinitum, ignis inquam vel aqua. 
tale autem corruptio est contrariis ipsis, ut et antea diximus. et 
ob hoc nemo philosophorum naturalium infinitum ipsum unumque 
ignem aut terram fecit, sed aut aerein aut aquam aut id quod inter 
ipsa medium collocarunt, quoniam illorum quidem locus manifesto 
erat determinatus atque distinctus, haec autem utroque in loco, in 
supero inquam ac infero, esse possunt. at ne infinitae quidem: 

30 nam si sint infinitae ac simplices, et loca erunt infinita profecto, et 
infinita etiam elementa. quodsi hoc esse nequeat, sintque ipsa loca 
finita, et totum ipsum finitum esse necesse est. fieri namque non 
potest ut non aequa sint locus et corpus. neque enhn locus totus 
maior esse potest quam ipsum corpus simul esse queat; siinulvero 
neque infinitum corpus erit: neque corpus malus quam ipse locus. 

£ nam aut vacuum aliquod erit, et corpus insuper infinitum non erit; 
aut corpus quippiam eiit, quod nusquam aptum est esse. Anaxa- 
goras autem absurde de infiniti quiete dicit. firmare enim infini- 
tum se ipsum dicit; idque ex eo fieri, quia estin se ipso (nibil enim 
aliud ipsuin continet), quasi ubi quippiam sit, ibi sit aptum consi- 
stere. hoc autem verum non est: esse enim alicubi vi quippiam 
potest, non ubi aptum est esse. quamvis igitur quam maxime totum 
non moveatur (id enim quod in se ipso firmatur et in^e ipso est, 
immobile necesse est esse), dicat tamen ipse oportet cur non sit 
aptum moveri. non enim sat est hoc dixisse pacto ac evasisse. 

10 fieri enim potest ut non moveatur et quodvis aliud corpus, sed ni- 
hil prohibet aptum esse moveri. et terra namque non fertur, nec 
infinita etiam esset; ex eo tamen quia medio coercetur: non enim 
quia non est aliud ad quod feratur, in medio ipso quiescet, sed 
quia non hoc modo est apta ferri. et tainen liceret dicere se ipsam 
terram firmare. quodsi neque in terra, si infinita esset, hoc esset 
causa, sed gravitatem habere, grave autem in medio suapte natura 
quiescere solet, in medio autem est natura, similiter et infinitum in 
se ipso quiescit ob aliquam aliam causam, et non ex eo quia est 
infinitum et se ipsum firmat. et insuper patet et quamlibet ipsius 
partem eodem modo quiescere oportere. nam ut infinitum in se 

20 ipso manet se ipsum firmans, sic et omnis ipsius pars, quamcunque 
acceperis, in se ipsa manebit. loca namque totius ac partis speciei 
esse eiusdem constat : totius enim terrae glebaeque idem est locus, 
qui est inferus, efretlam Ignis totius atque scintlllae, qui estsuperus. 
quare si Infiniti sit locus in se Ipso esse, etpartis idein erit profecto. 
quaellbet ergo in se ipsa manet. omnino autein patet fieri non 
posse ut corpus infinitum in ratione rerum ponatur, et locus cor- 
porlbus tribuatur, si corpus omne sensibile aut grave sit aut leve, 
et grave quldem ad medium suapte natura feratur, leve vero simi- 
liter supera loca petat. et infinitum enim hanc eandem naturae 
subeat legem necesse est. at fieri nequit ut aut totum grave sit aut 

30 leve, aut diinidium leve dimidiuin grave. quo namque modo divi- 
des illud ? aut quo pacto ipslus infiniti haec quidem pars supra haec 
autem infra, vel ultima vel media erit? praeterea omne corpus sen- 
sibile est in loco, loci vero species ac differentiae sunt supra et 
infra, ante et retro, dextrum atque sinistrum. atque haec non so- 
lum ratione nostri sunt positioneve, sed in ipso etiam toto distincta 



sunt, atque haec~esse In infimto noti possunt. afqne srmplidter si 
locus infinitus esse non possit, sitque omne corpus in loco, et in 205 
ratione profecto rerum infinitum corpus esse non potest. at vero 
quod alicubi est, in loco est, et quod in loco est, alicubi est. ut 
igltur infinitum quantitatls rationem subire non potest (nam quan- 
tum fuerit quoddam, ut bicubitum aut tricubitum : haec enim signi- 
ficat ipsum quantum), sic et quod est in loco, id alicubi sane est. 
at id aut supra aut infra aut in allqua alia sex differentiarum esse 
significat; quarum unaquaeque finis est quidam, ut constat. patet 
igitur ex hisce quae dixlmus, iufinitum corpus in ratione rerum 
actu non esse. 

