(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Arnobii Adversus nationes libri VII"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 




^^k^ 




a*?--^3^fcdssaai2yc'?4-'-^-^- 



i^ 



.-t 



CORPVS 
8CRIPT0RVM ECCLE8IA8TIC0RVM 

LATINORVM 



EDITVM CONSILIO ET IM]PEN8IS 



ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE 



VINDOBONENSIS 



VOL. IV 

ARNOBII ADVEESVS NATIONES LIBRI VII 

EX BECENSIONE 

A. BEIFFEBSCHEIDII 



VINDOBONAE 

APVD C. GEROLDI FHilVM BIBLIOPOLAM ACADEMIAE 

MDCCCLXXV 



ftrwaipiKs ^f^ q:^^^^ 



AMOBH ADVER8V8 NATI0NE8 

LIBBI vn 



BECENSVIT 



ET COMMENTABIO CRITICO INSTEVXIT 



AVGV8TVS REIPPERSCHEID 



VINDOBONAE 

APVD C. GEEOLDI FILIVM BIBLIOPOLAM ACADEMIAE 

MDCCCLXXV 



2.%\.l 



.+ 




IGNATIO DE DOELLINGER 



D • Xm • M • NOV • MDCCCLXXIII 



D D 



AVGVSTVS REIFPERSCHEID 



PRAEFATIO 

Arnobii aduersus nationes libri, quos Hieronymus in libro 
uirorum inlustrium c. 79 sua aetate uulgo extare dicit, hodie 
in uno antiquo codice leguntuT; qui in bibliotheca maxima 
Farisiensi adseruatur numero signatus 1661. eidem soli debe- 
mus Minucii Felicis Octauium, qui septem Arnobii libris ut 
octauus liber additus est. sexto decimo saeculo codex Bomae 
fuit, ubi Faustus Sabaeus Brixianus bibliothecae Yaticanae 
custos anno 1543 ex eo primus Arnobium edidit. neque enim 
alium librum Sabaeum adhibuisse, ut nonnuUi opinati sunt, 
facile intelleget, qui editionem cum codice conparauerit : tamen 
ut cuiuis suo iudicio uti liceret omnes Sabaei lectiones in com"' 
mentario critico diligenter adnotaui praeter orthographica men- 
dasque typothetarum manifestissimas. possedisse uero ipsum 
Sabaeum codicem nec fuisse eum in bibliotheca Yaticana illius 
uerbis in praefatione docemur ^iure enim belli meus est Ar- 
nobius, quem e media barbarie non sine dispendio et discri- 
mine eripuerim'. quae si recte interpretor, Arnobium suum 
in bibliotheca Helvetica aut Germaniae reppererat: nempe 
cauendum est, ne Sabaeum metaphora audaciore usum magDjOS 
emendandi labores significare putemus, cum ipse nihil ad dior- 
thesin Amobii contuUsse uideatur, sed in eadem praefatione 
Hieronymum Ferrarium et Franciscum Priscianensem , quos 
uiros doctissimos et ingenii et iudicii perspicacissimi dicit, post 
alios amicos in eo opere tardiores emendandi et inprimendi 
Amobium prouinciam suscepisse testetur. Boma codex in Gal- 
liam translatus est, una cum Amobio typis expresso, quem 
Sabaeus Francisco primo dedicauit^ eidem regi, ut coniciendum 
esse uidetur, dono datus. saltem Henrici secundi aetate in bi- 
bliotheca regia fuit, ut tegumenta eius etiamnunc indicant: 
mrsus anno 1583, quo Fuluii Yrsini editio Romae prodiit^ in 
hac urbe codicem Amobii fiiisse nullvmi,) c^v^^j^ ^^ %^^^\^£!&sv 



vm 

suis Vrsinus in praefatione narrat, satis ostendunt. nec postea 
praeter librum Parisinum alius fons Arnobianae memoriae de- 
teetus est. nam codicem Bruxellensem , qui sextum decimum 
saeculum superare non uidetur, Farisini apographum esse cum 
alii perspexerunt tum ego conlatione eius a Laurentio Lerschio 
facta, quam mihi loannes Freudenbergius commodavit, usus 
ita adfirmare possum, ut bonae chartae prodigus mihi uiderer, 
si uerbum adderem. quo apographo iam Godescalcus Stewe- 
chius usus est. 

Codex igitur Parisinus nono saeculo ineunte litteris 
minusculis a calligrapho scriptus est: in eo, quod raro in 
alio codice eiusdem aetatis et scripturae inuenias, uerba fere 
non separantur. transscriptus autem est ex libro, qui litte- 
ratura cursiua exaratus erat eius generis, unde scriptura 
quam uocant langobardica enata est. quam originem ipsae 
corruptelae produnt: ueluti pro t scribitur ct (u. c. 31,25. 
84,1. 91,28. 159,15. 185,10.211,28.212,10. 248,25), c uel 
t pro ct (129, 1. 151, 9. 224, 11. 226, 28) , e ^to et (7, 19. 

46. 17. 56, 23. 62, 23 bis. 77, 23. 82, 15. 17. 92, 14. 114, 23. 
135, 18. 160, 19. 183,23. 258,12), et pro e (56,23. 73,16. 
84,1. 25. 94,20. 179,12. 182,1. 191,24.211,23. 233,6- 
275, 24. 285,1), at pro t (95,6. 125,1. 160,10. 260,30), 
eant ^TO ent (227,17), t pro o^ (125,23. 133,8. 139,17. 
171,8. 270,12), ent pro eant (17,25. 25,20.71,15. 95,6), 
praedicoita pro praedita (195,2). deinde confunduntur inter 
sefetp (41, 5. 65, 20. 143, 13. 162, 16. 172, 1. 182, 8. 185, 9. 

192. 13. 196, 14. 219, 6. 246, 22. 284, 14), r et s (18, 18. 

25.18. 29,1. 35,25. 49,20. 57,9. 75,28. 76,28. 94,25. 
99,11. 102,18. 104,23. 111,20. 123,23. 131,7. 136,14. 

203. 14. 206, 10. 213, 6. 224, 20. 243, 1. 268, 7. 284, 10), 
rum, quod sigla notissima indicabatur, et s (62,5. 184,8. 
226,27. 240,17. 266,18. 269,24), r et ri (230,15. 236,14. 
271,14), a et M (61,18. 101,13. 129,14. 150,5. 159,25. 
181,26. 202,7. 204,9. 212,23. 216,22. 236,17. 243,2. 
265, 24). adeo netd permutantur (8, 16. 26, 13. 37, 4. 105, 8. 
106,6. 108,3: 112,14. 134,23. 159,23. 177,27. 205,9. 25. 
255, 1) : quo scripturam in codice illo antiquiore usurpatam 
sBtis distortam fuisse docemur. deinde siglarum usum minime 



IX 

parcum in his corruptelis deprehendimus : constitU pro consti- 
terit (166, 25) conticuit pro contkuerit (167, 1) potuit pro pO' 
ttierit (167,3), uter^TO uertier (135,5), suis pro set^em (169, 11), 
inma pro inaniter (208, 23), cidulterae pro adultae (275, 19) ; 
inquit pro ejfi^wr (99,16), facti pro fadwri (256,25) et simi- 
lia ; ei pro eius (262, 28), guo fnen^in se pro gtiomint^s curiose 
(279, 22); ihus pro «s uel es (25, 18. 29, 17. 116, 26. 127, 27. 
133,21. 233,11. 266,7), is uel es pro Hbus (7,21. 13,15. 
15,5. 145,21. 146,11. 180,23. 181,15. 212,18. 267,16); 
ud et ut et uelut inter se confusa; t^ams pro uestris (203, 25), 
nowis pro uestris (251, 27) ; patientiae pro patriae (219, 24), 
indboeda pro tn dboedientia (276, 19); mi%i pro minvme 
(85, 15), mmt«s pro minime (167, 7. 178, 23. 204, 15) ; se pro 
scilicet (185, 11), sic pro scilicet (187, 1), e^ pro sciZice^ (62, 21); 
seminas pro se misericordlias (se mias) 59, 15. ad litteranim 
ligaturas magis quam ad pronuntiandi rationem pertinere uide- 
tur s finale saepissime &lso additum aut omissum; similiter 
r finale omitti addiue uidemus (13, 10. 185, 22. 200, 1). patet 
cpdicem non fuisse lectu facilem: accedit quod scriptura ali- 
quando euanuisse uidetur, ueluti 103, 24, ubi in Parisino «* 
edi. in pro medicina extat; alibi litterae in principio uer- 
borum positae desiderantur : sic etiamne pro Zen^ne legimus 
(184, 24), lu>ore pro fluore (ibid.) , cdienaia pro mali enata 
(184, 25), ate fecerit pro patefecerit (186, 8), annos pro pan- 
nos (228, 26), implegmatibus pro simplegmatibus (267, 9), urbi 
pro morbi (282,30), qtme pro Uquet (114,23), qu>e ad pro 
liqueat (202, 23), uides pro quid (43, 13), ui pro quod (53, 12), 
id pro guid (156,5). interdum q perperam additur: quos pro 
uos (41, 7), jwos. pro uobis (171, 17), quorum pro ««erum 
(53, 11), quinimmo pro omnino (135, 15). 

Hunc uero codicem descendisse ex alio, qui uncialibus 
litteris scriptus fuerit, maxime o et ^ litterae inter se mutatae 
(58, 11. 63, 5. 68, 17. 78, 29. 85, 9. 94, 17. 103, 9. 119, 7. 
123,26. 133,8. 144,17. 168,10. 179,19. 195,16. 197,6. 
199, 4. 203, 14. 206, 3. 219, 22. 224, 23. 232, 8. 10. 252, 9. 
255, 9. 263, 18. 276, 6. 278, 12) fidem faciunt. in historia autem 
Amobianorum librorum litteraturam cursiuam et uncialem sic 
se excipere, ut haec sit antiquior, inde efficitur, o^uod m<^tLda& 



X 

ex cursiuo litteraram genere ortas librarios Farisini codicis 
inter scribendum interdum oorrigit, uncialium litterarum muta- 
tiones securus fere transscribit. iam uterque aut c^e antiquior 
codei in terra soriptus est, ubi lingua Bomana uulgaris uige- 
bat. ad hanc enim referenda sunt uitia buiusmodi: inter se 
oonfasae litterae u Qt b (saepissime) , r et I (65,18. 95,1. 
110, 14. 114, 3. 158, 20. 163, 18. 174, 3. 178, 2. 200, 1. 219, 4. 
226, 28. 232, 7. 254, 13), nd et nt (139, 8. 163, 17. 178, 7), 
qu et c {quaerimonias pro caerimonias 189, 14 copiam pro 
quopiam 232, 1 loqueretur pro iocaretw 232, 26 co pro quo 
254, 10 perquoquatur 263, 12 quoire 269, 15 dequoquat 279, 9), 
adspiratio falso addita (3, 14. 5, 4. 13, 9. 22, 28. 24, 25. 
63,21. 79,8. 81,17. 83,24. 84,16. 118,15. 20. 123,15. 
139, 8. 146, 2. 153, 20. 185, 1. 197, 24. 206, 10. 220, 1. 253, 8. 
19) aut, quod raro fit, perperam omissa (23,23. 195,10. 
197, 3), uocales ante s inpurum additae (aspirUu 20, 12 as- 
cauros 41, 20 adscribuntu/r pro scribuntm 167, 27 perinstrixit 
pro perstrvnxit 49, 17 ins^ructum pro structum 51, 22 inscien- 
tissime pro scientissime 94, 10 inseientia pro scientia 94, 20 
inspecuali pro spectacuU 198,22 adhisciscere pro adsdscere 
153, 20 inspaniae pro hispaniae uel potius spaniae 23, 23 ex- 
spectaculis pro spectaculis 148, 19 discriptis pro scriptis 156, 6 
cf. distincta pro instincta 229, 11 ; contrario uitio nata struC' 
iionem pro instrtictionem 188, 1 spanus pro hispanus 195, 10 
stricuii pro hfstricuU 197,3. 

Oonclusimus supra ei uerbis Sabaei codicem Parisinum 
olim apud Heluetios aut Germanos fiiisse. cui rei non repug- 
nant uerba nono saeculo in ultima pagina (190*") scripta 
^si q homine ctra anima regis cogitauerit aut csiliauerit . . . 
res eius infixentur. si quis ctra inimic pugnandum coUegam 
sua dimiserit . . . infiscentur. si quis cti rege . . . ut homo pos- 
sit idoneare que rege hoccide iusserit': quae sunt tria capita 
(1. 7. 2) edicti Bothari. soilicet huius edicti non solum Italioos 
codices sed etiam Sangallensem et Fuldensem antiquissimos 
nouimus, scriptuan autem esse librum Parisinum in monasterio, 
ubi uetera antiquariorum instituta retinebantur litterarumquo 
studia fiorebant, primum notis ex more antiquorum in margino 
positis, deinde diligentia conuinoimur, qua codex postquam 



XI 

scriptus est corrigebatur. quod ad notas attinet, uno loco an* 
corae signum reperitur (40, 19 cf. mus. Ehen. nou. 23, 130), 
saepe chresimon (i) adpictum est (72, 24 88, 17. 97, 9. 106, 5. 
158,3. 17. 167,22). deprauati loci indicantur aut hac nota 
-7- uel .*., quae haud raro in ipso uersu supra corruptam 
uocem repetitur, aut hac «B* uel r- uel B (= require id est 
ZTiTei): -T- 41,14. 92,24; .-.91,22. 92,1. 106,7. 123,17. 
126,23. 127,24. 128,4. 129,1. 130,23. 27.136,20.139,20. 
144,12. 186,8. 190,24. 194,2. 196,28. 203,22. 212,24. 
218, 1. 222, 6. 223, 22. 234, 19. 24; R 41, 20. 99, 21. 121, 18. 
163,23. 193,1; r 157,20; B 94,10. 139,2. 178,12. 185,7. 
229,8. 267,9. correctiones autem diuersae diuersa aetate in 
codice Arnobii institutae sunt, ita ut antiqui correctores dili- 
genter, quod nemo adhuc fecit, a recentibus sint distinguendi. 
nam, ut omittam, librarium ipsum saepissime inter scribendum 
erreres a se commissos sustulisse, tres correctores antiqui in 
emendando codice operam collocauerunt. quorum antiquissimus 
(c) codicem cum archetjpo contulit. saepe is uerba omissa 
addit (27,24. 37,24. 48,3. 76,22. 88,20. 108,5. 115,14. 
155, 30. 198, 1. 222, 7. 244, 14. 256, 1. 283, 3), raro ei con- 
iectura corrigit, nisi quod orthographiam antiquam ad sui saeculi 
morem reformare studet. successit alius corrector (c), qui sine 
exemplari munere suo fanctus est: contigit sane ei, ut haud 
raro locos leuiter corruptos sanaret, sed saepe uerba scriptoris 
non tam restituisse quam interpolasse iudicandus est. et ipse 
orthographiae nouandae operam dedit : deinde uterque corrector 
notas in margine posuisse uidetur. praeterea paucis locis 
(21,24. 39,1. 171,19. 181,2. 237,2. 247,9) alia manus an- 
tiqua, id est noni saeculi, deprehenditur . cuius correctiones 
et ipsae pro coniecturis habendae sunt. interiecto tempore quinto 
decimo saeculo codei nonnusquam (194, 13. 22. 195, 28. 
201, 21. 203, 13. 204, 7. 17. 246, 29. 247, 22) uiri cuiusdam 
docti curam expertus est. denique sexto decimo saeculo alius 
uir doctus (r) ad codicem accessit, ut eum totum distingueret 
atque emendaret. quod factum est post editum a Sabaeo ex 
hoc codice Arnobium. Sabaeo enim illius opera plane fuit in- 
cognita: at eo tempore, quo losephus lustus Scaliger codicem 
in bibliotheca iegi% excusserit, hanc nouissimam correctionem 



XII 

iam fuisse factamy ex eo cognoscimus, quod inter scripturas a 
Scaligero ex codice excerptas et a Meursio in critico Arno- 
biano editas correctoris r inuenta referuntur. non solum autem 
suis sed etiam Sabaei et Gelenii, fortasse etiam Canteri con- 
iecturis uir ille doctus usus esse uidetur: praesto ei non fuit 
Vrsini editio. 

Ipse contuli anno 1867 Parisiis codicem Arnobii: postea 
aliquot locis, ubi de scripturae ueritate dubitare coeperam, 
intercedentibus Yahleno et Hartelio in meum usum officiose 
eum inspexerunt W. F5rsterus et J. Vrb. Jamik. 

Mire corruptum essehunc librummendisquescaterecuiusuis 
generis notum est. sed haec ipsa paene incredibilis deprauatio in 
causa fuit, ut inde a Sabaei temporibus uiri docti certatim in 
emendando Arnobio se experirentur. optime autem de eo merue- 
runt praeter ceteros Hieronymus FerrariuS; Franciscus Priscia- 
nensis, Sigismundus Gelenius, Theodorus Canterus, Fuluius Ursi- 
nus eique, quorum curis se adiutum esse hic refert, uidelicet loan- 
nes Baptista Sighicellus et Petrus Chiaconus, deinde losephus 
lustus Scaliger, loannes Meursius^ Claudius Salmasius^ Desiderius 
Heraldus, Nicolaus Bigaltius, nostris denique temporibus Er- 
nestus Klussmannus et Michael Zinkius. consulto omisi Hilde- 
brandii et Oehleri nomina, qui Arnobio magis nocuerunt quam 
profuerunt. quamquam enim Hildebrandius noua codicis Pari- 
sini conlatione a se diligenter quidem sed parum perite facta, 
Oehlerus M. Crusii apparatu, de quo infra dicendum erit, usus 
est, uterque uero nonnuUa emendauit; tamen insigni eorum 
neglegentia Amobius adeO sordibus est inquinatus, ut iu his 
abluendis multum temporis et operae consumpserim. ineptias 
Hildebrandii Oehlerus, etsi perpetuum eius aduersarium agit, 
fere sequitur nouisque auget. aliquot incuriae documenta ut 
afferam — taedet enim onmia persequi — uerba Amobii ab 
Hildebrandio oscitanter omissa Oehlems non addit e. c. neque 
indigmntur 15,19, et aperia 223,21, deorum 235,14, nec 
rationis 243^30 debere 247,10 esse mortiferae^ simul salti- 
tares, simul 262, 12. 

Egregio me beneficio deuinxit loannes Vahlenus, qui 
Arnobium meum a. 1873 ineunte Vindobonam missum per 
moras quas tjpographi interponunt retraetans quae est eius 



xm 

in agnoscenda aeterom consuetndiae sagacitas praeclaris ob- 
seruationibus benenole me adiuuit. dum nero plagulas corrigo, 
allatus est Zinkii emendationum Arnobianarum libellus nouis- 
simus^ quem Bambergae 1873 edidit. idem a me rogatus con- 
iecturas a se nondum publici iuris factas liberaliter mecum 
communicauit. quibus cognitis interdum me in eandem medendi 
rationem incidisse gaudebam, nec minus grata erant quae me 
fugerant. etiam Elussmannus mihi adesse uoluit. praeterea 
Amobio meo iam typis expresso id est exeunte anno 1874 con- 
tigit ut Yolgeri praefecti bibliothecae Luneburgensis urbicae 
benignitate apparatus critici, quem M. Crusius octavo decimo 
saeculo ineunte ad nouam Arnobii editionem adomandam col- 
legerat (cf. Oehleri praef. p. VI), eam partem nanciscerer, 
qua emendationes P. Pitboei Huetii Bigaltii Guyeti Memmii 
aliomm continerentur: unde omnia quae scitu digna essent 
Oehlerum excerpsisse didici. quibus uiris omnibus debitas nunc 
gratias agere licet. 

Ex ingenti uero coniecturarum numero, quem ad Arno- 
bium congessemnt trium saeculomm philologi, praetep certas 
emendationes selegi eas, quae crisi Arnobianae alicui usui aut 
fuisse aut fore uidebantur reliquis onmibus praetermissis, ne 
scriptorem inutili farragine obmerem. iam de rationibus, quas 
ipse in emendando Amobio secutus sim, pauca dicenda sunt. 
aliquot locis, qui cormpti dicebantur, medelam adhibui nulla 
alia re nisi interpunctione mutata: id quod nounumquam tacite 
feci. atque semper id egi, ut leni manu uulnera Arnobii sanarem. 
maxime autem uerendum est, ne sjnonymomm cumulatione, qua 
scriptor gaudet, offensi calidius quam pmdentius interpola- 
toribus tribuamus Arnobiana. inprimis miramur sjnonymomm 
paria ut saepe fit nulla copula coniuncta. iam correctores an- 
tiqui in initio libri alterum synonymum expuniemnt (c 10, 17. 
21. 22. 14, 17. 23. 41, 2. 72, 10; c 44, 9. 66, 25. 87, 16. 88, 1. 
92, 7. 103, 16. 139, 17), quod suo periculo eos fecisse unus 
locus (41,2) argumento est^ ubi falso correctori synonyma 
geminari uisa sunt. postea hoc remedio uti desierunt: apparet 
eos perspexisse, se Arnobium non librarios emendaturos fuisse. 
incautiores faerunt Hildebrandius quique eum secuti sunt. nam 
ultra correctores antiquos sapere sibi uisi plures quam illi in- 



IIV 

terpolationes.det^bant. quamquam mirae inconstantiae tenen- 
tur, quod multa, quae eodem iure obelo notanda erant, prae- 
termiserunt. ipse eonsuetudine Amobii fideliter examinata libros 
eius interpolationibus fere immunes esse cum intellexerim, 
nunc satis habeo lectorem ad indicem uerborum et locutionum 
p. 347 sq. relegasse. restat ut moneam quo magis tumultuaria 
Arnobii opera in conponendis his libris fuerit, eo diffici- 
liorem eorum crisin esse. Hieronymus enim in chronico ad annum 
Abrah. 2343 narrat, Arnobium, ut ab episcopis Ghristianam 
fidem, quam semper inpugnauerat, inpetraret, libros aduersus 
nationes elucubrasse. quod satis festinanter eum fecisse ut per 
se consentaneun^ est, ita confirmatur his qui supersunt libris, 
ut idem Hieronjmus in epistula ad Paulinum inaequalem et 
nimium et absque operis sui partitione confusum iure Arno- 
bium dicat. nimirum in fine totius operis confiisio maxima 
cernitur. ubi capita 35. 36. 37 cum epilogum efficere ap- 
pareat, id quod Francogallus quidam (cf. Schoenemanni bibl. 
patr. lat. I 156) , quem Orellius sequitur , recte intellexit 
— abutittir autem iusta obseruatione ita ut ea in fine libri 
ponat — secuntur ecce nouae argumentationes uel potius 
nouarum argumentationum lacera fragmenta, in quibus eadem 
aliquantum inmutata bis terue repetuntur. quas turbas qui 
expediuisse sibi uidebantur uerbis 277, 8 — 278, 13 omissis 
aut post librum separatim conlocatis, ne illos nihil profecisse 
manifestum est. nec inuenias^ aliam interpretandi rationem, 
quae huic rerum condicioni satisfaciat, nisi hanc, habere nos 
hic aduersaria Arnobii male conposita. quibus materia conti- 
netur, unde nouis exemplis uanae nationum superstitionis decla- 
mationes suas scriptor aucturus erat. sed cum tempus urgeret, 
ea in fine, ut erant in schedis, adnexa sunt. nec postea Amo- 
bius ad propositum rediit. 

De auctoribus quos scriptor in enarrandis et inridendis 
gentilium sacris secutus sit, quaerere, cum alienum sit ab 
huius editionis instituto, in aliud tempus distuli : interim locos 
Clementis Alexandrini Arnobianis simillimos in libro quarto 
quinto sexto indicaui. 

Gapitum distinctionem Oberthuerianam retinui, nisi quod 
numeros in marginem reieci. ibidem signaui codicis folia, ut 



XV 

si quis dabitauerit de aliouius looi seriptura, facillimum sit 
denuo eum adire. 

In fine praefationis posui corrigenda et addenda. '*') 
3, 23 post nos pone comma repperiantur P] sic sem' 
per in hoc uerho p geminatur 4, 24 madidarier imbribus 
Grotiiis] adde lani praenomen 4, 25 succedunt] accidit ? 
1, 2 scribe diluuis 8, 17 cederent Zinkius 8; 19 moUis- 
sima r 8, 24 dek cum Sabaeo nec uel potius ne, quae est 
awtiquior codicis scriptura: scilicet pro disceptatio seriptum 
erat disceptatione. contrario uUio 122, 26 opinatio pro opina- 
tione 145, 23 ratio pro ratione 281, 17 festinatio pro festinatione 
extat 9,4 in rationibus (kmteruSj Urs 9^29 uectoris 
Heumannus 10, 9 fouet Heumannus 10, 28 scrtbe pri- 
mordis 11, 21 otia, non Klussmannus 11, 23 atqui non 
Sab 12, 21 cum aquitanos] scribe Quinquegentanos cum lo- 
sepho Partschio 13, 12 dele comma pSst ita 13, 15 cru- 
ces Orellius\ immo HeraMus 13,24 inalbescat 13,25 
efferuescere Elnienhorstiu^ immo Scriuerius 14,3 pertur- 
batione (ne eras) 17, 2 scrtbe hocine 17, 17 non Smin- 
theus sed SmintMus latere uidetur 17, 21 auribus] ab rebus 
Bigaltius; sed cf. ind. uerh. et locut. p. 348 18, 21 sententiae] 
5crt6e essentiae *; eadem uel simUlima corruptela extat 77, 18 (m. 
m/ra). 252, 3. 262,4 scribe hancine 19,7 esse se Vahk- 
nw5; deinde pro recognoscunt idem cum EigaUio se coguos- 
cunt: sed cf. 25,2. 36,6 20,17 fixerunt OrelUus 
20,24 uisibilium.^ 21,32 ipsis cum Gelenio scribendum 
erai 22, 15 aliquo] articulo Klussmannus 26, 3 informia] 
infirma Stewechius 26, 13 unguine sordidatum Salm] immo 
P. Pithoeus 26, 19 dignis] diuis Meursius 27, 22 dele 
cum Heraldo uerba post poenas , quae ex superioribus male 
repetita sunt 27, 28 sq. tierba et post . . . iuratis transponit 
Zvnkim post dicitis 28, 10 inferiorum Zinkius 29, 12 
deorum Heraldus 29, 17 atixiliatibus (pro auxiliaribus cum^ 
Stewechio) plenum nouis Zinhius 29, 26 repowe uisceribus ; 
cf. ind. uerb. et locut. s. u. 30, 18 repone uoluminibus 



*) emendationibus nouis meis qnas recipiendas esse pnto asteris- 
cmn apposui. 



^ 



XVI 

33,19 minime] minusF 35,19 Bactrianus: et ille iifet^r- 
sms 35, 22 Belus Stewechius] immo Meursvus 36, 10 
nec in rebus exiguis Bigaltius 36, 21 sui] aeui Zin- 
hius 37,20 perperam omnibus conieci: hominibus temptari 
non debere docet vnd. uerb. et loctd. s. u. 37, 24 prompse- 
runt Lipsius^ Urs 38, 11 prodentium Meursius 39, 11 
scr^ mendacis et lenocinis 40,6 SQribe seruetur, detur 
quin illis iromo* deturque: illis immo Stewechius 41,2 
foeditate, stribiligines r, Meursius 41,8 scribe eadem et 
iugulus* 41,27 enim Heraldus 42,12 scribe cum 

Bertio noluit? latent 43,2 si Marcius Vrs\ delenda sunt ' 
43,27 cum eo modo Bigaltim 44,1 sq. cum enim de 
animarum periculis in uita mala , de illarum contra ** insinu^r 
tor, magister atque auctor VahlmuSj qui haec fere interddis^ 
su>spicatur salute in uita proba 44,15 scribe exilis 
exiliis Heraldus 45, 4 conuellere Gel 45, 19 implerent 
Orellius 48 qu>am dixi Salmctsii transpositionem, Heral- 
dus praeiuerat 48, 4 uotaj portas Heraldus 48, 7 
scr^e cum Salmasio orbem 49,5 fons est perpetuorum, 
pater Zinhius 49, 7 irriganturque uel inritanturque Zin^ 
hius 50, 19 sq. in spatio tam breui temporis et paruo in- 
mensa Zinhms 51, 7 repone carnifices ; cf. ind. uerb. et 
loc. s. u. 51, 15 altius Canterus 52, 7 uos del Meur' 
sius 52, 12 inuida Vahlenus 52, 13 subinflati Jkfewr- 
sius 52,28 usram interpunctionem etiam Zinhius com^ 
mendoMit 53, 7 in sua natura Heraldus impenetrabili 
semper perspicuitate Zinhius 53, 8 perspicuum Heral- 
dus 53,13 scribe incertum est* 54,8 originem ignem 
Bigaltius . 54, 18 repone denique 54, 19 denique] scribe 
cum Heraldo demum 55; 3 quam . . . uestra in credulitate 
Heraldm 56, 18 callidule Heraldus scribe cum Zinhio 
sed quisquis jpro sed quis, ut in codice legitur 56, 27 tan- 
tas] repone ea 58, 28 Pyriphlegethontem 59, 25 domino 
etiam Zinhvus proposuit 60,9 ac, quot in orbe sunt 
homines , non sunt Zinhius 61, 21 corporibus functae 
lessenus corporibus seiunctae Klussmannus 64, 16 nimius 
Canterus 65, 8 sermonis alicuius sonum Zinhius 66; 6 
iam laetae Vahlenus tam lectam {u>el lautam) et Stewechius 



XVII 

66. 17 mulns Stetoechius 67, 5 scribe ctm Meursio seliqua- 
strum 67, 10 respeotans Gel: res spectans P 67, 16 
scribe cum Zinkio discamus nos non 68, 2 cubus Canterus , 
Vrs 68, 19 similitudinemque mundi] repone similitudinis 
cf. p, 347 69, 9 et integrare] redintegrare Zinkius 
coruus Stewechius 69, 12 saeculif?] circulis Bigaltius 

69. 18 repetentiam 76, 28 scribe dis diis a se ita Bi- 

galtius 77, 10 &t ita 77, 18 scribe cum Urs nominis 

essentia praedieari 79, 10 elementariae Heraldus 81, 2 
insomniam Orellius 81, 12 in gratiam Meursius 81, 22 
conspiciendis] conpingendis Stewechius restituendum est his 
pro catenis et uerba conspiciendis . . . fucos cum Joanne a 
Wouweren transponenda post colla/ Heraldus eadem poni 
iussit post limbis 82, 4 noctibus] uectibus Meursius 
82, 8 castellamenta] catillamenta Salm his] hiris N. Hein' 
sius 83, 4 ordinatum] ornatum Rigaltius 84, 2 scribe 
fortunae, ut modo * 84, 10 tum Sab 84, 18 salus rerum 
deus omnium, uirtutum Sab 86,28 scrutiatibus P 
87, 18 ut . . auferant Stewechius e membranis suis 88, 26 
ac] scribe at* 89,21 animarum Gel 93,20 promere 
uelle aut ud promere, aut belle Meursius 93, 27 hominem] 
id est corpus u. ind. uerb. et loc. s. u. 94, 4 se add Heral- 
dus 95, 1 hu^ pertinent quae in adnotatione paginae prae- 
cedentis posita sunt foliola e. q. s. 95, 8 scribe fecit* 
95, 12 scribe inmussili 95, 20 melanthium cuminum Zin- 
Mus 102, 5 laetius] lectius Heumannus 103, 24 etenim 
Stewechii membranae 109, 17 centimanos Lachmannus 
117, lOsq. scribe superi et f super; superi enim recte se 
habet 117, 19 sq. inprouidam in illis sua ludere.^ 126, 17 
siue quod ipsi, ut 129, 14 alteram Canterus 135, 1 sim- 
plicitatemque PJ delenda sunt 136 uersuum numeri 15. 
20. 25 falsis locis positi sunt 148, 16 scr^ Murciam 

deam* 150,21 locorum] scribe cum Stewechio iecorum 
157, 7 ipse nouit, ipse *? 161, 11 est, a nobis est dictum.^ 
163,19 deliciarum minister Vahlenus 171,2 deUcru^em: 
cf. ind. uerb. et locut. s. u. res 186,8 patefecerit Heralr 
dus 187,27 dele crueem; cf. ad 171,2 188,16 dele 
quam 196, 15 cinnum Cantert^, r 210, 5 foeda Sahn 



xvm 

220,27 dele crucem; cf. ind. uerK et locut. s. u. 222,15 
matre Sab: matre P Marte Sab: matre P 224, 23 dele 
lacunae signum 231, 12 totum post cum addidi 235, 14 
scribe forsitam 237, 17 thure 239, 21 thus 241, 25 
repone placandique 242,10 quas irarum Gel, r: quasi 
parum P 245, 14 locus perturbatus uidetur ipsms At- 
nobii culpa 263, 15 eandem emendationem Zinkius propo- 
suit 265, 4 est S(ib: esse P] delenda sunt 279, 3 ctrep- 
tans (c eras) P 290 Patrocles indici nominum et re- 
rum adde Aristoteles 54, 12 Ilium 138, 4 Oriens 7, 23 Parthi 
57, 3 rex TuUus 103, 9 315 contentiosa aemulatio. 



ARNOBII 

ADVER8VS NA-TIONES 



LiBRi vn 



ly. 



/ 



P = codex olim Bomanus, inde a Francisd primi ant Henrici secnndi 

aetate Farisinus n. 1661 
corr = correctum est aut a librario aut manu antiqua^ quae a librarii 

manu distingui non potest, aut rasura 
c et c' = antiqui correctores codicis 



r = vir quidam doctus, qui codicem post Sabaei editionem ante 

Scaligeri conlationem correxit 
8ab = editio princeps Fausti Sabaei Bomana a. 1543; in err = in 

erratis 
Oel = editio Sigismundi Gelenii Basileensis a. 1546 
Urs = Fulvius Ursinus et amici in editione Bomana a. 1583 
Salm = editio Leidensis a. 1651 e recensione Claudii Salmasii 



LIBEK PRIMV8 

Uuoniam comperi noniiallos , qai se plarimam sapere suis I 
persaasionibas credant, insanire, bacchari et uelut quiddam 
promptum ex oraculo dicere : postquam esse in mundo Chris- 

h tiana gens coepit, terrarum orbem perisse, multiformibus malis 
affectum esse genus humanum, ipsos etiam caelites derelictis 
curis soUemnibus, quibus quondam solebant inuisere res nos- 
tras, terrarum ab regionibus exterminatos: statui pro captu ac 
mediocritate sermonis contraire inuidiae et calumniosas dissol- 

louere criminationes , ne aut illi sibi uideantury popularia dum 
uerba depromunt^ magnum aliquid dicere aut si nos talibus 
continuerimus ab litibus, obtinuisse se causam putent uictam 
sui uitio non adsertorum silentio destitutam. neque enim nega- 
uerim ualidissimam esse accusationem istam hostilibusque con- 

isdignos odiis nos esse, si apud nos esse constiterit causas, per 
quas suis mundus aberrauit ab legibus, exterminati sunt dii 
longe, examina tanta maerorum mortalium inportata sunt 
saeculis. inspiciamus igitur opinionis istius mentem et hoG% 
quod dicitur quale sit summotisque omnibus contentionum 

jostudiis, quibus obscurari et contegi contemplatio rerum solet, 
an sit istad quod dicitur uerum, momentorum parium exami- 
natione pendamus. efficietur enim profecto rationum conse- 
quentium copulatu, ut non impii nos magis sed illi ipsi reperi- 



12 a Sdb 14 histam P corr 15 odii" P 16 exterminati 

«umos, dum longe Sab exterminandi sumus, si per nos Gel exterminati 
simus longe, dum Metii-sius 17 mor^lium P 19 summotisque] 

4summo usque Sab 23 repperiantur P 



4 Arnobii aduersas nationes 

antur criminis istius rei, qui se numinum profitentur esse cul- 
tores atque inueteratis religionibus deditos. ac primum ab his 
illud familiari et placida oratione perquirimus: postquam esse 
f. i^ nomen in terris Christianae religionis | occepit , quidnam 
inusitatum, quid incognitum, quid contra leges principaliter s 
institutas aut sensit aut passa est rerum * ipsa quae dicitur 
appellaturque natura? numquid in contrarias qualitates prima 
illa elementa mutata sunt, ex quibus res omnes consensum est 
esse concretas ? numquid machinae huius et molis , qua uni- 
uersi tegimur et continemur inclusi, parte est in aliqua rela-io 
xata aut dissoluta constructio? numquid uertigo haec mundi 
primigenii motus moderamen excedens aut tardius repere aut 
praecipiti coepit uolubilitate raptari? numquid ab occiduis 
partibus attollere se astra atque in ortus fieri signorum coepta 
est inclinatio ? numquid ipse siderum sol princeps, cuius omnia i& 
luce uestiuntur atque animantur calore, exarsit aut intepuit 
atque in contrarios habitus moderaminis soliti temperamenta 
corrupit? numquid luna desiuit redintegrare se ipsam atque in 
ueteres formas nouellarum semper restitutione traducere? num- 
quid frigora, numquid calores, numquid tepores medii inae-so 
qualium temporum confusionibus occiderunt? numquid longos 
habere dies bruma et reuocare tardissimas luces nox coepit 
aestatis? numquid suas animas expirauerunt uenti emortuisque 
flaminibus neque caelum coactatur in nubila nec madidari ex 
imbribus arua f succedunt? commendata semina tellus recusat2& 
accipere aut frondescere arbores nolunt? sapor frugibus escu- 
lentis et uitis liquoribus mutatus est? olearum ex baculis cruor 
taeter exprimitur nec lumini subministratur extincto? ani- 



1 naminnm Sdbt r: nominum P 8 aelementa (ta ex tn) P 

9 moles P corr 14 in ortus] motns Sab corr in err ferri 

Urs 16 animantnr calore, ezarsit MeiMrsius animantnr, calore exar- 

sit Sah calore Sab, r: calor P ant add. Heumannus 17 soliti 
Sab: solitis P 20 tempores P corr 24 coactatur Gel : coartatur P 
madidata imbribus Oel madidata ex imbribus Canterus madidarier 
imbribus Grrotius madori ex imbribus Sahn 25 succescunt Oel 

succedit Carrio resusat P corr 27 et uitis] exustis Sab 

28 lumini Sabf r: luminis P 



Liber I. 5 

malia terris sueta atque in aquis degentia non suriunt, non 
concipiunt, | fetus non in uteris sumptos suis moribus et suaf.2 
lege custodiunt? ipsi homines denique, quos per duas habi- 
tabiles oras terrae sparsit prima incipiensque natiuitas, non 
smatrimonia copulant nuptiarum soUemnibus iustis? non dul- 
cissimas procreant liberorum stirpes? non negotia publica, non 
priuata et familiares res agunt? non, ut cuique libitum est, 
per diuersas artium discipUnarumque rationes et ingenia deri- 
gunt et studiosae referunt nauitatis usuras? non regnant, non 

ioimperant quibus sors rerum adtributa est talium? non auctiores 
cotidie dignitatibus et potestatibus fiunt, iudiciorum discep- 
tationibus praesunt, leges interpretantur et iura? nonne omnia 
cetera, quibus uita succingitur et continetur humana, auis om- 
nes in gentibus patriorum celebrant institutionibus morum? 

i5cum igitur haec ita sint neque uUa inruperit nouitas, quaeS 
tenorem perpetuum rerum dissociata continuatione diduxerit, 
quid est istud, quod dicitur inuectam esse labem terris, post- 
quam religio Christiana intulit se mundo et ueritatis abscon- 
ditae sacrahaenta patefecit? sed pestilentiaS; inqiiiunt, et sicci- 

dotates, bella frugum inopiam locustas mures et grandines 
resque alias noxias, quibus negotia incursantur humana^ dii 
nobis inportant iniuriis uestris atque offensionibus exasperatL 
si in rebus perspicuis et nuUam desiderantibus defensionem 
non stoliditatis esset diutius inmorari, ostenderem profecto 

ssreplicatis prioribus saeculis, mala ista quae dicitis non esse 
incognita, non repentinas et postquam gens nostra felicitate 
donari | huius uocaminis meruit inrupisse has labes et in-f.^*" 
festare coepisse discriminum uarietate mortalia. si enim liios 
sumus in causa et in nostri criminis meritum excogitatae sunt 

1 suriunt CTrs;, esuriunt P nec Sdb 3 custodiunt? ipsi ho- 

inines denique Urs: custodiunt ipsi homines? denique Sah tres 

iimmo duas) habitabiles Klmsmcmnus: inhabitabiles P habitabiles Urs 
4 oras Sabf r: horas P 7 famuliares P corr 8 et om Sdb 

9 studiosae Urs: studiose P nauitatis Urs: natiuitatis P lOest? 
talibus Sab 16 diduxerit Gel: deduxerit P ^3 si m. post. in 

ras. P 26 repentinas et scripsi: repentina sed P repentinas se 

maiebat Vahlewas priusquam Urs gens ^S^.* genus P 

27 infectari Sab infestari Urs 



6 Arnobii aduersus nationes 

hae pestes, ande nouit antiquitas miseriarum haec nomina, anda 
bellis significatom dedit? pestilentiam , grandines qua potuit 
ratione signare aut inter suas uoces quibus oratio explicabatur 
adsumere? nam si nouella sunt haec mala et ab recentibus 
ducunt offensionibus causas, qui potuit fieri ut eis rebus uerba » 
formaret, quas nec ipsa sciebat expertam se esse neque uUis 
comperisset maiorum in temporibus factitatas ? penuria, inquit, 
frugum et angustiae frumentariae artius nos habent. antiqua 
enim et uetustissima saecula necessitatis istius aliquando fuerunt 
expertia? nonne ipsa nomina, quibus censentur haec mala,i(K 
testificantur et clamant nuUum ab his umquam immunem 
abisse mortalium? quodsi ad credendum difficilis res esset, 
testimoniis agere possemus auctorum, quantae quoties et quae 
gentes famem senserint horridam et aggerata interierint uasti- 
tate. casus frequentissimi grandinis accidunt atque adteruntis^ 
cuncta. in litteris enim priscis comprehensum et compositum 
non uidemus, etiam imbres saxeos totas saepe comminuisse 
regiones? difficiles pluuiae sata fiiciunt emori et sterilitatem 
indicunt terris. inmunis enim antiquitas malis ab his fuit, cum 
etiam flumina coguouerimus ingentia limis inhorruisse siccatis?9(^ 
pestilentiae contagia urunt genus humanum. annalium scripta 
f.8percurrite linguarum | diuersitatibus scripta: uniuersas di- 
scetis gentes saepenumero desolatas et uiduatas suis esse cul- 
toribus. ab locustis, a muribus genus omne acciditur atque 
adroditur frugum. historias ite per uestras'et ab istis pestibus9s> 
instruemini quotiens prior aetas adfecta sit et paupertatis ad 
miserias uenerit. terrarum ualidissimis motibus tremefactao 
nutant usque ad periculum ciuitates. quid; hiatibus maximia 
interceptas urbes cum gentibus superiora tempora non uiderunt 

1 antiqu'^ P 2 pestilentiam Sab, r: pestilentia P 3 rati- 

one Salm: natione P notione Sdb nominatione Klusmannus 6 ez> 

pertam Sdb: experta P 7 paenuria P inqnid P corr 9 ves- 
tustissima P corr 13 quoties (e in ras) P quoties r 15 *tque P 
atterunt Gel: adierunt P 16 compraehensum P sto semper et in 

hoc uerho et vn similtbus positum Urs 17 communisse P 

corr 19 inducunt Sab 20 limis Sab: liminis P inaruisse 

Urs siggatis P corr 24 a Sdb occiditur Sdb 25 ues- 

tras r: estras P exteras Sdb 26 afflicta Urs 27 tremefactae 

x5&k?.- tremaefacta P 



Liber L 7 

aut ab haiusmodi casibus fortanas habuere aecuras? qiiando4 
est humanum genus aquarum diluuiis interemptum ? non ante 
nos? quando mundus incensus in fauillas et cineres dissolutus 
est? non ante nos? quando urbes . amplissimae marinis cooper- 

5tae sunt fluctibus? non ante nos? quando cum feris bella et 
proelia cum leonibus gesta sunt? non ante nos? quando 
pemicies populis uenenatis ab anguibus data est? non ante 
nos? nam quod nobis obiectare consuestis bellorum frequentium 
causas, uastationes urbium, Germanorum et Scythicas inrupti- 

loones, cum pace hoc uestra et cum bona uenia dixerim, quale 
sit istud quod dicitur calumniarum libidine non uidetis. utS 
ante milia annorum decem ab insula quae perhibetur At- 
lantica Neptuni, sicut Flato demonstrat, magna erumperet uis 
hominum et innumeras funditus deleret atque extingueret 

isnationes, nos fiiimus causa? ut inter Assyrios et Bactrianos 
Nino quondam Zoroastreque ductoribus non tantum | ferrof.8b 
dimicaretur et uiribus, uerum etiam Magicis et Chaldaeorum 
ex reconditis disciplinis, inuidia nostra haec fuit? ut Helena 
diis ducibus atque inpulsoribus rapta et suis esset dirum et 

Muenturis temporibus fatum, reUgionis nostrae attributum est 
criminibus? ut ille immanis Xerses mare terris immitteret et 
gressibus maria transiret, nostri nominis effectum estiniuria? 
ut ex Macedoniae finibus unus exortus adolescens Orientis regna 
et populos captiuitate ac seruitio subiugaret, nos fecimus atque 

25 excitauimus causas? ut modo Bomani uelut aliquod flumen 
torrens cunctas summergerent atque obruerent nationes, nos 
uidelicet numina praecipitauimus in furorem? quodsi hominum 
nullus est, qui quae iamdudum gesta sunt nostris audeat tem- 

13 Tim. p. 25 

1 ab 8ab, r.* ad P 2 diluuiis Sab, r: dilanis P 3 Sodoma 

et Gomorrha stip, uers, r ince^sus P 4 coopertae* P 9 sci- 
ticas P 13 erumperet Oel: eamm perit P 14 ut Sdb, r 

15 bactrianos Sab, r: bactianos P 16 zoroastraeque P carr r 

17 magicMs P corr chaldeorum P 18 ex om Gel hae- 

lena P 19 esset Sab in err: esse P 21 criminibus Zinkvus: 

cnminis P crimini Sab 22 ininria Sah, r: inra P 23 adule- 

scens r 24 ac] et Sab 26 cnnctas Sabf r: cnncta P 28 qnae 

iamdndum OeMervts: qnamdudum P quae dudum Sdb 



g ^ Arnobii adnersns nationes 

poribus imputare, quemadmodam possimos miseriarum esse 
praesentium causae, cum noui fiat niMl, sed sint omnia uetera 
Cet nullis antiquitatibus inaudita? quamquam ista quae dicitis 
bella religionis nostrae ob inuidiam commoueri non sit diffi- 
cile comprobare post auditum Christum in mundo non tantum 5 
non aucta uerum etiam maiore de parte furiarum compressioni- 
bus imminuta. nam cum hominum uis tanta magisteriis eius 
acceperimus ac legibus, malum malo rependi non oportere^ in- 
iuriam perpeti quam inrogare esse praestantius, suum potius 
fnndere quam alieno polluere manus et conscientiam cruore:io 
habet a Christo beneficium iamdudum orbis ingratus^ per quem 
f.4feritatis moUita est rabies atque hostiles manus cohibere | a 
sanguine cognati animantis occepit. quodsi omnes omnino qui 
homines se esse non specie corporum sed rationis intellegunt po- 
testate, salutaribus eius pacificisque decretis aurem uellenti5 
commodare paulisper et non fastu et supercilio tumidi suis 
potius sensibus quam illius commonitionibus crederent, uni- 
uersus iamdudum orbis mitiora in opera conuersis usibus ferri 
tranquillitate in moUissima degeret et in concordiam salutarem 
7 incorruptis foederum sanctionibus conueniret. sed si per uos, 90 
inquiunt, nihil rebus inconmiodatur humanis, unde sunt haec 
mala, quibus urgetur et premitur iamdudum miseranda morta- 
litas? sententiam me poscis huic necessariam nihil causae. neque 
enim praesens atque in manibus posita disceptatio nec in id 
sumpta est a me ut ostenderem uel probarem, quibus una-s» 
quaeque res causis et rationibus fieret, sed ut maledicta criminis 
tanti procul esse ab nobis ostenderem. quod si praesto, si facio 
et argumentis insignibus rei ueritas explicatur, unde sint haec 
mala uel ex quibus profluant fontibus principiisque non curo. 

8 cf. Matth. 5, 49 Eom. 12, 17 I Thess. 5, 15 I Petr. 3, 9 

1 possumns 8ab 2 sunt Sdb 6 fHriarmn Sab : fnturiarnm P 

sui furianim Klussnumnus 8 oporte^ P 13 quid si Sah 

14 se esse Salm: esse P esse se Urs 16 tumidi Gel: luminis 

(s era^) P 17 commonitionibus Sal) in err: commotionibus P 19 

tranquillitatem P mollissima r 22 premitur Sab, r: pramitur P 

23 poscitis ? 24 possita P corr disputatio Urs nec 

ex ne P om Sah XiQqvLe r 25 mesumpta (e ero^) P 27 facio r; factoP 
28 ut r explicetur r 



Liber I. 9 

ac ne tamen omnino quid de rebus huiusmodi sentiam nihilS 
uidear interrogatus expromere, possum dicere: quid enim, si 
prima materies, quae in rerum quattuor elementa digesta est, 
miseriarum omnium causas §uis continet in rationibus inuolu- 

fttas? quid si siderum motus certis signis partibus temporibus 
lineis pariunt haec mala et subiectis adferunt uariorum dis- 
criminum necessitates ? quid si statis temporibus rerum uicissi- 
tudines fiunt atque ut in maritimis | aestibus modo secundaef.4^ 
res adfluunt modo rursus refluunt malis reciprocantibus pro- 

lospera? quid si materiae faex ista, quam sub nostris calcamus 
ingressibus, hanc habet sibi legem datam ut expiret nocen- 
tissimos halitus, quibus corruptus aer iste et corporibus labem 
ferat et negotia infirmet humana? quid si, quod proximum 
uero est, quicquid nobis uidetur aduersum, mundo ipsi non 

isest malum omniaque quae fiunt nostris commoditatibus statu- 
entes, opinionibus inprobis criminamur euenta naturae? Plato 
ille sublimis apex philosophorum et columen saeua illa diluuia 
et conflagrationes muiidi purgationem terrarum suis esse in 
commentariis prodidit nec uir prudens extimuit humani gene- 

aoris subuersionem cladem ruinas interitus fimera rerum inno- 
uationem uocare, etenim iuuentutem his quandam redintegratis 
uiribus comparari. non pluit, inquit, caelum et frumentorum 
inopia nescio qua laboramus. quid enim inseruire elementa tuis 
necessitatibus postulas atque ut uiuere mollius et delicatius tu 

25possis, obsequia temporum tuis debent commoditatibus se dare? 
quid enim si hoc pacto nauigationis cupidissimus conqueratur 
uentos iamdiu non esse et caeli conquieuisse flaturas? numquid 
ideo dicendum est, pemiciosam esse tranquillitatem illam mundi, 
quia uectoribus impediat uota? quid si sole aliquis torrere se 

16 Tim. p. 22 cf. Orig. contra Cels. 4, 16 

4 sois Gel, r: nis P in rationibus Urs: inritationibus P rotationi- 

bus Gel 5 si sup. uers. P 7 «statis P corr r 10 cala- 

mus P corr 12 halitus Sab in err: habitus P 14 quidquid 

P corr 15 omniaque quae Gel: omnia quaeq. P 16 inprobis 

6ab: inprobris P euenta Gel: euento P 17 ille* P 20 sub- 

««ersionem P innouatione P corr r 21 etenim Urs: et in P 

et Gel et inde Klmsmannvs 22 inquid P corr 28 illas P corr 



10 Arnobii adnerBUB nationes 

suetus et adquirere corpori siccitatem ratione consimili conque- 
ratur &equentissimis nubilis iucunditatem serenitatis ablatam? 

f. 5 1 numquid ideo dicenda sunt nubila inimica obductione pen- 
dere, quia libidini non permittitur otiose rutilare se flammis 
et causas potionibus praeparare? euenta haec omnia quae fiunt 5 
et accidunt mole sub hac mundi commodulis non sunt nostris 

lOsed ipsius pendenda sunt rationibus ordinibusque naturae. nec 
si aliquid accidit quod nosmet ipsos aut res nostras parum 
laetis successibus fouit, continuo malum est et in exitiabilis 
rei opinione ponendum. pluit mundus aut non pluit: sibimetio 
pluit aut non pluit, et quod forsitan nescias, aut uliginem 
nimiam siccitatis ardore decoquit aut longissimi temporis aridi- 
tatem pluuiarum eSusionibus temperat. pestilentias morbos 
fames atque alias suggerit malorum exitiabiles formas: unde 
tibi est scire, ne quod exuberat sic tollat ut per sua dispendia i& 

llmodum rebus luxuriantibus figat? tu audeas dicere; hoc et 
illud est in mundo malum, cuius explicare, dissoluere neque 
originem ualeas neque causam, et quia tuas impediat delicia- 
rum forsitan et libidinum uoluptates, pemiciosum esse atque 
asperum dicas ? quid ergo, quia frigus membris tuis aduersum so 
est et congelare, constringere sanguinis tui feruorem solet, 
idcirco in mundo hiemps esse non debet? et quia sustinere, 
perferre flagrantissimos soles nequis, ex anno aestas toUenda 
est atque aliis legibus alia rursus ordinanda uatura? ueratrum 

. uenenum est hominibus: numquid ob banc causam non de-95 
buit nasci? ouilibus insidiatur lupus: numquid in culpa 
f.a^natura est, | quod lanitiis extulit inportunissimam beluam? 
morsu animam serpens tollit: maledicas primordiis rerum. 



1 ratione Sdb, r: rationem P 4 otiose *««**««« P otiosae 

Urs ustolare Urs 11 nliginem Oel, r: oliginem P 12 sicci- 
nitatis P corr decoquit Sab: decoquet P 13 moruos P corr 

15 dispeMia P 17 dissoluere encptmoDit c 18 tuas 8db, r; tua P 
21 constringere es^nxit c 22 hiems r sustinere exptmxit c 
23 solem P corr nequis VaMenm: neque P nequeas r non potef 

Sdb 26 obilibus P corr 28 morsu Sab: morsuP male- 

dicas Urs: maledicam si P maledicam scilicet Gel primordiis Saib, 

r: primordis P 



Liber L H 

quod tam saeua prodigia genitoris spirantibus addiderunt. 1 1 
superciliosa nimium res est, cum ipse sis non tuus, aliena 
etiam in possessione uerseris, potentioribus dare condicionem 
uelle^ ut id fiat quod cupias, non quod in rebus inueneris 

h antiquis constitutionibus fixum. quare habere si locum uestras 
uultis querimonias, homines, prius est ut doceatis, unde uel 
qui sitis, uobisne sit genitus et fabricatus mundus an in eum 
ueneritis alienis ex regionibus inquilini. quod cum dicere non 
sit uestrum neque explicare possitis cuius rei causa sub hac 

locaeli conuexione uersemini, desistite arbitrari pertinere ad uos 
quicquam, cum ea quae fiunt non partiliter fiant, sed ad cen- 
sus summam redeant referanturque totius. Christianorum, inqui- IS 
unt, causa mala omnia di ingerunt et interitus comparatur 
ab superis frugibus. rogo, cum haec dicitis, non calumniari uos 

15 improbe in apertis co:|;^spicitis manifestisque mendaciis ? trecenti 
sunt anni ferme minus uel plus aliquid, ex quo coepimus esse 
Christiani et terrarum in orbe censeri: numquid omnibus his 
annis continua fnerunt bella, continuae sterilitates, pax nulla 
in terris, nuUa protinus uilitas aut abundantia rerum foit? hoc 

aoenim primum efKciendum est ei qui nos arguit^ perpetuas et 
iuges calamitates fuisse has, numquam omnino respirasse mor- 
talia et sine ullis ut dicitur feriis multiplicium | formasf.6 
sustinuisse discriminum. atquin uidemus mediis Ms annisl4 
mediisque temporibus ex uictis hostibus innumerabiles esse uic- 

35 torias reportatas, prolatos imperii fines et in potestatem redactas 
inauditi nominis nationes : saepenumero maximos annorum fuisse 
prouentus^ uilitates atque abundantias rerum tantas ut com- 
mercia stuperent uniuersa pretiorum auctoritate prostrata. quem- 

3 possesione P condicionem : neUe ut Stewechius 6 quaeri- 

monias P est mp. uers. P doceamtis P corr 8 ueneri^s P 
11 partiliter Urs: pariUter P census Urs: sensu* P 12 «*«* 

tbtius P 13 di ingerunt scripsi: dii erunt P dii ferunt r adi- 

i^runt sic JSdb dii eruunt Kltissmanmts 14 calunmiari Sdb in err: ca- 
Inmniare P 15 mendaciis Sab, r: mandaciis P 16 fermeme 

P corr 18 nullam P corr 20 ei Gel: et P 21 onmino 

Gel: omnia non P 23 atquin P 24 ex Sdb in err: et P 

26 inauditi* P annonae Urs 27 prouentos P corr uili- 

tatis P corr 



12 Arnobii aduersus nationes 

admodam enim res agi et usque ad hoc tempos genus quisset 
durare mortalium, si non omnia quae usus uitae posceret sub- 

ISministraret fertilitas rerum? sed fuerunt aliquando nonnuUa 
in necessitatibus tempora : et relaxata sunt abundantiis rursus ; 
contra uoluntatem quaedam bella administrata : et uictoriis 5 
postmodum successibusque correcta. quid ergo, dicemus iniuri- 
arum nostrarum deos modo memores esse modo esse rursus 
immemores? si quo tempore fames est irati esse dicuntur; 
sequitur ut abundantiae tempore irati et difficiles non sint: at- 
que ita perducitur res eo ut uicibus ludicris et ponant et repe- 10 
tant iras et in integrum se semper offensionum # recordatione 

I S restituant. quamquam istud quod dicitur quale sit explicabili 
non potest conprehensione cognosci. si Alamannos Persas 
Scythas idcirco uoluerunt deuinci, quod habitarent et degerent 
in eorum gentibus Christiani : quemadmodum Bomanis tribuere 15 
uictoriam, cum habitarent et degerent in eorum quoque genti- 
f.6^bus Christiani? si in Asia, Syria idcirco mures et locustas | 
efferuescere prodigialiter uoluerunt^ quod ratione consimili habi- 
tarent in eorum gentibus Christiani: in Hispania, Gallia cur 
eodem tempore horum nihil natum est, cum innumeri uiuerent ao 
in his quoque prouinciis Christiani? si apud Gaetulos, f cum 
aquitanos huius rei causa siccitatem satis ariditatemque mi- 
serunt, eo anno cur messes amplissimas Mauris Nomadibusque 
tribuerunt, cum religio similis Ms quoque in regionibus uer- 
teretur ? si in ciuitate unaqualibet fame plurimos emori nostri 25 
nominis auersione fecerunt, cur ibidem annonaria caritate non 
tantum corporis non nostri uerum etiam Christianos ditiores 
et locupletissimos reddiderunt? aut igitur cuncti nihil laetum 



1 quisset scripsi: quis P qui Sa^, r quiret Ura 2 durare Urs: 

duraret P uitae Klussmannm: ut P om 8db 4 at Urs 

abundanti^s P abundantiis. rursus ante Kluasmannwm 5 at Urs 
uictori^ P 8 fomis P corr 10 ludricris P corr 11 sese 

per offensionum recordationem Urs post offensionum intercidisse 

wdentwr nunc uenia nunc uel simUia 13 aliamannos P corr Alanos 

Urs 14 scjtas P 17 christiani 'Sdb^ r: christianisP 

21 getulos P tum Aquitanos Sdb et Tingitanos Urs 25 semori 
P corr 28 laeti Sab 



Liber I. 13 

habere debuerunt, si inalorum causa nos sumus, nationibus 
enim sumus in cunctis, aut cum mixta uideatis cum in- 
commodis laeta, desinite nobis adscribere id quod offendit res 
uestras, cum nihil laetis of&ciamus et prosperis. si enim ego 

5ut male sit facio, cur ut bene sit non obsto? si ut inopia 
magna sit meum nomen in causa est, cur nihil impedio ut 
sit feracitas maxima? si ut in bellis accipiatur uulnus ego 
dicor adferre fortunam, cur, duelles cum pereant, laeuum au- 
gnrium non sum nec in aduersas res bonas mali ominis ob- 

loscenitate traduco? et tamen o magni cultores atque antistitesl? 
numinum, cur irasci populis Christianis augustissimos illos 
adseueratis deos? ita, nou aduertitis non uidetis, adfectus quam 
turpes, quam indecoras numinibus attribuatis insanias? quid est 
enim aliud irasci, quam insanire, quam furere, | quam in ulti-f.7 

15 onis libidinem ferri et in alterius doloris crucibus efferati pec- 
toris alienationebacchari? hoc ergo dii magni norunt perpetiuntur 
et sentiunt, quod ferae, quod beluae, quod mortiferae continent 
uenenato in dente natrices. quod leuitatis in homine, quod 
terreno in animante culpabile est, praestans illa natura et in 

90 perpetuae uirtutis firmitate consistens scire adseueratur a uobis 
et quid ergo sequitur necessario, nisi ut ex eorum luminibus 
scintillae emicent flammeae, aestuet anhelum pectus, spumae 
iactentur ex ore et ex uerbis ardentibus labrorum siccitas 
nalbescat ? quod si uerum est istud et est exploratum et cogni- 1 8 

95 tum, ecferuescere deos ira et huiusmodi motu, perturbatione iac- 
tari, immortales et perpetui non sunt nec in diuinitatis alic^ius 



7 ** mazhna F sic P corr 8 pereunt Sdb 9 in ad- 

nersas Heraldus: in aduersa P aduersus Sab in aduersum r res 

Urs: spes P onainis Sah, r: hominis P 10 traduco Heral- 

du8: traducor P 11 numinum Sab, r: nominum P cur] 

'sicut uel cnm' Urs ut Canterus cur ut Salm 12 deos, ita non uulgo 
15 crucibus ZinMus: crucis P crucem Sab cruces OreUius dolores, 

cruces VaMenus 20 sentire Urs 22 scintiUlae P flam- 

meae Salm: flammae P aestuet Salm: aestuent P spumae r: 

spum' P spiritum Sah spumas Urs spuma Salm 23 iactetur r: ia- 

cietur P iaciat Sab iaciatur Sa^m ex] et P corr 25 ec- 

feruescere r: et feruescere P efferuescere Mmenhorstius motus 

Sab motoQ Meursius iactari Sab: iactare P 



14 Arnobii aduersus nationes 

existimatione ponendi. ubi enim est uUus, sicut sapientibus 
uidetur, adfectus, ibi esse necesse est passionem: ubi passio 
sita est, perturbationem consentaneum est consequi: ubi per- 
turbatio est, ibi dolor et aegritudo est: ubi dolor et aegritudo 
est, imminutioni et corruptioni iam locus est: quae dtio si s 
uexant, adest uicinus interitus, mors omnia finiens et cunctis 

Itadimens sentientibusuitam. quid? quod isto modo non tantum 
illos leues ac feruidos, uerum, quod ab diis conuenit procul esse 
dimotum, et iniquos inducitis et iniustos et aequitatis uel mo- 
dicae nuUam prorsus optinere rationem. quid est enim tamio 
iniustum, quam aliis irasci et alios laedere , de hominibus con- 
queri et innoxia dilacerare frumenta, Christianun^ nomen odisse 
i. V" et dispendiis omnibus suos | labefactare cultores ? an num- 

20quid idcirco in uos etiam saeuiunt, ut intestiniSu yulneribus 
concitati in ultionem consurgatis illorum? ergo humana patro- 1^ 
cinia dii quaerunt, et nisi uestra fuerint adsertione protecti, 
idonei non sunt ipsi, qui propulsare, defendere suas ualeant 
contumelias. quinimmo si uerum est ardere illos ira, permittite 
illis potestatem sui, defendant se ipsi atque in ultionem 
maiestatis offensae intestinas exerant experianturque uirtutes.so 
possunt nos, si uoluerint, aestu, possunt nocentissimo frigore, 
possunt auris pestilibus, possunt morborum obscurissimis causis 
enecare, consumere atque ab omni penitus coetu exterminare 
mortali, aut si malum consilium est adgredi nos ui, emittant 
aliquod iudicationis signum, per quod esse liquidum cunctiss» 

21 possit, inuitissimis nos eis habitare sub caelo. uobis secundas 
tribuant ualetudines, aduersas nobis ac pessimas. opportunis 



2 nbi** P 3 si'* P perturbatione (ne eras) P perturbatio 

Sah corr inerr 8 et Sab 11 aliis Salm: in aliis P in alios 

Sab legere (g in d corr) P 13 an Urs: at P 16 

uest*ra (e eras) P 17 defenderes (s eras) P exptmxU c 20 

maiestates P corr experianturque P expediantque Urs 22 mo- 

ruorum P corr 23 enegare P consumere P expunxit c 

paenitus P 24 mortali aut r: mortalia. ut P *mortali: aut uel 

mortalium : sin alia consilium est aggredi nos via , mittant' Urs 
25 indignationis Gel indicationis Urs uindicationis Metirsim 27 opor- 
tunis P 



Liber L^ 15 

imbribos uestra inrigent rura, pluuiarum quicumque sunt rores 
nostris ab agellulis abigant. lanitia curent uestra numerosis 
fetibus multiplicari, sterilitatem infaustam nostris pecuariis in- 
ferant. ex oliuetis uestris atque uinetis plenam faciant autum- 

smtatem fundi, at ex nostris exprimi unum prohibeant pal- 
mitibns rorem. ad extremum et ultimum in uestro ore praecipiant 
suam fruges retinere naturam, at uero in nostro mel amarum 
fieri, oleanua fluenta rancescere et sub ipsius poculi labris 
in acoris perfidiam uinum repente mutari. quod cum minimeSS 

lofieri testificentur res ipsae | neque minus ad nos quicquamf.s 
neque ad uos plurimum redundare uitalibus ex beneficiis con- 
stet, libido quae tanta est inimicos atque hostes deos esse con- 
tendere Christianis, quos in rebus tristissimis atque laetis nihil 
abs te uideas ratione in aliqua discrepare? si uerum uobis per- 

ismittitis ac sine uUis adsentationibus dici: uerba sunt haeC; 
uerba sunt, res immo per calumnias creditae, non cognitionis 
alicuius testimonio comprobatae. ceterum dii ueri et qui habere, 23 
qui ferre nominis huius auctoritatem condigni sunt, neque 
irascuntur neque indignantur neque quod alteri noceat insMiosis 

aomachinationibus construunt. etenim reuera est impium et sa- 
crilegia cuncta transcendens, sapientem illam credere beatissi- 
mamque naturam magnum aliquid putare, si se sibi aliquis adu- 
latoria humilitate summittat: et si fnerit non factum, despectam 
se credere et ab summi culminis decidisse fastigio. puerile, 

aspusiUum est et exile, uix et illis conueniens, quos iamdudum 
experientia doctorum daemonas appellat et heroas, non nosse 
caelestia et in hac rerum materia crassiore condicionis suae 



2 nistris F corr nuinorosis P corr 4 oliuetis r: oliuis P 

5 u%am (i eras) P uUum Urs palmitibus Sdb in err: palmites P 

palmitis Gel, r 8 rancescere Sctb, r: racescere P ipsius poculi 

scripsi: ipsius potu P ipsis potum Gel ipsis positum Salm 
9 sin P corr perfidiam Sab: perfidia P 15 adsentatiob. P 

16 credite P 17 comprobate P ueri Gel: uestri P 

22 siui P 24 summi culminis Sab: summis culminibus P 

fastidigio P carr 25 exile Sab: exire P 26 et heroas Urs: 

«errores P et hos Gel 27 crassiorae P corr conditionis P 



16 Arnobii aduersns nationes 

24 sorte uersari. uestra sunt haec, uestra sunt inreligiose opinata 
et inreligiosius credita. quinimmo, ut uerius proloquar, haru- 
spices has fabula^, coniectores harioli uates et numquam non 
uani concinnauere fanatici, qui ne suae artes intereant ac ne 
stipes exiguas consultoribus excutiant iam raris, si quando uos 5 
uelle rem uenire in inuidiam compererunt, n^leguntur dii, clami- 
tant, atque in templis iam raritas summa est, iacent antiquae 
f. 8^ derisui caerimoniae et sacrorum quondam ueterrimi ritus | reli- 
gionum nouarum superstitionibus occiderunt, et merito humanum 
genus tot miseriarum angustiis premitur, tot laborum excru-10 
ciatur aerunmis: et homines, brutum genus et quod situm sub 
lumine est caecitate ingenita nequeuntes uidere, audent ad- 

25seuerare furiosi quod uos credere non erabescitis sani. ac ne 
quis nos tamen diffidentia responsionis tranquillitatis existimet 
deos donare muneribus, innoxias adfingere his mentes atqueis 
ab onmi perturbatione dimotas, concedamus, sicut libitum uobis 
est, intendere in nos iras, sanguinem illos sitire nostrum et 
iamdudum nos cupere mortalium submouere de saeculis. sed 
si non est molestum, non graue, si communis officii res 
est, non ex gratia, sed ex uero disceptationis huius disceptare^o 
momenta, audire a uobis exposcimus, quaenam sit baec ratio, 
quae causa propter quam in nos tantum et dii saeuiant superi 
et asperati homines inardescant. religiones, inquiunt, impias 
atque inauditos cultus terrarum in orbe tractatis. quid parti- 
cipes rationis audetis homines proloqui; quid effutire, quid^s 
promere temerariae uocis desperatione temptatis? deum prin- 
cipem, rerum cunctarum quaecamque sunt dominum, summi- 
tatem omnium summorum obtinentem, adorare, obsequio uene- 
rabili inuocare, in rebus fessis totis ut ita dixerim sensibus 
amplexari amare suspicere execrabilis religio est et infausta,3o 



1 exsortes S<dm 5 nos bellomm Lipsius nos malorum ego ma- 

lim 6 dii, clamitant] declamitant Sab 8 cerimoniae F 

10 angusti^s P praemitur P 12 neq.^^untes P 20 dis- 

putationis Ura dispectare Salm 22 dii* P 24 tracHis P 
25 rationis Sabj r: rationes P 26 'disparatione uel disceptatione' 

Urs temtatis r 



Liber 1. 17 

impietatis et sacrilegii plena, caerimonias antiquitas institutas 
nouitatis suae superstitione contaminans? hoccine est quaesoSC 
audax illad facinus et^imnane, propter quod maximi caelites 
I aculeos in nos intendont iramm atque indignationum su-f. 9 

sarum, propter quod uos ipsi, cum libido incesserit saeua, 
exuitis nos bonis, exterminatis patriis sedibus, inrogatis suppli- 
cia capitalia^ torquetis dilaceratis exuritis et ad extremum 
nos feris et beluarom laniatibus obiectatis? quisquis istud in 
nobis damnat aut in aliqua ducit criminatione ponendum, is 

loaut nomine appell^ndus est hominis^ quamuis ille uideatur 
sibi, aut deus esse credendus est, quamdis ipse se esse mille 
profiteatur in uatibus? profanos nos, impios Dodonaeus aut * 
luppiter nominat, et ipse dicetur deus atque in ordine conpu- 
tabitur numinum« qui aut summo seruientibus regi crimen 

15 impietatis adfingit aut sibi torquetur maiestatem eius cultum- 
que praeponi? Delius Apollo uel Clarius, Didymaeus Philesius 
Pythius t ethis habendus diuinus est, qui aut summum impe- 
ratorem nescit aut ignorat a nobis cotidianis ei precibus sup- 
plicari? qui si pectorum secreta nesciret nec quid in intimis 

sosensibus contineamus agnosceret, summum tamen inuocare nos 
deum et ab eo quod postulamus orare uel auribus potuit scire 
uel ipsius uocis sono qua utimur in precibus noscitare. non-27 
dum est locus ut explicemus, omnes isti qui nos damnant 
qui sint uel unde sint, quantum possint uel nouerint, cur ad 

ssChristi paveant mentionem, discipulos cur eius inimicos ha- 
beant et inuisos: quod tamen humanum poUicentibus sensum 
una pariter definitione figamus: nibil sumus aliud Christiani 
nisi magistro Christo summi regis ac principis ueneratores; 
nihil^ si consideres, aliud inuenies in ista religione uer-f. 9^ 



1 carimonias F corr 6 exBuitis P nos Sdb : non P 8 uel^arum 
P corr 10 haud Sab numinis Urs 11 haud Sab mille 

Salm: similem P 12 profanos Urs: profan«us P Trophonius 

Pithoeus aut impiojs Dodonaeus Urs dodoneus P lacwnam 

signaui: aliudfloms cognomen intercidisse uidetur 16 appoUo P 

didimaeus P ftlesius P 17 et is Sab m err: cognomen 

Apollinis (Smintheus ?) latere suspicor 23 istos Sab 25 habeant 

Sab : habent P 27 ficamus P corr aliut P corr 

IV. ^l 



Ig Arnobii adaersiis nationeB 

sari. haec tptius summa est actionis, hic propositus terminus 
diuinorum of&ciorum, hic finis, huic omnes ex more proster- 
nimur, hunc conlatis pretibus adoramus, ab hoc iusta et 
honesta et auditui eius condigna deposcimus, non quo ipse 
desideret supplices nos esse aut amet substerni tot milium » 
uenerationem uidere : utilitas haec nostra est et commodi nostri 
rationem spectans. nam quia proni ad culpas et ad libidinis 
uarios adpetitus uitio sumus infirmitatis ingenitae, patitur se 
semper nostris cogitationibus concipi ut, dum illum oramus et 
mereri eius contendimus munera^ accipiamus innocentiae uo-io 
luntatem et ab omni nos labe delictorum omnium amputatione 

28purgemus. quid dicitis o sacri, quid diuini interpretes iuris? 
meliorisne sunt causae, qui Grundulios adorant Lares, Aios 
Locutios, Limentinos, quam sumus nos omnes, qui deum coli- 
mus rerum patrem atque ab eo deposcimus rebus fessis lan-ts 
guentibusque tutamina? et illi cati sapientes prudentissimi 
uobis uidentur nec reprehensionis ulUus, qui Faunos, qui 
Fatuas ciuitatumque genios, qui Pauores reuerentur atque 
Bellonas: nos hebetes stolidi fatui obtunsi pronuntiamur et 
bruti, qui dedidimus nos deo, cuius nutu et arbitrio omne quod lo 
est constat et in sententiae suae perpetuitate defixum est ? hanc- 
cine sententiam promitis, hanc legem constituitis , hanc pro- 
mulgatis, ut honoribus adficiatur amplissimis quisquis uestros 

£ 10 adorauerit seruulos: crucem mereatur extremam | quisquis uo- 
bis ipsis dominis supplicarit? in ciuitatibus maximis atque ins» 
potentioribus populis sacra publice fiunt scortis meritoriis 
quondam atque in uolgarem libidinem prostitutis : nuUus tumor 
indignationis in diis est. templa faelibus scarabeis et bucu- 



1 propositus 8db: propositis P 2 hic finis P prosternimur 

8ab: prostemimns P 3 co^^latis P praecibns P 4 an- 

ditn Sab 6 comodi P corr r 7 libidinisTiSa&: libidines P 

12 inris Gel: niri P 13 Gmndnles Sab Lares, Aios Locntios 

6fel: lareda. iaceos. boeotios. (e in iaceos ex i) P Lares, Aiaceos, Boe- 
tioB Sab 14 Limentinos Urs: libentinos P 16 tntami«na P 

18 statnas Sah cinitatnmqne P genios, qui Sah: geniosi 

si P Panores scripsi: pansos P Panas Ouyetus 19 haebetes 

fae ex e) P 21 ha*ccine P 27 nnlgarem (un ex no) P 



Liber L 19 

lis snblimibas sunt elata fastigiis: silent inrisae numinam 
potestates nec liuore afficiuntur ullo, quod sibi comparatas 
animantium uilium conspiciunt sanctitates. nobis solis sunt 
inimici, nobis asperrimi dii hostes^ quia patrem ueneramm* 
iiUoram, per quem, si sunt, esse et habere substantiam sui 
nominis maiestatisque coeperunt, a quo ipsam deitatem, ut 
ita dicam, sortiti esse sentiuntur et in rerom numero recog- 
noscuntur, cuius uoluntate et arbitrio et interire et solui nec 
solui possunt nec interire? nam si omnes coucedimus unum 

loesse prindpem solum, quem nuUa res alia uetustate temporis 
antecedat, post illum necesse est cuncta et nata esse et pro- 
dita et in sui nominis prosiluisse naturam. quod si fixum et. 
ratum est, erit nobis consequens confiteri et deos esse natiuos 
et a principe rerum fonte ortus sui originem ducere. qui si 

15 sunt natiui et geniti, et interitionibus utique periculisque uicini. 
at enim esse creduntur immortales perpetui et nullius um- 
quam participes finis. ergo istud munus dei patris et donum 
est, ut infinita meruerint idem esse per saecula, cum sint 
labiles solubilesque natura. atque utinam daretur in unius29 

^speciem contionis toto orbe contracto oratione hac uti et hu- 
mani in generis | audientia conlocari. ergone impiae religionis f. lo^ 
sumus apud uos rei, et quod caput rerum et columen uene- 
rabilibus adimus obsequiis, ut conuicio utamur uestro, infausti 
et athei nuncupamur? et quis magis rectius horum feret in- 

ssuidiam nominum, quam qui alium prae hoc deum aut nouit 
aut sciscitatur aut credit? nonne huic omnes debemus hoc 
ipsum primum, quod sumus, quod esse homines dicimur, quod 
ab eo uel missao animae uel lapsae caecitate huius in corporis 
continemur? non quod incedimus, quod spiramus et uiuimus, 

:3oab eo ad nos uenit uique ipsa uiuendi efficit nos esse et ani- 
mali agitatione motari? nonne ab hoc effiuunt causae, per 

2 libore P aflcimitur P comparatos P 5 sabstantiam 

JSab, r: substantia P 7 sortitos esse se Urs sortiti se esse ScUm 

sentiantnr scfvpsi: sentiunt P recognoscnntor scripsi: recog- 

noscunt P 10 uestustate P cwr 14 a 8ab : ap P 15 periculis- 
que P 16 ad P corr 20 contracto Sab: contracta P 

21 collocari Gd: conlocare P 28 mifMd 8ab animae add 

Khksmawnm lapsi Sab ^^ 



20 Arnobii aduersns nationes 

quas nostrafulcitur salus uariarum munificentia uoluptatum? 
mundus iste in quo degitis, cuius est aut quis eius uobis at- 
tribuit fructum possessionemque retinere? quis, ut subiectas 
res cemere, ut contrectare, ut considerare possetis, publicum 
istud lumen dedit? quis, ne fixa pigritiae stupore torpescerent v^ 
elementa uitalia, solis ignes constituit ad rerum incrementa 
faturos? solem deum cum esse credatis, conditorem eius opi- 
ficemque non quaeritis? luna cum apud uos dea sit, non simi- 
SOliter scire curatis genitor eius et fabricator quis sit? nonne 
cogitatio uos subit considerare, disquirere^ in cuia possessione lo^ 
uersemini, cuia in re sitis, cuius ista sit quam fatigatis terra, 
cuius aer iste quem uitali reciprocatis spiritu, cuius abu- 
tamini fontibus, cuius liquore, quis uentorum disposuerit 
f. iiflamina, quis undosas excogitauerit nubes, quis se|minum 
frugiferas potestates rationum proprietate distinxerit?. Apollois 
uobis pluit, Mercurius uobis pluit, Aesculapius, Hercules aut . 
Diana rationem imbrium tempestatumque finxerunt? et hoc 
fieri qui potest, cum in mundo profiteamini eos natos certoque 
tempore sensum adripuisse uitalem? si enim temporis antiqui- 
tate mundus eos anteuenit et priusquam nati sunt iam no-ao 
uerat pluuias tempestatesque natura, nullum serius nati pluendi 
ius habent neque eis inserere rationibus se possunt quas in- 
3 1 uenerunt hic agi et maiore ab auctore tractari. o maxime , o 
summe rerum inuisibilium procreator, o ipse inuisus et nullis 
umquam conprehense naturis, dignus, dignus es uere, si modoas 
te dignum mortali dicendum est ore, cui spirans omnis in- 
telligensque natura et habere et agere numquam desinat gra- 
tias, cui tota conueniat uita genu nixo procumbere et conti- 
nuatis precibus supplicare. prima enim tu causa es, locus rerum 
ac spatium, fundamentum cunctorum quaecumque sunt, in-io 



3 possessionemque retinere Sdb: «possossionem queret inre P 
5 pigritiae P 7 opificemquc P 11 cui» P 12 spiritu Vrs: 

aspiritu P 15 potestateis Sah: potestatis P distincserit P 

16 herculis P 18 certoquc P 19 antiquitate» P 21 plu- 

bias P corr tempestatesque P 22 rationibus Gel: nationibus P 
24 inuise Gel 25 conpraehense P 29 praecibns P 



Liber I. 21 

finitas ingenitus inmortalis perpetuas solus, quem nulla de- 
liniat forma corporalis, nuUa determinat circumscriptio, quali- 
tatis expers, expers quantitatis, sine situ motu et habitu, de 
quo nihil dici et exprimi mortalium potis est significatione 

suerborum, qui ut intellegaris tacendum est atque ut per um- 
bram te possit errans inuestigare suspicio, nihil est omnino 
muttiendum. da ueniam, rex summe^ tuos persequentibus |f.ii^ 
&mulaS; et quod tuae benignitatis est proprium, fugientibus 
ignosce tui nominis et religionis cultum. non est mirum, si 

loignoraris, maioris est admirationis, si sciaris, nisi forte audet 
quisquam — hoc enim ftiriosae restat insaniae — ambigere, 
dubitare^ an sit iste deus an non sit, explorata fidei ueritate 
an rumoris cassi opinatione sit creditus. audimus enim quos- 
dam philosophandi studio deditos partim ullam negare uim esse 

15 diuinam partim an sit cotidie quaerere ; alios casibus fortuitis 
et concursionibus temerariis summam rerum construere atque 
diuersitatis impetu fabricari, cum quibus hoc tempore nuUum 
nobis omnino super tali erit obstinatione certamen. aiunt enim 
sana sentientes contradicere rebus stultis stultitiae esse maioris. 

aosermo cum his nobis est, qui diuinum esse consentientes genusSS 
de maioribus dubitant^ cum idem esse plebeia atque humiliora 
&teantur. quid ergo, res tantas argumentis nitemur atque 
elaborabimus obtinere? discedat haec longe atque a nobis pro- 
cul, procul inquam, ut dicitur, auerruncetur amentia. tam est 

ssenim periculosum argumentis adgredi deum principem con- 
probare quam ratione huiusmodi esse illum uelle cognoscere. 
nec quicquam refert aut discrepat, utrumne neges illum an 
asseras atque existere fatearis, cum in eadem culpa sit et ad- 
sertio talis rei et abnegatio refutatoris increduli. quisquamneSS 

30 est hominum, qui non cum istius principis notione diem primae 
natiuitatis intrauerit? cui non sit ingenitum, non adfixum^ 
immo ipsius | paene in genitalibus matris non impressum^ non f. 18 

3 expers, expers KlussmanmM : expers P 4 potest Sah 

7 tu^^s P 12 no*» P 17 impetum P nnlltm P 

22 "es P 23 elaborauimus P corr 24 aueroruncetur manm 

a^tiqua in P tam] ita Sab 32 ipsius scripsi: ipsi P ipsis Gel 
paenae P 



22 Arnobii aduersus nationes 

insitoin, esse regem ac dominom cunctorum quaecumque sunt 
moderatorem ? ipsa denique hiscere si animantia muta potis 
essent, si in linguarum nostrarum facilitatem solui, immo si 
arbores glaebae saxa.sensu animata uitali uocis sonitum qui- 
rent et uerborum articulos integrare, ita non duce natura et ^ 
magistra, non incorruptae simplicitatis fide et intellegerent esse 
84deum et cunctorum dominum solum esse clamarent? sed 
frustra, inquit, nos falso et calumnioso incessitis et adpetitis 
crimine , tamquam eamus infitias esse deum maiorem , cum a 
nobis et luppiter nominetur et optimus habeatur et maximusio^ 
cumque illi augustissimas sedes et Gapitolia constituerimus 
immania. dissimilia copulare atque in unam speciem cogere 
inducta confusione conamini. nam.deus omnipotens menteuna 
omnium et communi mortalitatis adsensu neque genitus scitur 
neque nouam in lucem aliquando esse prolatus nec ex aliquois 
temporis puncto coepisse esse uel saeculo. ipse est enim fons 
rerum, sator saeculorum ac temporum. non enim ipsa per se 
sunt sed ex eius perpetuitate perpetua et infinita semper con- 
tinuatione procedunt. at uero luppiter ut uos fertis et patrem 
habet et matrem, auos auias fratres, nunc nuper in uteroso» 
matris suae formatus, absolutus mensibus et consummatus 
dicitur decem ignotam sibi in lucem sensu inruisse uitali. ergo, 
si haec ita sunt, luppiter esse deus qui potest, cum illum 
f. i2^esse perpetuum constet et perhibeatur alter a uobis | et dies 
habuisse natales et pauefactus re noua lamentabilem extulissess^ 
SSuagitum? sed sint, ut uultis, unum nec in aliqua ui numinis 
et maiestate distantes: ecquid ergo iniustis persequimini nos 
odiis? quid ut ominis pessimi nostri nominis inhorrescitis men- 
tionem, si quem deum colitis, eum et nos? aut quid in eadem 
causa uobis esse oontenditis familiares deos, inimicos atqueio^ 



2 hiscere Sab: inscere P muia P potis essent Sdlm: po- 

tnissent P possent Urs 4 glaenae P corr r 5 duc§ P 

13 indocta Urs 16 tempore Sdb puncto addidi 17 stiecu- 

Zorum P 19 ^ppiter P 22 didtur add Klussmannw 

sensum Peorr irruit se Urs 24 constet et Sdb: constet P 

26 ui» P 27 maiestate* P ecquid 8db : et quid P 28 omi> 

ms Gel: homines P mentione Sab 



Liberl. 23* 

infestissimos nobis? etenim si una religio est nobis uobisqae 
communis, cessat ira caelestium: sin nobis infesti sunt solis, 
manifestum est nescire et uos et illos deum, quem louem non 
esse ipsis clarum est indignationibus numinum. sed non , in- i% 

squit, idcirco dii uobis infesti sunt, quod omnipotentem colatis 
deum, sed. quod hominem natum et, quod personis infame est 
uilibus, crucis supplicio interemptum et deum fuisse conten- 
ditis et superesse adhuc creditis et cotidianis supplicationibus 
adoratis, si uobis iucundum est, amici, edissertatOi quinam 

10 sint hi dii, qui a nobis Ghristum coli suam credant ad iniuriam 
pertinere. lanus laniculi conditor et ciuitatis Satumiae Sa- 
tumus auctor? Fenta Fatua, Fauni uxor, Bona Dea quae dici- 
tur sed in uini melior et laudabilior potu? Indigetes illi qui 
in flumen repunt et in alueis Numici cum ranis et pisciculis de- 

isgunt? Aesculapius et Liber pater, Coronide ille natus et ex 
genitalibus matris alter fulmine praecipitatus? Mercurius utero 
fusus Maiae et, quod est diuinius, candidae? arquitenentes 
Diana et ApoUO; circumlati per fugas matris atque in insulis 
errantibus uix tuti? Dioneia Venus proles, | uiri materfami-f. 13 

aolias Troici atque intestini decoris publicatrix? in Trinacriae 
finibus Ceres nata atque in floribus legendis occupata Proser- 
pina? Thebanus aut Tyrins Hercules, hic in finibus sepultus 
Hispaniae, flammis alter concrematus Oetaeis? Tjndaridae Cas- 
tores, equos unus domitare consuetus, alter pugillator bonus 

25 et crudo inexuperabiiis caestu? Tisianes et Bucures Mauri et 



1 tq, nobisqae, commimis esset Meursius 2 sont 8ab: sint P 

4 nominum P corr inqnid P corr 10 cristnm P 12 Fanna 
Sab fanda r 13 nino meliori et landabiliori potn 8ab indi- 

getis P in add KliMmannus 15 escnlapinB P 16 prae- 

cip4;atn8 P 17 dininins Sah: dinini nt P candidi 8db 

#arqaitenentes P 19 Dionea (Dioneia Sdlm) Venns Saib: io^tieia 

nenas P 20 finacriae P dedecoris Bigdititis 21 caeres P 
22 thjrinB P hercalis P 23 Hispaniae 8ab: inspaniae P 

oetaeis Gel: ethenis P aetaeis 8db Tyndaridae Od: tnnc dartde P 
tunc clari Decastores 8db (in err tnnc clari dii Castores) 25 ces- 

tn P Cestntisianes (in err caestn Tisianes) 8db Titanes et 

Boccborea Saim 



24 Arnobii adnersus nationes 

ouorum progenies dii Syri? Apis Peloponensi proditus et in 
Aegypto Serapis nuncupatus? Aethiopicis solibus Isis furua 
maerens perditum filium et membratim coniugem lancinatum? 
praeterimus et transgredimur Opis suboles regias, quas in libris 
auctores uestri quae fuerint et quales uobis ediscentibus pro- 5 
diderunt: hine ergo Christum coli et a nobis accipi et existi- 
mari pro numine uulneratis accipiunt auribus, et obliti paulo 
ante sortis fuerint et condicionis cuius, id quod sibi concessum 
est inpertiri alteri nolunt? haec est iustitia caelitum, hoc deo- 
rum iudicium sanctum? nonne istud liuoris est atque auari- 10 
tiae genus, non obtrectatio quaedam sordens, suas eminere 
tantunmiodo uelle fortunas, aliorum res premi et in contempta 

37humilitate calcari? natum hominem coUmus. quid enim^ uos 
hominem nullum colitis natum? non unum et alium? non 
innumeros alios? quinimmo non onmes, quos iam templisis 
habetis uestris, mortalium sustulistis ex numero et caelo si- 
deribusque donastis? si enim forte uos fugit^ sortis eos hu- 
f. isb manae et condicionis | fuisse conmiunis, replicate antiquissimas 
litteras et eorum scripta percurrite qui uetustati uicini sine 
ullis adsentationibus cuncta ueritate in liquida prodiderunt. so 
iam profecto discetis, quibus singuli patribus, quibus matribus 
fuerint procreati, qua innati regione, qua gente, quae fecerint 
egerint pertulerint actitarint, quas in rebus obeundis aduer- 
sorum senserint secundantiumque fortunas. sin autem scientes 
uteris esse gestatos et frugibus eos uictitasse terrenis nihilo- 2$ 
minus tamen nobis nati hominis obiectatis cultum, res agitis 
satis iniustas, ut id in nobis constituatis esse damnabile quod 
et ipsi uos factitatis, aut quae uobis licere permittitis consimi- 

38 liter aliis licitum esse nolitis. sed concedamus interdum manum 
uestris opinationibus dantes , unum Christum fiiisse de nobis, so 
mentis animae corporis fragilitatis et condicionis unius: nonne 



1 Syriapis 8ab 2 fnrua erens P carr c 4 Opis 8ab: opes P 
5 prodidemnt Gel: prodiderint P 6 hine Cmtems: hinc P 

10 liborig P 12 praemi P 18 conditionis P corr repli- 

cate P 19 uetostati Sab: uetustate P 22 in nati Canterus 
23 ac tolerarint Wopkensius 24 secundantiumque P 25 nihil- 

homuins J^ 26 nobia om Sab hominiB Sab; hoTi^<^ P 



Liber 1. 25 

dignns a nobis est tantoram ob munerum gratiam deus dici 
deusque sentiri? si enim uos Liberum, quod usum reppererit 
uini^^si quod panis, Cererem, si Aesculapium, quod herbarum, 
si Mineruam, quod oleae, si Triptolemum, quod aratri, si 

sdenique Herculem, quod feras, quod fures, quod multiplicium 
capitum superauit conpescuitque natrices, diuorum retuUstis in 
oensum : honoribus quantis adficiendus est nobis, qui ab errori- 
bus nos magnis insinuata ueritate traduxit, qui uelut caecos 
passim ac sine uUo rectore grajdientes ab deruptis, ab deuiisf. 14 

lolods planioribus reddidit, qui, quod firugiferum primo atque 
humano generi salutare, deus monstrauit quid sit, quis, quan- 
tus et qualis, qui profundas eius atque inenarrabiles altitudines, 
quantum nostra quiuit mediocritas, capere et intellegere per- 
misit et docuit, qui quo auctore, quo patre mundus iste sit 

u constitutus et conditus, fecit beniguissime sciri, qui natiuitatis 
eius exprompsit genus et nullius aliquando cognitione prae- 
sumptam materiam illius, unde ignibus solis genitalis feruor 
adscitus, cur luna semper in motu, isdemne quis creditur an 
aliis causis lucem semper atque obscuritatem resumens, ani- 

somalium origo quae sit, rationes quas habeant semina, quis 
ipsum fuixerit hominem, quis informarit uel ex materiae quo 
genere constructionem ipsam confirmauerit corporum, quid sit 
sensus, quid anima, aduolaritne ad nos sponte an cum ipsis 
sata sit et procreata uisceribus , ^ mortis particeps degat an 

» inmortalitatis perpetuitate donata sit, qui status nos maneat, 
cum dissolutis abierimus a membris, uisurine nos simus an 
memoriam nuUam nostri sensus et recordationis habituri. qui 

3 caererem P 4 minerbam P corr olaeae P corr 

Triptolemum Gel: treptolemnm P Neoptolemum Scib 7 censum] 

coetam Sah 9 &h deruptis P 11 generis P 16 cognitione Gel: 
cognatione P praesumptam materiam Gel: praesumptum materia P 
18 adscitus Bigaltius: adscitur P adsciscitur Urs in motu] in mu- 

tuis ScHm isdemne quis creditur Vahlemts: isdem. (idem corr) ne- 

qnis creditur P idem ne quis creditur Sab indemnis creditur Gel idemne 
orbis redditur Urs (in mutuis) damnis ac crementis Salm ideis nouis 
cemitur MeursiiM an aliis scripsi: animalibus P annualibus Salm 
20 si^ P habeant Sah: habent P 22 conformauerit Urs 

26 dis8olu*tis P uicturine Sab simus Sab: sumus P 



26 Arnobii aduersuB nationes 

adrogantiam constrinxit nostram et elatas supercilio ceruices 
modum fecit suae infirmitatis agnoscere, qui animantia mon- 
strauit informia nos esse, uanis opinionibus fidere, nihil com- 
f. 14^ prehensum habere, nihil scire et quae nostros | slta sunt ante 
oculos non uidere, qui quod omnia superauit et transgressum 5 
est munera, ab religionibus nos falsis religionem transduxit ad 
ueram, qui ab signis inertibus atque ex uilissimo formatis luto 
ad sidera subleuauit et caelum et cum domino rerum deo 
supplicationum fecit uerba atque orationum conloquia miscere. 

39uenerabar, caecitas, nuper simulacra modo ex fomacibusio 
prompta, in incudibus deos et ex malleis fabricatos, elephantorum 
ossa, picturas, ueternosis in arboribus taenias; si quando con- 
spexeram lubricatum lapidem et ex oliui unguine sordidatum, 
tamquam inesset uis praesens, adulabar, adfabar et beneficia 
poscebam nihil sentiente de trunco, et eos ipsos diuos quosi5 
esse mihi persuaseram adficiebam contumeliis grauibus, cum 
eos esse credebam ligna lapides atque ossa aut in huius # 
rerum habitare materia. nunc doctore tanto in uias ueritatis 
inductus omnia ista quae sint scio, digna de dignis sentio, 
contumeliam nomini nullam facio diuino, et quid cuique debea- 20 
tur uel personae uel' capiti, inconfdsis gradibus atque auctori- 
tatibus tribuo. ita ergo Christus non habeatur a nobis deus 
neque omni illo qui uel maximus potest excogitari diuinitatis 
adficiatur cultu, a quo iamdudum tanta et accepimus dona 

40 uiuentes et expectamus, dies cum uenerit, ampliora? sed pati- 25 

bulo adfixus interiit. quid istud ad causam? neque enim qua- 

litas et deformitas mortis dicta eius immutat aut facta, aut 

£15 00 minor uidebitur disciplinarum eius auctoritas, { quia uin- 

culis corporis non naturali dissolutione digressus est sed ui 



1 constrinxii Gd: constringit P 4 si^ta P 6 religionem 

Sdb: religione P 7 neram 8ah: nera P 8 domino] dm 

6 P 11 elefantomm P 12 «in P }3 unguine sordidatum 

Sdlm : ungnines ordinatum P unguine ordinatum Sab 16 afficiebam 

Sab: adfaciebam P 17 lacunam signaui: huius modi Sah 

23 neque omni illo qui BigaiUius: neque omnes alioquin P nec qui om- 
nium alioquin Sab 24 iandudum P eorr ' 27 «aut P 

29 disolutione P ui Sdb: ut P 



Liber I. 27 

inlata decessii Fythagoras Samius sospicione dominationis 
ininsta ninns concrematns in fano est : numqnid ea qnae docnit 
nim propriam perdidemnt, qnia non spiritnm sponte sed cm- 
delitate adpetitns effiadit? similiter Socrates cinitatis suae 

sindicio damnatns capitali adfectns est poena: nnmqnid inrita 
facta snnt qnae sunt ab eo de moribus nirtntibus et officiis 
disputata, qnia iniuria expulsns e uita est ? innumerabiles alii 
gloria et nirtnte et existimatione poUentes acerbissimamm 
mortinm experti snnt formas, ut Aquilius Trebonins Begulus: 

lonnmqnid idcirco post nitam indicati snnt turpes^ quia non 
publica lege fatomm sed mortis asperrimo genere lacerati ex- 
cmciatique perierunt? nemo umquam innocens male inter- 
emptus infamis est, nec turpitudinis alicuius conmaculatur 
nota, qui non suo merito poenas granes sed cmciatoris perpe- 

utitur saeuitate. et tamen, o isti, qui hominem nos colere41 
morte fnnctum ignominiosa ridetis, nonne Libemm et uos 
patrem membratim ab Titanis dissipatum fanomm consecratione 
mactatis? nonne Aescnlapium medicaminum repertorem post 
poenas et supplida fnlminis custodem nuncupauistis et prae- 

30 sidem sanitatis naletudinis et salutis ? nonne ipsum Herculem 
magnum sacrificiis bostiis et ture inuitatis incenso, quem ipsi 
uos fertis uiuum arsisse post poenas et concrematum in fnnestis 
busticetis ? nonne illnm Attin Phrygem { abscisum et spoliatum f. 15 
uiro magnae matris in adytis deum propitium, deum sanctum 

ssGallomm conclamatione testamini? nonne ipsum Bomulum 
patrem senatorum manibus dilaceratum centum et Quirinum 
esse Martinm dicitis et sacerdotibns et pulninaribns honoratis 
et in aedibus adoratis amplissimis et post haec omnia caelum 
ascendisse inratis? aut igitur ridendi etnosestis, quihomines 

30 granissimis cmdatibus interemptos deos putatis et colitis, aut 



5 capitali* P 7 ali* P 8 aceruissimarum P corr 11 ex- 

crnciatiqae P 12 perftiemnt P inte«remptu8 P 15 s&e- 

uitate Urs: saeuitatem P 17 ti^anis P consecrationi aptatis 

Sdb 18 nonne iS'a&: non P 21 hosti% P 22fane8ti8 Urs: 

fnnestibus P 23 frige P abscissum Sah 24 propitinm 

deum add c 25 none P corr r 26 sena*®rum P 29 ho- 

minis P corr c 30 interempto P eorr e 



28 Arnobii adaersus nationes 

si certa est ratio, cur id uobis faciendum putetis, et nobis 
permittite scire, quibus istud cau^s rationibusque faciamus. 
4Xnatum hominem colitis. etiamsi esset id uerum, locis utin 
superioribus dictum est, tam^n pro multis et tam*liberalibus 
donis quae ab eo profecta in nobis sunt deus dici appellarique 5 
deberet. cum uero deus sit re certa et sine uUius seriae dubita- 
tionis ambiguo, infitiaturos arbitramini nos esse, quam maxime 
illum ab nobis coli et praesidem nostri corporis nuncupari? 
ergone, inquiet aliquis furens iratus et percitus, deus ille est 
Christus ? deus, respondebimus, et interiorum potentiarum deus 10 
et quod magis infidos acerbissimis doloribus torqueat, rei 
maximae causa a summo rege ad nos missus. postulabit for- 
sitan insanior et furiosior factus, an se ita res habeat, quem- 
admodum dicimus, comprobari. nuUa maior est comprobatio, 
quam gestarum ab eo fides rerum, quam uirtutum nouitas,is 
quam omnia uicta decreta dissolutaque fatalia, quae populi 
f. 16 gentesque suo geri sub lumine nullo dissentiente uidernnt, | 
quae nec ipsi audent falsitatis arguere, quorum antiquas ef 
patrias leges uanitatis esse plenissimas atque inanissimae 
ii superstitionis ostendit. occursurus forsitan rursus est cum aliis so 
multis calumniosis illis et puerilibus uocibus: magus fuit, 
clandestinis artibus omnia illa perfecit, Aegyptiorum ex adytis 
angelorum potentium nomina et remotas furatus est disciplinas. 
quid dicitis, paruuli, incomperta uobis et nescia temerariae 
uocis loquacitate garrientes? ergone illa quae gesta sunt dae-35 
monum fuere praestigiae et magicarum artium ludi? potestis 
aliquem nobis designare, monstrare ex omnibus illis magis, 
qui umquam fiiere per saecula, consimile aliquid Ghristo mille- 
sima ex parte qui fecerit? qui sine uUa ui carminum, sine 
herbarum et graminum sucis, sine uUa aliqua obseruatione 30 



1 uobns P eorr r 3 esse P 5 appellariquae P corr 

6 seriae scripsi: rei P del Urs 8 a Soi 11 aceruissimis 

P corr 12 maxime P postulabit Sdb: postulauit P 

17 gentesque Sdb: gentes quae P geri sub lumine Urs: generis 

sublimine P uider P uidere Sab 18 et Gel: sed P seu Sc^ 

21 et 9up, uers, P 24 «naescia P ' 27 ilUis P 



Liber I. 29 

soUicita sacrorum libaminum temporum? non enim urgemus 
et quaerimus quae sese spondeant facere uel in quibus gene- 
ribus actuum soleat omnis illorum doctrina et experientia con- 
tineri. quis enim hos nesciat aut inminentia studere prae- 
inoscere, quae necessario uelint nolint suis ordinationibus ueni- 
unt, aut mortiferam inmittere quibus libuerit tabem aut 
familiarum dirumpere caritates aut sine clauibus reserare quae 
clausa sunt aut ora silentio uincire aut in curriculis equos 
debilitare inpitare tardare aut uxoribus et liberis | alienis, f. 16^ 

losiue illi mares sunt siue feminei generis, inconcessi amoris 
flammas et furiales immittere cupiditates aut si utile aliquid 
uideantur audere , non propria ui posse sed eorum quos inuo- 
cant potestate? atquin constitit Christum sine ullis admini-44 
culis rerum, sine ullius ritus obseruatione uel lege omnia illa 

15 quae fecit nominis sui possibilitate fecisse et quod proprium 
consentaneum dignum deo fuerat uero, nihil nocens aut noxium * 
sed opiferum, sed salutare, sed auxiliaris plenum nobis pote- 
statis munifica liberalitate donasse. quid dicitis o iterum?4$ 
ergo ille mortalis aut unus fuit e nobis, cuius imperium, cuius 

souocem popularibus et cotidianis uerbis missam ualetudines 
morbi febres atque alia corporum cruciamenta fugiebant? unus 
fuit e nobis, cuius praesentiam, cuius uisum gens illa nequibat 
ferre mersorum in uisceribus daemonum conterritaque ui noua 
membrorum possessione cedebat? unus fuit e nobis, cuius 

35 foedae uitiligines iussioni obtemperabant pulsae statim et con- 
cordiam colorum commaculatis cutibus relinquebant ? unus fuit 

, e nobis, cuius ex leui tactu stabant profluuia sanguinis et in- 
moderatos cohibebant fluores? unus fuit e nobis, cuius manus 
intercutes et ueternosae fugiebant undae, penetrabilis ille uita- 

3obat liquor et turgentia uiscera salutari ariditate deflabant? 



1 sollitita P corr nrgemus Sab: nrgemur P 3 actnum Sah: 

actom P 7 familiarium Urs 8 aequos P 10 sint Sab 

f^miuaei P 12 uideatur Sdb 15 numiuis Urs 17 auxili- 

aris Memmiiis: auxiliaribus P nobis] bonis Urs 18 munifica Mem- 
mitts: munificae P 26 cutibus scripsi: uisceribus P 30 tur- 

gentia Sab: turgenti P defluebant Urs 



30 Arnobii aduereuB nationes 

anus fuit e nobis, qui claudos currere praecipiebat, et iam f ope- 
f. I7ris res erat, porrigere mancos | manus^ et articuli mobilitates 
iam ingenitas explicabant; captos membris adsurgere, et iam 
suos referebant lectos alienis paulo ante ceruicibus lati; 
uiduatos uidere luminibus, et iam caelum diemque cernebant » 
4<nullis cum oculis procreati? unus,- inquam, fuit e nobis^qui 
debilitatibus uariis morbisque ueiatos centum aut hoc amplius 
semel una intercessione sanabat? cuius uocem ad simpUcem 
furibunda et insana explicabant se maria, procellarum turbines 
tempestatesque sidebant? qui per altissimos gurgites pedemio 
ferebat inlutum, calcabat ponti terga undis ipsis ^tupentibus 
in famulatum subeunte natura? qui sequentium se milia quin- 
que quinque saturauit e panibus, ac ne esse praestigiae in- 
creduiis illis uiderentur et duris, bis senarum sportarum sinus 
reliquiarum fragminibus a^erabat? unus fuit e nobis, quiis 
redire in corpora iamdudum animas praecipiebat efflatas, pro- 
dire ab aggeribus conditos et post diem funeris tertium 
pollinctorum uelaminibus expediri? unus fnit e nobis, qui 
quid singuli uoluerent, quid sub obscuris cogitationibus con- 
tinerent tacitorum in cordibus peruidebat? unus fuit enobis, 20 
qui cum unam emitteret uocem, ab diuersis populis et dissona 
oratione loquentibus familiaribus uerborum sonis et suo cuique 
utens existimabatur eloquio ? unus fuit e nobis, qui cum officia 
f. 17^ religionis certae suis sectatoribus traderet, | mundum totum 
repente conplebat quantusqte et qui esset reuelata nominis^s 
inmensitate monstrabat? unus fuit e nobis, qui deposito cor- 
pore innumeris se hominum prompta in luce detexit, qui ser- 



1 et iam Gd: etiam Sab processerant ffauptius ambulare atque 

exilire coeperant Hugius ambulare nuUius illis operis res erat Kluss- 
manwus compedes reserabantur ? 2 mobilitates (b ex u) P immo- 

bilitates Urs 3 ingenitas Sab, r: ingentas P incognitas Urs- 

4 referrebant P 5 biduatos P 7 * ♦ » ♦uexatos P 12 quin- 

que quinque Urs: quinque P 14 uideretur P 15 aggerabat 

Saib: aggerebat P 16 corpora Sdb: corpore P iandudum 

P eorr 17 fueris P corr c 18 poUinctorum P uelaminibus 

Sab: uoluminibuB P 22 loquetibus P corr r 24 certa Urs 

25 numinis Urs " 



Liber I. 31 

monem dedit atque accepit, docuit castigauit admonuit, qui 
ne illi se &lsos uanis imaginationibus existimarent , se semel 
iterum saepius familiari conlocutione monstrauit, qui iustissi- 
mis uiris etiamnunc inpoUutis ac diligentibus sese non per 

5uana insonmia sed per purae speciem simplicitatis apparet, 
cuius nomen auditum fugat noxios spiritus, inponit silentium 
uatibus, haruspices inconsultos reddit, adrogantium magorum 
frustrari efficit actiones, non horrore ut dicitis nominis sed 
maioris licentia potestatis? ethaecquidem summatim exposita 47 

lonon ea ratione protulimus, tamquam magnitudo facientis solis 
in his esset perspicienda uirtutibus. quanta sint enim haec 
uel exilitatis cuius reperientur et ludi, si traditum fuerit nosci, 
ex quibus ad nos regnis, cuius numinis ministrator aduenerit. 
quae quidem ab eo gesta sunt et factitata, non ut se uana 

15 ostentatione iactaret sed ut homines duri atque increduli sci- 
rent non esse quod spondebatur falsum et ex operum benig- 
nitate quid esset deus uerus iam addiscerent suspicari. simul 
et illud uolumus sciri, cum summatim ut dictum est enu- 
meratio facta gestorum est, non ea Christum * potuisse quae 

sofecit, sed constituta etiam exsuperasse fatorum. nam si, ut 
liquet et constat, debilitates | et corporum passiones [surdif. is 
manci et muti], neruorum contractio et amissio luminis fatali- 
bus accidunt inroganturque decretis, si solus haec Christus 
correxit restituit atque sanauit: sole ipso est clarius, potentio- 

ssrem illum fiiisse quam fata sunt, cum ea soluit et uicit 
quae perpetuis nexibus et immobili fuerant necessitate deuincta. 
sed frustra, inquit nescio quis, tantum adrogas Christo, cum48 
saepe alios sciamus et f scierimus deos et laborantibus pluri- 



2 86 semel MetMrsim : semel P 3 conlocatione P corr 4 etiam 
num Stib non P 12 exilitates cniuis Gel repperientar 

P reperirentar Scib reperietar Ca/rrio datum faerit nosse ZJrs 

13 numinis Urs: nominisP 15 incredulis P corr 18 scm Gel: 

scire P 19 solum Ghristum 8db lacunam signaui: interddisse 

puto ut hominem 21 sq. surdi manci et muti seclusi 22 con- 

tractio Sdb: contractatio P 23 si solus Hildebrandius : solus P 

et solus Sab 25 fata Sab: facta P 26 immol>ili Sab: immo- 

nilis P 27 inquid P corr 28 sepae P noverimus proponit 



32 Arnobii adaersiis nationes 

mis d^disse medicinas et multomm hominimi morbos aale- 
tudi&eeque ourasse. non inquiro, non exigo, quis deus aut quo 
tempore oui fuerit auxiliatus aut quem fractum restituerit 
sanitati : iUud solum audire desidero, an sine ullius adiunctione 
materiae id est medicaminis alicuius ad tactum morbos iusserit s 
ab hominibus euolare, imperio aut fecerit et emori ualetudinum 
eausam et debilium corpora ad suas remeare naturas. Christus 
enim scitur aut admota partibus debilitatis manu aut uoeis 
simplicis iussione aures aperuisse surdorum, exturbasse ab 
oculis caecitates, orationem dedisse mutis, articulorum uincula lo 
relaxasse, ambulatum dedisse contractis, uitiligines querqueras 
atque intercutes morbos omniaque alia ualetudinum genera, 
quae humana corpora sustinere nescio qua uoluit inportuna 
crudelitas, uerbo solitus imperioque sanare. quid simile dii 
omnes, a quibus opem dicitis aegris et periclitantibus latam?» 
qui si quando ut fama est nonnullis adtribuere medicinam^ 
f.is^aut cibum aliquem | iusserunt capi aut qualitatis alicuius 
ebibi potionem aut herbarum et graminum sucos superponere 
inquietantibus causis, ambulare, ceesare aut re aliqua quae 
officiat abstinere. quod esse non magnum nec admirationis so 
alicuius stupore condignum promptum est, si uolueritis atten- 
dere : et medici enim sic curant, animal humi natum nec con- 
fisum scientiae ueritate sed in arte suspicabili positum et 
coniecturarum aestimationibus nutans. nulla autem uirtus est 
medicaminibus amouere quae noceant: beneficia ista rerum, s» 
non sunt curantium potestates, et ut sit laudabile scire, qua 
quibus conueniat medicina aut arte curari, locus huius laudis 
non in deo sed in homine constitutus est. hunc enim non 
est turpe rebus extrinsecus sumptis ualetudinem hominis fecisse 
meliorem: indecorum deo est, non ipsum per se posse^ sedao 
externarum adminiculis rerum sanitatem incolumitatemque 



1 naletudinesqnae P corr 6 imperio ant scripsi: imperanerit P 

13 nesci® P quae Sab 14 imperioquae P carr quit P corr 
16 aut tribuere Sab 18 superimponi Sdb 22 et del r, Elmen- 

horstius enim] etiam Sab 26 qua quibus Urs: quae quibt P 

del r qua quos Salm 28 non ^ P 31 incolumitatemquae P corr 



Liber 1. 33 

praestare. et quoniam beneficia salutis datae aliorum numinum 49 
comparatis et Ghristi, quot milia uultis a nobis debilium uobis 
ostendi, quot tabificis adfectos morbis nullam omnino rettulisse 
medicinam, cum per omnia supplices irent templa, cum deorum 

sante ora prostrati limina ipsa conuerrerent osculis, cum Aes- 
culapium ipsum datorem ut praedicant sanitatis^ quoad illis 
superfuit uita, et precibus fatigarent et inuitarent miserrimis 
notis? nonne alios scimus malis suis commortuos, cruciatibus 
alios consenuisse morborum, perniciosius alios sese | habere£i9 

locoepisse, postquam dies noctesque in continuis precibus et 
pietatis expectatione triuerunt? quid ergo prodest ostendere 
nnum aut alterum fortasse curatos, cum tot milibus subuenerit 
nemo et plena sint o^nia miserorum infeliciumque delubra? 
nisi forte dicetis, opem bonis ab diis ferri, malorum miserias 

udespici. atquin Ghristus aequaliter bonis malisque subuenit 
nec repulsus ab hoc quisquam est qui rebus auxilium duris 
contra impetum postulabat iniuriasque fortunae. hoc est enim 
proprium dei ueri potentiaeque regalis, benignitatem suam 
negare nulli nec reputare, quis mereatur aut minime, cum 

3onaturalis infirmitas peccatorem hominem faciat, non uoluntatis 
seu iudicationis electio. dicere porro meritis opem laborantibus 
ab diis ferri, hoc est in medio ponere et dubitabile quod 
adseras facere^ ut et ille qui sanus est factus fortuito possit 
uideri esse seruatus et ille qui non est non meriti causa 

sssed infirmitate credatur ualetudinem expellere non potuisse 
diuina. quid quod istas uirtutes, quae sunt a nobis summatim^SO 
non ut rei poscebat magnitudo, depromptae, non tantum ipse 
perfecit ui sua, uerum, quod erat sublimius, multos alios ex- 
periri et facere sui nominis cum adiectione permisit. nam cum 



1 nominain Sab: nominnm P 2 e* P quod P corr 

3 quod P tabefecis P corr 5 conuerterent P corr 7 prae- 

cibus P miserrimi Stewechiiis 10 praecibus P 11 tri- 

uerunt Gel: tribuerunt P 13 sint Sab: sunt P omnia Sab: 

omnium P 14 dicatis Sah 16 qui rebus Sah: qui rebus qui 

P qui rebus sibi ? 21 sed Sah 22 dubita^le P 24 no° 

meriti P 25 infirmitate Canteriis, Urs: firmitate P 26 sum- 

matim P 29 adiectione Heraldus: adfectione P 

IV. ^ 



34 Arnobii adudrsus nationes 

uideret futuros uos esse gestarum ab se rerum diuinique operis 
f. I9^abrogatores, ue qiia subesset suspicio, magicis se artibus | 
munera illa beueficiaque largitum, ex immensa illa populi 
multitudine, quae suam gratiam sectabatur admirans, piscato- 
res opifices rusticano& atque id genus delegit imperitorum^ s 
qui per uarias gentes missi cuncta illa miracula sine uUis 
fucis atque adminiculis perpetrarent. uerbo ille compescuit 
uerminantium membrorum cruces, et illi uerbo compescuerunt 
furialium uermina passionum. imperio ille uno exturbauit a 
corporibus daemonas et exanimatis suos restituit sensus, subio 
eorum tortantes et illi se f casibus iussione non alia sanitati 
et constantiae reddiderunt. ille notas albicantium uitiliginum 
manu admota detersit, liniamenta et hi corporum haud dissi- 
mili conciliauere contactu. uliginosa ille et turgentia uiscera 
siccitatem iussit reciperare natiuam, et famuli eius hoc modois 
statuerunt errantes aquas et a pernicie corporum suos labi 
iussere per tramites. ill^ ulcera oris inmensi et recusantia 
perpeti sanitatem intra unius uerbi moram continuato frehauit 
a pastu, et illi haud alit^r contumaciam canceris saeui ad 
subeundam cicatricem circumscriptis euaginationibus compule-20 
runt. incessum ille claudis dedit, uisum luminibus caecis^ inter- 
emptos reuocauit ad uitam, neciminus et hi quoque contrac- 
tionem relaxauere nerubrum, luce oculos impleuere iam per- 
dita et ab tumulis remeare defunctos exequiarum conuersione 
f. 20 iusserunt. | neque quicquam est ab illo gestum per admiratio- 2s 
nem stupentibus cunctis, quod non onme donauerit faciendum 
&1 paruolis illis et rusticis et eorum subiecerit potestati. quid 
dicitis, mentes incredulae difficiles durae^ alicuine mortalium 
luppiter ille Capitolinus huiusmodi potestatem dedit? curionem 



1 uos Gel: suoB P 2.abrogatores Urs: adrogatores P derogatores 

Gel 11 tortantes 8(dm: portantes P illis P corr ineursi- 

bus HercUdus caestibus ? non alia] nuda Urs 12 salbi- 

cantium P corr 18 hii P haut P corr 14 ille Sab: iUa P 

16 pemiciae P 17 itMsere P recusantia 8ab: recusanitia P 

18 frenauit 8db: frenabit P 19 haut P oorr 20 euagationibus 

Gel, r 22 hu P 27 potestatis P carr 



Liber L 35 

aat pontificem maximum, quinimmo dialem, quod eius est, 
flaminem isto iure donauit? non dicam, ut mortuos excitaret, 
non ut caecis restitueret lucem, non ut membrorum situs cur- 
uatis redderet et dissolutis, sed ut pustulam reduuiam papu- 

5lam aut uocis imperio aut manus contrectatione comprimeret. 
ergo illud humanum fiiit aut ex ore terrenis stercoribus in- 
nutrito tale potuit ius dari, talis licentia proficisci, et non 
diuinum et sacrum, aut si aliquam superlationem res capit, 
plusquam diuinum et sacrum? nam si fadas ipse quod possis 

10 et quod tuis sit uiribus potentatuique conueniens, admiratio 
non habet quod exclamet: id enim quod potueris feceris et 
quod praestare debuerit uis tua, ut operis esset una et ipsius 
qui operaretur aequalitas. transscribere posse in hominem ius 
tuum et quod facere solus possis fragilissimae rei donare et 

15 participare faciendum, supra omnia sitaa est potestatis conti- 
nentisque sub sese est rerum omnium causas et rationum 
facultatumque naturas. age nunc ueniat quaeso per igneamSt 
zonam magus interiore ab orbe Zoroastres^ Hermippo ut adsen- 
tiamur auctori, | Bactrianus et ille conueniat, cuius Ctesiasf.20^ 

sores gestas «historiarum exponit in prrnio, Armenius Zostriani 
nepos et familiaris Pamphylus Cyri, ApoUonius Damigero et 
Dardanus, Belus lulianus et Baebulus, et si quis est alius qui 
principatum et nomen fertur in talibus habuisse praestigiis: 
permittant uni ex populo in officium sermonis dandi ora coar- 

n ticulare mutorum, surdorum auriculas returare, sine luminibus 
procreatis oculorum redintegrare naturas et in frigentia olim 
membra sensus animasque reducere. aut si ardua res ista est 



1 qnod eius est] quo deus est Carrio quo diu usus est Klfmmannus 

3 situm Sab curuatis Bigaltim: cruatis P eratis r eneruatis Sab 

4 pustulam reduuiam Gel: ponsula (pousula r) redubiam P pullulare du- 
biam Sdb 6 tercoribus P cott c 12 prestare P operis 
Urs: poteris P 13 qualitas Sab 17 quaeso per Saim: quae 
super P qui super Sab 20 Hosthanis Gd 21 panfylus P 
22Be\jis Stewechim: neiiiB F 25mu«torumP returare iSa2m.- 
recusare P resesare 8tc Sab reserare Gel recludere uel reclusare JSu- 
giiis 26 redtintegrareP in frigentia ^a& tn err: infrigen- 
tiae P 27 redducere P ardua» P 



36 Arnobii aduersus nationes 

neque aliis permittere talium possunt operum potestates, ipsi 
faciant et cum suis ritibus faciant, quidquid malefici graminis 
nutricant terrarum sinus^ quidquid uirium continet fremor ille 
uerborum atque adiunctae carminum necessitates, non inuide- 
mus, adiciant, non inlerdicimus, colligant: experiri libet et 5 
recognoscere, an cum suis efficere diis possint, quod ab rusticis 

53 Christianis iussionibus factitatum est nudis. desistite, nescii, 
in maledicta conuertere res tantas nihil ei nocitura qui fecit, 
periculum adlatura sed uobis , periculum inquam non paruum, 
sed in rebus eximiis, sed in praecipuisconstitutum, siquidemio 
res anima pretiosa est, nec ipso se homini quicquam potest 
carius inueniri. nihil ut remini magicum, nihil humanum, 
praestigiosum aut subdolum, nihil fraudis delituit in Christo, 
derideatis licet ex more atque in lasciuiam dissoluamini ca- 
chinnorum. deus ille sublimis fuit, deus radice ab intima, 1» 

12ideus ab incognitis | regnis et ab omnium principe deo sospi- 
tator est missus, quem neque sol ipse neque ulla, si sentiunt, 
sidera^ non rectores, non principes mundi, non denique dii 
magni, aut qui fingentes se deos genus omne mortalium terri- 
tant, unde aut qui fuerit potuerunt noscere uel suspicari: etao 
merito. exutus at corpore, quod in exigua sui circumferebat 
parte, postquam uideri se passus est, cuius esset aut magni- 
tudinis sciri, nouitate rerum exterrita uniuersa mundi sunt 
elementa turbata^ tellus mota contremuit, mare funditus re- 
Aisum est, aer globis inuolutus est tenebrarum, igneus orbisss 
solis tepefacto ardore deriguit. quid enim restabat ut fieret, 
postquam deus est cognitus is, qui esse iamdudum unus iudi- 

54 cabatur e nobis ? sed non creditis gesta haec. sed qui ea con- 
spicati sunt fieri et sub oculis suis uiderunt agi, testes optimi 
certissimique auctores, et crediderunt haec ipsi et credendaso 
posteris nobis haud exilibus cum adprobationibus tradiderunt. 

3 uirium Sdb: uirum P fraemor P 5 e re cognoscere 

Meursim 9 paruulum Sab 10 eximiis Sdb: exiguis P 

11 praeciosa P 13 delituit Eierdldus: delitu P delicti Sab 

14 lasciuiam Sdb: asciuiam P 16 deo ZivMvs: deus P 17 quem 
«eque P 21 at Sdlm: 2kP 22 *aut P 23 scire 8db 

30 certissimiquae P corr 31 haut P corr 



Liber I. 37 

qninam isti sint fortasse quaeritis? gentes popoli nationes 
et incredulum illud genus humanum, quod nisi aperta res 
esset et luce ipsa quemadmodum dicitur clarior, numquam 
rebus huiusmodi credulitatis suae commodaret adsensum. an 

snumquid dicemus illius temporis homines usque adeo fuisse 
uanos mendaces stolidos brutos, ut quae numquam uiderant 
uidisse se fingerent et quae facta omnino non erant falsis pro- f. 21^ 
derent | testimoniis aut puerili adsertione firmarent, cumque 
po&sent uobiscum et unanimiter uiuere et inoffensas ducere 

10 coniunctiones, gratuita susciperent odia et execrabili haberentur 
in nomine? quodsi falsa ut dicitis historia illa rerum est, 5S 
unde tam breui tempore totus mundus ista religione completus 
est, aut in unam coire qui potuerunt mentem gentes regioni- 
bus dissitae, uentis caeli conuexionibusque dimotae? adseuera- 

istionibus inlectae sunt nudis, inductae in spes cassas, et in 
pericula capitis immittere se sponte temeraria desperatione 
uoluerunt, cum nihil tale uidissent quod eas in hos cultus 
nouitatis suae posset excitare miraculo ? immo quia haec omnia 
et ab ipso cernebant geri et ab eius praeconibus, qui per orbem 

lototum missi beneficia patris et munera f dis animis homini- 
busque portabant, ueritatis ipsius ui uictae et dederunt se deo 
nec in magnis posuere dispendiis membra uobis proicere et 
uiscera sua lanianda praebere. sed conscriptores nostri men-S6 
daciter ista prompserunt, extulere in immensum exigua gesta 

sset angustas res ssftis ambitioso dilatauere praeconio. atqui ut 
iam cuncta referri in scripta potuissent, uel quae ab ipso gesta 



4 commodaret Meursius: comodarent P an Urs: at ex ad P 

8 aut Urs: nt P 10 conuictiones ? 11 omine Urs 

12 tam Scib in err: iam P 14 d^ssitae P disiunctae 8ab cacli 

Urs: caelo P conuexionibusquae P corr 16 disperatione P 

18 posset & P corr 20 munerandis c, Sab munera sanandis Car- 

rio 'munera dis hominibusque uel munera nudis animis ominibusque 

uel munera piis animis ominibusque' Urs munera diuinis animis omini- 
bnsque Klussmannus hominibusque] omnibus ? 24 promp- 

serunt Urs: proraiserunt P extulcre add c 25 atqui Gel: at- 

que P ut iam scripsi: utinam P 



38 Arnobii adnersns nationes 

sunt uel quae ab eius praeconibus pari iure et potentia ter- 
nunata, magis uos incredulos faceret uis tanta uirtutum^ et 
adprehendere locum fortasse possetis, quo uideretur esse similli- 
mum ueri, et incrementa rebus adposita et inditas scriptis et 

f. 22 commentariis falsitates. | sed neque omnia conscribi aut in 5 
aures omnium peruenire potuerunt gesta gentibus in ignotis 
et usum nescientibus litterarum, aut siqua sunt litteris con- 
scriptionibusque mandata, maleuolentia daemonum, quorum 
cura et studium est hanc intercipi ueritatem, et consimilium 
his hominum interpolata quaedam et addita, partim mutataio 
atque detracta uerbis syllabis litteris , ut et prudentium 
tardarent fidem et gestorum corrumperent auctoritatem. sed 
numquam fuerit, his bene ut Christus qui fuerit litterarum 
testimoniis coUigatur, cuius in id solum dimissa est causa, ut 
si esse constiterit ea uera quae dicimus, confessione omniumis 
57deus fuisse monstretur. non creditis scriptis nostris: et nos 
uestris non credimus scriptis. falsa de Christo conpitigimus : 
et uos de diis uestris inania et falsa iactatis; neque enim 
caelo deus aliquis lapsus est aut suis res uestras commen- 
tatus est manibus aut ratione consimili nostris rebus et reli-20 
gionibus derogauit. ab hominibus haec scripta: et illa sunt 
ab hominibus scripta, mortalibus edissertata sermonibus; et 
quidquid dicere de nostris conscriptoribus intenderitis , et de 
uestris haec dicta paribus sumite atque habetote momentis. 
uultis uera esse quae in uestris conprehetisa sunt scriptis:25 
et quae in nostris consignata sunt litteris confiteamini necesse 
est esse uera. falsitatis arguitis res nostras: et nos uestras 

f. 22*> arguimus falsitatis. | sed antiquiora, inquitis, nostra sunt ac 
per hoc fidei et ueritatis plenissima: quasi uero errorum noii 



1 terminata. magis uulgo 2 facere* P et] aut Sab 

3 qilo Urs: quod P 9 intercipere Scib 11 adque P et 

pmdentium] id credentium Urs 12 tardarent Gel: tardaret P 

corrumperent Gel: corrumperet P 13 numquam fuerit, his bene ut 

Cum Sdb Ge^ Urs etc Zinkius, nisi quod miproponit: numquam fuerit 
his bene, ut Orellius 14 dimissa sunt Sab 16 mos P corr 

17 cont;i"giiiius P 20 au P corr c 22 edisertata P edisserta 

Sab 23 quicinid (c ex d) P 24 di<=ta P 



Liber I. 39 

antiqoitas plenissima mater sit et non ipsa pepererit res eas 
qnae tnrpissimas diis notas ignominiosis concinnanerunt in 
&bnlis. ante milia enim annorum decem non potuerunt falsa 
et audiri et credi aut non simillimum ueri est, fidem uicinis 

set finitimis quam spatiorum inesse longinquitate distantibus? 
testibus enim haec, illa opinionibus adseruntur et procliuius 
multo esty minus esse in recentibus fictionis quam in antiqua 
obscuritate summotis. sed ab indoctis hominibus et rudibusSS 
scripta sunt et idcirco non sunt facili auditione credenda. uide 

10 ne magis haec fortior causa sit, cur illa sint nullis coinquinata 
mendaciis, mente simplici prodita et ignara lenociniis ampliare. 
triuialis et sordidus sermo est. numquam enim ueritas sectata 
est fucum nec quod exploratum et certum est circumduci se 
patitur orationis per ambitum longiorem. collectiones enthy- 

»memata definitiones onmiaque illa omamenta quibus fides 
quaeritur adsertioni suspicantes adiuuant, non ueritatis linia- 
menta demonstrant. ceterum qui scit, quid sit illud quod 
dicitur, nec definit nec colligit neque alia sectatur artificia 
uerborum, quibus capi consueti sunt audientes et ad consensum 

sorei circumscriptionis necessitate traduci. barbafismis, soloe- 59 
cismis obsitae sunt, | inquit, res uestrae et uitiorum deformi- f. 23 
tate pollutae. puerilis sane atque angusti pectoris reprehensio, 
quam si admittemus ut uera sit, abiciamus ex usibus nostris 
quorundam fructuum genera, quod cum spinis nascuntur et 

sspurgamentis aliis, quae nec alere nos possunt nec tamen im- 
pediunt perfrui nos eo, quod principaliter « antecedit et salu- 
berrimum nobis uoluit esse natura. quid enim officit, o quaeso, 
aut quam praestat intellectui tarditatem, utrumne quid glabre 



1 easque m, dl, P 4 gredi P corr 6 proclibius P corr 

10 cum Sah Jl mendacis P corr c lenocinis P corr c 

13 et certum P 16 adsertioni Urs: adsertionis P adiubant P 

eorr e 21 inquid P corr nostrae Sdb corr in err 22 sanie 

P eorr adque Pcorrc 23 admittemus HUdebrandim : admit- 

teremus P admittimus Urs 26 lacimam signaui: intercidisse uidetur 

allicientia uel simile quid 27 uoluit Sal) in err: ualuit P 

*o P 28 inlectui P corr c •tarditatem P glabre Orotius: 

graue P 



MMUHM.k^ ^' 



40 Arnobii adu^ersns nationes 

an hirsQta cum asperitate promatnr, inflectatur quod acui 
an acuatur quod oportebat inflecti? aut qui minus id quod 
dicitur uerum est, si in numero peccetur aut casu prae- 
positione participio coniunctione? pompa ista sermonis et 
oratio ndssa per regulas contionibus litibus foro iudiciisque i 
seruetur deturque illis immo, qui uoluptatum delenimenta 
quaerentes omne suum studium uerborum in lumina contu- 
lerunt. cum de rebus agitur ab ostentatione summotis, quid 
dicatur spectandum est, non quali cum amoenitate dicatur, 
nec quid aures commulceat, sed quas adferat audientibus lo 
utilitates, maxime cum sciamus etiam quosdam in sapientia 
deditos non tantum abiecisse sermonis cultum uerum etiam, 
cum possent ornatius atque uberius eloqui, triuialem studio 
bumilitatem secutos, ne conrumperent scilicet grauitatis rigorem 
et sophistica se potius ostentatione iactarent. enimuero dis- is 
soluti est pectoris in rebus seriis quaerere uoluptatem et cum 
tibi sit ratio cum male se habentibus atque aegris, sonos 
1 23 auribus infundere dulciores, non medicinam | uulneribus admo- 
uere. quamquam si uerum spectes, nuUus sermo natura est 
integer, uitiosus similiter nuUus. quaenam est enim ratioao 
naturalis aut in mundi constitutionibus lex scripta, ut hic 
paries dicatur et haec sella, cum neque sexus habeant femi- 
ninis generibus masculinisque discretos neque quisquam docere 
doctissimus me possit ipsum hic et haec quid sint aut cur 
ex his UQum sexum uirilem designet, femininis generibus idas 
quod sequitur adplicetur. humana ista sunt placita et ad 
usum sermouis faciendi non sane omnibus necessaria: nam et 
haec paries forsitan et hic sella dici sine ulla reprehensione 
potuissent, si ab initio sic dici placuisset et a sequentibus 



5 iudiciisquae P corr 6 deturquae P corr deturque: illis 

immo Elmenhorstius delinimenta Gely r: deliniamenta P 7 que- 

rentes P omne suum Gel, r: omnes unum P 11 in sapientia 

Hildebrandim: sapientia P sapientiae r 13 ornatius P adque 

P corr tribialem P 15 sophisticam P enim uero Sab: 

etenim uera P 19 in mg <p 25 ^'is P uirilem Sab: ui- 

rile P 26 applicet Sc^ 29 potuisset Sab 



Liber L 41 

saeculis communi esset in sennociuatione seruatnm. et tamen 
isti, qui poUutas res nostras uitiorum criminamini foeditate, 
stribiligines et uos istas libris illis in maximis atque admi- 
rabilibus non habetis? nonne alias haec utria alias dicitis 

shos utres, caelus et caelum, non item pileus et pileum, non 
item crocus et crocum, non item fretus et fretum? non item 
apud uos est positum hoc pane et hic panis, hic sanguis et 
hoc sanguen^ candelabrum et iugulum ratione eadem iugulus 
et candelaber? nam si singula nomina non possunt genera 

loplura habere quam singula neque eadem possunt huius esse 
generis et illius, genus enim transire genus in alterum | nonf.24^ 
potest, tam peccat qui genera masculina femininis pronuntiat 
legibus quam ab eo peccatur qui articulos masculinos femininis 
generibus anteponit. atqui uos conspicimus et res masculinas 

15 feminine et femineas masculine et quas esse dicitis neutras et 
illo et hoc modo sine ulla discretione depromere. aut igitur nulla 
est culpa indifferenter his uti et frustra nos dicitis soloecis- 
morum obscenitate deformes, aut si certum est singula quibus 
debeant rationibus explicari, in similibus uitiis uos quoque 

aouersamini, quamuis Epicados omnes, Caesellios Verrios Scau- 
ros teneatis et Nisos. sed si deus , inquiunt , fuit Christus, 60 
cur forma est in hominis uisus et cur more est interemptus 
humano? an aliter potuit inuisibilis illa uis et habens nuUam 
substantiam corporalem inferre et commodare se mundo, con- 

ssciliis interesse mortalium, quam ut aliquod tegmen materiae 
solidioris adsumeret, quod oculorum susciperet iniectum et ubi 
se figere inertissimae posset contemplationis obtutus ? quis etenim 

2 foeditate, stribiligines Elmenhorstius : foeditates stribiligines P foe- 
ditates expunont c, om Sdb 4 alias JSeraldus: alins P, Urs aliud 

c, Sab alias HercUdiis: aliud P alius Urs 5 ^ileus Pithoetis : 

filius P filus Sdb pileum Fithoeus: filium P filum So^ 7 uos 

Sobb: quos P panem P corr et ante hoc om Sab 8 san- 

guen Sab : sanguem (m era^) P 11 genus* P 13 foeminis Sab 

corr in err 14 uos Sab : nos P ~t- in mg c 15 feminine 

add Gel masculinae P 16 ill® P 20 -E- in mg c 

Epicados Qel: epicam deos P Scauros Sah: ascauros P 26 sus- 

tineret Urs 27 inertissimae Urs: ineptissimae P etenim Urs: 

est enim P enim ? 



42 Arnobii aduersns nationes 

mortalium quiret eum uidere, quis cemere, si talem uolu- 
isset inferre se terris qualis ei primigenia natura est et 
qualem se ipse in sua esse uoluit uel qualitato uel numine? 
adsumpsit igitur hominis formam et sub nostri generis simili- 
tudine potentiam suam clausit, ut et uideri posset et conspici, 5 
uerba faceret et doceret atque omnis exequeretur res eas 
f. 24b propter quas | in mundum uenerat faciendas sunmii regis im- 

61 perio et dispositione seruatis. quid enim, dicit, rex summus 
ea quae in mundo facienda esse decreuerat sine homine simu- 
lato non quibat efficere? si oporteret ita fieri quemadmodum 10 
dicitis, ita fortasse fecisset; quia non oportuit, aliter fecit. 
quare isto uoluit et illo genere noluit, latent [aliter] inuolutae et 
uix ullis comprehensibiles causae, quas accipere fortasse potuisses, 
si non esses iamdudum ad non accipiendum paratus et prius 
te formares ad non credendi frontem quam tibi esset expo-is 

62situm id quod nouisse atque audire conquiris. sed more est 
hominis interemptus. non ipse: neque enim cadere diuinas in 
res potest mortis occasus nec interitionis dissolutipne dilabi id 
quod est unum et simplex nec uUarum partium congregatione 
conpactum. quis est ergo uisus in patibulo pendere, quis mor- 20 
tuus? homo quem induerat et secum ipse portabat. incredi- 
bile dictu est et caecis obscuritatibus inuolutum. si uelis, non 
caecum est et similitudine proxima constitutum. si quo tem- 
pore Sibylla praesagia, oracula illa depromens fundebat ui ut 
dicitis ApoUinis plena, ab impiis esset caesa atque -interempta 2& 



1 qui qu^ret c qni qn§reret c', Sah 2 inferre* P 3 uoluit 

uel nouit Urs: noluit P 6 adque P corr 7 quas* P 

8 seruatis Geh seruatus P dicite Sab dicitis Gel 9 que P 

corr c' 11 ista Sab latent [aliter] Hoffrmnnus et Hugius: 

latent aliter P latenter Sdb latent taliter Meursius latent fataliter Kluss- 
mannus 12 uUi Gel potusses P corr & 16 nouisse Hilde- 

hra/ndius: non esse P nosse Gel adque Pcorr conquiris Urs: 

conquireres P 20 mortuus est Sdb 22 dictu Urs: dictum P 

23 similitudine proxima Sdlm: similitudine proximo P similitudini pro- 
xime Sab 24 sybilla P Sibylla praesaga, oracula Gel Sibylla 

praes£^ga oracula Salm 



Liber I. 43 

latroBibus: numquid Apollo diceretur in ea esse occisus? si 
Bacis, si Helenus, Marcius aliique similiter uates hariolantes 
essent uita et*luce priuati: numquid aliquis dicere't lege eos 
humanitatis extinctos qui illorum per ora loquentes uias rerum | f. 26^ 

spostulantibus explicabant? mors illa quam dicitis adsumpti 
hominis fuit non ipsius, gestaminis non gestantis, quam nec 
ipsa perpeti succubuisset species, tanta si non agenda res ^sset 
et inexplicabilis ratio fati clausis patefacienda mysteriis. quae 63 
sunt ista, inquies,- clausa atque obscura mysteria? quae nuUi 

lonec homines scire nec ipsi qui appellantur dii mundi parte 
queunt aliqua suspicionis atque opinationis attingere, nisi quos 
ipse dignatus est cognitionis tantae inpertire muneribus et in 
abditos recesstis thesauri interioris inducere. quid enim? si 
nollet inferri sibi a quoquam manus, summa illi fuisset con- 

16 tentione nitendum, ut hostes ab se suos uel potestate uniuersa 
prohiberet? qui caecis restituerat lumina, is efficere si debe- 
ret non poter^t caecos? qui debilibus iutegritatem, is debiles 
reddere difficultati' habuit aut labori? qui claudos praecipiebat 
incedere, is motus conligare membrorum neruorum duritia 

2onesciebat? qui extrahebat ab tumulis mortuos, huic arduum 
fuerat letum cui uellet indicere? sed quia fieri ratio ea quao 
fuerant destinata poscebat et hic in ipso mundo nec modo 
quam gestum est alio, inaestimabilis illa atque incredibilis 
lenitas iniurias in se hominum puerilibus pro ineptiis ducens 

25'manus in se porrigi ab inmanibus passa est durissimisque la- 
tronibus nec reputandum putauit quid illorum | dissignasset f. 25^ 
audacia, dummodo suis ostenderet, quid ab sese expectare de- 



2 Bacis Mercems: natis P uates Sah si Marcius Urs havio- 

lanites P 3 #lege P deos Urs 5 assumpti Gel: adsumptio P 
7 ipsa . . . species scripsi: ipsam . . . uis P uis del Gel 8 fati Gel: 

satis P pate*facienda P 11 quaeunt P corr 12 in# P 

13 quid Urs: uides P 14 fuisset Urs: fuisse* P 15 uniuersa 

Sdb: inuersa P 18 praeciebat Sah 19 coUigare Urs: caligare 

P alligare Gel duritia Gel: duritiam P 20 a Sah 21 loe- 

tum & 24 ineptiis Sah: ineptis P 26 nec Gel: haec P 

imputandum Oel quit P designasset Sah 27 dummodo Gel: 

cummodo P quit P corr 



44 Arnobii adnersus nationes 

berent. cum eDim de animarum periculis multa f mala de 
illarum contra insinuator, magister atque auctor ad officiorum 
conuenientium fines suas leges et constituta direxit: non su- 
perbiae fastum comminuit, non libidinum extinxit flammas, 
non hiatum compressit auiditatis, non tela extorsit e manibus 5 
atque omnia seminaria totius uitiositatis abscidit? ipse denique 
non ^enis, non placidus, non accessu facilis, non familiaris ad- 
fatu, non humanas miserias indolescens omnes omnino crucibus 
et corporalibus adfectos malis, morbis unica illa benignitate 
64miseratus reddidit et restituit sanitati? quid ergo uos subigit, 10 
quid hortatur maledicere conuiciari inexpiabiles cum eo con- 
serere simultates, quem redarguere, quem tenere nemo omnium 
possit uUius facinoris in reatu? tyrannos ac reges uestros, qui 
postposito deorum metu donaria spoliant populanturque tem- 
plorum, qui proscriptionibus eiiliis caedibus nudant nobili- 15 
tatibus ciuitates, qui matronarum pudorem ac uirginum ui 
subruunt atque eripiunt licentiosa, appellatis indigetes atque 
diuos, et quos odiis acrioribus conueniebat a uobHs carpi, pul- 
uinaribus aris templis atque alio mactatis cultu, ludorum et 
celebritate natalium. nec non et illos omnes, qui conscriptione 20 
f. 26 uoluminum multiformi maledictis mordacibus carpunt | publicos 
mores, qui luxurias ac uitia uestra secant urunt dilacerant, 
qui sui temporis posteris notas scriptorum perpetuitate pro- 
latant: qui matrimonia persuadent habenda esse communia, 
qui cum pueris cubitant formonsis lasciuientibus nudis, qui^s 
pecudes uos esse, qui fugitiuos, qui exules, qui uilissimae ser- 
uos notae, furiosos praedicant et insanos, admirantes plaudentes 



1 8$. medelamm contra insinnator Gel multa de illarum natura insi- 
nuator Urs multa de illarum natura insinuaret Otidendorpius male de 
' aliorum doctrina insinuarentur ? 2 auctor noster ? 3 superuiae P 
corr & 4t extincsit P 9 morbis expunxit C, om Sab 10 quit 

P corr 11 quit P 12 hominum Sab 14 populanturquae 

P corr 15 exiliis Salm: exuis P et suis Sab et saeuis Urs 

17 ubruunt P corr c' 18 diuos Gel: duros P deos Sab in err 

comueniebat P 20 caelebritate P 22 uitia uestra Urs: uitas 

nestras P 23 sui Urs: in P 25 formosis & 26 suos Sdb 



Liber I. 45 

ad caeli sustollitis sidera, bybliothecarum reponitis in arcanis^ 
quadrigis et statuis muneramini et quantum est in uobis uelut 
quadam aeternitate donatis inmortalium testificatione titulorum: 
solum Gbristum conpellare, dilacerare, potestis si deum, uultis, 
ftimmo solum si liceat beluarum agrestium ritu cruentis oribus 
mandere^ comminutis cum ossibus transuorare. quodnam quaeso 
ob meritum dicite, cuius ob peccati culpam? quid ab eo 
conmissum est, quod tenorem inflecteret recti et in odia uos 
aspera furialibus stimulis concitaret? quia animarum uestrarum 

locustodem se missum solo indicauit ab rege^ quia uobis inmor- 
talitatem ferre, quam uos habere confiditis humanis paucorum 
adseuerationibus suasi? quodsi esset apud uos certum falsa 
illum dicere , spes etiam uanissimas poUiceri , nec sic uideo 
fuisse causam, cur eum deberetis odisse, cur hostili animad- 

isuersione damnare, immo si animus uobis clemens fuisset et 
mitis, uel propter id solum eum deberetis | amplecti, quodf.26^ 
optabilia uobis sponderet et prospera, quod bonarum esset 
nuntius rerum; quod ea praedicaret quae nullius animum lae- 
derent, securioris quininmio expectationis implerent. o ingratum 65 

so et impium saeculum , o in priuatam perniciem incredibili pec- 
toris obstinatione paratum. si aliquis ad uos medicus ex sum- 
motis uenisset et numquam uobis regionibus cognitis medicamen 
pollicens tale quod a uestris corporibus omnia omnino pro- 
hiberet morborum et ualetudinum genera: non certatim omnes 

95 accurreretis , non blanditiis omnibus atque honoribus fotum 
familiaria susciperetis in moenia, non illud medicaminis genus 
optaretis esse certissimum, non uerum, quod immunes uos 
fore ab tam innumeris uexationibus corporum usque ad ultimos 
fines sponderet aetatis? et licet ambigua res esset, commit- 



1 bybliotecarum P 4 conuellere Urs dilacer*are P 

dilacerare potestis. si denm 8aJb: correxit Salm 5 ueluarum P corr 
6 eum Memmiiis 7 quit P 12 tcertum P 11 obtabilia P 

19 saecuriores P implerent scripsi: impleret P 20 incredibili 

8db: incredibile P 21 paratum Urs: priuatum P pronum Gel: 

lacwnam signare mauolt Zvnkivs 23 poUicen" P 24 sci, omnes 

accurreretis non om Sdb 25 blanditis P corr c 28 ap P corr 

inumeris P corr c 



46 Arnobii adnersus nationei 

teretis uos t^men nec potionem incognitam dubitaretis haurire 
spe salutis proposita atque amore incolumitatis incensi. eluxit 
atque apparuit Christus rei maximae nuntiator auspicium 
faustum portans et praeconium salutare credentibus. quaenam 
est ista crudelitas, inhumanitas quae tanta, quinimmo, ut 5 
uerius eloquar, fastidium, aupercilium, nuntiatorem muneris 
et portitorem tanti non tantum uerborum maledictionibus 
scindere uerumi etiam bello graui atque omnibus persequi 
telorum effusionibus et ruinis? non placent ea quae dicit et 
f. 27cum I offensionibus audiuntur a uobis: pro ludicris ea uatici-10 
nationibus computate. stolidissimas res loquitur et fatua dona 
promittit: ridete ut sapieiites uos uiri et in suis erroribus 
fatuitatem relinquite uolutari. quaenam est haec feritas, ut 
repetamus quae dicta sunt saepius, quae libido tam camifex, 
inexpiabile bellum indicere nihil de te merito, dilacerare sii& 
detur eum uelle per uiscera, qui non modo nuUum intulerit 
malum uUi sed aequaliter benignus hostibus diceret, quidnam 
animis salutis dea portaretur a principe, quid esset facto opus ut 
interitum fugerent et immortalitatem consequerentur ignotam? 
cumque nouitas rerum et inaudita promissio audientium tur-20 
baret mentes et credulitatem faceret haesitare, uirtutum om- 
nium dominus atque ipsius mortis extinctor hominem suum 
permisit interfici, ut ex rebus consequentibus scirent in tuto 
esse spes suas quas iamdudum acceperant de animarum salute 
nec periculum mortis alia se posse ratione uitare. as 



5 inhumanitasque Sab 6 loqnar Sdb fastidiosum Sdb 

^ ea qnae P 11 compbtate P comportate Sdb 13 fatuitatem 

Sdb: fatuitantem P 15 dilacerare Sdb: delacerare P 17 ulli 

Meursius: nulli P omnibus Gel diceret Sdb in err: dicere 

P docuerit Gd 18 animis scripsi: his P esse* P 19 conse- 
quere"tur P 20 turbarent Sab 21 facerent Sab hesitare P 

25 ABNOTin LIB •!• EXP. IKC LIB «n* FELICII. P 



Liber U. 47 



LIBER SECVNDVS 

Uoc in loco tribai si uUa facultas posset , uellem cum his 1 
omnibus quibus nomen inuisum est Christi ab instituta prin- 
cipaliter defensione deueriiculo paulisper facto talia uerba 

5 miscere : si nullam esse ducitis contumeliam respondere aliquid 
interrogatos, edissertate nobis et dicite: quid rei, quid causae 
est, quod tam grauibus insectamini Ghristum bellis, uel | quas f. 21^ 
eius continetis offensas, ut ad eius nominis mentionem rabi- 
dorum pectorum efferuescatis ardoribus? numquid regiam sibi 

louindicans potestatem terrarum orbem cunctum legionibus in- 
festissimis occupauit et pacatas ab exordio nationes alias dele- 
uit ac sustulit alias sibi parere ceruicibus compulit subiugatis? 
numquid ardoribus auaritiae flagrans uniuersas opes illas, qui- 
bus se genus humanum studiose contendit impleri, possessionis 

i5suae miancipio uindicauit? numquid libidinum cupiditatibus 
gestiens pudicitiae repagula ui fregit aut alienis furtim insi- 
diatus est matrimoniis? numquid adrogantiae supercilio tumidus 
iniurias et contumelias passim sine ullius personae discriminibus 
inrogauit? et non in cunctos et lumen praetendit uitae et peri- 1 



4 diuerticulo Sab ' 5 aliquit P corr c 6 quit P corr c 

8 offeHas P 9 numquit P corr c* 13 numquit P corr 

14 gen'»8 P studiosae P 15 numquit P corr 17 numquit 

P eorr 18 ullis ullius KlussfMmnus 19 in cunctos] cunctis ? 
praetendit scripsi: praetenderit P 

47,19 — 52,20 in IP sic 86 excipiwfit:^^ non 47,19 omnium uir- 
tutum SM — malorum tanta ezperiatur examina utrum 5s,9o in cunctos et 
lumen praetenderit 47.1» — quadam dulcedine atque si,* ne illum tellus 5s.so 
e. q. 9. ad uerba in cunetoB et lumen ai^tawi fMmu quaedam reeen' 



48 Arnobii adnersns nationei 

culum ignorationis amouit? qui si dignus non esset, cui aus- 
cultare deberetis et credere, uel hoc ipso fuerat non aspernandus 
a uobis, quod salutaria uobis ostenderet, quod uias uobis ad 
caelum et uota inmiortalitatis apertaret. at enim odio dignus 
est, quod ex orbe religiones expulit, quod ad deorum cultum s 
prohibuit accedi. ergone ille religionis extinctor et impietatis 
auctor arguitur, qui ueram in orbe religionem induxit, qui 



tior in mg: Transpositio. ad uerha qnadam dnlcedine atqne manm 
dlia recentioTf quae r esse uidetur, scripsit Haec desnnt in impressis 
hactenns codicibns. eadem rectum fere ordinem indicauit: uide infra. 
postremo tertia manus recentior addidit // ex lib. i transposiiionis a Ge- 
lenio et Ursino factae ratione hdbita. ille enim vsrha at enim odio dignns 
est i8.4 (deletis uerhis in cnnctos Inmen praetenderit — uota immortali- 
tatis optaret) — qnadam dnlcedine atqne 51,9 nectare ebrii cnncta 
contemnant quattuor uitimis uerhis praeter ne litteras coniectura 
additis, hic asteriscis in mg positis uerha in cnnctos et Inmen prae- 
tenderit — qnadam dnlcedine atqne in lihrum primum ante caput 
65 reiecit. in secundo lihro haec habent nt {pro et) non 47,19 omninm 
nirtntnm 51.9 — malomm tanta experiatnr examinaV ntmmne (ntmm 
Gel) illnm tellas sa,»© e. q. s. reliqui editores secwndi libri fines egressi 
non sunt, Canterus uerha sic transposuit nt non omninm nirtntnm 
amore in cnnctos et Inmen praetenderit — qnadam dnlcedine atqne 
amore (amore addidit) correpti cognitas — malomm tanta experiatnr 
examina? utmm illnm tellns e. q. s. eumque secutus est Elmenhor- 
stiu^. alia transpositione u^ est Salmasius: qni si dignns non esset 
48,1 — nota immortalitatis optaret, 43,4 nt non in cnnctos Inmen et prae- 
tenderit 47,19 — amonerit 48,i? at enim odio dignns est 48.4 — yelnti 
qnadam dnlcedine atque omninm nirtutam — malornm tanta ex- 
periatnr examina? ntrnmne illum tellns e. q. s. Orellius et Oehlertis 
Sdlmasii exempltm imitati sunt, nisi quod hic manus Ulius recentioris 
vestigiis insistens pauca immutauit : ntrnm in cunctos et lumen praeten- 
derit — qnadam dnlcedine et nono {pro non) omnium uirtnte — ma- 
lornm tanta experiatnr examina atqne ne illnm tellns e. q. s. et ego 
Salmasianam emendandi rationem praeter tu^has in capite 2 factas 
recepi uerhis omnium nirtutnm amore — malomm tanta experiatnr 
examina ntrnm inter uerha qnadam dnlcedine atqne et uerha ne illum 
tellns collocatis. nempe folia incodice antiqudore permutata erant : caue 
enim OeMero eredas, qui in Parisino lihro foliorum transpositionem 
factam esse somniat. 

1 amonit scripsi: amonerit P ascnltare P 3 qnod salntaria 

nobis add c 4 apertaret HeraMus: optaret P aptaret Meursius 



Liber n. 49 

h(miinibns caecis et reuera in impietate d^entibns pietatis 
apemit ianuas et cui se summitterent indicauit? an uUa est 
religio uerior officiosior potentior iustior, quam deum prin- 
cipem nosse, scire deo principi supplicare^ qui bonorum omnium 

5 solus caput 'Ot fons est perpetuus, cunctarum pater fundator et 
conditor rerum, a quo onmia' terrena cunctaque caelestia ani- 
mantur motu irriganturque uitali, et. qui si non esset^ nuUa pro- 
fecto res esset quae aliquod nomen substantiamque portaret. nisi S 
forte dubitatis, an sit iste de quo loquimur imperator, et magis 

10 esse Apollinem creditis, Dianam Mercurium Martem. da uerum 
iudicium, et haec omnia circumspiciens quae uidemus magis an 
sint dii ceteri dubitabit quam | in deo cunctabitur, quem essef.29 
omnes naturaliter scimus, siue cum exclamamus o deus, siue 
cum illum testem f deum constituimus improborum et quasi nos 

iicemat faciem subleuamus ad caelum. sed minoribus suppli- 
care diis homines uetuit. dii enim minores qui sint aut ubi 
sint scitis? perstrinxit uos aliquando suspicio illorum aut 
mentio, ut merito feratis indigne abrogatos bis cultus et ho- 
noris inpertitione uiduatos? quod si non mentis elatio et typhus 

soqui appellatur a Graecis obstaret atque officeret uobis^ iam- 
dudum ^cire potuissetis, quid aut quare prohibuerit fieri, intra 
fines quos stare religionem uoluerit ueram, quantum uobis 
periculum nasceretur ex eo quod putatis obsequio uel ex 
quibus malis emergeretis, si insidioso renuntiaretis errori. uerum 4 

sshaec omnia inlustrius conmiemorabuntur et planius, cum 
ulterius prorsus fuerimus euecti. monstrabimus enim Christum 
non impietatem docuisse nationes, sed ab latronibus pessimis 
miserorum hominum inprudentiam uindicasse. non credimus, 



2 STibmitterent Sdb, r 5 perpetuus, cTinctarum Orellius: perpe- 

tuarum P pater] pariter Sab 10 puerum iudicem uel naturae 

iudicium uel uerum animae iudicium Heraldus 14 deum om Qel aut 

uindicem ? improborum Sdb: improbarum P 15 subleba- 

mus P 17 perstrinxit Sah: perinstrixit P 19 typhus Geh ty- 

pus P 20 qui Sdb: quia P appellatur Gel: appellatus P 

21 quit P corr 23 putatis dubitanter Oehlerus: putaretis P 

26 monstrabimus Sab: monstrauimus P 27 impietate P corr c 

IV. ^. 



50 Arnobii adaersns nationes 

inquitis, uera esse quae dicit. quid enim? quae i^os negatis 
uera esse, non uera esse apud uos liquet, cum imminentia et 
nondum passa nuUis possint rationibus^ refutari? sed et ipse 
quae poUicetur non probat ita est^ nulla enim, ut dixi, 
futurorum potest existere comprobatio. cum ergo haec sit con- 5 
dicio futurorum, ut teneri et comprehendi nullius possint antici- 

f. 29^ pationis attactu, nonne purior ratio est^ ex duobus | incertis et 
in ambigua exspectatione pendentibus id potius credere quod ali- - 
quas spes ferat quam omnino quod nullasP in illo enim periculi 
nihil est, si quod dicitur inuninere cassum fiat et uacuum ; in hoc 10 
damnum est maximum id est salutis amissio, si cum tempus 
Saduenerit aperiatur non fuisse mendacium. quid dicitis, 
nescii, etiam fletu et miseratione dignissimi? ita non extimes- 
citis, ne forte haec uera sint quae sunt despectui uobis et 
praebent materiam risus ? nec saltem uobiscum sub obscuris 15 
cogitationibus uoluitis, ne quod hoc die credere obstinata 
renuitis peruersitate, redarguat serum tempus et inreuocabilis 
paenitentia castiget? nonne uel haec saltem fldem uobis faciunt 
argumenta credendi, quod iam per onmes terras in tam breui 
temporis spatio inmensi nominis huius sacramenta diffusa sunt;2o 
quod nuUa iam natio est tam barbari moris et mansuetudinem 
nesciens, quae non eius amore uersa molliuerit asperitatem 
suam et in placidos sensus adsumpta tranquillitate migrauerit ; 
quod tam magnis ingeniis praediti oratores grammatici rhe- 
tores consulti iuris acmedici, philosophiae etiam secreta ri-25 
mantes magisteria haec expetunt spretis quibus paulo ante 
fldebant; quod ab dominis se serui cruciatibus adflci quibus 
statuerint malunt, solui coniuges matrimoniis, exheredari a 
parentibus liberi quam fldem rumpere Christianam et salutaris 

f. 30 militiae | sacramenta deponere ; quod cum genera poenarum 30 



1 negatis P 2 non uera esse addidi liquent Sdb 3 cassa 
Urs 'excidit aut accusatium aut infinitiuus aut utrumque* Klusman- 
nus 6 futurorum Sdb: futurarum P 7 attactu* P est 

Gel: esfc et P 10 si add Gel 12 non] hoc Sab 14 de- 

spectui Sdb: dispectui P 17 rennuitis P sic fere semper 18 cas- 

tigaet P corr 20 tempore Sah spatio Salm: et parui P et par- 

uo Sdb 21 ba'bari P 26 spraetis P 29 rMmpere P 



Liber II. 51 

tanta sint a uobis proposita religionis huius sequentibus leges, 
angeatar res magis et contra omnes minas atque interdicta 
formidinum animosius populus obnitatur et ad credendi stu- 
dium prohibitionis ipsius stimulis excitetur ? an numquid haec 

«fleri^ passim et inaniter creditis, fortuitis incursibus adsumi 
has mentes? itane istud non diuinum et sacrum est? aut sine 
deo eorum tantas ani^orum fieri conuersiones, ut^ cum carni- 
flds und aliique innumeri cruciatus quemadmodum diximus 
impendeant credituris, uelut quadam dulcedine atque ** om- 

lenium uirtutum amore correpti cognitas accipiant rationes atque 
mundi omnibus rebus praeponant amicitias Christi ? nisi forte i 
obtnnsi et fatui uidentur hi uobis, qui per orbem iam totum 
conspirant et coeunt in istius credulitatis adsensum. quid ergo? 
Qos soli sapientiae f conditi atque intellegentiae ui mera nescio 

tsquidfaliud uidetis et profundum: soli esse nugas intellegitis 
haec omnia, soli uerb^ et pueriles ineptias ea quae nobis 
promittimus principali ab rege uentura. unde quaeso est uobis 
tantum sapientiae traditum, unde acuminis et uiuacitatis tan- 
tum uel ex quibus scientiae disciplinis tantum cordis adsumere, 

10 diuinationis tantum potuistis hau|rire? quia per casus ettem-f.28 
pora declinare uerba scitis et nomina, quia uoces barbaras 
soloecismosque uitare, quia numerosum et structum compo- 
situmque sermonem aut ipsi uos nostis ecferre aut incomptus 
cum fuerit scire, quia Fornicem Lucilianum et Marsyam Pom- 

isponi obsignatum memoria continetis, quia quae sint in litibus 
constitutiones , quot causarum genera, quot dictionum, quid 
sit genus, quid species, oppositum a contrario quibus rationi- 
bus distinguatur, idcirco uos arbitramini scire, quid sit falsum, 

3 animosius Sdb, r: animus P animnsius c 4 stimulis Sdb: 

stimnlus P 7 carnificis Urs: carnifices P 8 aliique Sab: ali. 

quem P alique r 9 a quadam Scib lacunam siffnaui: cf. 

p, 47 ad/n, 11 praeponant Gel: proponant P 13 quit P corr 

14 conditi om Urs aliti ? maera P 15. quit P corr aliud] 

«bditum Urs altum lAuineivLS conditum ? profundum] conditum 

Urs 16 inaeptias P 18 uibacitatis P corr 22 structum 

Vahlenus: instructum P 23 efferre & 24 Lucilianum Gd: 

lndalinum P 26 quod P quod P quid sitgenus om Sab 
-27 quit P corr c: sic et postea 



52 Arnobii adnersas nationes 

qaid nernm, quid fieri possit aut non possit, qnae imornm 
snmmoTumqne natura sit? nnmquamne illnd unlgatnm per- 
strinxit anres nestras, sapientiam hominis stnltitiam esse apnd 
7 denm primnm ? atqne ipsi penitns perspicitis nos ipsos, si qnando 
de rebns disceptatis obscnris et natnralia pergitis reserare s^ 
secreta, et ipsa qnae dicitis, quae adseneratis, qnae capitali 
plemmqne contentione defonditis, nescire nos et nnnmqnemqne 
snspidones snas pro probatis et comprehensis pertinaci oblno- 
tatione tutari. qnid enim, si nemm perspidam, etiamsi omnia 
saecula in remm innestigatione ponantnr, scire per nos possu- lo 
mns, qnos ita caecos et snperbos nescio qnae res protnlit et 
concinnanit inuidia, nt, cnm nihil sciamns, omnino fallamns 
nos tamen.et in opinionem, scientiae snb inflati pectoris tnmore 
toUamnr. nt enim dinina praeteream et natnrali obscnritate 
res mersas, potest quisqnam explicare mortalium, id qnodu 
£28^Socrates ille | conprehendere neqnit in Phaedro, homo qnid 
sit ant nnde sit, anceps narius mobilis pellax mnltiplex 
mnltiformis, in qnos nsns prolatus sit, cnins sit excogitatns 
ingenio, qnid in mnndo faciat, cnr malomm tanta experiatnr 
examina, utmmne illnm tellns nliginis alicnins conuersa pntore so 
tamqnam nermes animauerit, tamqnam mnres, an fictoris ali- 
cnins et fabricatoris mann liniamenta haec corporis atqne oris 
acceperit formam? potest, inqnam, scire in medio haec posita 
atqne in sensibns constituta commnnibns, quibns cansis mer- 
gamnr in somnos, qnibus euigilemns, qnibns modis fiant in-ss 
somnia, qnibus uisa: immo, quod ambigit in Theaeteto Plato, 
nigilemns aliqnando an ipsnm uigilare quod dicitnr somni sit 
perpetni portio, et qnod agere uideamur, insomninm ; cnm nidere 

3 Cor. I 3 , 19 16 Plato Phaedr. p. 280 cf. Alcib. p. 129 

26 Theaet. p. 158 

2 perstrincxit P 4 dem P corr c* deum V primum Sah : carr 

M&ursius et Kltmma/ijmus atqne Meursius: et qnae P aeque Urs 

ecqui Klussmannus paenitus P 8 pro add Stewechius 

9 perspiciamus Urs fateamur Gel 11 qua Sdb 13 subin- 

flati Salm 16 fedro P Phredo Sah Phaedone Gel quit P corr . 

17 animans anceps ? mouilis P corr c 19 quit P corr c 

20 utrumne] cf. p. 47 adn, 23 acceperint Sab 26 ambigit Sab : 

ambit P Theaeteto Sah : theaetote P. 28 quid Sdb uidea- 

mnr insomnium, oum uidere nos dicimus; radiorum uitlgo 



Liber n. 53 

I 

iios dicimus, radiornm et luminis mtentione uideamus an 
rerom imagines aduolent et Aostris in pupulis sidant; utrum 
sapor in rebus sit an palati contagionibus fiat; quibus ex 
causis pili nigrorem ingenitum ponant nequei omnes pariter 
i>sed paulatim adiciendo | canescant; quid sit quod humoresf.30^ 
uniuersi unum corpus efficiant mixtione, solum oleum respuat 
inmersionem in se pati; sed in suam naturam inpenetrabite 
semper perspicue colligatur; ipse denique animus, qui inmor- 
talis a uobis et deus esse narratur, cur in aegris aeger sit, 

10 in infantibus stolidus, in senectute defessus, delira ecfuttiat 
et insana? uerum infirmitas et inscientia miserabilis hoc magis 
est, quod cum fieri possit, ut ueri aliquid aliquando dicamus, 
et hoc ipsum nobis incertum sit, an ueri aliquid dixerimus. 
et quoniam ridere n^stram fidem consuestis atque ipsam cre-8 

isdulitatem facetiis ioeularibus lancinare, dicite^ o festiui et 
meraco sapientiae tincti et saturi potu, estne operis in uita 
negotiosum aliquod atque actuosum genus, quod non fide prae- 
eunte suscipiant sumant atque adgrediantur actores? pere- 
grinamini, nauigatis non domum uos credentes peractis nego- 

^tiationibus remeaturos? terram ferro scinditis atque oppletis 
seminum uarietate non credentes uos frugem percepturos esse 
uicibus temporariis? coniugalia copulatis consortia non futura 
esse credentes casta et officiosi foederis in maritos? liberorum 
susceptatis prolem non incolumem credentes fore et per gradus 

^saetatis uenturam senectutis ad metas? aegritudines corporum 
medicorum committitis manibus non credentes morbos posse 
mitigata asperitate leniri? bella cum hostibus geritis non uic- 
toriam uos credentes | proeliorum successionibus relaturos?f.3i 

1 adiornm P corr r 2 et Sab: e P pupulis Sdb: populis P 
7 impenetrabile Sab: inpenetrabilis P 8 perspicuae P corr 

10 defessus delira ecfuttiat et insana? uerum acripsi: defessus delira et 
futura et insana quorum P defessus? delira et fatua et insana quorum 
Gel defessus deliret et fatue et insane? quorum N. Heinsiua defessus, 
delira effutiat et insana? quorum OeTUerus 11 inscientia Sab: 

insientia P 12 quod Gel: ut P et Sab aliquando Sah, r: 

aliqua do P 16 «tincti P 18 actores Memsitis, r: attoros P 

an terris Sah 20 sci«nditis P 24 susceptatis Liuineius: susci- 

piatis P suscipitis Sdb 26 committi^is P 



54 Arnobii adnersnB nationes 

neneramini deos et colitis non credentea illos esse et propitias 
9 aures nestris snpplicationibns accommodare? qnid? illa de rebos 
ab hnmana cognitione sepositis, qnae conscribitis ipsi, quae 
lectitatis, ocnlata nidistis inspectione et manibus tractata te- 
nuistis? nonne uestrum quicnmque est huic nel illi credit auc- ^ 
toribus ? non quod sibi persuaserit qnis uemm dici ab altero 
uelut quadam fidei astipulatione tutatur ? qui cunctarum remm 
originem ignem esse dicit aut aquam, non Thaleti aut Hera- 
clito credit? qui causam in nnmerjs ponit, non Pythagorae Sa^ 
mio^ non Archytae? qui animam dinidit et incorporales con-io 
siituit formas, non Flatoni Socratico? qui quintum elementnm 
principalibns adplicat causis, non AristoteU Feripateticomm 
patri? qui ignem minatnr mundO; aduenerit cum tempns, ar- 
summ, non Fanaetio Chrysippo Zenoni? qui indiuiduis cor- 
poribus mundos semper fabricatur et destruit, non Epicmroi» 
Democrito Metrodoro? qui nihil ab homine comprehendi ait 
atque omnia caecis obscuritatibus inuoluta, non Arcesilae, 
Cameadi, non alicui [denique] Academiae ueteris recentiorisque 
lOcultori? ipsi denique principes et praedictarum patres senten- 
tiamm, nonne ea quae dicunt suis credita snspicionibus dicunt?so 
uidit enim Heraclitus res ignium conuersionibus fieri, con- 
cretione aquarum Thales, Pythagoras numeros coire, incor- 
f. 31^ porales | formas Plato, indiuiduorum Democritus concursiones? 
aut illi,.qui autumant nihil posse omnino conprehehdi, an sit 
uerum quod dicunt sciunt, ut ipsum quod definiunt ueritatis>& 
esse intellegant pronuntiatum? cum igitur comperti nihil ha- 
beatis et cogniti omniaque illa quae scribitis et libroram 



5 auctori Sdb 7 cunctornm Sab ■ rerum add Hildebrandius 

rerum cunctarum Klussmannus 8 originem ignem HUdebraiV' 

dim: originem P dicit ignem Sab 10 architae P 13igne 

minatur mundum Urs aduenerit scripsi: et uenerit P uenerit Urs 
14 crysippo P 15 mundos Sab: mundis P 16 ait addidi 

17 archesilae P Archesilao Sab 18 denique secluH recentiorisue 

Urs 19 denique Sab: denius P sectarum Urs 20 apud ea 

Sab 22 numeroB coire Urs: numero scire P 25 sq. aut...in- 

telligunt Sdb 27 omniaquae P corr 



Liber II. 55 

conprehenditis millibus credulitate adseueretis duce, quaenam 
faaec est iudicatio tam iniusta, ut nostram derideatis fidem, 
quamquam uos habere conspicitis nostram credulitatem com- 
munem? sed sapientibus uos uiris onmibusque instructis dis- 

sdplinarum generibus creditis. nempe illis, qui nihil sciscunt 
nec pronuntiant unum , qui pro suis sententiis bella cum ad- 
uersantibus conserunt et peruicacia semper digladiantur hostili, 
•qui cum alter alterius labefactant destruunt conuelluntque 
decreta, cuncta incerta fecerunt nec posse aliquid sciri ex ipsa 

10 dissensione monstrarunt. sed officiant haec nihil nihilque im- i I 
pediant, plurimum quominus eis credere atque auscultare 
debeatis: et quid est, quod in hac parte aut uos plurimum 
habeatis aut nos miuus ? uos Platoni, uos Cronio, uos Numenio 
uel cui libuerit creditis : nos credimus et adquiescimus Ghristo. 

uiniquitas haec quanta est, ut cum utrique auctoribus stemus 
sitque nobis et uobis unum et socium credere , uobis uelitis 
dari quod ita ab illis dicatur accipere, nos ea quae proferun- 
tur a Christo | audire et spectare nolitis? atquin si causasf.S2 
causis, partes partibus uoluerimus aequare, magis nos ualemus 

20 ostendere, quid in Christo fuerimus secuti quam in philosophis 
quid uos. ac nos quidem in illo secuti haec sumus: opera* 
illius magnifica potentissimasque uirtutes, quas uariis edidit 
exhibuitque miraculis, quibus quiuis posset ad necessitatem 
credulitatis adduci et iudicare fideliter, non esse quae fierent 

ifsliominis sed diuinae alicuius atque incognitae potestatis. uos 
in philosophis uirtutes secuti quas estis, ut magis uos illis 
quam nos Christo oportuerit credere? quisquamne illorum ali- 
quando uerbo uno potuit aut unius imperii iussione non dicam 



1 milibiis P 3 qaamquam scripsi: quam P nostram cre- 

dnlitatem scripsi: nostra in credalitate P nostra cnm credalitate Urs 
9 aliqait P corr 10 dissesione P eMeiant Sab nihil add 

Mewrsius nihilqaae P corr 13 Plotino Urs Cronio Urs: 

crotonio P 15 atrisqae <S^ stemas sitqae Gel: tempus sit 

quae P 17 dicatur: accipere Gel nos Geli uos P 18 ad- 

qain P 20 sicuti P.corr philosofis P 22 illius scripsi: 

illi P illa Sab in err potentissimafiquae P corr 28 unus Saib 



56 Arnobii adnersus nationes 

maris insanias aut tempestatam forores prohibere; compescere, 
non caecis restituere Imnina ant sine luminibus natis dare, 
non ad uitam reuocare defunctos, non annosas dissoluere pas- 
siones: sed quod leuissimum multo est, feruunculum, scabiem 
aut inhaerentem spinulam callo una interdictione sanare ? non & 
quo illos negemus aut morum esse integritate laudabiles aut 
non omni genere studiorum et disciplinarum paratos; nam et 
uerbis eos luculen.tissimi8 scimus loqui et compositionibus fluere 
leuigatis, concludere acutissime syllogismos, ordinarp sequaciter 
inductiones, suas reddere definitionibus formulas, partiri, diui-io 
dere, multa dicere de numerorum generibus, multa de musicis^ 
geometricas res etiam suis scitis et praeceptionibus explicare. 
lS2^sed quid istud ad causam? numquid enthymemata | syllogismi 
resque aliae similes scire iUos ueritaiem spondent aut ea re 
digni sunt . quibus necessario debeat rebus de obscurissimis 15 
credi? personarum contentio non est eloquentiae uiribus sed 
gestorum operum uirtute pendenda. ille non est dicendus auc- 
tor bonus, qui sermonem candidule prompsit, sed qui quod 
ISpollicetur diuinorum operum prosequitur sponsione. argumenta 
uos nobis et suspicionum argutias proferatis: quibus ipse siao 
Christus — cum pace hoc eius et cumuenia dixerim — populorum 
in conuentibus uteretur, quis adquiesceret, quis audiret, quis 
eum promittere aperte aliquid iudicaret, aut quis cassa et uuda 
iactantem, quamuis esset inprudens et facilitatis stolidae, se- 
queretur? uirtutes sub oculis positae et inaudita illa uis rerum, »5 
uel quae ab ipso fiebant palam uel ab eius praeconibus cele- 
brabantur in orbe toto, tantas subdidit adpetitionum flammas et 
ad unius credulitatis adsensum mente una concurrere gentes 
et populos fecit et moribus dissimillimas nationes. enumerari 



1 aa^ P 4 furoncalnm 8db 6 esse om S^h 7 peritos 

Sdb 8 locolentissimis P 12 praeceptionibus Urs: perceptioni- 

bus P 13 enthymemata Scib: enthymocemata P 15 debeat Sdb: 

debeant P 16 sed Gel: et P 17 non add Sdb 18 qui 

Sdb: quis P 20 proferetis G^ profertis Urs 23 promittere 

Urs: promitteret P aliquit P corr iudicaret Urs: iudicare P 
24 stolidae Gel: solidae P 26 fiebat Sab celebrabantur Oe^ 

lerus: celebrabatur P 27 tantas scripsi: ea P eas Gel 



Liber H. 57 

enim possunt atque in nsnm compntationis uenire ea quae in 
India gesta sunt, apud Seras Fersas et Medos, in Arabia^ 
Aegypto, in Asia, Syria, apud Galatas Parthos Phrygas, in 
Achaia Macedonia Epiro, in insulis et prouinciis omnibus 

(quas sol oriens atque occidens lustrat, ipsam denique apud 
dominam Bomam, in qua cum homines essent Numae regis 
artibus atque antiquis superstitionibus occupati, non distulerunt 
I tamen res patrias linquere et ueritati coalescere Christianae. f. S8 
uiderant eiiim currum Simonis magi et quadrigas igneas Petri 

uore difflatas et nominato Ghristo euanuisse: uiderant, inquam, 
fidentem dis falsis et ab eisdem metuentibus proditum pon- 
dere praecipitatum suo cruribus iacuisse praefractis, post deinde 
perlatum Brundam cruciatibus et pudore defessum ex altissimi 
culminis se rursum praecipitasse fastigio. quae onmia uos gesta 

uneque scitis neque scire uoluistis neque umquam uobis neces- 
saria iudicastis, ac dum uestris fiditis cordibus et quod typhus 
est sapientiam uocatis, dedistis circumscriptoribus locum, illis, 
inquam, noxiis, quorum nomen interest obsolefieri Christianum, 
superfundendi caligines atque obscurandi res tantas, eripiendae 

90 uobis fidei subiciendique contemptuS; ut, quia sibi praesentiunt 
finem pro meritis imminere, uobis quoque immitterent causam, 
per quam periculum adire possetis et uiduari benignitate diuina. 
interea tamen o isti, qui admiramini, qui stupetis doctorumlS 
et philosophiae scita, ita non iniustissimum ducitis inequitare, 

ssinludere tamquam stulta nobis et bruta dicentibus, cum uel 
ea uel talia reperiamini et uos dicere quae nobis dici pro- 
nuntiarique ridetis ? nec mihi cum his sermo est qui per uaria 
sectarum deuerticula dissipati has atque illas partes opiuionum 
diuersitate fecerunt: | uos, uos appello qui Mercurium, quif.33»> 



2 apQt P corr 3 aput P corr frygas P 4 acaia P 

epyro P 6 essent StewecHus: sint P 7. ritibus Stewechms 

9 currum Meursius, r: cursum P paetri P corr 11 di^ P 

13 Brendam Meuraius altissimis P corr 16 et Sab in err: 

ut P typhas Od : typus P 19 aeripiendae P corr 20 sub- 

iciendiquae P corr 24 philosofyae P inaequitare P 

26 repperiamini P pronuntiariquae P corr 28 diuerticula Sab 



58 Arnobii adaersas nationes 

Flatonem Pythagoramque sectamini, uosque ceteros, qui estis 
miias meatis et per easdam uias placitorum inceditis unitate. 
audetis ridere nos, quod patrem rerum ac dominum ueneramur 
et colimus quodque illi dedamus et permittamus spes nostras? 
quid Flato uester in Theaeteto, ut eum potissimum nominem, » 
nonne animo fugere suadet e terris et circa illum semper quan- 
tum fieri potis est cogitatione ac mente uersari? audetis ridere 
nos, quod mortuorum dieamus resurrectionem futuram, quam 
quidem nos dicere confitemur sed a uobis aliter quam sentia- 
mus audiri ? quid in Folitico idem Flato ? nonne cum mundus lo 
occeperit ab occiduis partibus exoriri et in cardinem uergere 
qui orientis est solis, rursus erupturos homines telluris e gre- 
' mio scribit senes canos decrepitos et cum anni coeperint acce- 
• dere longiores per eosdem gradus quibu^ hodie crescitur ad 
incunabula infantiae desituros? audetfs ridere nos, quod ani-15 
marum nostrarum prouid^amus saluti id est ipsi nobis? quid 
enimsumus homines nisi animae corporibus clausae? uos enim 
non omnes pro illarum geritis incolumitatibus curas? non quod 
uitiis omnibus et cupiditatibus abstinetis, metus ille uos habet, 
ne uelut trabalibus clauis adfixi corporibus haereatis? quidao 
1 34 illi sibi uolunt secretarum | artium ritus/ quibus adfamini nescio 
quas potestates, ut sint uobis placidae neque ad sedes reme- 
i4antibus patrias obstacula impeditioois opponant? audetis ridere • 
nos, cum gehennas dicimus et inextinguibiles quosdam ignes, 
in quos animas deici ab earum hostibus inimicisque cognoui-a» 
mus? quid Flato idem uester in eo uolumine, quod de animae 
inmortalitate conposuit, non Acherontem, non Stygem, non 
Cocytum fluuios et Pyriphlegetontem nominat, in quibus ani- 
mas adseuerat uolui mergi exuri? et homo prudentiae non 

5 p. 173 10 p. 270 26 Phaed. p. 113 

3 qoi Sctb deum Sab 5 Theaeteto Sah: theato P 

6 adde {eras) snadet P 7 potis Scdm: potes P pote Sab 

10 im P 11 occeperit Sdb: acceperit P nergere Sdb: ner- 

cere P 15 reditnros Urs exitnros Salm 19 abstiBeatis Sab 

20 traualibnfi P 24 qnosdam Sab: qnasdam P 28 Cocytnm Gel: 

cocytem P pyriflegetontem P nominat, in Sab: nominati P 



Liber U. 59 

paruae et examinis iudiciiqae perpensi rem inenodabilem sus- 
cipit, ut cum animas dicat immortales, perpetuas et corporali 
soliditate priuatas, puniri eas dicat tamen et doloris adficiat 
sensu. quis autem hominum non uidet, quod sit immortale, 
5quod simplex, nullum posse dolorem admittere, quod autem 
sentiat dolorem, immortalitatem habere non posse? nec tamen 
eius auctoritas plurimum a ueritate declinat. quamuis enim 
uir lenis et beniuolae uolunta^is inhumanum esse crediderit 
capitali animas sententia condemnare, non est tamen absone 

losuspicatus iaci eas in flumina torrentia flammarum globis et 
caenosis uoraginibus taetra. iaciuntur enim et ad nihilum re- 
dactae interitionis perpetuae frustratione uanescunt. sunt enim 
mediae qualitatis, | sicut Christo auctore compertum est, etf.34 
interire quae possint deum si ignorauerint, uitae et ab exitio 

uliberari, si ad eius se misericordias atque indulgentias adpli- . 
carint, ut quod ignotum est pateat. haec est hominis mors 
uera, haec nihil residuum faciens — nam illa quae sub oculis 
cernitur animarum est a corporibus diiugatio, non finis aboli- 
tionis extremus — haec inquam est hominis mors uera , cum 

20 animae nescientes deum per longissimi temporis cruciatum con- 
sumentur igni fero, in quem illas iacient quidam crudeliter 
saeui et ante Christum incogniti et ab solo sciente detecti. 
quare nihil est quod nos fallat , nihil quod nobis polliceatur 1 S 
spes cassas id quod a nouis quibusdam dicitur uiris et inmo- 

25 derata sui opinione sublatis, animas immortales esse, domino re- 
rum ac principi.gradu proximas dignitatis, genitore illo ac patre 



1 pamae Cantenis : prauae P iudiciiquae P corr rem Sdb, 

r: re P 2 et Gel: et ex P 3 doloribus Sdb 4 sensu Urs: 

sensum P sensuum Sab in err 9 condemnari Sab' 11 cenosis P 
tetra P 13 qualitatis Gel: qualitates P 14 «ab P 

15 liberan P se misericordias scripsi: seminas P semina Sdb se 
minas Gel se misericordiam Urs applicarint Gel: adplicarent P 

16 ut scripsi: et P et ut Gel 17 sqq, uerba nam . . . extremus pa- 
renthesin efficere editores non intellexerimt 20 perlongissimi temporis 
cruciatu Sab circuitum Urs consumuntur Sc^ 21 ignifero 
Sab iacient Salm : iacent P iaciunt Sab 22 anti P 24 cas- 
sas, id uiUgo id om Sab nouis Gel: nobisP 25 sui Gel: sibi P 
domino Vahlemis: deo P 26 ac om Urs dignitatis Sab: dig- 
nitates P 



gO Arnobii aduersus nationes 

prolatas, diuinas sapientes doctas neque uUa corporis attrec- 
tatione contiguas. quod quia uerum et certum est, a perfecto 
suraus inemendabili perfectione prolati, inculpabiles et ideo 
inreprehensibiles uiuimus, boni iusti et recti, uitiositatis nuUius 
rei, nuUa cupiditas nos uincit, nulla libido dehonestat, uirtutum b 
omnium seruamus atque integramus tenorem. et quia uno ex 
fonte omnium nostrum defluunt animae, idcirco unum con- 
ueniensque sentimus, non moribus, non opinionibus discrepamus, 
3gidem onmes nouimus nec, quot in orbe sunt homines, nobis sunt 
ICsententiae totidem neque infinita uarietate | discretae. at dumio^ 
ad corpora labimur et properamus humana, ex mundanis cir- 
culis secuntur nos causae, quibus mali simus et pessinii, cupi- 
ditatibus atque iracundia ferueamus, exerceamus in flagitiis 
uitam et in libidinem publicam uenalium corporum prostitutione 
damnemur. et quemadmodum se possunt incorporalibus corpora 15 
coniungere aut a deo principe res factae ab inflrmioribus cau- 
sis ad uitiorum dehonestamenta traduci? uultis homines insi- 
tum typhum superciliumque deponere, qui deum uobis adscisci- 
tis patrem et cum eo contenditis immortalitatem habere uos 
unam? uultis quaerere peruestigare rimari, quid sitis uos ipsi, ao 
cuius sitis; censeamini quo patre, quid in mundo faciatis, qua- 
nam ratione nascamini, quo pacto prosiliatis ad uitam? uultis 
fauore deposito cogitationibus tacitis peruidere animantia nos 
esse aut consimilia ceteris aut non plurima differitate distantia? 
quid est enim, quod nos ab eorum indicet similitudine discre- 2s 
pare? uel quae in nobis eminentia tanta est, ut animantium 
numero dedignemur adscribi? ex ossibus illis fundata sunt 
corpora et neruorum conligatione deuincta: et nobis comparili 



1 ulla Sab: ull«am P 2 est scripsi: est et P 5 uincit Sab: 

uincet P 9 idem Zinkiua: deum P quod P nobis Oeh' 

leruB: non P om Sdb 10 at Gel: ac P 11 ad Sah. r: ac P 

lauimor P corr c 12 fimus Mmenhorstim fiamus ? 13 flagi- 

tiis P 15 sed Urs 17 insitum typhum Klmsmannus : insti- 

tutum P *fasti typhum uel fastum, typhum uel isti tjphum' Urs 
istum typhum Salm 18 deum Gel: dum P 23 fastu Urs tu- 

more SaHm feruore Klussnumnus 24 ceteris aut Gel: cetera ut P 

25 4»discrepare P 



Liber IL 61 

raidone ex ossibns fundata sunt corpora et nemoraDDL conligatione 
deuincta. auras accipiant naribus et per anhelitum reciprocatas 
jreddunt: et nos spiritum consimiliter ducimus et respiramus 
commeatiBus crebris. femininis generibus masculinisque dis- 
stincta sunt: | in totidem et nos sexus nostro sumus ab auc-f.36^ 
tore formati. edunt per uteros fetus et corporalibus conciliis 
procreant: et nos corporum coniugationibus nascimur et ex 
aluis fundimur atque emittimur matrum. cibo sustentantur et 
potu et superfluas foeditates inferioribus egerunt abiciuntque 

loposticis: et nos cibo sustentamur et potu et quod natura iam 
respuit per eosdem effundimus tramites. cura illis est omni- 
bus famem prohibere mortiferam et necessario inuigilare pro 
uictu: quid aliud nos tantis agimus in occupationibus uitae, 
nisi ut ea quaeramus quibus famis periculum deuitetur et in- 

isfelix sollicitudo ponatur? morbos illa et inedias sentiunt et 
ad ultimum senectute soluuntur: quid enim? nos immunes 
malis ab his sumus et non eadem ratione morborum incom- 
moditatibus irangimur et senectutis destruimur tabe? quod si 
et illud est uerum, quod in mysteriis secretioribus dicitur, in 

sopecudes atque alias beluas ire animas improborum, postquam 
sunt humanis corporibus exutae, manifestius comprobatur, 
uicinos nos esse neque interuallis longioribus disparatos. si- 
quidem res eadem nobis et illis est una, per quam esse ani- 
mantia dicuntur et motum agitare uitalem. sed rationales nos 17 

25sumus et intellegentia uincimus genus omne mutorum. cre- 
derem istud uerissime dici, si cum ratione et consilio cuncti 
homines uiuerent, seruarent officiorum tenorem, abstinerent ab 
inlicitis sese, | negotia turpia non adirent, neque quisquamf.se 
prauitate consilii atque ignorantiae caecitate contraria sibimet 

zo atque inimica deposceret. uellem tamen scire, quaenam sit haec 



3 fpiritu Sdb 4 crebris] reciprocis ? 5 s^zns Scib: sezn P 

6 conciliis Sdb: consiliis P 8 aluis Sdb: alueis P emitti- 

mnr. matrom cibo snstentamur et potu. et Sab 15 illa Sdb: il^ 

las P inaedias P 18 tabe Sab: tnbae P 20 ueluas P 

corr 21 exutae Gel: sumptae P *ezutae uel submotae uel (humanis 

rebus) ezemptae' Urs 24 dicuntur scripsi: dicitur P dicimur Urs 
28 sese Salm: esse P et si Sdb 29 prauitate Oel: paruitate P 



62 Arnobii adaersiis nationes 

ratio, per quam sumus potiores animalium generibus cunctis. 
quia nobis domicilia fecimus, quibus possimus hiemalia frigora 
et aestatis flagrantias euitareP quid, animantia cetera buius 
rei prouidentiam non habent? nonne alia cemimus opportu- 
nissimis sedibus nidulos sibi construere, mansiones alia e saiis 5 
et rupibus tegere et communire suspensis, excauare alia tel- 
luris sola et in fossibilibus foueis tutamina sibimet et cubilia 
praeparare? quodsi ministras manus illis etiam donare parens 
natnra uoluisset, dubitabile non foret, quin et ipsa construerent 
moenium alta fastigia et artificiosas excuderent nouitates. tamen 10 
in his ipsis quae rostris atque unguibus faciunt, multa inesse 
conspicimus rationis et sapientiae simulacra, quae homines 
imitari nulla meditatione possimus, quamuis sint nobis opiflces 
ISmanus atque omni genere perfectionis artiflces. uestem illa 
non norunt, i^ellas naues atque aratra conpingere nec deniqueis 
superlectilem ceteram quam familiaris usus exposcit. non sunt 
ista scientiaa munera sed pauperrimae necessitatis inuenta. 
neque cum animis, artes caeli ex penetralibus ceciderunt, sed 
exquisitae et natae sunt in terris hic omnes et cum processu 
f. 36^1 temporum paulatim meditatione conflatae. quodsi haberentso 
scientias animae, quas genus scilicet habere diuinum atque 
immortale condignum est, ab initio homines cuncti omnia 
scirent nec saeculum esset ullum, quod artis esset ignarum 
alicuius aut rerum experientia non paratum. nunc uero inops 
uita U multarum indigens rerum fortuita conspiciens quaedain 95 
commodule prouenire, dum imitatur experitur et temptat, dum 
labitur reformat immutat, ex adsidua reprehensione paruas et 
concinnauit scientiolas artium et ad unum exitum temporibus 



5 nidulos scripsi: nidalomm f* construere mansiones, alia 

uulgo alia e scripsi: aliae P alia Sab sazis se Urs 

7 fossilibus Sah sibimet Sabt simet P 9 construerent Gel: 

<;onstrueret P 10 artificiosas r: artificiosa P nouitate Sab 

nauitate Urs 13 possumus Sah 14 omnigenae Urs ' 18 pene- 

trabilibus Sab corr in err 21 scientias Sab: sentias P scili- 

<5et scripsi: et P om Oel i^osse et Vahlenus 23 esset Sab, r: esse P 
illum P corr c esset Saby r: esse P 



Liber H. 63 

plurimis coemendatas perduxit. quodsi hominos penitus autlt 
ipsos se nossent aut intellectum dei suspicionis alicuius acd- 
perent aura, numquam sibi adsciscerent diuinam immortalemque 
naturam nec existimarent quiddam magnificum se esse, quia 
5 sibi craticulas truUeos creterrasque fecerunt , quia subuculas 
suppara laenas lacernulas trabeas cultros loricas et gladios, 
quia rastra securiculas uomerem. numquam, inquam, crederent 
typho et adrogantia subleuati, prima esse se numina et aequa- 
lia principis summitati, quia grammaticam musicam oratoriam 

lopepererunt et geometricas formulas: in quibus artificiis quid- 
nam insit admirabile non uidemus, ut ex eorum inuentione 
credatur esse animas potiores et sole et sideribus cunctis, hunc 
totum, cuius membra sunt | haec, mundum et dignitate 6tf.37 
substantia praeterire. quid enim aliud se spondent uel insi- 

isnuare posse uel tradere, quam ut regulas nominum differen- 
tiasque noscamus, ut intei-ualla in uocum sonis, ut loquamur 
suadenter in litibus, ut terrarum continentias metiamur? quae 
si secum animae diuinis ex regionibus adtulissent, ea esset 
necessarium scire omnis, ea iamdudum in omni orbe tractarent 

20 neque uUum hominum reperiretur genus , quod non esset his 
omnibus aequaliter atque uniformiter eruditum. nunc uero in 
mundo quotusquisque est musicus dialecticus et geometres, 
quotus orator poeta grammaticus? ex quo apparet, ut saepius 
dictum est, inuenta haec esse locorum necessitate ac temporum 

85 neque diuinas et eruditas aduolauisse huc animas, quod neque 

1 coemendatas scripsi: coemendata P commendatas 8db commentata 
Urs paenitus P 3 aura 8ab: auras P 4 esse] nosse 

Sdb 5 craticulas 8ab: graticnlas P tmllas 8db creter- 

rasqne Eildebrcmdius: ceteraqne P craterasqne Ura 6 lenas P 

lo*ricas P 7 qui 8db saecnriculas P 8 tyfo P typo 

8db 9 principi IduineitAS qnia Urs: qni P 10 peperemnt 

8cnp8i : pepererant Preperemnt Ura 12 et hunc Urs 13 «mnn- 

dum P dignitatem P corr 14 insinuare P 16 * • * * nos- 

camus P sonis Gel: sonos P 17 metiamnr 8db: menti- 

amur P 18 regionibus 8db in err, r: religionibus P ea scripsi: 

et P aut Urs 19 scire, omnes uuigo omnes c* 20 rep- 

periretur P 21 omnibus Gel, r: hominibus P ominibus Sab 

22 ge^^metres P 24 necessitatem P corr 25 diuinitus Gel 

et add VdfUenm eruditus P corr & aduolabisse P corr 



\ 



\ 



64 Arnobii adnerBUB nationes 

omnes doctae sint neque discere omnes possint et sint in bis 
plurimae acuminis obtunsioris et bardi et ad discendi studium 
plagarum coercitione cogantur. quodsi ea quae discimus remi- 
niscentias esse constaret, ut antiquis opinionibus soitum est; 
conueniebat nos omnes ab una ueritate uenientes unum nosse 5 
unumque reminisci, non habere diuersas, non plurimas dissi- 
dentisque sententias; nunc uero cum singuli aliud atque aliud 
adseramus, manifestum et promptum est nihil nos adtulisse 
de caelo sed hic nata addiscere et suspicionibus coalita uindicare. 