6. Atqui constat impossiblllum evenire complura, si non slt 
siinpllciter infinitum. teinporis enim erit aliquod principium atque 10 
finis, et magnitudines non erunt in magnitudines divisibiles ; nume- 
rus etiam iufinitus non erit. cum igitur his hoc pacto deterininatis 
neutra pars asserenda esse videatur, arbitrio profecto moderatore- 
que est opus. atque patet partim esse partlm non esse. dicitur 
itaque quipplam esse aut potentia aut actu, et infiuitum esse addi- 
tione ac etiam divisione. magnitudo autem actu quidem infinita 
non est, uti diximus, divisione autem est: non est enim difficile 
lineas individuas e medio tollere. restat Igitur infinitum in ratione 
rerum potentia esse. non oportet autem infinitum potentia sic ac- 
cipere ut actu tandem evadat, quemadinodum si potest hoc statua 
esse, erit hoc stalua tandem. sed eum multipliclter quippiam esse 20 
dicatur, perinde est infinitum ut dies est atque ludus, ex eo qnia 
fit aliud atque aliud semper: nam in his est esse potentia atque 
actu. est enim Olympicus ludus et quia fieri potest et quia fit. 
patet autem infinituin in tempore diverso modo et in hominibus 
et in divisione magnitudinum esse. omnino nainque hoc modo in- 
finitum, ut semper aliud alindque sumatur, et id quod acclpltur, slt 
quidem finitum, at aliud atque allud semper. quare non oportet 30 
infinitum perlnde accipere atque hoc aliquid, ut hominem aut do- 
mum : sed ut dies dicitur atque ludus, quorum esse non ut substan- 
tia quaedam est ortum, sed in generatione semper corruptioneque 
consistit, finituin quidem, at aliud atque aliud semper. verum in * 
magnltudinibus quidem hoc accidit, permanente eo quod sumptum 
est: in hominlbus autem atque tempore occidentibus ita ut non 
deficlant. atqui infinitum, quod in additione et quod in divisione 
consistit, idem quodam modo est: fit namque In magnitudine finita, 
per additlonem econtra. nam quatenus cum dividitur, cernitur in 
infinitum abitlo, eatenus adiici finito constat. etenim si quispiam 
in magnitudlne finita, definita magnitudine sumpta, eadem alia acci- 
plat ratione, non eandein totius magnitudlnem sumens, non per- 
transibit unquam magnitudlnem illam finitam. sin vero hoc pacto 
rationem augeat ut semper magnitudinein eandem accipiat, per- 10 
translbit sane, propterea quod omne finitum quovis consumitur de- 
finito. alio igitur modo non est infinitum in rebus, sed hoc pacto, 
potentla inquam atque divlsione. et actu etiam est perlnde atque 
diem ac luduin diclmus esse. et potentia sic est utmateries, etnon 
per se ut ipsum finitum. et addltione igitur hoc pacto est potentia 
infinitum; quod quidem aliquo modo diclmus idem esse quod id 
quod in divisione consistit. semper enim est aliquid ipslus extra 
sumendum. non tamen definltam omnem exsuperat magnitudinem, 
ut in divisione definitam exsuperat omnem et semper minor evadlt. 20 
ut autem omnem additione exsuperet, neque potentia esse potest, 
si quidem non sit per accidens actu infinitum, ut naturales philo- 
sophi id corpns infinitum esse dicunt quod extra mundum collo- 
cavere, cuius substantia aer est aut aliquid tale. sed si infinitnm 
actu sensibile corpus hoc pacto in ratione rerum esse non potest, 
patet neque per additionein posse sic potentia infinitum, nisi ut 
dictum est, divisioni contrario modo. nam et Plato infinita duo 
propterea facit quod in accretlone exsuperare videtur et in divi- 
sione in infinitum abire. at quanquam duo fecit, non tamen utitur. 30 
in numeris enlm neque processio per divisionem est infinita, unitas 
enim minimum est, neque accretlo: usque ad denarium enim incre- 
menta numeri facit. fit autem ut infinitum sit contrario modo atque 
alii dicunt. non enim id est infinitum cuius nihil est extra, sed id 207 
cuius aliquid semper est extra. cuius hoc indicium est: nam et 



114 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS III. IV. 



ftnnulornm eos qui pala carent, infinitos homines dicunt, qnia sem- 
pcr aliquid est extra suinenduin; per simiiitudinem tamen quan- 
dam, et non proprie. oportet enim et hoc nunquam idem insuper 
sumi. in circulo vero nou ita fit; sed semper quod deinceps sumi- 
tur, est solum aliud. iniinitum igitur id est cuius semper aliquid 
extra ratione quautitatis accipi potest: cuius vero nihil est extra, 
id est perfectum ac totum. hoc namque pacto totum consuevimus 

10 definire, totum dicentes id esse cuius nilprorsus abest, uthominem 
totum aut cistellam*. atque ut quodque, sic et id quod proprie to- 
tum est, veluti totum ipsum cuius nihil est extra. cuius vero ali- 
quid ahest, id, quicquid ahest, universum non est. totum autem et 
perfectum aut idem penitus sunt, aut naturam finitimam hahent. 
perfectum vero nihil est prorsus quod non haheatfinem. quocirca 
putandum est melius Parmenidem Melisso dixisse. hic enim ipsum 
infinitum totum apellat, Parmenides autem totum dicit esse finitum, 
a medio aeque distans. fieri enim non potest ut infinitum cum toto 
ac universo perinde atque cum lino linum nectatur. nam hinc et 
hanc praeclaram de infinito condicionem accipiunt, omnia, inqnam, 

20 ipsum continere, et universum in se ipso complecti: hahet enim 
similitudinem quandam adtotum. infinitum enim materia perfectio- 
nis magnitudinis est, et id quod est potentia totum, non actu. est 
autem divisibile ad diminutionem et ad additionem contrariam, to- 
tumque atque fiuitum non per se sed per aliud; et non continet, 
sed ut infinitum est, continetur. quapropter et ignotum est ea ra- 
tione qua est infinitum: materia namque formam non habet. quare 
patet partis magis infinitum quam totius rationein subire. materia 
namque pars est totius, perinde ac aes estaeneae statuaepars. nam 

30 si in rebus sensibilibus continet et intelligibilihus, etiam ipsum mag- 
num et parvum continere res intelligibiles oportebat. at absurdum 
est profecto ac impossibile, id quod est ignotum atque indefinitum, 
continere ac definire. 

7. Atqui cum ratione etiam fit ut id quidem quod in additione 
consistit, non videatur esse sic infiuitum ut omnem exsuperetmagni- 
tudinem, id vero quod in divisione consistit, infinitum esse istius- 

b modi videatur. iufinitum enim intus perinde atque materia conti- 
netur, forma autein continet. cum ratione etiam accidit, in numero 
quidem versus minus minimum esse finemque, versus autem plus 
omnem semper multitudinem exsuperare. in magnitudine vero 
contrarium, versus minus quidem omnem magnitudinem exsupe- 
rare, versus maius autem non esse magnitudinem infinitam. haec 
enim ita propterea fiunt, quod ipsum unum, quicquid tandein id sit, 
indivisibile est: homo namque unus est homo, non multi. nunierus 
autem est una plura, quantave quaedam. quare ad indivisibile ste- 
tur necesse est. duo enim ac tria denominativa nomina sunt; et 

to ceterorum quisque numerorum simili modo. versus plus autem 
fit ut semper intelligatur. divisiones enim magnitudinis duas in 
partes aequales sunt infinitae. quare potentia quidem est, actu non 
est: sed semper id quod accipitur, multitudinem omnem exsuperat 
definitam. sed non est separabilis is numerus divisionis, nec infi- 
nitio permanet; sed fit et quemadmoduin tempus et ipse numerus 
temporis. in magnitudinibus autem contrarium est. nam dividitur 
quidem in infinita continuuin ipsum; versus maius autem non est 
infinitum: quantum enim contigit potentia esse, tantum et actu esse 
coutingit. quare cum infinitum nullurn sit sensibile corpus, non 

20 contingit definite uiagnitudinis omnis exsuperationem esse. alioqui 
maius caelo aliquid erit. ipsum autem inlinitum non est idem in 
motu magnitudine atque tempore, ut una qnaedam natura. sed 
posterius dicitur ob prius. veluti motus quidem dicitur infinitus, 
quia prius ita dicitur magnitudo super qua fit motus, et quae alte- 
ratur aut accrescit, tempus autem propter motum. atque nunc qui- 
dem utimur hisce : posterius autera et quidnain sit horum unum- 
quodque, et cur omnis magnitudo divisibilis sit in magnitudines, 
dicere enitemur. atqui neque mathematicorum contemplationem 
ea ratio aufert, quae infinitum hoc pacto e medio tollit, ut ad in- 

30 crementum abeat actu sine transitione. neque enim nunc ipso in- 
digent infinito, neque utuntur, sed tantam solum lineam postulant 
qnantum volnnt finitam; atque quantainvis aliam magnitudinem 
eadem dividere ratione, qua divisa est magnitudo maxima licet. 



quare ad ostendendum quidem illo pacto nihil refert prorsus: esse 
autem ipsum in his est magnitudiuibus, quae in rerum suntratione. 
cum vero causae in quattuor sint distinctae, patet infinitum ut ma- 
teriam causam esse, et esse quidem ipsius privationem esse, per se 203 
autem subiectnm continuum ipsum atque sensibile esse. ceteri 
etiam omnes ipso infinito ut materia uti videntur. quapropter et 
absurdum est sane ipsum id esse quod continet, et non id quod 
continetur, asserere. 

8. At enim restat eas solvere rationes, quibus infinitum non 
solum potentia, sed ut definituin etiam esse videtur. partim enim 
non sunt necessariae, partim vero quasdam obiectiones alias habent. 
non enim, ut generatio non deficiat, corpus esse sensibile infinitum 
actu necesse est: potest enim allerius corruptio generatio alterius io 
esse, si finitum est universum. praeterea tangere atque finitum esse 
diversa sunt. nam illud quidein ad aliquid est (omne enim quod 
tangit, aliquid tangit) atque accidit alicui finitoruin ; finitum autem 
non est ad aliquid, neque fit ut quodvis sine ullo discrimine quod- 
vis tangat. atqui perabsurdum est intellectione credere. non enim 
in re est ipse excessus atque defectus, sed in ipsa intellectione. 
nam potest quispiam unumquemque nostrum maiorem quam est 
intelligere, augens ipsuin in infinitum. at non ideo quispiam no- 
struin extra civitatem est, aut tantam magnitudinem quam habemus 
exsuperat, quia quispiam sic intelligit, sed quia est: hoc autem ac- 
cidit. tempus autem et motus sunt infinita, et intellectio, eo non 20 
perinanente quod sumitur. magnitudo vero neque divisione neque 
incremento intelligibili est infinita. sed de infinito, quonam pacto 
sit et non sit, et quid sit, satis iam diximus. 

IV. 

1. Ut autem de infinito, sic de loco necesse est philosophum 
naturalein, sit necne, et si sit, quonam sit modo quidque sit, co- 
gnoscere. nam oinnes ea quae sunt, alicubi esse existimant, qnia 30 
id quod non est, nusquam est. ubi namque hircocervus aut sphinx? 
communis quoque maxime atque propriissimus motus, quem latio- 
nem appellamus, loco sane accommodatur. complures autem dubi- 
tationes emergunt, quidnam sit ipse locus. non enim idem ex om-' 
nibus quae ipsi competunt, contemplanti videtur. praeterea nihil 
ab aliis aut dubitatum de ipso aut inventum habemus. esse autem b 
locum ex translatione patere videtur. uhi namque nunc est aqua, 
hic rursus est aer, hinc egressa illa tanquain ex vase. nonnunquam 
etiam eundem locum aliud corpus quippiam occupat: hoc autem 
ab iis omnibus quae insunt atque mutantur, diversum esse videtur. 
in quo namque nunc est aer, in eo prius fuerat aqua. quare patet 
locum et receptaculnm ipsum aliud quid esse ab utrisque, ad quod 
et ex quo sunt mutata. praeterea corporum naturalium atque sim- 
plicium, ut ignis terrae ac taliuin, lationes non solum aliquid esse 10 
locuin, sed etiam habere quandam potentiam indicant. fertur enim 
unumquodque suum ad locum, aliud sursum aliud deorsum, nisi 
prohibeatur. haec autem loci sunt partes et species, supra inquam 
ac infra, ceteraeqne quattuor differentiae. suntque haec, dextrum 
inquam atque sinistrum, etsupra ac infra, non solum nostra ex parte 
(ad nos enim non semper est idem, sed fit, ut vertimur, positione; 
quocirca saepe idem dextrum est atque sinistruin, et supra ac infra, 
et ante et retro), sed etiam ex ipsa natura, uhi distinctuin est seor- 
sum unumquodque. non enim quodvis est ipsam supra, sed id 
quo fertur ignis ac leve. similiter et infra non est quodvis, sed id 20 
quo ea quae pondus habent et terrea pergunt. quibus patet haec 
non solum positione sedvi quoque differre. indicant id ipsum et 
mathematica. nam et si non sunt in loco, nostra tamen positione 
dextra laevaque habent, nihil horum habentia natura, nt solum 
positio ipsorum intelligatur. praeterea qui vacuum esse dicunt, lo- 
cuin asserunt esse. vacuuin enim locus erit sane corpore carens. 
locum igitur aliquid esse praeter corpora ipsa, et omne corpus sen- 
sibile esse in loco, per haec quispiam sane putabit. recte etiam 
Hesiodus videbitur dicere, faciens ante oinnia chaos. dicit enim 30 

ante chaos, post hoc facta est latissima tellus, propterea quod 
primmn receptaculuin hisce quae sunt fuisse oporlebat, quia pu- 
tabat, ut multi, cuncta alicubi esse atque in loco. quodsi ita sit, 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS IV. 