20 et ut uobis clarius manifestiusque monstremus, cuius sit | pretii 10 
^- ^'^ homo , quem simillimum creditis potentiae superioris existere, 

concipite animis hanc imaginem uestris et, quod fieri si ad- i 
grediamur potest, tamquam si simus adgressi, similitudinis 
adsumptione teneamus. sit igitur nobis tellure in effossa locus 
habitabilis formam cubilis efficiens, tecto et parietibus clausus, 15 
non algidus in Mgore^ non feruoris nimii in calore, sed ita 
temperatus et medius, ut nec Mgoris sensum nec ardorem 
ualidum perpetiamur aestatis. in hunc sonus onmino nullius 
incidat uocis, non auis, non bestiae, non tempestatis, non 
hominis, non denique fragoris alicuius aut concrepantis terri-ao 
biliter caeli. excogitemus deinde quemadmodum lumen accipiat: 
non ei inlato igni neque ei sole conspecto sed nothum aliquid 
fiat, quod imaginem luminis caligine interposita mentiatur; 
ianua non una sit nec sit introitus rectus, adeatur infleiibus 
fleiuosis nec recludatur aliquando, nisi cum necessaria ratioss 

21 postularit. nunc quoniam imagini praeparauimus sedem, acd- 



1 possint ^t Gel: possunt at P possint, cum Urs 2 ^^acuminis P 
tardi Sdb 3 qnodsi|G^eL* qnod et si P 6 diuersas P 

dissidentisquae P corr dissidentesqne c 9 natos Urs discere 

Urs 10 praetii P 16 algidas in r, Sdm: algidum P algidus 

Sdb nimii Ura: nimium P nimius Cmterus 17 frigoris hie- 

malis Urs 18 perpetiatur Sab sonus Sdb: sonum P 

19 uestiae P corr non-tempestatis delendum uidetur non hominis 

non tempestatis Meu/rsim tempestatis Sabj r : tempestates P 

22 nothum Urs: notum P 24 non] modo Zivikiua sed adeatur 

Urs inflezionibus Sah 



Liber IL 65 

piamas ddnceps mox aliquem natmn et « in loci illius hos- 
pitimaa, qaod habeat rem nallam et sit inane ac aacaam, 
Platonica licet aat Pythagorea progenie aat horam alicaias, 
qoi acomims perhibentar foisse diaini aat ex deam responsis 

ft sapientissimi nancapati. qaod cam actam faerit, natriri at 
debeat seqaitar et alijmoniis conaenientibas edacari. adhi-f.88 
beamas igitar et natricem, qaae semper ad eam nada, semper 
silens accedat, aerbam nallom faciens nec in sermonis alicaias 
similitudinem ora et labra didacat, sed cam mammas dederit 

10 et conseqaentia sapplerit of&cia, datam qaieti linqnat et ante 
fores claosas dies noctesqae continaet : poscit enim pleromqae 
res, natricias adesse curas et obseraare temporarios motas. at 
uaro cum coeperit solidioribus cibis infans debere fulciri, nutrice 
inferantur ab eadem ueste ut diximus posita et tenore reti- 

u>centiae seruato. ipse autem qui infertur cibus sit unus atque 
idem semper, nihil materia differens nec per uarios redinte- 
gratus sapores, sed aut fitilla de milio aut sit panis ex &rre 
aut, ut saecula imitemur antiqua, ex cinere caldo glandes aut 
ex ramis agrestibus baculae. potio autem uini sit prorsus in- 

socognita nec sedandae aliud admoueatur siti quam liquorpurus 
e fontibus caldore ignis intactus et, si fieri potis est, manibus 
subministratus cauis. fiet enim familiaris e more consuetudo 
in naturam uersa nec adpetitio porrigetur ulterius, esse am- 
I^us nesciens quod petatur. quorsum igitur haec spectant?22 

s$ut, quoniam creditum est, animas diuinas atque immortales 
esse et ad hominum corpora disciplinis cum omnibus aduolare, 
experiamur ex isto quem hoc genere uoluimus educari, capiatne 



1 et om Urs lacunam signaui 3 pytagorea P 4 dinmi 

Sab: diainis P 6 et Sab: ut P 8 sennonis alicaias simili- 

tudinem sCripsi: sermonis alicaias P sermone alicaias ^S^ sermonem 
aliqaem Gel sermones aliquos Urs 9 didacat 6eh dedncat P 

14 inferatar Sab 15 infer*tar P 16 redintegratas Sab: red- 

integratos P 17 fitilla Sahn: fit iUa P sit iUe Sab 18 glan- 

des Sdb: grandes P 20 furas P corr 22 subministratus Gel: 

subministratum P 23 porrigetur Urs: corrigetur P 25 atque 

Vahlemis: adeo P a deo Sdb atque adeo Urs > 

IV. 5 



66 Arnobii adnersiiB nationes 

iss^res fidem an sit leuiter credita et frastrabili | expectatione 
praesnnipta. procedat igitnr nobis solitndine in operta nntritns 
qnot nultis annos agens: nnltis nicenarins? nnltis tricenarins? 
immo cnm annos fnerit qnadraginta permensns, mortalinm 
Gonciliis inferatnr, et si nemm est, illnm principalis esse snb- 5 
stantiae portionem f iam laeta ex fontibns nitae derinatnm 
faic agere, anteqnam notitiam rei^nmat alicnins ant sermone 
imbnatnr hnmano, det responsnm rogatns, qnisnam sit ipse 
aut qno patre, qnibus sit in regionibns editns, qno pacto aut 
quanam ratione nutritus, quid operis aut negotii celebransio 
ante acti temporis decurrerit aeuitatem : ita ille lion omni pecore 
ligno saxo obtunsior atque hebetior stabit, non missus in res 
nouas et numquam sibi ante cognitas ipsum sese est ante 
omnia nescitums? poteritne, si quaeras, sol quid sit osten- 
dere, terra maria sidera nubes nebula pluuiae tonitma nixu 
grando? poterit arbores scire quid sint, herbae aut gramina, 
23taums equus aut aries, camelus elephantus ant miluus? esu- 
rienti si dederis uuam mustaceum caepe cardnum cucumerem 
ficum, sciet posse sedari omnibus ex his famem aut qno genere 
.singula esse debeant esui? ignem si plurimum feceris autsb 
uenenatas circumposueris bestias, nonne ibit per medias flam- 
mas uiperas solifiigas, esse noxias nesciens et timere ipsum 
quid sit ignorans? iam uero si uestem^ si superlectilem ponas 
£iS9in medio tam uibanam | quam msticam, eritne, idem ut 
possit discriminare , discemere, cui negotio res quaeque con-is 
ueniat, cuius muneris adcommodata sint nsui? indicet in quos 
faabitus uestis stragula facta sit, mitra strophium fascia 



1 ezpectatione 8db: expectatio P 3 qnod P corr 6 porti- 

onem Gd: portione P iam laeta] et Gel tam lectam (laatam Zin- 

him) et Stewechiua tam laetam S<dm iam laetae Vahlenm 13 est] 

esse Sab 15 plnbiae P 17 cameUus P corr elefantns P 

mnlns SUwectmts 18 mnstacinm P 19 is P corr c 20 de- 

beant esni? 8dllm: debeant et sni P debeant? et sibi 8ah debeat? et 
sibi TJrs 22 solifagas 8db: solisfngas P 25 discemere eoefptm- 

xit &, om 8ab 27 stiofinm P 



Liber II. 67 

paluinas macinniam laena calaatica mantele mastraca sac- 
cas solea calceas? qaid si adicias qaaerere rota qaid sit 
aat tribala, aannas doliam capa, trapetam aomis aat cri- 
bram, mola baris aat sarcalam? qaid arqaata si sellala, acns 

i strigilis polabram siliqaastram tralla lancicala candelabram 
pattioca scopae scyphas saccas? qaid si cithara tibia ar- 
gentam aes aaram codex radias liber? qidd instramenta si 
cetera qaibas aita saccingitar et continetar hamana? ita at 
diximas ille non bonis rita aat asini, porci aat si allom est 

loanimal tardins, conspiciet haec quidem formatnras aarias re- 
spectans sed qaae sint singala nesciens et qaam in causam 
possideantor ignorans? nonne uocem si fuerit necessitate ali- 
qua coactus emittere, ut solemne est mutis, inarticulatum 
nescio quid ore hiante clamabit? quid in Menone, o Plato, 24 

isquaedam rationibus nameri admota ex puerculo sciscitaris et 
ex eius niteris responsionibus comprobare, quae discamus non 
discere sed in eorum memoriam quae antiquitus noueramus 
redire? qui si tibi uere respondet — non enim nos conuenit 
fidem rebus abiudicare quas dicis — non rerum scientia sed in- 

aotellegentia ducitur, et ex eo quod aliquos numeros cottidianid 
habet ex usibus notos fit ut sequatur rogatus et ipsa illum 
semper | multiplicationis adducat accessio. quodsi uere confidis f. 89^ 
immortales huc animas et plenas scientiae peruolare^ adules- 
centulum istum rogare desinito, quem esse conspicis gnarum 

ssrerum et humanitatis esse in finibus constitutum: quadra- 
genarium istum ad te uoca et ex eo percontare non abstrusum 

14 p. 82 sqq. 

1 lena P cala*ntica P utica Sab tunica Gel calantica 8dlm 

80CCU8 solea calceus 8ab: soccos solex calceos P 2 querere P om 

Stib . rota] traha Urs 3 cribrum Sab: cibrum P 4 sit 

Mmenharstim 5 strigil SaJb polubrum Gel: colubrum P 

lenticula Urs 6 pattiocas P om 8ab batiolae Meuraius batiaca 

8dlm scopae Gel: scopbae P sacus P si 8db: sit P 

cithera P corr 7 aurum om 8ab 9 bouis Urs: uobis P 

11 sed Urs: et P 13 mutis Gel: multis P 14 clamauit P 

corr c 15 numori 8ab: muneri P sciscitaris et 8db: sciscitari 

sed P 16 quae ^S^: quas P 19 adiudicare 8ab 23 hunc 

P corr 24 gnarum Ura: ignarum P 25 esse del Ura 

26 percontrare P corr . ^ 



6g Arnobii adaersuB nationes 

aliqoid, non inaolntain, non de triangolis, non de qaadratis^ 
qoid sit cabos aat dynamis, sesqueoctaaus aut sesquetertius 
t ultimas, sed quod in medio situm est, bis bina, bis tema quam 
efficiant summulam quaerito* uolumus uidere, uolumus scire, 
quid rogatus respondeat, an inquisitam expediat quaestionem. & 
ita ille sensurus est^ quamuis ei pateant aures, an aliquid 
dicas, an aliquid quaeras, an tibi al^ sese responderi aliquid 
postides? et non sidpes ut aliquis aut.Marpesia ut dictum est 
rupes stabit elinguis et mutus, hoc ipsum ignorans et nesciens, 
secum potius an cum altero conloquaris, cum altero sermoci-io 
neris an secum, oratio sit ista quam promis an sonitus uocis 
nihil rerum significans sed inani continuatione pertractus? 
25quid dicitis, o uiriplus quam satis est uobis ex aliena gene- 
rositate tribuentes? baecine est anima docta illa quam dicitis, 
immortalis perfecta diuina, post deum principem rerum eti5 
post daemones et genios locum optinens quartum et afduens 
ex crateribus uiuis? hic est ille pretiosus et rationibus homo 
augustissimis praeditus, mundus minor qui dicitur et totius 
1 40 in speciem similitudinemque mundi fabricatus | atque formatus, 
nullo melior ut apparuit pecore, obtunsior ligno, saxo? quiso 
nesciat homines et in mutis semper solitudinibus degat, 
demoretur, iners f ualeat inaere, quamuis annis uiuat innu- 

8 Verg. Aen. 6,471 

1 inuolutum Sab: uolutum P 2 cubus Urs: dib; P dyna- 

mis Saim: dynamus P pyramis Urs sesquioctauus Sdb sesqui- 

tertius Sah 3 numerus Urs ultimo Salm arithmus ? 4 summu- 

lam quaerito Sab: summula quaerit P 7 tibi om Sab ab sese 

respondere MeursitLS tamquam ex codice: absenseris ponderi P ab se 
responderi Sab 8 marpesia» 9 stauit P corr 10 cum 

altero sermocineris an secum del Memsius 11 promis an Sab:, pro- 

misa P 12 pertractus Sab : pertractum P 14 haeccine est anima 

Gel: haec intestamina P 16 daemones et genios Klussmawms: mentes 
geminas P afluens P 17 grateribus P praetiosus P 

18 augustissimis praeditus Sab: angustissimis praeditis P 19 simi- 

litudinemque mundi scripsi: similitudinis P similitudinemque Urs 
20 qui cum ? 22 demoretur Sab^ r: demoret P idem erit Salm 

demoretur iners mAgo ueluti puer Qel ualeat manere Salm uelut 

infans est ? uibat P 



Liber IL 69 

meris et nnmqiiain nodis corporeis eximatnr. sed cum scholas 
attigerit et magistrorum fuerit institutionibus eruditus, efBcitur 
prudens, doctus et quam nuper babuerat imperitiam ponit. et 
asellus et bos aeque usu atque adsiduitate cogendi discit arare 

sac molere^ equus iugum subire et agnoscere in curriculo fle- 
xiones , camelus sese summittere siue cum sumit onera siue 
cum ponit, columba manumissa reuolare ad dominicas sedes, 
canis cum inuenerit praedam cohibere et continere latr^tum, 
udrba psittacus et integrare et nomina rostris expromere. sed2l 

10 ego cum audio nescio quid praestans animam dici, deo uicinum 
et proximum, scientem huc omnia superioribus aduentare de 
saeculis, nolo illam discere sed docere nec ex docta ut dicitur 
elementariam fieri sed retinentem res suas corporibus semet 
drcumligare terrenis. nisi enim sese habuerit res ita, discemi 

uqui poterit, utrumne illud quod audit reminiscatur au discat, 
cum multo facilius sit cred^e, discere illam quod nesciat 
quam oblitam quod paulo ante sciebat. ex oppositu corporis 
lamittit repententiam priorum. et ubi est illud quod dicitur^ 
t incorporalis animas substantiam non habere? quod enim 

sonullius est corporis, oppositione alterius non inpeditur nec 
potest aliquid sua de ui perdere | id quod non potest tactum rei f. 40»» 
oppositae sustinere. ut enim numerus sine corporibus constitutus, 
quamuis mille corporibus obruatur, intactus et inuiolabilis 
constM, ita necesse est animas, si sunt ut perhibetur incor- 

95 poreae, obliuionem priorum nuUam pati, quamuis eas solidissi- 
mae corporum circumligauerint uinctiones. quid quod eadem 

1 scolas P 2 efficietur Salm 3 ponet Salm 4 cogente 

Sab 6 camellus P corr 7 reuolare Gel: reuocare P 

9 psittapus.P corr * et <m Urs, Salm integra Vrs rostris 
«crfpst: corsus P prorsus Sab coruus Salm exprimere XJrs 

10 praestrans P c&rr 11 hunc P corr 12 saeculis] sedibus 
Urs 15 audi* P . 16 sit add Urs 17 sciebat et (ex) oppo- 
sitn utdgo ex Urs: et P 18 amitti Oel amittere Urs 

19 incdrporalem Urs incorporales Stewechius corporalem ? animas 

in anima corr P anima Sah 21 sua de ui Oeklerus: suaderi P ui- 

deri Urs 22 sine scripsi: in P in corporibus] incorporeus Urs 
24 in corpore P corr c 25 obUuionem Od: obliuione P 26 cir- 

cumligaberint P corr uinctiones Urs: iunctiones P 



70 Arnobii adaersns nationes 

TBiio non tantum incforporeas indicat eas non esse, aerum etiam 
priuat immortalitate has omnis et ad fines adplicat quibua 
uita consueta est terminari? qoicquid enim causa ingruent^ 
nonnulla ita mutatur et uertitur ut integritatem suam retinere 
non possit, id necesse est iudicari natura esse passiuum. quod 5 
autem est promptum atque expositum passioni, corruptibile 

27esse ipsa passibilitate interueniente denuntiatur. ergo si et 
animae perdunt omne quod nouerant, corporalibus uinculis 
occupatae patiantur necesse est aliquid quod eas efficiat obli- 
uionis induere caecitatem. neque enim nihil omnino perpessae 1» 
aut integritatem conseruantes suam possunt rerum scientiam 
ponere aut in alios habitus sine sui mutabilitate transire. 
atquin nos arbitramur, quod est unum, quod immortale, quod 
simpleK, quacumque in re fi^erit, necessario semper suam 
retinere naturam nec debere aut posse aliquid perpeti, siu 
modo esse perpetuum cogitat et in finibus propriae immor- 
talitatis haerere. omnis enim passio leti atque interitus ianua 
est^ ad mortem ducens uia et ineuitabilem rebus adferens func- 
t ii tionem * : quam si sentiunt animae | et tactui eius atque 
incursionibus cedunt, usu et illis est uita, non mancipio tradita, ao 
quamuis aliter quidam inferant et rei tantae fidem suis in 

28 argumentationibus ponant. ac ne tamen instructi non plenius 
abeamus neu rideamur a uobis, quemadmodum dicitis animas, 
cum terrenis fuerint corporibus inuolutae, priorum reminis- 
centiam non habere, cum in ipsis corporibus positae et propess 
insensibiles eorum commixtione perfectae pertinaciter- et fide- 
liter teneant ea quae ante annos plures, si uelis dicere uel 



2 pribat P corr immortalitate 8db: immortalitatem P 

4 ut Scib: et P 7 denuntiator iS^a& .- denontiatP 9 oblibionis 

P corr 13 arbitamur P 15 ali(juid Gel: aliquod jP 

18 inaeuitabilem P 19 ktctmam signaui: intercidit necessitas tiel 

simUe uerhtm anime P 20 caedunt P illis Gel: illius P 
23 ne (neu scripsi) rideamur Meursitts: ne uideamus P ne (neu HUde' 
hrandim) uideamur 8ab audiamus Gtl audire auemus Urs scire auemus 
Sdlm uideamuB ne audiamus Kltiesmawnus 24 reminiscentiam Sab: 

reminiis sententia P 26 effectae tJrs fideliter Sdb: fideli P 

27 aea Pcorr 



Liber IL 71 

octoginta uel hoc amplios, uel feeemnt uel passae sunt uel 
locatae sont uel audierant. si enim obstacnlo perficitur cor- 
poris, ne meminerint eorum quae iamdudum et ante hominem 
sciebant, magis est ut ea debeant obliuisci quae conclusae in 

5 corporibus factitarunt quam quae foris positae ac nondum 
hominibus coniugatae. quod enim rebus ingressis priorum 
repetentiam detrahit, et intra se gesta inrecordabili debet ob- 
literatione deperdere. una enim causa res duas efScere ac sibi 
contrarias non potest, ut aliorum memorias sopiat, alia patia- 

10 tur actoris in recordationem uenire. quod si animae quas uoca- 
tis membrprum impediuntur obstaculo^ quominus artes suas 
atque antiquas reminiscantur, in corporibus ipsis quemadmodum 
constitutae meminerunt et sciunt animas se esse et corporalem 
substantiam non habere, inmortalitatis condicione mactatas, 

15 quem teneant in rebus gradum, quo sint | ordine a deo patre f. 41 
discretae, ad infima haec mundi quanam ratione peruenerint, 
quas ex quibus circulis qualitates, dum in haec loca labuntur, 
adtraxerint? quemadmiodum , inquam, sciunt doctissimas se 
fuisse et obstructione corporum amisisse quae nouerant? et hoc 

90 ipsum enim nesdre debuerant , si aliquid eis labis corporalis 
inuexisset adiunctio: nam scire quid fueris et quid hodie non 
sis, non est signum memoriae perditae sed comprobatio indi- 
dumque seruatae. quae cum ita se habeant, desinite, quaeso,29 
desinite res paruas atque exigui mominis immanibus pretiis 

» aestimare, desinite hominem , proletarius cum sit, classicis, et 
capite cum censeatur, adscribere ordinibus primis, cum sit 
inops, paupere lare et tugurii pauperis nec patriciae claritatis 



5 positae ac scripsi: positae P positae et Urs 6 rebns del Bigal' 

tiu8 se ? rerum ? 9 contrarias Gel: contraria P 12 atqne om 

Urs antiqna Oherthuerim '<mt antiqna scnbend/um est aut, id 

quod tnaio , suibstantiuum neutrum plurale i/ntercidisse uidetua^ JBJuss- 
mmnus 15 teneant Gel: tenent P 16 imfima P 20 labis 

8db: labes P 22 ««sed P 23 seruatae Sdb: semare P 

24 mominis Meursius: nominis P praetiis P 25 desinit^e P 
proletarius Geh proletari P protelari Sab classicis Urs: classicus 

o 

P classibus Gel 26 capite (e ex ae) P caput Sdb cum add 

Gel 27 paupere Kettnerus: pauper P patriciae Gel: patriae P 



72 Arnobii adnersns nationes 

unquam meritus nuncupari. cum enim uos oporteret uiros 
recti atque integritatis auctores typhum et adrogantiam 
frangere, quorum alis cuncti extoUimur et inani disten- 
dimur uanitate, non tantum accidere mala ista non censetis, 
uerum quod grauius multo est, addidistis causas quibus ets 
uitia crescerent et inemendabilis nequitia permaneret. quis est 
enim hominum, quamuis ille sit indolis infamia semper atque 
ignominiosa fugientis, qui cum dici exaudiat uiris ab sapien- 
tibus maxime, immortalis animas esse nec fatorum esse obnoxias 
legibus, non in omnia flagitia praeceps se ruat, non securus, lo 
42 f. intrepidus res obeat atque | adgrediatur inlicitas, non denique 
omnia suis cupiditatibus largiatur quae libido inpotens iusserit, 
inpunitatis praeterea etiam libertate munita? quid enim prohi- 
bebit, quominus haec faciat? metus supernae potestatis iudi- 
ciumque diuinum ? et qui poterit territari formidinis alicuius i5 
horrore, cui fuerit persuasum tam se esse immortalem quam 
ipsum deum primum nec ab eo iudicari quicquam de se posse, 
cum sit una immortalitas in utroque nec ui alterius altera 
30 condicionis possit aequalitate uexari? sed memoratae apud in- 
feros poenae et suppliciorum generibus multiformes ? et quis 20 
erit tam brutus et rerum consequentias nesciens, qui animis 
incorruptibilibus credat aut tenebras Tartareas posse aliquid 
nocere aut igneos fluuios aut caenosis gurgitibus paludes aut 
rotarum uolubilium circumactus? quod enim contiguum non 
est et ab legibus dissolutionis amotum est, licet amnibus am- 25 
biatur flammeis, torrentium fluminum uoluatur in caeno, sa- 
xorum imminentium casibus et immanium montium operiatur 

1 meritus Sdb: meritis P meritus heres ? patris clari, tantis 
cum meritis nuncupate Salm 2 auctorest P corr tyfum P 

Typhaeum Sah Typhoeum in err 3 alis Urs: malis P inani 

Urs: inanium P inani omnes ? 4 alas istas Urs non add 

KliLSsmannm 7 infamiam Sah 9 immortalis (i in e eorr) P 
10 se om Gel securus expunxit c, om Sab 14 supernae Urs: 

superbae P superae idem Urs coniecit 17 quiquam P corr r 

18 ui Meursius: in P 19 conditionis P 20 ecquis Sah 

24 in mg c $ 25 a"otum P tutum Salm amnibus scripsi: 

omnibus ex omniuus P 26 flammeis scripsi: flammis P 

torrentium Sah: terrentium P flammis torrentium fluminum, uol- 

uatur uulgo caeno Sab: caeno non P 



Libarn. 73 

roinis, inlibatum necesse est permaneat et intactnm neqne 
nllum sensum mortiferae passionis adsumere. quid quod ista 
persuasio non tantum est incitatrix ad uitia libertate ex ipsa 
peccandiy uerum etiam philosophiae ipsius causam toUit et ina- 

5 niter eam suscipi superuacanei | operis difficultate declarat. f. 42^ 
nam si uerum est, animas nullius esse participes finis et cum 
omnibus saeculis aeuorum perpetuitate procedere^ quid pericnli 
res habet contemptis praetermissisque uirtutibus, quibus est 
contractior atque horridior uita, uoluptatibus se dare ac per 

loomnia libidinnm genera effirenatum spargere inmensae cupidi- 
tatis ardorem? ne deliciis marceat et corrumpatur moUitudine 
uitiorum? et qua poterit ratione corrumpi id quod immortale, 
quod semper est et nulli obnoxium passioni? ne sordescat et 
polluatur actionum turpiimi foeditate? et qui poterit pollui 

isoorporalem quod substantiam non habet, aut ubi sedem con- 
taminatio ponere, ubi spatium nullum est in quo nota se possit 
ipsius contaminationis adfigere? rursus uero si animae leti 
adeunt ianuas, Epicuri ut sententia definitur, nec sic causa est 
conpetens, cur expeti philosophia debeat, etiamsi uerum est 

2opurgari hac animas atque ab omni puras uitiositate praestari. 
nam si conmiuniter obeunt et cum ipsis corporibus sensus eis de- 
perit extinguiturque uitalis, non tantum est erroris maximi 
uerum stolidae caecitatis, frenare ingenitos adpetitus, cohibere 
in angustiis uitam, nihil indulgere natume, non quod cupi- 

» dines iusserint atque instigauerint facere, cum nuUa te praemia 
tanti laboris expectent cum dies mortis aduenerit et corporali- 
bus fueris uinculis exsolutus. medietas | ergo quaedam etsi 
animarum anceps ambiguaque natura locum philosophiae peperit ^* ^^ 
et causam cur appeteretur inuenit, dum periculum scilicet ex 



2 adsnmat Ura 5 snperuacanei Sdb: snperaactianeis P snpemacua 

SteweeJmu 8 ««uirtntibns P 10 spatiari Stewechius 

11 ardore Stewechius merceat P corr 16 ponere 8ab: pone- 

ret P 17 rnssns P 18 sic Sdb: si P 19 filo^^phia P 

sit Urs 20 hac Urs: has P 21 cum Urs: in P 22 bita- 

lis P 26 ad^nenerit P 28 philosofiae P 29 appeteretnr 

8db, r: appetere cur P 



74 Arnobii adnerflas nationes 

malis iste fonnidat admiBsis, alter concipit spes bonas, si nihil 
sceleris fEiciat et com officio nitam institiaqne traducat. inde 
est qnod inter doctos niros et ingeniomm excellentia praeditos 
de animarnm qnalitate certamen est et eas alii dicnnt mortali 
esse natnra nec dininam posse snbstantiam snstinere^ alii nero 5 
perpetnas nec in naturam posse degenerare mortalem. qnod 
istud nt fiat, medietatis efScitur lege, qnod et illis argimienta 
snnt praesto, qnibus eas passinas atqne interibiles esse innenitnr, 
et his contra non desnnt qnibns esse diuinas immortalesque 
32 monstratnr. haec cum ita se habeant et cum ab summo tra- 10 
ditum teneamns auctore, non esse animas longe ab hiatibns 
mortis et faucibus constitntas, posse tamen longaenas summi 
principis munere ac beneficio fieri, si modo illum temptent ac 
meditentur adgnoscere — eius enim cognitio fermentnm quod- 
dam est uitae ac rei dissociabilis glutinum — tum deindeis 
feritate atque inhumanitate depositis resumant ingenia mitiora, 
ut ad illud quod dabitnr esse possint paratae, quid est quod 
a uobis tamqnam bmti et stolidi indicemnr, si propter hos 
metus liberatori dedidimus et mancipauimus nos deo ? aduersus 
f. 48b ictus noxios | et uenenatos colubramm morsus remedia saepe so 
conquirimus et protegimus nos lanmiinis, Psyllis Marsis uen- 
dentibus aliisque institoribus atque planis^ ac ne nobis fri- 
gora solesque incommodent rapidi, mnnimenta domornm ac 
33uestium sollicitae praeparamus diligentia cautionis. mortis 
nobis cnm proponatur metns id est animamm interitus, quid? 25 
non ex conmiodi facimus sensu quo amamus nos omnes, quod 
eum qui nobis spondet tali a pericnlo liberatnmm retinemus 
amplectimnr animisque ipsis nostris, si modo iusta est uicissi- 
tndo, praeponimus? uos nestraram animamm salutem in ipsis 

6 natoram r, Sdlm: natura P mortali Sab quid Sab 

8 interibiles Sdb: interribiles P esse add OrelUiis 8 his Sdb: 

hii P 10 monstrator Sdb: monstrantur P 12 longeoas 

(u ex b) P 13 ullum Sdb corr i/n err 21 Psyllis Sdb in err: 

phjllis P Marsisue Oehlerm 22 institoribus Sdb: institutori- 

bus P 23 munimenta iS^a&.- monimenta P 24 diligentia Sdb 

i/n err: diligentiam P 25 quid non uulgo quin Urs 26 com- 

muni XJrs facimus Sdb: facinus P sensus P corr quin 

ua qmd Urs 28 uicissitudo Sdb: ut uicissitudo P 



Liber IL 75 

uobis reponitis fierique uos deos uestro fiditis intestinoque 
oonatu ; at uero nos nobis nihil de nostra infimiitate promitti- 
mus naturam intuentes nostram uirium esse nullarum et ab 
sms adfectibus in onmi rerum contentione superari. uos cum 

ftprimum soluti membrorum abieritis e nodis, alas uobis ad- 
futuras putatis quibus ad caelum pergere atque ad sidera uolare 
possitis ; nos tantam reformidamus audaciam nec in nostra du- 
cimus esse positum potestate res superas petere, cum et hoc 
ipsum habeamus incertum, an uitam accipere mereamur et ab 

lolege mortalitatis abduci. uos in aulam dominicam tamquam 
in propriam sedem remeaturos uos sponte nuUo prohibente 
praesumitis; at uero nos istud rerum sine domino fieri neque 
speramus posse neque uUi | hominum tantum potestatis attribui f. 44 
licentiaeque censemus. cum igitur haec ita sint, quaenam34 

15 iniustitia tanta est, ut fatui uobis credulitate in ista uideamur, 
cum uos et sinulia credere et in eadem uideamus expectatione 
uersari? si inrisione existimamur digni, quod spem nobis huius- 
modi pollicemur, et uos eadem exspectat inrisio, qui spem 
uobis immortalitatis adsciscitis. si tenetis alioqui sequiminique 

» rationem, et nobis aliquam portionem ex ista ratione concedite. 
si nobis haec gaudia, hoc est uiam fugiendae mortis, Plato 
in Phaedro promisisset aliusue ex hoc choro possetque eam 
praestare atque ad finem pollicitationes adducere, consentaneum 
fuerat eius suscipere nos cultus a quo tantum doni expec- 

^taremus et muneris. nunc cum eam Christus non tantum 
promiserit uerum etiam uirtutibus tantis manifestauerit posse 
compleri, quid alienum facimus aut stultitiae crimen quibus 
rationibus sustinemus, si eius nomini maiestatique substemimur; 
a quo speramus utrumque, et mortem cruciabilem fugere et 



2 at ^S^.' ac P 5 e Urs: se P senodes Sab enodes Gel 

7 nostra Sdb: nostram P ducimus Sdb: dicimns P 8 sedes 

Salm 14 licentiaeqnae P corr c 19 alioqni OeMerus: aliquis 

P aliquam Scob 20 aliquem P corr 21 niam Sab: uiaP 

22 in add Gel foedro P Fhaedone Gel ««ex P 23 ad 

Saib: ad in P poUicitationes SUdebrandius: pollicitationis P 

24 cultns Sab: cultos P 28 sustemimur Sab: substemimus P 



76 Arnobii adnersns nationes 

SSuitae aetemitate donari? sed si animae, inquiunt, mortales et 
qualitatis sunt mediae, immortales quemadmodum fieri mediis 
ex qualitatibus possunt? si nos istud nescire dicamus ac tan- 
tummodo auditum ex potentiore credidisse, ubi nostra uidebitur 
credulitas lapsa, si omnipotenti credidimus regi nihil esse s 
f. 44^ difficile , nihil arduumf, si quod | inpossibile nobis est factu, 
illi possibile atque ad modum obsecutionis paratum? est enim 
quod obstare eius uoluntatibus possit, aut quod esse uoluerit, 
non necessario sequitur ut fiat? an numquid nostris ex diui- 
sionibus colligemus, quid aut fieri possit aut non possit, necio 
rationes considerabimus nostras tam esse mortales quam sumus 
nos ipsi et nullius apud principem mominis? et tamen, o isti, 
qui mediae qualitatis animas esse non creditis et in medio 
limite uitae atque interitus contineri, nonne omnes omnino, 
quos esse opinatio suspicatur, dii angeli daemones autnomineis 
quocumque sunt alio, qualitatis et ipsi sunt mediae et in am- 
biguae sortis condicione nutabiles? nam si omnes concedimus, 
unum esse rerum patrem, immortalem atque ingenitum solum, 
nihilque onmino ante illum quod alicuius uocaminis fuerit 
inuenitur, sequitur ut hi onmes quos opinatio credit deos esse to 
mortalium aut ab eo sint geniti aut eo iubente prolati. si sunt 
prolati et geniti, et ordinis sunt posterioris et temporis; si 
ordinis posterioris et temporis, ortus necesse est habeant et 
exordia natiuitatis et uitae: quod autem habet introitimi et 
uitae incipientis exordium, necessario sequitur ut habere debeat n 
36 et occasunL sed immortales perhibentur dii esse. non ergo 
natura, sed uoluntafce dei patris ac munere. quo igitur pacto 
immortalitatis largitus est donum deis die certa prolatis, et 
animas hoc pacto dignabitur immortalitate donare, quamuis 

1 uitam Sdb mortales Sdlm: mortalis P et Salm: est 

P <m Sdb 3 tuntommodo P corr 6 factu Sab: facta P 

7 admodnm executioni Sdb 9 no P corr r seqaatur Sdb 

non quid ^S^ diuinationibus dubiianter Kliissmanmis 12 no- 

minis Sab 14 limitae P corr 17 mutabiles Gel , 20 hii P 
credidit Sdb 21 iuuente P prolatL si sunt Urs: prolati sunt 

P prolati sint ^S^ 22 et temporissi ordinis posterioris add c 

28 largitus Urs: Urgiter P deis Urs: (feTP die add KluS9' 

mannus certa] ez se Urs sorte incerta Zinkius 29 quamuis 

x^/ qaas nia P 



Liber IL 77 

eas mois saeua posse oideatur extingaere et ad nihiliim | red-145 
actas inremeabili abolitione delere. Plato ille dioinas multa 
de deo digna nec oommonia sentiens mnltitadini in eo sermone 
ac.libro cai nomen Timaeus scribitar deos dicit et mandam 

»corraptibilis esse natara neqne esse omnino dissolationis ex- 
pertes, sed aolantate dei regis ac principis ainctione in perpetaa 
contineri. qaod enim recte sit ainctnm et nodis perfectissimis 
oonligatam, dei bonitate seraari: neqae aUo ab aUo nisi ab 
60 qai ainxit et dissolai, si res poscat, et salatari iassione 

10* donari. ergo si res est ita nec aliad conuenit ael existi- 
mare ael credere, qaid animas admiramini mediae dici qaa- 
litatis a nobis, cum numinibus ipsis dicat Plato medias esse 
naturas» sed continuam et inocciduam uitam principali beni- 
nolentia subrogari? si enim forte nescitis et antea uobis in- 

ucognitum propter rei nouitatem fuit^ accipite sero ac discite 
ab eo qui nouit et protulit in medium Christo , non esse animas 
regis maximi filias nec ab eo quemadmodum dicitur generatas 
coepisse se nosse atque in sui nominis esse substantia praedicari, 
sed alterum quempiam genitorem his esse, dignitatis et potentiae 

sogradibus satis plurimis ab imperatore diiunctum, eius tamen 
ex aula et eminentium nobilem sublimitate natalium. quodsiS? 
essent ut fama est dominicae prolis et potestatis animae gene- 
ratio principalis, nihil eis ad perfectionem | defuisset uirtutef.46^ 
perfectissima procreatis, unum omnes intellectum habuissent 

)&unumque consensum, aulam semper incolerent regiam nec 
praetermissis beatitudinis sedibus, in quibus augustissimas 
nouerant retinebantque doctrinas, imprudenter adpeterent ter- 
rena haec loca, tenebrosis ut corporibus inuolutae inter pituitas 
et sanguinem degerent, inter stercoris hos utres et saccati 

4 p. 41 

4 libro Sab: Hbri P inscribitur Sdb 5 corruptibiles c cor- 

mptibili Sab 8 ab alio nisi Urs: abolitionis* P 9 po9cat P 

missione Gel ninctione Saim lactmam signaui: interciderunt dono 

immortalitatis uel simiUa 10 enodari VaMenus est ita sic 

c (?) 11 dici» P 15 propte P corr c 18 esse substantia 

Klussmanmis: esse sententia P essentia Urs 19 alterum Gel: ad 

alterum P 23 defuisset Sab: defuisse P uirtutem P corr 

24 hansissent Urs 26 angustissimas Sab corr m err 27 reti> 

nebrantgue P corr 



78 Arnobii aduersns nationes 

' obscenissimas serias amoris. sed habitari oporimt et has pariis, 
et iddrco huo ammas tamquam in colonlas aliquas deus omni- 
potens misit. et quid homines prosunt mundo aut ob rei cuius 
sunt necessarii causam, ut non frustra debuisse credantur parte 
in hac agere et terreni esse corporis inquilini? ad consum- s 
mandam molis huius integritatem partem aliquam conferunt, 
et nisi fderint additi, inperfecta et clauda est uniuersitatis haec 
sunmia? quid ergo, si homines non sint, ab officiis suis cessabit 
mundus, uicissitudines suas non peragent sidera, aestates atque 
hiemes non erunt, uentorum flamiDa conticescent nec ex coactis lo 
et pendentibus nubilis ad terram decident imbres ariditatibus 
temperamenta laturi? atquin necesse est cuncta suos ire per 
cursus nec ab ordinis nati continuatione discedere, etiamsi no- 
men in mundo nullum hominis audiatur orbisque iste terrarum 

£. 46 solitudinis uacuae silentio | contidscat. quemadmodum ergou 
iactatur, habitatorem debuisse regionibus his addi, cum ab 
homine liqueat nihil ad mundi perfectionem redire onmiaque 
eius studia commoditatem semper spectare priuatam nec a fini- 
38bus propriae utilitatis abscedere? quid enim prodest mundo, 
ut ab rebus incipiam seriis, maximos reges hic esse? quidso 
tyrannos, quid dondnos, quid innumeras alias atque amplissimas 
potestates? quid rei militaris experientissimos duces, capien- 
darum urbium peritos, in equestribus proeliis aut in pedestri 
pugna immobiles atque inuictissimos milites? quid oratores 
grammaticos poetas? quid scriptores dialecticos musicos?» 
quid pantomimos, quid mimulos histriones cantores tuba 
tibiis calamoque flatantes? quid cursores, quid pugiles qua- 
drigarios desultores grallatores fdniambulos praestigiatores ? 
quid picarios salinatores bolonas unguentarios aurifices au- 



1 obscaenissimas saerias P iimoTJsraddidi partes c 

4 snnt Qel: sint P 5 terrenis P corr 8 cessanit P corr & 

12 adquin P corr 13 cursns- Scib: corsnm P 20 regis P 

corr c 23 ant im pedestri P corr r 24 immoniles P corr 

inbictissimos P corr ^ 27 tibia Sab 28 grallatores Sab: galla- 

tores P 29 qni^ P picarios aeripsi: pigarios Pbigarios 8ab 

cjbiarios 8alm nolones 8db 



Liber IL 79 

ciipes uannomiD siipiaromque oitores? qnid fiillones lanarios 
phrygiones cocos panchristarios muliones lenones lanios me- 
retrices? quid institorum alia genera, quid professomm et 
artium, quibus enumerandis omnis aetas angusta est, rationibus 

sconferunt et constitutionibus mundi, ut sine hominibus condi 
non potuisse credatur nec optenturus integritatem sui, nisi ei39 
contentio anlmalis miseri et superuacui iungeretur? nisi forte 
rerum dominus, quae temeritatis est maidmae humano ex ore de-r 
promere, | idcirco ex se genitas huc animas misit, ut quaef.46^ 

lofuerant apud se deae, corporei tactus et terrariae circumscrip- 
tionis expertes, humana inmergerentur in semina, feminarum 
ex genitalibus prosilirent, ineptissimos ederent continuarentque 
us^tus, exsugerent fellitantes mammas^ proluuie linerent«et 
madidarent se sua, tunc ad silentium pauidae nutricis motibus 

i&et crepitaculis adducerentur auditis. idcirco animas misit, ut 
quae fuerant simplices et bonitatis nuper innoxiae, simulare 
in hominibus discerent, dissimulare mentiri circumscribere 
fallere, adolatoria humilitate captare, mente aliud uoluere 
aliud in facie poUiceri, inlaqueare, decipere dolis atque insi- 

« diis nesdos, per innumeras sui;es malitiarum uenena conquirere 
et ad usum temporis pellaciae mobilitate formari ? iddrco ani- 
mas misity ut in pacata et placida tranquillitate degentes ad- 
sumerent ex corporibus causas quibus ferae fierent et knmanes, 
simultates atque inimicitias gererent, consererent inter se bella, 

«expugnarent atque euerterent ciuitates, seruitutis opprimerent 

et manciparent se iugo et ad ultimum fierent alterius altera 

potestatis natalium condicione mutata? idcirco animas misit, 

nt inmemores ueritatis effectae et quidnam esset deus oblitae 

'simulacris inertibus supplicarent, ligna aera et lapides diuina 

1 uinctores 8db 2 frjgiones P panchrestarios Turnehus: 

panchrystarioB P 3 institorom 8ab: institutonun P 4 onmis* P 
5 conferre 8db 8 renim dominus VMewas: rez mundus P rex 

mundi 8db quae VaMenw: quem P quod TJrs hore P corr 

lOdeotfP terrariae OrdUm: temerariaePterrenae Urs 11 se- 

minas P corr 13 ex"ugerent P 14 tuhc] et ut 8ab pa- 

uidi 8db 17 dissimulare mentiri 8ob: dissimularent iri P 

18 adolatoria P 20 nesci<^s P ninumeras P corr r 

21 pellaci Urs formare 8ab 23 faerae P corr 24 uella P corr 



80 Arnobii aduersiis nationes 

f. 47 adloquerentnr | ut nnmina, anxilia poscerent caesomm aninian- 
tium cmore, nnllam sni facerent mentionem, quinimmo ex 
his aliae ut dubitare^nt se esse aut ullum deum esse penitos 
abnegarent? idcirco animas misit, ut quae in sedibus propruB 
mente fuerant una, intellectu et scientia paribus, postqrami 6 
formas induere mortales, opinionum discriminibus dissiderent, 
aliud aliis iustum, aliud utile uideretur et rectum, de appe- 
tendis rebus fngiendisque certarent, malorum ac bonomm alios 
aliae constituerent fines, ueritatem cupientibus noscere remm 
opponeretur obscuritas et uelut oculomm luminibus niduaeio 
nihil certum uiderent et per ancipites semitas suspicionum 
40 inducerentur errore? idcirco animas misit, ut cum aninmntia 
cetera sponte natis alerentur et nulla satione prolatis neque 
domorum aut uestium tutamina sibi aut uelamenta conquire- 
rent, miserabilis istis necessitas adderetur, ut cum impendiisis 
maximis perpetuisque sudoribus domos sibi constmerent, mem- 
brorum conficerent tegmina, superlectilem uariam diumomm 
contraherent egestati, inbecillitatis auxilia animalibus mutu- 
arentur a mutis, uim facerent terris, ut non sua sufficerent 
gramina, sed imperatas extoUerent fruges, et cum sanguinemso 
totum in subigenda tellure fudissent, robigine grandine sicci- 
tate spem laboris amitterent et ad iiltimum ui famis humanis 
cadaueriJi^us incubarent et ab hominum formis tabifica macie 

f. 47^ dissociarentur abiunctae ? idcirco animas misit, | ut quae secum 
commorantes possessionis alicuius nuUum umquam habuissents» 
amorem, auarissimae hic fierent et in habendi studium inex- 
aturabili pectoris ardescerent adpetitu, effoderent altos montes 
et uiscera ignota terrarum in materias uerterent alieni nominis 
atque usus, penetrarent abditas discrimine cum capitis nationes 
et translatis mercibus caritatem semper uilitatemque captarent, so 



1 poscerent Qel: poscerentur P poscerent eos 8alm 3 his 8db: 

is P deum addidi 10 ut Mewrsius 11 snspitionum 8ab: 

saftcipionnm P 13 nata Sab prolata 8ab 17 diu'nomm P 
18 aegestati P egestate 8aib inneoillitatis P corr 21 fudiss^t 

>$^a&.* fugissent P grandini P 26 inexsaturabili c dOutili- 

tatemque Mtwrsim 



Liber H 81 

exercerent auidTim atque iniastissimum faenus et miserorum 
ex sanguine supputandis augerent insomnia milibus, posses- 
sionum semper producerent fines et quamuis prouincias totas 
rus &cerent unum, pro arbore una, pro sulco forum litibus 

itererent, cum amicis et fratribus inexpiabiles susciperent si- 
multates? idcirco animas misit, ut quae dudum fuerantmites41 
et feritatis adfectibus nesciae commoueri, macella sibi et am- 
phitheatra constituerent, loca sanguinis et publicae impietatis, 
ex quibus in altero mandi homines cernerent et bestiarum 

lolaniatibus dissipari, interficere se alios nullius ob meriti causam 
sed in gratiam uoluptatemque sessorum, ipsosque illos dies 
quibus tantum committeretur nefas in gaudiis communibus 
ducerent et festa hilaritate sacrarent, at in altero uero ani- 
malium miserorum discerperent uiscera, alias aliae raperent, 

15 ut canibus mos est et uulturiis, portiones, subigerent dentibus 
et crudelissimo uentri darent, et in tam saeuis atque horridis 
moribus sortem suam flerent quas ab talibus mensis pauper- 
tatis I angustiae uindicarent, pro beatis ac felicibus uiuerentfc48 
quaruin ora et faciem tam crudeles polluerent apparatus? id- 

jocireo animas misit, ut diuini ponderis et grauitatis oblitae 
gemmas lapillos margaritas castitatis dispendio conpararent, 
conspiciendis qijaererent corporibus fucos, innecterent catenis 
colla, lannas pertunderent aurium, imminuerent frontes limbis, 
fuligine oculos obumbrarent, nec in formis erubescerent mas- 

J5culorum calamistris uibrare caesariem, cutem corporis leuigare, 
incedere poplitibus nudis omnique alio cultu uigorem uirilitatis 



2 ex HUdebrandim: et P Q'8€^ snppiitandi Scib augerent 

SUwechinB: aageret P se angerent Sab insania 8ab nominibus 

Sal/m miUibus possessionnm u^lgo posessionum P 5 te- 

rerent Sab: terrerent P 7 amphitheatra Sab: amphietra P 

11 in gratiam Cuiacms: ingrata P uoluptatem consessorum Sab 

13 ad P corr ac Sab om Gel altero Sab: altera P 14 aliae 

Gel: alia P aliarum Kltissmannm 15 uulturibus Sab patri- 

monia subigerent Klimman/nus cames subigerent ? 17 moribus 

Urs: horibus (h eras) P 19 fauces Urs 22 conficiendis Sahn 

oonfieiendis. . .fucos post aurium transposuit Sahn catenis Urs: his P 

linifl HerMus lineis Elusmanmis 23 laminas Sab lamnas r 

IV. ^ 



S2 Arnobii aduersns nationes 

42 et exponere et in habituiu feminarum deliciasque molliri? id- 
circo animas misit, ut uiarum aliae infestarent meatus, aliae 
circumscriberent nescios, testamenta supponerent falsa, uenena- 
tas conficerent potiones, domos ut eflEringerent noctibus, solli- 
citarent abigerent praeuaricarentur et proderent, saporum s 
fastidia ut excuterent palato, ut in coquendis altilibus pingui- 
tudinem nossent retinere labentem^ ut spirulas et botulos 
facerent^ isicia castellamenta lucanica suminatam cum his 
carnem et glacialia conditione tucceta? idcirco animas misit, 
ut res sancti atque augustissimi nominis symphoniacas agerent lo 
et fistulatorias hic artes, ut inflandis bucculas distenderent 
tibiis, cantionibus ut praeirent obscenis, numerosos ut cierent 
scabillorum concrepationibus sonores, quibus animarum alia las- 
ciuiens multitudo incompositos corporum dissolueretur in mo- 

148^tus, saltitaret et cantaret, orbes saltatorios uerteret | et adu 
ultimum clunibus et coxendicibus subleuatis lumborum cris- 
pitudine fluctuaret? idcirco animas misit, ut in maribus ex- 
soleti, in feminis fierent meretrices sambucistriae psaltriae, 
uenalia ut prosternerent corpora, uilitatem sui populo publi- 
carent, in lupanaribus promptae, in fornicibus obuiae, nihil pati 90 

43 renuentes et ad oris aere conparatae constuprationem. quid dicitis, 
suboles ac primi progenies numinis? ergone sapientes illae 
atque ex causis principalibus proditae genera haec animae tur- 
pitudinum criminum malitiarumque nouerunt atque ut exer- 



1 deponere Urs mollire Sab 6 altilibus Urs: alitibus P 

7 spirulas Sab: spiculas P 8 suminatam Gel: suamminatam P suam 
innatam 8ab summinatam r 9 glacialia Meursiu>8: glacilia P glaciali 
Gel 10 symphoniacas Salm: symfonicas P 12 numerosos ut 

cierent (cierent VaMenus) scripsi: numerosi#ter et P numeros Urs nu- 
merosos iterarent Salm 13 sonoris Sdb lasciuies P 15 sal- 

titaret et cantaret Sc^: saltitare et cantare P 16 cozendicibus Sab: 

consendicibus P 17 fluctuaret Sab: fluctuare P 18 sambucis- 

triae Sab: ambucistriae (u ea? i) P psaltriae Sab: psalteriae P 

19 prostituerent Urs uilitatem Urs: uirilitatem P utilitatem JBfcur- 

sim 20 obuiae Urs: obuitae P obuictae Sab obuinctae Gel 21 et 

om Sab adoris Sab aere scripsi: sacri P stuprum Gel spurd 

wl flacci Zifikius paratae Gel constuprationem scripsi: compa- 

ratione P om Sab stuprationem Sdlm conspurcationem HMelmmdim: 
lacunam siffnare mauuU Zvnhius 



Liber II. 83 

cerent, ut gererent, ut percelebrarent haec mala, f habitare 
atque habitare iussae sunt has partes et humani corporis circum- 
iectione uestiri? et mortalium quisquam est rationis alicuius 
accipiens sensum, qui ordinatum existimet mundum per has esse 

iac non potius sedem ac domicilium constitutum, in quo onme 
cotidie perpetraretur nefas, maleficia cuncta confierent, insidiae 
firaudes doli auaritia rapinae uis scelus audacia obscenitas tur- 
pitudo flagitium, mala onmia cetera, quae in orbe homines 
toto mente nioxia pariunt et labem machinantur in mutuam? 

losed sua, inquitis, uoluntate, non regis missione uenerunt. et44 
ubi pater omnipotens fuit, ubi regiae sublimitatis auctoritas, 
ut eas prohiberet abscedere nec in praecipites labi permitteret 
uoluptates ? si enim degeneres futuras locorum immutationibus 
sciebat — scire autem debuerat causarum ut omnium consti- 

litntor — aut extrinsecus aliquid accessurum his esse, | quodf.49 
eas faceret obliuisci suae dignitatis et decoris — milies ut 
ignoscat orauerim — uniuersorum scelerum non alius quam 
ipse est causa: siquidem perpessus est euagandi eas habere 
ius Uberum quas retenturas non esse integritatis suae habitum 

aoprouidebat, atque ita perficitur, ut nihil intersit omnino uolun- 
tariae uenerint an illius obtemperauerint iussioni, cum non 
prohibendo quod oportuerat prohiberi cessatione crimen fecerit 
proprium et tetentionis dissimulatione permiserit prius. sed45 
procul haec abeat sceleratae opinionis immanitas, ut deus cre- 

ssdatur omnipotens, magnarum et inuisibilium rerum sator et 
conditor, procreator, tam mobiles animas genuisse, grauitatis 
ac ponderis constantiaeque nuUius, in uitia labiles, in pecca- 
torum genera uniuersa decliues, cumque eas tales atque huius- 



1 aditare OeJderus: lacunam signare mauult Zinhius 2 atque 

habitare om Sab inssae sunt Gel: iusserunt P 4 per] propter 

Salm 6 confierent Sdb ; conficerent P 9 ##mente P maci- 

nantur P corr r 10 iussione Sah at Sah 12 abscedere 

Gel: abscondere P a,\)BCondeiQt Klussmannus permitteret Sah: per- 

mittere P 13 degeneres Sab: degenore P 17 scelorum addidi 

malorum add Klussmannus 20 praeuidebat Sah uoluntarie 

Sab 24 abeat Sab: habeat P 27 ine peccatorum P 

6* 



84 Arnobii aduersus nationes 

modi sciret, in corpora ire iussisse, quorum indutae carceribus 
sub procellis agerent tempestatibusque cotidie fortunae et modo 
turpia facerent modo paterentur obscena, naufragiis ruinis in- 
cendiorum conflagrationibus ut perirent; pauperies alias, alias ut 
mendicitas premeret, ut ferarum paterentur aliae laniatus, s 
muscularum aliae ut interirent ueneno, claudae ut incederent 
aliae, ut aliae lumen amitterent, ut articulis sederent aliae 
coUigatis, morbis denique obiectarentur ut cunctis, quos infelix 
et miseranda mortalitas diuersarum sustinet dilacerata * Poe- 
narum; tunc deinde oblitae unius esse se fontis, unius geni-io 
1 49^ toris et capitis, germanitatis | conuellerent atque abrumperent 
iura, urbes suas euerterent, popularentur hostiliter terras, ser- 
uos de liberis facerent, insultarent uirginibus et matrimoniis 
alienis, odissent inuicem sese, aliorum gaudiis et felicitatibus 
inuiderent, tum deinde se onmes maledicerent, carperent eti5 
46 saeuorum dentium mordacitate laniarent. sed procul haec abeat, 
ut eadem rursus frequentiusque dicamus, tam immanis et sce- 
lerata persuasio, ut ille salus rerum deus, omnium uirtutum 
caput, benignitatis et columen, atque ut eum laudibus extoUa- 
mus humanis, sapientissimus, iustus, perfecta omnia faciens et so 
integritatis suae conseruantia mensiones aut aliquid fecerit 
claudum et quod minus esset a recto, aut uUi rei fuerit mise- 
riarum. aut discriminum causa, aut ipsos actus quibus uita 
transigitur et celebratur humana ordinauerit, iusserit et ab 
sua fluere constitutione praeceperit. minora haec illo sunt etjs 
magnitudinis eius destruentia potestatem tantumque est longe, 
ut istarum auctor rerum esse credatur, ut in sacrilegae crimen 



1 iussisse Gel: iussisset P indutae Sab: inductae P 2 tem- 

pestatibusquae P corr 5 mendacitas Sab praemeret P 

ut ferarum SeUm: infemarum P internorum Urs paterentur Gel: 

paterent ut P laniatus musculorum Urs 6 inqederet P corr & 
9 dilacerata * (intercidisse uidetur cruciatibus uel flagellatione u>el simile 
uerbum) scripsi: dilacerationem P dilaceratione Sab poenarum 

tmlgo 12 euerteret P corr c* 16 mordacitate P corr r ha- 

beat P ciyrr 21 mansiones P cwr 22 eminus Sdb abesset 

ueL esset summotum Klussmarmus 24 a Sdb . 25 fluere Saib: 

flueret P 27 ut aM Sah 



Liber IL 86 

inpietatis incurrat quisquis ab eo conceperit hominem esse 
prognatum, rem infelicem et miseram, qui esse se doleat, qui 
condicionem suam detestetur et lugeat, qui nulla alia de causa 
sese intellegat procreatum, quam ne materiam non haberent 

sper quam difiiin.derent se mala et essent miseri semper quo- 
ram cruciatibus pasceretur nescio qua uis latens et humanitati 
aduersa crudelitas. sed si parens et genitor animarum, inquitis, 47 
deus non est, quo auctore progenitae | et qua sunt rationef.50 
prolatae? si infucata uultis audire nec ab aliqua uocis osten- 

lotatione deducta, item confitemur nos istud ignorare, nescire 
scientiamque tantae rei non tantum nostram ducimus infirmi- 
tatem fragilitatemque transire uerum etiam potestatum quae 
in mundo sunt onmium et quae numina se esse opinionibus 
usurpauere mortalium. sed quas dei negamus, cuius siut debe- 

umus ostendere? minime istud necessario sequitur. non enim 
si negemus muscas scarabeos et cimices, nitedulas curculiones 
et tineas omnipotentis esse opus regis, sequaciter postulandum 
a nobis est, ut quis ea fecerit institueritque dicamus: possu- 
mus enim nulla cum reprehensione nescire, quis et illis origi- 

sonem dederit, et optinere^ non esse deo ab superiore prolata tam 
superuacua, tam uana, tam ad nuUas pertinentia rationes, quin- 
immo aliquando et noxia et necessariis inportantia laesiones. 
sic consimiliter hic quoque, cum animas renuamus dei esse48 
principis prolem, non continuo sequitur, ut explicare debeamus, 

s5quonam parente sint editae et causis cuiusmodi procreatae. 
quis enim nos prohibet, aut unde enatae sint prodierintque 
nescire aut eas non esse dei progeniem scire? quanam, in- 
quitis, ratione, qua uia? quia omni uero uerissimum est cer- 
toque certissimum, nihil rerum a principe, sicut saepius dictum 



6 qua & qoae Sab uis om Sdb 7 si j)arens P et] eti- 

am 8ab , 9 infncata Sab: infugata P 11 scientiamquae P 

corr r 12 potestatem Sdb que P 14 quas] quia Sab 

dei P 15 minime Klmsmanmis: mihi P nihil Sab 16 nite- 

dulas Sah: nitelulas P 18 possimus Sab 20 a Saib 

22 necessarias Sab 23 sic HUdebrandiiis: in P om Sab inde KhASS' 

mannus 25 aeditae P 26 aenatae P corr prodierintquae 

P corr 



86 , Arnobii aduersus nationes 

est, agi fieri statui nisi quod oporteat et conueniat fieri, nisi 
quod sit plenum et integrum et in suae * et integritatis per- 
f. 60* fectione finitum. porro autem conspicimus homines, | id est 
animas ipsas — quid enim sunt homines nisi animae corpori- 
bus inligatae? — scaeuitate innumerabilium uitiorum ipsos se s 
indicare non esse patricii generis, sed ex mediocribus familiis 
procreatos. namque alios uidemus inmites facinerosos audaces 
temerarios praecipites caecos fictos dissimulatores mendaces 
superbos adrogantes auaros cupidos libidinosos inconstantes 
inualidos et sua ipsos decreta conseruare nequeuntes: quodio 
utique non essent, si generositas eos adsereret principalis, et 
ab rerum capite descendentium ducerent honestamenta natalium. 
49sed et boni, dicetis, sunt in rebus humanis uiri, sapientes^ 
iusti, inculpatis atque emendatissimis moribus. nuUam referi- 
mus quaestionem, an ulli aliquando fuerint tales in quibusis 
omnino nihil ista ipsa quae dicitur desideraret integritas. sint 
Kcet perhonesti fuerintque laudabiles, tenuerint apicem per- 
fectionis sunmium, nec in aliquo lapsu eorum aliquando claudi- 
cauerit uita: sed audire deposcimus quot sint aut fuerint 
numero, ut ex multitudinis magnitudine metiamur, an oppositio 20 
iusta sit facta et an aequalitatis conpensatione librata. unus 
duo tres quattuor decem uiginti centum, certe numero de- 
finiti et nominum forsitan conprehensionibus terminati. sed 
genus humanum non ex bonis pauculis sed ex ceteris onmibus 
aestimari conuenit et ponderari. in toto enim pars est, nonas 
totum in parte, et uniuersitas debet adtrahere portiones, non 
f. 61 portionibus uniuersitas adplicari. | quid enim, si hominem dicas 
captum membris omnibus et heiulantem ex cruciatibus asperis 



l^comueniat P corr 2 lacunam signaui: interddit plenitatis uel 

plenitudinis et <m Sab 5 saeuitate Sab innumerabilium 

scripsi: innumerabili P 6 iudicare Sab 11 ut«ique P 

principalis Sab: principales P 13 bumanis Sdb: bumani P 

14 regerimus Ouyetus 16 desideraretur Sdb 19 quot Sab: 

quod P 20 magnitudine Sab: magnitudine P 21 et om Sab 

22 certo Sab in err 23 terminati.sed HUdebranditis: terminatis et 

P terminati, ac Sab terminati. at Gel 28 ex cruciatibus Salm: 

'crutiatibus P cruciatibus Sab 



Liber H. 87 

idcirco esse sanum, quod unius unguiculi nuUum perpetiatur 
dolorem: aut esse auream terram^ quod in uerrucula collis 
unius insint exiguae miculae, quibus nascitur colliquefactis 
aurum et adcuratiore congregatione conquiritur? qualitatem 

5materiae uniuersitas elementi probat, non puluisculi flabiles, 
nec mare continuo dulce est, si mitioris aquae guttas alicuius 
adieceris atque inmiseris numeri: consumitur enim minuties 
ista inmenso; et non modo non parui sed esse nuUius existi- 
mandum est mominis quod per onmia diffusum perit et in 

lomagni corporis intercipitur uastitate. uos humano in genereSO 
bonos esse dicatis uiros, qui ut esse credantur, conparatio for- 
sitan efficiat pessimorum. quinam isti sunt? dicite. philosophi, 
credo, qui quidem esse solos sapientissimos autumant et ui 
huius nominis supercilium sustulerunt: nempe illi qui cum 

ifisuis cotidie cupiditatibus pugnant et adfectus ex animis insitos 
proturbare, pellere pertinaci moliuntur obluctatione uirtutum, qui 
ne in uitia proritari facultatis possint alicuius instinctu^ patri- 
monia et diuitias fugiunt et causas sibi auferunt lapsus : quod 
cum faciunt et curant, apertissime animas esse indicant labiles 

soet infirmitate ad uitia procliues. nostra autem sententia quod 
bonum natura est neque emendari neque corrigi se poscit, immo 
ipsum debet quid sit malum nescire^ si generis forma cuiusque 
in sua cogitat | integritate perstare: neque enim contrarium f. si^» 
insitum esse contrario potis est aut in inpari paritas aut dul- 

sscedo in amaritudine contiueri. qui ergo luctatur animarum 



3 colliquefacitis P corr r 4t adcuratiore scripsi: admiratio P adu- 

natione Urs 5 pnluisculi flabiles ^Sdb: puUisculi flauiles P 7 in- 

meris P corr c 8 in immenso Urs et non Klvtssmannm: et P 

nec Sab paruis P corr 9 nominis Sab 11 dicitis Gel 

13 qui quidem scripsi: quid P qui se Sah esse se ? ui Urs: 

inP 16 exSab: et ex P animis Sab: animes P 16 pel- 

lere expunocit & pertinaci Urs: pertinacium P moliuntur Sab: 

moUiuntur P oblucta#*tione P 18 et] ne Sab ut Mmenhorstim 
auferunt HildebramMus tamguam ex cod/ice: adferunt P aflferant Sab 
auferant Elmenhorstius 21 corrigi Urs: corripi P 23 perstare 

Oel: prestare P 24 pote Sab in add Urs 25 animarum 

Metmius: animorum P 



gg Arnobii aduersns nationes 

ingemtas corrigere prauitates, is apertissime monstrat inper- 
fectum^ improbabilem se esse, quamois omni conatu et peruicaoia 

5 1 contrarium contendat. sed risui uobis est nostra responsio, quod 
cum regias suboles esse animas abnegemus^ non referamus con- 
tra, ex quibus sint causis atque originibus procreatae. quod est s 
enim criminis genus, aut rei esse alicuius ignarum aut ipsum 
quod nescias sine aliqua profiteri dissimulatione nescire: aut 
uter magis uidetur inrisione esse dignissimus uobis, qui sibi 
scientiam nuUam tenebrosae rei alicuius adsumit, an ille qui 
retur se ex se apertissime scire id quod humanam transiliatio 
notionem et quod sit caecis obscuritatibus inuolutum? si peni- 
tus spectetur rei cuiusque natura, in simili et uos estis quam 
in nobis reprehenditis causa. non enim quia dicitis ab ipso 
animas rege descendere ac succedere in hominum formas^ ex- 
ploratum aliquid dicitis et in luce positum manifestissimae 15 
ueritatis. conicitis enim, non scitis; suspicamini, non tenetis: 
nam si scire est illud quod ipse tu uideris aut cognoueris 
animo continere, nihil eorum quae adseritis potestis uos dicere 
aliquando uidisse, id est animas sede ab supera et regione 
descendere. suspicione ergo utimini, non cognitionis expressae^o 

f.52fide. quid est autem suspicio, nisi opinatio rerum | incerta et 
t nihil ex positu iaculatio mentis in latentia? ergo qui suspi- 
catur, non tenet nec in lumine positus cognitionis incedit. 
quodsi uerum et fixum est, apud rectos et sapientissimos iu- 
dices et ista uestra qua fiditis pro ignoratione est habendaas 

52 suspicio. ac ne tamen uobis tantummodo censeatis coniecturis 
uti ac suspicionibus licere, et nos isdem possumus, quoniam 
commune est quod interrogatis expromere. unde, inquitis, 
homines et ipsorum hominum quid aut unde sunt animae? 



1 inperfectum eocpwnonit & 2 improbabilem om Sdb probabilem 

se 6886 qaamuis SaJm 3 contrarium om P: post contendat add 

OreUius 6 autem Urs 10 se ex se Sdlm: se ee P sese Sab 

14 succere P corr e 16 iiHHHH»non P ('mente erasum esse uidetur) 

11 in mg & "S 20 non add c ezpraessae P 22 nihil] in 

nil 8ab labili ? infido ? ex positu scripsi: ezpositum P in 

latentia acripsi: inlata P 24 est apud . . . iudices , et imlgo 

26 a<^ P ne« P 27 idem Sdb, r easdem Salm 28 interro- 

^tis^ expromere uuigo 



Liber U. 89 

u&de simt elephanti tauri cerni moli asini? unde leones 
eqoi eanes Inpi pantherae eoromque quae uiuont quid aut 
mide snnt animae? neque enim fidem res habet, ut Platonico 
ex illo cratere quem conficit miscetque Timaeus aut horum 

i snimae uenerint aut lucusta mus sorei blatta rana centipeda 
animata esse credantur et uiuere, quandoquidem ei elementid 
ipsis causa est illis atque origo nascendi, si ad animalia gig- 
nenda, quae in singulis his degunt, insunt abditae atque ob- 
scnrissimae rationes. nam et uidemus alios ei sapientibus dicere, 

Mtellurem esse horum matrem, aquam tum alios, aerium spiritum * 
his alios iungere, solem uero nonnullos esse horum opificem et 
ei ignibus animatos eius uitali agitatione motari. quid? si et 
haec non sunt et est aliqua res alia, alia causa, alia ratio, 
potestas alia denique inauditi iiobis atque incogniti nominis, 

iigenus quae hominum finxerit et rerum constitutionibus adpli* 
carit? nonne fieri potis est, ut exorti homines ita sigt 
nec I ad deum primum natiuitatis eorum referatur auctoritas?f. 62^ 
quid enim putamus habuisse rationis Platonem illum magnum 
pie sancteque sapientem, cum hominis fictionem deo remouit 

soa maximo et ad minores nesdo quos transtulit cumque eius- 
dem noluit sinceritatis esse mixturas humani animas generiS; 
cnius animam fecerat uniuersitatis istius, quam quod hominis 
fabricam indignam esse rebatur deo nec rei flaccidae fictionem 
magnitudini eius et eminentiae conuenire? ergo cum haec itaSS 

ttsint, non absone neque inaniter credimus, mediae qualitatis 
esse animas hominum utpote ab rebus non principalibus editas, 
iuri subiectas mortis, paruarum et labilium uirium : perpetuitate 
donari, si spem muneris tanti deum ad principem conferant, 

3 Tim. p. 41 

1 elefanti P ' mulm P corr & 2 phanterae P panterae r 

qnae Gel: qui P ninnt P eorr c* 4 timeus P 6 qnando- 

qnidem scripsi: qnidem P qnia Urs qnia eadem Sdlm 8 qne P 

eorr c 10 homm scripsi: hominem P hominnm uel omninm XJrs 

tnm 8ab: cnm P cnm ea Sahn «alios P aerem 8ah 

15 gens Sab hominem Sab fincxerit P 16 pote Sab 

19 piae P corr sanctaeqne P corr 21 nolnit Urs: nolnit P 

23 fictionem magnitndini Sab: fictione magnitndinis P 27 parhamm 
P corr iam perpetnitate ? 28 si add Gel dominnm Sab 



90 Arnobii aduersus nationes 

cui soli potestas est talia corruptione exclusa largiri. sed stulte 
istud credimus. quid ad uos, ineptissime, fatue? ubi uobis 
noc^us uel quam uobis facimus aut inrogamus iniuriam, si 
omnipotentem confidimus deum habiturum esse rationem nostri, 
cum abire a corporibus coeperimus et ab Orci faucibus quem- 6 

54admodum dicitur uindicari? ergone, inquiet aliquis, sine 
dei uoluntate quicquam potis est fieri ? considerandum est nobis 
soUicite et cura inspiciendum non parua, ne dum honorare 
nos deum tali interrogatione censemus^ in contrarium labamur 
nefas maiestatis .eius eminentiam destruentes. qua ratione, quaio 
causa? quoniam si cuncta eius uoluntate conficiuntur nec citra 
f. 53 eius nutum | quicquam potest in rebus uel prouenire uel cadere, 
necessario sequitur, ut mala etiam cuncta uoluntate eius in- 
tellegantur enasci. sin autem dicere uoluerimus contra, pessi- 
morum ab eo reicientes causas, mali esse conscium genera-i5 
toremque nuUius, incipient euideri aut eo inuito res pessimae 
fieri aut, quod sit immane dixisse, nesciente, ignaro atque inscio. 
rursus autem si dicere nulla esse uoluerimus mala, sicut esse 
nonnuUis opinatum et placitum repperimus, reclamabunt cunctae 
gentes uniuersaeque nationes, cruciatus nobis ostentantes suos2o 
et discriminum species multiformes, quibus puncta per singula 
genus uritur et laceratur humanum. tum deinde a nobis ex- 
quirent: cur, mala si nulla sunt, ab operibus uos certis et 
facinoribus abstinetis? cur non omnia facitis quae inpatiens 
iusserit atque inperauerit libido? cur in noxios denique terri-25 
bilibus poenas constituitis legibus? nam stoliditas inueniri quae 
inmanior potest, quam mala esse nuUa contendere et tamquam 

SSmalos perdere et condemnare peccantis? quae cum esse con- 



1 stultae P corr 2 ineptissimae Sdb ineptissimi uel ineptissimi 

et Urs fatue ScUm: fatuae P fatui Urs 5 horci c 6 in- 

quiet Sah: inquit (t ex d) et P 7 quicquam Scib: quisquam P 

pote Sdb nobis Urs: uobis P 9 dominum Sab 11 confici- 

untur Sah: conficiunt P 13 ut add Urs 16 uideri Sab 

17 ac (atque smpsi) inscio Urs: ax5 nescio P 19 reperimus Sab 

20 uniuersaequae P eorr 21 puncta Sdlm: cuncta P saecula 

Sdb 24 fauoribus Sab 27 inanior Sab 28 peccantes (te 

ex ti) P 



Liber H. 91 

senserimus uicti et uniuersa his scatere f nominaliter adnue- 
rimus humana, consequetur ut rogitent: cur ergo haec mala 
deus omnipotens non aufert sed esse perpetitur et cum omni- 
bus saeculis pertinaci continuatione procedere? si intellectus 
snobis adfuerit dei regis ac principis nec per impias uagari 
suspicionum uoluerimus insanias, respondeamus necesse est, 
nescire nos ista nec quae nuUis possent | facultatibus com-f. 63^ 
prehendi expetisse aliquando aut studuisse cognoscere : melius- 
que ducetis, quinimmo optimum, magis in inscientiae finibus 

loatque ignorantiae permanere quam nisi dei dicere nihil fieri 
per uoluntatem, ut simul intellegatur et malis eum causas dare 
et miseriarum esse innumerabilium conditorem. mala ergo, 
dicetis, unde sunt haec omnia? ex elementis, inquiunt, et ex 
eorum inaequabilitate, sapientes: quod fieri qui possit ut quae 

issensum et iudicium non habent malitiosa esse perhibeantur 
et noxia aut non ille sit potius malitiosus et noxius, qui res 
pessimas et nocentissimas futuras in alicuius operis adsumpsit 
eflfectum, eorum est qui adserunt peruidere. quid ergo nos? 
unde nos? responsionis necessitas nuUa est. siue enim possumus 

sodicere, siue minus ualemus nec possumus, utrumque apud nos 
paruum est; nec in magnis ponderibus ducimus uel ignorare 
istud uel scire, unum solum posuisse contenti, nihil a deo 
principe quod sit nocens atque exitiabile proficisci. hoc tene- 
mus, hoc nouimus, in hac una consistimus cognitionis et scien- 

sstiae ueritate, nihil ab eo fieri nisi quod sit omnibus salu- 
tare, quod dulce, quod amoris et gaudii laetitiaeque plenissimum, 
quod infinitas habeat atque incorruptibiles uoluptates, quod 
sibi quisque contingere uotis omnibus expetat, forisque ab his 



. 6 nece"e P 7 nec Sdb : et P 8 meliusque ducentes Sdb melius 

ducentes Gel ducetur ? 9 optimum scripsi: potius P 

magis om Urs in add Urs meliusque ducere, his, quinimmo 

potius uagis {cum OeMero pro magis) in inscientiae Kltissmannm 
10 nisi scripsi: sine P scire Meursim dei P deo Sah dicere 

dei Meursim 11 praeter uoluntatem Meursim uoluntate Salm 

daret P corr 12 esset P corr 17 noncentissimas P corr 

19 nos addidi 20 uerumque Sab 21 duximus Sab 22 in 

mg r. 26 laetitiaequi P corr 28 expetat Sdb: expectat P 



92 Arnobii aduersns nationes 

S6esse exitiabile ac mortiferam ducat. cetera quaecumqae sunt 
alia, quae in quaestionibus adsolent controuersiisque uersari, 

{. 54 quibus genitoribus | orta sint uel quibus auctoribus fiant, neque 
nosse contendimus neque inquirere aut uestigare curamus : suis 
omnia relinquimus causis nec ad id quod eipetimus esse nobis 5 
adiuncta atque adplicata iudicamus. quid est enim, quod hu- 
mana ingenia labefactare, dissoluere studio contradictionis non 
audeant, quamuis illud quod infirmare moliuntur sit purum et 
liquidum et ueritatis obsignatione muDitum? aut quid rursus 
adserere uerisimilibus argumentis non queunt, quamuis sit aper- 10 
tissime falsum, quamuis euidens manifestumque mendacium? 
cum enim sibi persuaserit quis, esse aliquid aut non esse, amat 
quod opinatur adserere et acumine alios anteire, maxime si 
agatur res submota et abdita et caligine inuoluta naturae. mun- 
dum quidam ex sapientibus aestimant neque esse natum neque 15 
ullo esse in tempore periturum ; immortalem nonnuUi; quamuis 
eum conscribant esse natum et genitum ; tertiis uero conlibitum 
dicere est, et esse natum et genitum et ordinaria necessitate 
periturum. et cum ex istis opinionibus trinis unam esse ne- 
cesse sit ueram, cunctis tamen argumenta non desuht quibusao 
et sua decreta confirment et aliorum subrupiant et labefaciant 
scita. eundem hunc alii elementis ex quatuor tradunt et pro- 
nuntiant stare, ex geminis alii, ex singulis tertii, sunt qui ex 
his nullo et indiuidua corpora eius esse materiem et primam 
originem dicant. cumque ex his uera sit una sententia, at^s 
nuUa ex his certa, similiter hic quoque argumenta omnibus 

f.54^praesto sunt, quibus | et ea quae dicuntuera esse constituant 
et redarguant positas in aliorum sententiis falsitates. sic et 
deos nonnulli esse abnegant; prorsus dubitare se alii an sint 

1 in mg ,', 2 controuersiisquae P corr 7 lauefactare P 

corr dissoluere expunodt c% om Sdb 10 quent P corr c 

12 siui P corr c 13 anteire P 14 abdita et 8ab: abditae P 

15 existimant Sah natum Sab: siccatum P 17 gnatum P 

corr 21 subhipiant (ru m ri corr) P subrumpant Sdb subruant 

Urs 22 aelementis P 24 nuUo Salm: nuUos P (in mg c* -H) 

nullifl Sah 25 uera sit Sdb: uersa sunt P at Mewrsius: aut P 
28 falsitatas P corr & 



Liber II. 93 

uspiam dicunt ; alii nero existere neqne hnmana cnrare : immo 
alii perhibent et rebus interesse mortalium et terrenas ad- 
ministrare rationes. cum ergo haec ita sint neque aliter fiat, 57 
quin sit unnm ei omnibus nerum, pugnant tamen argumentis 
somnes, neque singulis deest id quod probabiliter dicant, siue 
cum snas res adserunt siue cum alienis opinionibus contra- 
dicunt. non alia neque absimili ratione de animarum ab his 
coudicione disseritur. hic enim eas retnr et esse perpetuas et 
superesse mortalium corporum functioni, superesse ille non cre- 

lodit, sed cum ipsis corporibus interire: alterius uero sententia 
est, nihil eas contiuuO perpeti, sed post hominem positnm tem- 
poris aliquid eis ad uitam dari, mortalitatis deinde in iura 
succedere. et cum omnia nequeant ueri esse consortia, ita tamen 
fortibus et ualidissimis probationibus omnes agunt, ut rep^rire 

i5non possis quidnam tibi uideatur i^alsum, quamuis ex omni 
parte diuersa dici aspicias et rerum contrarietatibus dissonare. 
quod ntique non fieret, si certum aliquid tenere curiositas pos- 
set humana, uel quod uideretur inuentum, aliorum omnium 
comprobaretur adsensu. inanissima igitur res est et superua- 

aocui operis, tamquam scias aliquid promere, aut uelle scire con- 
tendere quod, etsi sit uerum, posse uideas destrui, aut accep- 
tare pro uero id quod forsitan non sit et ex more halucinan- 
tium I proferatur. et merito res ita est. non enim diuina di-'f.66 
uinis sed rationibus pendimus et coniectamus humanis atque 

25 ut fieri meruisse quid remur, ita esse oportere contendimus. 
quid ergo? nos soli ignoramus, nescimus, quisnam sit animarumSS 
conditor, quisnam constitutor, quae causa Hominem finxerit, 
mala nnde promperint, uel cur ea rex summus et esse patiatur 
et confici neque ab rebus propellat humanis? uos enim horum 

Mquicquam exploratum habetis et cognitum? si suspicionum 
exponere uolueritis audaciam^ potestis explicare ac promere, 
mundus iste qui nos habet utrunme non sit genitus an tem- 

5 dicant Sab: dicam P 7 is P corr c 9 corporum addidi 

functioni Sdb: punctioni P 11 temporis addidi 15 quauis P 

corr c* 16 contrariaetatibus P corr dissona TJrs 20 ali- 

quid Sdb: aliquod P uelle Sab: uelles P 21 quod om Sdb 

et si Sdb 24 commetamur Sdb 29 a Sdb 32 utrumne non 

sdripsi: utrumne P utrum non Urs ingenitus Hildebra^n.dA.u^ 



94 Arnobii aduerBns nationes 

pore in aliquo constitutus? si constitutus et factus est, quo- 
nam operis genere aut rei cuius ob causam? potestis inducere 
atque expedire rationem, cur non fixus atque immobilis maneat 
sed orbito semper circumferatur in motu? sua ipse se sponte 
et uoluntate circumagat an uirtutis alicuius inpulsionibus tor- 5 
queatur? locus ipse ac spatium, in quo situs est ac uolutatur, 
quid sit? infinitus an finitus, inanis an solidus? axis eum sus- 
tineat extremis cardinibus nitens an ipse se potius ui propria 
sufferat et spiritu interiore suspendat? potestis interrogati 
planum facere scientissimeque monstrare, quid niuem in plu-10 
meas subaperiat crustulas? quidnam fuerit rationis et causae, 
ut non ab occiduis partibus dies primus exsurgeret et lucem 
in oriente finiret? quemadmodum sol ipse uno eodemque con- 
tactu tam uarias res efflciat, quinimmo contrarias? quid sit 
lea^^luna? | quid stellae? cur una specie aut illa non maneat, autu 
per omne mundi corpus frustilla haec ignea conuenerit atque 
oportuerit figi? cur alia ex his parua, ampliora et maiora 
sint alia, obtunsi haec luminis, acutioris illa et fulgidae clari- 
59tatis? si praesto est quod libuerit scire et in aperto rerum 
est scientia constituta, edissertate nobis et dicite, quibus modis 20 
fiant et rationibus pluuiae, ut in superis partibus atque in 
aeris hoc medio .suspensa aqua teneatur, natura res labilis et 
ad fluorem semper decursionemque tam prona? edissertate, in- 
quam, et dicite, quid sit quod grandinem torqueat, quod gut- 
tatim faciat pluuiam labi, quod imbrem ruat, niues in plumas S5 



1 quoeam P corr r 4 orbito HUdebromdius: orbi toto P orbe toto 

Sab orbico Salm ipsae P corr se add Sdlin 5 circuma- 

gatnr Gel 7 an add Urs an Sah : ac P 10 scientissimeque 

Sab: inscientissime que P {in mg & R) 16 conuenerint Sah in err 

17 figi? cur alia Urs: figuralia P figura alia Sab, r figurari? alia 
Salm 18 et fulgidae Sab: effulgidae P 20 scientia Sab: in- 

scientia P edissertate Sab: et dissertate P nobis om Sdb 

et dicite Sab: edicite P 28 e«dissertate P 25 imbrem ruat 

scr^si: inbre siiae P (in mg & •••) imbres ac Sab imbres: quod SoHm 
imbres in Oehierus, Klussmannm in plumas scripsi: plumeas P 

foliola Urs: foliora P Eoli ora Sab fulgora Salm uellereas KlusS' 
numnm 



Liber IL 95 

et foliola dilatarit, nentns nnde oriator et qoid sit, cor tem- 
porom iiicis8itndines institntae^ cum statoi nnum posset et nna 
esse species caeli, nihil nt renim desideraret integritas? qnae 
est cansa, qnae ratio^ nt maria salsa sint ant terramm aqnae hae 

sdnlces nel calidae, aliae sint amarae nel frigidae? qno ex 
materiae genere hnmanomm corpomm concreta et stabilita 
snnt niscera, nnde ossa solidata^i qnid intestina, qnid nenas 
fistnlatas et conmeabiles fecerit? cnr cnm esset ntilins ocnlis 
nos inlnminare conplnribns ad pericnlnm caedtatis, dnomm 

losnmns angnstiis adplicati? belnamm et angninm tam infinita 
atque innumerabilia genera cnius rei sunt causa uel informata 
nel prodita? qnid in mundo fadunt bubones immnssili bn- 
teones? quid alites et nolncres ceterae? quid formicamm | et£.56 
nerminm genera in uarias labes pemiciesque nascentia? qnid 

upulices, quid inpndentes muscae, araneae sorices mures san- 
guisugae tippnlae? quid spinae, quid sentes, quid anenae, qnid 
lolium^ qnid herbamm aut fmticum aut adolentia naribus aut 
tristia in odoribus semina? immo si aliquid sciri, comprehendi 
ant aliquid si posse censetis, qnid sit triticnm dicite, far hor- 

sodenm milinm dcer faba lenticula melo cuminum porrina 
ulpicum caepe? non enim, si fimctni nobis sunt et cibomm 
mediis in generibns constituta, expeditum ant promptum est 
qnid sint singula scire, cur talibus figurata sint formis, fnerit 
necessitas aliqna, nt non alios sapores alios odores alios co- 

»lores quam qnos habent singulae res habere debnerint an et 
alios potnerint sumere. ipsa deinde haec quid sint, sapor dico 



1 dflaniarit ? 4 nt Sdb: ant P salsa 8ab: sola ex solas P 

sola salsa Klusmannus terranim] oeteramm aqnamm Urs 

' aqnae hae doloes ael calidae, aliae Klussmannus: haec (c eras) duloee 
aliae P 6 concreta Sab: ooncreata P 7 sint Meursius 

8 utiUiiis P 10 applicati (adplicati r) 8ab: adpUcari P 12 im- 

mnssnli buteones Crel: inmnssilib; teones (s eO P immnstoli bnteones 
Sab 13 noluscres P corr Idsanguisngae iSSo&.-sangasngae P 

16 tippnlae 8ab: hippolae P 17 ant adolentia] snane olentia 

Salm adnlentia P carr & redolentia TJrs ad tactnm dolentia XZuss- 

memnus 18 sdre Sab 1B n om Sab 20 melo cnminnm 

Saim: melonenm ninnm P innla cnminnm Sdb poni Sab 

21 cepae P 26 potnemnt Sab eorr m err dico id est ss^r 

dei EJussmanmue 



96 Arnobii adnersng nationts 

[id est saporj et cetera, qualitaton) distantias qnibns ex ratio- 
nibus dncant? ex elementis, inquitis, et ex principalibus ori- 
ginibus rerum. amara sunt enim elementa uel dulcia, odoris 
sunt alicuius uel coloris, ut ex eorum concretione credamus 
partitas esse in nascentibus qualitates quibus aut suauitas s 
60nascitur aut sensibus offensio comparatur? cum igitur et uos 
ipsos tantarum ac tot rerum fugiant origines, fugiant causae, 
fugiant rationes, neque dicere neque explanare possitis, quid 
sit factum aut quare, aut cur oportuerit non esse, uere- 
cundiam conuellitis et dilaceratis nostram, qui quae neque-io 
f.66bunt sciri nescire nos confitemur neque ea conquirere | aut 
inuestigare curamus quae comprebendi liquidissimum est non 
posse, quamuis mille per corda suspicio se porrigat atque in- 
tendat humana. et ideo Christus licet uobis inuitis deus, deus, 
inquam, Christus — hoc enim saepe dicendum est, ut infidelium is 
dissiliat et dirumpatur auditus — dei principis iussione loquens 
sub hominis forma, cum mortalium sciret caecam esse naturam 
neque ullam posse comprehendere ueritatem positarum nec 
ante oculos rerum, pro comperto habere et cognito quid- 
quid sibi esse suasisset nec pro suis suspicionibus haesitareso 
litigiosas serere atqae intendere quaestiones, omnia ista nos 
linquere et posthabere praecepit neque in res eas quae sint a 
nostra procul cognitione dimotae infructuosas inmittere cogi- 
tationes, sed, quantum fieri potis est, ad dominum rerom tota 
mente atque animo proficisci, sustoUi ab his locis atque ins» 
eum traducere suspensas pectoris conuersiones, memoriam eius 
habere perpetuam et licet nuUa possit imaginatione formari, 
auras tamen nescio quas eius sibi contemplationis adfingere: 
rebus enim ex omnibus, quas augustae continet diuinitatis 



1 id est sapor sedimt Heraldus: nt est sapor MetMrsim id est 

sapor et cetera] odor et color, et Urs 3 snn* P 4 nel add 

Oel oloris Sdb colorisne Urs 9 ant factnm Salm opo'- 

tnerit no"^ P esse ant non esse Klussmanmis 10 neqne^^nt P 

13 "*ille P 14 nobis Gel: in nobis P 20 sini P nec 

pro snis] et prorsns Sab 21 qnestiones P 24 pote Sab 

28 contemplationis Sdb: contemptationis P 



Liber II. 97 

obscuritas, solnm esse indubitabilem, solum uerom et de quo 
nullus ambigere nisi amens possit et desperationis insanae, 
quem satis sit scire ut nihil aliud noueris^ sisque ueram 
et n^aximam soientiam consecutus in dei rerum capitis • et 
scognitione defixus. quid est f inquit uobis inuestigare, conqui-61 
rere, quisnam hominem fecerit, animarum origo quae sit, quis 
malorum | excogitauerit causas, orbe sit sol amplior an pedist67 
unius latitudine metiatur, alieno ex lumine an propriis luceat 
fulgoribus luna? quae neque scire compendium neque ignorare 
lodetrimentum est uUum. remittite haec deo atque ipsum scire 
concedite, quid quare aut unde sit, debuerit esse aut non esse, 
supernatum sit aliquid an ortus primigenios habeat, aboleri 
conueniat an» reseruari, exuri, dissolui an repetita integritate 
renouari. uestris non est rationibus liberum, inplicare uos tali- 
isbus et tam remota inutiliter curare. res uestra in ancipiti sita 
est, salus dico animarum uestrarum, et nisi uos adplicatis dei 
principis notioni, a corporalibus uinculis exsolutos expectat 
mors saeua, non repentinam adferens extinctionem sed per 
tractum temporis cruciabilis poenae acerbitate consumens. ne-62 
2oque illud obrepat aut spe uobis aeria blandiatur, quod ab 
sciolis nonnullis et plurimum sibi adrogantibus dicitur, deo 
esse se gnatos nec fati obnoxios legibus, si uitam restrictius 
egerint, aulam sibi eius patere, ac post hominis fuuctionem 
prohibente se ^ullo tamquam in sedem referri patritam ; neque 
25quod magi spondent, commendaticias habere se preces quibus 
emoUitae nescio quae potestates uias faciles praebeant ad cae- 
lum coatendentibus subuolare, neque quod Etruria libris in 

2 disperationis P 4 dei P deo Sab domino Zinkius capitis scrip- 
si et lacunam signaui: capite P et capite Zinkius 5 prodest 

Klussmannus inquid P corr enim ni^le ? 8 propri^s P 

9 in mg ^ 10 ditrimentum P 12 supematum] semper natum 

Urs 15 remotas Sab inutiliter Sab: inutilitate P ab utilitate 

Salm inuoluta antiquitate Klussmannus inutili sagacitate ? res. 

uestra Sab 16 dico Salm : dici P om Sab 19 crutiabilis P 

aceruitate P 20 quod Sab : quid P a Sab 21 sciolis 

Urs: cholis P scholis Sab, r 22 restrictius Sab: restrictus P 

24 referri Sab: referre P patriam Sab 25 coramendaticias 

Sab^ r: commendacias P pr^ces P 26 emolitae P 

IV. a 



98 Arnobii aduersus nationes 

Acheronticis pollicetur, certorum animaliuin sanguine numini- 
bus certis dato diuinas animas fieri et ab legibus mortalitatis 
educi. blandimenta haec cassa sunt et inanium fomenta uoto- 
f. 67^rum. seruare^ | animas alius nisi deus omnipotens non potest, 
nec praeterea quisquam est qui longaeuas facere, perpe- 5 
tuitatis possit et spiritum subrogare, nisi qui immortalis et 
perpetuus solus est et nuUius temporis circumscriptione finitus. 
cum enim dii omnes uel, quicumque sunt ueri uel qui esse 
rumore atque opinione dicuntur, immortales et perpetui uo- 
luntate eius sint et beneficii munere, qui fieri potis est, utio 
alii praestare id quod ipsi sunt ualeant, cum alienum id ha- 
beant et maioris potentia commodatum? caedat licet hostias 
quantaslibet Etruria, humana sibi onmia sapientes negent, 
magi cunctas emolliant et commulceant potestates: nisi a 
domino rerum datum fuerit animis id quod f ratio postulatis 
idque f per mandatum,- multum postea paenitebit fuisse 
63rem risui, cum ad sensum coeperit interitionis accedi. sed si, 
inquiunt, Christus in hoc missus a Deo est, ut infelices animas 
ab interitionis exitio liberaret, quid saecula commeruerunt 
priora, quae ante ipsius aduentum mortalitatis condicioneso 
consumpta sunt? potestis enim scire, quid sit cum ani- 
mis actum priscorum ueterrimorumque mortalium, subuen- 
tum et his an sit ratione aliqua, consultum atque prouisum. 
potestis, inquam, scire id quod Christo potuit docente cognosci, 
infinita an finita sint saecula ex quo in terris esse genus ho-as 
minum coepit, quando primum animae corporibus inligatae, 
quis auctor uinctionis istius, quinimmo ipsius quisnam hominis 



1 pollicetur Sdb: pollicentur P 3 cassa Sab: causa P 

foumenta P corr 5 longaeuae eas Urs 6 omnisi P corr 

9 uoluntate Sdb: uoluntates P 10 beneficii Sah: beneficiis P 

potes P corr pote Sab 11 ali* P aliis Urs id] uel Sab 

hid P corr 12 potentia scripsi: potentiae P caedat Sab: ce- 

dant P 15 sq. oratio nostra postulat idque per Christi (x^ii) man- 

datum ? cf. Matth. 6, 13 permandatum Sah 17 rem risui scrip^ 

si: me risui P irrisui Sah derisui Memsim ad sensum Sc^: absetis 

cum P 21 animis VaMenus: eius nimis P eis animis Sah eiusmodi 

animis KttLSsmanrms 25 saecula sint Sah 27 iunctionis Sdb 



Liber IL 99 

&bricator, quo prioram abscesserint animae, quibus in mondi 
partibus | aut regionibus fuerint, corruptibiles an contra, po-f.68 
tnerintne accedere ad «* periculum moriendi, nisi tempore 
necessario conseruator occurrisset Christus? exponite has 

5curas et incognitas uobis relinquite quaestiones: miseratio et 
illis impertita est regia et aequaliter per omnes diuina bene- 
ficia cucurrerunt: conseruatae sunt, liberatae sunt et mortali- 
tatis sortem condicionemque posuerunt. quo genere, quae, 
quando? si adrogantia, si typhus, si elatio abesset a uobis, 

loiamdudum haec scire Christo potuistis auctore. sed si generis 64 
Christus humani, inquitis, conseruator aduenit, quor onmino non 
omnes aequali munificentia liberat? non aequaliter liberat qui 
aequaliter omnes uocat? aut ab indulgentia principali quem- 
quam rep~ellit aut despuit, qui sublimibus infimis seruis femi- 

«nis pueris uniformiter potestatem ueniendi ad se facit? patet 
igitur omnibus fons uitae neque ab iure potandi quisquam 
prohibetur aut pellitur. si tibi fastidium tantum est, ut oblati 
respuas beneficium muneris, quinimmo si tantum sapientia 
praeuales, ut ea quae offeruntur a Christo ludum atque ineptias 

aonomines, quid inuitans expectatur, cuius solae sunt hae partes, 
ut sub tui iuris arbitrio fructum suae benignitatis exponat? 
sortem uitae eligendi nuUi est, inquit Flato, deus causa, neque 
alterius uoluntas adscribi potest cuiquam recte, cum uoluntatis 
libertas in ipsius sit posita potestate qui uoluit. an numquid 

:25orandus es, ut beneficium salutis ab deo digneris accipere, |f.68^ 
et tibi aspernanti fugientique longissime infundenda in gre- 

22 de rep. 10 p. 617 e 

3 lacu/nam signaui: interddisse uidentur tdlia praemiam inmortali- 
tatis (cf. c. 66) et euadere 4 occurrerit ? deponite Gel 

5 reliquite P corr r questiones P miseratio» P 9 typhus 

Sah (typus in err): tyfus P aelatio P corr 10 hoc Sdb hoc 

eo Salm xpo addidi potuissetis Urs 11 inquitis Gel: 

ut inquitis P quur Gel: quos P quaeso OeMerus non Gel: 

nos P 12 equali P corr c' qui Gel: quia P 13 haud Sah 
14 respuit Sab 16 igitur scripsi: inquit (t ex d) P 20 expec- 

tatur scripsi: expectat P peccat Gel in te peccat Salm 21 in mg «B* 
22 eligendi Sab: eligenti P inquid P corr 24 in ex sine P 

numqufd P 26 fugientiquc P 

1* 



100 Arnobii aduersns nationes 

ndiim est diuinae beniuolentiae gratia? uis sumere quod offertur 
atque in tuos usus conuertere? consulueris tutibi. aspemaris, 
contemnis et despicis? tu te muneris commoditate priuaueris. 
nulli deus infert necessitatem, imperiosa formidine nuUum 
terret. neque enim necessaria nostra illi salus est, ut conpendii s 
aliquid dispendiiue patiatur, si aut deos nos fecerit aut ad 
6S nifailum redigi corruptionis dissolutione permiserit. immo, in- 
quit, si deus est potens misericors conseruator, conuertat no- 
bis mentes et inuitos faciat suis pollicitationibus credere. uis 
ergo est ista, non gratia nec dei liberalitas principis, sed ad uin- lo 
cendi studium puerilis atque * animi contentio. quid est en;im 
tam iniustum, quam repugnantibus, quam inuitis extorquere in 
contrarium uoluntates, inculcare quod nolint et quod refugiant 
animis, prius nocere quam prosis et priore detracto in alienum 
habitum sententiamque traducere? tu qui te uerti et uim de-is 
sideras perpeti, ut id quod nolis efficias atque arripias coactus, 
cur respuis adsumere uoluntate id quod uersus desideras atque 
immutatus efficere? nolo, inquit, et uoluntatem non habeo. 
quid ergo criminaris deum tamquam tibi desit opem desideranti 
ferre? cuius dona et munera non tantum asperneris et fugias,9o 
uerum inania uerba cognomines et iocularibus facetiis prose- 
f.59quaris. Christianus ergo ni ^uero, spem salutis habere | non 
potero? ita est, ut ipse proponis. partes enim salutis dandae 
conferendique animis quod tribui conuenit necessariumque est 
adplicari solus ab deo patre - iniunctas habet et traditas, itass 
se habentibus semotis atque interioribus causis. ut enim dii 



1 offertar Sdb: effertur P 3 tu te Meursim tamquam e codice: tuti 

P tibi Sab te Gel commoditatem Sab priuaueris Gel: pro- 

baueris (u exh) P 6 deos Gel: ds P deus Sab 7 inquid P 

corr 10 ad del Zinkius 11 studium, puerilis Zinkius la- 

cwnam indicauit VaMenus : interddisse uideri pusilli uel simile (inanis ?) 
uerbum animi] inanis Sab 13 quod refugiant Sab: quo refu- 

giaiit P 15 ### P (uerti manu prima superscriptum est) 

17 respues P corr 18 uolo Urs inquid P corr 19 desi- 

deranti] desideras tibi Sab 21 inania Urs: in aGa P 24 ani- 

mis Gel, r: animi P 25 a Sab iniunctas scripsi: iniunctum P 
traditas scripsi: traditum P rerum ita se habentium ? 