115 



admirabilis qnaedam ipsitis loci vis erit, et omnibus prior. qnod 
enim ita se habet ut sine ipso quidem cetera nequeant esse, ipsum 

209 autem sine ceteris sit, id primum ornnium esse necesse est. locus 
enim non perit, etsi ea quae in ipso sunt corrumpantur. verum si 
sit locus, exsistit continuo dubitatio quidnam sit, utrum moles cor- 
poris quaedam an alia quaedam natnra. est enim genus ipsius 
primo quaerendum. igitur habet quidem dimensiones tres, longi- 
tudinem, latitudinem, altitudinem, quibus omne definitur nimirura 
corpus. at locum imDossibile est esse corpus. erunt enim in eo- 
dem corpora duo. praeterea si corporis sit locus ac receptaculum, 
patet et superficiei et reliquorum finium esse : eadem enim accom- 

10 modabitur ratio. nam ubi prius erant superficies aquae, superficies 
rursus aeris erunt. at nulla differentia puncti ac loci puncti. quare 
si locns non est diversus ab hoc, neque a ceterorum ullo diversus 
est; nec quicquam est ipse praeter unumquodque istorum. quid 
enim tandem locum esse ponemus? neque enim elementum neque 
cx elementis aut corporeis aut incorporeis esse potest, talem ha- 
bens naturam. nam magnitudinem quidem habet, nullum est au- 
tem corpus. at corporum quidem sensibilium elementa corpora 
sunt; ex intelligibilibus autem elementis nulla fit magnitudo. prae- 

20 terea cuiusnam rei causam locum esse quispiam ponet? nulla enim 
ipsi causarum quattuor competk. neque enim ut materia rerum est 
causa, quippe ex quo nihil constet; neque ut fonna ratiove, neque 
ut finis, neque res ullas movet. praeterea et ipse, si sit unum quid 
eorum quae sunt, alicubi erit. Zenonis namque dubitatio rationem 
aliquam quaerit. nam si omne qtiod est, est in loco, patet locum 
quoque esse loci; atqtte hoc in infinitum abibit. insuper si ut est 
omne corpus in loco, sic est et omni in loco corpus, quonam pacto 
dicemus de iis quae accrescunt? nam si locus cuiusque neque mi- 
nor est neque maior, necesse est una cum ipsis incrementa loctirn 

30 suscipere. ex his igitur non solum quidnam sit locus, sed an sit, 
etiam dubitare necesse est. 

2. Cum autem quoddam per se, quoddam dicatur per aliud, 
et Iocus alius sit coinmunis, in quo cuncta corpora sunt, alius pro- 
prius, in quo primo quippiam est (nam tu nunc es in caelo, quia 
in aere es, qui quidem in caelo est; et rursus in aere es, quia in 
b terra es ; et in hac simili modo, quia hoc es in loco, qui nihil plus 
-quain te continet) — cum haec igitur ita sint, atque locus id sit quod 
priinum unumquodque corporum continet, finis ipse quidam erit 
profecto. quare locus uiiiuscuiiisque forma esse videbitur, qua 
magnitudo materiaque magnitudinis terminatur. haec enim rei 
cuiusque est finis. atque hoc quidem modo considerantibus locus 
uniuscuiusque forma esse videtur, ut autem inteivallum magnitu- 
dinis esse videtur, materies. hoc enim a magnitudine est diverstim, 
et est id quod a forma continetur ac terminattir, velut a superficie 
terminove. tale autem est ipsa materies, et id quod terminis caret. 

10 nam cum aufertur finis atqne affectus a pila, nihil praeter mate- 
riam restat. quapropter et Plato in Timaeo materiam et recepta- 
culum idem esse dicit: susceptivum enim et receptaculum unuin 
esse dicit ac idem. et quanquam materiam illo quidem in loco 
susceptivum appellat, in hisce vero quae non scriptae sententiae 
«uncupantur alio modo, locum tainen et receptaculum idem as- 
seruit esse. universi nainque locum aliquid esse dicunt; hic vero 
quidnam sit locus, dicere est aggressus. merito autem ex hisce 
considerantibus difficile esse videbitur, qnidnam sit ipse locus 

20 cognoscere, si utrumvis horum sit, sive materia sive fonna. nam 
haec et suininam habent contemplationem, et seorsum alterum 
sine altero facile cognosci non potest. at vero non est difficile vi- 
dere locuin utrumvis horum esse non posse. neque enim materia 
neque forma separatur a re. at locus separari potest: in quo nam- 
que erat aer, in hoc rtirsus est aqua, vicissim hisce sibi cedentibus; 
cetensque corporibus similiter, uti diximus. quare neqne pars est 
neque habitus ipse locus, sed a quaque re separabilis est. etenim 
quale cst vas, tale quid ipse locus esse videtur. vas enim locus est 

30 potens transferri. at vas nihil est eius rei quae est in ipso. locus 
igitur quo qttidem est a re separabilis, hoc forma sane non est 
quo vero continet, hoc a materia est diversus. videtur autem semper 
id quod est in loco, aliquid esse, et extra ipsum aliquid aliud esse. 



Plato tamen dicat oportet, si parnmper liceat digredi, cnr formae 
numerique non sint in loco, si locus est id quod est particeps, sive 210 
magnum sit illud et parvum, sive materies, nt in Timaeo asseruit. 
praeterea si locus esset materies aut forma, quonam pacto res ad 
sutim pergeretlocum? esse enitn id locus non potest, ad quod non 
est motio, et quod hasce differentias, supra inquam ac infra, non 
habet. quare loctis in talibus est quaerendus. qnodsi in ipsa re 
locus inest (insit enim oportet, si est materies aut forma), locns 
erit in loco. mutatur enim una ctim re atque movetur, et forma 
et id quod terminis caret, et non in eodem est semper, sed nbi est 
ipsa res. quare fit ut loci sit loctts. insuper facta ex aere aqua pe- 10 
riit ipse locus. corpns enim id quod est ortnm, non in eodem est. 
at quaenam est ipsius loci corruptio? dicta sttnt igittir et ea ex 
quibus necesse est aliquid esse locutn, et ea ruistis ex quibus de 
substantia ipsius quispiam dubitabit. 

3. Post haec sumendtim est qnot modis quippiam in alio di- 
catur esse. uno igitur dicitur modo, ut digitus in manu, et para 
omnino in toto. alio, ut totum in partibus: neque enim praeter 
partes totttm. alio, ut homo in animali, et omnino in genere spe- 
cies. alio, ut genus in specie, et omnino in speciei ratione pars 20 
speciei. praeterea ttt sanitas in calidis atque frigidis, et omnino in 
materia forma. praeterea ut res Graecorum in rege, et omnino in 
primo movente. insuper ut in bono, atque omnino in fine: hoc 
autem est id cuius gratia cetera sunt atque fiunt. omnittm vero id 

{)ropriissime dicitur quod est in vase et omnino in loco. at cnim 
lic quispiam dubitaverit, ntitn fiat ut et in se ipso quippiam sit, an 
nihil sit in se prorsus, sed omne quodvis aut nusqttam aut in alio? 
hoc autem est dupliciter: aut per se ant per aliud. nam cum id 
in quo est, et id quod in illo est, totius sunt partes, tunc totum in 
se ipso esse dicitur, quippe cum et per partes dicatur, ut albus, 
quia superficies est alba, et sciens, quia anima rationis particeps 30 
sit. dolium igitur non est in se ipso, neque etiam vinum: vini vero 
doliutn erit. ambo nainque, id inquam quod inest et id in quo est, 
eiusdem sttnt partes. hoc igitur pacto fit ut quippiam in se ipso 
sit. sed ut primo, fieri nequit, velut albedo est in corpore. nam 
superficies estin corpore, scientia vero in anima. et per haec quae b 
sunt, ttt in homine partes, appellationes hae non incongrue fiunt. 
doliuin autem atque vinum, cum sunt quidem seorsum, non sunt par- 
tes, sed cum sunt simul. quocirca cum sint partes, erit ipsum in se 
ipso, ceu albedo est in homine, quia in corpore est, et in hoc, quia 
in superficie, in hac autem non per aliud. atqtie haec diversa 
sunt specie, et aliam utraque naturam et potentiam habent, snper- 
ficies inquam atque albedo. neque igitur inductive considerantes, 
in se ipso quicqnam ulla dictorum modorum esse videmus; et ra- 
tione etiam hoc non posse fieri patet: oportebit enim ambo esse io 
utrumque (ceu dolium quidem et vas et vinum, vinum autem et 
vas et dolium), si fit ut quippiam sit in se ipso. quare si quam ma- 
xime in sese sint, doliuin qttidem vinum suscipiet non ut estipsum 
dolium vinum, sed ut illud; vinum autem erit in dolio non ut est 
vinum dolium, sed ut illud. atque patet rationem esse diversam: 
alia enim est eius ratio in quo est, alia eius quod est in illo. at 
vero neque per accidens fieri potest: nam duo sinuil in eodem 
erunt. etenim et ipsum dolium in se ipso erit, si cuius natura est 20 
susceptiva, id esse in se ipso potest, et insuper illud cuius est sus- 
ceptivum, ceu viniun, si vini. fieri igitur non posse ut in se ipso 
quicquain sit primo, ex iis quae diximus patet. id vero quod Zeno 
dubitabat, si locus sit in ratione rerum, in quonam erit? solvi fa- 
cile potest. nihil enim prohibet ut primus locus in alio quidem 
sit, non lamen in illo tanquam in loco, sed ut est sanitas quidem 
in calidis sicut habitus, caliditas autem in corpore ut affectus. 
quare non necesse est in infinitum abire. patet autem, cum vas ni- 
hil sit eius quod est in se ipso (diversa namque sunt id qtiod inest 
et id in quo primo inest), locum neque formam esse neque mate- 
riam, sed diversum. haec namqtte illius sunt aliquid quod est in 30 
vase, materia inquam ac forma. haec igitur de loco sint dubitata. 

4. Sed quidnam sit loctts, hoc modo fuerit manifestum. at- 
que sumamus de ipso, quae vere per se competere ipsi videntur. 
censemus itaque locum id continere cuius est locus, et nihil esse 211 

V2 



116 



PHYSICAE AUSCULTATIONIS IY. 



ipsius rei. praeterea primum locum neque mlnorem esse neque 
maiorcm. praetereajneque ab unoquoque relinqui et separabilem 
esse. et insuper omnem locum differentias has habere, supra (in- 
quam) ac infra. et corporum unumqnodque proprios ad locos 
exiapte natura ferri, aut sursum aut deorsum pergendo, etin eisdem 
manere. his snppositis reliqna contemplemur oportet. atqne co- 
nandum est considerationem hoc facere modo, ut ipsum quid est 
tal* assignetur, ut et ea quae dubitantur solvantur, et ea quae com- 

10 petere loco videntur insint, et insuper ipsa difficultatis et dubita- 
tionum, quae circa ipsum fiunt, causa pateat: sic enim unumquod- 
que pulcherrime demonstrari profecto potest. si igitur motus iste 
non esset qui ad locum accommodatur, locus sane non qnaerere- 
tur. quod quidem ante omnia est animadvertendum. ob hoc enim 
et caeium maxime iu loco esse putainus, quia semper motu cietur. 
hic autem triplex est, latio accretio et decretio. nam in accretione 
decretioneve fit saue mutatio; et quod prius hic erat, id est maius 
aut minus translatum. moventur autem alia per se actu, alia per 

20 accidens. et horum alia per se moveri possunt, ut corporis partes 
atque navigii clavus; alia nequeunt, sed per accidens semper mo- 
veutur, ut albedo atque scientia. haec enim propterea mutanlur 
loco, quod id in quo sunt mutatur. atqui dicimus in caelo tanquam 
in loco esse, quia in aere sumus ; hic autein est in caelo. et itein 
in aere non universo, sed ob ultimum ipsius et continens in aere 
dicimus esse. nain si universus aer sit locus, locus profecto cuius- 
que non erit aequalis ei cuius est locus: at aequalis esse videtur. 
talis autem est is in quo primo quippiam est. cum igitur non divi- 

30 sum est id quod continet, sed continuum, tum in illo non tanquain 
in loco sed ut pars in toto dicitur esse. at cum divisum est atque 
tangit, tum in primo est ultimo continentis, quod quidem neque 
pars est eius quod est in ipso, neque maius, sed aequale: in eodem 
namque sunt eorum ultima quae sese tangunt. atque si continuum 
quidem est, non in illo sed cum illo movetur; sin vero divisum est, 
b in illo, sive illud moveatur sive non moveatur. insuper cum non 
est divisum, ut pars in toto dicitur esse, ut in oculo pupilla aut in 
corpore manus; cum vero est divisum, esse in loco dicitur, ut aqua 
in cado aut in dolio vinum. nam manus quidem cum corpore, 
aqua autem in cado movetur. iam igitur ex hisce patet quidnam 
sit locus. quattuor namque fere sunt, quorum unum quid locum 
esse necesse est. aut enim forma, aut materies, aut intervallum 
quod est inter extrema, aut ipsa extrema, si non sit intervallum 
ullum, praeter ipsius corporis magnitudinem, quod est in loco. at- 

10 qui patet horum tria locum esse non posse. sed quia continet, forma 
esse videtur. in eodem enim sunt ultima eorum, quorum alterum 
continet, alterum continetur. sunt igitur ambo fines, sed non eius- 
dem, sed forma quidem ipsius rei, locus autem corporis eius quod 
continet. quia vero id quod continetur atqne divisum est, inter- 
dum transfertur eo manente quod continet, ut aqua exvase, inter- 
vallum quid esse videtur, quod est inter extrema, ut aliquid aliud 
praeter corpus id quod transfertur. hoc autem non est ita; sed 
quodvis eorum corporum incidit quae transferuntur aptitudinem- 