Liber 11. 101 

certi certas apud uos habent tutelas licentias potestates neque 
eornm ab aliquo id quod eius non sit potestatis ac licentiae 
postulatis, ita unius pontifiduni Christi est dare animis salutem 
et spiritum perpetuitatis adponere. si enim patrem creditis 
sLiber^m dare posse uindemiam, medicinam non posse, si Ce- 
rerem fruges, si Aesculapium sanitatem, si Neptunum aliud, 
ahud posse lunonem, Fortunam Mercurium Volcanum rerum 
esse singulos certarum ac singularum datores: et hoc necesse 
a nobis est ut debeatis accipere, ab nullo animas posse uim 

louitae atque incolumitatis accipere nisi ab eo quem rex summus 
huic muneri ofScioque praefecit. hanc omnipotens imperator 
esse uoluit salutis uiam, hanc uitae ut ita dixerim ianuam, 
per hanc solum est ingressus ad lucem neque alias datum 
est uel inrepere uel inuadere ceteris omnibus clausis atque 

uinexpugnabili arce munitis. licet. ergo tu purus et ab onmi66 
faeris uitiorum contaminatione purgatus, conciliaueris illas atque 
inflexeris potest>ates, ad caelum ne redeunti uias cludatit atque 
obsaepiant transitum, ad immortalitatis accedere nullis poteris 
contentionibus praemium, nisi quod ipsam inmiortalitatem facit 

soChristo adtribuente | perceperis et ueram fiieris admissus adt69^ 
uitam. nam quod nobis obiectare consuestis, nouella^m esse 
religionem nostram et ante dies natam propemodum paucos 
neque nos oportuisse antiquam ^t patriam linquere et in bar- 
baros ritus peregrinosque traduci, ratione istud intanditur nulla. 

nquid enim, si hoc modo culpam uelimus infligere prioribus 
iUis atque antiquissimis saeculis, quod inuentis frugibus glandes 
spreuerint et repudiauerint arbuta, quod corticibus contegi et 
amiciri desierint pellibus, postquam uestis excogitata est t^x- 
tilis usu et commoditate succinctior, aut quod structis domibus 



3 pontificis Sdb 5 mndemiam Gel: uindemiam iam P cae- 

rerem P 6 aescolapium P 7 uulcanum (uu exuo) P 9 a 

nobis Sah: a bonis P a Sdb 10 incolumitatis P 12 ia- 

■uam P 13 hanc Meursiiis : hunc P ingress*u8 P 17 po- 

testates, ne Oel ne redeunti Hildehrandins : redeunti P rede- 

unti ne Sdlm 18 obsepiant P 19 ipsam Sdb: ipsa P 

23 uos Gel ' oportuisse scripsi: potuisse P 27 spreue**rint P 

arbuta Sdh: arbusta P 



102 Arnobii aduersus uationes 

et lautioribus successibus institutis non antiquas adamauerint 
casulas nec sub rupibus et cauernis praeoptauerint ut beluae 
permanere? commune est omnibus et ab ipsis paene incuna- 
bilis traditum, bona malis anteferre, inutilibus utilia praeponere, 
et quod esse constiterit pretiosius, laetius, id consectari et s 
petere in eoque defigere spem salutis et salutarium commo- 
67dorum. itaqlie cum nobis intenditis auersionem a religione 
priorum, causam conuenit ut inspiciatis, non factum, nec quid 
reliquerimus opponere, sed secuti quid simus potissimum con- 
tueri. nam si mutare sententiam culpa est uUa uel crimenio 
et a ueteribus institutis in alias res nouas uoluntatesqiie mi- 
grare, criminatio ista et uos spectat, qui totiens uitam con- 
suetudinemque mutastis, qui in mores alios atque> alios ritus 
f. 60 priorum condemnatione transistis. numquid | enim quinque in 
classes habetis populum distributum, uestri olim ut habuerei* 
maiores? numquid magistratus per populum creatis? militaria 
urbana communia quae sint comitia scitis? seruatis de caelo 
aut otiosas facitis obnuntiationibus actiones? si paratis bella, 
signum monstratis ex arce? aut fetialia iura tractatis? per 
clarigationem repetitis res raptas? aut Martium discrimen obe-ao 
untes spem proelii sumitis ex acuminibus auspicati? in potes- 
tatibiis obeundis leges conseruatis annarias? in donis, in mu- 
neribus Cincias? in cohibendis censorias sumptibus? in pene- 
tralibus et culinis perpetuos fouetis focos ? sacras facitis mensas 
salinorum adpositu et simulacris deorum? cum in matrimoniasft 
conuenitis, toga stemitis lectulos et maritorum genios aduo- 
catis? nubentium crinem caelibari hasta mulcetis? puellarum 
togulas Fortunam defertis ad Yirginalem? matres familias 

1 secessibus Scaliger 2 ueluae P corr 5 constiterit Urs: 

constituerit P praetiosius P 7 intendetis Sah a Gel: et P 

ex Sah religione Sab: religionem P auersionem a more et reli- 

gione Kltissmanmts 9 sumus Sab 11 institutis in Sab, r: in- 

stituti sint P 14 numquit P corr 16 numquit P corr 

17 que P 18 uitiosas Bigaltius si paratis Bigdltitis: reparatis P 

cum paratis Saib 21 proelii sumitis] praesumitis Urs ex scrip- 

si: et ex P auspicati Urs: auspicatis P 23 im penetralibus P 
24 et culinis Scaliger: et coliginis P Vestae ignis Sab Vestae Urs coli- 
ginis Salm et tbolis ignis Oetderus 25 matrimonia P 27 cri- 

nem Sah: crimen P 



Liber U. 103 

nestrae in atriis operantur domomm industrias testificantes 
snas? potionibus abstinent nini? adfinibns et propinquis oscn- 
lari eas ius est, ut sobrias comprobent atque abstemias se esse? 
in Albano antiquitus monte nuUos alios licebat quam niuei68 
stauros immolare candoris: nonne istum morem religionemque 
mutastis atque ut rufulos liceret dari, senatus constitutum 
sanctione est? cum Komulo Pompilioque regnantibus percocta 
plane ac madida concremarentur diis exta^ nonne rege sub 
TuUo semicruda coepistis et leuiter animata porricere prisca 

loobseruatione coutempta? ante aduentum in Italiam | Herculis f. eo^ 
cum ex ApoUinis monitu patri Diti ac Saturno humanis capiti- 
bus supplicaretur, et hunc similiter morem non fraude calli- 
dula et nominum ambiguitate mutastis? cum igitur et uos 
ipsi modo illos mores modo alias leges fueritis secuti, multa- 

isque uel erroribus cognitis uel animaduersione meliorum sint a 
uobis repudiata, contempta, quid est a nobis factum contra sen- 
sum iudiciumque commune, si maiora et certiora delegimus nec 
sumus nos passi falsorum religionibus attineri? sed nouellum69 
nomen est nostrum et ante dies paucos. religio estnata quam 

aosequimur. ut interim concedam id quod nobis obicitur in- 
tentionis esse non falsae, quid est in negotiis hominum, 
quod uel opere corporis et manibus fiat uel solius animi dis- 
ciplina et cognitione teneatur, quod non ex aliquo coeperit 
tempore et in usum exierit experientiamque mortalium? medi- 

25cina philosophia musica ceteraeque omnes artes quibus uita 
est exstmcta et expolita communis cum hominibus natae sunt, 
et non potius nuper, quinimmo paene paulo ante agitari, in- 
tellegi celebrarique coeperunt? antequam Tages Tuscus oras 
contingeret luminis, quisquam hominum sciebat aut esse nos- 



3 se del Stewechius 4 niuei Sab: niaeis P 7 est cM lA' 

umeius pompilioquae P corr 9 Tullo Sc^: tullio P por^ 

ricere 8db: porrigere P 10 Italiam Gel, r: italia P 13 ambi- 

guitate Scib : ambiguitate P 14 alias] illas TJrs multaqliae P 
16 contemta Salm: contenta P expunxit c', om Sdb 21 est Urs: 

e«t enim P 24 medicina Eigciltius: »«edi. in P in mg •: om Sab 

etenim Elmenhorstius ede an Salm 25 filosofia P 26 exstructo 

P corr et culta Sab exculta Urs expoliata P corr & 27 pene P 

corr r 28 oras Sab: ore P 



104 Arnobii aduersas nationes 

cendam condiscendumque curabat^ an fulminam casibus aut 
extorum aliquid significaretur in uenis? quando siderum motus 
aut ratio coepta est genethliaca sciri? non post Theutin Ae- 
gyptium aut post Atlantem, ut quidam ferunt, gestatorem, 
f.6ibaiulum, tibijcinem illum ac destinam caeli? sed quid ego 5 
''^haec parua? ipsi dii immortales, quorum modo aditis templa 
et numina suppliciter adoratis, sicut uestris litteris atque opini- 
onibus traditur, non esse, non sciri ab temporibus coeperunt 
certis et impositis nominum appellationibus nuncupari? nam 
si uerum est ex Saturno atque eius uxore louem suis cumio 
fratribus procreatum, ante nuptias et partus Opis nusquam 
fuerat luppiter, luppiter tam supremus quam Stygius, nusquam 
sali dominuSy nusquam luno, quinimmo alius nullus genitori- 
bus duobus exceptis caeli habitabat in sedibus, sed ex eorum 
concubitu concepti et nati sunt et spiritum hausere uitalem.15 
certo ergo a tempore deus esse luppiter coepit, certo cultus et 
sacrificia commereri, certo fratribus in potestatibus anteponi. 
rursus uero si Liber Venus Diana Mercurius ApoUo Her- 
cules Musae, Tyndaridae Castores ignipotensque Yulcanus loue 
patre sunt proditi et genitore Satumio procreati, ante quamao 
Memoria, quam Alcmena Maia luno Latona Leda Dione, 
quam et Semela Diespitri factae sunt compressionibus fetae, 
nusquam et hi gentium nec in aliqua parte rerum fuere natu- 
rae, sed ex conuentu louis inseminati et nati sunt et aliquem 
sensum sui habere coeperunt. ergo et hi quoque tempore essess 
coeperunt certo et in numero numinum sacrorum ad caerimo- 
nias inuocari, quod ipsum similiter dicere translatum in Mi- 



1 an Salm: in P 2 quid Sab mali quid Hoffmannus 

3 genethUaca Sab: genetiaca P Theutin Gel: heutin P heutina 

8db Teutatem in err Theutatem Urs 4 gestatorem , baiulum seclusit 

Zvnkius 11 opi" P 12 luppiter alterum del Meursius sup- 

premus P 18 herculis P corr 20 genitore Satumo Sah genito 

Satumo Gd 21 Alcmena Sab: alchmena P 22 quam Bi- 

galtius: cum P tum Sah Semele Sah diespaetri (ac in e, 

6 in \ corr) P foete Sab: fetiae P 23 hii P gentium 

intelliguntur Klu^stnannus gentium inueniuntur VaJUenus fuere 

Sah: fuisse P 25 hii P 



Liber U. 105 

neraam licebit. si enim louis, ut adseueratis, ex cerebro sine 
ullius seminis emicuit iactu, antequam est Diespiter genitus 
et in utero | matris corporeae formam circumscriptionis acce-f.ei* 
pit, certum est utique Mineruam non fuisse neque rerum in 

snumero aut uUa esse in substantia computatam, sed ex quo 
capite louis enata est, et esse res coepit et nonnulla in essen- 
tia constituta. non habet ergo prioiigenios ortus, et a certo coepta 
est tempore dea dici, sacris in aedibus statui et inuiolabili 
religione sanciri. quod cum ita se habeat, cum de nouitate 

loloquimini religionum nostrarum^ uestrae uobis in mentem non 
ueniunt, nec curatis inspicere, quando sint exorti dii uestri, 
quas origines habeant, quas causas, uel ex quibus proruperint 
emicuerintque radicibus? cuius est autem pudoris, quinimmo 
inuerecundiae cuius, quod agere te uideas, in eo alterum re- 

isprehendere, maledicti et criminis loco dare ea quae in te 
possint reciprocata uicissitudine retorqueri? sed quod agimus71 
nos, nouum est, quod autem uos, priscum' est et nimiae uetus- 
tatis: et quid istud aut uos iuuat aut nostram causam ratio- 
nemque contristat? noua res est quam gerimus, quandoque et 

soipsa uetus fiet: uetus quam uos agitis, sed temporibus quibus 
coepit noua fuit ac repentina. religionis autem auctoritas non 
est tempore aestimanda sed numine, nec colere qua die sed 
quid coeperis conuenit intueri. ante trecentos annos religio, 
inquit, uestra non fuit. et dii uestri non fuerunt ante milia 

25 annorum duo. quibus istud rationibus coUigi aut quibus suppu- 
tationibus potest? non difficilibus, non obscuris, sed quas possit 
uidere qui uolet et contrectare, quemadmodum dicitur, manibus. 
I quis louem cum fratribus genuit? genialibus Opi adiunctusf.6ibis 
Saturnus, ut uos fertis, Caelo atque Hecata procreatus. quis 



1 celebro P corr 2 diespeter P 3 corpore Sdb 4 ut*i- 

qne P 5 numero Sab : numeros P quo add Salm 6 coe- 

pit et scripsi: coepit P non uUa uel nuUa Urs essentia Sah: 

essetiam P 7 non addidi 8 dea Sah: nea P inuiolauiU 

P corr 11 exorti Sdb: exoriti P 18 iubat P corr 23 qui 

Sab trecentos Urs: quadringentos P 24 iuquid P corr 

27 bolet P corr 28 genitalibus Sab Opi scripsi: opis P 

adiunctis (i ex u) P 29 et P corr c 



106 Arnobii adnersas nationes 

Picum, Faani patrem atque auum Latini? Satumus, ut uos 
idem uestris scriptis atque auctoribus traditis. ergo si haec 
^ ita sunt, sequitur ut Picus et luppiter germanitatis sibi sodati 
sint iure, utpote uno ex sanguine unoque ex semine procreati. 
consentaneum est ita esse quod dicitur. ab loue et Pico quot 5 
sunt generis usque ad Latinum gradus? trini, ut indicat series. 
uultis Faunus, Latinus et Picus annis uixerint uicenis atque 
centenis? ultra enim negatur posse hominis uita produci. 
aestimatio iusta et liquida est. trecenti ergo sunt pleni et 
sexaginta post hos anni? res ita est, ut indicat supputatio. 10 
cuius socer Latinus fuit? Aeneae. genitor Aeneas cuius? Ascanii 
Albani oppidi conditoris. quot apud Albam regnatum est annis? 
quadringentis et prope bis denis. aetatis urbs Eoma cuius 
esse in annalibus indicatur? annos ducit quinquaginta et mille 
aut non multum ab his minus. ergo ab loue, qui frater estis 
Pici quique pater est minorum et reliquorum deorum, anni 
ad haec tempora prope milia duo sunt aut pleni, ut largiamur 
aetati. quod cum redargui non possit, non tantum recens nata 
religio ostenditur quam obitis, set infantes et paruulos esse 
ipsos adhuc deos, quibus tauros atque alias hostias cum peri-20 
culo corruptionis suggeritis/ quos oportebat adhuc mammis 
78atque stillato lacte nutriri. at religiones uestrae multis annis 
praecedunt nostram et eo sunt ueriores quod uetustatis auc- 
[.6ibis»>toritate munitae sunt. | et quid eas prodest annis quam pluri- 
mis anteire, cum a certo coeperint tempore, aut spatii cuiusas 
sunt milia annorum duo saeculorum tantis comparata cum 



1 faoni P corr c* 2 idem uos Sab 3 germanitatiP corr & 

4 Bunt P corr bmmg l^ quod P 6 gradus Scib, r: granus P 
1 in mg ••• 11 genitor Aeneas Zinkius: genitor »*latinus P geni- 

toris Latinus Sab genitoris Latini Oel genitor is uel genitoris Ascanii 
om cuius TJra genitor gener is Latini Meursius genitor is Ascanii Sahn 
genitor gener Latini Klussmmmus Ascanii addidi 12 quod P 
13 urbs Sah: urbe P 14 annaUbus Sab: aulibus P iudicatur 

Sab 17 at P haud Sah largeamur P corr & 19 quam 

Sab: quas P 22 at Sab: et P religionea Sab: religionis P 

23 uestustatis P 



LiberH. ^107 

milibus? ac tamen ne causam tam longa prodere dissimulatione 
uideamur, nisi molestum est, dicite, omnipotens et primus deus 
nouella uobis uidetur res esse, et qui eum uenerantes colunt, 
inauditas incognitas repentinas agitare atque inducere reli- 

sgiones? estne illo antiquius quicquam, aut quod eum praecedat 
re tempore nomine potest aliquid inueniri? nonne solus in- 
genitus, immortalis et perpetuus solus est ? quis caput ac fons 
rerum est? non ipse? cui debet aeternitas hoc ipsum quod 
nuncupatur aeternitas? non ipsi? infinita ut prodeant saecula, 

lonon ex eius perpetuitate perficitur? indubitabile istud et uerum. 
non ergo quod sequimur nouum est, sed nos sero addidicimus 
quidnam sequi oporteret ac colere aut ubinam conueniret spem 
salutis adfigere et salutaria subsidia conlocare. nondum enim 
adMserat qui uiam monstraret errantibus et caligine in altissima 

18 constitutis cognitionis lumen inmitteret et ignorationis discute-. 
ret caecitatem. sed causa in huiusmodi uertitur « sola? quid;73 
uos Aegyptiaca numina, quibus Serapis atque Isis est nomen, 
non post Pisonem et Gabinium consules in numerum uestrorum 
rettulistis deorum ? quid, Phrygiam matrem, cuius esse conditor 

2oindicatur uel Midas uel Dardanus, non cum Hannibal Poenus 
res Italas raperet et terrarum exposceret principatum, et nosse 
et scire coepistis et memorabili religione sancire? sacra Cereris 
matris non quod uobis | incognita essent, adscita paulo ante,f.62 
obtentum est ut Graeca dicantur nouitatem ipsam testificante 

25COgnomine? non doctorum in litteris continetur, ApoUinis no- 
men Fompiliana indigitamenta nescire? ex quo apparet et 
liquidum est, et hunc uobis fiiisse incognitum, post autem ali- 
quando coepisse esse et hunc notum. si quis igitur uos inter- 

1 longa Urs: longam P bonam Gel 7 aut fons Sdb 10 indubi- 

tabile Sah: indubile P 11 sequimur Gel: sequitur P 12 opor- 

teret ac scripsi: oporteat P oporteat et Gel oporteat' ac OeMerus 
conueniret Urs ('oporteat aut ubinam conueniat spem tMil oporteat et 
colere aut ubinam conueniret spem*); comuenire et P 16 uertimur 

Salm lammam sigrumi: interdderunt religio nostra uel similia 

soli Salm 19 frygiam P 20 iudicatur Sab 21 italicas 

Sab 22 scire] asciscere ? caereris P 23 incognitae P 

corr sunt autem adscita ? 24 obtemtum P 26 indigeta- 

menta & 27 aliquanto Sah 28 bunc addidi 



108 Arnobii adneiBns nationes 

roget, cur eorom numinum quorum modo fecimus mentionem 
tam sero susceperitis cultum, responsuros uos certum est: aut 
quia illos nuper deorum esse in numero nesciebamus, aut quia 
nunc sumus a uatibus moniti, aut quia in rebus asperrimis bene- 
ficiis eorum sumus auxiliisque seruati. quodsi hoc a uobis recte 5 
existimabitis dici^ et ex nostris partibus ratione consimili existi- 
matote esse responsum. religio nostra nunc nata est: nunc enim 
missus aduenit qui eam nobis ostenderet, qui in eius induceret 
ueritateni, qui deus monstraret quid sit, qui ad eius nos cultum 
74 ab rebus opinabilibus auocaret. et quid, inquit, est uisum deo 10 
regi ac principi, ut ante horas, quemadmodum dicitur, paucu- 
las sospitator ad uos Christus caeli ex arcibus mitteretur? inter- 
rogamus et nos contra: quae causa, quae ratio est, ut non 
suis aliquando reddantur mensibus tempora, sed serius hiemes, 
serius aestas atque autumnitas fiant? cur post messes arefactasis 
atque extincta frumenta nonnumquam decidant pluuiae, quas 
rebus oportuit incolumibus labi et temporis opportunitatibus 
162^ministrari? immo illud exquirimus | potius, cur, si Herculem 
oportuit nasci, si Aesculapium Mercurium Liberum aliosque 
nonnuUos, qui et conciliis adiungerentur deorum et mortalibus ao 
aliquid utilitatis adferrent, tam sero a loue sint proditi, ut 
sola illos posteritas sciret, superiorum uero ignoraret antiqui- 
tas? rationem aliquam fuisse dicetis. ratio ergo et hic fuit, 
cur non nuper sed hodie sospitator nostri generis adueniret. 
quaenam igitur ratio est? non imus infitias nescire nos. nequess 
enim promptum est cuiquam dei mentem uidere, aut quibus 
modis ordinauerit res suas, homo animal caecum et ipsum se 
nesciens ullis potest rationibus consequi: quid oporteat fieri, 
quando uel quo genere, ipse rerum cunctarum pater, modera- 



3 nesciebamns Sdb: desciebamus P 5 hoc add c 6 patribus 

P carr 8 inducere* P 10 aiiocaret P inquid P 11 at- 

que Sah 13 uos JBJlmenhorstius 14 hyems Sab 15 are- 

factas Sab: arefacta P 17 atque Sab 18 hercu«lem P 

19 opotuit P corr c 25 imus Sab: minus P infi^cias (c in t 

corr &) P 27 sqq, suas. homo . . . nuUis potest rationibus consequi, 

...^genere: ipse ... scit id solus Salm 28 nullis Urs potest 

Gel: potens P 



Liber H. 109 

tor et dominus scit solus. nec si ego neqniuero causas uobis 
expromere, cur aliquid fiat illo uel hoc modo, continuo sequitur 
ut infecta fiant quae facta sunt et amittat res fidem quae 
generibus uirtutum tantis et potestatum indubitabilis esse 

smonstrata est. tu opponas et referas: cur tam sero emissus7& 
est sospitator? in ii^nitis, perpetuis saeculis nihil omnino di- 
cendum est serum. ubi enim finis et initium nuUum est, nihil 
praematurum est, nihil tardum. tempus enim a finibus et ex- 
tremitatibus noscitur, quae habere non potest perpetua series 

10 et immoderata continuatio saeculorum. quid enim si res ipsae, 
quibus opem conueniebat ferri, opportunitatem istam temporis 
exigebant? quid si alterius condicionis antiqua, alterius fuere 
sequentia? quid si priscis aliter subueniri, aliter | debuitf. 63 
posterioribus consuli? nonne litteras auditis commemorantes 

isuestras fuisse |iomines olim semideos, heroas, cum immanibus 
corporibus atque uastis? non infantes sub uberibus matrum 
centenarios legitis edidisse uagitum, quorum ossa uariis in 
regionibus eruta uix repertoribus fecerunt fidem human6rum 
reliquias esse membrorum? potest ergo fieri, ut tum demum 

90 emiserit Christum deus omnipotens, deus solus, postquam gens 
hominum fractior et infirmior coepit nostra esse natura. si quod 
hodie factum est, ante milia fieri oportuisset annorum, fecisset 
istud rex summus, aut si post totidem milia id quod hodie 
factum est debuisset inpleri, nihil deum cogebat necessarias 

26 temporum non expectare mensuras. rationibus fixis peraguntur 
res eius et quod semel decretum est fieri nuUa potest nouitate 
niutari. cur ergo, inquit, si omnipotenti seruitis deo et eum76 
habere confiditis salutis atque incolumitatis uestrae curam, cur 
persecutiones patitur perpeti uos tantas atque omnia genera 



3 infecta Sab: infacta P 4 potestatum Gel: potestatibus potes- 

tatu P 5 monstrata* P 6 nihil omnino Gel: nihil omiuo {ex 

omni) P nihilominus Sdb 9 perpetua addidi 10 et immoderata 

Gel: etiam moderata P 11 oportunitatem P 15 saemideos P 

17 centenarios] stentoreos Sab uagitus Sab 19 p^otest P 

cum Sab 22 oportuisset Urs: potuisset P 27 cur scripsi: 

cum P inquit (t ex d) P inquit, si] inquitis Sab ser- 

uiatis Sab 28 confidatis Sab nostrae Sab 



110 Arnobii aduersus nationes 

poenarum et suppliciorum subire? perquiramus et nos contra, 
cur et uos, cum tantos et tam innumeros colatis deos cumque 
illis aedes constituatis sacras, simulacra effingatis ex auro, 
animantiiim mactetis greges, acerras omnes turis plenas con- 
ficiatis altaribus, cur non immunes agitis tot discriminibus et s 
procellis, quibus cotidie uos agunt exitiabiles multiplicesque 
fortunae? cur, inquam, dii uestri cessant a uobis auertere tot 
f. 63^ morborum et ualetudinum | genera, naufragia ruinas incendia 
pestilentias sterilitatem, amissionem pignorum et proscriptionem 
bonorum, discordias simultates bella, captiuitates urbium etio 
sublatis ingenuitatibus seruitutes? sed et nobis in huiusmoiii 
casibus minime auxiliatur deus. prompta et manifesta causa 
est. nihil est enim nobis promissum ad hanc uitam nec in 
carunculae huius folliculo constitutis opis aliquid sponsum est 
auxiliique decretum; quinimmo edocti sumus minas omnesw 
quaecunque sunt parui ducere atque aestimare fortunae, ac si 
quando ingruerit uis quaepiam grauior, quam finem necesse 
sit consequi, adscribere infortunio uoluptatem nec timere nec 
fugere quo facilius exui corporalibus possimus et uinculis et 
77tenebrosam euadere caecitatem. itaque ista quam dicitis perse- 20 
cutionis asperitas liberatio nostra est, non persecutio, nec poe- 
nam uexatio inferet sed ad lucem libertatis educet. ut si ali- 
quis brutus ac stolidus in carcerem hominem datum in in- 
gressu quaestionum numquam adficier sat grauibus atque 
inmanibus existimet poenis nisi in ipsum saeuiat carcerem,35 



1 requirimus Sdlm 3 illi sedes Sah 4 thuris P corr 

plenas Urs: plenis P co^iiciatis Heraldus 6 angunt OreUius 
8 moruorum P corr ualetudinw P 9 ♦amissionem P 

10 .simultates loella. scripsi : bella simultates P 14 carunculae Sab: 

»calunculae P 17 qua f. n. s. c. uitae Salm 18 adscribere 

fortunio [uoluptatem] nec Urs [adscribere infortunio uoluptatem] nec 
Heraldus timere mortem ? 19 e Gel ex Urs 22 uexato 

Sab inferet Gel (inferret Sdb): inferat P ^ educet Sab: sedu- 

cet P 23 carcere c' datum Urs : natum P damnatum Gel 

in ingressu scripsi: in egressum P inegressum Sab ingressum Gel om 
Urs lumine cassum Klussm>anmis 24 adficier scripsi: adficere P 

sat grauibus scripsi: segregauimus P se grauibus Sab se grauaminibus 
Klussmannus 



Liber II. 111 

materiain eius comminuat atque urat tectum, parietem, ianuas 
partesque alias operis renudet deiciat adfiigat, nesciens hoc 
facto ei cui uideatur officere dari ab se lucem et sceleratam 
eripi caecitatem: itidem et uos flammis exiliis cruciatibus 

sbeluis, quibus cofpora lancinatis et diuexatis nostra, non uitam 
eripitis nobis, sed pelliculis releuatis | et cutibus nos nescii, f.64 
et quanto instatis et pergitis in effigies has nostras speciesque 
saeuire, tanto artis et grauibus releuatis nos uinculis et ad 
lumen efficitis circumcisis nexibus euolare. quare, homines, abs- 78 

lotinete quaestionibus uacuis impedire spes uestras, nec si aliter 
quam uos putatis aliquid se habet, uestris potius opinionibus 
credere quam rei debetis augustae. urgent tempora periculis 
plena et exitiabiles imminent poenae: confugiamus ad salutarem 
deum nec rationem muneris exigamus oblati. cum de ani- 

umarum agatur salute ac de respectu nostri, aliquid et sine 
ratione faciendum est, ut Epictetum dixisse adprobat Arrianus. 
dubitamus, ambigimus nfec esse quod dicitur plenum fidei 
suspicamur: conmiittamus nos deo, nec plus apud nos ualeat 
incredulitas nostra quam illius nominis et potentiae magoitudo, 

80 ne dum ipsi nobis argumenta conquirimus quibus esse uideatur 
falsum id quod esse uolumus atque adnitimur uerum, obrepat 
dies extremus et inimicae mortis reperiamur in faucibus. 

16 Epict. fr. 181 Schweigh. 

1 ectum P corr c 4 itidem Sdb : ididem P flammis Sah : flami- 
nis P 5 diuexatis Gel: diu uexetis P diu uexatis Sdb 6 rele- 

uatis Urs: reuelatis P nos S(ib: uos P nos nescii, et] nos, 

nescii quod Gel 7 quantum Sdb 8 tantum Sdb releuatis 

Urs: reuelatis (u ex b) P 10 questionibus P 14 muneris Sdb: 

numeris P 15 agitur Urs 16 Epithetum Sab corr in err 

19 numinis Urs 20 conquirimus Sdb: conquisimus P 21 uolu- 

mus scripsi: nolimus P nolumus Bigaltim abnutemus Sdlm 

adnitimur uerum, obrepat] abnutemus, rerum obrepat Klussmannus 

22 ARNOUn ADUERS NATIONES LIB. II. EXP. INCIPIT LIB. m 



112 Arnobii adnersnn nationes 



LIBER TERTIVS 

1 lamdudum quidem criminibus his omnibus, maledictionibi\s 
potius ut uera dicamus, ab excellentibus parte in hac uiris 
et ueritatem istam commeritis nosse satis plene accurateque 
responsum est neque apex ullus ullius praetermissus est quaes- ^ 
tionis qui non sit modis mille et rationibus ualidissimis 
refutatus. non est igitur necessarium parte in hac causae 
f. 64*> diutius I inmorari. neque enim res stare sine adsertoribus non 
potest, religio Christiana aut eo esse comprobabitur uera, si 
adstipulatores habuerit plurimos et auctoritatem ab hominibus lo 
sumpserit. suis illa contenta est uiribus et ueritatis propriae 
fundaminibus nititur nec spoliatur ui sua, etiamsi nullum ha- 
beat uindicem, immo si linguae omnes contra faciant contraque 
nitantur et ad fidem illius abrogandam consensionis unitae 

2animositate conspirent. nunc ad ordinem reuertamur a quois 
sumus necessario paulo ante digressi, ne diutius interrupta 
defensio palmam criminis comprobati calumniatoribus conces- 
sisse dicatur. subiciunt enim haec: si uobis diuina res cordi 
est, cur alios nobiscum neque deos colitis neque adoratis nec 
cum uestris gentibus communia sacra miscetis et religionum^o 
cbniungitis ritus? possumus interim dicere: ad cultum diuini- 
tatis obeundum satis est nobis deus primus, deus, inquam, 
primus, pater rerum ac dominus, constitutor moderatorque 

8 ^tare JP res stare] stare Sah restare Mmrsius tamquam e codice 

per se stare Klussmannus 9 et religio Sdlm christiaiii P 

corr c' religio Christiana sechisit Zinkius 10 oranibus P corr 
14 fidem Sdb : finem P abrogandam Sah : adrogandam P 17 con- 

oessise P 18 diuina P 20 gentilibus Zirikius cummunia 

P corr 



Liber m. 113 

conctorum, in hoc omne quod colendnm est colimus, quod 
adorari conuenit adoramus, quod obsequium uenerationis ex- 
]po6cit uenerationibus promeremur. cum enim diuinitatis ipsius 
teneamus caput, a quo ipsa diuinitas diuinorum omnium quae^ 
scnmque sunt ducitur, superuacuum putamus personaliter ire 
per singulos, cum et ipsi qui sini^ et quae habeant nomina 
nesciamus et cuius sint praeterea numeri neque liquidum neque 
comprehensum neque exploratum habere possimus. atque utS 
in terrestribus regnis necessitate nulla compellimur, | regalibus f. 66 

10 in familiis constitutos nominatim cum principibus adorare, sed 
in regum ipsorum cultu quicquid illis adneium est tacita ut 
se sentit honorificentia comprehendi, non alia ratione quicum- 
que hi dii sunt quos esse nobis proponitis^ si sunt progenies 
regia et prindpali oriuntur e capite, etiamsi nuUos accipiant 

li nominatim a nobis cultus, intellegunt se tamen honorari com- 
muniter cum suo rege atque in illius uenerationibus contineri. 
et hoc quidem a nobis fuerit ita prolatum, si modo liquet et 
constat praeter ipsum regem et principem esse alia numinum 
capita, quae digesta et separata per f numerum uelut quendam 

sopopulum plebeiae multitudinis faciant. neque nobis in aedibus 
sacris effigies pro diis, sigilla et simulacra uelitis ostendere, 
quae intellegitis uos quoque, etsi recusatis et renuitis con- 
fiteri, uilissimi esse formas luti et fabrorum figmenta puerilia. 
et cum de re loquimur diuina uobiscum, hoc ut ostendatis ex- 

ssposcimus, esse deos alios natura ui nomine, non in simulacns 
propositos, quos uidemus, sed in ea substantia in qua con-. 
ueniat aestimari tanti esse nominis oportere uirtutem. sed con- 4 



1 cunctaram Klvtssnumnus colendum Sab: colendus P 4 ca- 

pud P corr ae P corr quicumque Heumam%iis 5 per- 

sonas 8db ire add Sab 6 singulas Sdb 11 ut] ui Sab 

om Urs et Salm 13 hii P 17 ita add & interea ? 

18 alia numinum Eigaltius: alienum P alia non Sab alia etianmum Saim 
alia deum HUdehrandim alienigenum Klmsmannus 19 numerum] 

munera certa suo numero ? quendam Sab: quaedam P 21 si- 

giUa et Klu>ssmami>us: illa et P et illa Oel 22 etsi Klussmanwus: 

et P om Sab sed Urs at Saim recusatis om Sdb 23 uilissimi 

Sdb: uelissime P 27 numinis Urs uirtutum Sab 

IV. 8 



i 



114 Arnobii aduersas nationes 

siliam non est parte in hac causae dintius inmorari, ne lites 
maximas concitare ac tumultuosa conserere uideamur uelle cer- 
tamina. sit ista, ut praedicatis, plebs numinum, sint deorum 
innumerae gentilitates , adstipulamur adquiescimus coniuemus 
nec in aliqua quaestione dubitabile istud ambiguumque con- & 
figimus. illud tamen a uobis audire exposcimus et rogamus: 
f.65^ unde uobis compertum est | uel quibus rationibus conpre- 
hensum, hine sint in caelo quos esse existimatis et colitis an 
nescio qui alii opinionis et nominis inauditi? potest enim fieri, 
ut et hi sint quos esse non remini et quos esse confiditis imo 
nuUa inueniantur parti naturae. neque enim caeli aliquando 
subuolastis ad sidera, singulorum facies atque ora uidistis, et 
quos esse memineritis illic deos eosdem hic colere tamquam 
notos instituistis ac uisos. sed et illud rursus desideramus au- 
dire, a uobisne inposita habeant haec nomina quibus eosu 
uocatis an ipsi haec sibi diebus imposuerint lustricis. si diuina 
haec sunt et caelestia nomina, quis detuUt ad uos eaP. sin 
autem a uobis appositas appellationes has habent, quemad- 
modum potuistis uocabula his dare quos neque uideratis aU- 
quando neque quales aut qui essent uUa cognitione noratisPso 
5sed ut uultis et creditis atque ut uobis persuasum est, hi dii 
sint, nominibus appellentur his etiam quibus eos f popularem cen- 
seri popularis uulgaritas ducit: unde tamen uobis liquet, nominibus 
hi suis censum compleant an sint aliqui uobis incogniti neque 



1 partae P corr 3 plebs Sdb: praebs P 4 gentilitates Sab: 

gentilitatis P atquiescimus P conibemus c' om Sab 

n 

5 conficimus Meitrsim 8 hine Sah: hine de (de r) P hine di Jfcwr- 

sms 10 ut hi omisso et Sab 11 parti HUdehrandius: partis P parte 
Sab 14 8^. audire a uobis, impositane cwm Sab uulgo, nm quod Hilde- 
hramdio et OefUero ne imii^ositvk placuit 16 lustricis Meursius: lubi- 

dri*s P ludicris Sab 17 at P corr 18 appellationis P corr 

19 uideratis Meursius: uidebatis P 20 uUa scripsi: in ulla P in 

nulla Sab cognitione Sab: cognatione P 21 hii P 22 sint 
Oel: sunt P populares Sab del Urs populatim Bigaltiu^s: lacu/nam 

signare mauuit Zinhms 23 liquet Zinkius: quae P quaeso Meu/r- 

sitts scire quot Salm nominis Oel 24 hi suis Zinkius: huius P 
sensum Sdb compleant Salm: complent P an] etsi Salm 

sunt Oel inoogniti neque Zi/iMas: in cognitione quae P in cog- 

iiitione Sab in cognitionem Urs 



Liber IIL 115 

in nismn aliquando notitiamque perlati? neqne enim sciri est 
facile, definita et certa sit eorum numeri multitudo an sine 
ulla populositatis summa sit nec computationis alicuius ra- 
tionibus terminata. fingamus enim uos deos mille percolere 
suel milia potius quinque: at in rerum natura potest forsitan 
fieri, ut deorum milia centum sint, potest, ut hoc amplius, 
immo, quod diximus paulo ante^ potest deorum summa esse 
nuUa I nec numerabili circumscriptione finita. aut igitur et uos f. 66 
impii, qui praeter deos paucos reliquorum officia non obitis, 

loaut si uobis ueniam ceterorum ignorantiae postulatis, eandem 
et nobis conciliabitis ueniam, si pro parte oonsimili eorum 
religionibus abstinemus quos esse omnino nescimus. et tamenS 
ne nos quisquam peruicaciter arbitretur sacramenta noUe sus- 
cipere ceterorum quaecumque sunt numinum. deuotas etenim 

umentes et manus protendimus supplioes neque aspemamur 
quocumque inuitaueritis accedere, si modo discamus, quinam 
isti sint diuini quos nobis ingeritis, et quos par sit adiungi 
summi regis ac principis uenerationi. Saturnus, inquit, et lanus 
est^ Minerua luno ApoUo Yenus Triptolemus Herculos atque 

2oaUi ceteri^ quibus magnificas aedes cunctis paene in urbibus 
religiosa consecrauit antiquitas. inuitare nos forsitan ad istorum 
numinum potuissetis cultum, si non ipsi uos primi opinionum 
turpium foeditate talia de illis confingeretis quae non modo 
illorum poUuerent dignitat^m sed minime illos esse qualitati- 

ssbus conprobarent eis adiunctis. adduci enim primum hoc ut 
credamus non possUmus, immortalem illam praestantissimamque 
naturam diuisam esse per sexus et esse partem unam mares, 
partem esse alteram feminas. quem quidem locum plene iam- 
dudum homines pectoris uiui tam Bomanis litteris explicauere 

1 uisum Meursius: usnm P 3 populositas Salm 6 ad P 

carr potest et Sab 10 postulatis Sdb : postulastis T 

13 arbitretcur P eorr aviscipere P 14 sunt cM c 15 asper- 

nBjmT Sab: aspemamus P 16 quocumque 8ah: quodcumque P 

17 sint Heumannus: sunt P diui 8ab 18 inquid P corr 

anus P corr & 19 est] et ScHm treptolemus P hercuUs P 

carr atque alii] Aesculapius Urs 20 ceteri MeuraUM: et ce- 

teri P 25 comprobarent iis HUdehrandius: conprobaretis P com- 

probarent Heraldus 

8* 



llg Arnobii adaersut nfttiones 

quam Oraecis, et ante omnes Tallius Bomani disertissimns ge* 
neris nnllam ueritus impietatis inuidiam ingenue constanter 
lee^et libere quid super tali opinatione | sentiret pietate cum 
maiore monstrauit: a quo si res sumere iudicii ueritate con- 
scriptas, non uerborum luculentias pergeretis, perorata esset & 
haec causa nec secundas ut dicitur actiones nobis ab infanti- 

7 bus postularet. sed quid aucupia uerborum splendoremqtie ser- 
monis peti ab hoc dicam, cum sciam esse non -paucos, qui 
auersentur et fugiant libros de hoc eius nec in aurem ueUnt 
admittere lectionem opinionum suarum praesumpta uincentem^ lo 
cumque alios audiam mussitare indignanter et dicere, oportere 
statui per senatum, aboleantur ut haec scripta quibus Chris- 
tiana religio comprobetur et uetustatis opprimatur auctoritas? 
quinimmo, si fiditis exploratum uos dicere quicquam de diis 
uestris, erroris conuincite Ciceronem, refellitote, redarguite, is 
temeraria et impia dictitare conprobate. nam intercipere scripta 
et publicatam uelle submergere lectionem non est deos defen- 

8 dere sed ueritatis testificationem timere. ac ne tamen et nobis 
inconsideratus aliquis calumniam moueat, tamquam deum quem 
colimus marem esse credamus,* ea scilicet causa, quod eumao 
cum loquimur pronuntiamus genere masculino, intellegat non 
sexum sed usu et familiaritate sermonis appellationem eius et 
significantiam promi. non enim deus mas est, sed nomen eius 
generis masculini est, quod idem uos dicere religione in uestra 
non quitis. nam consuestis in precibus 'siue tu deus es siuen 
dea dicere^ quae dubitationis exceptio dare uos diis sexum 
disiunctione ex ipsa declarat. adduci ergo non possumus, ut 
corpora credamus deum. nam esse necesse est corpora, si sunt 

1 de nat. deor. fr. 3 Bait. 

1 graegis P corr & 4 quos P coff 5 esset Dauisivi»: esse 

et P esset et Sab 15 refellitote, redargnite, temeraria et impia 

dictitare Stewechius: temeraria et impia dictitare refellitote redar- 
goite P 16 dictare 8ab dicta Gel reprobate Sdb 18 testi- 

ficationem Sab, r: testificatione P 20 marem Sab: matrem P 

24 qoid Sab corr inerr 25 praecibus P sine dea] siue tn dea 

Sdb 26 dnbitationis Sab: dnbitationib; P diis Saby r: dii P 
28 nam] at Urs esse om Sab 



Liber m. 117 

mares ac feminae, aut insignificatam esse generum disinnctio- f. 67 
nem. quis enim uel exigui sensus nescit terrenorum ab illo 
animantium conditore nou alia de causa generis diuersi sexus 
institutos esse atque formatos, nisi ut per coitus et conubia 

scoTpomm res caduca et labilis successionis perpetuae inno- 
uatione duraret? quid ergo? dicemus deos procreare, deos9 
nasci, et idcirco his additas genitalium membrorum partes, ut 
sufficere prolem possent, et noua quaque suboriente fetura 
quicquid prior aetas abstulisset recidiua substitutio subro- 

logaret? ergo si haec ita sunt, id est si dii procreant f superi et 
super has leges experiuntur se sexus, suntque inmortales nec fri- 
goribus fiunt senectutis effeti, sequitur ut debeant plena esse 
diis ominia neque innumeros caelos eorum capere multitudinem 
posse, siquidem et ipsi perpetuo generant et per suboles su- 

i5bolum multiplicata semper innumerabilitas ampliatur: ^ut si 
obscenitas coeundi ita ut decet ab diis abest, quae causa 
ratioque monstrabitur, cur insigniti sint his lociS; quibus sexus 
se solet libidinum propriarum admonitionibus recognoscere? 
neque enim ueri est simile, haberi haec frustra aut in- 

30 probum in iUis lusum ludere uoluisse naturam, ut eos his parti- 
bus aggeraret quibus utendum non esset. ut enim ad usus 
certos manus pedes oculi ceteraque constructio membrorum 
sua quaeque in officia constituta est, ita conuenit credere in 
sui muneris functionem comparatas esse has partes : aut confi- 



1 faeminae P corr aut addidi insignificatam scripsi: in- 

significata P ui significata Sab insignita Urs esse] ex Sab 

disimictionem scripai: disiunctione P distinctione Urs 2 nesci P 

corr c' 8 qnaque suboriente Gel: quaeq; sunt oriente P (quaeque 

sunt) oriente sic Sab 9 reddiba P corr 10 sq, [id est si dii 

procreant] superi et [super] has leges ezperiuntur sexus Zinkius [superi] 
et si per bas {uel bumanas) leges pariuntur sexus ? 11 super] si 

per Gd 12 debeant Sab: debeat P 14 ipsi Gel: ipsi si P 

16 obsenitas P 18 solent Sdb 19 inprobum Hawptius: inpro- 

uida P improuidentiam Sdb prouidentiam Mewrsms improuidam Salm 
20 lusum HaupHus: suam P suaue Sdlm 21 esset Urs: e sed 

P est. sed Sab est Sdlm 24 fanctionem Sab: finctionem P 

confitendum Gel: confidendmn 1 



118 Arnobii adQersas nationes 

tendoiD est, in deorum corporibus esse aliquid uacuum, quod 
lOsit frustra atque inaniter fitbricatum. | quid dicitis, o sancti 
'^•^''^atque inpoUuti antistites religionum? habent ergo dii sexus 
et genitalium membrorum circumferunt foeditates, quas ex 
moribus uerecundis infame est suis appellationibus promere? 5 
quid ergo iam superest, nisi ut eos credamus inmundorum 
quadrupedum ritu in libidinum furias gestire, cupiditatibus 
rabidis ire in mutuas complexiones et ad postremum fractis 
dissolutisque corporibus uoluptatis eneruatione languescere? et 
quoniam quaedam sunt feminarum generis propria, sequiturio 
ut deas quoque credamus circumactis persoluere suas mensibus 
leges, fastidiosos ducere atque habere conceptus, aboriri prae- 
ferre et praepropero partu septimanas edere aliquando feturas. 
pura, sancta atque ab omni turpitudinis labe disparata 
atque abiuncta diuinitas ! hauet animus atque ardet, in chalci- 13 
dicis iUis magnis atque in palatiis caeli deos deasque con- 
spicere intectis corporibus atque nudis, ab laccho Cererem, 
Musa ut praedicat Lucretia, mammosam, Hellespontiacum Pria- 
pum inter deas uirgines atque matres circumferentem res 
illas proeliorum semper in expeditionem paratas. hauet, inquam, m 
uidere deas grauidas, deas fetas gliscentibusque per dies aluis 
alias intestini ponderis morositate cunctari, parturire alias 
tractu longo et manus obstetricias quaerere, illas telis grauibus 
et dolorum acuminibus fixas heiulare, tortari et inter l^ec 
omnia suppetias lunonis implorare Lucinae. nonne multo est^s 
rectius maledicere, conuiciari atque alia ingerere diis probra, 

17 sq. Lncret. 4, 1168 L. 

5 moribns scripsi: oribos P 7 quadripedQm P 8 ad Of»? 

Sab 9 uoluptatis Gel: uoluntati P uoluntatis JSabj r ener- 

uatione Sab: eneruationi P languescere Saib, r: anguesoere P 

11 deas 8crip9i: eas P 12 abortiri Urs praeferre seripsi: por- 

ferre P 16 auet animus Gd: habet et animum P habet etiamuum 

Saib 17 ab] apud Sab iactho P lacchum Sab 18 Lucretii Sdb 
priapum Sab, r: priamum P 20 praeliorum P corr & expe- 

ditionem Huetviis: expeditione P auet Gel: habet P 21 fitas 

P corr <f aluis] aliis 5a5 22 alias post aluis aMidi 

23 obsticias P corr & quaereres Sah alias Urs 24 tortari 

CanJterus: et hortari P 26 oonuitiari & diis] de his Sab 



Liber lU. 119 

qoam uel obtenta pio talia de his monstra | opinionum in-f.68 
*dignitate praesumere? et audetis adscribere causam nobisll 
offensionia deorum, cum, si iudicatio fiat, certissima in uobis 
reperiatur haec esse et in contumelia alia quam opinamini 
&stare? nam si dii, ut dicitis, adficiuntur ira et animorum in- 
dignationibus incalescunt, cur ^s non putemus aegre atque 
aegerrime sustinere, dari sibi a uobis sexus, quibus canes por- 
cique formati sunt^ et cum ita credatis, non aliter se fingi et 
ignominiosa cum ostentatione proponi? ergo cum haec ita sint, 

lomiseriarum omnium causa uos estis, uos deos impellitis, uos 
excitatis infestare omnibus malis terras et noua quaeque cotidie 
struere, quibus ulcisci se possint tot a uobis iniuriis et male- 
dictionibus exasperati: maledictionibus , inquam, et iniuriis, 
quas partim fabulis turpibus, partim opioiombus indecoris, 

isquas uestri theologi, quas poetae, quas ipsi uos quoque igno- 
miniosis celebratis in ritibus, res perditas inuenietis humanas 
et abiecisse clauum deos, si modo illorum curam spectat mor- 
talium regere atque administrare fortunas. nam nobis quidem 
cur irascantur non habent, quos uident et sentiunt neque se 

spcolere neque deridere, quod dicitur, et honestius quam uos 
multo de ^ui nominis dignitate existimare, quam credere. 
de sexu hactenus. nunc ad speciem ueniamus et formas, quibus 1 1 
esse descriptos deos superos creditis, quibus inmio formatis et 
templorum amplissimis conlocatis in sedibus. neque quisquam 

sftludaeicas in hoc loco nobis opponat et Sadducaei generis fa- 
bulas, tamquam formas tribuamus et nos deo: hoc enim pu- 
tatur I in eorum litteris dici et ut rem certam«atque auctoritate f. es^ 

1 uel scripsi: ut P om Sdb 4t nec Freinshemius dWa, add 

Oehlenis 5 stare Sdb: strare P 7 aegerrime Urs: aoerrime P ' 
14 qnas Sab: quam P- indecoris Sab: indecoriis P 15 theo- 

legi P corr & 17 clabnm P earr 18 administraret P corr e* 

20 diridere P corr didtis ? qnam nos del Hugius 21 qnam] 

et Gel atqne XJrs <m Salm qnam nos Hugifna 22 sqq. in mg De 

specie & \ formis | dei^k 25 indeicas P indaicas M 26 tribn- 

amns Sab: tribnant P anos (a eraa) P os Sdlm 27 dici et] 

dicier Mewrsius nt scripsi: nt nel P om Gel nelnt Mewrsius 

rem certam VaMenm: re certa P res certa Meursius rem oertam 

atqne] lege certaqne Oel lactinam indicauit VaMenus: intercidisse 

uideri testimonio cf, 4, 18 anctorita P corr c 



120 Arnobii aduertus nationes 

fimari : quae ant nihil ad nos attinent nec ex aliqua portione 
quicqnam habent commone nobiscum, aut si sunt ut creditur* 
sociae, quaerendi sunt uobis altioris intellegentiae doctores, per 
quos possitis addiscere, quibus modis conueniat litterarum 
illarum nubes atque inuolucra relaxare. nostra de hoc senten- s 
tia talis est. naturam omnem diuinam, quae neque esse coer 
perit aliquando nec uitalem ad terminum sit aliquando uen- 
tura, liniamentis carere corporeis neque ullas formarum ef&gies 
possidere, quibus extima circumscriptio membrorum solet coag- 
menta finire. quicquid enim tale est, mortale esse arbitramurio 
et labile ; nec obtinere perpetuam posse ^ credimus aeuitatem 
quod- extremis coercitum finibus necessaria circumcludit ex- 
IStremitas. at j^qto uos deos parum est formarum quod am- 
plectimini mensione, filo etiam .terminatis humano, et quod 
.indignius multo est; terrenoruiu corporum eircumcaesura finitis. is 
quid ergo dicemus? caput deos gestare tereti rotunditate colli 
erectum, retinaculis neruorum dorso inligatum ac pectori et 
ad ceruicum necessarias flexiones consertionibus uerticularum 
atque ossea substructione fulciri? quod si accipiemus ut uerum 
sit, aures etiam sequitur ut habeant curuis perterebratas an-so 
fractibus, oculorum orbiculos mobiles, superciliorum margini- 
bus obunibratos, suspensum imbricem narium, munctionibus 
muculentis et spiritali commeabilem tractui, subactionibus ci- 
borum dentes trini generis atque in officia trina compositos, 
f:69manus ministras | operum, articulatis digitis et cubitorum» 
mobilitate tractabiles, corporibus sustinendis pedes, explicandis 
gressibus et suggerendis anticipationibus itionum genua. quodsi 



1 ad] lat P corr attinent 8ab: attinet P 2 commune 8ab: 

conimimem P nt add 8cdm creditae./S!a& 8 nllas Sab: 

nlla P 14 etiam terminatis scripsi: et atterminatis P etiam atter- 

minatis 8ab 16 coUi erectnm scripsi: coUectnm P 18 ad 8abf 

r: a P nerticulanim F, Dausa: nerticom P nertebramm Urs 

20 seqnitnr 8ab: secuntur P ut add & curbis P corr 

21 mouiles P corr 22 imbricem 8ab: imbricen P munctionibns 
Sabf r: unctionibus P 23 mucculentis 8ab: munculentis P 
ciuomm Pcorr r 25 articulatis scrvpsi: articuUs P 27 genua 
ciddidi 



Liber UL 121 

ea qaae prompta sunt, consentanenm est et illa portari qnae 
sab eostis earmnqne sub cratibns cntes contegnnt atqne omen- 
tomm membranniae, gnrgnliones nentricnlos lienes pnlmones 
nesicnlas iecora, intestinomm nolnbilinm tractns et per onmia 

suiscera commeantes pnrpnrei sangninis nenas cnm arteriis spiri- 
talibns coningatas. an nnmqnid caelestinm corpora foeditatibns 14 
his carent, et qnoniam cibis mortalibns abstinent, edentnlos 
eos esse pamolnm credendnm est ritn et niduatos interioribus 
cnnctis tamquam ntres sufflatos tnrgidomm corpomm inanitate 

upendere? qnid qnod, si baec ita sunt, erit uobis necessarium 
contneri, similesne sint dii omnes an formamm dispari cir- 
cnmscriptione teneantur. si enim par cunctis atqne nna est 
omnibns similitndinis species, non absnrdum est credere errare 
eos fialliqne cognitionis in mutnae comprebensione. sin autem 

1» gemnt discrimen in unltibns, sequitur ut intellegi debeat, non 
aiia de cansa dissimilitudines his datas^ nisi ut singnli se pos- 
aent differentium signomm proprietatibus noscitare. ergo esse 
dicendum est qnosdam capitones cilunculos frontones labeones 
simos, alios mentones naeuios atque nasicas, hos displosis 

10 naribus, illos resimis, nonnnllos turgentibus malis aut buccarum 
cnmnlatione *« acriuooes., nanos longos medios* macilentos 
pingues crassos, hos capillomm intortionibus crispnlos, cal- 
oitiis alios | et glabritatibns rasos: neqne opinari nos falsof.69^ 
nestrae produnt atqne indicant offidnae^ siqnidem cnm facitis 

«atqne informatis deos, bos crinitos effingitis, alios lenes, senes 
inn^es pneros aqnilos caesios ranos seminndos intectos ant, 
ne fri^s incommodet, flnidamm uestinm superiectione per- 
fusos. quisquanme est bominum rationis alicnins sapore con- IS 

1 portari] putari Sdb 2 earamquQ c* 3 lienes Urs: nenas 

P renes Meuraius 7 abstinent 8eib: abstinentiir P 8 parau- 

lojam Qel 13 no» P 14 eoj^tiones P corr im P eorr r 
17 prop>1etatibu8*P 18 in mg •£* nlunculos XJrs 19 simos 

«mpM.* in bis P naenios Oel: naeoimos P 20 buccaram 8ab: 

ubccarum 8ic P 21 mcumulatione (m eras) P lacunam signawi 
acriuoces Gel : sacriuoces P saccibucces Saim nanos 8ab : mannos P 

24 uestrae Gel: uestra et P uestrae et 8ab officinae Sab : offidna P 

25 leues Gel: leues lenes P 26 aqoiloB Gd: aquilios P 27 in- 
commudet P corr 



122 Arnobii aduersus iiationes 

tactus, qui pilos et lanugiues credat in deorum corporibus 
nasci, qui annorum in illis inesse discrimina, qui et per uarias 
tegminum atque amictuum formas uestitos hos ire atque ab 
aestibus sese firigoribusque tutari? quod qui habet uerum, et 
hoc necesse est tamquam uerum accipiat: esse deos fiillones, 5 
esse tonsores, qui uel sacras eluant uestes uel capillos immi- 
nuant siluescentium crinium uelleribus inuolutis. itane istud 
non turpe, non impietatis et contumeliae plenum est, mori- 
bundi et caduci animantis liniamenta diis dare, insignire his 
partibus, quas enumerare, quas persequi probus audeat nemoio 
'^nec sine sunmiae foeditatis horrore mentis imaginatione con- 
cipere? hocine est illud fastidium uestrum, sapientia haec 
adroganSy qua despuitis nos ut rudes atque omnem scientiam 
remini rerum uobis^ diuinarum patere? Aegyptiorum ridetis 
aenigmata, quod mutorum animantium formas diuinis inse-u 
ruerint causis easdemque quod species multo ture accipiant et 
reliquo caerimoniarum paratu : uos effigies hominum tamquam 
deorum ueneramini potestates uec pudet his ora terreni ani- 
malis imponere, erroris alios et stultitiae condemnare et in 

f. 7oerroris eiusdem similitudine ac uitii | deprehendi. nisi forteao 
^^dicetis alias quidem inesse diis formas, sed honoris et dicis 
causa species uos eis accommodauisse mortalium : quod miaioriB 

V, multo est contumeliae, quam erroris aliquid ignoratione fecisse. 
nam si uos fateremini id quod uestra suspicio credidisset for- 
mamentis adtribuisse diuinis, minus erat iniuriae praesumptas» 
in opinatione peccasse: nunc uero cum aliud creditis et aliud 
fingitis, et in eos estis contumeliosi quibus id adtribuitis 
quod eis confitemini non esse, et inreligiosi esse monstramiiii, 
cum id adoratis quod fingitis, non quod in re esse ipsaque in ^ 



1 poloB P corr c* 5 fullones Sdb: tullones P 7 inuolvitis 

scripsi: inuolutos P 12 hoccine r 13 sscientiam P eorr 

16 censibus OreUius ture Sdb: iure P 19 errori asalios P 

cQrr & 20 uitii scripsi: uitio P 21 sed Urs: et P honoris Sa5.' 
honores P dicis LipaiuSt Ura: dotis P 22 causas P corr 

24 credidissed Pcorr formam mentiB Sab 26 opinatione Sab: 

opinatio P 27 id attribuitis Gel: ita tribuitis P it adtribuitiB r 

28 eis Oehlerus: eos P ipsaqu^ P 



Liber m. 123 

aeriiate oensetis. si aseUali canes pord bnmanam aliqnid 
si^erent fingendiqne haberent artes idemqne nos nellent cnltn 
aliqno proseqni et statnamm consecrationibns honorare, qnan* 
tas nobis iramm flammas, indignationum qnos turbines con- 
scitarent, si snomm corpomm formas nostra uellent portare 
atqne obtinere simnlacra? quantas, inquam, iramm flammas 
snflnnderent, excitarent, si nrbis conditor Bomulus asinina sta- 
ret in facie, si sanctns Pompilins in canina, si porcina snb 
spede nomen esset Gatonis aut Marci Ciceronis inscriptum? 

loita ei^ stoliditatem uestram non rideri, si rident, uestris ab 
nnminibus remini; aut quoniam censetis adfici eos ira^ non 
insanire, non furere neque pro iniuriis et contumeliis tantis 
nltum ire se uelle iacnlariqne in uos ea quae dolor suetus est 
iacere et offensionis acerbitas comminisciP qnanto fuerat rec- 

15 tius elephantoram his formas, pantheraram aut tigridum, tau- 
rornm equorumque donare? nam quid in homine | pulcramf. 70^ 
est, quid, quaeso, admirabile uel decorum, nisi quod et clu- 
rino cum pecore nescio quis auctor uoluit esse commune ? sed 1 7 
si uobis, inquiunt, nostra opinatio displicet, uos demonstrate, 

touos dicite, qua sit deus praeditus forma. si ueram uultis audire 
sententiam: aut nullam habet deus formam, aut si informatus 
est aliqua, ea quae sit profecto nescimus. neque enim quod 
uidimus numquam nescire esse ducimus turpe aut ea re pro- 
hibemur aliomm sententias refutare, quia super hoc nostram 

ss nullam ipsi sententiam promimus. ut enim, si uitreus esse di- 
catur mundns, si argenteus, ferreus uel ex fragili conglobatus 
et fabricatus testa, non dubitemus falsum esse cont^ere, 
quamnis quae sit eins materia nesciamus, ita cum de specie 
agatur dei, quam perhibetis conuincimus non esse, etiamsi 

18 Eonius sat. 45 Y. 

1 ueritate apographum BruxelUnse: ueritate e P aeritate esse 8ab 
asselluli P corr & porci P 6 •inquam P 13 que P 

14 aceraitas P corr 15 helefantorum P trigridum P corr 

17 clurino] ueterino Sdb in mg \' 19 nobis 8db 20 prae- 

dictus 8oh 22 que P corr c* 23 prohibemur Gel: prohibemus P 
24 aliorum Gel: aliquorum P 25 ipsi P 26 conglobatus Mewr- 

sixAs: conclobatus P condolatus Sah 27 testa Gel: est testa P esse 

testa Stewechius 



124 Arnobii aduertas nationes 

ISquae sit miims possumos explicare. quid ergo, iuquiet aliquis, 
non audit deus, non loquitur, non ante se positas res uidet, 
non intuetur? suo forsitan generO; non nostro. neque enim 
ueri aliquid scire tanta in re possumus aut suspicionibus in- 
dagare, quas esse apud nos liquet instabiles, lubricas et ua- 5 
norum similitudines somniorum. si enim dixerimus isdem illum 
rationibus uidere quibus et nos uidemus^ sequitur ut intell^ 
debeat, superiectas pupulis eum habere membranulas, coniuere, 
nictare, radiis aut imaginibus cernere, aut quod oculis com- 
mune est omnibus, sine alterius luminis commiztione nihilie 
omnino conspicere. quod ipsum similiter de auditu ac de elo- 
f. 71 quii forma et uerborum prolatione dicendum est : | si per aures 
audiat^ eas quoque habere flexuosis tramitibus perforatas, qua 
inrepere uox possit sensum nuntiatura sermoois, aut si uerba 
ore funduntur, labia habere cum dentibus, quorum inflictu etis 
mobilitatemultiiuga lingua sonos articulet et uocem in uerba 
19conformet. at si nostri animi mentem non recusatis audire, 
tantum abest, ut nos deo corporalia liniamenta tribuamus, ut 
animorum etiam decora ipsasque uirtutes, quibus eminere uix 
concessum est paucis, tantae rei uereamur adscribere. quisso 
enim deum dixerit fortem constantem frugi sapientem? quis 
probum, quis sobrium^ quis immo aliquid nosse, quis intelle- 
gere, quis prouidere, quis ad fines ofQciorum certos actionum 
suarum decreta dirigentem? humana sunt haec bona et ex 
oppositione uitiorum existimationem meruerunt habere lauda-ss 
bilem. quis est autem tam optusi pectoris, tam bruti, qui 
humanis bonis deuda esse dicat magnum aut ideo nominis 
maiestate praecellere quod uitiorum careat foeditate ? quicquid 
de deo dixeris, quicquid tacitae mentis cogitatione conceperis. 



3 non i»dd c* 8 pupnlis Meiwsius tamquam e codice: popnlis 

P pupillis Sdb conibere c* 9 nictare 8ab: nectare P 

10 «est P 14 uos P corr & 15 labia P 16 mouilitate 

P corr multiiugos Btewechius 17 at ecripsi: ac P om 8ab 

mentem BigiMm: motum P 19 decora Sdby r: decorpora P deoo- 

rora & 20 uereamur Sab: ueremur P 22 aliquid 8ab: ali- 

quis P 23 auctionum P corr 25 oppositionem P corr 

27 numinis Urs * 



Liber m. 125 

in hninannm transilit et corrmnpitar sensnm, nec habet pro- 
priae significationis notam quod nostris dicitnr nerbis atqne 
ad negotia hnmana compositis. nnns est hominis intellectns de 
dei natnra certissimns, si scias et sentias nihil de illo posse 
smortali oratione depromi. et haec nero prima est nestrommSt 
nnminnm cohtnmelia, quam de formis | et sexibns boni scilicetf. 71^ 
nindices et religiosi constitnistis anctores. illud uero quod * 
sequitur qnale est, quod deos nobis inducitis alios fabros, alios 
medicos, alios lanarios nantas citharistas auloedos uenatores 

lopastores et, quod supererat, msticos? ille, inquit, musicus deus 
est, et hic alter diuinus est. ceteri enim dii non snnt musici et 
uentnra praedicere inscitia nesciunt atque ignorantia futurorum. 
obdtetriciis ille informatns artibus, medicomm alins institutns 
est disciplinis. ergone singuli sua in re pollent nec in auxilium 

isuocati alienis possunt in partibus subuenire? hic in sermone 
facundus est atque in uerbomm continuationibus promptus: 
bardi enim snnt alii nec possunt aliquid scitnm, si oratio fa- 
denda est, eloqui. et rogo : quae ratio est, quae tam dnra ne- 2 1 
cessitas, quae cansa, ut artificia haec superi tamquam uiles 

sonouerint atque habeant sellularii? in caelo enim cantatnr et 
psallitur: ut intemalla et numeros uocum nouem conserant 
scitule ac modulentur sorores. sunt in sidereis motibus siluae, 
sunt lustra, sunt nemora: ut uenationnm praepotens habeatur 
in expeditionibus Diana. inminentia dii nesciunt et sortibus 

«niuunt agitanturque fatalibus: nt qnid cuique crastinns dies 
ferat aut hora, Latonius explicet atque aperiat uates. ipse alio 
impletnr deo et ui numinis premitur exagitaturque maioris: 
ut merito dicatur habeaturque diuinus. corripiuntur dii morbis 
et nuhierari, uexari aliqua ex re possnnt : ut cum exegerit ratio, 

1 sens^nm P habet Sab: habeat P 3 ad mp, uers. P 

5 uerbo Pcorr 6 boni Sab: bonis P 8 uobis 8ab 9 nac- 

cas Meufsius anlaedos Sah: aut l^dos P uenatores Sab: uene- 

tores P 10 superat Sah et ille Sab inquid P corr 

11 diuini Urs musici addidi 13 obstetricis Sab 18 at Sah 
19 ut Sah, r: aut P 21 conserant Sdb: consecrant P 22 scitule 

dUbitanter OeMerm: scitulae P sorores] interrogationis sigmm, 

quod uulgo hic et in sequentibus ponitua; susttdi sideribus Meur' 

sius montibus Sdb montes Meursius 23 ut add Gel habeatur 
Oel: habetur P 25 uiunt P corr 



126 Arnobii aduersuB nationes 

f. 72 auxiliator | subneniat Epidaonus. parturiunt, pariunt: utdiffi- 
ciles puerperiorum tricas luno miQceat corripiatque Ludna. rem 
rusticam tractant aut curant militaria munera: ut flammis po- 
tens Yulcanus fabricetur his enses aut ruris ferramenta pio-> 
cudat. uestis indigent tegmine: ut uirgo Tritonia curiose eis s 
stamen neat et qualitate pro temporis aut trilices tunicas aut 
de serico componat. accusant et diluunt crimina: ut Atlantea 
progenies eloquii primas ferat studiosa exercitatione quaesitL 
22 3et erras, inquit, et falleris; non enim ipsi opifices dii stuit^ 
sed ingeniis bominum subiciunt has artes atque, ut uita sitio 
instructior, tradunt scienda mortalibus. sed qui aliquam subi- 
cit ignaro ac nescio disciplinam, sollertem quem is efficere 
nonnuUius operis scientia contendit, sciat ipse necesse est pri- 
mus id quod alterum callere constituit. neque enim traditor 
alicuius esse scientiae potis est, ut non eius quod tradit prae-^ u 
cepta habeat cognita et rationem teneat exercitatissime com- 
prehensam. dii ergo sunt artifices primi, siue quod, ipsi ut 
dicitis, subdunt scientiam mentibus, siue quod tnmiortales et 
geniti numquam genus omne terrenum uetustate temporis ante^ 
cedunt. hoc est ergo quod quaeritur, cum sit nullus apud^ 
superos artibus his locus neque usus, illorum neque natura 
deposcat ingeniosum aliquid aut sellularium sdre: cur esse 
dicatis in aliis alios perceptionibus gnarures et habere soUer- 
f. 72^ tias, in quibus singuli se uincant | scientiarum cognitione dis- 
23creti? nisi forte hoc dicitis, deos artifices non esse, sed eoss» 



2 corripiatqae Sdb: corripietqae P 3 flammipotens Gel 

4 feramenta P corr 5 cnriose iis Sdlm: cnriosins P 6 stamen 

8ab, r: tamen P 7 componat MetMraius: et imponere P imponat 8aib 

et sine onere imponat 8dlm Atlantea Sdb: alantea P 8 quae- 

siti. et Sdb 11 his instructior MeursiiAs sciendas Meursms 

12 sollertem quem scnpsi: sollertemqne P is scripsi: his P honc 

Urs am Mewrsiua 14 callere Urs: colere P docere Memsius 

15 scientiae Sab: sciente P scientie r praecepta Sab: percepta»» P 

16 ezercitatissume P corr 17 primi Gel: primi snnt P sunto 
artifices, primi sunto Salm 20 aput P corr 21 usus illomm 
mAgo 23 alios add Scdliger gnamres Scdliger, Urs: ignaro 
res P gnariores Sdb ignarures Mmraim if^ mg *.- 24 singuli 
se uincant Urs: singuUs euincant P 



Liber m. 127 

his artibns praesidere, cnrare, immo snb illoram posita esse 
tatela omnia quae administramns , qnae gerimns, atqne nt 
bene ac feliciter cedant, illomm protdsione cnrari. quod qui- 
dem merito dici ac probabiliter uideretnr, si ad uoluntatem 

ssemper sententiamqne procederent ea quae obimus, quae geri- 
nms aut in negotiis periclitamur humanis. cum uero in con- 
trarium cotidie res uertantur neque ad propositum uoluntatis 
aetionam respondeant fines, ludentis est dicere, deos nobis su- 
peresse custodes, quos suspicio finxit nostra, non explorata 

loneritas comprehendit. per maria MaterMatuta tutissimas praestat 
conmieantibus nauigationes : et cur insanum mare tam frequentes 
exposcit crudelium naufragiorum ruinas? salutaria et fida 
consilia uostris suggerit cogitationibus Gonsus : et in contrarios 
exitus cur adsidue uertitur placitorum inopinata mutatio? ar- 

u mentorum et pecorum gregibus Pales praesunt Inuusque custo- 
des: et cur saeua contagia et pestilentes morbos ab aestiuis 
auertere cessatione inimica non curant? Flora illa genetrix et 
sancta obscenitate ludorum bene curat ut arua florescant: et 
cur cottidie gemmulas et pubescentes herbas adurit atque in- 

Mterfidt nocentissimum frigus? puerperiis luno praeposita est 
et auxiliatur genetricibus fetis: et matrum intereunt cur co- ^ 
tidie millia parricidalibus nixibus interemptae? in tutela Yul- 
cani est ignis et materies eius in illius | regimine constituta estr: f. 7S 
et cur aedes frequentissime sacras atque urbium portiones ad 

tscinerem patitur fiammarum uoracitate conlabi? diuinationis sci- 
entiam largitur hariolantibus P jthius : et cur obliquata, dubia, cur 
obscuritatui submersa caligine dat saepius subministratque res- 



3 uene P corr cedant 8db: credant P 10 permarini r 

Mater Matuta ciddidi praestant r praestat Portonas 8db 11 et 

Gd: sed P 12 exposcit P. lunitts: exposnit P 14 adsi- 

dnae P 15 inbasqne P corr c* 16 aestmis P 17 mere- 

triz Urs 22 bulcani P corr 23 materiaes P corr r 24 fre- 

qaentissimq P portiones Salm: portiofes (tn mg .*.) P potiores 

8ab ad cinerem Sab: ac cinernm P 26 pjtins P ob- 

liqaa et dabia uel obliqaitate dubia Urs obliqna ac dnbia 8aim 
27 obscnritatis Meursiits: obscuritatibas P obscaritatam Urs 'aepi- 

08 P sabmonstratque 8ab 



128 Arnobii adnersus nationoB 

ponsa? Aescolapins officiis et medendi artibus praeest: et 
cnr plura morborumet ualetudinnm genera ad sanitatem ne- 
queunt incolumitatemque perduci, immo sub ipsis fiunt cu- 
rantium manibus atrociora? curat Mercurius ceromas, pugil- 
latibus et luctationibus praeest: et cur inuictos onmes non » 
perficit quibus praeest, cur unius in officio praesidatus hos 
uictoriae compotes, alios uero perpetitur ignominiosa in- 
24firmitate rideri? tutelatoribus, inquit, supplicat diis nemo, 
et idcirco singuli familiaribus of&ciis atque auxiliis desunt. 
nisi enim tura et salsas accipiant fruges, benefacere dii ne-i» 
queunt, et nisi pecorum sanguine delibutas suas conspexerint 
arulas, suos deserunt atque abiciunt praesidatus? atquin ego 
rebar paulo ante, spontaneas esse numinum benignitates ul-' 
iroque ab his fluere inexpectata beniuolentiae munera. num-. 
quid enim rex poli libamine aliquo exambitur aut hostia, uti& 
onmia ista quibus uiuitur commoda mortalium gentibus lar- 
giatur? non feruorem genitalem solis deus, noctis et tempora, 
uentos pluuias fruges cunctis subministrat aequaliter bonis 
malis iniustis iustis ingenuis seruis pauperibus diuitibus? 
hoc est enim proprium dei potentis ac ueri, inexorata benefida sa 
t73^praebere fessis atque inualidis | rebus et multiformi semper 
asperitate uallatis. nam sacrificiis editis id quod poscaris ad- 
nuere, non est istud postulantibus subuenire sed benignitatis 
propriae munificentiam uenditare. ludimus et lasciuimus tanta 
in re homines, et qui sit deus obliti^ quid istius magnificentia »> 
nominis, quicquid uile uel sordidum suspiciosa potiumus cre- 
SSdulitate confingere diuis tutelaribus adrogamus. unctionibus^ 



1 officinis Stewechiiis 4t corat ScHm: ciarae {in mg *.*) P om Urs 
ceroma Sah ceromasi Ura 5 praestat 8ah 7 compotit Stewe-- 

chius compotes esse ? esse compotes ? 8 tntelaribus 8ah 10 thnza 

ex cnra P tnra r 11 dilibutas P 12 praesidatns 8ab : praesi- 

diatns P adqnin P corr 14 inexpetita Urs numqnit P corr 
16 commodam P corr c* gentibns] generi Urs 17 ferborem P 

corr 18 plnbias P corr 19 iustis iniustis (ininstis instis jQtkle- 

hrandim) ingennis Urs: iniustis P 20 inezorta P corr c* 

25 qnid 8ab 



Liber m. 129 

inqidt, superest Vnxia, cingalorum Cinxia replicationi , Yicta 
et Potua sanctissimae uictui potuique procurant. o egregia 
numinum et singularis interpretatio potestatum: nisi postes 
oirorum adipali unguine oblinerentur ab sponsis, nisi uirgi- 

snalia uincula iam feruentes dissoluerent atque imminentes ma- 
riti, nisi potarent et manderent homines, di nomina non ha- 
berent? quid, quod non contenti tam deformibus subdidisse 
atque inplicuisse deos curis, naturas his etiam feras truculen- 
tas immanes, malis gaudentes semper et humani generis ad- 

lotribuitis uastitate. non commemorabimus hoc loco deam La-26 
aemam farum, Bellonas Discordias Furias et laeua illa quae 
oonstituitis numina tacitumitatis silentio praeteribimus. Mar- 
tem ipsum ponemus in medio et speciosam illam Cupidinum 
matrem, ex quibus unum praeficitis proeliis, amoribus alteram 

is et cupiditatis ardori. potestatem^ inquit, bellorum Mars habet. 
atrumne ut mota compescat an ut cessantia et quieta com- 
moueat? nam si sedator militaris insaniae est, cur cotidie bella 
non desunt? sin autem conditor illorum est^ deum ergo dice- 
mus in uoluptatis suae dulcedinem coUidere | orbem totum,f:7i 

«odiscordiarum et discriminum causas inter gentes serere terrarum 
longinquitate diiunctas, conducere ex diuerso tot mortalium 
milia et intra uerbi unius moras campos cadaueribus aggerare, 
sanguineos praecipitare torrenteS; fundatissima delere imperia, 
aequare urbes solo, libertatem ingenuis abrogare et seruitutis 

s& condicionem imponere, dissensionibus gaudere ciuilibus, com- 
morientium fratrum parricida nece et ad ultimum filiorum et 
patrum parricidali congressionis horrore. quod ipsum licebit27 
in Yenerem pari atque eadem ratione traducere. nam si amoris 



1 inquid P corr in mg •.• Victa Saib: uita P Victua 

Urs 2 Pota Ganterm aegregia P 3 interpraetatio P 

6 dii c 8 curis Sab: curiis P naturas Gel: naturam P 

9 attribuitis Sab: adtributis P 10 uastitatem Sab commemo- 

labimus Grel: commemoiauimus P Lauemam Sdb: labemam P 

11 leua P 12 praeteribimus Meursitis: praeterimus P 14 al- 

teram JElmenhorstius: alterum P 15 et Sab: ex P 17 uella 

Pcorr 21 disiunctas Sab 24 solo Sab: soU P 26 parri- 

cida seclimt HugiuB neC P 27 parricidali seclusit Zinkius 

IV. ^ 



130 Arnobii aduersus nationes 

haec flammas, sicut perhibetis et creditis, cogitationibus snbdit 
hamanis, sequitur ut intellegi debeat, quicquid labis et cri- 
minis ab insania proficiscitur tali, Yeneriis debere uulneribus 
imputari. ergone dea cogente in uilissimi nominis scorta suam 
saepius produnt etiam nobiles dignitatem, dissuuntur tenacium j 
matrimoniorum nexus, in incestes libidines necessitudo san- 
guinis inardescit, insaniunt in liberos matres, patres uirginum 
suarum uota in se uertunt, contra decus aetatis senes in obs- 
' cenos ingemunt curis iuuenalibus adpetitus, sapientes et fortes 
uiri soluunt decreta constantiae uirilitatis uigore mollito, in-to 
nectuntur ceruicibus laquei, conscenduntur ardentes rogi et 
per uastas atque altissimas rupes iaciunt se passim uoluntariis 
28 saltibus praecipitati ? quisquamne est hominum rationis alicuius 
primordiis indutus, qui diuinitatis substantiam tam foedis 
f.74^polluat aut contaminet | moribus? qui naturas attribuat diisu 
tales, quas in agrestibus beluis lenitudo saepe permulsit atque 
extenuauit humana? ubinam, quaeso, est illud, quod ab omni 
perturbationis adfectu dii procul amoti sunt, quod lenes pla- 
cidi mites, quod in genere uirtutis unito perfectionis apicem 
atque ipsius retinent sapientiae summitatem ? aut cur eos ora- so 
mus, ut a nobis aduersa atque inimica propellant, si malorum 
omnium quibus cotidie carpimur ipsi esse nobis reperiuntur , 
auctores? quantumlibet nos impios, inreligiosos uocetis aut 
atheos, numquam fidem facietis esse amorum deos, esse bello- 
rum, esse qui discordias conserant, qui furialibus stimulis ani- n 
mos inquietent. aut enim uerissime dii sUnt, et ea quae com- 
memorastis non faciunt: aut si faciunt ea quae dicitis, sine 
29ulla dubitatione dii non sunt. et tamen possemus utcumque 

3 tali Urs: tali&; P Veneris Urs debere Gel: debeat P 

i suam 8ab, r: sua P 5 dissuuntur Sdb: dissuriunHur sic P difl- 

uniuntur 8aim tenacium 8abj r: tanacium P tenaces Urs 6 in 

add Stewechiius incesta libidine 8(£b 9 iuuenilibus 8ah 

M imbutus 8<ib substantiam scripsi: constantiam P 16 quas P 
aegrestibus P corr ueluis P corr laenitudo P 19 uirtutum 

omni ? unico Urs unicae 8tewechiu8 20 retinent Gelf r: 

retinet P 22 perperiuntur P corr 2^ in mg •/ 27 m 

mg V aut si faciunt culd KlussmanntAS » aut si ea, quae dicitis, 

faciunt 8ab 



Liber IIL 131 

accipere a uobis has f mentes impiaram plenissimas fictionum, 
si non multa de diis ipsi tam contraria promentes dissoluen- 
tiaque se ipsa sustinere animi compelleretis adsensum. cum 
enim singuli singulos anteire interioris contenditis scientiae 

slaude, et deos ipsos quos opinamini tollitis et reponitis alios 
quos manifestum est non esse, et alios alii deos in eisdem 
dicitis rebus, et innumeros esse conscribitis quos esse singulos 
semper consensio accepit humana. incipiamus ergo sollenmiter 
ab lano et nos patre, quem quidam ex uobis mundum, annum 

loalii, solem esse prodidere nonnulli. quod si accipiemus ut 
uerum sit, sequitur ut intellegi debeat nuUum umquam fuisse 
lanum, quem ferunt Caelo atque Hecata procreatum in Italia 
I regnasse primum, laniculi oppidi conditorem; patrem Fonti, f.75 
yultumi generum, luturnae maritum, atque ita per uos dei 

»nomen eraditur, quem in cunctis anteponitis precibus et uiam 
uobis pandere deorum ad audientiam creditis. rursus uero si 
lanus est annus, deus esse nec sic potest. quis enim annum 
ignorat temporis esse circumscriptionem statam nec habere 
uim numinis id qtiod spatiis mensum et dierum dinumeratione 

Mconclusum est? quod ipsum licebit in Saturnum non absirnili 
ratione traducere. nam si tempus significatur hoc nomine, 
Graecorum ut interpretes autumant, ut quod xqovos est ha- 
beatur KQovog, nullum est Saturnium numen. quis est enim 
tam demens, qui tempus esse dicat deum, quod mensura 

^cuiusdam est spatii in continua serie perpetuitatis inclusi? 
atque ita ex ordine toUetur et iste caelestium, quem Caelo 



1 mentes] sententias ? 3 se ipsa Urs: ipsa P ipsa se Hercddus 

4 singuli scripsi: siiignlis P in singnlis Urs 6 alios alii scripsi: 

alius aliud P alios alius ScUm deos] de Sab in eisdem Salm : eis- 

dem P 7'innumeros iSa&: innumerus P conscribitis iS^oft: con- 

scribitur P 8 consensio Sahy r: consentio P 10 alii Sdb: 

aliis P solem Sah: sollemne P 12 iant^ P haecata P 

Hecate Sab 13 Fontis JBfewrstws 15 praecibus P 16 uobis 

Urs: nobis P 17 annus Sab: ianus P 19 mensu^^m P mensium 

8ah 22 grecorum P interpraetes P chronos P 

23 Cronos Gel: .zponoc. P numen Urs: nomen P 26 tol- 

leretur P corr & 



132 Arnobii aduersus nationes 

esse editum patre, magDomm esse procreatorem deomm, uiti- 
satorem falciferum aetustas edidit prisca et minorum trans- 

Stmisit aetati. nam quid de ipso dicemus loue, quem solem 
esse dictitauere sapientes, agitantem pinnatos currus turba 
consequente diuorum, aethera nonnuUi flagrantem ui flammea s 
atque ardoris inextinguibili uastitate? quod si liquet et constat, 
nullus ei^o omnino est uobis auctoribus luppiter, qui patre 
editus Satumo atque Ope matre, ut genitoris euaderet rabiem, 
in Cretensium flnibus memoratur esse celatus. iam uero lu- 
nonem opinatio nonne consimilis deorum toUit e censu? namic^ 
si aer illa est, quemadmodunl uos ludere ac dictitare consues- 
£76^tis Graeci nominis | praeposteritate repetita, nulla soror et 
coniunx omnipotentis reperietur louis, nulla Fluuionia, nulla 
t Pomana, nliUa Ossipagina, nulla Februtis Populonia CinxiA 
Caprotina, atque ita reperietur inanissimia esse istius nolnimBi& 

Sl flctio opinionis uacuae celebritate uulgata. Aristoteles, ut Gra- 
nius memorat, uir ingenio praepotens atque in doctrina prae- 
cipuus Minemam esse Lunam probabilibus argumentis ex- 
plicat et litterata auctoritate demonstrat. eandem hanc alii 
aetherium uerticem et summitatis ipsius esse summam dixemnt, n 
memoriam nonnulli, unde ipsum nomen Minerua quasi quae- 
dam Meminema formatum est. quodsi accipit res fldem, nulla 
est ergo Metis fllia, nuUa Yictoriae «, nuUa louis elata de 
cerebro inuentrix oleae, nuUa magisteriis artium et disciplina- 
mm uarietatibus emdita. quod aqua nubat terram, appellatus ^ 
est, inquiunt, cognominatusque Neptunus. si ergo liquoris op- 
tentio nominis huius appellatione signatur, nuUus deus est 
onmino Neptunug, atque ita tollitur et remouetur e medio 

16 Yalentini Bose Aristoteles pseadepigraphus p. 616 

1 magnorum esse] magnomm et Urs 3 iam Meursius 5 flam- 

ma P corr c 6 ardoris Sab: ardores P inextinguibilis Urs 

8 ditus P corr c madre P corr *rabiem P 9 cae- 

latus P 12 «««««♦praeposteritate P 13 flubionia (b inu corr) P 

Fluuonia itel Fluonia Urs 14 Pomona Sdb Februlis Urs 16 fic- 
tio Sdb: finctio P aristotelis P 20 etherium P 21 me- 

moriam* P 23 mentis Sab, r Yictoria Cuperus lacundtn 

signaud: socia u^el gestatrix uel simUe uerbum intercidit elata 

JSdb ellata P nata Urs enata Salm 24 nuUa inuentrix Urs 

magistenB P corr 



Liber Ul. 133 

Stygii frater louis Olympiique germanaS; tridenti armatas ferro, 
pisbicom dominus atque maenarum, rex salsorum gurgitum 
et tremebundi motator soli. Mercurius etiam quasi quidam32 
Medicurrius dictus est, et quod inter loquentes duo media 

scurrat et reciprocetur oratiO; nominis huius conciunata est 
qualitas. ergo si haec ita sunt, non est dei Mercurius nomen 
seA sermonis reciprocantis et uods, atque ita hoc pacto aboletur 
et extinguitur caduceator ille Gyllenius in algido fusus monte, 
uerborum excogitator | et nominum, nundinarum merciumf. 76 

locommerciorumque mutator. terram quidam e uobiS; quod cunc- 
tis sufficiat animantibus uictum, Matrem esse dixerunt Magnam, 
eamdem hanc alii, quod salutarium seminum frugem gerat, 
Cererem esse pronuntiant, nonnulli autem Yestam, quod in 
mundo stet sola ceteris eius partibus mobilitate in perpetua 

li constitutis. quod si ratione profertur et adseueratur certa, trina 
pariter numina uobis interpretibus nulla sunt : non Ceres, non 
Vesta deorum esse computabuntur in fastis, non ipsa denique 
Mater Deum, quam Nigidius autumat matrimonium tenuisse 
Satumi, dea recte poterit nuncupari, siquidem unius terrae 

Mhaec sunt omnia nomina et his sola praedicationibus indicatur. 
praetermittimus hoc loco satietatis fuga Yulcanum, quem esse 33 
omnes ignem pari uoce pronuntiatis ac sensu, quod ad ounctos 
ueniat, Yenerem, et quod sata in lucem proserpant, cognomi- 
natam esse Proserpinam: qua rursus in parte trium capita 

nnuminum tollitis, siquidem primum elementi est nomen, non 
sentientis uocabulum potestatis, libidinis alterum per cuncta 
animantia diffusae, tertium uero significat attoUentia se ger- 
mina et frugum subcrescentium motiones. quid, cum Liberum 
Apollinem Solem unum esse contenditis numen uocabulis am- 

soplificatum tribus, nonne sententiis uestris deorum imminuitur 



2 menaram P 3 soli Metirsms: sali P 4 duos OeH 

7 pacto Gel: acto P 8 caduceator 8ab: cadacetor P cadacitor 

Saim gyUenitis P corr c 12 ali* P 14 monilitate P corr 
16 interpraetibuB P 17 besta P corr 20 sola] illa BigaUitu 

21 sacietatis Sdb: satietatib» P 22 uoce* P nocmn Sah ac sensu 

seripsi: adsensn P assensnqne Hildebrandms cnnctos Sab, r: cnnc- 

tis P 26 sentientis Gel: sentieng P altenun 8db: alteras (s 

eras) P 28 et ow 8ab 30 sententis P eorr 



134 Arnobii adaersns nationes 

censns et opinio praeiudicata dilabitnr? nam si aemm est^ so- 
lem eundem Liberum esse eundemqae Apollinem , sequitur ut 
in rerum natura neque ApoUo sit aliquis- neque Liber, atque 
f. 76^ ita per uos | ipsos aboletur, eraditur Semeleius, Pythius, alter 
feculentae hilaritatis dator, Sminthiorum alter pemicies murum. s 

34non indocti apud uos uiri neque quod induxerit libido gar- 
rientes Dianam Gererem Lunam caput esse unius deae f tri- 
uiali germanitate pronuntiant neque ut sunt trinae dissimili- 
tudines nominum, personarum dissidentias tres esse: Lunam 
his omnibus uocari atque in eius uocamen reliquomm seriemio 
coaceruatam esse cognominum. quod si exploratum, si fixum 
est atque ita si esse rei ueritas monstrat, cassum iterum no- 
men est Cereris, cassum Dianae, atque ita perducitur res eO; 
ut et illa fmgum, sicut perhibetis, inuentrix uobis ducibus 
atque auctoribus nulla sit^ et expolietur ApoUo germana, quam is 
quondam puris in fontibus abluentem membrorum sordes cor- 

SSniger ille uenator inspexit et poenam curiositatis inuenit. in 
philosophiae memorabiles studio atque ad istius nomipis co- 
lumen uobis laudatoribus eleuati uniuersam istam molem mundi, 
cuius omnes amplexibus ambimur, tegimur ac sustinemur, ani- 90 
mans esse unum sapiens rationale consultum probabili ad- 
seueratione definiunt: quomm si est uera, fixa et certa sen- 
tentia, etiam illi continuo desinent dii esse quos in eius por- 
tionibus paulo ante immutatis nominibus constituebatis. ut 
enim homo unus nequit permanente sui corporis integritate in S5 
homines multos scindi, neque hotnines rursus multi disiimc- 



1 praeindicata Urs: praedicata P 4 aboletnr Semeleins, eraditnr 

Pythins ? 5 dator, sminthiomm 8ab: datoris minatMornm (in mg 

•.•) P 7 deae acrvpsi: diei P dei 8ab tribiali P 7 sq, Tri- 

niae tripliciter nominatae ? Triniae tergeminatae ? 9 dissidentias 

Elmenhorstius tamquam e codice: diffidentias P differentias Sdb 
tris P corr Lnnam 8alm: Inna in P Lnnam in Saib Lnnam enim 

Urs 11 coacerbatam P corr c si Meitrsim: se P om Urs 

12 item Urs 16 comiger 8ab, r: coniger P 18 filosofiae P 

memorabiles Gel: memorabili P 20 animans 8alm: animas P animal 

8ab ' 21 rationabile 8db 22 fixa et CanteruSf Urs: et fixa P 

ac certa HHdehrandvus 23 desinent 8ab: desident P 25 ne- 

qnid P integritate 8ab: integritate P 26 mnlti disinnctionis 

Urs: mnltitndinis. innctionis P 



Liber m. 135 

tionis differentia conBeruata in nnius sensus * simplicitatemqne 
conflari, si ita mnndns nnum est animal et unius mentis agita- 
tione motatur, nec in plura potest numina dissipari nec si 
eins particulae | dii sunt, in unius animantis conscientiam f. 77 
5C0gi atque uertier. luna sol tellus aether astra membra sunt 
et mundi partes: quod si partes et membra sunt, animalia 
utique sui nominis non sunt: neque enim partes hoc ipsum 
esse quod totum est aliqua in re possunt, aut sibi sapere, 
sibi sentire, quod sine totius animantis adsensu nullis propriis 

loadficiatur e motibus: quo constituto ac posito summa omnis 
illuc redit, ut neque sol deus sit neque luna neque aether, 
tellus et cetera. sunt enim partes mundi, non specialia nu- 
minum nomina, atque ita perficitur onmia uobis turbantibus 
miscentibusque diuina, ut in rerum natura unus deus consti- 

15 tuatur mundus explosis omnibus ceteris, omnino inaniter, uacue 
et sine ulla substantia constitutis. si totidem nos modis toti- 36 
demque sententiis deorum uestrorum subrueremus fidem, nulli 
esset dubium, quin ira et rabie concitati ignes, feras et gladios 
atque alia postularetis suppliciorum in nos genera^ quibus sitim 

sosoletis uestram nostri sanguinis adpetitione proluere. cum 
uero per uos ipsos prope omnis gens numinum sub ostentatione 
tollatur ingeniorum atque doctrinae, audetis intendere, nostri 
nominis causa res humanas ab diis premi, cum quidem, si 
uerum est esse iUos uspiam atque incalescere irarum flammis, 

ssnihil habeant iustius propter quod in uos saeuiant quam quod 
eds negatis subsistere neque ulla esse in parte naturae. Musas 37 
Mnaseas est auctor filias esse Telluris et Caeli, louis ceteri 
praedicant ex Memoria uxore uel Mente, has quidam uirgines, . 