20 que habent tangendi. quodsi esset quid intervallum aptum in eo- 
demque manens, infinita loca essent profecto. si enim transferatnr 
aquaetaer, idem facient omnes partes in toto, quod universa aqua 
m vase; et insuper locus etiam transferetur. quare loci etiam alius 
locus erit; et loci simul complures erunt. at non est alius locus 
ipsius partis in quo movetur, cum vas totum transfertur, sed idem. 
aer enim et aqua vel partes aqnae in eo in quo sunt moventur, 
sed non in eo loco ad qnem accedunt, qui quidem pars eius est 

30 loci qui locus totius est caeli. atqui materia quoque locus esse 
videbitur, si in quiescente et non separato, sed continuo quispiam 
consideraverit. nam ut, si alteratur, est aliquid quod nunc quidem 
est album, olim autem erat nigrum, et nunc quidem est dtirum, 
olim autem erat molle, quapropter er> dicimus materiam aliquid 
esse, sic et locus per quandam talem imaginationem esse videtur. 
verum illud quidem ex eo, quia quod aer, id nunc est aqua. locus 
autem ex eo, quia ubi erat aer, hic nunc est aqua. at enim mate- 

212 ria quidem, ut antea diximus, neque separabilis estare neque con- 
tinet; loco autem ambo competunt. si igitur iocus non est quic- 



quam istorum trium, neque materia neqne forma neque etiam in- 
te.vallum aliquid aliud semper exsistens praeter ipsius rei spatium, 
quae transfertur, necesse est locum quattuor illorum reliquum esse, 
finem inquam corporis continentis : atque id corpus contineri dico, 
quod est mobile latione. magnum aulem quid difficileque esse vi- 
detur locum percipere, tum quia partim materiae partim formae 
siinilis esse videtur, tum quia translatio eius quod fertur, in ipso 10 
continente fit quiescente. esse enim posse videtur intervallum aliud 
quoddam a niaguitudinibus quae moventur., confert autem ad hoc 
et ipse aer, qui videtur esse incorporeus. nam non solum fines 
ipsius vasis, scd intervallum etiam ipsum ut vacuum, locus esse vi- 
detur. ut autem vas locus est qui potest transferri, sic et locus 
vas est immobile. quocirca cum id quod est intus, movetur atqne 
transfertur, si id movetur in quo est, ut in fluvio navis, ut vase 
tunc utitur illo quod continet, magis quam loco. locus autem vult 
esse immobilis. quapropter universus iluvius magis est locus, quia 
est immobilis universus. quare locus est finis continentis immobi- 20 
lis primus. atque ob hoc medium quidem universi infra, fines au- 
tem citeriores caeli supra maxime omnibus proprie esse videntur, 
quia illud quidem semper manet, fines autem caeli eodem modo 
sese habentes manent. quare cum leve quidem sit id quod snrsum 
pergit, grave autem id quod deorsum fertur suapte natura, is qui- 
dem finis qui versus medium continet, infra est, et ipsum etiam 
medium, is autem qui versus ultimum continet, supra, et ipsum 
etiam ultiinuin. et propterea locus superficies quaedam et quasi 
vas continensque esse videtur. praeterea locus simul cum ipsa re 
quodam modo est, qnippe cum ipsi fines sint simul. 30 

5. Atqui corpus quidem id est in loco, extra quod aliquod est 
COrpus continens ipsum; quod vero non ita se habet, non est in 
loco. quapropter etiamsi aqua fuerit tale, partes quidem ipsius mo- 
vebuntur (alia nainque aliam continet), universum autem partim 
movebitur partim haud movebitur. ut totum enim, simul locum 
non mutat, versalur tamen (partium enim hic locus est), et sursum b 
quidem et deorsum non movetur, quaedam autem versantur; et 
quaedam sursum atque deorsnm moventur, quae densitatem ha- 
bcnt ac raritatem. ut autem dictum est, quaedam in loco potentia 
sunt, quaedam actu. iccirco cuin id quod est similiuin partium 
continunm est, tum partes potentia sunt in loco ; sed cum sunt se- 
paratae, atque ut in cumulo fit se tangunt, tum in loco sunt actu. 
etrursus alia quidem per se, ut omne corpus aut latione aut accre- 
tione mobile per se alicubi est. caelum autem, ut dictum est, non 
est alicubi totum, neque est ullo in loco, si nullum ipsum continet 
corpus: sed qno movetur, hoc et locus est partibus: alia namque 10 
partium alii haeret. alia vero per accidens, ut aniina atque caelum. 
omnes namque partes quodam modo sunt in loco: circumquaque 
eniin alia aliam continet. quapropter suj)reinnm quidem corpus ver- 
satur, universum autem alicubi non est, et ipsum est aliquid. quod 
enim alicubi est, et ipsum est aliquid, et insuper aliquid aliud extra 
se habet, quod continet. at praeter universum ac totiun nihil est 
extra; et propterea omnia sunt in caelo: forsitan enim caelum est 
universum. est autem locus non ipsum caelum, sed aliquid eius, ulti- 
mus inquam finis quiescens, qno corpus mobile tangit. et iccirco 20 
terra in aqua, haec in aere, aer in aethere et aether in caelo est 
collocatus. ipsum vero caelum nullo in alio corpore est ulterius 
collocatum. patet autem ex his, si hoc modo locus dicatur, dubi- 
tationes omnes solvi facile posse. neque enim una cum corpore 
necesse est locum incrementa suscipere, neque locum esse puncti, 
neque in eodem corpora esse duo, neque intervallum corporeum 
esse. corpus est enim quodvis id quod est inter fines corporis 
continentis, sed non corporis spatium. est etiam ipse locus 
alicubi, non ut in loco, sed ut finis in eo quod est finitum. non 
est enim in loco omne qnod est, sed tantuin mobile corpus. et 
fertur igitur quodque cum ratione suum ad locum. quod enim 30 
post aliquod deinceps est collocatum, ac illnd non violentia tangit, 
id propinquum est illi natura; atque si copulata quidem sint, pas- 
sione carent, sin vero se tangant, passiva sunt vicissim atque activa. 
manet praeterea quodvis proprio in loco, non sine ratione suapte 
natura. etenim haec pars toto in loco ut divisibilis pars est ad totum, 



PHYSIGAE AUSCULTATIONIS IV. 



117 



213 veluti cum aeris quispiam Vel aquae moverit partem. sic etiam 
acr sese ad aqnain habet. nam alterum est velut materies, alter/fm 
forma, aqua quidem materies aeris, aer autem quasi quidam illius 
actus. aqua namque potentia aer est; at aer alio modo potentia aqua. 
sed de. his est postea pertractandum ; atque id quod nunc necessitate 
compulsi temporis Jiunc ad locum attnlimus obscureque est dictum, 
tunc dilucidius explicabitur. quodsi idem est materies atque aclus 
(ambo nam,que est aqua, sed alterum pOtentia alterum actu), ipsa sane 
ad aerem ut pars quodam modo se habet ad totum. quapropter et 

10 his est tactus. copulatio vero tunc erit, cum ambo fuerint unum actu. 
sed esse quidem locum, et quidnam sit locus, satis iam diximus. 

6. Eodem modo autem putandum est naturalis esse philo- 
sophi de vacuo contemplari, quemadmodum et de loco, sit necne, 
et quonam sit modo, aut quid tandem sit. etenim similiter credi- 
tur atque non creditur per ea quae de ipso putantnr. nam qui di- 
cunt vacuum esse, ut locum quendam et vas ipsum ponunt. ac ple- 
num quidem esse videtur, cum habet eam molem cuius est suscep- 
tivum, vacuum autem, cum illa eadem caret, quia idem est va- 
cuum plenum et locus: esse vero ipsorum non idem est, sed di- 

eo versum. incipiamus autem considerationem oportet, et hisce quae 
dicunt ii qui vacuum asserunt esse, et iis etiam quae dicunt qui ip- 
sum e medio toliunt, et tertio communibus de ipsis opinionibus 
sumptis. qui igitur non esse conantur ostendere, non id e medio 
tollunt quod homines dicere vacuum volunt, sed quod dicunt er- 
rantes, ut Anaxagoras et qui hoc redarguunt modo. nain aerem 
aliquid esse demonstrant, torquentes utres, ac aerem roboris esse 
participem ostendentes, et item ipsum in hisce vasis includentes 
quae surripiunt aquam. at homines vacuum spatium esse volunt, 
in quo nullum est sensibile corpus. atque cum omne quod est cor- 

S0 pus esse existiment, id in quo nihil est omnino, vacuum esse dicunt. 
quapropter id quod est aere plenum, vacuum inquinnt esse. non 
igitur id ostendere eos oportet, aerem inquam aliquid esse, sed 
spatium non esse quicquam praeter corporum molem aut separa- 
hile aut actu, quod quidem universum corpus seiungit, ut non sit 
b continuum, quemadmodum Democritus et Leucippus et complures 
alii naturalium dicunt; aut etiam si quid ponitur extra corpus con- 
tinuum universi. hi igitur ad propositum non recte proficiscimtur, 
sed ii magis qui vacuum esse dicnnt. atque primo quidem motum 
loco accommodatum non fore dicunt, qui quidem est latio atque 
accretio. non enim esse motus videtur, nisi sit vacuum. fieri nam- 
que non potest ut ipsum plenum suscipiat. quodsi susceperit fue- 
rintque duo corpora in eodem, possunt et quotquot volueris cor- 
pora simul esse. differentia namque dici non potest ob quam dic- 

10 tum hoc non eveniat. quodsi hoc erit, potest et minimum susci- 
pere maximum, quippe cum ipsum. magnum multa sit parva. quare 
si iit ut aequalia muita sint in eodem, fieri potest ut multa q.uoque 
inaequalia simul sint in eodein. Melissus autem et universum ex 
his ostendit immobile esse. nam si movebitur, necesse est, inquit, 
vacuum esse : at vacuum in ratione rerum non est. uno igitur 
modo ex his vacnum quid esse ostendunt. deinde alio modo, quia 
nonnulla corpora premi cogique videntur, quod intueri licet, cum 
dolia una cum utribus, ut inquiunt, vinum suscipiunt, propterea 
quod corpus quod densatur, ea vacua quae insunt, ingreditur. prae- 
terea accretio etiam per vacuum fieri omnibus videtur: nam ali- 

20 mentum quidem est corpus, iieri vero non potest ut corpora duo 
6int simul. testem etiam huius id afferunt, quod in cinere fieri so- 
let, qui quidem tantum suscipit aquae quantum vas vacuum capit. 
esse autem et Pythagorici vacuum dixerunt, et ipsum ex infinito 
spiritu caelnm ingredi, quasi respirando caelum ipsum etiam va- 
cuum traheret, quod naturas ipsas distinguit. proptereaque vacuum 
scparatio quaedam est eorum atque distinctio, quae deinceps sunt 
collocata, atque hoc inquiunt primum in numeris esse: vacuum 
enim naturam ipsorum distinguere dicunt. talia igitur et tot fere 
sunt, ex quibus quidam esse quidam non esse vacuum censent. 

30 7. At nos ut percipiamus utro modo res sese habeat, accipia- 

mus oportet quid ipsmn nomen significet. vacuum igitur locus esse 
videtur, in quo nihil est. quod quidem inde emersit: omne enim 
quod est, corpus esse existhnant; et corpus esse in loco ; et vacuum 