1 lacimam signam: intercidisse uidetur consensnin sensns] censum 

Urs simplicitatemqne P simplicitatem Gel 2 ita si Sab 

5 uertier HUdebrandius: uter P nerti Sab 6 e mnndi P corr & 

7 ntique 8ah: ntaeque P 8 quo P corr & 12 numinnm 8ah, r: 

nominum P 15 omnino Urs: quinimmo P 16 uos 8ah 18 esset 
8db: esse P gladios 8db: gladius P 19 suppliorum P corr & 

21 ostentatione 8ab: ostentatione P 23 praemi P quidam 

8ab 24 uerum est 8ab: liberum et P 25 uos 8ab: nos P 

26 uUa Gel: una P 27 Mnaseas Gel: mnasseas P 



136 Arnobii aduersas nationes 

alii matres fuisse conscribunt* libet enim iam paucis etiam 
1 77^ illas partes attingere, quibus alius ^^liud eadem | de re dicere 
opinionum diuersitate monstramini. Ephorus has igitur numero 
esse tris effert, Mnaseas, quem diximus, quattuor, Myrtilus in- 
ducit septem, octo adseuerat Crates, ad extremum Hesiodus 5 
nouem cum nominibus prodit; dis caelum et sidera locupletans. 
nisi fallimur, ista dissensio nihil scientium uerum est, non ab 
rei ueritate descendens. nam si liquido sciretur quid sit, esset 
unanimis uox omnium et in eiusdem sententiae finem cunc- 
SStorum pergeret et conueniret adsensio. quonam modo igiturio 
religionis potestis integrare uim plenam, cum circa ipsos erre- - 
tis deos, aut ad uenerabiles inuitare nos cultus, cum nihil noB 
certi de ipsorum numinum comprehensione doceatis? ut enim 
de mediis conticiscamus auctoribus, aut ille primus eradit atque 
interficit sex diuas [Musas], si esse illas constat nouem, aut iste 
ultimus et extremus sex adponit, quae nullae sunt tribus solis i& 
in ueritate constantibus, ut neque sciri possit aut comprehendi, 
quaenam debeant addi, quae demi, et in periculum deducatur 
religionis ipsius susceptio, aut id quod non est colens aut quod 
sit fortasse praeteriens. Nouensiles Piso deos esse credit nouem 
in Sabinis apud Trebiam constitutos. hos Granius Musas putat ^o 
consensum adcommodans Aelio, noueuarium numerum tradit 
Varro, quod in mouendis rebus potentissimus semper habeatur 
et maximuSy nouitatum Cornificius praesides^ quod curantibus 
his omnia nouitate integrentur et constent, deos nouem Mani- 
lius^quibus solis luppiter potestatem iaciendi sui permiserita» 
fulminis. Cincius numina peregrina nouitate ex ipsa appellata 
178pronuntiat; nam solere Bomanos religiones | urbium supera- 
tarum partim priuatim per familias spargere, partim publice 

5 theog. 75 sqq. 

3 eforas P Iforus Sab {in err Ephoras) 4 murtyjus P Murtylis 

Sdb (in err Myrtilus) 6 diis c 8 esset unanimis scripsi: una 

eis P unanimis Sab una esset Salm 14 conti«iscamur P contices- 

camus €' 15 sex Sab: sed P Musas seclusit Meursim 

aut (a eras) P ut Sah 20 in mg y credet P corr c 23 in 

mouendis] in nouandis Urs 24 praesides Sab: praesidens P 

27 appaellata P 28 religiones Modiua: regiones P deos onmes 

Sab 29 parti«m P 



Liber IIL . 137 

eonsecrare, ac ne aliqui deorum multitadine aut ignorantia 
praeteriretur, breuitatis et compendii causa uno pariter nomine 
cunctos Nouensiles inuocari. sunt praeterea nonnulli, qui ex89 
hominibus diuos factos hac praedioant appellatione signari/ut 

^est Hercules Bomulus Aesculapius Liber Aeneas. sententiae, 
ut apparet, diuersae sunt haec omnes, neque fieri per rerum 
naturam potest, ut qui opinionibus differunt ueritetis unius 
habeantur auctores. si enim Pisonis sententia uera est, Aelius 
et Oranius mentiuntur, si quod dicitur ab his certum est, 

loperitissimus errat Varro, qui rebus in substantia constitutis 
inanissimas subdit et res cassas. si nouenarius numerus cog- 
nomen Nouensilium ducit, Cornificius balare conuincitur, qui 
nouitati praesidentibus diuis alienae potentiae uim donat. quodsi 
opiuio Comificii uera cst, inprudens Cincius inuenitur, qui ur- 

ubium uictarum deos potestate adficit Nouensilium numinum. 
quodsi hi sunt quos Cincius praedicat, Manilius dicere repe- 
rietur falsum, qui alieni fulminis iaculatores sub istius uoca- 
minis appellatione concludit. quodsi exploratum et uerum est 
id quod Manilius autumat, in errore sunt hi maximo qui ho- 

90 noribus . diuinis auctos consecratosque mortales Nouensiles ab 
nouitate honoris existimant nuncupari. quodsi Nouensiles hi 
sunt qui meruerunt ad sidera subleuari, postquam sunt uitae 
mortalitate defimcti, nulli prorsus^Nouensiles dr sunt. ut enim 
serui milites magistri non sunt personarum | subiacentium f. 78«» 

tsnomina sed ofKciorum, condicionum et munerum^ ita cum No- 
uensiles dicimus, si nomen est istud eorum qui ex hominibus 



1 aliqui Hildebrandius : aliquid P aUqnis Heraldm 2 braebitatis 

(b tn u corr) P 4 hac 8ab: haec P 6 apparet Saib: apparent P 
hae 8ab 10 urro P corr substantia Sab: stantia P 11 ina- 
nissima Mewrsius rationes et cassas Urs res et cassas idem Meur- 

sim 12. 15 Nouensilium 8ab: nouensium P 17 fulminis P 

bocamini^ P corr 20 Nouensiles addidi ob 8db 21 noui- 

tate 8alm: nouitatem P 22 sublebari P 'posUqn&m P 

23 dii c 26 si nomen est istud .eorum scripsi: si omnes istud deo- 

rum P si omnes nomen eorum '8ab esse nomen eorum Gel omnes nouem 
eorum Urs si nomen est istud deorum Sahn 



138 Arnobii adQersus nationes 

meruernnt dii esse, manifestam et promptom est, non personas 
specialiter definitas sed nouitatem ipsam cognomine Noodn- 

40 silium nuncupari. Nigidius Penates deos Neptunum esse atqae 
Apollinem prodidit, qui quondam muris immortalibus Hium 
condicione adiuncta cinxerunt. idem rursus in libro sexto ex- 5 
ponit et decimo disciplinas Etruscas sequens, genera esse Pe- 
natium quattuor et esse louis ex his alios, alios Neptuni, i^- 
ferorum tertios, mortalium hominum quartos, inexplicabile 
nescio quid dicens. Caesius et ipse eas sequens Fortunam ar- 
bitratur et Cererem, Genium louialem ac Palem, sed non illam 10 
feminam quam uulgaritas accipit sed masculini nescio quem 
generis ministrum louis ac uilicum. Yarro qui sunt introrsos 
atque in intimis penetralibus caeli deos esse censet quos loqui- 
mur nec eorum numerum nec nomina sciri. hos Consentes et 
Complices Etrusci aiunt et nominant, quod una oriantur etis 
occidant una, sex mares et totidem feminas, nominibus ignotis 
et miserationis parcissimae; sed eos summi louis consiliarios 
ac participes existimari. nec defuerunt qui scriberent louem, 
lunonem ac Mineruam deos Penates existerC; sine quibus uiuere 
ac sapere nequeamus, sed qui penitus nos regant ratione, caloreso 
ac spiritu. ut uidetis, et hic quoque nihil concinens dicitur, 
nihil una pronuntiatione finitur, nec est aliquid fidum, quo 

[' f. 79 insistere mens possit ueritati f suae proxime suspicione | con- 
iciens. ita enim labant sententiae alteraque opinione ab altera 
conuellitur, ut aut nihil ex omnibus uerum sit aut si ab aliquo » 

41 dicitur, tot rerum diuersitatibus nesciatur. possumus, si uidetur, 
summatim aliquid et de Laribus dicere, quos arbitratur uulgus 

2 Nouensiliam Sab: nonensium P 4 immortalibns Ilinm scripsi: 

immortalinm P nrbem Hinm Sab Troicum Uinm Salm 5 ad- 

iuncta P exponi P corr c 6 paenatium P 9 eas seqnens 

Livmeiys: adseqnens P asseqnens Sdb bas seqnens Cantems id se- 
quens Saiin 10 caererem P 17 memorationis Urs niscerationis 

Scaliger parcissime P pamissimae Meursius 18 participes 

ScaUger: principes P 19 paenates P 20 paenitus P 

21 continens Sdb 22 finitum Ura fidnm] solidum Urs 

23 quae proxima sint ? proxima Sab suspicione Sah: suspici- 

one P snam proximam suspicionem Hugius coniiciens Sab:. 

conities P 24 opinio Sab in err 



Liber III. « '139 

xdcoruiu atque itinerum deos esse ex eo quod Graecia nicos 
cognominat Xavgag. in diuersis Nigidius scriptis modo tec- 
torum domumqne custodes, modo Curetas illos, qui occul- 
tasse perhibentur louis aeribus aliquando uagitum, modo dicit 

s Digitos Samothracios, quos quinque indicant Graeci, * Idaeos Dac- 
tylos nuncupari. Yarro similiter haesitans nunc esse illos Manes 
et ideo Maniam matrem esse cognominatam Larum, nunc aerios 
rursus deos et heroas pronuntiat appellari, nunc antiquorum 
sententias sequens Laruas esse dicit Lares, quasi quosdam ge- 

lonios et functorum animas [mortuorum]. infinitum est et in-4X 
mensum, species ire per singulas atque ipsis facere promptum 
libriS; nuUum esse a uobis deum neque existimatum neque 
creditum, de quo non ambiguas discrepantisque sententias opi- 
nionum mille uarietatibus prompseritis. sed breuitatis et fasti- 

isdii causa satis haec est dixisse quae dicta sunt, et est ope- 
rosum nimis coaceruare in unum multa, cum ex uno et ex 
altero manifestum fiat et pateat haesitare, labare nec quicquam 
uos certi de his rebus quas adseritis dicere. nisi forte dicetis : 
etiamsi personaliter ignoramus qui sunt Lares, qui sunt No- 

Muensiles, qui Penates, esse illos tamen consensio ipsa uindicat 
auctorum et in numeris caelitum | formam sui generis optinere. f. 79»» 
et quemadmodum poterit an sit deus aliquis sciri, si igno- 
rabitur et nescietur quid sit, aut postulatio ipsa beneficiorum 
ualere, si exploratum non erit, non certum, quis ad quamque 

1 eos (s eras) P grecia P 2 Lauras Sdb: laude {in mg 

B) P 3 domiminqae 8ab occultasse Gel, r: occaltas P occultasse 

86 Sdb 4 dicit addidi modo Digitos] indigetes Sab 5 sa- 

motratibs P qaos quinque] quosque Urs greci P Idaeos 

dactylos Salm: deus dactulos P lacunam signaui : SkXit siue nelsiue 

id est interddisse uidetur 6 hesitans P Manes Sab: ma- 

nas P 8 haeroas Saby r: haerohas P pronunctiat P 9 quos- 

dam P 10 et functorum Stewechius: effunctorum P defunctorum 

Sab animas mortuorum secluMt Canterus, Urs mortuorum se- 

clusit Hildebrandius inmen*"" P 11 proptum P 13 quod 

P corr non add Urs discrepantesque (te ex ti) P 14 non 

prompseritis Gel 16 coaceruare Sab: coauerhare P 17 pateat 

Sab: patet P hesitare lahare (h ex u corr &) P hesitare eaypimxit &, 

om Sab 18 certi Gel: certe P dicere] scire Urs , 19 sunt 

mte Nouensiles om Sab 20 consensio Sab: consentio P uindicat 

Sab: uindicata P uindicta c* i/n mg \' 22 aliqul" P 



140 Arnobii aduersus nationes 

debeat consaltationem uocari? omnis enim qui quaerit alicuias 
numinis impetrare responsum, debet necessario scire^ cui sup- 
plicet; quem imploret, a quo rebus auxilia et necessitatibus 
exposcat humanis, maxime cum lios ipsi et non omnes omjiia 
deos posse praestare et dissimillimis ritibus singulorum animos » 

43 referatis offensionesque placari. etenim si hic atram, ille albam 
desiderat pellem, huic capite uelato, illi sacrificandum est nudo, 
de matrimoniis ille consulitur, hic medellas incommoditatibus 
praestat^ interesse non potest nihil, an sit ille Nouensilis, an 
ille, cum ignoratio rerum, personarum confusio et deos cogatio 
offendi et necessario piaculum contrahi? finge enim me ipsum 
incommoditatis alicuius et declinandi periculi causa horum 
cuipiam numinum supplicare dicentem: adeste, adestote dii 
Penates, tu Apollo tuque Neptune omniaque haec mala quibus 
uror torreor uexor uestri numinis auerruncate clementia: eritneis 
spes aliqua referendae ab his opis, si Ceres Pales Fortuna, 
louialis aut Genius, non Neptunus et ApoUo Penates dii erunt? 
aut si Curetas pro Laribus inuocaro, quos esse Digitos Samo- 
thracios pars uestrorum adseuerat auctorum, quemadmodum 

isohis potero auxiliatoribus et propitiis uti, cumneque his | suaso 
et aliena illis inposuero cognomina? usque adeo res exigit 
propriatim deos scire, nec ambigere nec dubitare de unius- 
cuiusque ui nominis, ne si alienis ritibus et appellationibus 
fuerint inuocati, et aures habeant structas et piaculis nos 

44 teneant inexpiabilibus obligatos. quare si uobis liquet, in sub- n 
limibus palatiis caeli habitare, consistere multitudinem istam 
quam enumeratis deorum, in unius proloquii finibus conuenit 



1 consultationem Sdb: consolationem P ucori P corr 2 su- 

plicet P 5 et add Gel dissimillibus sic Sab 6 referatis 

Sab m err: refertis P offensionisque P corr c' 10 et personarum 

confusio Sah personarum et confusio Zinkius 11 offendi OeMerus: 

offendat P offendat cogat Sab neces^sario P 13 supli- 

care P adest* P 15 torreor CHfanius: terreor P aber- 

runcate P 16 caeres P Pales Sab: pares P 18 esse Di- 

gitos] indigetes Sah 22 propriatim Sab: propiatim P unios- 

cuiusque P corr 23 nominis Hauptius: nomine P ne si Sdlm: 

si P ut si Gel cum si Urs 27 prolocqui (c e^-as) P coir c* 



Liber m. 141 

nos stare nec per uarias distractos repngnantesque sententias 
fidem ipsis rebus quas struitis derogare. si lanus est, lanus 
sit, si Liber est, Liber sit, si Summanus, Summanus sit: hoc 
est enim confidere, hoc tenere, exploratae in rei cognitione 

5defigi, non more caecorum atque errantium dicere: Nouensiles 
Musae sunt, Trebiani quinimmo dii sunt, immo nouenarius 
numerus, subuersarum potius uel urbium praesides, et in id 
periculum perducere res tantas, ut dum alios toUitis et re- 
ponitis alios, possit iure de cunctis an sint uUa in parte du- 

lobitari. 



3 «liber sit P 4 ezplorate e* 6 traebiani P nenenarius 

P cofr 8 dncere 8db 10 ARNonn (ii ex ns) lq. ni. 'EsSli. 

HfG LiB. nn. felioiter. P 



142 Arnobii adnersns nationes 



LIBER aVARTVS 

1 Interrogare uos libet ipsosque ante omnia Bomanos, dominos 
rerum ac principes, utrumne existimetis Pietatem Concordiam 
Salutem Honorem Yirtutem Felidtatem ceteraque huiusmodi 
nomina quibus aras uidemus a uobis cum magnificis exaedi- & 
ficatas delubris uim habere diuinam caelique in . regionibus 
degere an ita ut adsolet dicis causa, ex eo quod optamus et 
uolumus bona ista nobis contingere, superorum retuleritis in 
iso^censum? nam ,si uerba | existimantes haec cassa et nullius 
substantiae nomina diuinis tamen regionibus consecratis, eritio 
uobis uidendum, utrumne istud puerile sit ludicrum an ues- 
trorum numinum delusionem spectans, quibus coaequatis et 
adiungitis inanium figmenta uerborum? sin autem ex animi 
certiore sentedtia deos esse et haec rati templis et puluinaribus 
honorastis, inscitiam nostram ut doceatis oramus: Yictoriais 
Pax Aequitas et cetera quae in superioribus dicta sunt qua- 
nam ratione^ qaa uia intellegi possunt dii esse atque ad su- 
2perorum concilium pertinere? nos enim, nisi forte communem 
tollitis nobis atque eripitis sensum, nihil horum sentimus et 
cernimus habere uim numinis neque in aliqua contineri sui2o 
generis forma, sed esse uirtutem uiri, salutem salui; honorem 
honorati, uictoris uictoriam, concordis concordiam, pietatem 



2 ipsoque P corr c 3 utnunne Sdb : uerumne P 5 exaedifi- 

cata P corr & 7 dici, ex eo Herdldus dici, causa ex ea Sdlm 

9 cassa Sdb: causa P 10 tamen Urs: tam in P tamen in Sdb reli- 
gionibus Urs consecrastis Urs 11 utrumne Sdb: uirumne P 

12 numinum Sdlm: de numinum P ad numinum Sdbj r delusionem Sdbf 
r: delusione P 13 lex P corr & 15 honorastis Sdb: onerastis P 



Liber niL 143 

pii, memoriam memoris, feliciter uero uiuentis ac sine ullis 
offensionibus felicitatem. quod a nobis uerissime dici ex con- 
trariis promptum est et oppositionibus noscitare, infelicitate 
discordia obliuione iniquitate impietate ignauia pectoris et 

5 ualetudine corporis minus fausta. ut enim haec accidunt ho- 
minibus hominumque sunt posita in actionibus, adfectibus for- 
tnitis, ita quod illis aduersum est et ex qualitatibus benig- 
nioribus nominatur, iu aliis necesse est haereat, ex quibus 
ita formatis figuratio ista concepta est nominum. nam quodS 
lonobis cateruas ignotorum alias inducitis deorum, existimare 
non possumus, utrumne istud serio atque ex rei compertae 
faciatis fide an fictionibus ludentes | cassis ingeniorum la-f.81 
sciuiatis per luxum. quod abiectis infantibus pepercit lupa non 
mitis, Luperca, inquit, dea est auctore appellata Yarrone. ex 

nrerum ergo prouentu, non ex ui naturae dea ista est prodita? 
et postquam feros morsus immanis prohibuit belua, et ipsa 
esse occepit et ipsius nominis significantiam traxit ? aut si fuit 
iamdudum dea, priusquam Bomulus nasceretur et frater^ cuius 
fnerit nominis atque appellationis expromite. Praestana est, 

sout perhibetis, dicta^ quod Quirinus in iaculi missione cunctorum 
praestiterit uiribus : et quod Tito Tatio, Capitolinum ut capiat 
coUem, uiam pandere atque aperire permissum est, dea Fanda 
est appellata uel Fantica. ante facta et haec ergo numquam 
fiierant numina et nisi Bomulus tenuisset teli traiectione 

sspalatium nique Tarpeiam rupem rex Sabinus potuisset acci- 
pere, nuUa esset Fantica, nuUa Fraestana esset? si et has 
dicitis ante sui causam fuisse cognominis, quod in priore quae- 
situm est capite, cuius et hae fuerint uocaminis indicate. pel- 4 

1 memoris P 2 nobis Sah: uobis P uerbissime P corr 

3 est et Urs: est P 5 hominibus addidi 6 hominumque Meur- 

sius: hominumquQ P hominum quae Sab effectibus Meursim 7 est 
et Meursms: est P om Gel 9 numinum Meursim 10 ignotorum 

Gd: signatorum P 13 per luxum HUdebrandius: fluxum P luxn 

8ab 14 inquid P corr 16 et Sah: te P morsus 8ab: 

morsu P 17 hoc coepit Sab 21 ut add Sab caperet Urs 

22 pandere P 23 ante facta Stewechius: ate facta P arefiEUJta r pate- 

facta Sdb om Gel et om Herdldua 25 nique Gel: neque P 

26 Praestana esset Sdlm: praestana e P Praestana? et Sdb 



144 Arnobii aduersas nationes 

lendorum hostimn dea potens Pellonia est. qaomnine, nist 
molestmn est, edite. confiignnt partes atqne inter se comminos 
armorum coUatione decemunt, et haec illi est pars hostis et 
illa huic hostilis: quos ergo Pellonia, cum hinc et inde pugt 
nabitur, pellet, aut in gratiam concessura est quorum, cttm & 
utrique debeat parti sui nominis uires officiumque praestare? 
quod si utique fecerit, id est partibus si utrisque fauorem ac 
sufiragium commodarit, nominis sui uim perdet, quod partis 
f. 81^ unius in pulsione formatum est. | nisi forte dicetis : Bomanorom 
tantum est dea haec et cum solis Quiritibus faciens gratiosista 
semper opitulationibus praesto est. esse quidem hoc ita, quod 
nomini fauemus, optamus, tt quaestionem non exiguam res 
habet. quid enim? Bomani deos possident peculiares, qui ali- 
arum gentium non sint? et quemadmodum potemnt dii esse, 
si non omnibus quae ubique sunt gentes aequabilitatem soit» 
nominis exhibebunt? et ubi quaeso iamdudum Fellonia haec 
fuit, cum apud furculas Caudinas decus publicum subiugatum 
est, cum apud Trasimeni lacum sanguinei cucurrere torrentes, 
cum Diomedis campi Bomanis cadaueribus aggerati sunt, cnm 
mille alia uulnera proeliomm innumeris accepta sunt cladibus? so 
dormiebat, stertebat, aut quod uilia facere consueta sunt capita, 
5 in hostilia castra defugerat ? dii laeui, deae laeuae sinistramm 
tantum regionum sunt praesides et inimid partium dext^ramm. 
quod quanam istud ratione dicatur quoue animi sensu, neque 
ipsi nos adsequimur nec a uobis confidimus posse in aliquamM 
lucem communis intellegentiae perduci. iam primum enim 

1 quorumne, nisi 8db: quorum nesi P quorum nam, nisi Gel 
4 huic Sdb, r: huc P 6 utrique 8ab: utique P partis P 

corr & nomines P corr c* officiumquae P corr 7 utique 

(i cx u) P utrinque Bdb utrique Elmenhorstius 9 in pulsione Salm: 

impulsione Sab 10 gratiosis his ? 12 nomini Bomano ? 

at S(ib: ad P exiguam Sab: eogiguam (tn mg '.*) P 14 potu- 

erunt Sdb 16 numinis Gel 17 caudinas Sdb: gaudinas P 

18 Thrasimeni lacum Saim: thramymenica cum P Thrasimenum lacum 
Sah cacurrere Sdb m err: currere P 20 praeliorum P 

21 domiebat P corr 22 deae laeuae StewechUts: et laeua P et laeuae 

Gel a laeua Sdlm 23 tantum a P partium Sdb: praetium P 

24 quanam Saib: quonam'P 



Liber IIU. 145 

mnndus ipse per se sibi neqne dexteras neque laeuas neque 
superas regiones neque imas neque antioas habet neque posti- 
cas. quicquid enim teres est atque ex onmi parte rotunditatis 
solidae conuexione conclusum, nuUum habet initium, nullum 

sfinem: ubi finis et initium nullum est', esse aliqua portio sui 
nominis [et initium] non potest. itai^ue cum dicimus: dextera 
haec regio est | et illa laeua, non ad mundi habitum dicimus, f. 88 
qui sui simillimus totus est, sed ad positionem nostram situmque 
reuocamus, qui informati sic sumus, ut alia dextera, alia in 

lonos dicantur esse laeua: quae tamen haec ipsa, quae laeua 
appellamus et dextera, in nobis nihil habent perpetuum, nihil 
fixum, sed prout nos casus atque euentus conlocauerit tem- 
poris, ita nostris sumunt ab lateribus figurationes. si orien- 
tem solem respexero, cardo mihi frigoris et septentrio fit lae- 

u uus : in quem si ora traduxero, erit mihi sinister occasus, qui 
ab sole posterganeus habebatur. rursus uero si iecero plagam 
in occiduam lumina, in uocabulum sinistri auster et meridies 
transit: in quam si me partem necessaria temporis circume- 
gerit ratio, fit ut oriens laeuus inmutata corporis conuersione 

lodicatur. qua ex re poterit facillime recognosci, neque dextera 
neque laeua natura esse ulla sed positionibus, sed temporibus, 
sed prout nostri corporis habuerit se situs rerum ad eircum- 
stantiam collocatus. guod cum ita se habeat, quanam ratione, 
quo pacto sinistrarum partium dii erunt, cum easdem eonsti- 

«terit regiones modo dexteras fieri modo laeuas? aut quo dex- 
terae meruerunt de immortalibus dis partes, ut sine ullis 

3 rntnnditatis P 6 et initinm aeelusi 7 dicemus 8ab 

9 in nobis Saln^om Urs 11 dextera Zinkius: ;deztralia P deztra 

alia r dextera alia Sdb dexteraalias Sdlm habent Scib: habet P 

13 nostris Sahy r: nostri P 15 occasus P 16 ab sole] ante Urs 
habebatur Urs: habebitur P 17 occiduam Sab: occidua P ia 

add Salm meridies Sah: meridie P 18 transit] trahet Sab 

quam Sah: qua P partem Sab: parte P 20 neque dextera om 

Sab 21 positionibus et temporibus et Zinkim, quem secutus sumy 

nisi quod cum OeMero his et in sed correxi: positionis et temporis et P 
positionis et temporis ratione et uel positione et tempore et Meursius 
22 haberit P corr 23 ratio P corr 25 religiones Sab corr m 

err quo Hildehrand4,us: quod P quid Sab, 26 dis vn diis corr P 

IV. 10 



146 Arnobii adnersns nationes 

praendibas d^erent , qiras esse &usta8 et prosperis sen^er 
• com ominibus ediderant? Lateranos, nt dieitis, dens est 
fboornm et genius adfiBctusque hoc nomine, quod ex latercttlis 
ab bcmiinibus cradis caminorum istnd exaedificetnr gpenus. quid 
f.82^«rgo? si testa aut materia | fuerint quacumque alia fabrieati 5 
fociy genios non habebunt, et ab officio tutelae quisquis iste 
est Lateranus absoedet, quod regni sui possessio non luteis 
constructa est formis? et quid, quaeso, ut faciat, ' praesidatam 
focorum deus iste sortitus est? per humani generis coqukiaB 
currit inspici^ et explorans, quibusnam lignorum generibusio 
suis ardor in foculis excitetur, habitudinem fictilibus contribuit 
uasGulis ne flammarum dissiliant ui uicta, curat ut ad sensum 
palati suis cum iucunditatibus ueniant rerum incorruptanun 
sapores, et an rite puhnenta condita sint praegustatoris fian- 
gitur atque experitur officio. itane istud non foedum; quinimniOyU 
ut uerius dixerim^ non contumeliosum , non impium, ad hoc 
tantum iaducere deomm nescio quas fictiones, non quas digniB 
honoribus prosequare sed quas rebus turpibus et infami prae^ 
9fiGbiiS actioni? etiamne militaris Yenus castrensibus flagitiis 
praesidet et puerorum stupris? etiamne Perfica una est eio 
popuio numinum, quae obscenas illas et luteas uoluptates ad 
exitum perficit dulcedine inoffensa procedere ? etianme Pertunda, 
quae in cubiculis praesto est uirginalem scrobem effodientibus 
maritis? etiamne Tutunus, cuius inmanibus pudendis horren- 
tique fascino uestras iaequitare matronas et auspicabile ducitis » 
et optatis ? quodsi . minime uos admouent ad iatellectum ueri- 
tatis res ipsae, nec ex ipsis saltem potestis nominibus noscere 
£ 88 inanissimae superstitionis figmenta haec | esse et falsorum 
imaginationes deorum? putationibus arborum Puta, inquitis, 



2 omlnibns Sdbf r: hominibus P 3 adfeGtnBqiie Mettrsius: adieo- 

tosqne P adauctnsqne Sab dictiisque Salm 4 cmdis ab hominibiis 

8ah caminonun Sah, r: camenornm P 5 testa] ista Sab 

8 quod Sab 11 fictilibus Sab: fictilis P 13 palatis P corr 

14 8$. ezperitur atque praegustatoris fungitur officio Meursiwt 15 non 
<m Sdb 19 flagiis P eorr c 23 scrouem P 24 Mutunus 

Saib pudendi^ P 26 admouent ad Sab: admouenda P admo- 

nent ad Ura 29 imaginationes Sab: imaginatione P 



Liber IIIL 147 

praesto «et, rebns petendis Peta, deos nemorum Nemestriiuis 
^, PatelMa nomen est et P&tella, ex quibtts ima est pate- 
&etis, patefadendis i«bus altera praestitata. Nodutis didtiir 
deus, qoi ad nodos perdaeit res saitas, et quae praeest fingi- 

ihvB ter^idis, Noduterensis: ab enroribus uiarum dea f Ypi- 
bilia libaraty in tutela sunt Qrbonae orbati liberis parentes, 
in Neniae, quibus extrema sunt tempora. iain quae durat et 
solidat infiuitibus paruis ossa Ossipago ipsa memeiutar, Mellonia 
dea est poUens potensque in apibus, mellis ciu^ans custodiensque 

xodulcedinem. dicite, o quaeso isti, ut uobis propitiae faueantS 
Peta Puta Fatella, si omnino noii essent apes uUae in terris, 
aut si exos genus bumanum uelut quidam uermiculi nascere- 
mur, dea Mellonia non esset aut Ossipago solidatrix ossaum 
nomen proprium non haberet? etenim quaero et rogito, u- 

utrumne uobis uideantur antiquiores dii esse natura tempore 
«etostate an homines, an apes firuges uirgulta et ceteraP 
dnbitabit bominum nemo, quin innumeris dicatis deos aeta- 
tibus, saecuiis cuncta quaecumque sunt anteire. quod si habet 
se ita, qui fieri per rerum naturam potest, ut ex rebus postea 

ioppocreatis acciperent nomina ea quae sont priora temporibus 
aut tutalas sortirentur earum dii rerum quae nondum esseat 
genitae et in usum mortalibus adtributae? an numquid iam- 
dudum sine nominibus dii erant, et postquam res nasci ter- 
risque inesse coeperunt, his a uobis dignati sunt signis atque 

S5 appellationibus nuncupariP | et unde scire potuistis, quae no-t88* 
mina singulis inderetis, cum esse illos ignoraretis omnino 
aut inesse potentias his certas, cum esset uobis similiter ne- 



3 Nodutus Meursius 4 quia Sab 5 terendis Urs: ferendis P 
Terensis 8aim Yibilia Gel Yehilia Meu/rsim 6 Orbonae 8aby 

r: urbanane P 7 naenia sio Sab sunt <m Sdb iam Metursius: 
nam P 8 Ossipago Ckmterys: «ossilago P ipsa] esse Urs 

llellonia 8ab: melonia P Mellona Urs 10 isti, ut scripsi: ita ut P 

ut ita Sab ita Urs 11 putat P corr 12 genus humanum Elmen- 

horstiue: humanum P humanum genus Urs 13 Mellonia 8ab: me- 

lonia P Mellona Urs Ossipago Cantetus: ossilago P ossium 

8ab 17 dubitabit 8ab: dubitauit P numeris P carr 19 na- 
turam 8db, r: natufa P 27 nescium 8ab: nesciunt P 

10* 



148 Arnobii aduersus nationes 

mxany qaisnam eoram qnid posset et cni rei deberet pro sm 
tnmninis potestate praeponi? qnid ergo, inqnitis, hosdedsnmh 
qnam esse gentium indicatis et falsis opinationibns constitutos? 
non istud nos soli, sed ueritas ipsa dicit et ratio et ille comr 
munis qui est cunctis in mortalibns sensus. qui est enim qui s 
credat esse deos Lucrios et lucrorum consecutionibus praesidere, 
cum ex turpibus causis frequentissime ueniant et aliorum 
semper ex dispendiis constent? quis Libentinam, quis f Bumom 
libidinum superesse tutelis, quas iubet sapientia fugere et qnas 
mille per species propudiosa experitur et exercet obscenitas?io 
quis Limentinum, quis Limam custodiam liminum gerere et 
ianitomm officia sustinere, cum fanorum limina cotidie uidea- 
mus et priuatarum domomm conuelli et subrui nec sine his 
esse flagitiosos ad lupanaria commeatus? quis curatores obli* 
quitatum Limos, quis Saturnum praesidem sationis, quis Mon- u 
tinum montium, quis segnium Murcidam? quis ad extremum 
deam Pecuniam esse credat, quam uelut maximum numen 
uestrae indicant litterae donare anulos aureos, loca in ludis 
atque in spectaculis priora, honorum suggestus sumtnos, am- 
plitudinem magistratus, et quod maxime pigri ament, securum ao 
lOper opulentias otium. quodsi habent in sedibus diuinis suos 
£84proprios praesides ossa, mella etlimina ceteraque alia, | quae 
uel cursim. perstrinximus uel nimietatis non adtigimus taedio, 
licet consimili ratione mille alios deos inducere, qui rebus 



1 quod 8ah 3 indicatis 8ab: indicatis P sed Urs 

4 ratio Sab: oratio P 5 in mortalibus Sdb: immortalibus P 

quis Gel 8 constent 8db: constet P Liburaum Gel Liburnam 

Elmefihorstius LihQixim Meursim Prurium HUdebra^ius 10 expe- 

ritur Urs: expeditur P expetit Oel 11 Lunam 8ab lanum Urs 

lanam Stewechius luminum Sdb gerere Sab: genere P 

12 limina addidi quotidie millia uel tot quotidie Meursiiis 14 qui 
Sdb 15 Limos Sdb: lemons P Limones HUdebrandius quis 

Urs: qui P sationis* (reZ.* latinis P satiuis CaMeru^ 16 quis 

eegnium Sdb: qui segnium P Murciam Sab 19 spectaculis 

Sdb: exspectaculis P 21 quodsi Urs: quid si P habent BigaUius: 
haberet P haberent Sdb habere Sdlm in sedibus] in se diuos Urs 

insistitis Salm in sideribus Eigdltiu^ diuinis addidi 22 cete- 

raquae P corr 23 non adtigin^us P attingimus Sdb 



Liber IIU. 149 

innnmeris debeant suam cnram custodiamque praebere. eur 
enim deus praesit melli uni tantummodo, non praesit cucur- 
bitis, rapis, non cunelae, nasturtio, non uiciis betaceis cau- 
libus? cur sola meruerint ossa tiitelam, non meruerint ungues 

spili ceteraque alia locis posita in obscuris et uerecundioribus 
partibus, etsi sunt casibus obnoxia plurimis et curam miagis 
deorum diligentiamque desiderant ? aut si et has dicitis partes 
suis agere sub tutelatoribus diuis, incipient totidem dii esse 
quot res sunt: nec explicabitur ratio, cur non rebus omnibus 

lodiuinae praesideant curae, si certas res esse quibus praesint 
numina et prouideant dixeritis. quid dicitis, o patres nouarumll 
religionum, quid potestatum? hoscine a nobis deos uiolari et 
neglegi sacrilego clamitatis queritaminique contemptu, Latera- 
num genium focorum, Limentinum praesidem liminum, Per- 

«tundam Perficam Noduterensem? et quia non supplices Mu- 
tuno procumbimus atque Tutuno, ad interitum res lapsas atque 
ipsum didtis mundum leges suas et constituta mutasse? at- 
quin uidete, perspicite, ne tum talia confingitis monstra ta- 
lia atque molimini, deos offenderitis certissimos, si modo sunt 

soulli qui istius nominis mereantur sustinere atque habere fias- 
tigium, nec propter aliam causam mala ista quae dicitis 
I ferueant et cotidianis accessionibus insolescant. cur ergo, ef.84* 
uobis fortasse aliquis dixerit, esse falsum est istos deos? et 
inuocati ab haruspicibus parent, et suis acciti nominibus ue- 

2 meli P corr 3 cunelae HUdehrandiua : culenae P cnnilae Sab 
uiciis OrelUus: ficiis P ficis Sab betaceis Salm: beaticiis P betis 

Sdb 6 etsi ZinUus: et P haec Meursius 8 tutelaribus Sab in 

err 9 quot Sab: quod P 10 praesideant Sab: praesidea* P 

12 quid Urs: qui P hoscine Salm: obscenae P obscene Sabj r 

obscenarum Pithoeus uiolari Sab: uiolifi-e P 13 sacrilege 

Sdb queritaminque P corr contemni Sab Larem Sab 

14 gentum P Pertundam Sab : pertus. qu^dam P 15 Perficam 

Sab, r: perfica P Nodutim, Terensem Sdlm Mutuno Gel: hoc 

e uno P hoc est humi Sab 16 Tutuno Sdb: est ut uno P 18 talia 

atque Sah: talia adquae (ae ex a c') P 19 oflFenderetis P corr & 

21 dicitis Sdbj r: dictis P 22 feruant P corr c inolescant 

Sdb cur Sab: cum P 23 aliquis P falsos Sdb 

est add Oehleru^ deos contendis Gel et] si Sdb 24 ac- 

c*iti P 



l^ Arnobii aduersns nationes 

niviit et fidelia reddunt responsa quaerentibos. possnnnis Of^ 
tinere falsum esse quod dieitnr, uel quod superstitionibiis pljs^ 
nissima res tota est, uel quod multas cotidie praedictionnin 
uidiemus'aut aliter cadere aut in contrarios exitus frustrata 
I2e^ctatione torqueri. sed sint, ut adseritis,' uerae: unde tamBBr a 
faeietis fidem, Melloniam uerbi causa uel Limentinum inserece 
se fil^ris et ad rerum quas quaeritis signifidantias aptare^? 
nnmquid illorum aliquando uidistis os habitum faciem, nnt 
eadem haec possunt in pulmonibus aut iecusculis conspieiP 
nonne accidere fieri, licet astu dissimuletis , potest ut altetir 
pvo altero subeat fallens ludens decipiens atque inuocati spe<- 
ciem praestans? si magi, haruspicum fratres^ suis in accitionibns 
memorant antitheos saepius obrepere pro accitis, esse autem 
hos quosdam materiis ex crassioribus spiritus, qui deos se 
fingant nesciosque meQdaciis et simulationibus ludant, curnonu. 
ratione non dispari cred^us hic quoque subicere se alios pro 
eis qui non sunt, ut et uestras opinationes firment et siU 
ISbostias caedi alienis sub nominibus gaudeant? aut si haeb 
accipere rei nouitate renuitis , unde uobis est scire , an sit ^ 
unus aliquis , qui succedat pro onmibus quos innocatis part^K^ 
busque se cunctis locorum diuisionibusque supponens multorum 
f/95uobis speciem diuorum praebeat et | potestatum? quisnamiste 
est unusP interrogabit forte. possumus instituti ueris auctoribtiB: 
dicere, sed ne nobis fidem habere nolitis, Aegyptios Persas 
Indos Chaldaeos Armenios interroget omnesque illos alios,ss 
qui interioribus uiderunt et cognouerunt haec artibus: iam pro- 

2 superstitionibtis Gel: suspicionibus P plenissima Sab: plenissi- 

mas P 5 uerae: unde scripsi: uera eandem P uera: nunquam G^. 

uera: qui Urs uerae: an iidem Sdlm tandem Urs , 8 numquit 

Pcorr hos Pcorr 9 iecusculis Sah: iocusculis P 10 actu- 

Sah 12 in accitionibus Salm: in actionibus P inoantationibus uel 

inuocationibus Urs 13 accitis Stewechms: actis P ueris Gel 

15 cur non Urs: cum P cur Sah 16 pari Gel illis pari Zinkius 

18 haec scripsi: hic P sic Sab hoc OeUerus 20 quos inuocatis Sab:^ 

in quos uocatis P partibusquae P partibus qui Salm 21 dhd*-' 

sionibusque scripsi: diuisionumque P 23 interrogabit Sab: inten-ogauiir' 
P interrogabitis Urs interrogabit. forte««%o: ueram distinctioneni 

indicauit Meursius instituti] istum Sdb 25 chaldeos P 

interroge* P interrogetis uel interrogate Urs 26 interioribus Urss' 

m hitenonhMS P 



Liber niL 151 

feeto discetis, qaisnam &dt dens iiniis nel snb eo qni plnriini, 
qni deos se fingant et hnmani generis inprndentiain Indant. 
jaTndBdnm nos pudet ad enm locnm uenire, in quo risnm tenere 
Bon possunt non tantnm puercnli et procaces, n^mm etiam serii 

6 atqne in oris taetrici asperitatem dnrati. nam cum a doctoribus 
omiies nostris insinuatum aoceperimus et traditum, in de- 
cliiiationibus deorum pluratiuos nnmeros non esse, quod essent 
dii singuli, nec communiter ire per plunmos uniuscuiusque 
nominis proprietas quiret, immemores uos facti et puerilium 

10 disciplinamm recordatione consopita et conplures subditis uoca- 
bnlis isdem deos et cum sitis alias ia eorum numero restric- 
tiores, multiplices eos rursus cognominum societate fecistis: 
quam quidem olim partem iudicii acris uiri atque ingenio 
perspicaci tam sermone Italo explicuere quam Graeco. et dare 

uuobis conpendium potuisset res ista, si non et aliquos uidere- 
mus litterarum esse istarum expertes, et institutus a nobi^ 
sermo nos quoque conpelleret, nonnihil de his rebus quamuis 
ab illis sumptum commemoratumque depromere. aiunt igiturU 
theologi uestri et uetustatis absconditae | conditores, tris inisi'» 

ioierum natura loues esse^ ex quibus unus Aethere sit patre 
progenitus, alter Caelo, tertius uero Saturno, apud insulam 
Cretam et sepulturae traditus et procreatus: quinque Soles et 
Mercurios quinque, ex quibus, ut referunt, Sol primus louis 
filius dicitur et Aetheris habetur nepos, secundus aeque louis 

net Hyperiona proditus genetrice, tertius Yolcano, non Lemnio, 

19 sqq. Cic. de nat. deor. 3, 53 sqq. 

2 qni deos 8ab: quia eos P 3 iamdudum] hic apud OeMerum 

c. 13 indpU 4 puerculi Sdb: puericuli P 5 oris seripsi: 

mares P mores Sab moris Salm tetricia Sdb asperitatem 

Sdlmi asperitate P 9 quiret] uerha quae in fine libri leguntur neque 

radm fieri per rerum naturam potest, ut quod unum est fiat duo et in 
diuersas res eat unitas ingenita simplicitate diuisa Jvuc transposuit 
OreUiu^ facti Sah: faci P 10 consopita Urs: composita P 

seposita €hl 13 quam Sdb: quas P acris Urs: acres P 

ingenio Sdbf r: per ingenio P 18 commemoratumque depromere m 

ras c commodatumque Ura 19 uetutatis P tres (e ex i 

corr) P 20 ioucs P 21 aput P insolam P 22 sae- 

pulturae P 23 referunt Oel: r^erunt P res ferunt Sdb 

24 aetheris Sdb: aetherius P secundus Begina et Hyperione proditus 

genitore Sab 25 genitrice. (it in et corr c') P 



152 Arnobii aduersus nationes 

86t Nili qui faerit filius, qaartus laljsi pater, quem Bhodi 
peperit heroicis temporibus Acantho, quintus Scytluci regis et 
uersipellis habetur Gircae. iam Mercurius primus, qui in 
Proserpinam dicitur genitalibus adhinniuisse subrectis, supremi 
progenies Caeli est, sub terra est alter, Trophonius qui esse » 
iactatur, Maia tertius matre et loue procreatus s^d tertio, 
quartus suboles Nili est, cuius nomen Aegyptia gens horret 
et reueretur expromere, quintus Argi est interemptor, fugitiuus 
atque exul et proditor apud Aegyptum litterarum. sed et 
Mineruae, inquiunt, sicut Soles et Mercurii quinque sunt, exio 
quibus prima non uirgo sed ex Yolcano Apollinis procreatrix, 
Nili altera proles et quae esse perhibetur Aegyptia, stirps 
Satumi tertia est et quae usum excogitauit armorum, louis quarta 
progenies quam Messenii Goryphasiam nuncupant, et quae 
Pallantem occidit patrem incestorum adpetitorem est quinta.u 
ISac ne lon^m uideatur et nimium, minutatim uelle capita ire 
per singula, aiunt idem theologi, quattuor esse Yolcanos et tris 
Dianas, Aesculapios totidem et Dionysos quinque, ter binos 
£86Hercules et quattuor Yeneres, tria | genera Castorum toti- 
demque Musarum, pinnatorum Cupidinum trigas et quadrigas» 
ApoUinarium nominum, quorum similiter genitores, similitw 
matres^ loca quibus nati sunt indicant et originem singulorum 
suis cum prosapiis monstrant. quod si uerum et certum est 
et ex rei cognitae adseueratione monstratur, aut omnes dii non 
sunt, quoniam plures sub eodem nomine, quemadmodumn 
accepimus, esse non possunt, aut si aliquis ex his est, igno- 

10 Cic. 1. c. 59 Gemens Alei. protr. 2, 28 17 ac. 1. c. 

53 sqq. 

1 Nili 8ab: nisi P laljsi 8db: alysi P Bhodi 8db: rho- 

dii P 2 Acantho Urs: achanto P scythichi P 3 Gircae 

8alm: circe P Circes 8db iam Memsius: nam P 4 adinnir 

nisse P snpraemi P 5 coeli est ^cib: caeli P trofor 

nins P 7.8oboles 8db: snholis P 11 nulcano (nn in iio&) P 

apolinis P appolinis & 12 Aegyptia Gel: aegyptiae P Aegyptiis 

^ 8db in err stirps 8dlm: strips P Sais 8db 14 coryfasiam P 

15 Pallantem 6-el: corypalantem P Corya pallantem 8db in err 

16 minntnm 8ab 17 nnlcanos P corr tres c 18 aescnla- 
pins P corr dionisos P dionisios c* 19 genere P corr e 



Liber im. 153 

I 

rabitur et nescietiir, qnia sit consimilinin nominnm confosione 
caecatns. atque ita per nos ipsos, qnamnis fieri nolitis, efficitnr, 
nt haesitet religio conturbata neqne habeat finem certum, in 
qnem dirigere se possit mnltis elnsa ambiguitatis erroribns. 

sfingite nos enim nel auctoritate commotos nel uiolentia terroris 1< 
nestri induxisse in animnm Minemam nerbi causa sacris uobis 
soUemnibns et ritn nelle adorare nolgato : si^ cnm diuinas appa- 
ramns res adgredi atqne aris fiammantibns sna reddere con- 
stitnta, Minemae omnes aduolent ac de istius nominis pos- 

losessione certantes poscant sibi singulae apparatum illnm sa- 
eromm reddi: quid in medio faciemus nos animal tenne uel 
in partes quas potius pii muneris officia transferemus? dicet 
enim forsitan prima illa quam diximus : meum nomen est Mi- 
nemae, meum numen, qnae ApoUinem genui, qnae Dianam et 

15 ex mei uteri fetu caelum numinibus auxi et deomm niimerum 
multiplicaui. immo, inquiet quinta Minerua, f tutunis, quae 
marita et pnerpera totiens castitatis purae inminuta es sancti- 
tate. nonne nides in Capitoliis omnibns uirginalis esse species 
Minemarum et innuptamm his formas ab artificibus | cunctis 1 86^ 

sodari? desiste igitur nomen iuris tibi adsciscere non tui. nam 
Minemam me esse genitore ex Pallante procreatam, testis om- 
nis est poetamm chomS; qui Falladem me nuncupat deriuato 
a patre cognomine. quid dicis, inqniet secunda haec audiens, 



1 qnia Sab: quid ex qna ut mdetur P consimilium 8db: con- 

silinm P 3 ut Sabf r: at P hesitet P haec sit et 8ah 

4 multis scripsi: et nullis P nuUis 8ah tam multis OeMerus 5 com- 

motos r, 8alm: comotus P ideo notos 8ab ideo motos in err 7 nol- 

gato: si scripsi: uolgator si P uulgato, res si Sab uolgato si r 
diuina r 8 res addidi adgredi atque Bigdltius: acZgrediat quae P 

ad^grediat. que & aggrediamurque Sab aggredimurque Gel 9^ ineruae 

P corr 14 meum Bigaltius: cu P 4;um Sab meum est Minemae 

nomen ac nnmen uel meum tum nomen est Mineruae tum numen Urs 
numine Salm appollinem P genui Sab: genuit P 15 fetu 

Sab: fletu P 16 quinta Gel: quanta P quarta Sab tu tu sis 

Sab tu sis Gel tu tinnis Salm 17 imminuta Sab: inmnta P 

es Sab, r: est P 18 uirginaleis Sdb 19 et] nec Sab innup- 

tarum BigaHtius: nuptarum P 20 adsciscere Sdb, r: adhisciscere P 
23 inqu^et P audies P corr c* 



154 Arnobii adiieTBas nationes 

ergone Minenuum nomen ta feres parricida petolans et ei^ 
amoris incesti contaminatione pollata, qnae dum te fncis atqne 
artibus excolis meretriciis, etiam patris in te mentem fnrialibiig 
plane cnpiditatibus excitasti? perge igitur, aliud tibi qoa^re 
signum; nam mea res ista est, quam Nilus maximus fluminum » 
aqnis generauit ex liquidis et in uirgineos habitus roris con- 
cretione conduxit. quodsi fidem inquiris facti, Aegyptios et ego 
testes dabo, quorum sum Neith lingua, Platonis testificanta 
Timaeo. quid deinde arbitramur fore? desistetne et illa Mi* 
neruam se dicere, cui Corjphasiae nomen est uel ex Coryphae.to 
matris signo uel quod ex uertice summo louis parmam ferens 
emicuit atque armorum acciocta terroribus? aut iUam, quae 
tertia est, cessuram patienter nomine? et non dictis talibus 
habituram rationem sui et primarum adrogantiam refutaturam: 
itane tu audes maiestatem tibi mei nominis usurpare sinceramyu 
ex caeno et ex gurgitibus prodita coagulataque limosis? aut 
tibi tu alienam dignitatem adsumis deae, quae de uertice pro* 
creatam mentiris te louis et rationem te esse mortalibus in- 
eptissimis suades? ex capite lupiter conceptos filios procreatf 
et ut arma quae gestas procudi possint et fabricari, in uer-w 
£87ticis I ipsius cauo officina fabrilis fuit, incudes mallei for- 
naces folles carbones et forfices? ,aut si uerum est quod 
adseueras, rationem te esse, desiste tibi nomen id quod meum 
est uindicare : nam quam dicis ratio non est species numinis 
certa sed obscurarum intellegentia causarum. si ergo, ut di-n 
ximus, officia nobis adeuntibus religiosa Mineruae adsint quin- 

9 p. 21 e 

1 feres Urs: fer#s P fers 8db 4 plane Urs: plenam P 6 gm^ 
rabit P corr 8 sum Neith SaHm: nili P Neith Ccmterus, Urs 

lingna dicor Gd Platonis Sdb: latonis P 9 timeo P 

10 coryfasiae P coryfae P 12 amomm P corr 13 cessn- 

ram Sdb: oensaram P patienter Urs: patientiae P patientia €rel 
nomen Sdb 15 sinceram Meursius: si ueriim P qnae Gd Sai cnm 

Urs om Sdlm 16 e limo sis Sdb 17 alienam Gel: alia P . 

at tibi tn aliam dignitatem assnme, deam qnae SaHm deae qnae] at« 

qne 8db ' qne P 18 rationem 5a6, r: ratione P 19 lonis 

e capite concepta tu fueris si quis ex capite Urs lupiter addidi 

20 et ut] aut si 8db ut Sdlm possunt Sdb possent Salm 22 for- 

cipes Urs aut Sdb: ut P at Urs 26 adsinit P corr 



Lib6r mi. 155 

qae ao de hniiis nominis proprietate rixantes sibi qaa^qne 
desideret atrt toris suffimenta libari aut ex pateris anreis in- 
tedt tdna defandi, quo disceptatore^ qao iadice controaersias 
ton^iras tantas? aut quis qaaesitor, quis arbiter ceraicibas 

stamtis erit, qai inter personas huiasmodi aut uindidas iustas 
dare aut sacramenta conetur pronuntiare non iniusta? nonne 
potius ibit domum seseque abstinens ab negotiis talibus tutiua 
esse arbitrabitur nihil horum contmgere, ne aut uni dando 
quod omnium est inimicas ecficiat ceteras aut stultitiae crimen 

itfincurrat, si id attribuat cunctis quod esse oportebat unius? 
possumus haec eadem de Mercuriis, Solibus, inmio de aliisl7 
(mmibus , quorum numeros tenditis et multiplicatis , expro- 
iiliere. sed satis est ex uno rationem in ceteris eandem esse 
seire, et ne forte prolixitas fastidium audientiae pariat, cessa- 

ubimus ire per singula, ne dum uos arguimus nimietatis, lo- 
quadtatis inmodicae suscipiamus et nos culpam. quid dicitis 
isti, qui ad deorum nos cultum membrorum laniatibus in- 
uitatis et suscipere nos cultum uestrorum conpellitis numinum ? 
possumus I dif&ciles nbn esse, si modo aliquid nobis dignumf.87i» 

st^tanti nominis opinione monstretur. ostendite nobis Mercurium, 

' sed unum: date Liberum, sed unum: unam Yenerem atque 
unam similiter Dianam. nam esse ApoUines quatuor aut tris 
loues numquam nobis facietis fidem, nec si testem ipsum ci- 
tetis louem aut Pythium constituatis auctorem. sed ex diuerso 1 8 

ss nescio quis : unde , inquit , sdmus , an explorata et cognita 
theologi scriptitarint, an ut uisum est atque sedit libidinosam 
extulerint fictionem? nihil istud ad causam, nec sermonis istius 
in eo est ratio constituta, utrumne res ita sint, theologorum 
ut indicant scripta an aliter se habeant et multo dissociatae 

sodiscrimine; nobis enim satis est rebus de publicatis loqm ne^ 



1 nominis Gel: nomine P 2 thurisP corr r in seriam 

8db 6 iniusta scripsi: iusta P 9 et ficiat in eeficiat earr P 

10 id attribuat Sdb: ita tribuat P 12 eztenditis Stewechius 

multiplicas P corr 22 tres c 23 iouis P corr e 26 libidi- 

nosam Sahy r: libidinosa P ^9 dissociatae Sab i» err: dissociata P 
30 nobis enim satis est rebus de publioatis loqui add c 



156 Arnobii adaersns nationes 

qne quaerere qmd sit in uero sed refatare, contiiiicere id quod 
in medio positum est atque opinatio concepit humana. sed sd 
mendaces illi, uos ueritas quae sit exponite et inrefutabile 
aperite secretum. at qui fieri potis est remotis magisterUs 
litterarum? quid est enim quod dici de immortalibus diis » 
possit, quod non ex hominum scriptis ad humanas peruenerit 
notiones? aut quicquam uos ipsi de illorum ritibus potestis 
caerimoniisque narrare, quod relatum in litteras non sit et 
scriptorum commentariis publicatum? aut si ponderis existi"' 
matis nullius haec esse, aboleantur omnes libri quos de diisia 
habetis compositos theologorum, pontificum^ nonnuHorum etiam 
philosophiae deditorum ; quinimmo potius fingamus ab exordio 
£88| mundi nuUum aiiquando mortalium f nuUum esse de diis 
quicquam: experiri uolumus et cupimus scire, an muttire, an 
hi^cere deorum in mentione possitis^ an concipere eos mentei» 
quos in animis uestris nullius scripti informauerit notio. cum 
uero nomina et potentias illorum suggerentibus uobis libris 
addidicisse uos constet, iniquum est detrahere litteris his fidem 
quarum ea quae dicitis testimonio atqile auctoritate firmatis. 
I9nisi forte haec falsa et ea quae a uobis dicuntur erunt uera. ao 
quo argumento, quo signo? cum enim homines utique et qui 
haec et illa commentati sunt fuerint, et de rebus incertis ab • 
utraque sit disputatum parte, adrogantis est dicere, id quod 
tibi placeat esse uerum, quod uero animum laedit id libidinis 
et falsitatis arguere. per humani generis iura atque ipsiusss 
mortalitatis consortia, cum auditis et legitis 'ex illo patre 
atque ex illa matre deus ille est proditus', nonne animi uestri 
sensum tangit humanum nescio quid dici et ex terreni generis 
humilitate proficiscens? aut cum esse arbitramini uos ita, 
sollicitudinem concipitis nullam, ne offensionis aliquid apudso 



1 quae#rere P 4 at scripsi: et P pote 8ah 5 quid 

Sdb: id P 6 ex om Urs scriptis scripsi: discriptis P descrip- 

tis c de scriptis Urs de his scriptis Salm 10 aboleantur Sab:, abo- 

le^tur P 12 filosofiae P 13 nullum esse] meminisse Gel ia* 

timasse HerdldiLS scripse sic Salm 15 hiscere Sah: hiscire P 

21 utique BigaUius: utrique P utrinque Sah 24 sibi Uigaititi>s 

26 patre addidi 28 sensus Soib 29 uos] eos Urs 



i 

Liber IIH. 157 ' 

ipsos qmcumque sunt contrahatis deos, quod ex turpi concubitu 
ereditis atque ex seminis iactu ignoratam sibi ad lucem bene- 
ficiis obscenitatis exisse? nos enim, ne quis forte existimet ig- 
Dorare, nescire, quid istius nominis conueniat dignitati, aut 
snatiuitatis expertes deos esse oportere censemus, aut si aliquos 
ortus I habent, ab domino rerum ac principe rationibus quasisa^ 
ipse nouit [ipse] ducimus atque existimamus emissos, imma- 
culatos castissimos puros, nescientes quae sit foeditas ista 
coeundi et usque ad illos ipsos principali procreatione finita. 

10 at uero uos contra maiestatis inmemores et sublimitatis tantae 20 
eas illis adiungitis natiuitates ortusque eos adscribitis quos 
ingeniis lautioribus homines et execrationi habeant et horrori. 
ex Ope, inquitiS; matre et ex genitore Saturno cum suis est 
natus Diespiter fratribus. uxores enim dii habent atque in 
. ^coniugalia foedera condicionibus ueniunt ante quaesitis? usu 
ferreo coemptione genialis lectuli sacramenta condicunt? ha- 
bent speratas^ habent pactas^ habent interpositis stipulationibus 
sponsas? et quid de ipsis condicionibus loquimur, quando et 
quosdam nuptias celebrasse et festas habuisse frequentias * dice- 

loTeet lusisse in his deas et, quod participes [et quid] fescennino- 
mm non essent, perturbasse discordiis onmia et hominum in 
posterum genus exitiorum seuisse discrimina? sed in ceterisSl 
forsitan minus huius eluceat turpitudinis foeditas. ergone ille 
rector poli, pater deorum et hominum, supercilio id est nutu 

tttotum motans et tremefaciens caelum, ex uiro concretus et 
femina est? et nisi ambo se sexus in obscenas dissoluerent 



2 iactu Sab: actu P beneficio eos IJra 4 dignitati 80^^ r: 

dignitatis P aut] sane Sab 6 a Sab principes P corr 7 ipse 
sedusit ZinJdus ipsos Sab emissos Urs: ei missos P esse missos 

8db 12 execratiom P 14 gnatus P corr 15 qnaesiti P 

eorr c* 16 farre TJrs condicunt Urs: conducunt P 18 con- 

dicionibus scripsi: coniunctionibus P 19 «t P la,cwmm sig^ 

naui: intercidisse uidetwr audetis wl simUe uerbum dicitis 8ah 

20 et quid om Sab fesceninoorum sic Sab: fescenniorum P 

tn mg -r- 21 bominum in scripsi: humano in P in humanum Sab 

humanum in OeUerus 22 seuisse Urs: saeuisse P 24 super- 

dlio id est nutu scripsi: supercilio inutu P supercilio et nutu Sah 
26 se addidit HHdehrandius dissoluerentur Gel 



' 158 Arnobii adu&rstis nationes 

« 

copulatis corporibus noluptates, luppiter ille maiisftus aon 
^et, et nsqae ad hos dies et regem nnmiiia non baberent ^ 
£89X3aelam sine domino staret? et quid louem miramar ex J £^ 
minae effusnm dictitare uos aluo, quando auctores uestii et 
Butricem habuisse conscribunt et ex alieni ubms alio^Qiia & 
mox traditam retinuisse uitam? quid dicitis o uiri9 eigo^e, 
iterum dicam, tonans fulgens et fulminans et nubila tarribilia 
conducens suxit fluenta mammarum, uagitum edidit, r^psit 
atque ut fletum exponeret ineptissime tractum, crepiljacalis 
obticuit auditis et ad somnos inductus est inmollissimis^anisio 
iacens et uocibus delenitus in&actis? o deorum adsertio relir 
giosa, amplitudinis metu^dae uenerabilem monstrans atqfue 
iosinuans dignitatem! sicine apud uos, quaeso, supeiaiarum nas- 
citur eminentia potestatum, his in lucem prodeimt gen^tio- 
nibus dii uestri quibus asini porci canes, quibus imnimdat» 
faaec onmis conceptatur et genitur terrenarum proluuies bostiar 
22 rum? nec contenti hos coetus grauitati attribuisse Satumiae, eti- 
am ipsum regem mundi flagitiosius liberos procreasse quam ipse 
^t natus atque editus praedicatis. ex Hyperiona, inquitiSy matre 
et ex loue iaculatore fulminis Sol aureus et flagrantissimus natiis jo 
est: ex Latona et eodem arquitenens Delius et siluarum agitfitrix 
Diana : ex Leda et eodem [arquitenens Delius et siluarum] # 
graece Dioscoris nomen est : ex Alcmena et eodem Hercules Ule 
ThebanuS; quem claua pellisque tutata sunt: ex Semela atque ipso 
Liber, qui Bromius dicitur ot ex femine iterum natus patris : ejx » 
ipso rursus et Maia Mercurius ore facundus et gestator adfabilium 



3 «ex P inmg M^ 10 molisBknis P 12 amplitndnig P 
16 gignitur Sdb prolubies P bestwran P 17 conti P 

corr c coetus] ortus Urs inmg ^ 18 proceasse P corr 

procreasse natom atque editnm praedicatis 8ab 19 yperiona P 

20 flnminis P corr flagrantissimos Sab m err: fragran^imus P 

21 platona P corr agitatrix] habitatrix uel ferarum agitatiix Ura 

22 arquiten^s P arquitenens delius et siluarum om Sabt expundcii r 
lokemom aignauit Sab: vnterddisse puM Gel quibus Ura Gastores, qui- 
bus Bigaltius Tyndaridae Castores quibus 23 hercuU P corr & 

24 theba#nu8 P tutatae Sdb Semela Sc^, r: emela P 

25 et ex femine iterum natns patris om Sab feminae P carr 



Liber im. 159 

I colnbrarum. poteet nlla graoior contumelia loui nestro in-£8i^ 
fligi ant qnicqnam est alind qnod labefactet ant destmat deomm 
principis anctoritatem, qnam qnod enm creditis nolnptatibng 
aliqnaado libidinosis nictum et in femineos appetitus inJBammati 

spectoris incalnisse femore? et quid regi Satnmio matrimoniis 
ftierat cnm alienis reiP nonne illi fnerat satis Inno, nec sedare 
impetnm cnpiditatnm in regina poterat numinnm, cnm nobili- 
tas eam conmiendaret tanta, facies os dignitas et ulnamm 
mn6i marmoreiqne candores? an uxore contentus hand una 

«ecmcabinis, pelicibns atque amiculis delectatus inpatiratiam 
snam i^argebat passim, nt babaecali adolescentes solent, salax 
dens, et canus ex infinitis corporibus flaccescentium uoluptatum 
restituebat ardorem? quid dicitis o impii uel quas de uestro 
lone opinionum confingitis foeditates? ita non animaduertitis, 

u-Bon nidetis, cnins eum notetis probri? cuius criminis consti- 
tnatis auctorem? uel quas in eum labes flagitiorum, quantas 
eoacemetis infamias? ad libidinem homines proni atqne ad23 
noluptatum blanditias naturae infirmitate proclines adulteria 
tamen legibus nindicant et capitalibus adficiunt eos poenis 

«>quos in aliena comprehenderint foedera genialis se lectuli ex- 
pngnatione iecisse. subsessoris et adulteri persona cuius esset 
tni^itndinis, notae cuius, regnatomm maximus nesciebat, et 
specnlator ille, ut fama est, bene meritomm ac pessime, quid- 
nam deceret se uelle rationibus pectoris non perspiciebat | amissis. f. 90 

ftet tolerari forsitan maletractatio haec posset, si eum saltem 
personis coniungeretis conparibus, et adulter a uobis immor- 
talium constitueretur deamm. in humanis uero corporibus 
quidnam, quaeso, inerat pulchritudinis, quid decoris, quod in- 
ritare, quod flectere oculos posset in se louis? cntes uiscera - 

7 regina 8ab: reginam P 8 oris 8ab 9*haut P eorr 

11 babaecali Hugius: babecali P baGchari Sab 12 infinitis 8aib: 

' finitis P infinitis initis Mewrsms 15 noctetis P eorr 18 no- 

Inptatam 8ab: noluntatum P infirmitate P corr & 19 penis 

P corr 22 regnatorum HUdehrwifidius: regnorum P regum 8ah 

23 quidnam 8ah: quinnam P 24 amfesiB Meursius: amissi P 

25 et 8db: set P eum Gel: eam P 26 adulter a Heraldue: 

adultera 8ab 29 in se Meursius: inde P 



IgO Arnobii aduerBns nationes 

pituita atqne omnis illa proluuies intestinorum snb innolncris 
constitnta, qnam non modo Lyncens ille penetrabili acie possit 
horrescere, uernm etiam qniuis alter sola nel cogitatione nitare. 
egregia merces culpae, o digna et pretiosa dnlcedo, propter 
quam luppiter maximus [cycnus] fieret et taums et candidomm »- 
procreator ouorum. si aperire oculos mentis et neritatem pro- 
24 priam intueri sine ulla uultis gratificatione priuata, miseriamm 
omnium causas, quibus genus ut dicitis iamdudum adflictatnr 
bumanum, ex huiusmodi reperietis opinationibus fluere qnas 
habetis antiquitus de diis uestris et quas in melius reformareii» 
ante oculos posita ueritate renuistis. nam nos quidem qnid- 
nam de illis aliquando aut inconueniens sensimus ant con- 
scriptionibus edidimus indecoris, ut in inuidiam iaciantur nostram 
labores generis humani et commoditates quibus uiuitur immi- 
nutae? numquid a nobis dicitur, ut ciconias, ut palumbes exu 
ouis esse progenitos quosdam deos? numquid ex pelagi spnma 
et ex Caeli genitalibus amputatis Cythereiae Veneris concretum 
coaluisse candorem? numquid parricidii causa ninctum esse 
Saturnum et ablui | diebus statis, uinculomm ponderibus et 
^ 90^ leuari? numquid beneficio Curetum ab interitu sematum louem? w 
numquid expulisse regno patrem et alieni iuris imperium nio- 
lentia et fraude tenuisse? numquid pulsum a nobis senem 
Italorum delituisse in finibus, et quod tutus fuisset a filio, 
nomen Latio inposuisse pro munere? numquid incestas nup- 
tias cum sorore louem ipsum dicimus fecisse nos, aut in-». 
uitatum ad ius mensae pro suillis uisceribus prolem nes- 

26 Clemens Alex. protr. 2, 36 * 

1 prolubies P 2 Lynceus Sab^ r: lyceus P 4 egregia 8ab: 

grecia P praetiosa P 5 cycnus seclim mazimus et 

taurus fieret et cycnus, candidorum procreator ouorum Meursitts 
8 afflictatur 8db: flictatur P inflictatur ? 10 babetis Salm: 

babeatis P habebatis Sah 13 iaciantur 8db, r: iaciatur P 

16 ouis Meursius tamquam e codice: iouis P loue 8db numquit 

P corr r 18 numquit P corr: sic infra semper 19 ablui] ab 

his 8ab statis 8alm: tantis P et leuari 8alm: eleuari P rele- 

uari Urs 21 ezpullisse P 22 a nobis] a loue Gel 23 ital- 

lorum P corr dicitur delituisse ? 24 i^posuisse P 26 ius 

Salm: eius P mensam 8db 



Liber mi. 161 

imn Lycaoniam pransitasse ? numquid altero claadum pede 
ipud insulam Lemnum fabrilia opera exercuisse Vulcanum? 
numquid cupidinis atque auaritiae causa, sicut canit Boeotius 
Pindarus, Aesculapium fulminis transfixum esse telo ? numquid 

*Apollinem ditem factum eos ipsos reges quorum^gazis fuerat 
locupletatus et donis ambiguitate fefellisse responsi? numquid 
furem Mercurium publicauimus nos? nos esse Lauernam atque 
cum 4ioc simul fraudibus praesidere furtiuis? numquid ex nobis 
Myrtilus est auctor, qui Macari filiae Megaclonis ancillulas profi- 

lotetur fuisse Musas? numquid rege a Cyprio, cuius nomen Cinyras 
est, t dictatum meretriculam Venerem diuorum in numero con- 
secratam? quis ex reliquiis Pelopis conpactum esse FalladiumSa 
prodidit? non uos? quis Spartanum fuisse Martem? non Epi- 
charmus auctor uester? quis in Thraciae finibus procreatum? 

unon Sophocles Atticus cunctis consentientibus theatris? quis 
mensibus in Arcadia tribus et decem uinctum? non Melae 
fluminis filius? quis ei canes | ab Caribus, quis ab Scythisf.9i 
asinos immolari? non principaliter cum ceteris ApoUodorus? 
qiis dum genialibus insultat alienis haesisse in laqueis inuo- 

solutum? non commentarii uestri? non scaenae? numquid ali- 
quando a nobis conscriptum est mercennariam deos seruitutem 
seruisse, ut Qerculem Sardibus amoris et petulantiae causa, 
ut Admeto ApoUinem Delium, ut Laomedonti Troico louis flra- 
trem, ut eidem sed cum patruo Pythium, ut coniugalia secreta 

ssmiscentibus Mineruam luminis ministram et lucernarum modu- 
latricem? nonne ille uester est uates, qui Martem fecit et 
Venerem mortalium manibus uulneratos ? non ex uobis Panyassis 

1 1. c. 2, 29 3 1. c. 2, 30 9 1. c. 2, 31 10 1. c. 2, 13 

12 1. c. 2, 47 13 1. c. 2, 29 21 1. c. 2, 35 26 1. c. 2, 36 

4 pidarus P corr c 7 nos? HMebrandius: non P num 8ah 

nos? nos] non nos Salm labemam P 9 fil^e CanteruSy Urs: 

filias P Megaclonis Canterus, Urs: meglaconis P profitetnr 

Gel: profitemnr P 10 numqnid] quis Gel Cinyras Urs: cyni- 

ras P 11 ditatam Gel 12 reliquis P corr c* 13 nonne 

Epicharmus Sob 14 trachiae (h expunsdt r) P 16 Melae Gd: 

mille P 17 filius Gd: filio P scytis P 19-genitalibus Sab 
21 mercenariam r 22 Omphalae Herculem MeursiuiS Herculem Om- 

phalae ? Sardibus Urs: sordibus P sordidi 8dJb 24 pytium P 
coniugalia P 25 moderatricem Canteru^s, Urs 

IV. 11 



Xg2 Arnobii aduersus nationes 

unus est, qui ab Hercule Ditem patrem et reginam memorat 
sauciatam esse lunonem ? non uiraginem, ab Ornyto caesam 
cruentatam uexatam Polemonis uestri indicant scripta? non 
ab Hippocoontis liberis ipsum Sosibius Herculem cruciatum 
retulisse pr(Tnuntiat et inlati uulneris et doloris? apud insulam 5 
Cretam sepulturae esse mandatum louem nobis editum tra- 
ditur? in Spartanis et Lacedaemoniis finibus nos dicimus con- 
ditos in cunis coalitos fratres? noster ille est auctor, qui 
Patrocles Thurius scriptorum in titulis indicatur, qui tumulos 
memorat reliquiasque Saturnias tellure in Sicula contineri?io 
Hieronymus *** Plutarchus nostrarum esse partium compro- 
batur, qui in Oetaeis uerticibus Herculem post morborum 
26 comitialium ruinas -dissolutum in cinerem prodidit? nam quid 
de illis amoribus dicam quibus in feminas sanctos incaluisse 
caelestes uestris proditum litteris atque auctoribus continetur?i5 
f. 91^ I numquid enim a nobis arguitur rex maris Amphitritas 
flippothoas Amymonas Menalippas Alcyonas per furiosae 
cupiditatis ardorem castimoniae uirginitate priuasse? numquid 
ApoUo Latonius immaculatus ille, castissimus atque purus Ar- 
sinoas Aethusas Hypsipylas Marpessas, Zeuxippas et Prothoas, 20 
Daphnas et Steropas inconsulti pectoris adpetisse feruoribus? 
numquid senex Satumus iamdudum obsitus canis atque anno- 
rum uetustate iam frigidus nostris carminibus indicatur ab 
uxore in adulterio comprehensus induisse formam feri et sub 
pecoris specie hinnitibus euolauisse iactatis? luppiter ipse rex25 
mundi nonne a uobis infamis est isse per innumeras species 

5 1. c. 2, 37 8 1. c. 2, 30 16 1. c. 2, 32 

1 herculem P corr 2 uiraginem Mineruam ? laesam Meu/r- 

sius 4 ippocoontis P 5 et doloris] dolores Bigaltius 7 et 

Lacedaemoniis seclusit Zinhius 9 Thurius Canterus, Urs: hu- 

rius P 11 herdijjmius P corr Chaeroneus Sab lacrmam signaui 
plutharcus P et Dicaearchus Nourryus aut Dicaearchus Zinkius 
12 oaetaeis P 13 comitialium Sah^ r: comitalium P iam 

Meursius 16 numquit P corr: sic infra semper ampitrita» 

P corr r 17 Hippothoas Gel: hippocoas P Amymonas Gel: 

ampymonas P Amimonas Sah Alopas Menalippas Urs Alcyonas 

Sah: alceonas P Alopas Sdtm 18 castimonia ac uirginitate uel 

castimonia uirginitatis Meursius 20 Aethusas Urs: ethysas P Chry- 

sas Sah Zeuxippas Urs: zeusippas P 24 induise P 25 pec- 

toris P corr 26 infamatus Graeuius 



Liber im. 163 

et petulantis amoris flammam seruilibus obumbrauisse fallaciis? 
Dumquid a nobis aliquando conscriptus est, libidinosa ut per- 
flceret furta, modo esse in aurum uersus, modo in satyrum 
ludicrum, in draconem, in alitem, in taurum, et quod omnia 

sgenera contumeliarum transiliat, in formiculam paruulam, ut 
Cletoris uidelicet filiam Myrmidonis ederet apud Thessalos 
matrem? quis illum in Alcmena nouem noctibus fecit perui- 
gilasse continuis? non uos? quis in amoribus desidem derelicta 
caeli stationte iacuisse? non uos? et sane adiungitis beneficia 

lonon parua, siquidem uobis deus Hercules natus est, qui in 
rebus huiusmodi patris sui transiret exuperaretque uirtutes. ille 
noctibus uix nouem unam potuit prolem extundere concinnare 
conpingere, at Hercules sanctus deus natas quinquaginta de 
Thestio nocte una perdocuit | et nomen uirginitatis exponeref.92 

15 et genetricum pondera sustinere. quid quod non contenti femi- 
nei generis adtribuisse diis curas etiam sexus adiimgitis ada- 
matos ab his mares? Hylam nescio quis diligit, Hyacintho est 
alius occupatus, ille Pelopis desideriis flagrat, hic in Chrysippum 
suspirat ardentius, Catamitus rapitur delicium futurus et pocu- 

2olorum custos, et ut louis dicatur puUus, in partibus Fabius 
aduritur mollibus obsignaturque posticis. sed soli amant apud 27 
uos mares et femineo sexui sua conseruata est sanctitas ? nonue 
uestris cautum est litteris, adamatum esse ab Aurora Tithonum, 
arsisse in Endymionem Lunam, Nereidem in Aeacum, in Achillis 

25genitorem Thetim, Proserpinam in Adonem, matrem eius Ce- 
rerem in lasionem nescio quem rusticanum et post Vulcanum 
Phaethontem Martem in Anchisae nuptias ipsam illam Ve- 

5 1. c. 2, 39 7 1. c. 2, 33 

3 satirum P 4 in taurum Gel: taurum P 6 Cletoris scripsi: 

clitoris P Myrmidonis ederet Sab in err: mirdoui sedere P 

tessalos P 7 Alcmena Sah: alcemena P 11 exuperaretqui P 

corr 13 herculis P gnatas P corr 14 Testhio sic Sdb in 

err: thesio P 17 maris Urs Hyacintho Sab: hyacincto P 

18 flagrat Sab: flaglat P Chrysippum Gel: crysippum P 

19 camitus P corr delicium Salm: deliciarum P deliciolum HHde- 
brandim 23 Tithonum Sab^ r: tithronum P in mg -R. 

24 Endymionem Sab, r: enendymionem P eacum P 26 lasionem 

Sab: iasonem P 27 faetontem P ancisae P corr 

11* 



Ig4 Arnobii aduersns nationes 

nerem Aeneadom matrem et Bomanae dominationis auctorem? 
com talia igitur uos probra et flagitiosa prodigia non in unum 
aliquem nominatim sed in omnem pariter superorum gentem 
quam esse uos remini sine ullius exceptione iaciati^, audetis 
salua uerecundia dicere,. aut esse nos impios aut uos pios, cum & 
multo maiores ferant a uobis offensas ei onmibus probris quae 
in illorum maledicta conducitis quam amplitudines et honores 
ex ritu atque officio cultionis? aut enim falsa illa sunt cuncta 
quae sunt prompta de singulis existimationem illorum ma- 
iestatemque laedentia, et res digna omnino est, propter quamio 
f.92bdii funditus | genus omne debeant abolere mortalium, aut si 
explorata et uera sunt et sine ullis dubitationibus conprehensa, 
ad eam perducitur res summam, ut inuitissimis uobis non ge- 
SSneris superi sed humani eos fuisse credamus. ubi enim nup- 
tiae matrimonia puerperia nutrices artificia debilitates, ubii5 
status capitis et condicio seruitutis, ubi uulnera caedes cruor, 
ubi amores desideria uoluptates, ubi omnis animorum adfectio 
ab inquietis perturbationibus ueniens, necesse est diuinum nihil 
istic esse, nec quod proprium caduci est generis et terrenae 
fragilitatis praestantiori posse adhaerere naturae. quis est e^im 2a 
qui credat, si modo agnoscit ac percipit, uis istius potentiae 
quae sit, aut genitabiles habuisse partes deum et abscisione 
foedissima priuatum his esse, aut ex se proditas aliquando 
intercepisse proles et uinculorum coercitum poenis, aut cum 
patre quodammodo conseruisse bella ciuilia et eum iure ab8-35 
tinuisse regali, aut exterritum minoris metu uertisse exupera- 
tum terga et tamquam fugitiuum et exulem in summotis de- 
lituisse secretis? quis est, inquam, qui credat ad humanas 
adcubuisse deum mensas, interemptum auaritiae causa, fefellisse 
supplices ambiguitate responsi, praecellere in furtorum dolis,«a 



5 nos Sab: nos P ' ^ 7 amplitndines HUdebrandim: amplitndi- 
nis P honores Hildebra/ndim: honoris P 13 innitissimis Sab: 

inni^Hjisqimis P 20 praes*tantiori P 21 perpit P corr 

22 genitales Sab abscissione Sab 24 intecepisse P 25 et] 

ant Sdb eom Gel: cnm P 26 regnli Sdb 30 dolis r, Urs: 

dotis P donis Sab 



Liber nn. 165 

adnlterasse semisse uulneratum esse et adamasse et per om- 
nes libidinum formas incestarum cupiditatum circumegisse pel- 
laciam? atquin omnia uos ista et fuisse et inesse in diis 
adseueratis uestris, neque uUam praetermittitis speciem ui- 
itiositatis maleficii lapsus quam non in conuicium | numinumf. 93 
opinionum petulantia conferatis. aut igitur uobis quaerendi 
sunt dii alii in quos omnia ista non cadant — in quos enim 
haec cadunt, humani sunt generis atque terreni — aut si hi 
sunt tantummodo quorum nomina publicastis et mores, opinio- 

lonibus tollitis uestris. mortalia sunt enim quaecumque narratis. 
et possumus quidem hoc in loco omnis istos, nobis quos in-29 
ducitis atque appellatis deos, homines fuisse monstrare uel 
Agragantino Euhemero replicato, cuius libellos Ennius, clarum 
ut fieret cunctis, sermonem in Italum transtulit, uel Nicagora 

15 Cyprio uel Pellaeo Leonte uel Cyrenensi Theodoro uel Hippone 
ac Diagora Meliis uel auctoribus aliis mille, qui scrupulosae 
diligentiae cura in lucem res abditas libertate ingenua protu- 
lerunt. possumus, inquam, si placet, et louis res gestas et 
Mineruae expromere bella, uirginis et Dianae, quibus dolis 

»Liber Indorum aflfectauerit regimen, cuius fuerit condicionis 
Venus, cuius operae, cuius quaestus, matrimonium Magna cuius 
tenuerit Mater, quidnam spei, quid uoluptatis specioso ab 
Attide conceperit, unde Serapis Aegyptius, unde Isis, uel ex 
quibus causis appellatio ipsa concinnata sit nominum. sed non 39 

ssistam suscepimus in eo sermone quem facimus uel operulam 
uel uoluntatem, ut ostendamus et publicemus, quinam fuerint 
hi onmes. illud nobis propositum est, quoniam nos impios et 
inreligiosos uocatis, uos pios contra et deorum contenditis esse 
cultores, demonstrare atque in medio ponere, ab hominibus 

somagis nullis ignominiosius, eos tractari quam a uobis. | quodf.93^ 
si habere se ita ex ipsis maledictionibus promptum est, sequitur 

13 L c. 2, 24 

3 ita P corr 5 conuitium P 6 comferatis P 8 hii P 

14 Nicanore Meursiiis 15 pelleo P ippone P 16 scripu- 

losae P 19 bella uirginis Meursius uirginis P diane P 

20 regimen HUdehrandius : rege P regnum Sah 23 Atyde Sdb 

27 est Meu^sius: est ut P 28 pios add Gelenius post contra, 

Hildehrandius post uos 30 ignominiosus P corr 



166 Arnobii aduersas nationes 

ut intellegi debeat uos superis stimulos indignationum furia- 
lium commouere, qui tam foedas de illis uel auditis uel cre- 
ditis uel ignominiosas ipsi compingitis fabulas. non enim qui 
soUicite relegit et inmaculatas hostias caedit, qui aceruos turis 
dat concremandos igni, numina consentiendus est colere aut 5 
ofl&cia solus religionis inplere. cultus uerus in pectore est atque 
opinatio de dis digna, nec quicquam prodest inlatio sanguinis 
et cruoris, si credas de his ea quae non modo sint longe ab 
eorum dissita distantiaque natura, uerum etiam labis et turpi- 
31 tudinis aliquid et maiestati eorum concilient et decori. inter-io 
rogare enim uos libet et ad sermonis exigui responsionem uo- 
care, utrumne grauius existimetis nuUas caedere his hostias, 
quia putes naturam tantam neque uelle neque appetere istas, 
an talia de his probra opinionum foeditate concipere quae 
cuiusuis animum in ultionis possint rabiem concitare? si rerumu 
momenta pendantur, nullum reperias tara f inuidum iudicem, 
qui non criminosius aestimet maledictis insignibus cuiuspiam 
famam carpi quam a quoquam silentio praeteriri. hoc enim 
forsitan rationis existimari possit et credi, illud sacrilegae mentis 
est et desperatae in fictionibus caecitatis. si in caerimoniis 20 
uestris rebusque diuinis postilionibus locus est et piaculi dicitur 
f. 94 contracta esse | commissio, si per imprudentiae lapsum aut 
in uerbo quispiam aut simpuuio deerrarit, aut si rursus in 
sollemnibus ludis curriculisque diuinis commissum onmes statim 
in reUgiones clamatis sacras, si ludius constiterit aut tibicenas 

20 sqq. Cic. de har. resp. 23 

1 furalium P corr 3 uel] et Sab 4 soUicitae P corr 

cedit P 5 censendus Gel 7 dis in diis corr P quicquam 

/Slaft : quiquam P 8 credis Sdb ^'"dissita distantiaque r, SoAm: 

diis sit adstantiaquae P diuina praestantique Sdb ed P corr r 

10 et maiestatij 06 his uerbis folium 93^ in rasura scripturam exhibet 
similem manui c*: eadem manm folium 94.94^ quaternioni postea inser- 
tum exarauit, ultimi uerstis folii 94^ ut spatium expleretur did^uctis 
liMeris scripti sunt concilient Gel: conciliet P decoro r 

14 proba P corr 16 iniquum Liuineius insipidum ? 17 existi- 

met Sab 20 si om Gel 21 postulationibus Sdb piaculi 

TJfs: piaculis P piacularis Stewechius 23 sinympuuio P sjmpinio 

Sdb rursus] cursu Gel 25 ludius Sab: lydius P coiisti- 

terit Rildebrandius : constitit P 



Liter Iin. 167 

repente conticuerit aut si patrimus et matrimus ille qui uoci- 
tatur puer omiserit per ignorantiam lorum aut terram tenere 
non potuerit: audetis abnuere in delictis tam grauibus uiolari 
semper a uobis deos, cum in leuioribus causis irasci eos ipsi 
5cum pernicie saepius confiteamini ciuitatis? sed poetarum, in-33 
quiunt, figmenta sunt haec omnia et ad uoluptatem compositae 
lusiones. non est quidem credibile homines minime brutos 
et uetustatis remotissimae uestigatores aut non efis inseruisse 
suis carminibus fabulas quae in notionibus hominum superessent 

loatque in auribus collocatae aut ipsos sibi tantum licentiosi 
uoluisse iuris adsciscere, ut confingerent per stultitiam res eas 
quae nec ab insania procul essent r^motae et quae illis ab 
dis metum et periculum possent ab hominibus comparare. sed 
concedamus, ut dicitis, deformitatum tantarum concinnatores 

isesse atque inuentores poetas: immunes tamen ab deorum male- 

' tractatione nec sic estis, qui aut talia cessatis maleficia uindi- 

care aut non legibus latis et seueritate | poenarum tantae f. 94* 

istis obuiam temeritati, constitutumque a uobis est, ne quis 

posthac hominum id quod esset turpitudini proximum aut 

20 deorum indignum maiestatibus loqueretur. quisquis enim patitur 
peccare peccantem, is uires sumministrat audaciae, et maioris 
contumeliae res est falsis quemquam notare atque insigpre 
criminibus quam uera ingerere atque obiectare delicta. quod 
enim sis dici et quod esse te sentias, morsum habet minorem, 

25 testimonio tacitae recognitionis infractum: illud uero acerbissime 
uulnerat quod inurit innoxios et quod decus nominis atque 
existimationis infamat. scribuntur dii uestri in tricliniis cae-33 
lestibus atque in chalcidicis aureis cenitare, potare et ad ulti- 

1 conticvLent Hildebrandim : conticuit P et matrimus add Urs 
2 aut tensam aut terram Meursius cf. Cic, l. c. 3 potuerit Hilde- 

hrandius: potuit P et audetis Gel 4 a Sai, r; an P 

6 uoluptatem Oel, r: uoluntatem P 7 minime Urs: minus P 

12 a Sah 13 dis in diis corr P 15 a Sab mala tracta- 

tione r 16 aut om Sdb 17 seueritate Sab: seueritatem P 

tantae Sab: ante P 18 temeritati Sab: temeritatis P non 

constitutum quia ? 20 deorum Urs: eorum P 22 in mg^S 

25 infractum Sab: infractu P 26 nominis Sab: non minus P 

27 scribuntur Gel: adscribuntur P 28 chalchidicis P 



Ig3 Arnobii aduersus nationes 

mum fidibos et uocum modulatione mulceri. uos aures patien- 
tissimas commodatis nec iudicatis indignum uoluptates at- 
tribui diis eas quibus corpora terrena fulciuntur et quas aures 
expetunt eneruati pectoris dissolutione mollitae. inducuntur 
ex his alii amatores, adulteri castitatis nec cum feminis tan- s 
tum sed cum uiris etiam propudiosos flagitiososque miscere 
f. 96 concubitus. uobis nuUa est cura, | quid super rebus dicatur 
tantis, neque uUo saltem castigationis metu luxuriantium 
litterarum coercetis audaciam. per insanias, per furores orbare 
alii se et tamquam hostili de sanguine ita se proprio parricidio lo 
cruentare: sacrilegia uos illa miramini elata sublimiter, et 
quod poenis omnibus conueniebat plecti, ut animosius consur- 
gat audacia, incentiuo extollitis laudis. illi uulnera orbitatis 
ingemere et cum heiulatibus indecoris fata incusare crudelia: 
uos stupetis eloquentiae uiribus, et quod penitus oportebat exis 
humani generis f coaUtu tolli, percensetis, ediscitis ac ne 
uUa intercidat obliuione curatis. uulnerari, uexari, bella inter 
se gerere furialium memorantur ardore discriminum : uobis illa 
est descriptio uoluptati, atque ut scriptorum tantam defendatis 
audaciam, allegorias res illas et naturalis scientiae mentimini ao 
34esse doctrinas. sed quid ego neclectas aliorum conqueror con- 
tumelias numinum? ipse ille luppiter, cuius uos nomen eflfari 
non sine metu decuit et totius corporis concussione, amasio 
captus ab uxore describitur confiteri culpas suas, et uelut de- 
mens ac nescius, quas amiculas coniugi, quas uxori anteposuerit 35 
pelices, obduratus inuerecundia publicare: uos talia qui extu- 
lere prodigia poetarum esse principes atque reges diuinis in- 
geniis praeditos, capita esse memoratis sanctissima, tantumque 
ab officio religionum quas induxistis euolastis, ut grauioris 



4 inducuntur Sdb : induuntur P 5 amores P corr c 10 alii 

se Sab: aliis est P alios est r tamquam Sabf r: iamquam P 

parrigidio P corr c* 13 incentiua Sdb laudis Elmenhorstius : 

laudes P laude Sah illa Sdb 14 heiulatibus Sab, r: h*eiu- 

lantibus P facta Sab 16 coetu Urs ediscitis om Sab 

22 ippiter P corr suos P corr nomen Urs: numen P 

24 uelut Gel: uel P 28 praeditos Gel: proditos P 29 induxis- 

tis scripsi: inducitis P 



Liber IIU. 169 

ponderis | sint apud uos uerba quibus caelitum uiolatur subli- f. 95^ 
mitas. ita ergo non decuit, si modo uUus deorum esset apud 
uos metus aut si esse illos uspiam praesumptionis certissimae 
confidentia crederetis, rogationibus , plebis scitiS; consultorum 

ssenatus metu intercedere prohibere sancire, ne quis uellet de 
dis passim nisi quod esset plenum religionis effari? nec a uobis 
saltem istum meruerunt honorem, ut quibus expellitis a uobis 
eisdem ab his legibus propulsaretis iniurias? maiestatis sunt 
apud uos rei, qui de uestris sequius obmurmurauerint aliquid 

loregibus. magistratum in ordinem redigere, senatorem aut con- 
uicio prosequi seueris esse decrestig periculosissimum poenis. 
carmen malum conscribere, quo fama alterius coinquinetur et 
uita, decemuiralibus scitis euadere noluistis inpune, ac ne ues- 
tras aures conuicio aliquis petulantiore pulsaret, de atrocibus 

wformulas constituistis iniuriis. soli sunt apud uos superi in- 
honorati contemptibiles uiles, in quos ius est a uobis datum 
quae quisque uoluerit dicere, turpitudinum iacere quas libido 
confinxerit atque excogitauerit formas. et incuriam nobis in- 
tendere tam infamium non erubescitis numinum, cum sit rectius 

somulto deos esse non credere quam esse illos tales talique 
existimatione sentire? sed poetis tantummodo licere uoluistis 35 
indignas de dis fabulas et flagitiosa ludibria comminisci? quid 
pantomimi uestri, quid bistriones, quid illa mimorum atque 
exoleti generis multitudo ? nonne ad usum | quaestus sui f. 96 

ssabutuntur dis uestris et lenocinia uoluptatum ex iniuriis ad- 
trahunt contumeliisque diuinis? sedent in spectaculis publicis 
sacerdotum omnium magistratumque coUegia, pontifices maximi 

1 quibiLs] quam Gel uiolatar Meursius tamquam e codice: uio- 

lata P 3 certae Sdb 4 plebiscitis Sah 6 dis in diis 

corr P nec] ac Sdb 7 mererent Sah 8 iniurias] interrogati- 

oni8 signum posui 9 secus Sab 10 magistratum Sab : magis- 

tratuu P conuitio P 11 seueris scripsi: suis P 13 de uira- 

libus sic Sah 14 conuitio P 15 soli Sah: soliti P Boli dii Salm 
16 quos ius] quosuis Sah 18 confinxerit Urs: confixerit P 

22 dis in diis corr P comminisci Sah : commisci P 25 abutitur 

Sahinerr dis in diis norr P attrahunt Urs: adtrabit P 

26 contumelliisque P corr sedent Saim: sedet P sedent et Sah 

27 magistratuumque Sab 



170 Arnobii aduersns nationes 

et maximi curiones, sedent quindecimuiri laureati et diales 
cum apicibus flamines, sedent interpretes augures diuinae 
mentis et uoluntatis, nec non et castae uirgines, perpetui nutri- 
ces et conseruatrices ignis, sedet cunctus populus et senatus, 
consulatibus functi patres, diis proximi atque augustissimi 5 
reges: et quod nefariuin esset auditu, gentis illa genetrix 
Martiae, regnatoris et populi procreatrix amans saltatur Venus 
et per adfectus omnes meretriciae uilitatis inpudica exprimitur 
imitatione bacchari. saltatur et Magna sacris compta cum in- 
fulis Mater et contra decus aetatis illa Pessinuntia Dindymene 10 
in bubulci unius amplexum flagitiosa fingitur adpetitione ges- 
tire, nec non et illa proles louis Sophoclis in Trachiniis Her- 
cules pestiferi tegminis circumretitus indagine miserabiles edere 
inducitur heiulatus, uiolentia doloris frangi atque in ultimam 
tabem diffluentium uiscerum maceratione consumi. quin etu 
ille in fabulis maximus ipse regnator poli sine ulla nominis 
maiestatisque formidine adulterorum agere introducitur partes, 
atque [formidine] ut fallere castitatem alienarum possit familias 
f. 96^matrum, ora immutare pellacia et in species coniugum | subdi- 
36tiui corporis simulatione succedere. nec satis haec culpa est. eti-30 
am mimis et scurrilibus ludicris sanctissimorum personae iuter- 
ponuntur deorum, et ut spectatoribus uacuis risus possit atque 
hilaritas excitari, iocularibus feriuntur cauillationibus numina : 
conclamant et adsurgunt theatra, caueae omnes concrepant 
fragoribus atque plausu, et quod nullis possit satisfactionibus 2& 
expiari, exoletis atque inrisoribus numinum dona instituuntur 
et munera, ab officiis otium publicis, immunitas et uacatio 
cum coronis. et audetis post ista mirari unde oriantur haec 

1 quindecemmri P 2 interpraetes P augures interpretes 

Sah 4 sed et Soib 6 esset] est et Vahlenus 8 inpudi- 

cia P corr 9 magnas Pcorr 10 Dindymene Canterus: dyndi- 

mene P 11 amplexum Oudendorpius : amplexu P 12 Sophoclis 

Sdlm: sofocles P a Sophocle Sab Trachiniis Gel: trachinis P 

Hercules Sab: herculis P 13 circumretitus lanus GuUielmus^: cir- 

cumpetitus P 16 numinis Urs vl7 introducitur Sab: introdu- 

catur P 18 formidine om Sdb 19 pellacia Meursitis tamquam 

e codice: ellacia P fallacia Sdb suhdititii Sah suhditu r 23 ca- 

hillationihus P corr & 24 theat*ra P 25 plausis sic Sdb 



Liber lUI. 171 

mala qaibus inandatur et premitur sine uUa intermissione 
mortalitas, cum omnis f res eas quibus sunt inuoluta probra 
iMmiinum et maledictionis elogia et cotidie referatis et edis- 
eatis cotidie, et si quando animum desidem otiosis uultis alu- 

5cinationibus occupari, dies uobis poscatis dari et sine ullis 
intermissionibus exhiberi. quod si haberet uos aliqua uestris 
pro religionibus indignatio, has potius litteras uos exurere 
debuistis olim, libros istos demoliri, dissoluere theatra haec 
potius, in quibus infamiae numinum propudiosis cotidie pabli- 

locantur in fabulis. nam nostra quidem scripta cur ignibus 
meruerunt dari? cur immaniter conuenticula dirui, in quibus 
summus oratur deus, pax cunctis et uenia postulatur magis- 
teatibus exercitibus regibus familiaribus inimids, adhuc ui- 
tam degentibiis et resolutis corporum uinctione, in quibus 

15 aliud auditur nihil | nisi quod humanos faciat, nisi quod mites f. 97 
uerecundos pudicos castos, familiaris communicatores rei et 
cum omnibus uobis solidae germanitatis necessitudine copulatos. 
uerum ita &e res habet, ut quoniam plurimum gladiis «t po-37 
testate ualetis ferri, anteire uos etiam ueritatis scientia iudi- 

aocetis, et esse f pro diis pios, quorum potentias primi opinio- 
num obscenitate foedastis. hoc in loco, si ferocitas uestra 
permittit et rabies patitur illud, nobis ut respondeatis oramus,^ 
utrumne iras cadere in naturam existimetis deorum an ab 
adfectibus his longe diuinam esse beatitudinem disiugatam? 

35nam si concipiunt has faces et motibus exasperantur irarum, 
sicut uestrae opinationes ferunt — nam saepe illos dicitis et 
propter ludos minus soUicite factos et propter praesules non 
probatos et propter quaedam spatiola defanata et propter cae- 
rimonias non rite perfectas tremoribus infremuisse terrarum et 

2 omni«» P litteras ? 4 alucinatinationibus P 7 uos Bigcd- 

■ ■ ■ ■ 

tim: ho8 P 8 istos om ScUm theatra Sab: thetra P 

11 meruerint Sab 12 oratur Gel: orator P 16 familiaris Gui- 

lielmm: familiares P 17 uobis scripsi: quos P quod VaMenm soli- 
dae scripsi: solidet P quos solidet] consolidae Salm germanitas 

Stewechius copulatio Sab 19 scientia m al 20 pios] ipsos 

Meursius opinio P corr c 26 urae P 27 factos Sdb, 

r: facio P 



172 ArnobU adnersns uationes 

contagione pestilentiae conrupisse auras zephyrorum lucttiosa cum 
populi uastitate — sequitur ut intellegi debeat iracundias non 
paruas ex opinionibus eos continere praedictis. quod si datur, 
datur et illud necessario consequens, miserias has omnis quibus 
olim genus accumulatur humanum ab huiusmodi fluere fictio- s 
nibus : quodsi ab his causis indignatio proficiscitur numinum, 
miseriarum tantarum uos estis auctores, qui animos caelitum 
non cessatis offendere et ultionis in rabiem concitare. sin au- 
f. 97»>tem I ab huiusmodi furiis deorum est genus immune neque 
quid sit irasci dii omnino nouerunt, et nobis ergo irasci sineio 
uUa ratione dicuntur, qui ira quid sit ignorant et ab eius 
f comptu et permixtione sunt absoluti. [neque enim fieri per 
rerum naturam potest, ut quod unum est fiat duo et in di- 
uersas res eat unitas ingenita simplicitate diuis».] 



1 pestilentio F corr corrupisse Canterm, Urs: conruisse P 

zephyrorum scripsi: temporum P uentorum Metirsius teporum ante conie- 
ceram cluctuosa P corr 2 debeat Sah: debeant P 

3 datur addidi 4 et] est Hildebrandius omnes c 9 furiis] 

nefariis Sab 10 «nouerunt P 11 uerha et ab eius . . . diuisa 

seclusit Salm 12 cOmptu r contenta Sah contactu Urs conceptu 

Huetius commotu OeMerus uerha neque enim . . . diuisa Orellim 

post uerha proprietas quiret p. 151 ^ 10 transposuit 14 ABNOun 

ORATORIS LIB. Iin. EXP. INCP LIB. U. 



Liber V. 173 



LIBER aVINTVS 

£sto: ab Indentibus poetis cancta illa sint prodita et * im-1 
mortalibiis diis probra. quid? illa, quae historiae continent 
graues seriae curiosae quaeque in arcanis mysteriis traditis, 
tpoetarum sunt excogitata lasciuia? quae si uobis uiderentur 
ineptiarum talium fabulae, neque in usu retineretis quaedam 
t suo neque per cursus annuos laetitias exerceretis ut festas 
neque ut rerum simulacra gestarum sacrorum conseruaretis in 
ritibus. ex quibus tam multis unum interim ponam modera- 

lominis temperamentum secutus, in quo stolidus et inprudens 
ipse ille inducitur luppiter, uerborum ambiguitatibus lusus. in 
secundo Antiatis libro — ne quis forte nos aestimet concinnare 
per calumnias crimina — talis perscripta est fabula: Numam 
illum regem, cum procurandi fulminis scientiam non haberet 

uessetque illi cupido noscendi, Egeriae monitu castos duodecim 
iuuenes apud aquam celasse cum uinculis, ut cum Faunus 
et Martius Picus ad id locorum uenissent haustum — nam 
illis aquandi | sollemne iter huc fuit — inuaderent constringe- f. 98 
rent conligarent. sed quo res fieri expeditius posset, regem 

sopocula nonjparui numeri uino mulsoque complesse circaque 



2 poetis Sdb: poeticis P et] de Gel lacunam signaui 

3 prora P corr c 4 misteriis P 5 uiderentur Sab: uidentur P 

6 quaedam suo] quotidiano Urs 7 sacro ? aut c 12 existimet 
Sdb 13 perscripta Sah : proscripta P 15 Egeriae Sab : egregi^ P 
16 «celasse P cum Sab: eum P cum uincuUs in Auen- 

tino ? 17 mar^ius P it P corr uenissent Sab, r: uenis- 

set P 18 aquandi P solenne iter huc Sab: sollemniter 

haec P 19 coligarent P corr r 20 parua Urs mero uino 

Urs 



174 Arnobii aduersus nationes 

accessus fontis insidiosa uenturis opposuisse fallacia. illos - 
more de solito bibendi adpetitione correptos ad hospitia nota 
uenisse. sed cum liquoribus odoratis ofifendissent fragrantia 
pocula, uetustioribus anteposuisse res nouas, inuasisse auiditer, 
dulcedine potionis captos hausisse plus nimio, obdormiuisse % 
factos graues; tum bis senos incubuisse sopitis, iniecisse ma- 
didatis uincla, expergitosquo illos statim perdocuisse regem, 
quibus ad terras modis luppiter posset et sacrificiis elici, et 
accepta regem scientia rem in Auentino fecisse diuinam, ele- 
lisse ad terras louem ab eoque quaesisse fulguritum procuratio- lo 
nis morem. louem diu cunctatum ^'expiabis' dixe *^capite fulgu- 
rita'; regem respondisse ^caepicio'; louem rtfrsus ^humano'; 
rettulisse regem ^'sed capillo'; deum contra ^animali'; "^maena* 
subiecisse Pompilium. tunc ambiguis louem propositionibus 
captum extulisse hanc uocem "^decepisti me Numa; nam egois 
humanis capitibus procurari constitueram fulgurita, non maena 
capillo caepicio: quoniam me tamen tua circumuenit astutia, 
quem uoluisti habeto morem et his rebus quas pactus es pro- 
2 curationem semper suscipies fulguritorum'. quid primum, quid 
f. 98»> ultimum uel exsequatur animus | uel conticiscat, nec facileao 
dictu est neque ullis considerationibus expeditum. ita enim 
sunt omnia et excogitata et comparata derisui, ut sit uobis 
conitendum, falsa ut credantur haec esse, etiam si sint uera, 
. quam optinere uelle pro ueris et uelut quiddam mirabile non 
sine ipsius numinis insinuare contemptu. quid enim dicitis 025 
isti? credimusne illum Faunum et Martium Picum, si ex 
numero sunt deorum et ex illa perpetua immortalique natura, 
sitis aliquando ariditate siccatos atque, ut aestum possent inri- 
gare uenarum, fluenta isse f per fontium? credimusne captos 

1 insidiosa u. 0. fallacia Siyrij^si: insidiosam u. 0. fallaciam P 
3 fragrantia Soib: flagrantia P 5 dulcedine Soib: dulcedinem P 

haussisse P corr 8 ippiter P corr et om Sah 10 fulguri- 

tum scripsi: ritum P 11 morem om Sab et morem Sdlm 

dixisse &, Sab' 13 animali Sab: animalia P anima Gel maena 

add Heraldits post Pompilium HUdehranditis post anima 14 Pom- 

pilium, piscis Gel 16 non maena scripsi: numa P non Gel tu maena 

JSildehrandius 21 dictu Sah: dictum P 23 sint Urs: sunt P 

26 credemusne Meursius; sic etiam postea 29 adisse propere 9 



Liber V. 175 

mero et dulcedine inlectos mulsi tamdiu se poculis ingurgita- 
uisse fallacibus, ut usque ad ebrietatis periculum ueniretur? 
credimusne uictos somno atque altissimi soporis obliuione de- 
mersos uinciendi copiam sui animalibus praebuisse terrenis? 

5 quibus deinde partibus uinculorum illae iuiectae sunt nexiones? 
soliditatis habebant quicquam aut ex duris ossibus informatae 
fuerant eorum manus, quae constringi laqueis et nodorum 
possent inligationibus coerceri? non enim requiro, non exigo, 
an aliquid potuerint fari ebrietatis alienatione nutantes, an 

10 loue inuito uel potius nescio protrahendi ad terras eius ritum 
quisquam potuerit publicare: illud solum audire desidero, cur, 
si Faunus et Picus sunt diuini generis et potestatis, non ipsi 
potius edidere quaerenti id quod ab ipso loue periculosius 
Numa cupiebat audire? | an numquid luppiter solus huiusf. 99 

wrei scientiam nouerat? ab ipso enim decidunt fulmina »♦ ut 
inminentia procurare alicuius debeat scientiae disciplina? an 
cum ipse iaculetur hos ignes, aliorum sit operis scire, quibus 
modis conueniat iras eius atque animos temperare? etenim 
reuera stultissimum credere est, ipsum remedia sciscere, quibus 

loauerti possint ea quae per fulminis iactum in humanis fieri 
constituerit rebus. hoc est enim dicere: illo ritus genere meas 
iras placabitis, et si quando per fulgura significauero aliquid 
imminere, facite hoc et illud, ut quod fieri statui inane fiat 
et uacuum et sacrorum ui uanescat. sed concedamus, ut dicitur, 3 

25ipsum adu^rsum se louem remedia scisse atque artes quibus 
iri obuiam suis significationibus conueniret: etiamne credemus 
deum numinis tanti tractum esse ad terras et in uerrucula 
collis unius cum homunculo stantem altercabilem conseruisse 
sermonem? et quaenam illa, quaeso, diuina res fuit, quae ab 

30 impetu rerum tanto louem compulit auocari et mortalium sese 
denuntiationibus sistere? mola salsa, tus, sanguis, uerbenarum 



2 ebrietatis P 3 uictos Urs: uinctos P 14 numquit P corr r 
15 ab ipso Sah: ad ipsum P lcicunam signoMi 15 sq. (ab ipso 

enim decidunt) fulmina ut i. procurari a. debeant Memsim 19 scis- 
cere Heraldus: scire P 20 ea ow Sah 21 meas] minas 8ah 

22 iras r, Meursius: has P 23 ut add Sab 24 sacrorum ui Cuiacius: 
sacrorum P sacrum Sah 27 uerrucula Sah: uerricula P 31 sag- 

mina (pro sanguis) uerbenarum, suffitio Scdliger 



176 Arnobii aduersns nationes 

sufBtio et nominum terribilium fremores? et potentiora quam 
luppiter fuerunt haec omnia, ut eum compellerent inuitum 
parere praeceptis aut uoluntarium sese circumuentionibus tra- 
dere? quid? quod sequitur fidem suam habet, tam improuidum 
fuisse Saturnium, ut aut ea proponeret quorum ambagibus ipse & 
f. 99»> caperetur aut nesciret futurum, | quibus lusura se modis astu- 
tia esset calliditasque mortalis? expiabis, inquit, capite ful- 
gurita. inperfecta adhuc uox est neque plena proloquii circum- 
scriptaque sententia. scire enim necessario conuenit, utrumne 
capite ueruicino an suillo, an bubulo, an quolibet alio expia-io 
tionem istam sciscat Diespiter perpetrari: quod cum nondum 
specialiter statuisset, essetque adhuc pendens et nondum sen- 
tentia terminata, qui potuit Numa scire hominis louem dic- 
turum caput, ut anteuerteret, anteiret et in caput caepicii 
4 ambiguitatis illius incerta traduceret? nisi forte dicetis regem ib 
fuisse diuinum: numquid ipso poterat esse loue diuinior? nisi 
homo praesumeret, quid dicturus esset luppiter, eum non cir- 
cumscripsit: deus scire non poterat, quibus modis pararet 
circumscribere se homo? ita non in promptu est et apparet 
puerilium esse ingeniola fictionum, quibus cum adquiritur cor- 20 
dis Numae uiuacitas, inprudentia maxima inportatur loui? quid 
enim tam inprudens, quam confiteri te captum argutia cordis 
humani, et cum deceptum te doleas, in uictoris concedere uo- 
luntatem et medicinam quam obtuleras ponere? nam si fuit 
ratio et quaedam conuenientia naturalis, cur humano capitess 



1 sufficio P corr r 2 compellere P corr 3 traderet Sab 

4 suam habet scripsi : sumet aut P sume t Gel 7 caliditasque P 8 pro- 
loqui P corr & 10 uerbicino P corr an bubulo om Sab 

12 speciaUter Sab : spectaUter P 14 ut add Sdb cepicii P 

15 anbiguitatis (b ex vl) P 16 nunquid (d ex t) P 17 prae- 

sumens Oel cum praesumeret VaMemts quod r eum non 

addidi non circumscripsisset Hildebranditts 18 et deus Hilde- 

brandim 19 homo] interrogaiionis signum posui cum Zinkio 

homo praesumens, quod dicturus esset luppiter, circumscripsit deum : deus 
scire non poterat, quibus modis pararet circumscribere se homo ? Zinkius 
20 arguitur JRigaltius 21 impudentia Sab imputatur Stewechius 
louis Sab 23 uoluntatem Sdb: uoluptatem P 24 occuleras 

Meursius 



liiber V. 177 

procuratio debuerit suscipi fulguriti, non uideo cur ab rege 
relatio sit facta caepicii: sin autem poterat et caepicio trans- 
igi, libidinose hominis inhiatum est cruori. atque ita in con- 
trarium pars utraque traducitur, ut nec Numa monstretur 
5 uoluisse scire quod uoluit et crudelis luppiter | fuisse do-f. loo 
ceatur, qui quod maena potuit et caepicio suscipi uoluisse 
se dixerit humanis capitibus expiari. apud Timotheum, non igno- 5 
bilem theologorum unum, nec non apud alios aeque doctos 
super Magna deorum Matre superque sacris eius origo haec 

10 sita est, ex reconditis antiquitatum libris et ex intimis eruta, 
quemadmodum ipse scribit insinuatque, mysteriis. in Phrygiae 
finibus inauditae per omnia uastitatis petra, inquit, est quae- 
dam, cui nomen est Agdus, regionis eius ab indigenis sic 
uocata. ex ea lapides sumptos, sicut Themis mandauerat prae- 

iscinens, in orbem mortalibus uacuum Deucalion iactauit et 
Pyrra, ex quibus cum' ceteris et haec Magna quae dicitur 
informata est Mater atque animata diuinitus. hanc in uertice 
ipso petrae datam quieti et somno nequam incestis luppiter 
cupiditatibus adpetiuit, sed cum obluctatus diu id quod sibi 

80 .promiserat optinere nequisset, uoluptatem in lapidem fudit 
uictus. hinc petra concepit, et mugitibus editis multis prius 
mense nascitur decimo materno ab nomine cognominatus Ag- 
destis. huic robur inuictum et ferocitas animi fuerat intrac- 
tabilis, insana et furialis libido et ex utroque sexu; ui rapta 

25diuastare^ disperdere, immanitas quo animi duxorat; non deos 
curare, non homines nec praeter se quicquam potentius credere 
terras, caelum et sidera continere. cuius eum audacia qui-6 
busnam modis posset uel debilitari uel conprimi saepenumero 
esset deorum in deliberatione quaesitum, haesitantibus | ceteris f. loob 

2 caepiciis P corr 4 Nnma HUdebrandius : namam F 6 maena 
Zinkius: Numa P a Numa Salm potuit et] potnisse Sab caepitio 
Sab: cepio P suscipi P 7 se add Zinkim 8 nnnm Ura: 

nirum P 10 est P 11 frygiae P 12 inqnid P corr 

14 nocata Meursius : uocatae P 18 nequam C, Barthius : qnam P 
21 hinc Urs: hanc P 22 acdestis P 24 ut ex Stewechius 

utroque Gel: utraque P sexns Sab 25 deuastare Urs ire 

immanitas Salm 26 prae Urs credere; terras uiUgo 27 con- 
temnere Sah, uulgo qnibnsnam Sdb: qnibasdam P 



X78 Arnobii aduersn^ nationes 

huius muneris curam Liber in se suscipit. familiarem illi fon- 
tem , quo ardorem fuerat suetus et sitiendi lenire flagrantiam 
ludo et uenationibus excitatam, ualidissima succendit ui meri. 
necessitatis in tempore haustum accurrit Agdestis, immoderatius 
potionem hiantibus uenis rapit: fit ut insolita re uictus sopo- 5 
rem in altissimum deprimatur. adest ad insidias Liber, ex 
setis scientissime conplicatis imum plantae inicit laqueum, parte 
altera proles cum ipsis genitalibus occupat. exhalata ille ui 
meri corripit se impetu et adducente nexus planta suis ipse 
se uiribus eo quo uir erat priuat sexu. cum discidio partium 10 
sanguis fluit inmensus, rapiuntur et combibuntur haec terra, 
malum repente cum pomis ex his punicum nascitur. cuius Nana 
speciem contemplata regis Sangari uel fluminis filia carpit 
mirans atque in sinu reponit: fit ex eo praegnas. tamquam 
uitiatam claudit pater et curat ut inedia moriatur : pomis atque 15 
aliis pabulis deum sustentatur a matre. enititur paruulum. 
sed exponi Sangarius praecipit: repertum nescio quis sumit 
f formas, lacte alit hirquino et quoniam Lydia scitulos sic 
uocat, uel quia hirquos Phryges suis attagos elocutionibus nun- 
cupant, inde Attis nomen ut sortiretur effluxit. hunc unica«> 
mater deum, ore faerat quod excellentissimo , diligebat. dili- 
gebat et Agdestis, blandus adulto comes et qua solum poterat 
f.ioiminime rectis adsentationibus uinctum saltuosa ducens | per 



2 ardorem iS^ad: o'doremP lenire iSa&.* leniet P flagrantiam 

Sdb: fraglantiam P 3 nalidissimi Urs 4 aestatis Urs 

acdestis P 7 imnm Canterus: unum P planctae P corr 

8 exbalata UrSj Scaliger: exalta P exaltatus Sdb 10 quo Sab: 

quod P uir erat UrSy Scaliger: fuerat P dissidio Sah 

12 repente Soib : repente te P ^ in mg K punicum Sab : pinicum 
P puneum sic r Nana Gel: nata P nana Sdb grana in err 

13 Sangari uel] Sangarii Sdb 14 praegnas r: praegnatP praegnans 
Sdb 15 oriatur P corr 16 pabulis Scaliger: tabulis P bacculis 
Sdb 17 Sangarius Sdb: sanguinarius P quis Sab: quid P 

18 formans Sdb in err format Gel Phorbas Salm 19 frygis (i in e 

corr) P 20 Atys Sdb sic semper 21 deum, ore Sdb: de more P 

debumorec diligebat. ddUgeboit Meiir8iv>s: diligebatP 12 ac- 

destis P comes Sdb: comis P 23 minime scripsi: minus P 

amans Gel tectis Gel uinctum Bigdltim: uinctus P 



Liber V. 179 

netnora et ferarum multis muneribus donanS; quae puer Attis 
primo sui esse dicebat laboris atque operis glorians : per uinum 
deinde confitetur et ab Agdesti se diligi et ab eo donis sil- 
nestribus honorari ; unde uino, quod silentium prodidit, in eins 

snefas est sanctum sese inferre pollutis. tunc Pessinuntius rex7 
Midas alienare cupiens tam infami puerum coniunctione ma- 
trimonio eius suam filiam destinat, ac ne scaeuus aliquis nup- 
tialia interrumperet gaudia, fecit oppidum claudi. uerum deum 
mater adulescentuli fatum sciens interque homines illum 

lotamdiu futurum saluum quamdiu esset solutns a matrimonii 

' foedere, ne quid accideret maesti, ciuitatem ingreditur clausam 

muris eius capite subleuatis, quod esse turritum ratione ab 

hac coepit. «»« Agdestis scatens ira conuulsi a se pueri et 

uxoris ad studium deriuati conuiuantibus cunctis furorem et 

i&insaniam suggerit: conclamant exterriti f adorandorum Phryges, 
mammas sibi demetit f Galli filia paelicis, rapit Attis fistulam, 
qnam instigator ipse gestitabat insaniae, furiarum et ipse iam 
plenus, perbacchatus iactatus proicit se tandem et sub pini 
arbore genitalia sibi desecat dicens 'tibi Agdesti haec habe, 

lopropter quae motus tantos furialium discriminum concitastf. 
euolat cum profluuio sanguinis uita, sed abscisa quae fuerant 
Magna legit et «* Mater deum, inicit his terram, ueste prius tecta 
erant atque inuoluta defuncti. | fluore de sanguinis uiola flos f. loi^ 
nascitur et redimitur ex hac arbos: inde natum et ortum est 

ssnunc etiam sacras uelarier et coronarier pinos. uirgo sponsa 



1 danans F corr 3 ^acdesti P b delemt r 5 sanctuariam 

Gel sese Urs: se ee P poUnctis Urs pessinuncius P 

corr 7 ei Meu^rsius scaebus P 8 fecit Sab: fecisse P 

9 adulestuli P corr 10 «esset (t ex d) P 12 esse Sdbj r: 

esset P turritum Sabj r: turrium P 13 lacunam aignaui 

acdetis P 15 ad ora deorum Urs ad ora amborum Meursius ad boram 

Salm ad orgia eorum ? fryges P 16 demetid P corr r 

testulam Sdb 19 desegat P corr tibi Sdb: sibi P ac- 

desti P 20 quae Saf>, r: quem P 21 profluuio Sah, r: pro" 

fluui P abscissa Sdb fuerant Sdbf r : fuerat P 22 et om Sdb 
la^ctmam signaui: intercidisse uidentur talia lauit balsamisque unxit 
et iniicit Sab tectis Sdb 23 erant addidi inuolutis Sab 
24 inde Sdb: uide P 25 sacras Sdb: sacra P 

12* 



IgO Arnobii adnoTsiiB nationes 

quae faerat, qnam Valerius pontifex lam nomine faisse con- 
scribit, exanimati pectus lanis moUioribus uelat, dat lacrimas 
cum Agdesti interficitque se ipsam: purpurantes in uiolas 
cruor uertitur interemptae. mater suffodit et lam deum, unde 
amygdalus nascitur amaritudinem significans funeris. tunc ar- s 
borem pinum, sub qua Attis nomine spoliauerat se uiri, in 
antrum suum defert et sociatis planctibus cum Agdesti tundit 
et sauciat pectus pausatae circum arboris robur. luppiter ro- 
gatus ab Agdesti ut Attis reuiuesceret non sinit ; quod tamen 
fieri per fatum posset, sine ulla difficultate condonat, ne cor-io 
pus eius putrescat, crescant ut comae semper, digitorum ut 
minimissimus uiuat et perpetuo solus agitetur e moto. quibus 
contentum beneficiis Agdestim consecrasse corpus in Pessinunte, 
8caerimoniis annuis et sacerdotiorum antistitibus honorasse. si 
contemptor aliquis numinum et sacrilegi pectoris immanitatets 
furiosus intendisset animum maledicere diis uestris, auderet in 
eos quicquam grauius dicere quam ista prodit historia, quam 
uelut quiddam mirabile commentarii contulistis in formulam 
ac, ne illam uis temporis et uetustatis obsolefaceret longitudo, 
f. 102 perpetuitatis | honore mactastis? quid est enim de diis in easo 
positum quidue conscriptum, quod non, si in hominem dixeris 
pudibundis moribus et disciplinis horridioribus educatum, et 
contumeliae reus sis et iniuriis et offensionibus odium simul- 
tatibus subeas inexpiabilibus comparatum ? ex lapidibus, inqui- 
tis, quos Deucalion iactauit et Pyrra, deum procreata estn 



3 acdestio P interficitque Sab: interfecitque P iam P corr 
pnrpnran«tes P 4 suffodit et lam scripsi: suifodit etas P suffo- 

dit et se Sab suffodit eam Gel sustollit et sepelit Urs suffudit et lias 
ScUin 5 amygdalns Sdb: amegdalns P ammegdalns c ammigda- 

Ins c' 7 atrnm P corr c* acdesti P 8 pausata Sdlm 

9 hacdesti (h exptmicit r) P nt Sdb: tit P 10 condonat Sab: 

condonant P 12 e] et Sab xm Gel 13 acdestim P 14 cae- 

rtmonis P corr cf a»nnuis P sacerdotiomm scripsi: sacerdo- 

tum P antistitibns Sdh: antistib> P intestibus SdXm antistitiis Oeh- 

leruB 20 honore Sdb: honore P 23 ininriae Sdb ininrins 

Jlfet«rsttts offensionibns ZvMm%: offensionis P 25 deucalidon 

P corr «iactanit P 



Liber V. 181 

mater. quid o theologi dicitis, quid supernaram antistites 
potefitatum? ergoue deum mater aute diluuii casum nulla fuit 
in parte naturae, et nisi omne mortalium genus interemisset 
uis imbrium^ procreationis illius causa atque origo cessaret? 

«humanum est ergo munus quod esse se sentit dt benefidis 
debet Fyrrae quod numerari se conspicit in alicuius sub- 
stantiae qualitate: ' quod quidem si uerum est, et illud erit 
necessario non falsum, hominem illam fuisse, non diuam. nam 
si certum est homines ex iUo lapidum iactu natiuitatis suae 

looriginem ducere, et hanc necesse est credi unam fuisse de 
nobis, consimilium causarum rationibus procreatam. neque enun 
fieri rerum per repugnantiam quiuit, ut ex uno lapidum genere 
et ex eadem ratione iaciendi immortalium quidam sortis, con* 
dicionis alii suWtituerentur humanae. Yarro ille Bomanus 

1» multiformibus eminens disciplinis et in uetustatis indagatione 
rimator in librorum quattuor primo quos de gente conscriptos 
Bomani populi dereliquit curiosis computationibus edocet, ab 
diluuii I tempore, cuius supra fecimus mentionem, ad usquei^.102^ 
Hirti consulatum et Fansae annorum esse milia nondum duo : 

^cum quo si stat fides, Mater quoque dicenda est Magna intra 
huius numeri fines aeuitatem suam habere conclusam, atque 
ita perducitur res eo, ut quae omnium numinum genetrix esse 
narratur non sit mater sed filia, quinimmo infans et paruula, 
siquidem deos concedimus neque initia neque fines saeculorum 

s& perpetua in continuatione sortitos. sed quid terrenis obuoluisse 9 
uos sordibus deum loqaimur matrem, cum ab loais ipsius 
maledictis nuUam pausam facere uel exigui temporis interca- 
pedine quiueritis? cum in summo Agdi uertice deum dormiret 



2 ante ckdd Sahn dilabii P corr m al casuni Sdlm: cau- 

sam (m eras) P causa Sab casu Urs 6 numerari lAuineim: erari P 
orari Sah alicuius Sah: alicus P 12 quiuit Zinkim: qwi P 

13 iaciendi Meursius: faciendi P 14 suscitarentur Meursius 

15 multiformibus i8'a&; mnltiformis P 17 dereliquid P corr 

18 dilubii P corr 20' cum quo si stat Liuineim: cum quos (quo c') 

stat P cum quo constat Scib 25 co^tione Sab obuoluisse 

Gel: obsoluisse P 26 nos Sah deum Gel: deam P 

28 acdi P 



182 Arnobii adaersns nationes 

tom genetrix, obrepere conquiescentis pudori filius, inquitis, 
insidiator enisus est. post innumeras uirgines et 'spoliatas 
castitate matronas etiamne in matrem cupiditatis infandae 
spem luppiter cepit, nec ab illius adpetitionis ardore horror 
eum quiuit auertere, quem non hominibus solis sed animalibus i 
quoque nonnullis natura ipsa subiecit, et ingeueratus ille com- 
muniter sensus? an respectus pietatis et honesti Capitoliorum 
defuit praesidi, nec quid sceleris cuperet conturbatis per in- 
saniam mentibus aut retractare poterat aut peruidere ? sed ut- 
ut res est, ponderis et maiestatis oblitus ad furta illa flagitiosa lo 
correpens ibat, pauens ac trepidus, anhelitu oris presso, sus- 
pensis per formidinem gressibus et inter media constitutus 
f. I03sol|licitudinis speique confinia palpabat res intimas, altitudinem 
dormitionis et matris patientiam temptans. o rerum imagi- 
natio indecora! o habitus foedus louis ad obsceni certaminisis 
expeditionem parati! ergone ille rex mundi, cum incautus et 
properus obreptionis esset reiectus a furto, in inpetum se uer- 
tit et quoniam rapere uoluptatem insidiosa fraude non quiuit, 
ui matrem adgressus est et apertissime coepit uenerabilem 
subruere castitatem? conluctatus ergo diutissime cum inuitaso 
est, uictus, fractus superatusque defecit, et quem pietas diiu- 
gare ab infando matris non ualuit adpetitu, efFnsa libido diiun- 
lOxit? nisi forte dicetis, conuentionis huiusmodi coeptum genus 
uitat atque execratur humanum , apud deos incesta sunt nuUa. 
et cur mater acerrime pugnabat inferenti uim filio? cur ab» 
illius amplexibus tamquam inlicitos uitans refugiebat adtac- 
tus? nam si nihil esset in re mali, tam gerere illa morem 
sine ulla retractione debuerat quam uolebat hic cupide ad- 

1 genetrix, tum Meursius obrepere Sah: obriperet P 2 eni- 

xns Sab 8 defnit Sdlm: depnit P despnit Sdb praesidi Gel: 

praesidii P nec Gel: ne P 9 ntnt Urs: nt P 11 tepidns 

Sab 13 palpabat Sab: pellabat P pallabat c 14 dormitionis 

scripsi: dormientis P matris et Urs 15 foedi Sab 

17 obreptionis Urs: obiectionis P oblectationis Meursim 18 qnoniam 

Urs: qnam P 22 diinncxit P deninxit Sab 23 connentiones 

Urs coetnm 'sed glossema uidetur mcis connentiones* Urs 

24 nitat Sab: nitam P 25 repngnabat Sab 2i cupide Meursius: 

cnpid^ P cnpitae Urs 



Liber V. 183 

petitionis suae InritameQta complere. et sane hoc loco fruga- 
litatis magnae niri et circa res etiam flagitiosi operis parciores, 
ne sancta illa semina frustra nideantur effusa, silex, inquitid, 
ebibit louialis incontinentiae foeditatem. quid deinde, quaeso, 

sGonsecutum est? dicite. in sinu medio lapidis atque in illa 
cotis duritie informatus atque animatus est infans, louis magni 
futura progenies. non est facile contradicere tam | prodigiosis f. 103»» 
conceptionibus tamque miris. cum enim genus humanum ex 
lapidibus apud uos ortum procreatumque dicatur, necesse est 

locredere et receptacula lapides habuisse genitalia et iaculatam 
conbibisse sementem et completis temporibus sustinuisse aluos 
graues et ad postremum peperisse feminei moris difficultate 
conixos. illud nostram subigit curiositatem requirere : cum post 
decem menses redditum esse dicatis partum, illo tempore quo 

15 in utero lapidis fuit clausus quibus alimoniis inrigatus est^ 
quibus sucis, uel ex rigore quae saxeo nutricia potuit ducere, 
ut est fetibus soUemne de matribus ? nondum, inquit, contigerat 
lucem et tonitrus patrios iam mugiens imitatus referebat: 
et postquam illi datum est caelum diemque conspicere, obuia 

9oquaeque uastabat incursans atque ipsos sibi spondebat deos 
caeli posse ab regione detrudere. o cauta et prouida deum 
mater, quae ne nati inuidiam tam insolentis subiret aut mu- ' 
giens fetus somnis suis officeret aut interpellaret quietem, sub- 
traxit se ipsam et seminis illud nocentissimum uirus transmisit 

95 ab se longe et saxorum asperitatibus propinauit. aestuatum 11 
est in conciliis deorum, quibusnam modis posset intractabilis 
illa feritas edomari, et cum uia nulla superesset, ad opem 
concursum est unicam, ut mero madidaretur multo et uirilibus 
spoliaretur abscisis. quasi uero adfecti corporalibus his damnis 

3 8emin*a P inquitis Bigaltitts: inquit P 4 touialis P 

6 duritiae P 11 sustinuisse scripsi: sustulisse P tulisse MeursiiM 

17 festibus P corr solenme P corr & 18 imitatus scripsi: 

imitatusqne P imitabatur atqne Urs imitus intusque Sdlm minitatusque 
Bigdltim 21 a Sah regione Sah: religione P 22 sub- 

i»ret P 23 officeret Sah: sufficeret P interpellaret Sdh: inter- 

pellare P 26 posset Sdh in err: esset P 27 faeritas P 

edomari Sdh : edominari P 28 adidaretur P corr c multo om Sdh 
29 abscissis Sah 



Ig4 Arnobii adnersus nationes 

£ 104 fiant languidioris audaciae , et non cotidie uideamus eos | qui 
sibi demessueriRt has partes maioris petulantiae fieri atque 
omnibus postpositis pudoris et uerecundiae frenis in obscenam 
prorumpere uilitatem flagitiorum confessione uulgata. uellem 
tamen uidere, si esset mihi his nasci temporibus datum, patrem » 
illum Liberum debellatorem ferocitatis AgdestiaCi post deorum 
augustissimas curias caeli ab culminibus lapsum, peniculamenta 
decurtantem cantheriorum, innectentem laqueos mobiles, aqua- 
rum innoxias puritates multa sauciantem ui meri, et postquam 
ebrietas potum mersit, inseruisse caute manus, contrectauisse lo 
uirilia dormientis^ atque ut omnia cingerent circumpositi la- 
queorum morsus, artificii curas tum rebus adhibuisse perituris. 
nhocine de diis quisquam uel exigua dixerit eorum opinione 
poUutus? aut si talibus occupati sunt negotiis cogitationibus 
curis, quisquam eos sapiens aut deos esse crediderit aut in-is 
mortalium saltem in numero conputauerit? Agdestis iste, oro, 
cuius obscenitas amputata securitatem fuerat inlatura caelesti- 
bus, ex terrenis animantibus unus fuit an deorum aliquis et 
inmortalitatis praeditus honore? si enim nostrae sortis et con- 
dicionis habebatur humanae, cur terrorem tantum numinibusao 
inferebat? deus autem si fuerat, qui potuit decipi aut diuino 
aliquid ex corpore desecari? sed quaestionem mouemus parte 
in hac nullam; fuerit licet de diuino genere uel ex nobis ali- 

f.i04^quis, si hoc rectius existimabitis dici: lentene fluore | de san- 
guinis et ex genitalibus amputatis arbor mali enata est punici, » 
an tum quando uis illa telluris cooperta est gremio solum 

3 pos^sitis P 5 illis Urs 6 •iilam P acdestiae P 

7 peniculamenta UrSy Scdliger: penicnlantem P 8 decurtantem Z7rs, 

Scaliger: decurtamtam P decuramenta Sab cantheriorum Gel: 

cantherios P 9 multa* P posquam P 10 potum mersit 

scripsi: potu emersit P 12 curas Sab: cura si P cnram sic Salm 

14 pollutos P corr c* poUuctus Salm 15 immortalium Urs: morta- 

lium P 16 acdestis P 19 immortalitatis Sab: inmortali- 

tate P honore Sdb : honori P honoris Zinkitis conditionis P 
20 terrorem Sab, r: terrore P 21 diuino Salm: de diuino P 

22 ex om Oel ei Urs questionem P 23 uino P corr e ge. 

nere P 24 lentenQ scripsi: etiamne P fluore iSab; luore P 

25 mali enata Sah: alienata P 26 an tum quando scripsi: an tnm 

que qnando P an tum cum Sab tantum quod Bigaitius actutumqne qnando 
Oehlerm res Meursim 



Libtr V. 185 

radice complexa est, in stipitis enliuit robur, oneratos fudit 
balaustiis ramos et in puncti spatio poma extulit mitia, per- 
fectionis propriae maturitate completa? et quia de rubro exorta 
sunt haec sanguine, idcirco illis color est purpurei luminis 

& suffectione subluteus ; addite huc etiam idcirco esse uuida, - id- 
drco uinosa, quod ex sanguine uino saburrati genus ducant, et 
fabulam conuenienter implestis. o Abdera, Abdera, dares quan- 
tas uias mortalibus inridendi, talis si apud te esset fabula ita 
conflata! discunt eam cuncti patres et superciliosae perlegunt 

10 ciuitates, et esse tu fatua et stoliditatis frigidissimae iudicaris. 
per sinum, inquit, Nana filium concepit ex pomo. sequitur sci- 13 
licet ratio: ubi enim cautes et saxa pariunt dura, ibi poma 
necesse est suriant. glandibus atque ficis alebat Berecyntia 
religatam. conuenienter et recte : pomis enim debuerat uiuere 

15 quae mater fnerat facta de pomo. postquam fetus emissus est, 
longe iussus est ab Sangario proici: quem conceptum diuinitus 
credidit esse iamdudum, dedignatus est subolem sui pignoris nun- 
cupari. lacte infans educatus hirquino est. o fabulam sexui 
inimicam semper atque infestissimam masculino, in qua secus 

souirile non solum homines ponunt, sed pecudes etiam fiunt ex 
maribus matres. pulcritudine inclita et praedioabili fuit | in- f. 105 
signitus decore. admirabilis res satis, quod non illum fetor 
uitabilem reddidit fugiendumque caprinus. Mater eum dilexit 



1 exilinit Sah: exili ut P oncratos Sab: honeratus ex onera- 

tus P 2 puncti spatio Urs: punctis ratio P punctistitio Gel 

4 illis** P 5 offectione Sdlm 6 «uinosa P uino add Zin- 

kiu8 saburrati Oehlerm: saburratio P saburrato Gel 7 imple- 

tis Sah dares add Salm quantas uias] quam fias Gel quam fieres 

Urs inmgE 8 irridenda Gei 9 confiata Scib: oonplata P 
discunt Urs: dicunt P 10 factua P corr iudicares & 11 in- 

quid P scilicet MeursiiM: se P 12 ibi Sah: ubi P poma ibi 
Sab 13 suriant Urs: surgant P glandibus Sab: blandibus P 
14 relegatam Meursim 17 dedignatus Stetoechiu^: designatus P 

et si gnatus Sab esset Sab 18 ist P corr 19 secus uirile 

Elmenhorstius: se secus uirile P sexus uiriles Sab 21 matres Urs^ r: 

niares P inclyta P 22 foetor Sah faetor r: faeto P 23 aita- 

bilem Sab^ r: uitabile P 



Igg Arnobii adnersnB nationes 

Magna. si nepotem ut auia, res simplex, sin theatra ut per- 
crepant, infamis et flagitiosa dilectio est. diligebat et Agdestis 
uenatoriis eum muneribus locupletans. ab semiuiro quidem 
nuUum esse poterat periculum castitatis, sed quid Midas hor- 
ruerit, non est facile suspicantibus aestimare? ipsis Mater est s 
ingressa cum moenibus. admiramur quidem in hac parte uires 
et fortitudinem numinis, sed culpamus neglegentiam rursus, 
quod cum legis meminisset et fati, patefecerit hostibus minus 
prouida ciuitatem. nuptialia celebrantibus uota furias Agdestis 
insaniamque subiecit. si Midas rex offenderat, qui uxore adu-io 
lescentulum uinciebat, quid admiserat Gallus, quid pelicis filia, 
ut ille se uiro, haec mammarum honestate priuaret? tibi 
habe haec, inquit, propter quae res tantas animorum sub- 
uersionibus concitasti. nesciremus adhuc omnes, quid in adulti 
corpore furor desiderasset Agdestius, nisi puer abscisa satiatus n 
14obiecisset offenso. quid dicitis o gentes? quid huiusmodi de- 
ditae opinionibus nationes? nonne cum ista promuntur^ arripit 
uos pudor et tantarum uerecundia foeditatum? nos auemus 
a uobis quid de diis dignum uel audire uel discere, at uero 
f. i05buos nobis mammarum expromitis | exsectiones, amputationes so 
uirilium ueretrorum, iras sanguinem fiirias, interitus uirginum 
uoluntarios et ex sanguine mortuorum flores atque arbores 
procreatas. dicite o iterum, ergone deum mater genitalia illa 
desecta cum fluoribus ipsa per se maerens officiosa sedulitate 
coIIi3git, ipsa sanctis manibus, ipsa diuinis contrectauit ac95 
sustulit flagitiosi operis instrumenta foedique, abscondenda 

1 si in 60; sin P 2 acdestis P 3 a Sdb 5 existimare 

Sdb 6 cum] tum Saib admiramur Gel: admirabamur P 

8 patefecerit ScUm: atefecerit P Atys fecerit Sah attes feccrit r. 
in mg '.' 9 prouidam Sab ac(2estis P 10 subiecit Bigal' 

tim: subicit P uxorem P corr adulentulum P corr 12 ho- 

nestate Sab: honestate P 13 inquid P corr iras Salm 

15 acdestius P abscissa Sab abscissae Gel, Vrs abscissas Salm 

satiatus scripsi: satietatis P societatis Urs Atys Meursim has partes 
Saim satietati HUdebra/nditis 16 offenso Salm: offensi P offensam 

Gelf Urs 18 habemus c 20 amputationes. amputationes P 

21 interius P corr 24 desecta Urs: disiecta P fluoribus Urs: 

floribus P per se del Men/rsius 



Liber V. 187 

etiam mandauit terrae, ac ne nuda in gremio difflaerent scilicet 
soli, priusquam ueste uelaret ac tegeret, lauit utique, balsamis 
atque unxit? unde enim uioiae nasci potuissent odorae, nisi 
putorem membri unguentorum illa suffectio temperaret? oum 

(historias, quaeso, perlegitis tales, nonne uobis uidemini aut 
textriculas puellas audire taediosi operis circumscribentes moras 
aut infantibus credulis auocamenta quaeritantes anus longaeuas 
* et uarias fictiones sub imagine ueritatis expromere? cum 
loue locutus est Agdestis, ut amato restitueret uitam : adnuere 

10 luppiter recusauit, quia fatis potentioribHS prohibebatur ; at ne 
esset omnino durissimus, unam largitus est gratiam, ne putore 
corpus dissolueretur ullo, succrescerent comae semper, mini- 
missimus digitorum solus ut in corpore uiueret, solus motus 
perpetuos exhiberet. hocine quisquam admiserit aut credulitatis 

isadsensione firmarit, pilum in mortuo | crescere, partem inte-f. loe 
gram esse et seiunctum ab lege putredinis mortale corpus ad- 
huc usque durare ? urgere uos iamdudum ad istius rei conpro- 1 S 
bationem possemus, nisi stultitiae paris esset et talia dicere 
et huiusmodi rerum indicia postulare. sed historia haec falsa 

soest neque ullam continet ueritatis in se partem. nostra qui- 
dem nihil interest, quorum causa contenditis exterminatos esse 
ab terris deos, utrumne sit constans et fidei firmitate conixa 
an contra mendaciter et falsitatis alicuius fictione composita. 
nobis enim satis est, quibus hodie manifestare propositum est^ 

S5 numina ista quae promitis, si sunt uspiam gentium atque ira- 
rum feruoribus incalescunt, non magis a nobis quam a uobis 
accipere offensionum furialium causas, et esse illam in f rebus 
et a uobis in commentarios relatam et a uolentibus cotidie 

1 scilicet HeraldiLS: sic P 3 odorae Urs: odore P 6 au- 

ditre P circunscribentis 8ab 7 qneralis Urs 8 lacwnam 

signaui et om Urs 9 ioue* P acdestis P restitnret 

P corr adnn#ere P 10 at OrelUus: ac P 12 minissimus 

P corr 14 exAi»beret (b exu) P 15 integram esse Memmius: 

interisse P non interisse Urs 16 a Sah mortale Meursius: 

inmortale P 17 conprobationem Canterus: conparationem P 

18 paris OeMerus: pars P diceret P corr discere Sab 212 a 8db 
abs r 27 diebns Urs ritibns Herdldus in libros a uobis 

et Meursius 28 commentariis 8alm 



Igg Arnobii adaersus nationeB 

perlegi et futuri temporis pro instractione per ordinem succe- 
dentiom tradi. quae si utique uera est^ nuUam uidemus sub- 
esse rationem, cur nobis irasci perhibeantur dii caelites, cum 
turpitudines illorum tantas neque nos prodiderimus neque in 
litteras contulerimus uUas neque in publicam testificationem & 
sacrorum celebritatibus inseruerimus. sin autem, ut remini, 
falsa est et mendaciis interpolata fallacibus, ambigere hoi)ai- 
num nuUus potest, quin causa uos sitis offensae, qui uel 
talia quosdam conscribere siueritis aut conscripta durare 
16saeculorum in memoriam sitis passi. et tamen qui potestisio 
1 106^ I falsitatis arguere conscriptionem istam , cum ipsa sacra sint 
testimonio, quae per cursus annuos factitatis, et credi a 
uobis esse ueram et exploratae fidei iudicari? quid enim sibi 
uult illa piDUS, quam semper statutis diebus in deum matris in- 
tromittitis sanctuario? nonne illius similitudo est arboris, subi5 
qua sibi furens manus et infelix adulescentulus intulit et quam 
genetrix diuum in solatium sui uulneris consecrauit? quid 
lanarum uellera, quibus arboris conligatis et circumuoluitis 
stipitem? nonne illarum repetitio lanarum est, quibus la defi- 
cientem contexit et teporis aliquid rata est se posse membrisso 
conciliare frigentibus? quid compti uiolaceis coronis et redimiti 
arboris ramuli? nonne illud indicant, uti mater primigeniis 
fioribus adornauerit pinum, miserabilis indicem testimoniumque 
fortunae? quid pectoribus adplodentes palmas passis cum crini- 
bus Galli? nonne illos referunt in memoriam luctus, quibus2s 
mater turrita cum Agdesti lacrimabili puerum prosecuta est 
beiulatu? quid temperatus ab alimonio panis, cui rei dedistis 



1 pro instructione ScUm : per structionem P 2 si» P ut»i- 

que P 4 no8 om Sah 6 c^lebritatibus P inseruerimus 

Ura: miserimus P 10 memoriam 8crip»i: momoria P 11 cum 

in ras P 12 cnrsos P corr & anuos P corr & 13 ueram 

MeursiiM: uera P explicatae Sdb 14 nns P corr c statu- 

tis ex statis corr P statis Sab intermittitis Sab 16 quam 

addidi 18 circumuolbitis P corr 19 lanarum Sab: uanarum P 
1& MeursitM : i&m P 20 «contexit P teporis iS'a&; temporis P 
21 uiolaceis P 24 crinibus P 25 GalU Sah: gallii P 

26 acdesti P 27 tbeiulatu P corr 



Liber V. 189 

nomen castas? nonne illias temporis imitatio est quo se nn- 
men ab Cereris fruge uiolentia maeroris abstinuit ? aut si ea 1 7 
qnae dicimus non sunt ita, uos edissertate, uos dicite: euirati 
isti moUesque, quos interesse uobiscum in istius numinis uide- 

5 mus sacris, quidnam istic habeant negotii sollicitudinis curae, 
et cur more lugentium caedant cum pectoribus lacertos | etf. 107 
fortunam imitentur in lamentabili constitntorum sorte? quid 
coronae, quid uiolae, quid uolucra moUium uelamenta la- 
narum? cur ad ultimum pinus ipsa paulo ante in dumis 

loinertissimum nutans lignum mox ut aliquod praesens atque 
augustissimum numen deum matris constituatur in sedibus? 
aut enim haec causa est, quam in uestris scriptis et commen- 
tariis inuenimus, et manifestum uos est non diuinas conficere 
caerimonias sed imaginem tristium redintegrare gestorum ; aut 

15 si alia ratio est, quam mysterii nobis abnegauit obscuritas, et 
ipsa quoque necesse est turpitudinis alicuius participetui; in- 
famia. quis est enim qui credat, honestatis aliquid in ea re 
esse quam ineant uiles Galli, efFeminati conficiant exoleti? 
postulat quidem magnitudo materiae atque ipsius defensionis 18 

20 officium, ut similiter ceteras turpitudinum species persequamur, 
uel quas produnt antiquitatis historiae uel mysteria illa conti- 
nent sancta quibus initiis nomen est et quae non omnibus 
uulgo sed paucorum taciturnitatibus traditis. sed sacrorum 
innumeri ritus atque adfixa deformitas singulis f corporaliter pro- 

sshibet uuiuersa nos exsequi: quinimmo, ut uerius exprimamus, 
a quibusdam nos ipsi consilio et ratione deflectimus, ne dum 
explicare contendimus cuncta, expositionis ipsius contaminatio- 



2 uiolentia mo^oris Sab : uiolentia eToris P 4 stius P corr c' 

5 habeant Sah, r: habeat P negotiis P corr 6 morae P corr 

8 uoluere J. Fr, Gronouitts moUiumue OeTUertts uelamenta 

seclusit Elmenhorsbius et uelamenta Salm 10 nutans Sab: mu- 

tans P 11 numem P corr 14 caerimonias Gel: quaerimo- 

nias P 18 ineant Gel: in?iiant P initient TJrs 22 non omnibus 

Gel: omnibus non P 23 traditis. sed Meursius: tradidisse P tra- 

duntur. sed Gel tradunt. sed Urs 24 specialiter uel pavtiliter Urs 

propriatim ? 25 uerum 8ab 26 quibusdam Gel: quibus P 



190 Arnobii aduersas nationes 

nibns poUuamur. Fentam igitur Fatuam, Bona quae dicitur 
Dea, transeamus, qnam miurteis caesam uirgis, quod marito 
£ 107^ I nesciente seriam meri ebiberit plenam, Sextus Clodius indicat 
sexto de diis graeco, signumque monstrari^ quod cum ei diui- 
nam rem mulieres faciunt, uini amphora constituatur obtecta » 
nec myrteas fas sit inferre uerbenas, sicut suis scribit in cau- 
salibus Butas. sed et deos Conserentis pari more ac dissimu- 
latione taceamus, quos cum ceteris scribit Flaccus in humani 
penis similitudinem uersos obruisse se cinere, qui sub ollula 
fuerat factus extorum : quem cum Tanaquil dimoueret Etruriae lu 
disciplinarum perita, subrexisse se deos et neruis obduruisse 
diuinis. Comiculanae inde imperauisse captiuae, ut intellegeret 
et agnosceret, quid sibi res uellet; Ocrisiam prudentissimam 
feminam diuos inseruisse genitali, explicuisse motus certos: 
tunc sancta ecferuentia numina uim uomuisse Lucilii ac regem is 
lOSeruium natum esse Bomanum. Bacchanalia etiam praeter- 
mittemus inmania quibus nomen Omophagiis graecum est, in 
quibus furore mentito et sequestrata pectoris sanitate circum- 
plicatis uos anguibus, atque ut uos plenos dei numine ac maies- 
tate doceatis, caprorum reclamantium uiscera crueutatis oribusso 
dissipatis. nec non et Cypriae Yeneris abstrusa illa initia 
praeteribimus, quorum conditor indicatur Cinyras rex fuisse, 
in quibus sumentes ea certas stipes inferunt ut meretrici et 
referunt phallos propitii numinis signa donatos. obliuioni etiam 
Corybantia sacra donentur, in quibus sanctum illud mysteriumas 

15 Lucil. inc. 14 M. 16 Glemens Alex. protr. 2, 12 21 L c. 
2, 14 25 L c. 2, 19 

1 Fentam Hildebrandius: fetam P foetam 8ab Fannam Urs 3 se- 

riam 8ab: semariam P 4 greco P Graecorum Canterus, Urs 

7 Butas Qd: putas P Conserenteis 8alm: conferentis P 8 teris 

P corr 9 penis 8ab: poenis P ' se add Urs cinere Meur- 

sius: cineri P 10 tanaqui P corr c et Ethruriae 8ab corr 

in err 11 sed P corr 12 Comiculanae Gel: cornicula P comi- 

culao 8ab imperauisse Urs: impetrauisse P 13 ueUet scripsi: 

ueUent P pudentissimam Meursius 15 efferuentia OeMerus: 

et feruentia P 16 praetermittamus Gel 17 immania Gel: ina- 

nia P omofagiis P 22 praeteribimus scripsi: praeterimus 

P praetereamus Gel Cinyras Urs: cyniras P 23 sumentes ea] 

mystae deae ? 24 '•*fallos P in mg v 



Liber V. 191 

traditur: | frater trucidatus ab fratribus, interempti ex san-f. io8 
guine apium natum, prohibitum mensis holus illud adponi, ne 
a Manibus mortui inexpiabilis contraheretur offensio. sed et 
illa desistimus Bacchanalia altera praedicare, in quibus arcana 

5et tacenda res proditur insinuaturque sacratis, ut occupatus 
puerilibus ludicris distractus ab Titanis Liber sit, ut ab 
isdem membratim sectus atque in oUulas coniectus ut coque- 
retur, quemadmodum luppiter suauitate odoris inlectus, inuo- 
catus aduolarit ad prandium conpertaque re graui grassatores 

loobruerit fulmine atque in imas Tartari praecipitauerit sedes. 
cuius rei testimonium argumentumque fortunae suis prodidit 
in carminibus Thracius talos speculum turbines, uolubiles 
rotulas et teretis pilas et uirginibus aurea sumpta ab Hesperi- 
dibus mala. erat nobis consilium praeterire , praeteruehi illa 20 

i5etiam mysteria, quibus Fhrygia initiatur atque omnis gens 
Ilia, nisi nomen interpositum his louis prohiberet nos strictim 
iniurias eius ignominiasque transire, non quo nobis dulce sit 
tam foedis inequitare mysteriis, sed ut ipsis uobis promptum 
etiam atque etiam fiat, quid in eos congeratis iniuriae quorum 

2oprofitemini uos esse custodes uindices ueneratores. quondam 
Diespiter, inquiunt, cum in Cererem suam matrem libidinibus 
improbis atque inconcessis cupiditatibus aestuaret— nam genetrii 
haec louis regionis eius ab accolis traditur — neque tamen auderet 
id quod procaci adpetitione | conceperat apertissima ui petere, f. los^ 

25 ingeniosas comminiscitur captiones quibus nihil tale metuentem 
castitate imminueret genetricem: fit ex deo taurus et sub pe- 
coris specie subsessoris animum atque audaciam celans in 
securam et nesciam repentina immittitur ui furens, agit in- 

4 1.0.2,17.18 20 1.0.2,15.16 

1 trucidatur Sdb a Sab 6 titatis P corr Titanibus Sdb 

8 nidoris Urs 12 carnibus P corr c* Thracius Sab: thracios 

P uates Thracius Gel Orpheus Thraoius ? Thracius: talos. . . 

mala erat ante ScHma^m 14 ea erat Salm praeteruehi Sah: 

praeterueni P 15 frygia P Phrygiae Sdb Fhrigia in err 16 Ilia 
Memmius: illa P 18 inaequitare P 21 in Cererem Sab: ini- 

oere P inire Cererem Scaliger suam om 8ab 24 petere Sdb in 

err: peteret P petere et Sdb 27 speciem P corr c* 28 incestus 

Sab: incestius P 



192 Amobii adnersus nationes 

cestus res saas et prodita per libidioem fraude intellectas et 
cognitus eaolat. ar^escit fariis atqae indignationibas mater, 
spumat anhelat exaestaat nec fremitum continere tempesta- 
temqae irarum ualens ex continua passione Brimo deinceps 
ut appelletur adsumpsit, neque alia cordi est res ei quam » 
2i ut audaciam filii poenis quibus potis est persequatur. luppiter 
satagit fractus metu nec quibus remediis leniat uiolatae animos 
reperit. fundit preces et subplicat: obstructae sunt dolentis 
aures. adlegatur deorum uniuersus ordo: nullius auctoritas 
tanta est ut audiatur. ad postremum filius uias satisfactionis lo 
inquirens comminiscitur remedium tale: arietem nobilem bene 
grandibus cum testiculis deligit, exsecat hos ipse et lanato 
exuit ex foUiculi tegmine. accedens maerens et summissus ad 
matrem et tamquam ipse sententia condemnauisset se sua, 
in gremium proicit [et iacit] hos eius. uirilitate pignoris uisais 
sumit animum mitiorem et concepti fetus reuocatur ad curam : 
parit mensem post decimum luculenti filiam corporis, quam 
f. 109 aetas mortalium consequens modo Liberam modo | Proserpinam 
nuncupauit. quam cum uerueceus Inppiter bene ualidam, flo- 
ridam et suci esse conspiceret plenioris, oblitus paulo anteso 
quid malorum et sceleris esset adgressus et temeritatis quan- 
tum, redit ad prioris actus, et quia nefarium uidebatur satis, 
patrem cum filia comminus uxoria coniugatione misceri, in 
draconis terribilem formam migrat, ingentibus spiris pauefactam 
colligat uirginem et sub obtentu feri mollissimis ludit atquess 
adulatur amplexibus. fit ut et ipsa de semine fortissimi com- 
pleatur louis, sed non eadem condicione qua mater: nam illa 
filiam reddidit liniamentis descriptam suis, at ex partu uirginis 

2 ardescet P corr & 3 tempestateque P corr c 4 Brimo Gui- 

lelmus Canterus: primo P 5 appelletar Meursius: appellatnr P 

appellaretur Urs qnam nt Sab in err: qnin P qnia 8ab 

6 «andaciam P fili P corr 8 praeces P dolentis Sdb: dolen- 

tes P 9 anes P corr 13 follicnli 8db: pollicnli P merens 

P corr r 14 condemnasset Sab 15 et iacit del OreUius 

nia P corr 16 concepti Urs: concepit (ce in ci corr) P concipit 

8db 19 nerneceus 8ab: uimiricens P 22 astns Meursius 

24 ingenitibns P corr 25 feri Urs: fero P 27 illam P corr & 

28 filia P corr & at 8db, r: ad P 



Liber V. 193 

tanri specie fasa lomalis monnmenta pelladae. auctorem 
aliqnis desiderabit rei: tnm illnm citabimns Tarentinnm lio- 
tnmqne senarinm, qnem antiqnitas canit dicens ^nms dra- 
oonem gennit et tanmm draco'. ipsa nonissime sacra et ritns 

5 initiationis ipsins, qnibns Sebadiis nomen est, testimonio esse 
potemnt neritati : in qnibus anrens coluber in sinnm dendttitnr 
consecratis et eximitnr mrsus ab inferioribns partibns atqne 
imis. non esse arbitror necessarinm sermone quoqne hic mnlto 22 

/ membra ire per singula quantaeqne insint in partibns priuis 

lotnrpitudinnm scatebrae flagitiornmque monstrare. qnis est enim 
mortalinm uel exiguae humanitatis sensum ferens qui non 
ipse pemideat, qnalia sint haec omnia, | quam scelerata, qnam 1 109^ 
foeda qnantasqne ignominias di ferant ex ipsis mysteriomm 
sacris et ex sacromm originibus indecoris? Inppiter, inqnit, 

isexarsit in Gererem. quid tantum, qnaeso, de uobis luppiter 
iste quicnmqne est memit, qnod genus est nullum probri, in- 
famiae, adulterium nullnm^ quod in eius non capnt nelnt in ali- 
qnam congeratis nilem luteamque personam? matrimonii pro- 
didit ius Leda : luppiter esse dicitur anctor culpae. uirginitatem 

soDanae custodire nequinit: furtum esse narratur lonis. ad mnlie- 
ris nomen properauit Europa: expngnator pudicitiae idem esse 
iactatur. Alcmena Electra Latona Laodamia^ mille aliae 
nirgines ac mille matres cnmque illis Gatamitus puer pndoris 
spoliatus est honestate : eadem nbique est luppiter fabula, neque 

aftullum turpitudinis genns est, cnm qno eius non nomen con- 
sociatis libidinibus conseratis, ut nideatnr miserabilis prorsus 
ullam non esse causam ob aliam natus, nisi ut esset criminnm 

1 species est Urs species 8cUm in mg *B* antorem P corr 
2 desiderabit Sdb: desiderauit P rei : tam] rei tantae Urs 

citauimus P corr Tarentinnm] tritam Urs Tarentinum 

notumque] Tarentini Ehinthonis ? 3 atiquitas P corr 5 Sabadiis 

Meursivts 6 demittitur Urs: dimittitur P 7 imferioribus P 
9 quantaeque Sdb in err, r: quantaque P priuis Dauisius: pra- 

uis P 12 sunt Sab 13 dii ferant Meursius: differant P 

16 infamiae Urs: infame P 18 luteamquem P corr 19 laeda P 
20 donae P corr 21 nomen non BigaitifAS 22 alcimena P corr 
Laodonia Sab ille P corr c 23 catami*tus P 25 com 

scripsi: in P 26 inseratiB Ura 27 ullam Urs: nullam P 

IV. \% 



194 Arnobii aofuersus nationes 

sedes, maledictonuu materia, locus qnidam expositus, in queBi 
spurcitiae se omiies sentinarum e conluuionibus deriuarent. quem 
tamen si diceretis cum extraneis babuisse commercium feminis, 
impia res quidem, sed tolerabilis esset maledictionis iniuria. 
etiamne in matrem, etiamne in filiam efferati pectoris appeti- & 
tionibus adbinniuit, neque illum sanctitas aut reuerentia gene- 
f.iiotricis, borror etiam pignoris ex se sati ab imagine potuit | tam 
23foedae cogitationis abducere? uellem itaque uidere patrem 
illum deorum louem, aetemam rerum atque hominum potes- 
tatem, bubulis esse cohonestatum comibus, hirsutas agitantemio 
aures, contractis in ungulas « gressibus, rumigantem pal- 
lentis herbas et ex parte postica caudam suffragines talos 
moUi fimo perlitum atque intestina proluuie delibutum. uellem, 
inquam, uidere — dicendum est enim saepius — torquentem illum 
sidera et qui pallidas nationes fragore perterret et prostemitis 
consectantem uemecum greges, inspicientem testiculos arietinos, 
arripientem hos manu censoria illa atque dinina qua uibrare 
coruscos ignes et saeuire fulminibus suetus est, tum deinde 
secreta rimantem [feruenti nullas] summotisque arbitris cir- 
cumiectas prolibus diripientem membranulas fementique adhuc ao 
matri uelut quasdam infulas eliciendae miserationis offerentem: 
diductum pallidum saucium, simulantem doloris cruces et ad 
fidem facto faciendam arietino sanguine coinquinatum et in 
mendacia uulneris laneis fasciis linteolisque contectum. hocine 
audiri et perlegi sub mundi hoc axe? et eos qui haec tractantas 
existimari se uelle pios^ sanctos religionumque custodes? estne 

1 seges Urs 2 sentinarum Salm: screnarum (in mg *.•) P scoena- 

rum Sah scenarum Gel, r e addidi awte conluuionibuS) OeJderus post 

omnes 4 malectionis Sdb corr in err 5 efferatio P 6 adin- 

niuit P 11 la^imam signaui: ambulantem intercidisse uidetur 

ruminantem Sab 12 suffragine, talo Saib 13 molli fimo Urs: 

mollissimo P, Sah moUissima & mollissimos Gel prolubie P corr 

m s XV dilibutum P 15 perterrit P corr & 16 uerbecum 

P corr & 17 manus P corr 18 saeuirae P dorr r 19 feruenti 

nullas seclusit Zinkvus feruenti smila Gel feruenti in olla Urs illa Salm 
20 prolibus Sdbj r: rolibus P membranuUas P 22 diductum 

scripsi: deductum P crucis P cruris m s XV 23 arietinon 

P corr r in add/idi 24 uulnera Urs laneis Sah: lanis P 
fasceia P 25 axe Scib: ase P 26 pius P corr c 



Liber V. 195 

aliquod sacrilegium hoc maius, aut ulla mens inueniri tam 
inreligiosis potest bpinionibus praedita quam quae talia credit 
aat accipit aut sacrorum intimis in mysteriis | prodit ? luppiter ^- no^ 
ille quicumque est, si sentiret se esse aut si ullo sensu adfi- 

5ceretur iniuriae, nonne digna res esset, propter quam iratus 
et percitus terram nostris subduceret gressibus, solis lumina 
extingueret atque lunae, quinimmo res omnes in antiquae ^pe- 
dem confunderet unitatis? sed non sunt, inquit, rei publicae24 
nostrae haec sacra. quisnam istud dicit aut quis reponit? 

loBomanus Gallus Hispanus Afer Germanus aut Siculus? et 
quid adiuuat causam, si uestra haec non sunt, cum qui ea 
conficiunt sint uestrarum partium? aut quid refert, utrumne 
ea probetis necne, cum quae uestra sunt propria aut in simili 
foedita;te aut turpitudinis genere reperiantur esse maiore? 

i^uultis enim consideremus mysteria et illa diuina, quae Tbes- 
mophoria nominantur a Graecis, quibus gente ab Attica sancta 
iUa peruigilia consecrata sunt et pannychismi graues? uultis, 
inquam, uideamus, quas origines habeant quasue causas, ut 
Athenas etiam probemus ipsas humanitatis artibus studiisque 

sopollentes tam in deos dicere contumeliosa quam dictitent alii, 
nec minora ab his probra quam ceteris obiciantur a uobis 
religionis sub specie publicari? quodam, inquiunt, tempore cum 
in Siciliae pratulis purpureos legerejb nondum mulier flores et 
adhuc uirago Froserpina cumque illam per floream messem 

25huc atque illuc passim lectionis cupiditas auocaret, per pro- 
fundae altitudinis speluncam | rex prosiliens Manium raptamf. iii 
uirginem secum uehit et terrarum absconditur successibus 
rursus. quod cum factum nesciret Ceres nec filia esset ubinam 
gentium suspicaretur, intendit animum perditam toto in orbe 



1 gens Sdb 2 praedita Sab: praedicata P praeligata Ungems 

3 intymis P 6 uestris Urs 8 inquid P corr 10 spa- 

nus P 13 sint Sdb in om Sdb 15 thesmoforia P 

16 graegis P corr c 17 pannychismi graues Gel: phanniciismi graue 

(graues r) P Phanniciis migraue Sab Pannychia? ni graue Urs 
20 dictent Sab ' 23 sed Meursius 24 uirgo Sab 27 obsconditur 
Sab corr in err 28 quo P corr c filia Sdb: filias P esset 

ubinam Sdb: sed tu uinam P ubinam m 8 XV in mg :• 

13* 



196 Arnobii adnersus nationes 

conqnirere : sumit faces geminas flammis conprehensas Aetnaeis^ 
qoibns sibi praelncens pergit ire quaesitum terrarum in regi- 
2S onibus cunctis. in istius conquisitionis errore Eleusinios etiam 
peruehitur fines. pagi istud est nomen regione in Attica con- 
stituti. quinque illud temporis has partes incolebant terri- s^ 
genae, quibus nomina haec fuerant: Baubo Triptolemus Eu- 
molpus Eubuleus Dysaules: boum iugator Triptolemus, ca- 
pellarum Dysaules custos, Eubuleus porcorum, gregis lanitii 
Eumolpus, a quo gens ecfluit Eumolpidarum et ducitur clarum 
illud apud Gecropios nomen et qui postea floruerunt caducea-io 
tores, hierophantae atque praecones. igitur Baubo illa, quam 
incolam diximus Eleusinii fuisse pagi, malis multiformibus 
fatigatam accipit hospitio Cererem, adulatur obsequiis mitibus, 
reficiendi corporis rogat curam ut habeat, sitientis ardori og- 
gerit potionem cinni, cyceonem quam nuncupat Graecia: auer-i^ 
satur et respuit humanitatis officia maerens dea nec eam for- 
tuna perpetitur ualetudinis meminisse. comis rogat illa at- 
que hortatur contra, sicut mos est in huiusmodi casibus, ne 
liii^fastidium suae humanitatis | adsumat: obstinatissime durat 
Ceres et rigoris indomiti pertinaciam retinet. quod cum sae-s» 
pius fieret neque ullis quiret obsequiis ineluctabile propositum 
fatigari, uertit Baubo artes et quam serio non quibat allicere 
ludibriorum statuit exhilarare miraculis : partem illam corporis, 
per quam secus femineum et subolem prodere et nomen solet 

3 sqq. Clemens Alex. protr. 2, 20 

1 comprehensas Qel: onere pressas P Aetnaeis Gel: etneis P etne- 

his c et etneis Sah 3 Eleusinios SoHm: elensionios P eleusinos 8ab 
5 qninque lAuineius: qui P atque HerdldMS 6 treptolemus P 

7 Eubuleus. . .Triptolemus om Sab disa^les P treptolemus P 

8 euboleus P greges P corr 9 Eumolpus Sdb^ r: euolpus P 

et gens Gel effiluit CanteruSj Urs: et fluit P fluit Gel du- 

cit ? 11 bierofantae P eleusini P 14 reficiendi Scib, r: 

repiciendi P sitientis OeMerus: sitienti P sitiendi Meursius 

a'dori P adoris Sdlm 15 cinni scripsi: cjnum P cinnum r, Elmenr 

horstius quem r grae*cia P 16 fortuna Gel: fortunam P 
17 comis Oehlerus: communis P meminisse communis. rogat 

uulgo 18 ne Sab: ane P anus, ne HeraMus ut ne OeMerus 

22 quibat Sabf r: quib> at P 23 ezilarare P 24 sexus foemi- 

neam Sab 



Liber V. 197 

adquirere generi, tum longiore ab incaria liberat, facit snmere 
habitnm puriorem et in speciem leoigari nondum duri atque 
hjstriculi pusionis. redit ad deam tristem et inter illa communia 
quibus moris est frangere ac temperare maerores retegit se 
9 ipsam atque omnia illa pudoris loca reuelatis monstrat ingui- 
nibus. atque pubi adfigit oculos diua et inauditi specie sola- 
minis pascitur: tum diffusior facta per risum aspernatam sumit 
atque ebibit potionem, et quod diu nequiuit uerecundia Baubo- 
nis exprimere propudiosi facinoris extorsit obscenitas. calum-M 
10 niari nos improbe si quis forte hominum suspicatur, libros sumat 
Threicii uatis, quos antiquitatis memoratis esse diuinae, et 
inueniet nos nihil neque callide fingere neque quo sint risui 
deum quaerere atque efficere sanctitates. ipsos namque in me- 
dio ponemus uersus, quos Calliopae filius ore edidit Graeco et 
ucantando per saecula iuri publicauit humano: 

sic effata simul uestem contraxit ab imo 

obiecitque oculis formatas inguinibus res: 

t quas caua succutiens | Baubo manu — nam puerilis f. 112 

ollis uultus erat — plaudit, contrectat amice. 
^ tum dea defigens augusti luminis orbes 

tristitias animi paulum moUita reponit: 

inde manu poclum sumit risuque sequenti 

perducit totum cyceonis laeta liquorem. 
quid Erechthidae cati, quid ciues Mineruii dicitis? hauet 

13 sqq. 1. c. 2, 21 

1 ganeri, tum ScUin: generi. cnm P geneii: eum Sab generi: eun Gd 
genericum Urs geneiricam Liuineius 3 hystricoli 8cripri: stri- 

cnli P redit ad 8db, r: redita | ad P redit ita ad Stewechms 

6 af&git Saib: adficit P specie 8ab: species P 8 necqninit P 

aemcondia P 11 treicii P 13 sanctitates 8db: sanetitate P 

14 nersns 8ab: nersos P Galliopae HUdebrandim: calliope P Gal- 

liopes Sab greoo P 15 cantandos OreOiim inri] generi 

Ur9 16 sinn Lambinus 17 formatas ingninibns 8ab: formata 

8angninib> P 18 Banbns mann* N. Hevneim Baocbi mann* loamnes 

Awraim 19 olli Sab amice Gel: amicae P contrectat 

amiee] conctata micae 8db 21 tristiaa F oorr 22 poclnm Sdb: 

pocolnm P risnqae Sab: risaqnMn P 24 Sricbthidae cati 

Piihoeus: eritbi deocati P Ericbtbeo sati Sdb IGneraii Sdb: mi- 

nerui P aaet Sdb: babet P 



198 Arnobii adnersus nationas 

animns scire, quibus sitis eloquiis tam periculosa negotia de- 
fensuri, uel artibus habeatis quibus tam confossis salutem dare 
personis uel rebus atque causis. non est ista falsa subscriptio 
nec delatione adpetimini calumniosa. Eleusiniorum uestrorum 
notae sunt origines turpes: produnt et antiquarum elogia Ktte- & 
rarum; ipsa denique symbola quae rogati sacrorum in accep- 
tionibus respondetis 'ieiunaui atque ebibi cyceonem: ex cista 
sumpsi et in calathum misi: accepi rursus, in cistulam trans- 
27tuli\ ergone, ut promunt sancta illa atque arcana mysteria, 
rapiuiitur et rapiunt dii uestri, matrimonia copulant fraudibus lo 
adpetita furtiuis, ab repugnantibus et inuitis decus uirginitatis 
eripitur, imminentes nesciuntur iniuriae, quidnam raptis acci- 
derit ignoratur, amissa quaerunt ut homines et sub sole cla- 
rissimo cum lucernis et facibus orbis peragrant uastitatem? 
adficiuntur, aegrescunt, lugentium sumunt sordes et miseriammi^ 
insignia, atque ut animum commodare alimoniis possint uic- 
tuique sumendo, non ratio, non tempus, non sermo aliquis 
adhibetur grauis aut adfabilitas seria, sed propudiosa corporum 
f. ii2^monstratur | obscenitas obiectanturque partes illae quas pudor 
communis abscondere; quas naturalis uerecundiae lex iubet,so 
quas inter aures castas sine uenia nefas est ac sine honori- 
bus appellare praefatis. quidnam quaeso spectaculi, quid 
in pudendis fuit rei uerendisque Baubonis, quod feminei sexus 
deam et consimili formatam membro in admirationem con- 



1 tam add c 3 uel rebns scripsi: unlneribus P ista Qel: 

ita P subscriptio ScUm: sosceptio P suspectio Lipsius suspicio Urs 
5 notae SUnt scripsi: notas et P turpes: produnt scripsi: produ- 

cunt turpes P produnt urbes uel produnt turpes antiquarum Urs 
Eleusiniorum uestrorum notae uel notas et origines producam Meur- 
sius et om Urs 6 deniqnae P rogatis P corr 7 ex 

cista H. lunius: excita P 8 rursus, rursus Urs 9 promunt 

Scib: pronunt P 11 furtius P corr a Scib 13 andssi 

Gel quaerunt Urs : quaemntur P qnemntur Zinkius 14 nasti- 

tatem Sdb : uastitate P 15 miserorum Urs 17 no» ratio P 

sermo Saby r: sero P 20 quas] atque Urs 22 spectaculi Vahr 

lenus: in specuali P in specu tali Sab spectaculo in tali Urs in spectu 
tali Stewechius in specu anili Zivikius 23 rei uerendisque Stewe' 

chius: reuerendisque P uerendisque Canterus 



Liber V. . 199 

nerteret atqne risam, quod obiectum lumini conspectuique 
cSnino et obliuionem miseriarum daret et habitum in laetiorem 
repentina hilaYitate traduceret? o qualia, o quanta inridentes 
potuimus cauillantesque depromere, si non religio nos gentis 

5et litterarum prohiberet auctoritas. iam dudum me fateor'i8 
haesitare circumspicere tergiuersari , tricas quemadmq^um 
dicitur conduplicare Tellenas, dum pudor me habet Alimuntia 
illa proferre mysteria, quibus in Liberi honorem patris phallos 
subrigit Graecia et simulacris uirilium fascinorum territoria 

10 cuncta florescunt. quid sit istud, obscurum est forsitan, et qua 
fiat ratione disquiritur. quisquis istud ignoras, disce atque 
admiratos res tantas puris semper in sensibus meticulosa ob- 
seruatione custodi. cum inter hominos, inquiunt, esset adhuc 
Nysius et Semeleius Liber, nosse inferos expetiuit et sub Tartari 

issedibus quidnam rerum ageretur inquirere: set cupiditas haec 
eius nonnullis difficultatibus inpediebatur, quod qua iret ac 
pergeret inscitia itineris nesciebat. Prosymnus | quidam exo-f. 113 
ritur ignominiosus amator dei atque in nefarias libidines satis 
pronus, qui se ianuam Ditis atque Acherusios aditus pollicetur 
. aoindicaturum, si sibi gereret morem deus atque uxorias uolupta- 
tes pateretur ex se carpi. deus facilis iurat potestatis futurum 
ac uoluntatis se eius, sed cum primum ab inferis conpos uoti 
atque expeditionis redisset. uiam comiter Frosynmus edisserit 
atque in limine ipso prostituit inferorum. interea dum Liber 

asStygem Cerberum Furias atque alias res omnis curiosa in- 
quisitione conlustrat, ex uiuentium numero index decedit atqne 

7 sqq. 1. c. 2, 34 

2 miseiariim P corr in add Sdb 4 nos gentis Sdb: nos- 

centis P 6 hesitare P circumspicere Hildehrandius : circmn- 

sciscere P circumliiscere Sab circumscribere Zinkius tergiuersari Sah: 

tergiuersa P 7 Alimontia Salm: alimonia P alimoniae Sab^ r Ali- 

montis POhoeus 8 phallos Salm: uallos P itbyphallos Sab 

18 esset Sah: essent P 14 nisius P et Semeleius Liber aeclimt 

Zinkius Liber seclusU Stewechius 15 inquirere: sed Sah: inqui- 

reret et P 17 prosunmus P 19 acerusios P 20 gereret 

Gelj r: gereret et P 21 carpit P carr c* 22 compos StjSb: 

conpos si P 23 ezpetitionis Sab red*isset P prosum- 

nus P 25 omneis Gel: omni P 26 numero Sah: numeru P 

index Heraldus: index inde P indei ille Gel decedit Urs: decidit P 



200 Arnobii adaersas nationes 

ez more sepelitur Irnmano. emergit ab inferis Euias et recog- 
noscit eztinctam ducem: qui ut fidem compleret pacti et iunmdi 
solueret religione se iuris, locum pergit ad funeris et ficorum 
ez arbore ramun; ualidissimum praesecans dolat runcinat 
leuigat et humani speciem fabricatur in penis, figit super s 
aggeiem tumuli et postica ez parte nudatus accedit subdit 
insidit. lasciuia deinde surientis adsumpta huo atque illuc 
clunes torquet et meditatur ab ligno pati quod iam dudum in 
29ueritate promiserat. ac ne quis forte a nobis tam impias ar- 
bitretur confictas res esse^ Heraclito testi non postulamus utio 
credat nec mysteriis uolumus quid super talibus senserit ez 
ipsius accipiat lectione: totam interroget Graedam, quid sibi 
uelint hi phalli], quos per rura, per oppida mos subrigit et 
1 113^ ueneratur antiquus, inueniet causas | eas esse quas dicimus: 
aut si fuerit puditum ueritatem simpliciter ezplicare, quidi» 
obscurare, quid tegere causam ritus atque originem proderiti 
cum criminatio ipsa religionis in re sit? quid dicitis o gentes, 
quid occupatae, quid deditae templorum uenerationibus natio- 
nes? ad haecine nos sacra flammis eziliis caedibus atque 
alio genere suppliciorum compellitis et crudelitatis metu?so 
hoscine nobis deos inportatis insinuatis infligitis, quorum 
similes nec uos esse neque alium uelitis quemquam sanguinis 
uobis gradu et iure familiaritatis adiunctum? potestisne im- 
pubibus et praeteztatis uestris quas Liber induzerit pactiones 
suis cum amatoribus indicare? potestis uestras nurus, quin-2& 



1 more 8ab, r: mole P sepelitur 8ab, r: sepeUtu P **emer- 

git P Eaius Salin: coias P eahiias Scib eahyius Qel 2 iorandi 

Gelf r: iarandis P 3 religione ee Oel: religionis et P 4 ran- 

cinat Sah: roncinat P 5 penis Sab: poenis P 6 et Sdb: ez P 
subdit 8ab: sabsidit P 7 sabrigentis r laxariantis Sab 10 testi 

Meursius: at tesii P 13 hi phalli Stewechius: hii aalli P ityphalU 

Sdb 14 antiqas P eas CnMterw: eas. eas P et eas res 

SaJm 17 cam add Gel «iksriminatio P 18 dedito^ tem^ 

jplonim P 19 haecne Sab 20 aUo scripsi: aUqao P reUquo 

Gd atqae aUo] ac reUqao Ura 23 potestisne 8ab: potes* 

tatisne P 24 Liber 8ab, r: Ubet P 25 aestras 8ab: ael 

trans P 



Liber V. 201 

immo uobifl matrimonio coniugatas ad uerecundiam Baubonis 
impellere atque ad pudicas Gereris uoluptates? uultis uestri 
iunenes sciant audiant discant, luppiter ipse qualis in unam 
extiterit atque alteram matrem? uultis adultae uirgines ro- 

sbustique itdhuc -patres,, idem iste in filiam qua luser^t arte, 
cognoscant? uultis germanae iam feruidae atque ex isdem 
seminibus fratres eundem rursus acdpiant concubitus, lectulos 
non esse aspernatum sororis? ita ergo non protinus ab huius- 
modi fugiendum diis longe ac ne inrepat in animum tam 

loinpurae religionis obscenitas, audientia tota claudenda est? quis 
est enim mortalium tam pudicis moribus institutus, queni non 
ad huiusmodi furias deorum documenta proritent? aut quis 
suas comprimere | cupiditates a cognatis ualeat reuerendisque f. ii4 
personis, eum apud superos sanctum nihil in libidinum uideat 

is confusione seruatum? ubi enim primam perfectamque naturam 
intra fines constiterit iustos cupidinem suam non ualuisse fre- 
narC; cur non in promiscuos adpetitus effondat se homo et 
ii^enita fragilitate praeceps datus et magisterio sanctae diuini- 
tatis adiutus ? iam dudum me fateor reputantem mecum in 39 

30 animo rerum huiuscemodi monstra solitum esse mirari, audere 
uos dicere quemquam ex is aflieum inreligiosum sacrilegum 
qui deos esse omnino aut negent aut dubitent aut qni eos 
homines fuisse contendant et potestatis alicuius et meriti causa 
deorum in numerum relatos, cum si uerum fiat atque habeatur 

ssexamen, nullos quam uos ma^s huiusmodi par sit appellatio- 
nibus nuncupari, qui sub specie cultionis plus in eos ingeratis 
maledictionum et criminum quam si aperte hoc fEicere con- 
fessis maledictionibus coinbibissetis. deos esse qui dubitat 
aut esse omnino qui negat, quamuis sequi sententias inmanes 



2 simpellere P corr 6 gennanae scnpst; germanis (s eras) P 

feruidae scripsi: fernidi P Msdem P iisdem 8ab 8 aBpematam 

iSiad.- aspemataros P «sororis P 9 ne Sclb: nec P 11 quem 

8ab, r: que P 16 intra Gel: inter P 17 im P 18 sonc- 

tae P 20 audere 8ab: audire P 21 his m« XV, 8ab 22 deos 

hos 8tewechim 24 rerum Meuraius 25 nullos Gel: nuUius P 
26 quis 8ab 28 coimbibissetis 8aim: conbibissetis P deus 

P corr 



i 



202 Arnobii aduersus nationes 

opinioDQm uideatar andacia; sine uUius tamen insectatione 
personae fidem rebus non adcommodat inuolutis: et qui geneds 
adseuerat eos fuisse terreni, quamuis eos priuet isublimitate 
caelitum, subsiciuis tamen adcumulat laudibus, siquidem illos 
diuinitatis ad meritum beneficiis autumat et uirtutum ad- s 

3 1 mirationibus subleuatos. uos uero; qui uindices et eorum con- 
f. 114»» tenditis immortalitatis esse propugnatores, unum ex his | quem- 

piam praeteristis, transistis uestris maledictionibus inuulnera- 
tum? aut genus ullum est probri tam communi existimatione 
damnabile quod in eos conferre metueritis uel nominis saltem lo 
auctoritate tardati? quis caduca et mortalia corpora deos edidit 
amasse? non uos? quis illa furta dulcissima in alienis genia* 
libus perpetrasse? non uos? quis cum matribus liberos, quis 
cum suis uirginibus rursus. patres infaustos miscuisse concu- 
bitus? non uos? quis scitulos pusiones atque adultos uenus-i5 
tissimis lineis adpetitos esse inceste? non uos? quis abscisos, 
quis exoletos, quis uersipelleS; quis fiires, quis in uinculis 
habitos, quis in catenis, quis denique fulminibus adpetitos, 
quis uulneratos, quis obisse supremos dies, sepulturas etiam 
meruisse terrenas? non uos? cum igitur a uobis tot et tanta^o 
conflata sint deorum in contumelias crimina, audetis obicdre 
nostri nominis causa numinum esse offensas mentes, cum 
iantdudum uos liqueat irarum esse tantarum reos et diuinae 

32 indignationis auctores? sed erras, inquit, et laberis satisque 
te esse imperitum , indoctum ac rusticum ipsa rerum harum 25 
insectatione demonstras. nam istae omnes historiae, quae tibi 
turpes uidentur atque ad labem pertinere diuinam, mysteria 



3 sublimitate Sdb: sublimitates P 4 subcisiuis Sah 5 bene- 

ficiis Sdb: ueneficiis P autumat Oel: autumant P 7 propug- 

natores Urs: propagatores P num Urs esse propagatores unum 

ez his in ras P 11 tardati ^S^: tradatis P 14 miscuisseni P 

corr & 15 quis jSdb: qui P adulos P corr 16 inceste 

HUdebrandim: iniuste P inhoneste Urs abscissos Sab 18 adpe- 

titos r: apetitos P appetitos Sab 19 suppmos P 21 contumeliis 

Gel 23 liqueat 8db: que ad P 25 harum addidi 26 in 

sectatione Sab demohstras 8db: demonstrans P histriae P 

corr 27 misteria P corr r 



Liber V. 203 

in se continent sancta, rationes miras atque altas nec quas 
facile qaiuis possit ingenii uiuacitate pernoscere. neque enim 
quod scriptum est* atque in prima est | positum uerborum f. 115 
fronte, id significatur et dicitur, sed allegoricis sensibus et 