esse locum, in quo nullum est corpus. quare si alicubi non eat 
corpus, ibi nihil esse dicunt. rursus omne corpus tangibile esse 214 
putant, et tale ut gravitatis aut levitatis sit particeps. fit igitur per 
ratiocinationem ut id sit vacuum, in quo non est grave quicquam 
vel leve. haec igitur, uti diximus, per ratiocinationem eveniunt 
absurdum autem est, si punctum sit vacuum: sit eniin id locus opor- 
tet, in quo corporis est tangibilis moles. attamen vacuum uno qui- 
dem modo videtur id dici quod non est plenum corporis sensibilis 
tactu. sensibile vero est tactu, quod gravitatem habet vel levitatem. 
iccirco et quispiam dubitaverit quidnam dicant, si spatium colorera 10 
habeat aut sonum, vacuumne an non vacuum esse. at ut patet, 
vacuum esse dicent, si corpus tangibile suscipere possit, vacuum 
non esse, si illud suscipere nequeat. alio vero moclo, in quo non 
est Jioc aliquid neque substantia corporea ulla. quapropter qui- 
dam vacuum esse corporum materiam dicunt, qui quidem et lo- 
cum hoc idem asserunt esse, non recte dicentes, ut patet: materia 
namque separabilis non est a corporibus, vacuum autem ut sepa- 
rabile quaerunt. quoniam autem de loco est pertractatum, et va- 
cuum necesse est locum esse, si corpore careat, dictumque est et 
quomodo sit et quomodo non sit locus in rebus, patet hoc pacto 
vacuum, aut separatum aut inseparabile, in ratione rerum non esse. 
vacuum enim non corpus, sed corporis spatium esse volunt. qua- 20 
propter et vacuum videtur quid esse, quia et locus, et per eadem 
sane. motus enim qui loco accommodatur, in mentem venit et 
hisce qui locum esse quid praeter corporum molem ingredientium 
dicunt, et hisce qui vacuum ponunt. atque causam motus vacuum 
sic esse putant, ut in illo corpora moveantur : hoc autein tale erit 
qualem ipsum locum quidem inquiunt esse. at nulla prorsus ne- 
cessitas cogit, si motus est, vacuum esse. atque omnino quidem 
vacuum omnis motus causa non est. quapropter et Melissus id ip- 
sum praeterit. potest enim alterari plenum, ut patet. deinde ne- 
que eius motus qui ad locum accommodatur: possunt enim cor- 
pora mutuo sibi cedere, etiamsi nullum sit spatium separabile prae- 30 
ter corpora quae moventur. atque hoc in continnorum, sicut et in 
humidornm conversionibus patet. possnnt etiam corpora non ob 
ingressionem in vacuum, sed ob extrusionem eorum quae in ipsis 
insunt densari; veluti cum premitur aqua, fit ut aer, qui in ipsa b 
est, extrudatur. fiunt praeterea incrementa non solum aliquo in- 
grediente, sed etiam alteratione, veluti si aer ex aquafiat. omnino 
autem ea ratio quae de accretione fit, et de aqua quae in cinerem 
funditur, ipsa se ipsam impedit. aut enim non augetur quicquam, 
aut non corpore, aut fieri potest ut sint duo corpora in eodem. 
dubitationem igitur communem solvere volunt, sed non vacuum 
esse ostendunt. aut totum corpus vacuum esse necesse est, si omni 
ex parte augetur, et per vacuum, ut dicunt, accrescit. eadem est 
et de cinere ratio. patet igitur perfacile esse eas solvere rationes, to 
ex quibus quidam vacuum esse ostendunt. 

8. Rursus autem dicamus vacuum hoc pacto separatum non 
esse, nt quidam inquiunt esse. nam si natura cuique simplicium 
corporum aliqua latio competat, utigni quidem sursum, terrae vero 
deorsum atque ad medium, patet vacuum causam lationis non esse. 
cuius igitur motus causa vacuum erit? eius enim esse videtur, qui 
loco accommodatur: at huius causa non est. praeterea si est ali- 
quid, ut locus, corpore carens, cum est vacuum, quonam feretur 
corpus quod in illo positum fuerit? non enim ad universum mo- 
vebitur. eadem et ad eos accommodatur ratio, qui locum separa- 20 
tum quid esse ponunt, in quem id fertur quod motu cietnr. quo 
namque modo feretur id quod ibi positum fuerit, aut manebit? et 
de differentiis hisce, supra inquam ac infra, et vacuo, non iniuria 
eadem accominodatur ratio. qui namque vacunm esse dicunt, lo- 
cum ipsum inquiunt esse. at quonam pacto corpus aut in loco ant 
in vacuo erit? non enim fit id quod ratio flagitat, cum totum quip- 
piam corpus ut in separato permanenteve loco positum fuerit 
pars enim, si non seorsum ponatur, non in loco est, sed in toto. 
praeterea si locus non est, ne vacuum quidem erit. accidit autem 
nisce qui dicunt vacuum esse ut necessarium, si motus erit, con- 
trarium potius, si quispiam diligenter consideret, non posse in- 30 
quam quicquam moveri, si vacuum est. nam ut quidam terram ob 



118 



PHYSICA-E AUSCULTATIONIS IV. 



elmllltndinem quiescere censuere, sic et in vacuo quodvis quiescere 
corpus necesse est. non est enim quo magis aut minus moveatur. 

215 quo namque vacuum est, hoc differentiarum ecf expers. atqui pa- 
tet omnem motum aut vi fieri aut natura. et n sit violentus, et 
eum necessario qui natura competit esse; quippe cum violentus 
quidem sit praeter naturam, qui vero est praeter naturam, poste- 
rior sit eo qni est secundum naturam. quare si is motus non sit 
qui corpormn naturalium cuique suapte natura competit, neque 
ceterorum profecto motuum quisquam erit. at quonam pacto mo- 
tus is erit qui natura competit rebus, cum ratione vacui ac infiniti 
nulla prorsus sit differentia? nam.quo iniinitum est, eo nihil infra, 
nihil supra, nihil denique medium est; quo vero vacuum est, eo 

10 nihil interest inter superum inferumque. nam ut eius qnod nihil 
est, nulla est differentia, sic et eius quod hand est, nulla differentia 
assignari potest vacuum vero non ens quid privatioque esse vi- 
detur: at ea latio quae natura competit, differentiam subit. quare 
erunt ea quae differentia sunt, natura. aut igitur non est natura 
latio usquam; aut si est, vacuum in ratione rernm profecto non 
est. praeterea nunc quidem moventur ea quae iaciuntur, eo qui pe- 
pulit non tangente, aut ob antiperistasin, ut quidam inquiunt, aut 
quia pulsus aer motu pellit celeriore quam sit ea latio pulsi, qtia 
locum ad proprium fertnr. at in vacuo nihil horum esse potest; 
neque fit ut quicquam feratur, nisi ut id quod vehitur. praeterea 

20 nemo dicere potest cur motum alicubi stet; cur enim hic potius 
quam ibi stabit? quare aut quiescet, aut in infinitnm feratur ne- 
cesse est, si non potentius quippiam impedierit. insuper nunc qui- 
dem in vacuo ex eo corpora ferri videntur, quia cedit: at in va- 
cuo talis condicio similiter sese habet omni ex parte. qnare om- 
hem ad partem ferentur. atqui perspicuum id quod dicitur, et ex 
hisce quae deinceps dicemus, erit. videmus enim idem pondus 
corpusve celerius duas ob causas ferri, aut quia id differt per quod 
movetur, ut si per tenam vel aquam velaerem moveatur; aut quia 
id quod fertur differt, si sint eadem cetera, ob ponderis aut levi- 
tatis excessum. atque id quidem per quod fertur, causa est, prop- 

30 terea quod impedit, maxime quidem si contra feratur, minus autem 
si maneat; et magis id quod non est facile divisibile. quale est id 
* quod magis est crassum. pondus igitur d per b quidem medium 
in tempore c feretur, per d vero subtilius quidem illo, longitu- 
dine vero aequale, in tempore e, impedientis corporis ratione. sit 
enim b quidem aqua, d autem aer. quanto igitur aer aqua subti- 
lior, tanto celerius a pondus pe