5subditiui8 intelleguntur omnia illa secretis. itaque qui dicit 
'cum sua concubuit luppiter matre' non incestas significat aut 
propudiosas Yeneris conplexiones, sed louem pro pluuia, pro 
tellure Cererem nominat. et qui rursus perhibet lasciuias eum 
exercuisse cum filia, nifail de foedis uoluptatibus loquitur, sed 

10 pro imbris nomine ponit louem, in filiae significatione sementem. 
sic et ille qui raptam Dite a patre Proserpinam dicit, non 
ut reris in turpissimos adpetitus uiraginem dicit raptam, sed 
quia glebis occulimus semdna, isse sub terras deam et cum 
Orco significat foedera genitalis conciliasse feturae. consimili 

15 ratione et in historiis ceteris aliud quidem dicitur; sed intelle- 
gitur aliud, et sub uulgari simplicitate sermonis latet ratio 
secreta et altitudo inuoluta mysterii. argutiae sunt ut- apparet 33 
atque acumina haec omnia, quibus fulcire soUemne est malas 
in iudiciis causas, quinimmo, ut uerius dicam, sophisticarum 

so disputationum colores, non quibus uerum sed imago et species 
ueri semper atque umbra conquiritur. nam quoniam rectas 
accipere lectiones pudet dedecet indecorum est, itum est in 
has partes, ut alia subiceretur res alii et in speciem decoris 
turpitudinis interpretatio cogeretur. sed quid ad nos istud^ 

S5 an alii sensus aiiaeque sententiae conscriptionibus uestris sub- 
sint? I nobis enim satis est, qui deos a uobis scelerate con-t. 115^ 



5 dicit Gel: dicet P 11 raptanm P corr 12 ut] ui Gel 

reris Urs: cereris P tarpissimos Sab: turpissimns P 13 gle- 

uis Pcorr m 8 XV isse Sab: •sse P 14 Orco Sab: origo P 

conciliasse scripsi: conciliare P foetnrae Sab: futnrae P 16 late 

P eorr c' r«atio P 18 solemne P corr & 19 sofistica- 

ram P 20 disputationem Pcorrc* non quibus Sdb: non qui- 

bus non P 22 indecorum est, itam est scripsi: indecorum est (in 

mg 'l) F inclinatum est Gd decursum est Salm indecorum est, itum 
Stewechiua indecorat, itum est HUdehrcmdim 23 subiicerentur 

Sab decori» P dec6ri8 & 24 interpraetatio P 25 aliis P 

corr uestris scripsi: uanis P 



204 Amobii adaersus nationes 

tendimus impiequie tractari, quod scriptum est, quod auditur 
accipere nec curare in abdito quid sit, cum contumelia numi- 
num non in obscura sensuum mente sed in uerborum eminen- 
tium significatione teneatur. ac ne tamen uideamur inspicere 
quale sit istud quod dicitur nolle, primum illud a uobis, si » 
modo commodare patientiam uultis, exquirimus [primum]: 
allegorico genere uel scripta haec esse uel eo demum modo 
intellegi oportere, unde est uobis cognitum uel unde intimatum? 
in consilium scriptores aduocauere uos? an tum in eorum 
pectoribus latitabatis, cum pro aliis res alias interiore ueritate lo 
operta subdebant? deinde si illi rationis aUcuius causa et religionis 
metu mysteria illa conuoluere tenebrosa obscuritate lioluerunt, 
quantum uobis audaciae est, ut quod illi noluerunt uos uelitis 
intellegere, uos scire et cunctorum substemere notioni quod 
illi frustra uerbis minime uerum significantibus occulerunt?i& 
34sed ut uobis adsentiamur in fabulis his omnibus ceruas pro 
Iphigeniis dici, unde tamen uobis liquet, cum allegorias istas 
uel explanare uelitis uel pandere, eadem uos interpretari eademque 
sentire quae sub tacitis cogitationibus ipsis ab historicis sensa 
sunt nec per uoces proprias, significationibus sed aliis explicata?9o 
uos louis et Cereris coitum imbrem dicitis dictum telluris in 
gremium lapsum: potest alius aliud et argutius fingere et ueri 
^iiecum similitudine suspicari, potest aliud tertius, [ potest aliud 
quartus atque ut se tulerint ingeniorum opinantium qualitates, 
ita singulae res possunt infinitis interpretationibus explicari.8» 
cum enim rebus de occlusis omnis ista quae dicitur allegoria 



6 primnm del Meursim 7 gere F corr m 8 XV eo demnm 

scripsi: eodem P 9 adnocanere nos? an tnm seripsi: adnocare 

nos sntnm P adnocare? nos scilicet tnm 8ab (in consilinmne nos scrip- ' 
tores) adnocanere? nos scilicet tnm Urs adnocanere nos? ant tnm Salm 
10 interiore neritate operta acripsi: inter neritate capta P intercepta neri- 
tate Urs 11 cansa cMidi 13 qnid Sab neUitis P 

corr r 13 sq. inteUegere, nelitis Meurmis 15 minime scripsi: 

minns P 16 cemas Qd: cemos P 17 mgeniis (ph ef a i» s 

XV) P 18 ezplanatis 8ab nelitis addidi panditis Sah 

interpraetari P 19 sentiri Sab 21 caereris P 22 neri mai- 

ori ? 23 alin(2 tertins P 24 tnlemnt Pcorr 25 interprae- 

tationibns P 26 rebns de scripsi: rebns P e rebns GeJ rebus ab 

Hildebrandiua ista qnae Sab, r: itaq. P 



Liber V. 206 

sumatur nec habeat finem certum in quo rei quae dicitur sit 
fixa atque immota sententia, unicuique liberum est in id quo 
uelit adtrahere lectionem et adfirmare id positum in quod eum 
sua suspicio et coniectura opihabilis duxerit. quod cum ita se 
shabeat, qui potestis res certas rebus ab dubiis sumere atque 
unam adiungere significationem dicto quod per modos uideatis 
innumeros expositionum uarietate deduci? denique si adcom-3S 
modum ducitis, etiam illud a uobis repetita interrogatione con- 
quirimus, onmesne has fabulas existimetis id est singulas totas 

loambifarias ac bilingues et uersipellibus esse scriptas modis 
an alias earum partes nihil ambiguum dicere, alias uero multi- 
fidas atque allegorici tegminis superiectione uelatas? si enim 
ad finem a capite textus omnis expositionis et series obten- 
tionibus allegoricis clausa sunt, edissertate, monstrate, quid pro 

isrebus singuUs, quas unaquaeque eloquitur fabula, supponere 
debeamus et promere quasque in res alias atque intellegentias r 
uocare. ut enim louem pro pluuia, Cererem uerbi causa pro 
terra uultis audire et pro Libera ac patre Dite submersionem 
seminis atque f iactu, ita dicere uos conuenit; quid pro tauro 

90 1 debeamus accipere, quid pro indignatione Cereris atque ira,f. 116* 
quid sibi uelit Brimo uerbum, quid louis solliciti supplicatio, 
quid allegati caelites nec auditi, quid exsectus aries, quid 
exsecti arietis proles, quid satisfactio his facta, quid quae 
rursus gesta sunt libidine obsceniore cum filia? consimiliter 

35 et in altera fabula Hennae nemus et fiores quid sint, quid 
sumptus ignis ex Aetna conprehensaeque isto faces, quid pera- 



1 quae Sab, r: qvd P set P corr c' 2 quod 8db 

3 uellit P 5 a Sab 8 dactis P corr c* 9 omnesne 

Heraldus: onmes de P his c\ Sab dis Meursiita id est singulas 

del Meursius 10 ambifarias Sab: anbifarias P 11 anbigamn P 
16 intelligentias Sabz intellegentia P 17 uocare Sab: nacare P 

nebi P corr 18 Libera r, H. Grotius: libero P 19 iactum Sab, r 
21 uaelit P corr Brimo Guil. Ckmterus: primo P 22 alli- 

gati P corr c 23 que P corr & 25 Hennae Salm: benna P 

Ennaea Sab nemus Sdb: demus P 26 etna P conprae- 

hensaequae P istae Sdb 



206 Arnobii adiiersus nationes 

gratio cum his orbis, quid Attica regio, quid Eleusinius pagus, 
quid Baubonis tugurium atque hospitium rusticanum, quid 
cyceonis significet potio, quid aspernatio potionis, quidnooatio 
et reuelatio pudendorum, quid spectaculi flagitiosa dulcedo et 
ex remediis talibus orbitatis obliuio comparata? quodsi pro 5 
his onmibus quod oporteat subici rerum immutatione monstrar 
tis, erit ut uobis adsensum super tali adseueratione tribuamus: 
sin autem singula singulis neque potestis supponere nec 
alterum in sensum rerum uocare contextum, quid allegoricis 
obscuritatibus oneratis id quod simpliciter scriptum est etio 
36communem ad intellegentiam publicatum? nisi forte dicetis 
non toto in historiae corpore aUegorias has esse, ceterum partes 
alias esse communiter scriptas, alias uero dupliciter et ambi* 
faria obtentione uelatas. urbana est ista subtilitas, set quibus- 
libet brutis patens. nam quia cuncta quae scripta sunt inex-15 
peditissimum uobis est traducere inuertere deriuare, eligitis 
t. iiTquaedam uestrae conuenientia uoluntati | et ex ipsis optinere 
contenditis nothas atque adulteras lectiones interiori esse 
superpositas ueritati. quod tamen ut uobis ita sese habere 
quemadmodum dicitis adnuamus, qui scitis aut unde cognos-ao 
citis, utra pars sit sententiis historiae scripta simplicibus, 
utra uero sit dissonis atque alienis significationibus tecta? 
potest enim fieri, ut quod uos existimatis sic esse aliter se 
habeat, ut quod aliter creditis conceptionibus aliis contrariis- 
que prolatum sit. ubi enim dicitur in unius materiae corpore as 

• 

pars esse allegorice scripta^ indubitabili altera sermone recto- 
que, nec inest in re signum quo diflferitas indicari ambiguorum 



2 baubois P corr c rusticanum Sdb: rusticano P rusticana 

Sahn 3 signifigest P corr c* pontio P corr c* 8 singu- 

lis ScUm: in singulis P supponere MeiMrsius: opponere P 

nec ad Oel 9 alterum om Gel ad uerum Meursms in sensum 

add Salm allegoriis obscuratis Sab 10 oneratis seripsi: ho- 

nestis P honestatis HUdehrcmdiits 12 caeterum Sab: «ceterarum P 
14 sed OeMertAS: et P at C Barthius 17 conuenientiae Sab corr 

in err 18 nothas Sab: notas P interiori Sdb in err: interi- 

ores P interioris Sab 19 superpositas Scib: superposita P 

23 potes P corr 24 aut Sab 26 »allegarice P corr r 27 diflfe- 
rentia Sab indiciari P corr r iudicari Sdb ambiguiorum P 

<?^/7* r 



Liber V. 207 

possit simpliciterque dictorum, tam potest quod simplex est 
ambiformiter dictum existimari quam quod ambigue scriptum 
est reclusis esse obtentionibus credi. quod quidem quo geuere 
aut fiat aut fieri posse credatur, intellegere confitemur minime 

i nos posse. inspiciamus enim quod dicitur hoc modo. in nem<M:e, 37 
inquit, Hennensi quondam flores Proserpina lectitabat uirago. 
integrum adbuc istud est et recta pronuntiatione prolatum; 
nam et nemus et flores quid sint, quid Proserpina, quid uirago, 
cunctis indubitabiliter notum est. emicuit Summanus e terris 

locurru quadriiugo uectitatus. simplex et hoc aeque est; nam 
quadrigae, currus atque Summanus interpretationem desiderant 
nuUam.^ inprouisus Proserpinam rapuit et sub terras, secum 
auexit. seminis, inquit, abstrusio raptione in Proserpinae nun- 
cupatur. quid | accidit, quaeso, ut in aliud subito conuertere- f. ii7'> 

i&tur historia, semen Proserpina diceretur, ut quae uirago iam- 
dudum florum in lectionibus habebatur, postquam sublata et 
rapta est, significationem coeperit habere sementisP luppiter; 
inquit, in taurum uersus concubitum matris suae Cereris appe- 
tiuit: ut expositum supra est, nominibus his tellus et labens 

2opluuia nuncupatur. legem allegoricam uideo tenebrosis ambi- 
guitatibus explicatam. irata Ceres est et exarsit et arietis 
proles pro poena atque ultione suscepit. hoc iterum uideo 
communibus in proloquiis promptum; nam et ira et [testes] 
satisfactio suis moribus et condicionibus dicta sunt. quid 

25ergo hic accidit, ut ab loue, qui pluuia, et ab Cerere, quae 
appellata est terra, res transiret ad uerum louem atque ad 



1 simpliciterqaQ P quod Sab: quam P 5 nos Salm: non P 

om Sah 6 Ennensi Sah lectitabat nirago Urs: lectitabat P ad 

huc xdrago lectitabat itf ettrsiu« 9 Summanns Sdb: submanus P 

11 summanus (sum in sub corr) P interpr^tationem P desi- 

derant Sabt r: desiderat P 12 terras Sab: terra P 13 ab- 

strusio Sdbf r: abstrusior P 14 alit P corr 16 sublatam P 

corr c' 18 concubitum Sab: coincubitum P qoincubitum c 

caereris P appetibit P corr & 20 plubia P lectionem ? 
21 caeres P arietes P corr & 23 testes sedusit Zmkim testibus 

VaMenus 24 suis scripsi: suis is P suis hic Sab nominibus 

Urs dictionibus Urs 25 plubia P a^ 26 uerbum Mettrsitis 



208 Arnobii adQersns nationes 

38reram simplicissimam dictionem? aut igitor debent all^rico 
genere omnia esse scripta et posita demonstrandaque uniuersa 
nobis, aut genere isto conscriptum est nihil, quoniam esse quod 
concretum quasi parte ex historia sit parte ex allegoria non 
uidetur. allegorico genere scripta sunt haeo onmia. minime s 
istud uidetur certum. qua quaeritis ratione, qua causa? quia 
omne quod gestum est et in alicuius operis euidentia constitu- 
tum conuersionem non potest in allegoricam duci ; neque enim 
potest infectum esse quod factum est aut rei gestae natura 
in alienam potest degenerare naturam. numquid bellum Uia-io 
cum in Socraticam uerti condemnationem potest, aut pugna 
illa Cannensis proscriptio fieri crudelitasque Syllana? potest qui- 
f. 118 dem proscriptio, quemadmodum | Tullius ludit, pugna dici appel- 
larique Cannensis, sed quae gesta est dudum pugna, pugna esse 
non potest eademque proscriptio ; neque enim quod gestum est is 
potest aliud ut dixi quam id esse quod gestum est, aut in 
alienam migrare substantiam id quod in ui propria atque in 
39 sui generis qualitate defixum est. unde igitur probamus histo- 
rias has omnes rerum esse gestarum conscriptiones? ex sollem- 
nibus scilicet sacris atque initiorum mysteriis, uel quae statisao 
fiunt temporibus ac diebus uet quae in abdito tradunt gentes 
moris proprii perpetuitate seruata. neque enim credendum est 
sine suis originibus haec esse^ frustra atque inaniter fieri nec 
habere coniunctas primis institutionibus causas. pinus illa, 
soUemniter quae in matris infertur sanctum deum, nonne illius s& 
imago est arboris, sub qua sibi Attis uirum demessis genitaJi- 
bus abstulit et quam memorant diuam in solatium sui conse- 
crauisse maeroris? phallorum illa fascinorumque subrectio, 

13 Cic. pro Bosc. Amer. 89 

1 rerum] Cererem MeiMrsius 2 demonstrandaqnQ P eorr 

4 concretum scripsi: creditor P historia scripsi: historiae P 

sit parte ex allegoria addidi 6 qua quaeritis Oehlertis: quaeritis P 

quaeritis qua 8ah 7 oonstutum P corr & constitutum est Sab 

8 conuersione Urs allegoriam Urs 14 pugna, pugna Urs: pug- 

na P 15 eademque Sah: eadem eademque P 21 gentes {uel 

initiatis) Urs: genitis P traduntur initiatis Salm 23 inaniter 

Urs: inaia P inania Sab, r 25 deum Meursius: deae P 27 me- 

morant» P 28 phallorum SoHm: faUorum P ithyphaUorum Sab 



Liber y. 2ff9 

gws ritibus annnis adorf^t et cp^celebrat Gjrp»ecia, ^oji^e i^i^ 
|f|ciwris siqiiUtu^nem refei^ gpo se ab debito Li|}er lib.erauit ? 
£(l^\isinia illa mjsteria et .8acr(])rum rec^q^^iti r^tus cuius me- 
moiplj^pi coAty;i^nt,? nonne illius qrroris .juo in filiae coiiqui- 

5 siljioi^ ;Cqres, ie^sa orq3 ^t u^nit .^d ^tticas, tritic^as atljulit 
(ragQS, ^abiridarum familiam peilliqula jco^onestp^t hii^ulae 
pt ^^ud spectaculum ^niaximupi Baubonis ^n inguinibus ri^it? 
^^t si I alia causa e^t, nihil ad no3 istud, dummodo ecaus^f.iis^ 
cuncta ista coutfiant. neqi^e enim credibile est nulUs a^tece- 

lo^entibus ca^sis sus(;epta ,li£fec Qsse, aut insanire iudicandum 
est Atticos, qui §iW iritum rpligiqnis adfjnxerint c^nflfitum ratio- 
{iil)u^ nullis. quod si ijqu^t et ponstat, id est si e r^bus 
actis mysteriprum cpsae ^tque Qrigines e(^|iunt, in allegoricas 
§p^cies Qulla possunt (jpnuersiope tr^fluqi. qifod en^ ,faGtum, 

15 g^stum ,est, infeptum non potest .fi^ri rerum prq)iil^ente patura. 
^t tamen ut uol^is ita ^e h^bere a^s^ntianiur res istas, id ,est40 
ut hi^tqriae aliud ,uerbis sonent, pQscio quid ^^iud more hario- 
l^tiui)! dicai\t, ita uqu au|maduertitis , non uidetis, quai^ta 
iMp4.^icatur et * cum jgnominia.fipri cpnlfumeliaque diuorum,? 

2P^n iniifri^ grauior uUa potjis est reperiri^ V^^W ^^^^^ ^^ 
plpniam u^l fluodlibet aliud — nihil enim.riafert quap fiat inter- 
jr^taijione ,cqnuer4o — jjio^ia et Cerpris dicere ptqije appellare 
opncubitum et cum deprum ^c^iminibus ,isj)em ipbris e ca.^jp 
.et iellji^ris .sigi)|ficare madore^i? ppte^t iifreligip3i}is quippiB.|ji 

85uel existimari uel credi .qpam semina terris mers^.|iel qifod- 
libet aliud — nihil enim similiter refert — raptum Proser- 
pinae dicere et cum nota Ditis patris rei rusticae de opere 
prolpqip.? .i^pnne ,niilij93 optatius fujt elingu^m fieri atque.mu- 

1 qos P corr «ijtjb.us P ^^ a JScif) .Liber add Sab 

5 C8.W8 P trittieias JPcorr c* tritricftj^ JSf^b 6 nQbridiantiupi ? 
pelliaulam P corr )iijanqlea Urs .S e .pausa scripsi: cwj^&Pom 

Sdbn 11 rium jPcoff .^ljQnxerint Jlf<?umus.- adfixeriDt JP 

12 e. ir^bns . Urs : rebus P 13 ef fliant P cQgr J5 i nf estum P corr c* 
16'ita.iSa5, r: istaP itas P cor/r J8 . ft|ii5aad»uer*tis P corr 

inpietate uel aimil^fn uoc^jn cfnte q^^iata intercidisse pt/iitat /Siffkitis 
19 lacimcm ^ignaui: ^mti^Qi^it u. c. insinu^t^^r 20 potes P corr 
21 interpr^tatione P 22 .pa^reriB P .^p^oxemP 25 ^enpiiQja 
P eorr 27 Ditia ^flb^ r;^4iti P <ie Ojg^ye^r: .de op^jri^P dei Sab 

IV. ' " ' ' 14 



210 Arnobii aduersas nationes 

tum, quam scatnrriginem istam uocis et strepitum foedae 
loquacitatis emittere, quam deorum nominibus res appellare 
f. 119 tur|pissimas, quinimmo turpibus deorum factis negotia signifi- 
41 care uolgaria? antea mos fuerat in allegorica dictione hones- 
tissimis sensibus obumbrare * res turpes et foeda prolatu ho- s 
nestorum conuestirier dignitate. at uero uobis auctoribus per 
turpitudinem dicuntur res graues et castitate poUentia obscenis 
commemorantur in uocibus, ut quod olim grauitas foedorum 
uerecundia contegebat nunc uerniliter turpiterqile dicatur dig- 
norum elocutione mutata. quod in adulterio dicimus Martem,io 
inquit, et Venerem Vulcani esse circumretitos arte, cupiditatem 
dicimus atque iram ui pressas consilioque rationis. quid enim 
prohibebat, quid obstabat, suis unamquamque rem uerbis et 
suis significationibus promere? immo quid urguebat, cum nescio 
quid indicare per commentarios et scripta uoluisses, noUe iUudu 
intellegi quod indicares, sed contrarias res simul una expositione 
susciperO; studium docere cupientis et nolentis ostendere ma- 
lignitatem ? an deos adulteros dicere periculum habuit nullum^ 
prolatio cupidinis atque irae linguam et os fuerat obsceno 
coinquinatura contactu? quod si utique fieret et allegoricaeao 
caecitatis obumbratio toUeretur, et facilis ad discendum res 
esset et deorum dignitas conseruaretur inlaesa. nunc uero cum 
dicitur in Martis et in Veneris uinctione uitiorum esse signi- 
ficata compressio, peruersissimae res duae simul isdem tem- 
poribus fiunt, ut et foedorum species intellectum subiciat ho-» 



1 quam] atqne 8ah foede P 2 emittere Stewechms: amit- 

tere P 4 bulgaria P corr c* allegoricas dictiones (misso in 

8ab 5 obumbrari Mewrsius foeda scripsi: foedas P 

6 conuestirier Sab^r: conuectirier P 8 commemorantur Sabinerr: 

commorantur P prauitas Salm foedorum Memsias: foedemm 

P foedae rei Sab 9 contegebatur Sab uemiliter r: uiriliter P 

scurriliter Sab dignorum] digna res Sab 13 unumquam- 

que P corr c 14 urgebat eum Sab 15 uoluisses Saim: uolu- 

isse P uoluisset Oel 16 indicaris sic Salm: indicare P indlcaret 

Sah 18 uUum Mewsius 19 «cupidinis P fuerat scripsi: 

fuerant P 22 conseruaretur Sab: conseruatur P 25 ut Sab: 

ui P foedorum Meu/rsi/ui: foede re P foedae rei Sab 



Liber V. 211 

nestatis | et prius animum turpitudo quam religiouis alicuius f. 119^ 
perstringat auctoritas. nisi forte dicetis — hoc enim solum restat, 42 
quod a uobis posse uideatur opponi — deos sua mysteria nolle 
ab hominibus sciri et idcirco historias ambagibus esse allego- 

sricis scriptas. et unde uobis est liquidum, quod hominibus 
superi nolint sua mysteria publicari? unde illa uos scitis aut 
cur ea dissoluere in allegoriarum explanatione curatis? ad ex- 
tremum et ultimum quid sibi dii uolunt, ut honesta cum 
nolint, turpissima de se dici atque indecora patiantur? Attidem 

locum nominamus, solem, inquit, significamus et dicimus: sed 
si Attis sol est, quemadmodum conmemoratis et dicitis, quis 
erit Attis ille, quem in Phrygia genitum uestrae produnt 
atque indicant litterae, quem passum esse res certas, fecisse 
item res certas, quem in spectaculis ludicris theatra uniuersa 

jsnouerunt, cui inter sacros cultus res uidemus fieri specialiter 
annuas nominatimque diuinas? utrumne ab sole ad hominem 
an ab homine ad solem uocabuli huius facta translatio est? 
si enim nomen istud principali erat ab origine solis, quid 
tandem de uobis sol aureus meruit, ut ei cum semiuiro face- 

9oretis uocabulum istud esse commune? sin hirquinum et Phry- 
gium est; quid Fhaethontis genitor, pater huius luminis et 
claritatis admisit, ut abciso ab homine dignus uideretur uocari 
et augustior fieret euirati corporis nuncupatione signatus? sed43 
quid sit istud, iam promptum est omnibus. nam quia talium 

85 scriptorum historiarumque uos pudet nec aboleri uidetis posse 
ea quae sunt | foede semel in ^ommentarios relata, nitimini f. 120 
cohonestare res turpes atque omnibus argutiafum modis pro 
rebus subditis uerborum inuertitis corrumpitisque naturas atque 
ut olim accidei^e male sanis adsolet, quorum turbida uis morbi 



4 sciri 8ah: scire P 7 explanationem Sdb 8 dti P 

9 paciantur P corr U commemoratis Cantertis: «cpnnumeratis P 
18 principali erat OeJderua: principaliteT P ab del Oe^eru^ habet 

Sah originem Sab qoid 8db: qui P 20 esse commune? 

sin Sab: se communes in P 22 abscisso Sah 23 euirati Sahy 

r;etuiratiP 24 quia P dalium P corr 25 historiarumque 

uos Sab: historiarum quos P 26 relata Sah: relatae P 28 inuer- 

tictis Fcorr corrumpitisquae P corr 29 turbida Sah: turpida P 

14* 



212 Arnobii adnersus nationes 

sensum atqtie kitellegeiitiam depulit, confnsa atque incerta 
iactatis et inainum per rerum figmenta bacchamini. esrto: in 
louis rt Cereris coetu inrigatio sit significata telluris, occultatio 
seminis patris in Ditis raptu, uina per terras sparsa distractis 
in uisoeribus Liberi , cupiditatis et temeritatis conpressio colli- 5 
44 gatio dicta sit adulterorum Veneris atque Martis. sed si fabu- 
las has uultis more esse allegorico scriptas, quid ceteris fielt, 
quas non uidemus po^se uersuras in huiusmodi cogi? quid 
enim subiciemus pro illis fluctibus, quos super aggerem tumuli 
Semeleiae subolis urigo contorsit? et quid pro illis Ganymedibus lo 
raptis atque in libidinum ministeria substitutis? quid pro 
illa conuersione formiculae, in quam luppiter maximus uasti- 
tatis suae liniamenta contraxit? quid pro cycnis et satyris? 
quid pro aureis imbribus, in quos idem se pellax fraude induit 
perfida formarum uarietatibus luden^? ac ne de loue sdlo loqui is 
uideamur uoluisse, in amoribus numinum reliquorum esse alle- 
goriae quae possunt, quae in mercennariis condicionibus ac 
seruitutibus, quae in uinculis orbitatibus planctibus, quae in 
cruoiatibus uulneribus sepillcris? in quo cum unam contrahere 
f. 120^ "possetis culpam, conscriptione de superis tali addidistis, | utao 
dicitur, garo gerem, cum deorum nominibus appellauistis res' 
turpes et uocabulis rursus deos rerum coinquinauistis iiifamium. 
quod si adesse hic eos aut esse illos uspiam cognitione indu- 
bitabili crederetis, in mentione illorum facienda praestringeret 
uos metus et tamquam uos audirent uestrasque acciperentss 



2 baccamini.P 3 coitn /Sa6 occultatio G^Z: occupatio P 

4 nina Sab: nina P 6 Liberi 8db: liberis ^P compressio Sab: 

inpraessio P 6 adulteriorum Sab 9 fustibns Sab quos 

Sab: quod P 10 semeleiae Sdb: semelectae (c eras) P urigo 

Meursius: origo P prurigo 'Urs 11 raptis L. Fruterius, Urs: 

partis P ministeria P. lunius: magisteria P 13 satyris Sab: 

flaturis P 18 seruitutibus iSb5 m «it; seruitutis P l^sepulchris 

Sab: sepultis P 20 oenscri^tioni '77r5 tali Sab: talia P 

21 garo gerem] gangrenam 84b gerrem Sdlm 22 conquinauistis 

Sab 23 us*pium P corr & 24 crederetis Sab: derctis («n ftt^ 

V) P 25 a^dirent P 



Liber V. 213 

U0C6S ita credi oportuit et haberi in cogitatione defixum. apud 
enim homines officiosis religionibus deditos uon ipsi dii tantum 
uerum etiam nomina debent esse deorum reuerenda, quantumque 
est in ipsis qui censentur his nominibus, tantum esse par est 

5 in eorum appellationibus dignitatis. da ueram iudicii formam, et 45 
in illa eritis reprehensionis parte, quod in usu sermonis uestri 
Martem pro pugna appellatis, pro aquis Neptunum, Liberum 
patrem pro uino, Cererem pro pane, Mineruam pro stamine, 

, pro obscenis libidinibus Venerem. quae est enim ratio, ut cum 

losuis censeri appellationibus res possint, nominibus cognomi- 
nentur deorum, et ea fiat numinibus contumelia quam nec 
homines sustinemus, si nostra quis nomina res ducat atque 
inuertat in friuolas? sed oratio sordida est, uerbis fuerit 
polluta si talibus. uerecundia * ac laude condigna! erubes- 

wcitis panem et uinum nominare et pro coitu Venerem non 
metuitis dicere. 



1 difiram P corr c' 4 hts P 5 da] ad Sah normam 

Meursius 6 eritis scripsi: ostis P 7 «pugna P «aquiB P 
8 panem P corr staminem P corr 9 libidinis Sdb 13 fri- 

bolas P 14 nerecunda Salm lacunam signaui ac om Gel 

haec Meursius o uel ecce Oehlerus ah Vahlenus 15 panem Sahy r: 

pane P 16 i.RN0(7n. \ libeb auiKTUs exp. incipit liber sextus 

.FELICITER. 



214 Arnobii aduersus nationes 



LIBER SEXTV8 

f. 121 l.^unc quoniam summatim ostendimus, quam impias de diis 
1 uestris opinionum constitueritis infamias, sequitur ut de templis, 
de simulacris etiam sacrificiisque dicamus deque alia serie 
quae his rebus adnexa est et uicina copulatione coniuncta. in » 
hac enim consuestis parte crimen nobis maximum impietatis 
adfigere, quod neque aedes sacras uenerationis ad officia con- 
struamus, non deorum alicuius simulacrum constituamus aut 
formam, non altaria fabricemus, non aras, non caesorum san- 
guinem animantium demus, non tura neque fruges salsas, non lo 
denique uinum liquens paterarum effusionibus inferamus. quae 
quidem nos cessamus non ideo uel exaedificare uel fiicere, 
tamquam inpias geramus et scelerosas mentes aut aliquem 
sumpserimus temeraria in deos desperatione contemptum, sed 
quod eos arbitramur et credimus — - si modo dii certi sunt eti5 
nominis huius eminentia praediti — honorum haec genera aut 
risui habere si rideant aut indigne perpeti si motibus exaspe- 
2rentur irarum. ut enim noscatis, quid de isto nomine sentia- 
mus iudiciique simus cuius, existimamus nos eos, si modo dii 
certi sunt, ut eadem rursus satiateque dicantur, cunctarum^o 
esse debere perfectarumque uirtutum, sapientes iustos graues, 
si modo nulla est culpa, quod eos laudibus adcumulamus hu- 
manis, intestinis pollentes bonis, nec extraneis adminiculis 
adicere quo illis integritas inoffensae beatitudinis conpleatur, 

3 insanias Urs 4 seriae P cofr & 7 affingere Urs 12 «ces- 
samus P 15 deos Sah 17 indignae P 20 sociateque Sdb 
22 adculamus P corr 23 nec se . . . addicere Stewechius se addi- 
cere SdLm 24 adicere Vahlenm: addicere P indigere Gel quo Urs: 
quod P 



Liber VI. . 215 

ab adfectibus cunctis et cunctis perturbationibus | liberos nonf,i2ii> 
ira efferuere, non uUis cupiditatibus excitari, calamitatem ' 
inrogare nuUis, non ex malis hominum crudelem accipere 
uoluptatem, non terrere portentis, non prodigiosas ostentare 

sformidines, non uotorum debitis habere obnoxios et obligatos, 
nec piaculares hostias signis minacibus postulare, non pesti- 
lentias, non morbos corruptione aeris inducerc; non adurere 
siccitatibus fruges, non caedibus interesse.bellorum, non urbium 
stragibus, non aduersa his uelle, non illorum commoditatibus 

losuffragari: sed, quod magnarum est mentium, pari pendere 
cunctos lance et indiuiduas cunctis beniuolentias exhibere. 
caduci enim generis et infirmitatis humanae est, contraria 
his agere: eosque quos tangat adfectio pati dolere deminui 
sapientium scita et pronuntiata definiunt nec posse aliter fieri, 

isquin legibus mortalitatis adstricti sint qui sint uUis pertur- 
bationibus mancipati. quod cum ita se habeat^ qui possumus 
iudicari deos habere contemptui, quos, nisi sunt recti et mag- 
narum mentium admiratione laudabiles, deos negamus existi- 
mari nec potestatibus posse caelitibus applicari? sed templa illis i 

2oextruimus nuUa nec eorum effigies adoramus, non mactamus 
hostias, non tura ac uina libamus. et quid amplius possumus 
uel honoris eis attribuere uel dignitatis, quam quod eos in ea 
ponimus parte qua rerum caput ac dominum summumque 
ipsum regem, cui debent di una nobiscum, quod esse se sen- 

95tiunt et uitali in substantia contineri? | numquid enim delu-f. 122 
bris aut templorum eum constructionibus honoramus ? numquid 
ei hostias caedimus? numquid alias res damus, quas libare, 
profundere non est rationis expensae sed tracti per consuetu- 
dinem moris? etenim pleua dementia est, necessitatibus tuis 



2 ita Sdb excitari Sab: excitare P 8 cedibus P 9 stra- 

•gibus P 10 suffragiari P corr w^ntium P 11 beneuo- 

lentias (ne ex ni corr) P 12 contraria liis Zinkim: contrariis P 

13 egere Sab *quos P ddlere Urs: dolore P dolorem Sab 

deminui* P diminui Sah 18 existimari scripsi: existere P 

19 coelitibus Salm: caelitus P coelitum Gel 24 dii una MeursitM: 

diuina P 26 emplorum P corr 27 ei Gel: et P cedi- 

mus P 



2fi() Arnobii aduersKs nationes 

V 

potentiora metiri et qrtae tibi sint usui dattoribws dS^ dafiBf, 
et hoiorto ' istum , lioA 6oi!rfutneiiam ducert. templaf igitut, 
quaerimus', iii deoruiW qfiios' Asus atrt m rei cuits neceMtatAm 
aut dicitis esSe construfeta aut esse rursus aedificandtt 6efisetis(? 
hiemalia sentiunt frigofa aut solibus iiorreirtur afestittis, plli- s 
uialibus nimbis perfluunt, uentorumi eos aut turbines uexant, 
incuTsionem pati periclitantur hosiilem ft^rafum aut rabidds 
adpetitus, uf merito illos conueniat tetiortim muniiionibug 
claudere, saxorum aut obiectione tutari? templa eniin haec 
quid sunt? si humanam infirmitattem rOges, nescio quid immaneio 
atque amplum : si deorum potentiam tri^tiaris, succe^sus quidani 
panii atque ut uerius eloqua* genus airigustissimum cau6J- 
riaxum paupertini cordis eicogitaiione ^ifepeistrm. quorum si 
qfuaeris audire quis pri6t fuerit instiiutor, quis fabricaltor, dut 
Phofoneus, Aegyptiits atrt Merops tibi fuisse irionstrabitur, aitit w 
rit tradit in Admirandis' Varro, louis prog6in6s Aeacus. sint 
ergb haiec licet aut ex molibus marm6feis stfucta, laquearibiis 
f.i22^aut renidearit aureis, S][)Iendeant hic geinriaae | et sidereos 
euomant tiaf iata intersiinctione fulgores : terra sunt baec omifla 
et ex faece tiltima riilioris riiateriae coricreia. neque enim siib 
tt6s ea pretiis cafioribis penditis, delectari credendtim est His 
deos riec r6cusaf 6 nec spemerb quo rillrius ^e daepiant et eorum 
obiiEittibfcs coerte^litur iiclusi. terilpluia, iriquit, hoc Martis 
e'^t, hbc liiribriis et VeniBris, hoc Hercillis Apollinis Ditis. 
quid e^t aliud dicere , ^uarii doriius haec Mafiis est , hae6 h 
liirionis ei Veiieri^, Apollo hic Hdbiiat; ii hab riianet Herculefe, 
ii ilik Sunimanus? ita nbri prinid ^i inaxiriisi contum6lia egjt, 
ti^biili.tibnibris deos haberb districtos, tri^uribla his dafiB, cbii- 

14 sq. Clemens Alez. pfoir. 3, 44 

3 re P corr c' 4 constructa Sdb: conscripta P 5 torrentur 

iSab: terrentui P 6 perfluhnt ^iah: pigfiuunt P ll piieitia 

HSalni 14 instltiibi, ^iiis om SdO) 15 fbfoieus P Meft>|)B 

Sab i» e^r: iierofcs P iut ddd Canterus, Urs 17 ifiblifiiB 

Sab: molillillus P i^ iiterstinctiitine SalrA: interstictioiie P ffifetsti- 
tione Sah S2 septiint Sah: sbpitint P . 23 bbiecticiniWs iSM 

24 sqq, febc HerbiUs , . . Veiiefis m Scb ^6 in hot Sab 27 iii 

aid OeMerm illo Sdb istd Stib summamus P coirr 

28 districtos Sab: destructos P 



Liber VL 217 

clania et cellulas fabTicari etr eis existimare necessarias reid 
esse, quae hominibus, felibus, quae stmt formiculis et lacertis, 
quae fugacibus, pauidis atque exiguis muribus? sed non, inqtfit, 4 
idcirco adtribuimus diis templa tamquam umidos ab his iitt- 

ibres uentos pluuias arceamus ant soles, sed ut eos possimus 
coram et comminus contueri, adfari de proiimo et cum prdd^ 
sentibns quodammodc uenerationum conloquia miscere. snb ax^ 
enim nndo et sub aetherio tegmine inuocati si fuerint, nihil 
audiunt^ et nisi de proximo admoueantur his preces, tamquam 

wnihil dicatur, obstructi atque immobiles stabunt. atquin nos 
arbitramur omnem deum omnino, si modo nominis huius tti 
pollet^ ex quacnmque mundi parte quod quisqae fuerit locutus, 
tamquajn si sit praesens, ^iidire debere, immo quod qtiisque 
conceperit | sub obscuris et tacitis sensibus, cognitione antici- f. 128 

ispata praesumere, atque ut astra sol luna, cum supra terras 
meant, omnibns omnino cernentibus statim sunt et ubique 
praesentes^ ita quoque conuenit audientiam numinum nulli esse 
clausam linguae semperque esse praesentem, quamuis ad eam 
uoces regionibus ex distantibus confluant. hoc est enim pro- 

90 prium deorum, conpl6re omnia ui sna^ non partiliter uspisiiii sed 
ubique esse totos, non adesse non abesse, non cedatum ad 
Aethiopas pergere et post dies bis senos priuatum ad domicilium 
redire. quod si ita non erit , tollitur omnis spes opis et erit S» 
in dubio, audiamini ab dis necne^ si quando rto sacras caeri- 

ssmoitiarum confieitis debitis. constituamus ehim noscendae rei 
causa templum numinis alicuius esse apud Canarias insulas, 
eiusdem apud ultimam Thylen, eiusdem apud Seras essc; apud 
turuos Garamantas et si qui sunt alii quos ab sui notitia 
maria montes siluae et qaadrini disterminant cardines: si 

soomnds ttno in tempore rebus diuinis fkctis, quod sua qm)sqtie 



1 existimare Urs: existimari P 6 conturi P eorr c paesenti- 

bnB P corr & 10 adquin P 11 ui Sab: ut P 16 ubique 

**** P 17 ita quoque Scd): itaque P 20 sua non in ras P 

21 **eBBB P totus P corr 23 et sap. tters. P 24 au- 

diamini Urs: audiamur P dis (i fH ii corr) P 27 Thjfle 

S<ib: thyleni P 



218 Arnobii aduersus nationes 

necessitas rogitare compellit, poscant «que de nnmine, referendi 
beneficii quaenam omnibus spes erit, si non undiqne ad se 
missam uocem deus exaudiet et erit ulla longinquitas , quo 
penetrare non possit auxilium poscentis oratio ? aut enim nullis 
erit in partibus praesens, si uspiam poterit aliquando non esse, s 
aut aderit unis tantum, quoniam praebere communiter suum 
f. 123^ non potest atque indiscretus auditum. | atque ita perficitur, ut 
aut nullis deus opituletur omnino, si occupatus re aliqua ad 
audiendas uoces non quiuerit aduolare, aut exauditi tantum- 
6modo uni abeant soli, nihil egerint ceteri. quid quod multaio 
ex his templa, quae tholis sunt aureis et sublimibus elata 
fastigiis, auctorum conscriptionibus conprobatur contegere cine- 
res atque ossa et functorum corporum sepulturas esse? nonne 
patet et promptum est aut pro dis immortalibus mortuos uos 
colere aut inexpiabilem fieri numinibus contumeliam, quorumis 
delubra et 'templa mortuorum superlata sunt bustis ? in histo- 
riarum Antiochus nono Athenis in Mineruio memorat Cecropem 
esse mandatum terrae, in templo rursus eiusdem, quod in arce 
Larisae est, esse conditus scribitur atque indicatur Acrisius, 
Erichthonius Foliadis in fano, Dairas et Immaradus fratres in2o 
Eleusinio consaepto, quod ciuitati subiectum est. quid Celei 
uirgines? non in Cereris Eleusiniae hUmationis habuisse perhi- 
bentur officia? non in Dianae delubro, quod in Apollinis con- 
stitutum est Delii, Hyperoche Laodiceque, quas aduectas illuc 
esse finibus ex Hyperboreis indicatur? in Didymaeo Milesioas 

10 sqq. 1. c. 3, 44 sq. 

1 rogitare Urs: cogitaret in mg ••• P cogitare Sah lacunam sig- 

naui que om Sdb 7 at ita Sab 9 quiberit P corr 

13 corporum scripsi: esse corporum P esse del Sdb in err 

14 diis & 17 anchus P corr c cec»ropem P 19 est, esse 
scripsi: esse P est Sah in err conditis P corr 20 erictho- 
nius P Immaradus scripsi: inmarachus P inmamachus & Inmiar- 
nachus Sah Immarus Sdlm 20 aq, in eleusinio r: in eleusino P 
Ineleus in Sdb in Eleusinis Gel 21 ciuitati 8ab: ciuitatis P Celei 
Gel, r: elei P 22 Eleusinae Sah humationis habuisse He- 
raldus: humationibus P humatae habere Gel humationis sortitae Urs 

23 officia Gel: officio P constitu P corr c 24 Hyperoche 

HUdehrandius: hyperochae P Hyperocha Sdb Laodiceque Gel: lau- 

diceque (que ex quae) P Elaudiceque Sdb 25 dydymeo P 



Liber VI. 219 

Cleochum dicit habuisse supTema- Leandrius funeris. Leuco- 
phrynae monumentum in &no apud Magnesiam Dianae esse 
Myndius profitetur ac memorat Zeno. sub ApoUinis arula, quae 
Telmessi apud oppidum uisitur, Telmessum esse conditum 

5uatem non scriptis constantibus indicatur? Ptolomaeus Age- 
sarchi de Philopatore quem edidit primo Cinyram regem Paphi 
cum familia omni | sua, immo cum omni prosapia in Yeneris ^ 124 
templo situm esse litterarum auctoritate declarat. infinitum 
est et inmensum, quibus quique in fanis toto sint in orbe 

lodescribere^ nec exactam desiderat curam — quamuis poenam 
constituerit Aegyptus in eum qui publicasset quibus Apis 
iaceret absconditus — polyandria illa Varronis quibus templis 
contegantur quasque in se habeant superlati ponderis moles. 
sed quid ego haec parua? regnatoris in populi. Capitolio? 

15 qui est hominum qui ignoret Oli esse sepulchrum Vulcen- 
tani? quis est, inquam, qui non sciat ex fimdaminum sedi- 
bus caput hominis euolutum non ante plurimum temporis aut 
solum sine partibus ceteris — hoc enim quidam ferunt — aut 
cum membris omnibus humationis officia sortitum? quod si 

soplanum fieri testimoniis postulatis auctorum, Sammonicus 
Granius Valerianus uobis et Fabius indicabunt, cuius Aulus 
fuerit filius, gentis et nationis cuius, cur manu seruuli uita 
fuerit spoliatus et lumine, quid de snis commeruerit ciuibus, 
ut ei sit abnegata telluris patriae sepultura. condiscetis etiam, 

95quamuis nolle istud publicare se fingant, quid sit capite re- 
tecto factum uel in parte qua areae curiosa fuerit obscuritate 

1 Cleomachiun Urs Clearchum Meursius tamquam e codiee Le- 

andms Sah vn err Leucophrynae Gel: leucofryne P 3 mendius 

P earr 4 Telmeesum Sab, r: termessum P 5 Agesarchi Ptolo- 

maeo Sab Agesarchus Ptolemaeo in err 6 Philopatore Sab: filopatere 
P filopatore r Cinyram Sab: cynera P cynira r Paphi Sdb: 

papi P 8 esse Sab: est P 9 et Sdb: et in et P 10 ex- 

«actam P quam Oel 11 Aegiptius Sdb 12 barronis P 

14 in] ipsum Zinkius Capitolio Sab in err: capitolium P 

15 quis Sab in err Oli Salm: toli P 20 postwiatis P 

21 Valerius Antias Urs Aulus] Tobus Sab Tolus in err 22 cur manu 
seruuli Zvnkius: germani seruuli P ut a germani seruulo Gel ut a ger- 
mani seruulis Salm cuius manibus seruuli Bigdltius 24 patriae Gel : 

patientiae P patemae HUdebra/ndius 25 retecto Zinhius: refecto P 

resecto Sab in err 26 areae Zinfciiis : xev P ^m% H>XA.eyyta't^A.\.>ik& 



230 Arnobii aduersHS nationes 

conclnsum, ut immobilis uidelicet atque fiia obsignati ominis 
perpetuitas staret. quod cum opprimi par esset et uetustatis 
obliteratione celari, conpositio nominis iecit in medium et com 
suis causis per data sibi tempora inextinguibili fecit testifica- 
f. 124»' tione procedere, nec erubuit ciuitas maxima et numinum ) cunc- 5 
torum cultrix, cum uocabulum templo daret, ex Oli capite 
SCapitolium quam ex nomine louio nuncupare. satis igitur ut 
opinor ostendimus temjpla diis immortalibus aut inaniter esse 
constructa aut contra decus et potentiam creditam contumeliosis 
opinationibus fabricata. sequitur ut de signis aliquid simulario 
crisque dicamus, quae multa arte conponitis et religiosa obser- 
uatione curatis. qua in parte si fides est ulla, constituere apud 
nos ipsos nullis considerationibus possumus, utrumne istud 
serio et cum proposito faciatis graui an ridendo res ipsas puerili 
alucinatione ludatis. si enim certum est apud uos deos e8se,i5 
quos remini atque in summis oaeli regionibus degere, quae 
causa, quae ratio est, ut simulacra ista fingantur a uobis, cum 
habeatis res certas, quibus preces possitis effundere et auxilium 
rebus in exigentibus postulare? sin autem non creditis aut, ut 
mediocriter dicatur, ambigitis, etiam sic ratio quaenam estso 
dubiorum fingere atque instituere simulacra et quod esse non 
credas uentosa imitatione formare? an numquid dicitis forte, 
praesentiam uobis quandam his numinum sub exhiberi simu- 
lacris, et quia deos uidere non datum est, f eos insolidi et 
munia officiosa praestari? hoc qui dicit et adserit deos esses» 
non credit, heo habere conuincitur suis religionibus fidem cui 
opus est uidere quod teneat, ne inane forte sit quod f obscurum 
• non uidetUr. deos, inquitis, per simulacra ueneramur. quid 
ergo? si haec non sint, coli se dii nesciunt nec inpertiri a uobis 



1 obsign*ati P ominis Gel: hominis P 4 ^®«^t P 6 Oli 

Scdm: 8oli P Toli 8(ib 8 esse Gel: iis esse P his esse 8ao 

12 fidis P corr & 14 propositos P corr grauia P corr 

18 prece«s P 22 formare 8db: formari P 23 exhiberi Gd: 

exhibere P (snhezhibere 8ab) 24 eos insolidi et] eos ita coli et Gel 

eorom in sknilitudinem Vrs eos ita coli, iis et Heraldm eos sic coli, 
iis et 8dlm eis sic solnm licere ? 26 regionibns P corr & 27 oh- 

scamm] ocolcxnmi ni ? 



Liber VI. 221 

« 

I nUimi sibi existimabunt honorem? pertramites ergo quosdamf. 126 
et ^er quaedam fidei commissa, ut dicitur, uestras sumunt atque 
aecipiiint oultiones, et antequam ii sentiant quibus illud debe- 
tur obsequiom, simiilacris litatis prius et uelut reliquias quas- 

5 dam aliena ad illos ex auctoritate trausmittitis. et quid fieri 
potis est iniuriosius con/tumeMosius durius, quam deum alterum 
scire et rei alteri supplicare? opem sperare de numine -et nuUius 
sensus ad effigiem deprecari? nonne illud egt, quaeao, .quod in 
uulgaribus prouerbiis dioitur, fabrum caedere cum ferias fullo- , 

lonem, et cum hominis consilium quaeras, ^ab asellis et porculis 
agendarum rerum «ententias postulare? et unde nouissime 10 
scitis, an simulaora haec .omnia quae dis immortalibus uicaria 
substitutione formatis simUitudinem referant habeantque diui- 
n^m? potest enim fieri, ut barbatus in caelo sit qui esse a 

15 uobis effiugitur leuis, potest ut senectute prouectior cui puerilem 
commodatis aetatem, 'potest ut hic flauus sit «xt* qui in ueritate 
habeat oculos caesios, displosas ut gestitet nares quem esse 
uos iaditis figuratisque nasicam. neque enim reotum est dicere 
aut appellare ^imulacrum quod non pariles lineas principali ab 

soore iraducat: quod esse planjim et certum manifestis poterit 
ab rebus agnosci. nam cum omnes homines teretem esse solem 
indubitabili luminum contemplatione uideamus, os illi uos 
hominis et mortalium corporum liniamenta donastis. luna 
semper in motu est et ter denas facies | in restitutione accipitf. 126^ 

asmenstrua: uobis ducibus et figuratoi:ib\is femina est, miltuque 
^t-uno quae per habitus noiille cottidiana inatabilitiate •nijatatur. 
intelkgimus omnes uentos aeris esse^fluorem pulsiet.mundanis 
rationibus concitati: per uos hominum formae sunt bucinarum 
animautes - tortus intestinis et domesticis flatibus. inter deos 

souidemus uestros leonis toruissimam faciem mero oblitam minio 



3 hii P hi Sdb 6 pote Sab 8 depraecari P 9 caedere 

Sdb in err: cadere P 11 hobissime P corr 12 diis c 

14 barbatus Sah: barbarus P 15 effingitur Sab: effigitur P 

16 lacunam signaui 21 a Sab teretem Sab: teretum P 

23 ^onatis Sab 27 pulsos Sab 28 concitatos Sdb b^i- 

narum P 29 tortos r 30 uestros om Sab leonis Salm: 

leones P toruissima facie 8ab oblitam Sdlm: oblita P 



222 Arnobii aduersnB nationes 

et nomine f frugiferio nancupari. si simulacra haec omnia 
superorum sunt imagines numinum, ergo et in caelo habitare 
dicendus est deus talis, ad cuius formam et speciem simulacri 
huius similitudo directa est, et uidelicet ut hic iste, ita illic 
ille sine reliquo corpore persona est et facies sola, fremibundus 5 
hiatibus toruis, dirus sanguineo de colore, f malum dentibus 
suis comprimens atque ut olim fessi canes linguam ore de 
patulo t puetuitate proiciens. quod si utique non est, ita 
ut omnes existimamus non esse, quaenam tanta audacia est, 
formam tibi quam uolueris fingere ac dicere esse simulacrumio 
1 1 dei quem probare non possis ulla esse in parte naturae ? ridetis 
temporibus priscis Persas fluuios coluisse, memorialia ut indi- 
cant scripta, informem Arabas lapidem, acinacem Scythiae 
nationes, ramum pro Cinxia Thespios, lignum Icarios pro Diana 
indolatum, Fessinuntios silicem pro Deum Matre, pro.Marteis 
Bomanos hastam, Yarronis ut indicant Musae, atquO; ut Aeth- 
lius memorat, ante usum disciplinamque fictorum pluteum 
1 126 Samios pro lunone : et abstinetis a risu,, cum pro diis | immor- 
talibus sigilliolis hominum et formis supplicatis humanis? 
quinimmo deos esse sigillaria ipsa censetis, nec praeter haec2o 
quicquam uim creditis habere diuinam. quid dicitis, isti? 
ergone dii caelites habent aures et tempora, ceruices occipitium 

11 sqq. 1. c. 4, 46 

1 frugiferio P frugi serio 8db Prugiferi ScUm ^tiqCov in altera scrip- 
twrae parte laJtere widetur 2 superorum Urs: superiorum P bsq, 

fremebundis Matibus, toruis rictibus ScUm 6 toruidis P sanguinea 
Salm fremebundus, biatibus toruidis dirus, sanguineo tmlgo 

de colore Canterus: decotofo (m mg .*.) P de gutture Ckl de ceroto 
Bigaltifis decolor ore Graeuim malam ? 7 saeuis C. Barthius 
ut olim add c in lacwna fessi Sab: fesi P linguam Sab: un- 

quam P 8 pituitate Sab potus auiditate Salm si G(^: sic P 

10 ac dicere P. Scriu^riuA: acddere P ac credere 8ah 12 memo- 

rialia Salm: memoralia P. 13 lapidem Sah inerr^ r: lapide P 
14 nationes Gel: nationis P cincxia P thaespios P Pro- 

cinezi athaespios Sah Icarios Canterus, Urs: carios P 15 matre 

Sah: matre P Marte Sah: matre P 16 Aethlius Caavterus^ 

Urs: etheclius P Ethedius.iS'a6 17 pluteum Canterus, Urs: pute- 

um P 18 abstinetis Sab: abstinentis P 



Liber VI. 223 

spinam lumbos latera poplites nates suffragines talos mem- 
braque alia cetera, quibus constructi nos sumus et quae prima 
in parte paulo plenius dicta sunt et scripto uberiore prolata? 
utinam liceret introspicere sensus uestros recessusque ipsos 
smentis, quibus uarias uoluitis atque initis obscurissimas co- 
gitationes: reperiremus et uos ipsos eadem sentire quae nos 
neque alias gerere super numinum figuratione sententias. sed 
studiis facere quid peruicacibus possumus, quid intentantibus 
gladios nouasque excogitantibus poenas? minantes adseritis 

lom^lam scientissimi causam, et quod semel sine ratione fecis- 
tis, ne uideamini aliquid aliquando nescisse, defenditis meli- 
usque putatis nbn uinci quam confessae cedere atque adnuere 
ueritati. ex huiusmodi causis illud etiam uobis coniuentibus 12 
consecutum est, ut in deorum corporibus lasciuiae artificum 

15 luderent darentque his formas quae cuilibet tristi possent esse 
derisui. itaque Hammon cum comibus iam formatur et fingi- 
tur arietinis, Saturnus cum obunca falce custos ruris, ut ali- 
quis ramorum luxuriantium tonsor, cum petaso gnatus Maiae, 
tamquam uias adgredi praeparet et solem pulueremque declinet, 

» Liber membris cum moUibus et languoris feminei dissolutissi- 
mus laxitate, Yenus nuda et aperta, | tamquam si illam dicas f. 126^ 
publicare, diuendere meritorii corporis formam, cum pilleo Vul- 
canus et malleo, manu liber sed dextera ut fabrili expeditioni 
succinctus, cum plectro et fidibus Delius, citharistae gestus 

s&seruans, cantaturi et nenias histrionis, cum fuscina rex maris, 
tamquam illi pugna sit gladiatorii obeunda certaminis: neque 
uUum est. reperire figmentum alicuius numinis, quod non habitus 

1 lumbo P corr suffragines Gel: saffragmem P 3 prolata 

8ab: prolato P 4 liceret 8ah: licere et P et expvmxit r 

6 que P 8 quid intentantibus Gel: quod intentantibus P 

9 minantes OeMerus: animantis P amentes Meursius 11 aliquid 

addidi 13 conibentibus P 14 artificum Sah: arteficium P 

15 isse P corr & 17 custos ut ruris aut aliquis ramorum Urs custos 

ruris ut aliquis, ramorum Salm 20 languoris scri^si: liquoris P 

21 nud» P illam Sab: illa P 22 publicare (in mg .'.) P 

23 liber sed] librans Cannegieterus ut scripsi: et P ezpe- 

ditioni Stewechius : expeditione P 24 citharistae Sdb: cithansta P 
25 rei 8ah: ei P 



224 Arnobii aduersns uationes 

certos ferat fabrorom liberalitate donatos. ecce si atiqais uobis 
nesdentibus et ignaris rex urbanus et callidus ex foribus ,sais 
Solem tollat et in Mercurii transferat sedem^ Mercurium r^irsus 
arripiat atquo in Solis faciat commigrare delubrum — uterque 
^im a uobis glaber atque ore compingitur leui — detque huic s 
radios^ Solis capiti petasunculum superponat: quibus modis 
internoscere poteritis, utrumne Sol iste sit an ille Mercurius^ 
cum habitus uobis deos, non qris soleat proprietas indicare? 
consimili rursus translatioi^e si nudo loui cornua detrahat ei, 
Martis temporibus adfigat, Martem armis spoliet et his rursus le 
circumcludat Hammonem: interstinctio 4eri quaepoterit singu- 
lorum, cum .qui luppiter fuerat idem possit existimari Mars 
esse et qui Mauors fuerat subintroire speciem louis possit 
Hammonis? usque adeo ludus .est simulacra ista confingere, 
nomina illis tamquam propria dedicare, quibus si habitum de- is 
trahas, toUatur cognitio singulorum, deus pro deo credi, alter 
uideri pro altero^ immo pro utroque uterque possit existimari. 
ISsed quid ego dis datas falces et fuscinas rideo, quid cornua, 
f. 127 I malleos et galeros, cum simulacra quaedam sciam certprum 
ferre hominum formas et infamium liniamenta meretricum?2o 
quis est enim qui ignoret Athenienses illos Hermas Alcibiadii 
ad corporis similitudinem fabricatos? quis Praxitelen nescit, 
Fosidippi si relegat «, ad formam Cratinae meretricis, quamin- 
felix perdite diligebat, os Veneris Cnidiae f soUertiarum coe- 
gisse certamine? sed sola est haec Yenus, cui de scorti uultu 35 
kanslaticium decus auctum est? Phryna illa Thespiaca, sicnt 
illi referunt qui negotia Thespiaca scriptitarunt , cum in cacu- 
mine ipso esset pulcritudinis, uenustatis et floris, exemplarium 
fuisse perhibetur cunctarum quae in opinione sunt Venerum 

21 sqq. 1. c. 4, 53 
6 pettasuucalum Sdb: petasioculnm P 11 iuterstiuctio 'alios* 

scripsisse dicit OrelliiAS: interstitio P 15 numiua Meursit^ 

18 diis c 20 ferre.smpst; esse P liuiameuta Sab: lauia- 

menl^ P 21 Alcibiadii scripsi: alcibiadi P Alcibiadis iS^o^ Alcibi- 

2Aei Salm 23 Posidippum Gel relegat /S'o&; religat P 

lacunam signaui: Cuidiaca intercidisse uidetur Cratinae Urs: 

gratinae P 24 pe'ditae P cuidiae r: cindiae P gnidiae /Sio^ 

sollerti aliarum Urs 26 auctum Sah: actum P Phrynae sic Sab 

in err : phyrna P Phyrne Sdb 27 negotia seclusit Urs cacu- 

mine Puteanus: acumine P culmine Urs 



Liber VI. 225 

«iae per nrbes Graias siae iste qno flnxit amor taliiim cupi- 
ditasqne signomm. itaqne artifices omnes ipsis isdem qni tem- 
poribns extitemnt quibnsqne primas dabat exprimendamm simi- 
litudinnm ueritas omni cura studioqne certabant filum capitis 

f prostitnti Cythereia in simulacra traducere, ardebant artificnm 
f scita alterqne alterum uincere contentiosa aemulatione qnae- 
rebant, non Venus ut augustior fieret sed nt Pliryna pro Yenere 
«taret. atque ita perducta est res eo nt pro diis immortalibns 
sacra meretricibus fierent et infelix feligio signomm fabrica- 

lotionibns falleretur. inter significes ille memoratus Fhidias et 
primus, cum Olympii formam lonis molimine operis extnlisset 
inmensi, super dei digito pantabces inscripsit pulcheb — 
nomen autem fuerat amati ab se pueri atque obscena cupiditate 
I dilecti — neque ullo metn est aut religione commotus denm f. 127^ 

isnomine prostibuli nnncupare^ quinimmo exoleto louis nnmen 
simnlacmmque sacrare. usque adeo ludns est et puerilis ad- 
fectio sigillaria ista formare, adorare pro dis ea, sanctitatibus 
accnmulare diuinis, cum ipsos nideamus artifices in effingendis 
his Indere et libidinum propriarnm monumenta sancire. quid 

Mest enim, si ^uaeras, cnr Fhidias ludere ac lasciuire dubitaret, 
cnm ante paululum temporis lonem ipsum quem fecerat sciret 
anmm fuisse, lapides atque ossa informia disparata confnsa 
seque homm omnium congregatorem atqne uinctorem, habitus 
eis per se datos membrornm similitudine fabricata et, qnod 

ssinter omnia primnm est, sui esse beneficinm muneriS; qnod 
natus [per se] « esset atque in rebus adoraretur humanis? libet 14 
in hoc loco, tamquam si omnes adsint terrarum ex orbe na- 
tiones, unam facere contionem atque in aures haec omninm 



1 istic Mewrsius 4 filum 8db: filium P 5 chytereia P 

6 Bcita] caela ? 7 Phryne Qel: fryna P Phyrne 8db 10 fidi- 

as P et Gel: est P 12 Pantarces Urs: pantarches P 

15 exoleto 8ah: exileto P 16 puerilis Sab: puer his P 17 diis c 
ea] et Urs sancti talibus Sab 20 fidias P 22 diis parata c, 

iSSa& corr m err 23 sq, habitu eis per se dato Urs 24 mem- 

brorum scripsi: in membrorum P in membrorum similitudinem 

Zinkim 26 per se seclusi lactmam signcmi: intercidisse uiden- 

tur haec Olympius luppiter adnotaretur Urs 

IV. 15 



226 Arnobii adueriai nationes 

communiter andienda depromere. qnidnam est istnd, homines, 
qnod ipsi nos nltro in tam "promptis ac perspicnis rebns no- 
Inntaria fallitifl et circnmscribiiis caedtate? discntite aliqnando 
^ caliginem r^essiqne ad Inmen mentis intnemini propins et 
nidete istnd qnod agitnr qnale sit, si modo retinetis ins nestmm s 
atqne in finibns nobis datae rationis consiliiqne nersamini. simn- 
lacra ista qnae nos terrent qnaeqne templis in omnibns pro- 
strati atqne hnmiles adoratis ossa lapides aera snnt, argentnm 
anmm testa, lignnm snmptnm ex arbore ant commixtum 
f. 128 glntinnm gypso, ex ornatibns fortasjse meretriciis ant ex mn«io 
liebri mnndo, camelinis ex ossibns ant ex Indid animalis dente, 
ex caccabnlis, ollnlis, ex canddabris et Incemis aut ex aUis 
obscenioribus uascnlis congesta, conflata in has species ducta 
snnt atqne in formas quas cemitis exiemnt, fomacibus incocta 
fignlinis, ex incndibus et malleis nata, grosis rasa, discobinata u 
de limis, serris furfuraculis asciis secta dolata effbssa, tere- 
bramm excauata nertigine, mncinamm lenigata de planis. ita 
iste non error est, non nt proprie dicatur amentia, denm 
credere qnem tnte ipse formaris, snbplicare tremibnndnm £a- 
bricatae abs te rei, et cnm scias et certus sis tui esse operisso 
et digitomm partum, pronum in faciem mere, opem rogare 
snppliciter adnersisqne in rebns atque in temporibus asperis 
ISpropitii nnminis fauore succurrere? ecce si aliquis ponat in 
medio aes mde atque in opera nuUa confectum, argenti massas 
iudomiti infectumqne anrum, lignum, lapides atqne ossa resqne ss 
alias ceteras quibns signa consueta sunt et numinum simulacra 
constare, immo si aliqnis ponat in medio conlisos deomm nul- 
tns, confracta atque inminuta simulacra inbeatque nos idem 

4 propius Sdbf r: proprius P 6 uobis Urs: his P 11 camel- 

linis P 12 cacabulis /^, r: caecabulis P 15 grossis Sab 

grosfis Crel descobinata limis Gel 16 furfuraculis Sdlnmius ad 

Solin. p, 774: furfur«acul6is P furfuribus aculeis Sdb furficibus aculeis Gel 
forcipibus aculeis Urs perforaculis Sdlm asciis Sdb in err: asceis P 
18 propriae P corr 21 partum Urs: parte P artem Gel per artem 

Kliissmmmts 23 fauore (u ex b) P fauores Gelj Meursius f&uorem 

Sdlm accurrere Gel acquirere Meursim 24 confectum scripsi: 

eoniectum P 25 infectum Sdb 27 conlisos scripsi: conli- 

sorum P 28 confracta MigdlUus: conflata P item HUde- 

brandius 



Liber VI. 227 

frastis hostias et firagminibTis caedere, infonnibns massis sacra 
et mimia inpertire diuina : andire a uobis exposcimus, facturine 
istnd sitis an contra quam imperabitur recusaturi? fortasse 
dicetis : qua causa? quia nemo est in rebus humanis tam stolide 

scaecus, qui argentum aes aurum gypsum ebur argillam 
deorum in numerum referat ipsaque | per se dicat uim habere f. 128^ 
atque optinere diuinam. quaenam est ergo ratio, ut si omnia 
haec corpora intacta atque infecta permanserint , careant ui 
numinis atque auctoritate caelesti: ea formas si acdpiant 

lohominum, si auriculas nasos buccas labra oculos cilia, con- 
tinuo dii fiant et in ordinem caelitum referantur et censum? 
nouitatis aliquid fictio corporibus his addit, ut adiectione ipsa 
oogamini aliquid eis credere diuinitatis maiestatisque conlatum? 
in aurum aes mutat aut testulae uilitatem in argenteam cogit 

udegenerare materiam? quae insensiUa fuerunt paulo ante, &dt 
ut sint uiua et spiritaU agitatione moueantur? si quas foris 
habuere naturas eas omnes retiinent simulacrorum in covpori- 
bus constituta, stupiditas quae tanta est — detrecto enim dicere 
caecitatem — rerum existimare naturas f ormarum qualitate mutari 

10 et acdpere numen ex habitu quod in primigenio corpore iners 
fuerit et brutum et sensus mobilitate priuatum. itaque inmie- 1 6 
mores et obliti, simulacrorum substantiae atque origines quae 
sint, rationale homines animal et sapientiae munere consiliique 
donatum coctilibus testis succumbitis, aeris lamminas adoratis, 

15 elephantorum ab dentibus secundas poscitis ualetudines, ma- 
gistratus imperia potestates uictorias adquisitiones lucra, messes 
optimas feracissimasque uindemias, et cum pateat, luceat, 
rebus fieri uerba cum brutis, exaudiri uos remini ipsique 
uos ultro credulitatis uacuae circumscriptione tradudtis? o 

aoutinam liceret in simulacri alicuius medias introire | pendigi- f. i29 
nes , immo utinam liceret Olympiacos illos et Capitolinos loues 

1 frastis Sdb in err: frustris P 2 munia P 6 refera P 

earr e * 9 ea Sdb: eas P 11 fiant Sdb: fiant P 13 coga- 

mini Sdb: cogitamini P 14 mutat aut Urs: mutata.ut P testuli^ 
Sdb cogat Sab 15 fuerant Urs 17 retinent Urs: retine- 

ant P 22 sq, origines quae sint Herdldus: originis quae sit P 

23 homines Sab: hominis P 25 elefantorum P a Sdb 26 acqui- 
sitiones Urs: adquisitionis P 27 opimas €hl 29 credulitatts P 

15 ♦ 



-228 Arnobii adudrsiiB nationes 

didncere in membra resolutos omnesqne illas partes qnibos 
snmma conclnditnr corpomm diseretas ac singnlas contneri: 
iamdndum istos uideretis deos, qmos exterior lenitas lenocinio 
fulgoris angnstat, lamminamm flatilinm esse crates, particn- 
larum coagmenta deformiumf ab ruinamm casibus et disso- » 
lutionis metu snbscudibus et oatenis, uncis atqne ansnlis re- 
tentari interqne omnes sinns commissurammque inncturas 
plumbum ire suffusum et salutares moras signomm dintumi- 
tatibus commodare. uideretis, inquam, iamdudum solas sine 
occipitiis facies, manus sine bracchiis, semiplenas«, uentres cumio 
lateribus dimidiatos, plantamm inperfecta uestigia, et qnod ma^ 
xime risum ferat, parte ligneos deos ex una, at ex altera saxeos, 
inaeqnabili corpomm constmctioue contractos. quae si ntique 
perspici obscurata arte non qnirent, uel ipsa uos saltem quae in 
medio sita sunt docere atque monere debnemnt, agere nosu 
nihil et circa res cassas officiomm impendere uanitates. ita 
enim non uidetis spirantia haec signa, quomm plantas et genna 
contingitis et contrectatis orantes, modo casibus stillicidiornm 
labi, putredinis modo carie relaxari, ut nidoribus atque fnmo 
suf&ta ac decolorata nigrescant, qnemadmodum saecli longioris lo 
incuria perdant sitn species et robigine conuulnerentur exesaP 
ita^ inquam, non uidetis sub istomm simnlacrornm canis 
steliones sorices mnres blattasque lucifugas nidamenta ponere 
1129^1 atqne habitare, spurcitias hnc omnes atque alia usibns ac- 
commodata conducere, semirosi duritias panis [pannis], ossa f in m 
spem tracta; pannos lanuginem chartulas nidulomm in molli- 

1 didncere Graeuius: dedncere P 4 angustat Sdb flatilinm 

Sah.' fleailinm P flabilium Hildebr<mdiu8 5 a Sah 6 snbscndi- 

bns Sabf r: snbcudibus P 7 interque Gel: inter qnae P 10 manus 
sine bracbiis semiplenas, uentres uulgo lacunam signaui: mam- 

mas ud nates intercidisse uidetwr 12 deos add HUdehrandius 

at Sah: ate P 13 quae Sab: qna P 14 obscurata Urs: obscuri- 

tatis P 16 cassas Sab: cansas P 21 situ Urs: situs P 

specie Sah speciem sitn Heraidus ezesa in ras c 22 canig 

Gel: causis P 25 pannis om Sab famis Salm inter panis et 

ossa intercidisse cames uel simHe qmd putat Zinkius 26 stnpam 

Urs specum Bigaltim sepem C, Barthius dapem Zinkius dapem, 

tractare Zinkius pannos Sab: annos P moUitie Sab 



Liber VI. 229 

tiem sollicite, miserorum fomenta pnlloram? non in ore ali- 
quando simulacri ab araneis ordiri retia atque insidiosos casses^ 
quibus uolatus innectere stridularum possint inpudentiumque 
muscarum? non hirundines denique intra ipsos aedium circum- 

5 uolantes tholos iacularier stercoris f plenas et modo ipsos 
uultus, modo numinum ora depingere, barbam oculos nasos 
idiasque omnis partes, in quascumque se detuleilt deonerati 
proluuies podicis ? erubescite ergo uel sero atque ab animanti- 
bus mutis uias, rationes accipite doceantque uos eadem nihil 

aonuminis inesse simulacris, in quae obscena deicere neque me- 
tuunt neque uitant leges suas sequentia et instincta ueritate 
naturae. sed erras , inquit , e^ laberis : nam neque nos aera 1 7 
neque auri argentique materias neque alias quibus signa con- 
fiunt eas esse per se deos et religiosa decernimus numina, sed 

iseos in his colimus eosque ueneramur quos dedicatio infert 
sacra et fabrilibus efficit inhabitare simulacris. non improba 
neque aspernabilis ratio , qua possit quiuis tardus nec non et 
prudentissimus credere, deos relictis sedibus propriis id est 
caelo non recusare nec fugere habitacula inire terrena, quin- 

aoimmo iure dedicationis inpulsos simulacrorum coalescere 
uinctioni. in gypso ergo mansitant atque | in testulis dii f. 130 
uestri, quinimmo testulaxum et gjpsi mentes, spiritus atque 
animae dii sunt? atque ut fieri augustiores uilissimae res 
possint, concludi se patiuntur et in sedis obscurae coercitione 

u latitare ? ergo illud a uobis parte in hac primum desideramus 
et postulamus audire: inuitine hoc faciunt, id est iure dedi- 
cationis adtracti simulacrorum ineunt mansiones an proni et 
faciles neque ullis necessitatibus inrogatis? inuiti hoc faciunt? 
et qui fieri potis est, ut in aliquam necessitatem inminuta 

80 maiestate cogantur ? uoluntariae obsecutionis adsensu ? et quid 

4 1. c. 4, 52 

1 soUicite om Gel scilicet et SaHm 4 irtmdines P 5 tholos 

Sdb, r: fitholos P «iaculaiier P splenas loa, Auratus plnnias 

Cruyettts 7 onines & SinmgB, 9 rationes Sab: rationis P 
10 deicere UrSf r; dicere P facere Gel 11 instincta Gel: dis" 

tincta P seneritate Mettrdus necessitate ? 14 deos Geh deas P 
21 ninctioni Urs: innctioni P in» P 28 irrogatis. inuiti Urs: 

hirogati*si inuiti P irirogati? si inuiti Saib 29 pote SaX) ali- 

quam necessitatem Sab: aliqua necessitate P 



230 Arnobii adnersnB nationeB 

in testulis dii petunt, nt eas sedibns sidereis anteponant? 
[ninctione si propemodmn coUigati inunobilitatis testolas et 

IScetera quibus signa confinnt] quid ergoP in materiis talibus 
sempeme dii mansitant neque abeunt uspiam, etiam si res 
postulauerit maxima, an habent itus liberos, cum libuerit abire s 
quocumque et ab suis sedibus simulacrisque discedere? si pei> 
manendi necessitatem patiuntur, quid miserius his esse aut 
quid infelicius poterit, [quam] si eos in basibus ita unci retinent 
et plumbeae uinctiones? sed concedamus, ut, *** caelo et si- 
dereis sedibus anteponant, diuinitatis suae perdiderint potes-io 
tatem: sin autem cum uoluerint euolant et absolutum ius 
habent inania relinquere simulacra, ei^ aliquo tempore desinent 
esse dii signa et in dubio stabit, quando sacra debeant reddi, 
quando his conueniat atque oporteat abstiDere. saepenumero 
uidemus ab artificibus haec signa modo paruula fieri et pal-is 
f.id0^marem in minutiem contrahi, modo | in immensum tolli et 
admirabilem in amplitudinem subleuari. ratione hac ergo se- 
quitur ut intellegere debeamus in sigilliolis paruulis contrahere 
se deos et alieni ad corporis similitudinem coartari, at uero 
in uastis porrigere se longius atque in maximitatem producere. so 
ergo si hoc ita est, et in sedentibus signis deum sedere dicen- 
dum est et in stantibus stare, in procurrentibus currere, iacula* 
rier in iacientibus tela, ad illorum formare atque aptare se 
uultus et ad reliquos habitus figurati corporis sui similitudinem 

19commodare. in simulacris dii habitant. singuline in singulis» 

2 Tiinctione si scripsi : uinctioneQ ut P uincti bmnes et Sab uinctionis 
ui SaHm immobilitatis scripsi: mobilitatis P nobilitatis Sdb 

nobilitent Gel nobilitantes Saim uinctiones et propemodum colli- 

gationes mobilitati {f*el mobilitatibus) Zitikiiis 2 sq. uinctione . • . 

confiunt seckm: wide infra 7 quam sedMsi 9 sed] si Sdlm 

si id Zifihius 9 sqq. lAerha sed (si Salm) concedamus . . . potestatem 

Salm in fine antecedentis capitis posuitf Meursius post uerha huius 
capitis u, 14 atque oporteat abstinere; tnterpdkUa hahet OreUius 
lacwnam signau/i: suppletur uerhis in fine antecedentis capitis a md 
seclims uerha caelo . • • anteponant interpolata hdbet Zinkim 

14 saepe enim numero Mewrsim 15 fieri -iS^, f .* fier P 16 mi- 

nntiem ^: minntitiem P 19 at Mewrsyus: ant P 20 maxi- 

mitatem JJrs: mazimitate P 22 in instantibus SaSb 23 iacentibus 
Sab 24 sui addidi 25 dii Sdb: hii P singuline Sdbt 

fiin,£rnli8ne P 



Liber YI. 2S1: 



toia: m partiliter atqae in membra diuisi? iam neqae 
deos in conplnribus potis est nno tempore inesse simnlacris 
neqne rnrsns in partes sectione intemeniente dinisns. constitn* 
amns enim decem milia simnlacromm toto esse in orbe Yul- 

»Gani: nnmqnid esse nt dixi decem omnibns in millibns potis 
est nnns nno in tempore? non opinor. qna cansa? qnia qnae 
snnt priua singulariaqne natura multa fieri nequeunt sim^ 
plicitatis suae integritate seruata, et hoc amplius nequeunt, si 
hominum formas dii habent, opinatio nt uestra declarat. neque 

10 enim manus a capite separata aut pes diuisus a corpore sum- 
mam possunt praestare totius, aut dicendum est portiones idem 
posse quod totum, cum totum consistere nequeat, nisi fuerit par- 
tinm congr^atione conflatum. si autem in cunctis idem esse dice- 
tur, perit omnis ratio atque integritas ueritatis, si hoc fuerit 

i&sumptum, posse unum in omnibus uno tempore permanere: ant 
I deomm est unusquisque dicendus ita ipsum semet ab ipsof.i3i 
sese diuidere , ut et ipse sit et alter , non aliquo discrimine 
sepafatns sed ipse idem et alius. quod quoniam recusat et 
respuit aspernaturque natura, aut innumeros dicendum est con- 

sofitendumque esse Yulcanos, si in cunctis uolumus eum degere 
atque inesse simulacris, aut erit in nullo, quia esse diuisus 
natura prohibetur in plurimis. et tamen, o isti, si apertnmso 
uobis et liquidum est, in signomm uiseeribus deos uiuere atque 
hiPi)itare caeliteS; cur eos sub ualidissimis clauibus ingentibusque 

assub claustris, sub repagulis, pessulis aliisque huiusmodi rebus 
custoditis, consematis atque habetis inclusos, ac ne forte £ar 
aliquis aut noctumus inrepat latro, aedituis mille protegitis 
atque excubitoribus mille? cur canes in Capitoliis pascitis? 
cur anseribus uictum alimoniamque praebetis? quinimmo si 

sofiditis deos istic esse nec ab signis uspiam simulacrisque dis- 
cedere, permittite illis curam sui, reserata sint semper atqne 

1 iam scripai: nam P 5 ntuiiqait P corr milibus P 

7 priua Urs: priaata P 8 si sup. uers. P 12 totam addddi 

14 ueritatiB Urs: ueritati P 16 ipso sese Mewrsius tamquam' e oo^ 

diee: ipsos ee P ipso ee r ipso se ipse Sab 27 millae P 29 ali-" 

moniamque Sab, r: alimoniaque P prebetis P 30 isti P 

corr c 31 reserat P corr e 



232 Arnobii adaersus nationes 

aperta delubraf ac si quid a (J[uopiam temeraria faerit fraude 
subreptum; uim numiuis monstrent et sub ipso furti atque 
operis * nomine sacrilegos poenis conuenientibus figant. indigna 
enim res est et potentiam destruens auctoritatemque, summo- 
rum custodiam numinum canum sollicitudinibus credere, et i 
cum aliquam quaeras probibendis formidinem furibus, non ab 

« 

ipsis petere sed in anserum ponere et coUocare gingritibus. 
i 1 Antiochum Cyzicenum ferunt decem cubitorum louem ex de- 
f.i8i^lubro aureum sustulisse et ex aere bratteolis | substituisse 
fucatum. si in simulacris praesto sunt atque habitant dii suis, lo 
quibus negotiis luppiter, quibus curis fuerat inligatus, quo» 
minus priuatas persequeretur iniurias et subpositum se sibi 
uiliore in materia uindicaret? Dionysius ille sed iunior, cum 
uelamine aureo spoliaret louem et pro illo laneum subderet, 
iocularibus etiam facetiis ludens, cum esse illud in rigoribusu 
algidum, hoc uaporum, onerosum illud in aestatibus diceret, 
hoc rursus sub ardoribus flabile: ubinam fuerat rex poli, ut 
praesentem se esse formidine aliqua conprobaret et urbahum 
scurrulam cruciatibus reuocaret ad seria? nam quid Aesculapii 
grauitatem ab eo esse commemorem risam? quem cum barbaao 
spoliaret amplissima boni ponderis et philosophae densitatis, 
facinus esse dicebat indignum, ex Apolline procreatum patre 
leui et glabro simillimoque inpuberi ita barbatum filium fingi, 
ut in ancipiti relinquatur, uter eorum pater sit, uter filius, 
immo an sint generis et cognationis unius? quae cum omniass 
fierent et cum sacrilegis praedo inrisionibus iocaretur, si sub- 
erat numen in statua nomini eius maiestatique sacrata, cur 
oris contumeliam leuigati et dehonestati uultus non iusta et 
merita persecutus est ultione demonstrauitque hoc facto, et se 

8 sqq. 1. c. 4, 52 

1 si quid a quopiam Sdb: si quida copiam P 3 lactmam signaui: 
Bcelerosi ml simUe uerbtm intercidisse mdetur crimine uel momine 

Urs iligant Meursius 7 gingritibus 8ab: ginglitibus P 

8 Cyzioenum Gel: cyzigenum P quindecim Urs 10 facatuni 

8db: fagatum P si* P 13 djonisius P 15 illum Sdb 

i*^ P 16 uaporum Salm: uaporem P uaporeum Sab 21 philo- 

sophae RMebramMus: philosopbiae P pbylosopbicae Sab 25 sint 

Sab: sit P 26 iocaretur Urs: loqueretur P 



Liber VI. 235 

«sse praesentem et eastodia pertinaci suas aedes simalacraqne 
tatari? nisi forte neclegere deos dicetis haec damna nec patare tt 
esse idoneam caasam, propter qoam se exerant et nocentibas 
poenam uiolatae religionis infligant. ergo si haec ita sont, nec 

ssimalacra ipsi habere desiderant, | qaae conaelli et diripif. 132 
perpetiantnr inpune, immo e contrario perdocent aspemari se 

. illa, in qnibas spretos se ultione in aliqaa significare non carant. 
Philostephanas in Cypriads anctor est, Pygmalionem regem 
Cypri simalacram Yeneris, qnod sanctitatis apud Gyprios et 

loreligionis habebatur antiqaae, adamasse at feminam mente 
anima lamine rationis indicioqae caecatis solitamqae dementem, 
tamqaam si oxoria res esset, sableaato in lectalam namine 
copularier amplexibas atque ore resqne alias agere libidinis 
oacaae imaginatione frastrabiles. consimili ratione Posidippas 

15 in eo libro, qaem scriptum saper Gnido indicat saperqae rebas 
eias, adalescentem haad ignobilem memorat — sed nocabalam 
eias obscurat — correptum amoribus Veneris, propter quam 
Gnidus in nomine est, amatorias et ipsum miscuisse lasciuias 
cum eiusdem numinis signo genialibus usum toris et nolup- 

sotatum consequentium finibus. ut similiter rursum interrogem, 
si in aere atque in materiis ceteris quibus signa formata sunt 
superorum potentiae delitiscunt: ubinam gentium fuerant una 
atque altera Yeneres, ut inpudicam petulantiam iuuenum 
propulsarent ab se longe et contactus impios cruciabili coerci- 

sstione punirent? aut quoniam mites et ingeniis tranquillioribus 
deae sunt, quantum faerat, miseris furialia ut restinguerent 
gaudia mentemque in sanam recreatis reducerent sensibus? 

8 ffqq. 1. c. 4, 57 

1 pertinacis P corr edes r sedes Sab 3 exerant Sab, r: 

exeserant P 5 ipsi ZinJcius: ipsa P connelli et P 6 e Sab 

in err: et P 7 se add Urs 8 filostefanus P 9 aput P 

corr 11 animo Urs rationis Sab: rationib> P indicioqaae 

P corr iodiciiqne Sab caecatis Sab: caecitatis P 14 frns- 

trabiles Gel: frostabiles P Fosidippns Gelf r: possidippus P 

15 nido P corr c rebns Gel: le abse P re a se Sah 19 usum 

MettrsiiAS: fusum P 27 in sanam Huetim: insanam wdga 

redducerent P 



234 Arnobii adnertnt nationes 

23msi forte, at nos fertis, libidinis et nolaptatum deae conta- 
f. 132^ melias istas habaere, gratissimas nec altione facinas | existi-> 
mauere condignam qaod saas qaoqae malceret mentes et qaod 
ab se sabdi homanis capiditatibos scirent. sed si deae Yeneres 
ingeniis placidioribas praeditae gerendam esse morem inforta- s, 
niis iudicaaere caeconmif cam Capitoliam totiens edax ignis 
absameret louemqae ipsam Gapitolinam cam axore corripoisset 
ac filia, abinam fulminator tempore iUo foit, ut sceleratam 
illad arceret incendiam et a pestifero casa res saas ac semet 
et canctam familiam aindicaret? nbi lano r^ina^ cnm indi^io 
tam eias fannm sacerdotemqae Ghrysidem eadem ais flammae 
Argiaa in ciaitate deleret? abi Serapis Aegyptius, cum con- 
simili casu iacuit solutus in cinerem cum mysteriis onmibus 
atque Iside? ubi Liber Eleutberius, cum Athenis? ubi Diana, 
cum Ephesi? ubi Dodonaeus luppiter, cum Dodonae? ubi de-is^ 
nique Apollo diuinus, cum a piratis maritimisque praedonibus 
et spoliatus ita est et incensus, ut ex tot auri ponderibus 
quae infinita congesserant saecula ne unum quidem habuerit 
scripulum quo Mrundinibus hospitium, Yarro ut didt set 
Menippeus, ostenderet? infiniti operis res est toto in orbeso 
describere quae sint fana conuulsa terrae motibus et tempes- 
tatibus, quae incensa ab hostibus, quae ab regibus et tyrannis, 
quae antistites et sacerdotes et ipsi suspicione auersa nudar 
uerint, quae ad ultimum fures et obserata pandentes f remedorum 
obscuritate f canacheni: quae tuta utique permanerent et nuUis 25 
obnoxia fortuitis, si adessent dii praesides aut haberent aUquas 
templorum quemadmodum dicitur curas. nunc uero quia cassa 
f. 183 sunt et nulUs | habitatoribus tecta, habet in iUis fortuna ius 
suum, et perinde cunctis obiecta sunt casibus quam sunt omnia 

6 sqq. 1. c. 4, 53 

2 existimauere Sab: existimare P 4 neneris (i exe) P 8 filia. 

6el: filiam P 10 inclytiim P 15 efesi P 19 quod Pel 

hospitium scripai: hospitiis P hospitis CUi hospitiom siiis StewechitM 
in mg *.* set Menippeus ecripsi: sethenipens P se Thenipeus Sab 

in Menippeis Gel Menippeos L, Carrio Sat. Menippeis Meursiua 

20 esset Sai^ in toto Sab 21 terre P 24 remedomm (tn 

mg *.*) P t^ebramm Q^l remedioram G^eenerm 25 canacheni} 

Commageni Zinhiua 'cacomechani ?* VaMenue 



Liber YL 235 

CQtera mota interiore prinata. in parte hac eadem illnd etiam 24 
dicere simnlacroram adsertores solent, non ignorasse antiquos 
nihil habere numinis signa neque nllnm omnino inesse his 
sensnm, sed propter indomitum atque inperitum uulgus, quae 

spars in populis atque in ciuitatibus maxima est, salutariter 
ea oonsilioque formasse, ut uelut quadam specie obiecta his 
numinum abicerent asperitatem metu arbitratique praesentibus 
sese sub dis agere facta impia deputarent et ad humana officia 
morum immutatione transirent: nec propter aliam causam* 

10 uenerabiles formas auro eis argentoque quaesitas, nisi ut adesse 
nis quaedam ipsis in fulgoribus crederetur, quae non oculorum 
tantum perstringeret sensum, uerum etiam mentes ipsas au- 
gustissimae luds radiationibus territaret. quod ratione cum 
aliqua uideretur forsitan dici , si post condita deorum templa 

uatque instituta simulacra nullus esset in mundo malus, nulla 
omnino nequitia, iustitia pax fides mortalium pectora possideret 
neque quisquam in terris nocens neque innocens diceretur sce- 
lerosa opera nescientibus cunctis. nunc uero cum contra malis 
omnia plena sint, innocentiae paene interierit nomen, per mo- 

somenta, per puncta examina maleficiorum noua noxiorum im- 
probitate pariantur^ dicere qui oonuenit, ad incutiendas formi- 
dines uulgo deorum instituta simulacra, cum praeter innumeras 
criminum et facinorum | formas ipsa etiam uideamus templaf.iss^ 
sacrilegis uiolationibus adpeti ab tyrannis, ab regibus, ab latro- 

n nibus et noctumis a furibus ipsosque illos deos quos ad metus 
&ciendos uetus finxit et consecrauit antiquitas uadere in antra 
praedonum cum ipsis suis aureis metuendisque fulgoribus? quid 25 
enim, si uerum et sine ulla gratificatione perspicias, signa ista 
quae dicunt habent in se magnum, ut merito sperarit atque 

so existimarit antiquitas conspectu illorum posse frangi hominum 



1 hac Sdb^' liaec P 6 uelud P 7 abiicerent Sab: abie- 

cerint P asper«itatem P arbitratiqiiae P corr 8 dis (i m 

iis corr) P deponerent Scib officio orum P corr c 14 forai- 

tam P corr r 20 pnncta Sdb: cuncta P nocna P corr 

impronitate P 23 faci*nomm P 26 finout P 30 conspectn 

Sab: conspectum P 



236 Arnobii adnersaB nationes 

nitia et maleficia et mores temperari ? fak messoria scilicet, 
quae est attributa Satumo, metum fuerat iniectura mortalibxis, 
uitam uellent ut padficam degere ac malitiosas abicere uolun- 
tates j fronte lanus ancipiti aut dentata illa qua insignitus est 
clauiS; riciniatus luppiter atque barbatus, dextra fomitem s 
sustinens perdolatum in fulminis morem, lunonius ille caestus, 
aut militari sub galea puellula delitiscens, deum Mater cum 
tympano, cum tibiis et cum psalteriis Musae, Mercurius pin- 
natus Argiphontes, Aesculapius baculo, Ceres mammis cum 
grandibus, aut in liberi dextera pendens potorius cantharus,» 
Mulciber fabrili cum habitu, aut Fortuna cum comu pomis 
ficis aut frugibus autumnalibus pleno, semitectis femoribus 
Diana aut ad libidinem condtans Yenus nuda, Anubis canina 
26cum facie aut genitalibus proprus inferior Priapus. o species 
formidinum dirae metuendique terrores, propter quos genusu 
hominum torpedine in perpetua adfigeretur, nihil moliretur 
f. i34attonitum ab omnique se actu sceleroso | fiagitiosoque frenaret: 
falciculae claues caliandria fomites talaria baculi tympaniola 
tibiae psalteria, mammae promptae atque ingentes, cantharuli 
forcipes comuaque pomifera, nuda corpora feminarum etso 
ueretrorum magnitudines publicatae ! nonne satius f uerat salti- 
tare, cantare quam sub titulo grauitatis et seueritatis obtentu 
tam fngida tamque inepta narrare simulacra ab antiquis ad 
peccata cohibenda et ad nocentium formata impiommque for- 
midines? usque adeone mortales saeculi illius ac temporis corde^s 
fuerant uacui, rationis sensusque nullius, ut ab actionibus 
improbis tamquam pamuli pusiones personamm monstm- 
osissima tomitate, sannis etiam constringerentur et maniisP 

1 et maleficia et mores ^crip^i: et mores et maleficia P et mores a male- 
ficio Sdlm 6 lanonius Sdb in err: iunius P 7 cum add Gel , 

9 argiphontes Sab: angyforonites P uaculo P corr c 14 in- 

ferior Sab: inferiori P spicies P corr & 16 torpedine Sab: 

torpedinem P perpetuam Hildebrandius figeretur Urs affligeretur 
MewrmLS 17 attonitum Sah: attonitam P 18 caliendra Urs 
tympbaniola P c(yrr r 19 psalteria Sab: psalteriae P prompte P 
25 mortales Sdb: mortale P 26 fuerunt Mev/rsius 27 pusiones 

Sab: pusionis P monstruosissima Salm: monstruosissimas P 

28 toruitate, Bannis Sdlm: toruitates annis P manus Sdb 



Liber VL 237 

et ande est in contrarinm res uersa, nt cnm tam multa in 
duitatibus templa sint plena omnium simulacris deorum, tot 
legibus et generibus suppliciorum tantis iri obuiam nequeat 
multitudini noxiorum neque ullis remediis audacia possit ab- 

sscidi, tantoque se magis maleficia coDgeminata multiplicent, 
quanto legibus iudiciisque contenditur imminuere facta crudelia 
et poenamm coercitione sedare? quodsi metus aliquos infligerent 
simulacra mortalibus, legum latio cessaret nec tam diuersae 
cruces facinerosorum constituerentur audaciae. nunc uero quia 

looonstitit conprobatumque est, re ipsa inanem esse opinionem 
timoris qui ab signis dicatur effluere, ad legum decursum est 
sanctiones, a quibus esset formido certissima et iam fixa con- 
stitutaque damnatio, quibus debent et ipsa simulacra, quod 
incolunua | adhuc perstant et honoris alicuius concessione f. I84t> 

umunita sunt. quoniam satis, ut res tulit, quam inaniter fiant 27 
simulacra monstratum est, de sacrificiis deinceps, de caedibus 
atque immolationibus hostiarum; de mero, de ture deque aliis 
omnibus quae in parte ista confiunt poscit ordo quam pauci^ 
et sine ullis circumlocutionibus dicere. in hac enim consuestis 

2oparte inuidias nobis tumultuosissimas concitare^ appellare nos 
atheos, et quod minim.e sacrificamus diis, poenas etiam capitis 
beluarum crudelitatibus inrogare. quod quidem nos fatemur 
non contemptu facere atque aspernatione diuina, sed quod 
existimemus huius potentias nominis nihil tale deposcere neque 

s^rerum huiusmodi cupiditatibus attineri. 



2 plana P corr mcU 3 nequead P corr 4 abscindi r 7 sce- 

lera sedaie ? 9 cmces 8db: cernices P 12 etiam affiza 

Sab 15 mnnita. sed quoniam Saib 17 thnie P corr r 

21 minimum Gel sacrificamus scripsi: attribuamus P tribuamus 

Oel ponas P p«onas sic c* 25 AENOun liber|ui. Expiicacr. 

INCIPIT LIBEK. TJII. FELICITER. 



238 Arnobii adaerBUB nationes 



LIBER SEPTIMVS 

1 Unid ergo, dixerit qnispiam, sacrificia censetis nulla esse 

omnino facienda? nt nobis non nostra, sed Yarronis nestri 

sententia respondeamns, nnlla. qnid ita? qnia, inqnit, dii neri 

neqne desiderant ea neqne deposcnnt, ex aere antem &cti, i 

testa^ gypso nel marmore mnlto minns haec cnrant: carent 

enim sensn; neqne nlla contrahitnr, si ea non feceris, cnlpa, 

neqne nlla, si feceris, gratia. sententia reperiri nnlla potest 

integrior, nerior et qnam qninis possit, qnamnis ille sit scaeuns 

et difficillimus, occupare. quis est enim pectoris tam optunsi, lo 

qui aut rebus nullum habentibus sensum hostias caedat et 

uictimas aut eis existimet dandas qui sunt ab his longe natura 

2et beatitndine disiugati? qui sunt, inquitis, di ueri? ut | com- 

^i^^muni nobis et simplici respondeamus uerbo, non scimns. quos 

enim uidimus numquam, qui sint scire quemadmodum possu-i5 

mus? ex uobis audire consueuimus deos esse quam plurimos 

et numinum in serie conputari : qui si sunt, ut dicitis, uspiam 

uerique, ut Terentius credit, eos esse consequitur sui consimiles 

nominis, id est tales quales eos uniuersi debere esse conci- 

pimus et nominis huius appellatione dicendos, quinimmo utao 

breuiter finiam, qualis dominus rerum est atque omnipotens 

ipse, quem dicere nos omnes deum scimus atque intellegimus 

uerum. cum ad eius nominis accessimus mentionem. deus enim 

t 

ab altero in eo quo deus est nulla in re differt, nec quod unum 



6 uel uel P 9 uenor <m 8ab scaeuus Herdldus: caeuus P 

saeuus 8ab 11 cedat P 13 diisiugati P corr dii (ii ex i 

corr) P 17 numinum 8ab: nominum P 19 concipimus Bigoi- 

tim: conspicimus P 24 quo] quod 8ab 



Liber m 239 

est genere, snis esse in partibns ndnns ant plns potest qnali- 
tatis propriae nniformitate semata. qnod cnm dnbinm non sit, 
seqnitnr nt geniti nnmqnam perpetniqne nt debeant esse, ex- 
trinsecns adpetentes nihil nec carpentes aliqnas terrenae ex 

5 materiae opibns nolnptates. ergo si haec ita snnt, primnm illnd 3 
a nobis expetimns noscere, qnae sit cansa, qnae ratio, sacri- 
ficia nt ista fadatis, qnid deinde ex hoc Incri ad deos ipsos 
pemeniat atqne in eomm commoditates snbsidat. qnicqnid enim 
geritnr, debet habere cansam sni neqne ita esse ab ratione 

loseinnctnm^ nt in operibns geratnr cassis et in nacnis Indat 
inanitatis erroribns. nnmqnid forte dii caelestes alnntnr his 
sacris et ad eomm conpaginem retinendam nonnnllins opns 
est snffectione materiae? et qnis ita est hominnm dens pror- 
sns qni sit ignorans, nt eos | existimet contineri alicnins ali- 1 186^ 

imonii genere et cibi esse mnnus qnod eos faciat ninere et 
inmensam in perpetnitatem dnrare? qnicqnid enim cansis et 
rebns fnlcitnr extraneis, necesse est esse mortale et habere ad 
pericnlnm niam pronam, nbi aliqnid coeperit deesse qno ninitnr* 
tnm •• qnod ex his rebns qnae admouentnr altaribns nihil 

sonidemns accedere atqne ad nnminnm snbstantias pernenire. 
ant enim tns datnr et liqnefactnm carbonibns disperit; ant 
animalis est hostia et ab canibns ablignrritur sangnis, ant si 
aliqnod niscns aris fuerit traditnm, ratione ardescit pari et 
dissolntnm in cinerem labitnr. nisi forte hostiamm dens ani- 

Mmas denorat aut ex aris ardentibns nidorem coneectatnr et 
fnmos, pasciturque de cnisis, qnas enomnnt ardentia niscera 
adhnc nda de sangnine et prioribus nmecta de sncis. sed si 
dens nt dicitur nnllins est corporis omnique est incontignns 
tactn^ qni fieri potis est^ nt corporalibns rebns nntriatnr in- 

3ocorporeum, quod mortale est nt inmortale snstineat snbdatque 



4 terrenae Urs: terrenas P 6 sacrificia Utb: sacrificii P 

8' commoditates StewecMus: commoditate P subsideat Sab 

10 geratur scripsi: feratur P teratur HUdebrandius 16 inmensam in 

perpetuitatem scripst: inmensa in perpetuitate P 19 lactmam sig- 

nam -21 thus P 26 fumus P corr c 27 uda 6?eZ 

(huda 8ab in err): suda P prioribus] cruoris MeurmiS propriis ? 
28 incontinguus P corr 29 potest Sdb 



240 Arnobii aduersas nationes 

salutem rei quam contiiigere neqaeat et motus sabministrare 
> uitalis? cessat ergo ut apparet sacrorum haec ratio, neque 
dici a quopiam potis est ea causa sacrificia celebrari, quod 
4alantur his numina et eorum sustineantur e pastu. numquid; 
si forte hoc non est, uoluptatis alicuius animique ut dicitur » 
causa caeduntur diis hostiae et succensis adiciuntur altaribus ? 
et quisquam est hominum qui deos sibi persuadeat uoluptatum 
diffasione moUescere, gestire » in libidinis gaudium et uelut 
liseanimal | uile blandis sensibus af&ci et dulcedinis labilis uo- 
lucri titillatione mulceri? quod enim uolnptate dissoluitur, idio 
contraria necesse est tristitia contrahatur, nec immune existere 
ab anxietate potest maeroris quod laetitia trepidat et leuitatibus 
extoUitur gaudiorum. utroque autem affectu debent esse dii 
liberi, si eos esse perpetuos et mortalium uolumus fragilitate 
priuatos. quid quod omnis uoluptas quasi quaedam est adulatio is 
corporis notisque illis sensibus adsumitur quinque: quam si 
superi sentiunt; et eos necesse est esse participes corporum, 
per quae uia est sensibus et accipiendis uoluptatibus ianua. 
postremo quod gaudium est innoxiorum animantium mactatione 
laetari, miserabilis saepe exaudire mugitus, riuos sanguinisa» 
cemere, animas cum 'cruore fugientes patefactisque secretis 
prouoluier intestina cum stercore et ex residuo spiritu exsul- 
tantia adhuc corda tremibundisque palpitantes in uisceribus 
uenas? semiferi nos homines, quinimmo, apertius ut pronun- 
tiemus quod est uerius atque aptius dictu, feri, quos infelixa» 
necossitas et malus usus edocuit cibos ex his carpere, mise- 
ratione interdum commouemur illorum, arguimus nos ipsi 
penitusque re uisa atque inspecta damnamus, quod humanitatis 
iure deposito naturalis uincli consortia ruperimus. deos aliquis 



2 haec Sab: hic P 3 pote Sah 4: e om Sab 8 lacunam 

signaui 9 labilis Sdb: labili P 10 enim sup. uers, P 

12 potest addidi meroris P }3 affectn Sab in err: efifectu P 
dii P 17 eos scripsi: eorum P esse participes Sdb: inparticipes 

P 20 miserabiles c 22 prouoluier Hildebrandius: prouolui et P 

prouolui C/rs 23 tremebundisque CTrs: tremibundasque P 24 aper- 
tius] prius Urs potius Salm 25 aptius scripsi: apertius P 

29 uincli scripsi: initii P ruperimus Gel: reperimus P 



Liber VIL 241 

credet pios beneficos mites caede pecornm delectari diffimdiqae 
laetitia, 8i quando snb his concidnnt et spiritnm miserabiliter 
ponnnt? et nolnptatis ergo nt cemimns nnlla est in sacri- 
fidis cansa nec cnr fiant ratio ea est, qnoniam nec nolnptas 

5 est nlla, ac si forte est aliqna, in deos eam cadere nnlla | posse f. ise^» 
ratione monstratnm est. seqnitnr nt illam qnoqne inspiciamns 5 
partem, qnam iactari andimns nnlgo et popnlari in persnasione 
nersari : sacrificia snperis ea fieri diis cansa, nt iras atqne ani- 
mos ponant reddantnrqne mites et pladdi femidomm pectomm 

10 indignatione sedata. at si definitionem teneamns illam, qnam 

. pertinaciter meminisse connenit nos semper, nninersos animomm 
adfectns ignotos diis esse, consectanenm est credere nnmqnam 
deos irasci, quinimmo nnllnm adfectnm magis esse ab his longe 
qnam qni feris et belnis proximns tnrbat tempestatibns pati- 

uentes et ad pericnlnm interitionis indncit. qnicqnid enim ne- 
xatnr rei alicnins e motn, passibile esse constat et fragile: 
qnod passioni fragilitatiqne snbiectnm est, id necesse est esse 
mortale: ira antem nexat et patientes se soluit: ergo esse 
mortale dicendnm est qnod passionibns snbiectnm est irae. 

^atqnin deos scimns ess^ oportere perpetuos et natnram inmor- 
talitatis tenere: quod si constat et liqnidnm est; ira ab his 
longe et ab eorum condicione disiuncta est. nnlUs ergo rati- 
onibus conuenit id in superis uelle placare quod posse non 
uideas in eomm beatitudinem conuenire. sed concedamns, nt 6 

S5unltis, perturbationem huiusmodi familiarem diis esse pla- 
candaeque eius causa res diuinas fieri et sacromm sollemnia 
celebrari: quando ergo conueniat adhiberi haec munia nel 
in tqnpore quo dari? anteqnam sunt irati et perciti an 
cnm fuerint moti ipsisque in indignationibus constitnti? si 

30 ne sumant animos, occurrendum est his ante, feras nobis 



1 credit Sab diffindique Sab 3 ponunt? et uolnptatis ergo 

Urs: ponunt et uoluptatis. ergo Sab uoluptates c 4 ea 

addidi uoluptas add Gel 7 iactari Sab: lactari P 10 at 

Gel: et P 12 consentaneum Sah 16 fragile Sab: fiagile P 

17 flagilitatique P corr c 20 adquin P corr 25 placandaeque 

Meursim: placandique P 26 diuinas Saib: diuina P 29 in 

om Sab 

IV. 16 



242 Arnobii aduersus nationes 

f. i37proponitis, non deos, | quibus ne saeuiant concitatae et ca* 
uearum discutiant claustra, obiectari moris est escas in quas 
rabide saeuiant. et cupidinem uexationis inclinent. sin autem 
iam feruidis atque indignatione flagrantibus satisfaetio ista 
sacrificiorum oggeritur^ non inquiro, non exigo, an illa lauta 5 
et sublimis magnanimitas numinum homunculorum offensione 
moueatur babeatque pro uulnere, si quid animal caecum atque 
in nubibus semper ignorationis incedens dissignauerit, dixerit 
7quo illorum minueretur auctoritas; sed neque illud dici aut 
audire deposco^ quas irarum in homines habeant dii cau8as,io 
ut sacfificiis debeant contracta offensione mulceri : numquid 
aliquas leges sanxere aliquando mortalibus constitutumque est 
ab his umquam, quid eos agere conueniret uelquidnon, quid 
consectari,. jquid fugere^ uel coli se saltem quibus rationibus 
cuperent, ut.aliter quam imperauerant gesta ultionibus perse-15 
querentur irarum contemptique se uellent de audacibus et 
transgressoribusuindicare? ut opinor, ab his numquam neque 
ccmstitutum est aliquid neque sancitum, quoniam nec uisi ali- 
quando, neque si.sunt uUi, apertissima potuit cognitione dinosci. 
quaenam est ergo iustitia, ut eis ob aliquas causas irascanturso 
dii caelites quibus : neque se esse monstrare aliquando dignati 
sunt.neque ullas dederint aut imposuerint leges quas coli ab 
8 his uellent et inuiolabili obsecutione seruari ? sed hoc ut dixi 
praetereo et silentio patior abire donatum. unum illud prae 
omnibus quaero: quae causa est, ut si ego porcum occidero,25 

f.i37^deus mutet I adfectum animosque et rabiem ponat, si gallinu- 
lam, uitulum sub illius oculis atque altaribus concremaro, ob- 
liuionam inducat iniuriae et ab sensu penitus offensionis absce- 
dat? quid ad ^eiua dolorem ex opere hoc migrat, aut remedii 
cuius est anser, caper aut pauus, ut ex eius cruore medicinaso 
adhibeatur irato? ergone iniurias suas dii uendunt atque ut 



1 concitatae Sdby r: concitati P 3 rauidae P rabide c rabidae Sah 
5 lauta Urs: laeta P elata Herdldits 8 designauerit Sah 10 quasi 
parum Sdb homines P 12 sancxere P 18 aliquit P 

sanctum Sdb 19 uUi] uisi Sah 21 se esse] sese Sdb 

23 et« P 24 abire Oel: obire P 28 paenitus P 



Liber^ VII. 24S 

parunll pusiones, ut animos pascant abstineant^e plotatibu3, 
passerculos pupulois eculeos panes accipiunt, quibus auocare 
se possint, ita di immortales placamenta ista sumunt, quibus 
iras atque animos ponaint et in gratiain stiis cum offensoribiid 

sredeant? atquin ego rebar' debs, si inodo rectunti est crM6te 
quod motibus ex^gitentur ifarum; sirie ullis praemiis ntillisqtfe 
mercedibus iras atque' ammois ponere et peccatoribtis delicta 
doriare. hoc est enirii ' proprium numinum, liberales ueniaset' 
con^essiones habere gratuitas. quod si fieri non potest, sapten"- 

10 tius multb' est pertiniciter eos iri offensione durare quain mu- 
nerinn corruptione mitescere. crescit 'enim multitudo peccaritium, 
cuirf 'rediiiendi peccati' spSis datur, et fadle itur ad culpas» ubi 
est' uenalis ignoscentiulm gratia. ecce si bos aliqriis aut quod-9 
libet ex hi^ ariSmd.1, quodad pla6aridaii caeditufmiti^ridt^que 

isad numiriuni furias, uocem homims suriiat eloquatrifque his 
uerbis ^ergorie o luppit^r, aut quisquis alius deus es, humanum 
esf' istut[ et redtum aiit aequitaM^ alicuius in a^stiriiatione 
ponendti!rii , uf curii alius peccauerit, ego occidar et demeo 
sanguine fieri tibi patiaris satis, | qui numquani te laeserim,f.i3S 

sonukriquam scieris aut nesciens tuum nuniidn maiestatemque uio- 
laririij animal ut scis muturii, natrirae meae simplicitatem 
se(^ens nec multifohnium morurii uarietatibus lubri6Urii? num- 
qxAi - aliquando tuos ludos mirius sancte diligeriterque perfeci ? 
nulnjquid aUquem praesulem, tuum' nomen qui offenderet, ante 

^strad^rixi? nuniquid iuraui per te falso? numquid sacrilegis furtis 
tua; Tapui spoliauique donaria? numquid erui sacratissimos luco^ 
aut religiosa quaedarii loca substructioriibus poUui profanslrii^uiB 
priuatis ? quaenam est ergo cau^a ; ut alienum crimen meo 
luatur e sanguirie et in nefaS exti^aneunl- mea uita et inno- 

socentia producatur? an quod animal uile sum nec rationis nec 



1 ut add Heraldm quo add Gel animis Gel animosis Salm pas- 
caiii^ Cdluius: parcant P 2 populos F corr & Panes HerMvs 

oanes Zinkius accipiant Sab: accipiant P 3 dii immortales 

Canterus^UrS: dii mortales P 13 bos Gel: uos P 15 sd del 

Gel' 16'quisquis Zinkiu^s: quis P 19 qui] quod Sdb 24 nu- 
men Gel aut te Gel an te Meursius ante te Stewechius 29 lua- 

tur in ra>s P 30 perducatiir Sab 

16* 



244 Arnobii adueisns nationes 

consilii particeps, qndmadmodam pronnntiaiit isti qni se ho- 
mines nominant et ferocitate transilimit belnas? nonne primor- 
diis isdem eadem et me gennit informanitqne natnra? nonne 
spiritns nnns est qni et illos et me regit? non consimili 
ratione respiro et nideo et ceteris adficior sensibns? habent s 
iecora pnlmones corda intestina uentricnlos: et mihi mem- 
bromm non idem est nnmems attribntns? amant snos fetns et 
gignendis conneninnt liberis : non et mihi prolis et snbrogandae 
est cnra et dnlcedo, cnm fherit procreata? sed rationales illi 
snnt et articnlatas exprimnnt noces. et nnde illis notnm est,ia 
an et ego quod facio meis rationibns faciam et nox ista quam 
t i3Si> promo mei generis uerba sint | et solis intellegantnr a nobis ? 
interroga Pietatem, ntmmne sit aequius me occidi, me confici 
an hominem nenia et conmiissomm inpnnitate donari? quis in 
gladium formauit ferrum? non homo? quis cladem gentibus,is 
quis nationibus imposuit semitntem ? non homo ? quis parenti- 
bns, fratribus, quis uxoribus, quis amicis mortiferas subdidit 
commiscuitque potiones? non homo? quis maleficia repperit 
aut commentatus est tanta, qnanta [uix] explicari decem miUi- 
bus nequeant uel annalium uel diurnorum? non homo? ita istudso 
non femm, non inmane, non saeuum est, non tibi, o luppiter, 
iniustum uidetur et barbamm, me occidi, me caedi, ut fias tu 
placidus et ut scelerosis contingat inpnnitas?" ergo ob hanc 
causam, id est numina ut placentur irata, inaniter fieri sacri- 
ficia constitit, cum docuerit nos ratio neque deos irasci ali-9s 
quando neque alterum uelle pro altero confici, caedi nec innoxii 
lOsanguine abolitionem dissignationibus comparari. sed fortasse 
aliquis dicet : idcirco dis hostias et cetera inpendimus munera, 
ut familiares quodammodo nostris supplicationibus facti res 
tribuant prosperas auertantque a nobis mala, cum gandiis faci- so 
ant agere nos semper, tristitias uero propellant et ex casibus 



2 ueluas P corr 9 rotionales P corr 10 expromunt Chtden' 

dorpius 13 pietatem uulgo 14 an add c 18 commiscutt- 

que P 19 uix seclusi: *aduerhium uix uidetur abu/ndare aut pro 
nequeant legendum queant' Urs milibus P 20 diurnorum 

Graeuius: dierum P diariorum Urs 25 des P corr c 27 desig- 

nationibus Sah 28 diis c 31 et add Sab **ex P 



Liber Vn. 245 

inminentia fortnitis. non exiguam caram locus iste desiderat 
nec quod dicitUr fEusile tam consuetum est uel audiri uel credi. 
aduolabit enim continuo uniuersus ille doctissimorum chorus, 
qui adseuerans et conprobans | fato fieri quaecumque fiunt f. 189 

5 eripiat nobis e manibus opinionem istam et inanibus nos arguat 
persuasionibus fidere. quicquid in mundo, inquiet, gestum est, 
geritur et geretur, olim definitum et fixum est habetque im- 
mobiles causas, per quas sint sibi res nexae et inexpugnabilem 
conserant praeteritorum cum imminentibus necessitatem. si 

lodefinitum et fixum est, quid optingere singulis mali debeat 
boniue iam certum est. quod si certum est et fixum, uacant 
omnia deorum auxilia, uacant odia, uacant benignitates. tam 
enim praestare non possunt id quod non potest fieri quam 
prohibere ne fiat id quod necesse est euenire. f nisi quod 

isualidius premere opinionem istam, si uoluerint, quibunt, ut 
etiam ipsos deos frustra dicant a uobis coli et superuacaneis 
supplicationibus adorari. cum enim ordinem uertere et fa- 
talia nequeant constituta mutare, quid rei, quid causae est 
fatigare et obtundere eorum aures uelle quorum auxiliis 

to nequeas supremis in necessitatibus fidere ? postremo si tris- 1 1 
tia atque inportuna dii pellunt, si ea quae sunt laeta at- 
que amica largiuntur: unde sunt mundo tanti tamque in- 
numerabiles miseri, unde tot infelioes lacrimabilem uitam in 
extrema sorte ducentes ? cur immunes a calamitatibus non sunt 

35qui momenta per singula, qui per puncta sacrificiis onerant 
atque adcumulant aras? nonne alios, inquiunt, uidemus ex 
illis domicilia esse morborum, extinctis luminibus atque au- 
ribus obseratis, pedum carere processu, truncos sine manibus 
degere, incendiis, naufragiis et ruinis mergi obrui confici, 

30 patrimoniis | ab ingentibus euolutos mercennario sese laboref.i39^ 

3 aduolabit Sab: adnolanit P 5 uobis Canterm uos 

Canterus 6 quidquid P corr 7 habetquae P corr 8 sint 

sibi scripsi: sibi P sibi sint HUdebrandius et om Gel 

14 nisi quod] grauiter perturhatus uidetur esse hic locus 15 prae- 

mere P noluerint Sah 16 superuacuaneis P corr r 17 or- 

din«em P 29 obrui mergi Stewechius 30 mercennario sese Sah: 

mercennarios ee P 



246 Arnobii frduersus nationes 

fulcire, stipes emendicare sifpremas, exterminari, proscribi, 
semper esse in luctibus, liberorum Qrbitat^bus fr^tos, uexari 
per infortunia cetera quorum species et formas nulla potest 
enumeratio definire ? quod utique non fi^ret , si propulsare , si 
flectere mala ista dii possent sacrorum meritis obligati. nunc s 
uero quia casibus nullus est in his locus sed ineluctabili om- 
nia necessitate confiunt, agit sese ordo praescriptus et quod 
1 2 semel decretum est perficitur. aut ingrati esse dicendi sunt cae- 
lites, si, cum babeant iura prohibendi, patiuntur infelix g^^us 
tot poenis et calamitatibus implicari. set fortasse aliquidio 
dicant magnum nec quod auribus debeat frustratoriis, leuibus 
et contemnentibus sumi. qu^ tamen nos partes, quia res 
liimium longi est multique sermoniS| inexplicatas transcurrimus 
atque intactas, solum illud ppsuisse contenti, inhonestas uos 
famas adiungere diis uestris, si eos aliter negatis praestareis 
quae bona sunt atque inimica transuertere, nisi prius empti 
capellarum fuerint atque ouium sanguine et ceteris quae ad- 
mouentur altaribus. indignum enim primum est, .^t illa uis 
numinum sublimitasque caelestium beneficia credatur sua habere 
uenalia, prius sumere atque ita praestare; tum quod foediusso 
. multo est, nisi acceperint, prodesse nulli perpetique miserrimos 
discriminum subire fortunas, cum prohibere possint ac sub- 
uenire. si ex duobus facientibus res sacras nocens unus set 
locuples, alter angusto lare sed innocentia fuerit et probitate 
f. 140 laudabilis , centum iUe | caedat boues totidemque cum agni-2& 
culis suis matres, thus pau^er exiguum et odoris alicuius unam 
conoremet glebulam: nonne erit consequens, ut debeat credi, 
si .modo nihil numina nisi praemiis antecedentibus praestant, 
ut ffiuorepi suum commodent locupleti^ auertant a pauperculo 

6 eluctabili P corr c 7 confiunt Canterus: conficiunt P prae- 
scriptus Gel: perscriptus P 8 perficitur scripsi: perficit P 

cQlites P corr r 10 implicari. sed r, Salm: implicaris et P im- 

plicj^ri. et Sa^ 11 n^c l^ab: ne P 15 iungere P eorr c 

16 tranuertere , P empi F corrc J9 aublipiitasquj^e P corr 

^ uenali P cprr c 21 miserrimus P corr 22 foiiiunas Sah, r: 

fortuna (f «^ p) P 23 nocens ^awptius: hoc est P honestus 8ab 

scelestus Oehlerus sed Oehierus: et P 25 cedat P 

29 faborem P corr m s XV suum et auxilium Sdb 



Liber VU. 247 

lumina, quem reatrictum non animus sed familiaris rei neces- 
sitas fecit? ubi enim uenalis et mercennarius dator est, ibi 
necesse est gratiam pro magnitudine muneris tribui et eo in- 
clinare suffragium, unde ad eum qui praestat mercedis plus 

5 multo et indecorae oorruptionis adfluxerit. quid? si populi rursus 
duo hostilibus dissidentes armis sacrificiis paribus superorum 
locupletauennt aras alterque in alterum postulent uires sibi 
atque auxilium commodari : nonne iterum necesse est credi, si 
praemiis sollicitantur ut prosint, eos partes inter utrasque 

lodebere haesitare, defigi nec reperire quid faciant, cum suas 
intellegant gratias sacrorum acceptionibus obligatas ? aut enim 
auxilia hinc et inde praestabunt, id quod fieri non potest; 
pugnabunt enim contra ipsos se ipsi, contra suas gratias uolun- 
tatesque nitentur: aut ambobus populis opem subministrare 

15 cessabunt ; id quod sceleris m^i est post inpensam acceptam- 
que mercedem. itaque ergo ab diis longe infamia est ista tota 
pellenda neque est omnino dicendum praemiis eos ac mercedi- 
bus allici, bonas ut res conferant dimoueantque contrarias, si 
modo dii ueri sunt atque in nominis huius ei«eptione ponendi. 

20 1 aut enim fato fiunt quaecumque fiunt, et ambitionis et f. 140^ 
gratiae nullus locus in diis est: aut si excluditur et eicitur 
fatum, non est superae dignitatis boni operis fauores et con- 
latas munificentias uendifaare. satis ut opinor ostendimus 1 3 
frustra diis immortalibus hostias rebus cum consequentibus 

25admoueri, quod neque alantur his neque ullam percipiant uo- 
luptatem^ neque ut iras aut animos ponant neque ut res tribuant 
faustas neque ut abigant auerruncentque contrarias. sequitur 
ut illam quoque inspiciamus partem quae ab nonnuUis con- 
sueta est adseri et causis caerimonialibus adplicari. aiunt enim 

3osacra haec honorandis esse instituta caelestibus, et ea quod 
faciant, honoris ergo facere et his numinum potentias auctitare. 



5 indecorae Sdb in err: indecore P 9 ntraque P corr m a2 

15 cessebnnt P corr 19 acceptione Urs 22 fanores et HUde- 

brandius: fabore (b tw n corr m s XV) sed P fanorem et Sab 
23 uendi*tare P 26 ut iras scripsi: iras P 27 aberrnn- 

centque P 28 qne P 



248 Arnobii adnersiiB nationes 

quid? si similiter dicant euigilare sese atqae dormire, deam- 
bulare subsistere, conscribere aliquid et lectitare, ut honorem 
dis habeant et dignitatibus eos faciant ampliores? quid enim 
cruore de pecorum, quid sacrorum confectione de cetera super- 
additur his rei, quid adponitur atque adicitur potestatis? eteidm s 
bonos omnis qui haberi ab aliquo dicitur et reuerentiae potioris 
adtribui relatiui est et ad alterum generis et constans partibus 
duabus, ex concessione tribuentis et amplificatione sumentis. 
ut si quispiam uiso potentissimi nominis atque auctoritatis 
uiro uia decedat, adsurgat, caput reuelet uehiculoque desiliat,td 
tum deinde salutet adclinis, ancillatum seruuli pauibundis 
1 141 trepidationibus | imitatus; uideo, quid agatur in huiusmodi 
honorationis officio : summissione alterius datur alteri plurimum 
efficiturque ut uideatur magnus quem suspectio minoris ex- 
Htulerit et suis anteposuerit rebus. sed concessio haec onmisu 
et honoris de qua loquimur attributio solis habet in hominibus 
sedem^ quos naturalis infirmitas et amor in altioribus standi 
docet gaudere de fastigiis et aliorum comparationibus anteponi. 
at, quaero, in superis ubi est honoris locus, uel quas eis emi- 
nentias addier sacrorum ex confectionibus inuenitur? augus-so 
tiores, potentiores mactatis pecudibus fiunt, additur illis ex hoc 
quicquam, aut esse dii magis diuinitate occipiunt ampliata? 
atqui ego contumeliae proximum, quinimmo esse plenam con- 
tumeliam iudico, cum honorari ab homine deus dicitur et 
muneris alicuius oblatione mactari. etenim si honos augets» 
eiusque adcumulat dignitatem cui fuerit attributus, sequitur 
ut auctior deus fiat ab homine^ a quo fuerit munere et honoris 



1 euigilare sese 8ab: euigilares ee P 3 diis ex dis corr P 

dignatibus P corr 7 est et scripsi: est P 11 accliuis Sah 

ancillatam HemsterhtAsius: ancillatrum (t eras) P ancillarum Sab ancil- 
latrum Salm pauibundas trepidationes Sab 13 summis- 

sioni P corr 14 suspectio Urs: su^ceptio P 17 stadi P 

corr c* 18 fastigiis scripsi: fastibus P 19 ad P corr quaero] 

nero Urs 20 addier HHdebrandius: addere P accedere Urs 

confectionibus Meursiw: coniectionibus P collationibus Sah 22 occi- 
piunt HHdehrandius: condpiunt P incipiunt Gel 23 adqui (d corr 

in t) P atquin r 24 iudicio P corr 25 oblactione P corr r 



Libor VIL 249 

conlatioQe donatos: atqae ita perducitor res eo nt inferior dens 
sit qni honoribns mactatnr hnmanis, homo nero snblimior qni 
anget potentiam nnminis. qnid ergo, inqniet aliqnis, honorem 1 5 
diis dandnm nnllnm esse omnino censetis? si deos nobis pro- 

sponitis tales, qnales, si snnt, debent esse, qnosqne dicere nos 
onmes in istins nominis praedicatione sentimns : qnemadmodnm 
possnmns honorem his non habere nel maximnm, cnm etiam 
homines colere potentioribns | accepenmus imperiis, cninscnm- f. I4i^ 
qne ordinis fnerint, cninscnmqne fortnnae? qnisnam iste est 

lomaximns? officiosior mnlto qnam habetnr a nobis et potentiore * 
in genere constitntns. dicite, inqnitis, qnae sit opinio de dis 
digna, recta et honesta nec tnrpitndinis alicnins deformitate 
ciQpabilis. primnm nt neqne illos credas qnicqnam hominis habere 
consimile nec qnicqnam expectare qnod sit ab se foris atqne ex- 

u trinsecns neniens, tnnc qnod saepius dictnm est^ non ardescere 
iramm flammis, non gestire corporea uoluptate, non exambiri 
nt prosint praemiis, non nt noceant proritari, benignitatem et 
gratiam non habere nenalem^ non gaudere honore conlato, non 
indignari et adfici non dato, sed quod rei diuinae est proprium, 

sosna se ui nosse nec se alienis adulationibus aestimare. et 
tamen, ut uideamus istud qnod dicitur quale sit, qnod est 
istnd honoris genus, uemecem arietem tanmm dei snb ore 
conectere conspectnque in eins occidere? quod est honoris 
genus, deum inuitare ad sanguinem, quem cnm canibns 

S5nideas enm sumere atque habere communem? quod est honoris 
genuS; lignorum stmctibus incensis caelnm fnmo snbtexere et 
effigies numinum nigrore offhscare ferali ? quod si ea quae finnt 
propria ui pendere, non ante sumptis placet opinionibns aesti- 
mari, arae istae quas dicitis altariaque haec pulchra infeli- 

socissimi animalium generis nstrinae, rogi sunt et bnsticeta in 



2 sq. homo . . . numinis om Sab 4 damdum P corr 8 in- 

periis P 11 diis ScUm: hii P 12 primum digna P: pri- 

mum cum Salm trcmsposui ante ut neque (13) primum digna. . . 

alicuiuB om Sah 17 praemiis, non scripsi: non praemiis P ut] 

ne Cantems 22 uerbecem P corr 23 conectere] conuertere 

Meursitis coronis conectere ? 26 struibus Sah struicibus Meur- 

sius 28 aestimare Sdb 30 &u5ticeta (bus in ras &) P 



250 Arnobii aduersuf nationes 

opus structa foedissimum aique in sedexn fabricata fetorum. 

16quid dicitiSy o isti? ergone ille putor qui ex coriis tollitur 
f. 142 atque expirat ardentibus, | . qui ex ossibus , qui ex saetis , ex 
agnorum lanitiis gallinarumque de plumis, dei munus et honor 
est, mactanturque hoc illi quorum templa cum adire dispo- 5 
nitis, ab onmiuos labe puros, lautos castissimosque-praestatis? 
et quid esse his potest coinquinatius fetidius spurcius, quam 
si ita facti sunt sensus sui natura, ut in amoribus habeant 
tam saeua sintque illis in uoluptate putores, quos neque ipsi 
sacrificantes ferre nec ingenuae sustinere' tractos ualeant peno 
spiritum nares? quodsi animantium cruore honorari et adfici 
superorum animos existimatis, cur non eis et mulos et ele- 
phantos mactatis et asinos ? cur non et canes, ursos et uulpes, 
camelos et belbas et leones? et quoniam uolucres hostiarum 
quoque in numeris ponitis, cur non uulturios aquilas ciconiasi5 
inmussilos buteones coruos accipitres noctuas cumque iUis 
.salamandras natrices uiperas solifugas? nempe subest et his 
sanguis et consimili ratione uitali agitantur spiritu. quid iu 
illis maioris est operis aut soUertiae inhisminus, utistanon 
augeant, superorum illa amplificent dignitatem? quia rebus exio 
his, inquit, deos par est honorare caelestes, quibus ipsi alimur^ 
sustentamur et uiuimus et quas nobis ad uictum sui numinis 
tribuere benignitate dignati sunt. sed et cuminuni nasturcium 
rapa bulbos apium carduos radices cucurbitas rutam men- 
tam ocimum puleium porrumque sectiuum idem tribuere diis^ 
uobis esseque in usibus uestris alimoniarum in parte iusserunt. 
quid ergo cessatis altaribus et haec dare rebusque his omni- . 
bus conilam superspergere bubulam et acrimonias intermiscere 

17cepanim? ecce, | si uos canes — necesse est enim quaedam 
f. 142* fijjgj^ perspici ut liquidius res possint — si, inquam, canes et 30 
asini, si motacillae cum his simul, si hirundines garrulae 

1 faetorum,P 5 mactaturque Sdb illi Sdlm: illis P 

6 castis^impsquae P 7 fetidius Meursim: infelicius P 12 ele- 

fantos P 14 camellos P et camelo» Scib belbas Salm: be- 

luas P 16 ipmussulos Sdb buteones P 17 solipungas Urs 

solipugas Stewechius 23 cuminum** P 28 conilam HUdebran' 

dim: coli. na P cunilam Gel 



Liber VH. 251 

pariterque cum bis porci sensu aliquo bumanitatis accepto deos 
p^tarent atque existimarent uos esse sacraque uobis intenderent 
.bpnoris ergo facere, non ex materiis aliis aliisque de rebus sed 
quit^us ali moris est illis et naturali.adpetitionefulciri: audire 

sa j^pbis exposcimus, utrumne buno honorem an.contumeliam 
potius esse iudicaretis amplissimam, ,eum himndines uobis 
muscas, motacillae caederent consecrarentque formiculas, cum 
altiaribus uestris darent asini faenum paleasque Ubarent, cum 
inponerent canes ossa et humani sterooris proluuiem concre- 

lomarent, cum ad ultiiQum porculi caei^um uobis profiinderent 
ex ^plutabris horrentibus, lutosis et uoiraginibus sumptum ? ita 
ergo non despui uestras inflammaremini dignitates stercoribus- 
que. uos accipi ii)ter atroces conputaretis iniurias? sed taurorum 
corporibus honoratis uos deos et aliorum animantium caedibus. 

15 et q^id hoc ab illo differt, cum et ipsa si nondum, mox tamen 
futura sint stercora et exigui temporis contracta interiectione 
pute^cant? denique desinite supponere aris ignem: iam profecto 
^ernetis uiscera illa taurorum sacra, quibus honer a uobis 
auctificatur deorum, feruescere uermibus et fluctuare, uitiare 

^et corrumpere statum caeli et ex odoribus morbidis regiones 
consauciare uicinas: quam si uobis praecipiant dii curam 
uestram in ualetudinem uertere, prandia inde | uel cenas sol- f* 143 
lemni ex more conficere, longe fugiatis execratique odoris 
genus ue^iam ^oscatis a superis facturosque uos eis numquam 

Astalia s^cra iuretis. ita istud nonludere est, non confiteri, non 
pandere, quid sit deus nescire nec cui potentiae debeat nomi- 
nis huius uis subdi appellatioque supponi? cibis uestris a^icti- 
ficatis deos, nidoribus cohonestatis et sucis, et quia uobis iu- 
cunda et grata sunt ea quae uos alunt, deos etiam creditisin 

30 eorum adfluere uoluptates; latratorum et canum ritu oifis sae- 
uitias ponere atque adludere porrigentibus saepius ? et quoniam 1 8 

3 honores ergo facerent Sah 4 appetitione Urs: adpositione P 

11 e*t P 16 contacta ? 18 cernetis Gel: cernitis P 

21 qnam si Sah: qnasi P quae si Sdlm cnltnram Urs 22 in 

uestram, in Salm uolnptatem Ura 24 sliperis Saib: snperiis P 
27 uis] suis P corr uestris scripsi: nouis P 28 sucis] fumis 

Meursiiis 29 eaque Sab 30 seuitias P 



252 Arnobii aduersus nationes 

nobis in manibus bostiarum semo uersatur, quae causa, quae 
ratio est, ut cum dii inmortales — sint enim et per nos licet 
quicumque esse creduntur — sint unius essentiae uel unius 
debeant esse naturae, generis et qualitatis unius, non onmibus 
omnes hostiis sed quibusdam quidam sacrorum mulceantur e i : 
legibus? quae est enim causa, requiram ut eadem rursus, ut 
ille tauris deus^ haedis alius honoretur aut ouibus, hic lac- 
tentibus porculis, alter intonsis agnis, hic uirginibus bubulis, 
capris ille cornutis, hic sterilibus uacculis, at ille incientibus 
scrofiS; hic albentibus, ille taetris; alter feminei generis, alteno 
uero animantibus masculinis? si enim honoris et reuerentiae 
causa mactantur dis hostiae, quid refert aut interest, cuius 
animalis e capite luatur hoc debitum, cuius ira oSensioque 
ponatur? an numquid alterius alteri animantis gratior et 
iucundior sanguis est, alteri uero alterius uoluptatem infundit u 
et gaudium? aut, ut fieri moris est, obseruationis alicuius 
f. 143^ I et religionis metu ille caprina abstinet se carne , porcinum 
alius execratur attactum, huic ouilla fetulenta sunt uiscera, 
ac ne stomachum fatiget inualidum, hic bubulam duritiem 
uitat et lactentium lenitatem, quo digerat expeditius, sumit?9o 
19sed erras, inquit, et laberis: nam dis feminis feminas, mares 
maribus hostias immolare abstrusa et interior ratio est uulgi- 
que a cognitione dimota. non inquiro, non exigo, quid sacrorum 
praecipiant uel quid contineant leges ; sed si ukerit ratio atque 
obtinuerit ueritas, differentiam generum nuUam in diis esse» 
neque ullis sexibus eos esse discretos, nonne solui necesse est, 
nonne rationes has onmes ex stultissimis creditas opinationibus 
comprobari, inueniri? sapientium uirorum non aduocabo sen- 
tentias, qui risum nequeunt continere, cum discrimina sexuum 
diis audiunt immortalibus attributa: unoquoque ab hominumso 



2 tnmortales P 3 essentiae scripsi: sententiae P 5 e om 

Sab 8 bucnlis Gel *ouicuUs uel buculis uel uitulis* Vrs 

9 incientibus Urs: ingentibus P 10 atris Sdb 12 diis ex dis 

corr P 14 animantis scripsi: minus P animalis Urs muneris KltASS- 

mannus mjmviB'Hauptiu8 gratius et iucundius Hauptius 19 stho- 
macum P 21 diis ex dis corr P 24 uicerit] iusserit Sah 

27 nonne del Sdtm ex 8CTipsi:^i P e Sah « 



Liber VIL 253 

quaero, an ipse apud se credat sibique ipse persuadeat, dis- 
tinctam esse deorum genus, mares ac feminas bos esse et ad 
generandos fetus conuenientium membrorum dispositione for- 
matos? sed si sexibus sexus pares, id est feminas feminis, 

smares autem hostias dis maribus immolari sacrificiorum iura 
praescribunt: quae in coloribus ratio est, ut merito his albas, 
illis atras conueniat nigerrimasque mactari? quia superis diis, 
inquit, atque ominum dexteritate pollentibus color laetus accep- 
tus est ac felix hilaritate candoris, at uero diis laeuis sedesque 

lohabitantibus inferas color furuus est gratior et tristibus suffectus 
e fucis. sed si rursus optinuerit | ratio, inferorum penitus cas- f. 144 
sum esse nomen et uacuum neque ulla sub terris regna esse 
domiciliaque Flutonia, opinionem necesse est id quoque frus- 
trari quam super atris pecudibus habetis diuisque subterreis. 

Kquodsi inferi nuUi sunt, deos etiam Manium necesse est esse 
nullos. fieri enim qui potest, ut cum loca sint nuUa, eorum 
quae non sunt ulli perhibeantur esse cultores? sed adsentiamur, 2t^ 
ut uultis, et esse inferos et esse Manes et habitare nescio quos 
in bis deos ominibus minus faustos et tristioribus praepositos 

sorebus. et quae causa, quae ratio est, ut atrae his hostiae 
nigerrimique admoueantur coloris? quia nigra nigris conueni- : 
unt et tristia consimilibus grata sunt. quid ergo ? non uidetis, 
ut uobiscum et nos stolide similiterque ludamus, albas esse 
hostiarum carnes ossa dentes pinguitias omenta cum cere- 

35bris moUesque in ossibus meduUas? sed uellera nigra sunt 
nigraeque animantium saetae. solas ergo immolate diis lanas 
uuLsasque ex hostiis saetulas, relinquite infelicissimas pecudes 
spoliatas licet ac tonsas caeli animam ducere et pastibus inno- 
centissimas incubare. quodsi grata numinibus inferis ea quae 

3osunt nigra furuique existimatis coloris, cur non omnia cetera, 
quae illorum inferre sacrificiis moris est, sint nigra et fumi- 

5 diis ex dis corr P 6 perscribunt Sab 7 conuenit P corr 

8 ominum Mewrsius: hominum P 9 at] ad P corr 13 opini- 

onem Sdb: opinione P 19 ominibus Stewechius: hominibus P 

20 trae P corr 21 colores c, Sab 22 tristia Sah: tris- 

titia P 23 scurriliterque Oehlerus seniliterque Zirikiua 26 se- 

tae P 28 9,QSah: atP 



254 Arnobii aduergus natioir«s 

gata taetreque ut colorata curatis ? inficite thura y si dantur, 
salsas frages atque uniuersa libamina; lacti oleo sangoini, 
hic ponat ut puTpureum colorem^ illa ut sint lurida, fuligihem 
f. 144»» infundite cum- fauillis. | quod si uobis religio niflli est-alba 
quaedam inferre et suos retinentijl. candores, ipsi uestras reli- i 
giones rationesque dissoluitis, cutn sacrorum in op*ere nifail 
21unum perp«tuumque serua*Is.- sed et illud hoc loco coilsen- 
taneum est ex uobis addiscerei si caper ca^datur loui, qtiiem 
patri sollemne est Libero Meiy^uri6que mactari; aut boa si 
sterilis Vnxiae, quani Prdserpinie tribuitis; quod' ritu atqueio 
obseruatione praecipitur: quid facinoris in hoc erit, quid- nia- 
lorum sceletisue contractum, cum nihil intersit obsisquii, cuius 
animalis e capite honotariun^ istud debitum compleatur? con^ 
fundi haeC; inquit, fas non est nec piaculi parui est of&cia 
rituum procurationumque miscere. causam, or6i edissere. quia 15 
generis certi hostias certis ius est consecrare numinibtis certa- 
que et supplicamenta praestati. et quae iterum causa est, ut 
generis certi hostias certis ius sit consecrare numinibus certa- 
que et supplicam^nta praestari? et hoc enim ius ipsuin debet 
habere suam causam certisque ab rationibus exoriri, duci.so 
antiquitatem consuetudinemque di<^turus es? hominum mihi 
scita pronuntias et caeci animalis inuetita: ego^autem, cum 
postulo causam mihi depromi, audire desidero aut caelo aliquid 
lapsum aut quod magis res poscit, quid adplicituitn luppiter 
ad tauri habeat sanguinem;^ ut ei debeat immolari,' ncfn d^beati» 
Mercurio, Libero? aut nsttuta quae capri est, ut his rursus 
adcommoda, louialibud coniiidliiens sabrificiis non sit? animalium 
faeta est inter deod diui^io? transactioiiis alicuius pactione 
f. 145 cottuenit, ut ille contineret | ab' huius se hostia^ hic ut usui> * 



1 taetreque ScHm: taetraque P et SaJb 3 hic Sdb: liuic P 

4 fabillis P 5 quae P corr t ferr6 Sah 9 mercurio P 

corr c 10 tribuitis Sdb: tribuitus P quod HUdebrandiust 

co P quo c' 12 sceleris»ue P 13 honorariutii /Sot.* honorali- 

um p 15 procurationumque Me^HuB: procurationenique P procu- 

rattoneque Sab 17 et Sab : est B deX Metttsius 19 et del Meu/r- 

sius 22 et Sab: set P 25 ad Sab: at -P 



Liber VII. 255 

pare desineret alieni sanguinis iura? an ut zelotypi pusiones 
commimicare gustatum suarum pecudum nolunt, aut ut genti* 
bus fieri moris diuersissimi fama est^ quae habentur his esui, 
alimim eadem reiciuntur a uictibus? ergo si haec cassasunt22 

5 nee rationis alieuius habentia firmitatemy sacrifieiorum et ipsa 
inanis est ratio. etenim qui potis est habere idoneam id quod 
seq^nitur causam, cum ipsum illud primum, a quo defluit se- 
cundum, inanissimum esse reperiatur . et uacuum et nuUasoli- 
ditate firmatum ? Telluri, inquiunt, matri scrofa ineiens' immo- 

lolatur et feta, at Mineruae uirgini uirgo caeditur uitula, nuUis 
umquam stimulis nuUius operis excitata ad conatus. atquin 
nos arbitramur nec uirginem uirgini oportuisse mactari, ne 
uirginitas uiolaretur in pecude, qua dea plurimum pollet^ nec 
Telluri grauidas atque fetas ob honorem fecunditatis ipsius, 

isquam cuncti expetimus et optamus inextinguibili semper^ 
t fecunditate procedere. nam si, quia uirgo Tritonia est, idcirco 
ei conuenit uirgines ho§tias immolari, et quod Tellus est mater, 
consimiliter grauidis accipienda est scrofis, ergo et musicis 
Apollo, quod musicus, et quod medicus Aesculapius, medicis, 

20 et quod faber Vulcanus est, fabris, et quod Mercurius eloquens, 
eloquentibus debet disertissimisque mactari. quodsi dicere istud 
insanum est aut ut mediocriter pronuntiem brutum , multo 
illud maioris amentiae est, fetas iugulare Telluri, quod sit 
fetibus grauior, Mineruae castas et uirgines, quia sit | pura,f. 145* 

25 uirginitatis intactae. nam quod dici a uobis accipimus, esse23 
quosdam ex diis bonos, alios autem malos et ad nocendi libi- 
dinem promptiores, illisque ut prosint, his uero ne noceant 
sacrorum sollemnia ministrari, quanam istud ratione dicatur, 



1 desineret Gel: desideret P iura] iu Pcorr c ut Sah: m P 
zelotipi P 2 communicare Sdb: concumunicare P 4 aliorum 

Meursiiis: aliarum P 6 ratio Sah: datio P poto Sah 

7 secundum P 9 inciens Urs: ingens P 10 et om Sah 

ut foetae Meursit^ 11 nullus P corr excitata ad scripsi: 

excitata P excita ad Oehleru^ conatu Sdb 15 quoniam Ur» 

16 fecunditate] Amohium fertilitate uel ubertate u£l uirtute scripsisse 
Zifikius suspicatur 19 aescolapius P 21 dissertissimisque P 

23 telluri» P 24 grauiOr] grauida ? 28 quamnam P corr 



256 Arnobii aduersus nationes 

intellegere confitemor nos non posse. nam deos benignissimos 
dicere lenesque habere naturas, et sanctum et religiosum et 
uerum est, malos autem et laeuos, nequaquam sumendum est 
auribus, ideo quoniam diuina illa uis ab nocendi procul est 
dimota et disiuncta natura. quicquid autem potis est causam » 
calamitatis inferre, quid sit primum uidendum est et ab dei 
nomine longissima debet differitate seponi. itaque ut uobis 
commodemus adsensum, dextrarum sinistrarumque rerum deos 
esse fautores, ulla nec sic ratio est, cur alios alliciatis ad 
prospera, alios uero ne noceant sacrificiis conmulceatis et prae- lo 
miis : primum quod di boni male non queunt facere, etiam si 
nuUo fuerint honore mactati; quicquid enim mite est placi- 
dumque natura, ab nocendi procul est usu et cogitatione dis- 
cretum : malus uero conprimere suam ferociam nescit, quamuis 
gregibus mille et mille alliciatur altaribus. neque enim inis 
dulcedinem uertere amaritudo se potest aut ariditas in umo- 
rem, calor ignis in frigora aut quod rei cuicumque contrarium 
est id quod sibi contrarium est in suam sumere atque inmu- 
tare naturam. ut si manu uiperam mulceas, uenenato blandia- 
ris aut scorpio, petat illa te morsu, hic contactus aculeums» 
f. i46ggat, nihilque illa prosit adlusio, | cum ad nocendum res 
ambae non stimulis exagitentur irarum sed quadam proprietate 
naturae: ita nihil prodest promereri uelle per hostias deos 
laeuos, cum siue illud feceris siue contra non feceris agant 
secundum suam naturam et ad ea quae facturi sunt ingenitis3& 
legibus et quadam necessitate ducantur. quid quod isto modo 
utrique dii desinunt esse suis in uiribus et suis in qualitatibus 
permanere. nam si bonis ut prosint res diuina conficitur, malis 
autem ne noceant isdem rationibus supplicatur, sequitur ut 
intellegi debeat, nihil dexteros profuturos nulla si acceperintao 
munera fierique ex hocmalos, malos autem si acceperint no- 



1 nos add c, om 8ab 3 leuos P 5 pote Sdb 11 dii ex 

di corr P 16 humorem c 17 »»»i i »»»»»» caloT P 20 con- 

tactus in contractus corr P contractus Sab contactus Oel 22 exagi- 

tantur Sab 25 secundum add Klimmawmis ad quae HeumoMmts 
facturi Klusmanwus: facti P 28 malis] aliis Sab 29 hisdem P 



Liber VII. 257 

cetidi posituros mentem fieriqne ei hoc bonos: atque ita per« 
dadtar res eo ut neque hi dexteri neque iUi sint laem aut, 
qnod fieri non potest, utriqne ipsi sint dexteri et utrique iterum 
laeui. esto, ooncedatur infelicissimas pecudes non sine aliquo24 

6 religionis officio diuorum apud templa mactari et qupd ex usu 
oonsuetudinis factum est rationis alicuius causam aliquam 
continere: sed si magnificum uidetur aftque amplum iugulare 
diis tauros, si inlibata, si solida concremari animantium uis- 
cera, quid sibi reliqua haec uolnnt magorum cohaerentia dis* 

10 ciplinis, quae in sacrorum reconditis legibus pontificalia f re« 
stitaere mysteria et rebus insemere diuinis? quid, inquam, 
sibi haec uolunt: apexaones birciae silleemia longaui? quae 
sunt nomina et farciminum genera; hirquino alia sanguine, 
comminutis alia inculcata puknonibus. | quid taedae, quidf. i46^ 

K neniae , quid oifae non uulgi set quibus est nomen appellatio- 
que pemtae? ex quibus quod primum est, in exignas aruina 
est miculas catiUaminum insecta de more, quod in secundo 
situm est, intestini est perrectio, per quam proluuies editur 
siieiB perexsiccata uitalibus. offa autem penita est cum parti-' 

sDCUla uisceris. cauda pecoris amputata. quid polimina, quid 
omenta, quid palasea siue ut quidam cognominant plasea? 
ex quibus est omentum pars quaedam, qua receptacula uentrium 
dreumretita flniuntur, bouis cauda est plasea siligine et san- 
gitine detibuta, polimina porro sunt ea quae nos proles uere- 



2 eo« P 9 coherentia P 10 institaere ? 11 inseraere 

Sab: inBemire P 12 apexabo 8ab apexabones Exldehromdvm 

hirciae] issicia So^ longani 8<Hm: longaeui P longano 8db 

13 omina P corr farciminam 8db: facinoram P alia 8ab: 

aUM P 14 taedae] taceta Gel taziae 8ahnamL8 ad Solin. p, 90 

codae Mlewfsiui 15 taeniae 8cdU§ery Urs uolgi sed 8db: aalgis 

et P 16 pMutae 8db: pentiSae P 17 catillaminom Meursim: 

catidlliuniBaMn P at iUa minutim 8db 18 intistini P corr c 

eet perrectio est P corr porrectio 8ab prolabies P 

19 pereocto et exsiceata f pemiita P 20 anputata P 21 omenta 
8ab: momenta P pala0«ea P plasea G^h plassea P 

22 ez om Urs omentam 8eripsi: nomen omenti P omenti Urs 

qna aeripn: qao P 28 boois Gel: aobis P 24 delibata 8db: 

diUbata P 

IV. YV 



258 Arnobii adaersus nationes 

cundius dicimus, a uolgaribus autem adsolent cognomine testium 
nuncupari. quid fitilla^ quid frumen, quid africia, quid gratilla 
catumeum f cumspolium cubula? ex quibus duo, quae prima, 
sunt pultium nomina sed genere et qualitate diuersa, series 
uero qua(9 sequitur liborum significantias continet; et ipsis s 
enim non est una eademque formatio. non enim placet car- 
nem strebulam nominare, quae taurorum ex coxendicibus de- 
mitur, pulpamenta non assa, non quae in ueribus exta sunt, 
animata prunis et torrefacta carbonibus, non salsamina denique, 
quae sunt una commixtio quadrinis copulata de frugibus ; non lo. 
similiter fendicas, quae et ipsae sunt hirae, quas plebis oratio 
illas solet cum eloquitur nuncupare, non ratione eadem et ru- 
mas, quae sunt prima in gurgulionibus capita, qua deicere 
f.i47cibos et referre natura est ruminatoribus | saeculis; non mag- 
menta , non augmina , non mille species uel f amensanguinum is 
uel fitillarum, quibus nomina indidistis obscura uulgoque ut 
Ziessent augustiora fecistis. si enim quaecumque ab hominibus 
fiunt maximeque in re sacra debent habere suas causas nec 
sine ratione est quicquam in negotiis omnibus atque in onmi 
administratione faciendum: edissertate nobis et dicite, quaeso 
sit causa, quae ratio, ut haec etiam diis dentur sacrisque ado- 
leantur altaribus. in hoc enim diutius loco huic causae uel 
maxime necessario inmoramur insistimus inhaeremus, cupientes 
addiscere, quid cum pultibus deo sit, quid cum libis, quid 
diuersis cum fartibus, confectis iure ex multiplici atque in-95 
pensarum uarietate conditis. opiparis numina cenis adficiuntur 
aut prandiis, ut innumeras conueniat excogitare his dapes? 

2 fritilla Sdbin err 3 conspolium Scib spolinm ? 6 enim' an^e 
placet del Urs 7 e coxendicibus Sdb: et condicibus P 8 non 

ante quae add Meursius 9 prunis scripsi: prius P 10 quae add 
Gel 11 hirae P. Scriuerius: dirae P 12 illas Scaliger: illa 

P ilia P. Scriiterius hillas Stewechvus et rumas Bdluzius: aerum- 

nas P rumas Canteru^, Urs 13 qua Gel: quae P 14 naturae 

struminatoribus Sah 15 uelamen sanguinum Sah uel farciminum 

Salm 16 fittilarum P fritillarum Sdb in err 20 aedissertate 

P corr r 22 huic Sdb: huc P 25 fartibus Urs: fratibus P 
confectis scripsi: confectionis P ex OeMerus: et P del Gel 

26 opipares P corr & 27 innumeras Sab: numeras P 



Liber VIL 259 

anersionibns stomacborom laborant et . ad expellenda fastidia 
saporam uarietas quaeritur, ut modo his assa, modo cruda 
ponantur, semicocta et modo semicruda? quod si omnes has 
partes quas prosicias dicitis acdpere dii amart suntque illis 

5 gratae uel uoluptatis alicuius uel dulcedinis sensu, quid inter- 
cedit> quid prohibet, ut non semel haec onmia totis cum ani- 
mantibus inferatis ? quae causa, quae ratio est, ut caro strebula 
separatim, ruma, cauda et plasea separatim, hirae solae omen- 
que solum augmentorum adiciantur in causam? pulmentorum 

10 uarietatibus adficiuntur dii caelites, ut fieri mos est post ce- 
narum ditium et locupletium saginas, frustilla haec paruula 
pro suauibus mateolis | sumunt, non quibus famem sedent sed f. uv^ 
ut palati admoneant otium seque ipsos pleni ad adpetitum 
uoracitatis instigent? o deorum magnitudo mirabilis, o nullis 

uhominum comprehensa, nullis intellecta naturis, siquidem ut 
prosint testiculis pecudum redimuntur et rumis neque prius 
iras atque animos ponunt nisi sibi adoleri paratas conspexerint 
nenias ofEasque reddier penitas. sequitur, ut de thure deque mero 26 
aliquid sine ulla nimietate dicamus. copulata enim et mixta 

20 sunt caerimoniarum et haec genera cultumque adhibentur in 
plurimum. ac primum illud a uobis isto ipso quaerimus per- 
contamurque de thure, unde aut quo tempore nosse illud aut 
sdre potueritis^ ut merito existimetis aut esse diis dandum aut 
eorum acceptissimum uoluntati. ^ouella enim propemodum res 

ssest neque annorum inexplicabilis series, ex quo eius notitia 
profluxit in has partes et delubris meruit interesse diuinis. 



1 stomaconmi P 3 lemicoacta P corr modo et Oel 

4 prondas Tumebus, Urs: piaesicias P 5 gratiae 8ab dnce- 

diiiis P corr r 8 canda 8ab: cada P canda postea coda r hirae 
Meursius: irae P omenque Meuirsius: nomenqxiae P nomenqne 8db 

omentmn Gel 9 magmentomm Urs adiiciatnr 8db can- 

sin ? 11 haec] ac Urs 13 palati 8alm: palatia P palatis 8ab 
admoneant 8ab «otinm P plenae &, wdgo ad addidi 

adpetita & appetitn utAgo 18 taenias 8caUger, Urs reddier 

penitas Zmkius: redemptas P penitae Gel 20 fiont 8db cnl- 

tmnqne 8db: cnltnqne P 23 potneritis Urs: poteritis P 26 sme- 

ruit P corr 

17* 



260 Arnobii adaersus nationes 

nam neque temporibus, quemaimodum creditor et perhibetur, 
heroiois quidnam esset thns scitum est, smptoribus ut oomproM 
batur a priscis, quorum in libris posita nulla eius mentk> 
reperitur; neque genetrix et mater superstitionis Etruria opinio^ 
nem eius nouit aut &mam, sacellorum ut indicant ritus, ne^ 5 
que quadring^tis annis quibus Albana res uigmt in usnm 
cuiquam uenit, sacra cum res fieret, neqne ipse Bomulus aut 
religionibus artifex in comminiseeiidis Nitma aut esse soiuit 
aut nasci, ut pium far monstrat, quo peragi mos fuit sacri- 
li48ficiorum soUemnium mumia. unde igitur coepta est usurjpatioio 
eius adsumi^ aut in antiquam et ueterem consuetudinem quae* 
nam inruit nouitas, ut quod tempestatibus tantis necessarium 
non fuit locum sumeret in caerimoniis primum?* nam si sine 
thure religionis officium claudicat necessariaque uis eius est 
quae prc^itios faciat mitesque hominibus caelites, peccatumis 
est ab antiquis, quinimmo piaculis plena uita omnis illoram 
fuit, qui quod maxime conueniens deoruna fuerat uoluptati 
per incuriam neclexere libare. sin autem temporibus priseis 
neque homines neque dii huius thuris expetiuere materiam, 
conprobatur et hodie ftustra iltud inaniterque praestari, quodso 
nequB antiquitas necessariwm credidit et sme ullis nouitas 
27 rationibus appetimt. denique ut illam semper regukm defini- 
tionemque teneamu», qua demonstratum et fixum est, qmcquid 
fiat ab homine, habere oport^e suas causas, et in ista quoque 
retinebimns parte, ut requiramus ex nobis quae sit causai, quae 25 
ratiO; ut ante ipsa numinum signa thura iniciantur altaribus 
et ex eorum incendio familiaria fieri existimentur et mitia. 
quid ex huiusmodi facto adquiritur his rei aut eorum ad ani- 
mos quid aoeedit, ut merito iudicemus recte ista d<q>ei^di et 
non frustra atque inaniter concremari? ut enim uos debetisso 
ostendere, cur thura diis detis, sic et deos sequitur ut debeatia 
exjiromere habere aliquam C8.»9aw, qur q^ ijon respuaot„ quiju- 



4 efarariae Pcorr {Vsacrdfiua ? 12 antiaPciMrr IB si fiaiie 
Sah: sine F 14 thorae P corr 19 e^etinere QeL: ezfi«di»-* 

neie P 29 aocidit Sab aO debetis Sab: debeatis P 



Liber VH. 261 

immo ciu: ea tam f familiariter ooncupiscant. hofioramus, iaqaiet 
aii«iuis fortasse, kis deos. sed nos oeii uestrum, eed auminum 
requirimus sensumi, nec qmd fiat a uobis, sed pendatur | abf. 148^ 
liis qmnti quod ia praiMnium datur fiauoris interrogamus. sed 
stamen, o pietas! qntantae iste est honor aut qualis, qui ex 
ignds odore conficitur et resina ex arboris conparator ? nam ne 
finrte igiior«tis, quid aut unde sit thus istud: uiscum est ex 
eortidbus » proftuens ita ut ex amygdalo, ceraso resina lacri- 
maMLi destiUatione coalescens. hocine eigo superas faonorat 

io«t anKtificat dignitates, aut offensa si aliqusmdo contracta est, 
tturis uapore dissoluitur et temperata indignatione sopitur? 
qaii tnago oessatis cuiaslibet arboris uiscuw sine ulla passim 
diiffiMitate conAorere? aam si bonorantur hoc numina nec in- 
digne sustinent Fanchaicas sibi ardere resinulas, quid interest, 

i5Ui^e fumus altaribus conficiatur in sanctis uel ex uisci quo 
g^ere nubee suffitionis exaestuent? an numquid aliquis dicetSS 
idcirco superis thus «dari^ q«od odoratus habeat suaues et narium 
c(Mnmulceat sensum, reliqua uero smt aspera et ob causam 
offensionis exclusa? habent enim dii nares, quibus ducant aerios 

aospiiitus, aocipiunt auras et remittunt, ut peoetrare illos possint 
nidomm differentium quAlitateSt. quod «i damus ut fiat, mor- 
talitatis eos adiungimus legi et excludimus dduinitatis a finibus. 
quioquid enim spirat et reciprocos halitus auris commeabilibus 
ducit^ id neoesse est esse mortale, quia caeli sustineatur e 

95pastu. quicquid autem caeli sustinetur e pastu, si recur&us 
abstuleris quibus altematio redditur abstrahiturque uitalis, 
I oblidi eius neeesse est aiimam et rationem subrui atquef*i49 
interire uiuendi. ergo ei et dii spirant odoremque ad se ad- 
trahunt auris comitantibus inuolutum^ non est ab re dicere, et 

30 alienis eos suffectionibus uiuere et interclusis posse spiraminibus 
interite. et unde nouissime scitis, an ^ odorum suauitate 

1 famiMariter] feraenter uel famelice OreUius fameliciter HUde- 
hrandim 2 fortassi P eorr c 6 Ugjaifi P corr ard€M:e 

Urs 8 Itmtnam signaui: arberis thuriferae sigmfieationem interd- 
di88e appairet resina adcUdi 14 sustinet Sdb 19 ez- 

c*lusa P 20 p^netrare r 23 halitos P corr c* 27 obliti 

P corr 30 suffitionibus Sab 



262 Arnobii aduersus nationes 

capiuntur; eadem sint eis iacunda qnae uobis et parili sensu 
nt uestras deorum mulceant adficiantque naturas? nonne fieri 
potis est, ut quae uobis adferunt uoluptatem contra illis 
aspera uideantur et tristia? cum enim sint essentiae dis- 
pares substantiaeque non unae,'quibus effici rationibus potest, 5 
ut quod qualitate diuersum est unum sentiat accipiatque con- 
tactum? an non cottidie cernimus et inter animantia terris 
orta esse aliis eadem uel amara uel dulcia, mortifera his esse 
quae illis nata in perniciem non sunt, ut quae illos mulceant 
odoribus laetis eadem pestiferos halitus aliorum corporibusio 
spirent? sed hoc ut fiat et accidat non in rebus est caus^a, 
quae simul esse mortiferae^ simul salutares, simul dulces ne- 
queunt simulque amarae consistere, sed ut quisque est factus, 
ad extrinsecus rei uenientis attactum ita afficitur, qualitatem 
non accipit ex rerum inpulsionibus natam sed ex sui sensusis 
contagiique natura. uerum onmis haec ratio longe est ab diis^ 
sita nec exigui limitis interiectione discreta. nam si uerum 
est, ut ab sapientibus creditur, incorporales hos esse nec oli- 
ditatis alicuius eminentia subleuari, inanis apud hos odor est 
nec sensibiliter commouere aura eos potis est nidoris alicuius, 90 
li^o^non si mille tu pondera | masculi thuris incendas caelumque 
hoc totum redundantium uaporum nebulositate'cludatur. quod 
enim non habet robur et substantiam corporalem, contrectari 
ab substantia non potest corporali : odor autem corpus est, 
tactis sicut naribus indicatur : ab deo ergo sentiri ratione non 35 
potest uUa, qui caret robore corporis atque omni sensu et con- 
29 tagione priuatus est. merum thuris est socium, quod explanari 
consimiliter poscimus cur eius superfundatur incensioni. nisi 



2 nt addidi deorum] iMe infra 3 pote Sab 4 deorum sint 
P deorum del Urs: transposui post uestras (2) essentiae scripsi: 

sententiae P 6 *ut P 9 ut quae 8ab: utque P alios Urs 
13 amarae Sdb: in una re P 14 ab sic Sdb afficitur Gel: 

efficit P 16 compagiique Urs 17 sita Sab: ita P 18 oUdi- 

tatis Gel: u^liditatis P soliditatis Urs 21 culi Pcorr c 24 a 

Sab 25 a Sab 26 robore scripsi: re P contagione scripsi: 

cogitatione P 27 pri*uatu8 P 28 eius Meursius: ei P 

nisi Salm: si P 



Liber VH. 263 

enim ratio cur fiat ostenditur nec habebit expositam sui cau- 
sam, non iam istud errori obiciendum est ludicro sed ut 
dicatur expressius insaniae dementiae caecitati. ut enim iam 
saepius dictum est, debet omne quod geritur causam sui habere 

&perspicuam nec caliginis alicuius obscuritate contectam. si ergo 
fiditis facto, aperite, monstrate, liquor iste cur detur, id est 
uinum superfundatur altaribus. nu<nquid enim numinum cor- 
pora sitim sentiunt aridam et eorum necesse est siccitates 
umore aliquo temperari? numquid nobis ut mortalibus moris 

loest cenis intermiscere • potiones , pari etiam more post solidos 
uictus liborum et pultium hostiarumque caesariim, quo putre- 
fiat facilius et percoquatur cibus, frequentissimo inrigant acci- 
piuntque se uino? date quaeso immortalibus diis ut bibant 
scyphos, brias, pateras simpuuiaque depromite, et quoniam 

i&lautis pinguibusque se dapibus atque opimis inferciunt escis, 
ne quod in stomachi tramite male transuoratum substiterit 
uiscus, succurrite, properate; loui optimo maximo merum ne 
praefocetur date, cupit eructare nec potis est, ac ni illa labatur 
et dissoluatur obstructio, | periculum maximum est ne obli-f. I49bu 

90 sus interrumpatur spiritus et uiduatum remaneat sine suis 
administratoribus caelum. sed frustra, inquit, inequitas nobis:30 
non enim nos superis ob eas profundimus merum causas^ tam- 
quam illos existimemus aut sitire aut bibere aut suauitatis 
eius adfectione laetari. honoris eis ergo datur; quo fiat illorum 

95elatior, amplior augustiorque sublimitas, altaria super ipsa 
libamus et uenerabiles muscos carbonibus excitamus extinctis. 
et quae grauior infiigi contumelia dis potest, quam si eos 
credas accepto mero propitios fieri, aut honorem existimes 
habitum his magnum, si modo uini exigui rores super uiuidam 



1 non ostendetur Sdb 6 s^. id est uinnm superfondatar del Zinkius 
9 humore c no&is (bis in ras c') P mos c', uulgo 10 solitos 

Sdb 12 et Sab: ut P perquoquatur P 13 ut add Heu- 

mannus 14 scyfos P simpuuiaque Meursiu^: simpubiaque P 

sympiniaque Sab 15.1autis scripsi: tauris P 18 ac ni Sab: 

agni P 21 administratibus Stewechius 25 subli*mitas P 

26 muscos Salm: miscus P cnissas Gel 27 diis ex dis corr P 

29 rores Sdlm: roris P rore sic Sab 



j^ Arnobii aduersas nationes 

ieceri^ atqne instillaQeris prunam? noa nobis est senuo mm 
bomiiubua ratioms exp^bus syeque quibus nou sit commiiy# 
ii9itellegentiae ueritas, inest et uobis sapientia, inaet seiuH)9« 
uerumque nos dicere apud uos ipsi interiore iudioio. soitis» 
sed quid facere possumus considerare nolentibus panitus res s 
ip9a$ secumque ipsos loqui? facitis enim quod fieri cernitis, 
non quod fieri oportere confiditis : plurimum quia apud uos ualet 
aulW habens consuetudo rationem quam rerum inspe0ta 
o^tura ueritatis examinatione ponderata. quid est enim deo 
cum uino, aut in eius materia uis qualis aut quanta est, quod le 
cum effusum fuerit, sublimitas eius augescat et bonorata existir 
metur auctpritas? quid, inquam, deo cum uino est, V^eriiB 
U9bi8^re proxim, neruos omnium debilitante uirtutum, | uereoundifiid, 
pudoris et castitatis inimica, quod in ineaniaa et furores 
mentes saepius praecipitauit excitas ipsosque illoa deos male^n 
dlctis conpulit exauctorare dementibus? itane istud non nefa^i 
et plenum saorilegii crimen esl^ honori djis hoc dare, quod si 
tu id auidius supapseris, quid facia^ nescias, quid loquaris 
ignores, ad extremum temulenti, luxuriosi et perditi conmciuii 
31 iitfamiamque merearis? operae pretium est etiam uerba ipsaif^ 
depromere,, quibus cum uinum datur uti ac supplicare oon- 
suetudo est ^mactus hoc uino mferio esto\ Hnfmo', inquit Tre- 
batius, uerbum ea causa est additum eaque ratione profertur, 
ne uinnm onme omnino quod in cellis atque apothecis est 
conditum, ex quibus illud quod effunditur promptum est^ esse»» 
sacrum incipiat et ex usibus eripiatur humanis. addito ergo 
hoc uerbo solum erit quod inferetur sacrum nec religione 
obligabitur ceterum. qualis ergo hic honor est, in quo impo- 
nitur quasi lex deo, ne plus quaerat quam datum est? aut 
cuius ipse est auiditatis deus, qui nisi uerbi fuerit praescrip-se 
tione summotus, cupiditatem suam protendat ulterius et apo- 

4 diceret P corr 5 paenitus P 7 ploriiniim scripsi: primum 

P niminim Qel apud Sab, r: pud P plus ualet 8ab 9 na- 
turat P corr 12 Veneri Urs 17 honori dis scripsi: honoris P 

honori Sab bonoris ergo HUdehrandius 18 id del Gel 19 lu- 

xorioai P 20 opere P praetlum P praecium q' 29 quae 

erat Sab 



Liber Vn. S85 

tiiacis Hxm supplicem priuet? ^mactus hoc uino inferio 6ste': 
ittiuria «0t ifita, vm bcQSLor. qwl enim, si diuus amplius hoc 
ucdrt Boqiie erit eoat^tus iolato? noime insigniter dioendus 
iB0i laedi qui hoDOtem accipere eum condicione cogetur? nam 

5 fii eseqptiOM non addita sacram necesse eet fim onme omnino 
q«od ia oellifi est uinum, maailestum est et deo contomeliam 
fiesi, o«i modus consiituatnr inuito, | et uos ipsos in re sacra f. 150 
eaerimOBiarum officia uiolare, qui non tantum tribuitis ukd 
qnantfiBDL deum uidetis sibi oeUe praestari. ^mactus hoc uino 

loin&rio esto' quid est aliud quam dicere: tantum esto mactus 
qwntum uolo, tantum amplificatus quantuaa iubeo, tantum 
kQBoris adfiumito quantum te haime decerno et uerborum 
dreumscriptione definio ? o deorum sublimitas praepotens, quam 
uBMFari, quam colere offieiis ommbus caerimonialibus debeaB, 

16 em kgem uenerator inponit^ quam cum paetkmibus adorat et 
formulifi, quae per unius formidinem uerbi afo inmodicis uini 
cupiditatifous ^ceatur. sed sit ut uultis honor in uino, sit in 32 
idnre, inmiolatione et caedifous hoetiarum irae numinum offien^* 
sieoesque placentur. etiamne di sertie, coronis adficiuntur et 

aoflorifous? etiamne aeris tinnitifous et quassationifous cjmbalorum? 
etiamne tympanis? etiamne symphoniis? quid? efficiunt ere>- 
pitus scafoillorumy ut cum eos audierint numina, honorifice 
secum existiment actum et feruentes animos irarum ofoliuione 
dq)onant? an numquid ut paruuli pusiones afo ineptis uagiti- 

aebus crepitaculis exterrentur auditis, eadem ratione et omni- 
potentia numina tibiarum stridore mulcentur et ad numemm 
cymfoalorum mollita indignatione flaccescunt? quid sifoi uoluttt 
enoitationes illae quas canitis matutini conlatis ad tifoiam 
uodfous? obdormiscunt enim superi, remeare ut ad uigilias 

sodebeant. quid dormitiones illae | quifous foene ut ualeant au-f. 150^ 
spicafoili salutatione mandatis? somni enim quiete soluuntur 



1 Buis Sab: 8ui P 3 dicendmn Sdb 4 est Sdb: esse P 

oo^uj: Oel 17 arcetnr Sah 18 «rae P 19 etiam Sdb 

dii r ser«tis P 20 cym6atonun P 21 tymphanis P corr r 
symphonis P corr quid efficiunt mUgo 24 deponant Sab: depo- 

nunt P 30 domuitiones Gel 



266 Arnobii aduersas nationes 

occuparique ut hoc possint, lenes audiendae sunt neniae. lauatio, 
inquit, deum matris est hodie. sordescunt enim diui et ad 
sordes eluendas lauentibus aquis opus atque adiuncta aliqua 
cineris frictione. louis epulum cras est. luppiter enim cenat 
magnisque implendus est dapibus, iamdudum inedia gestiens 5 
et anniuersaria interiectione ieiunus. f Aesculapii geritur ce- 
lebraturque uindemia. colunt enim dii uineas et ad suas usio- 
nes contractis exprimunt uindemiatoribus uinum. lectistemium 
Gereris erit Idibus proximis. habent enim dii lectos atque ut 
stratis possint mollioribus incubare, puluinorum tollitur atqueio 
excitatur inpressio. Telluris natalis est. dii enim ex utaris 
prodeunt et habent dies laetos quibus eis adscriptum est auram 
33usurpare uitalem. ludi uero, quos facitiS; quibus Floralibus et 
Megalensiis nomen est ceterique omnes alii quos esse sacros 
uoluistis et religionum inter officia deputari quam rationemu 
habent, quam causam, ut institui condique debuerint et ex 
numinum appellatione signari? honorantur, inquit, his dii et 
si quas ab hominibus continent offensionum memorias inlatarum, 
abiciunt, excludunt redduntque se nobis redintegrata familia- 
ritate fautores. et quae causa est rursus, ut tranquilli, placidi so 
efficiantur et mites, ineptae si res fiant et ab hominibus otio- 
f.i5isis multitudine | spectante ludatur? ponit animos luppiter, 
si Amphitryon faerit actus pronuntiatusque Plautinus, aut si 
Europa, si Leda,. Oanymedes fuerit saltatus aut Danae, motum 
conpescit irarum? tranquillior , lenior Mater Magna efficitur,s5 
si Attidis conspexerit priscam ref ricari ab histrionibus f abulam ? 
obliterabit offensam Yenus, si Adonis in habitu gestum agere 
uiderit saltatoriis in motibus pantomimum? indignatio relan- 
guescit Alcidae, si tragoedia Sophoclis cui Trachiniae nomen 

1 occuparique Sab: occupatique P 3 aliqua Urs: antiqua P 

4 aepulum P 5 media Sab 6 esculapii P 7 ad] ab Sah 

suas usiones Salm: suasionibus P 8 contracti Sab 9 caere- 

ris P 14 megalensis Pcorr megalensibus Sab 15 inter Sdb, r: 

iter P 18 illatarum Urs: inlatas P 19 familiaritates P corr 

21 in«eptae P 22 ludantur Zinkim 23 anphytrion P Amphy- 

trio Sdb 27 obliterabit Sdb: obliterauit P 28 pantomimum 

Sdb: pantomimus P relanguescet Sdb 29 sofoclis P traci- 

niae P trachine Sdb 



Liber VII. 267 

est, Euripidis aut Hercules actitatur? existimatue tractari se 
honorifice Flora, si suis in ludis flagitiosas conspexerit res agi 
et nLigratum ab lupanaribus in theatra? itane istud non est 
deorum inminuere dignitatem, dicare et consecrare turpissimas 

sres eis, quas censor animus respuat et quarum actores inho- 
nestos esse ius uestrum et inter capita conputari iudicauit in- 
famia ? mimis nimirum dii gaudent, et illa uis praestans neque 
ullis hominum comprehensa naturis libentissime commodat 
audiendis his am*is, quorum symplegmatibus plurimis inter- 

lomixtos se esse derisionis in materiam norunt: delectantur, ut 
res est, stupidorum capitibus rasis, salapittarum sonitu atque 
plausu, factis et dictis turpibus, fascinorum ingentium rubore. 
iam uero si uiderint in femineas mollitudines eneruantes se 
uiros, uociferari hos frustra, sine causa alios cursitare, amici- 

utiarum fide salua contnndere se alios et crudis mutilare de 
caestibus, certare hos spiritu, buccas uento distendere uocibus- 
que inmanibus concrepare: manus ad caelum | tollunt, rebusf. i5i^ 
admirabilibus moti prosiliunt, exclamant, in gratiam cum 
hominibus redeunt. haec si diis immortalibus obliuionem ad- 

Mferunt simultatum, si ex comoediis, Atellanis, mimis ducunt 
laetissimas uoluptates, quid moramini, quid cessatis, quin et 
ipsos dicatis deos ludere lasciuire saltare, obscenas conpingere 
cantiones et clunibus fluctuare crispatis ? quid enim differt aut 
ihteresty faciantne haec ipsi an ab aliis fieri in amoribus atque 

Min deliciis ducant? unde igitur fluxit uel ex quibus enata est34 
causis opinionum haec prauitas? ex eo scilicet maxime, quod 
nequeuntes homines quidnam sit deus scire, quidnam sit uis 
eius, natura substantia qualitas, utrumne habeat formam an 

1 Euripidis Sab: euripides P actitetor Gel existimatue 

MetMrsvus: ezistimatar P existimabit Heraidm 4 consecare P corr 
6 iudicanit Sdb, r: iudauit P 9 aures c symplegmatibus Sab: 

implegmatibus P simplegmatibus r in mg B, 11 salpictanum 

Scib salpictarum Gel salpittarum r 12 robore P corr & 14 hos 

Sab: hoc P causa] culpa Sab 15 fide Sabf r: fides P 

de] se Sdb in err 16 cestibus P uocibusque Zinkius: uotis- 

que P cauatisque Salm 17 inanibus Sab manibus Sdbn. con- 

crepare Sdb: concremare P 20 atteUanis r 23 differt Sab: 

defert P difert c* 26 seilicct P corr 28 qualis P corr qualis Salm 



. i 



268 Arnobii adaersus nationes 

nuUa 8it corporis circumsCTiptioiie fiiiitiH^ ag«t aliqiiid tt HM 
agat, uigiMne perpetuo an aJiquando soluatur in stmiioe, 
cnrrat sedeat amimlet an ab huiusmodi motilne et oessatio&e 
sit liber, haec omiiia ut dixi nequeuntes sdre neque nvtiene 
aUqua peruidere in eas sunt opinationes lapsi, ut deos «x se s 
fingerent et qualis sibi natura est et iUis talem darent adi^ 
onum, sensuum uoluntatumque naturam. quodsi animal «^ 
nerent nullius esse se pretii nec inter fom&iculam plurimiim 
seseque esse discriminis, profecto desinerent arbitrari qfticqMm 
se habere commune cum superis et intra suos fines humilitatiB lo 
suae modestiam continerent. nunc uero quia cenMUit ora oeu- 
f. 152 los capita buccas | auriculas AasoB ceterasque se aUas mcnli» 
broruM gerere ac uiscerum portiones, et deos existimant eadena 
ratione formatos habitumque illos suum compagine in oorpvrea 
continere: et quia gaudere laeta re maestosque se fieri tri8tiofi«- is 
bus conspiciunt causis, arbitrantur et numina ex rebus hitem'- 
ribus gaudere et ex minus laetis animorum contractieiie cou'- 
dud: adfici se ludis, putant et caeUtum mentes hidonuii de- 
leetatione mulceri: et quia ilUs se uolup est lauacrorum refo^ 
uere caldoribus, et superis duent lauationum esse munditiaBso 
gratas: uindemiamus nos homines, et deos rentur et ^edunt 
suas ducere atque agitare uindemias : dies nobis nataUcu suat, 
et potentias caeUtes dies autumant habere natales. quodsi 
possent adscribere ualetudines, aegritudines et corporales diis 
morbos, non dubitarent eos Uenosos, Uppulos atque enteroceUons » 
dioere, eo quod ipsi et Uenosi et Uppi sunt saepe eting^tiuffii 
SSherniarum magnitudine ponderosi. age nunc summatim, quo** 
niam sermo prolatus est et perductus in haec loca, singularum 
partium oppositionibus comparemus, utrumne uos meUus rebus 
de superis sentiatis an potius nos multo et honoratius opine-so 

3 an» P cessione 3aib 4 liber. haee imlgo 7 senffofatii 

scripsi: rerum P 8 praetii P 13 ^ere Sab: genere P 

15 laeta re Meurmus: laetari P mestosque P 18 affici se 

Sdb: adficisse P adfecisse & 19 nokp* (nolupe scriptim fuisse appe^ 
ret) P nolnptas c', widgo labaComm P (h inu corr &) 21 uin*- 

deamiamns- P 23 antmant P corr c 25 enterocelioos Gel: intisr^ 

caelicos P enterocaelicos 8db 27 hemistmm Sdb: gmeneamm P 

capita 35, 36. 37 OreUius in finem libri reiecit 28 e* P sfti- 

gnlamm Orellius: singulomm P 29 parium Heraldus 



Liber VH. 269 "" 

mur et rectias (|aodque rei diuinae suam praestet atque attri- 
baat dig&itatem. ac primum uos deos, quos m r^um natuca 
uel arbitramini esse uel creditis quorumque in templis ommbus 
simulacra oonstituistis et formas, profitemini esse natos et «x; 

ftmascttlonim f^inarumque seminibus eonuentionum progenitos f. 152^ 
lege. at uevo nos contra, si modo dii certi sont [ habentque 
huius nominis auctoritatem potentiam dignitatem, aut in- 
genitos esse censemus — hoe enim religiosum est (^ed^e — 
aat si babent natiuitatis exordium, diei summi est scire, qui- 

lobus eos rationibos fecerit aut sa^ula. quanta sint, ex quo eis 
adtribuit perpetuitatem sui numiinis linokQare. uos habere sexus 
deos aliosque ei Im mares^ feminiai generis al»^s esse^ censetis : 
noe potentias caelites discretas ease sexibus abnegamus, qao>^ 
niam discrimen huiusmodi terrcaiis animaatibus datum eaty 

isquas coire^ quas generare auctor uoluit rei^mu. 8ubstitu€m4is 
per libidinjem prolibus. uoa hominui», similitadinem gerere et 
moitalium uultibus existimatis esse formatos: nos eiBigies remur 
sul^motas esse ab his longe, QUiOniam form mortali^ est cor- 
pori^, et si forte est ojyia, compreheivdere »emin)9m posae: 

2oindubitabili adseiudratione iuramns. a uobla artifida singali 
opificum modre habere perMbentof: rid^us^, cum audimos opa 
ista^ quoniam diis artes necessarias ducimus arbitramurque noit 
esse et aas constat et liquidum eat pwpertatis ad siul^idinnsi M 
conpaaratas^ disicordias alios ^s his« uos„ alios dicitis qui pestn 

ssl^ias inrogent,, alios qui amores^ qui forias, alios uero qjoi 
pr^ie^int beUis et sanguinis efiusione laetentur: at. uero nm 
co9j^ db ing«iEuiB numinum iiiiicamus me ** diaiuiustas^ ai^ 
si sunt qm Imc mala miserriiQais in&rant sutdeiantfoa mn^ 
taliJNi^y aJi)i deomm contendisms prociol esse natura nec sub 

lohiijiia nominis praedicatione pojg^ndos. irasci et perturbari uo&f. i63 
numina ceterisque animorum adfectibus | mancipata esse atque 
obno]^ia iudicatis: nos huiusmodi motus alienos existimamus 



2> nsdnxra iSh&r naturam P 15 quoire P 3^ finBamas ueH' 

mdicamQ» Ups 2& e<> ea»] eas Ge^ quod eas tAet qam Urs 

2^ diBeordia» Wr»: di)9eoFdiaFam P- 25 aMos ww Sab : alins uero P 

2$ uero] hae& Ups 27 lacimaim signam: tierborum qwete inief^ 

ddenmt primum mi»twr fmsee diseordias' disimieta Canteme, 

Urs 30 uus P corr c 



' 270 Arnobii adaersus nationes 

ab his esse ; sant euim ferocinin generum et mortalitatis obe- 
untium functiones. uos pecorum sanguine, uos caedibus et 
mactationibus hostiarum gaudere, laetari et in gratiam cum 
hominibus remini offensionibus redire sopitis : nos amorem san- 
guinis nuUum esse in caelitibus ducimus nec esse tam duros, & 
ut miserorum animantium caede saturatas abiciant iras. uos 
mero, uos thure honorem arbitramini diis addi et eorum au- 
gescdre dignitates: nos monstrum et prodigium iudicamus, quod 
quisquam hominum credit aut augustiorem fieri deum fumo 
aut ex roribus exiguis uini ipsum sibi ab hominibus ducereio 
satis sancte atque honorifice supplicatum. uos aeris tinnitibus 
et tibiarum sonis, uos equorum curriculis et theatralibus ludis 
persuasum habetis deos et delectari et adfici irasque aliquando 
conceptas eorum ista satisfactione molliri: nos inconueniens 
ducimus, quininmio incredibile iudicamus, eos qui gradibusis 
mille genus omne uirtutum perfectionis transierint summitate 
in uoluptatibus habere atque in deliciis res eas quas homo 
sapiens rideat et quae non aliis uideantur continere ali- 
quid gratiae quam infantibus paruulis et triuialiter et popu- 
371ariter institutis. haec cum ita se habeant cumque sit opinio-ao 
num tanta nostrarum uestrarumque diuersitas, ubi aut nos 
impii aut uos pii, cum ex pectorum sensibus pietatis debeat 
f. I68*atque inpietatis | ratio ponderari? non enim simulacrum qui 
sibi aliquod conficit quod pro deo ueneretur aut qui pecus 
trucidat innoxium sacrisque incendit altaribus thus, is habendus 95 
est rebus deditus esse diuinis. opinio religionem facit et recta 
de diis mens, ut nihil eos existimes contra decus propriae 
sublimitatis appetere. cum enim cuncta quae his dantur sub 
oculis hic nostris uideamus absumi, quid ad eos aliud ab nobis 
dicendum est peruenire nisi opiniones diis dignas et eorumso 



1 mortalitati Gel obeuntium Urs: obeuntib. P subeuntium Gel obe- 
untis Meursim 6 caedae P 9 credat Urs 11 sanctae P 

corr *nitibu8 P corr & 12 aequorum P theatralibus Sab, 

r: thetralibus P 13 et cmte delectari om Gel 14 ista addidi 
mollire Urs 17 res Gel: esse res P iis esse res HildehraMdius 19 tri- 
uialiter Sab: tibialiter P 22 pectorum scripsi: partium P 25 thus 
addidi 27 propriae Guyetus: promptae P praesumptae Gd 30 diis P 



Liber VII. 271 

connenientissimas nomini ? haec sunt dona certissima^ sacrificia 
haec uera; nam pulticulae, thora cmn carnibus rapacium ali- 
menta sunt ignium et parentalibus coniunctissima mortuorum. 
Sed si dii immortales nequeunt, inquit, irasci neque uUis ani- 38 

5morum adfectibus eorum quatitur concutiturque natura, quid 
historiae sibi uolunt, quid annales, quorum in conscriptionibus 
legimus nonnuUis offensionibus deos motos pestilentias, sterili- 
tates ac frugum inopias aliaque intulisse ciuitatibus nationi- 
busque discrimina eosque rursus sacrorum satisfactione placatos 

loindignationum posuisse feruores et in habitum laetiorem statum 
caeli tempestatumque mutasse? quid terrarum fremitus, quid 
motus, quos esse accepimus factos, quod essent acti per in- 
diligentiam ludi nec ad suam formam condicionemque curati, 
instauratis his tamen et curiosa obseruatione repetitis supe- 

isrorum conquieuisse terrores et ad hominum curam familiari- 
tatemque reuocatos? quotiens, uatum iussis haruspicumque re- 
sponsis postquam diuina res facta est et ex gentibus | trans- f. 154 
marinis acciti dii quidam delubraque his facta et in altioribud 
columnis signa quaedam et simulacra sunt constituta, et in- 

sominentium auersi sunt periculorum metus et grauissimi hostes 
pulsi et amplificata res publica est et uictoriarum frequentibus 
gaudiis et prouinciarum possessione conplurium? quod utique 
non fieret, si sacrificia, si ludos ceterosque aspernarentur dii 
cultus neque se honorari eorum procurationibus ducerent. si 

85ergo his datis calor omnis numinum indignatioque frigescunt 
uertunturque in prospera ea quae uidebantur adferre terrores: 
manifestum est haec omnia non sine caelitum fieri uoluntate, 
et quod ea tribuantur a nobis, inaniter et cum tota inperitia 
reprehendi. uentum est ergo, dum loquimur, ad ipsum arti-39 

soculum causae, uentum rei ad cardinem, uentum ueram at- 
que ad iustissimam quaestionem, in quam conuenit ut debea- 

16—22 = 273, 5—9. 18. 

4 si om Sab 7 legimas Sah: legibus P motos Sab: mo- 

tus P 8 alique Pcorr c 14 superorum Sah: superiorum P 

17 transmarinis Sab, r: transmarini P 19 simulaca P corr 

23 sacrificia* P 24 si« P 27 uoluptate Memsim 30 ad 

ueram Gel 31 ad iustissimam Urs: adiunctissimam P ad iunc- 

tissimam Canterm ad inuictissimam Meftrsiua questionem P 



i 



272 Arnobii aduersns uationes 

mtts inspicere fonnidiBe snperstitie&is amota et gratifieataeiie 
deposita, ntramne M dii sint qHee saenire adseoeiutis (^nsos 
reddiqne sacrificiis mites an sint longe aliud et ab hnins m 
debeant et nominis et potentiae segregari. nen enim imns 
infitias, in annalinm scriptis contineri baec onmia qnae stmfc 5 
a uobis in oppositione prolata: nam et ipsi pro modulo ingeH 
niique pro captu et legimus et esse positum scimus, ludis 
quondam ipsis circensibus, qui lom maidmo fier^, patrem- 
familias quendam, antequam inciperent res agi, seruum pessime 
meritum per circi aream mediam transduxisse caesum ui^sio 
f. 154^ I et ex more multasse post patibuli poena. ludis deiB termi- 
natis profligatisque curriculis non midti post temporis spatiufii 
ciuitatem occepisse pestilentia uastari, cttmque dies aikderet 
malum malo grauius, cateruatim et populus interiret, rustiettlo 
cuidam sorte humilitatis obscuro louem per insonmium dixisse, u 
uti ad consules uad^t, praesulem sibi displieuisse monsfcrareit^ 
posse melius fieri ciuitati, si ludis sua religio redderetur et et 
integro rursus curiosa obseruatione procederent. quod cum 
ille facere minime curasset, uel quod esse uanum suspiearetar 
insemnium nullamque habiturum apud audituros fidem ueiso 
quod ingenitae humilitatis memor potestatis taatae fugeret et 
formidaret accessofm, eunctatori redditum inimicmn louem filio- 
rum obitus inrogauisae pro poena. mox cum et ipsi propiFium 
minaretur interitum^ ni praesulis pergeret nuntius inprobati, 
obeundi formidine territatum, cum iam et ipse contacfcuss» 
pestilentiae fiagraret incendio, de sententia psopinquorum per- 
latum ad curiam patrum insomnique exposita uisione flammas 
euolauisse contagii: Ittdorum deinde instauratione decretai et 
spectaculis adhibitam grauem curam et prierem popalo red* 
ditam samtatem. so 

2-4 = 277, 11-14 4-7 = 277, 8-11. 

2 hii P seuire P 3 ludis et sacrificiis Urs mitaes P 

corr 4 debant P corr imu« infitias P 7 legimus haec eadem 
et Urs iHHHtet* esse P posita ' Urs 11 mulcasse r 

poenam Sab dein terminatis Klusmmnus: deinde interminatis P' 

deinde iam terminatis Sdb 13 «pestilentia P 16 uaderet IdpsifASy 

Urs: suaderet P 17 eiuitati Sab: ciuitatis P 23 et {erds) cum 

et P 24 praesules P corr & 25 territum P corr 27 in- 

somniique 8ab 



Liber Vn. 273 

Sed neque illud aeque nos negabimus scire, temporibus 40 
quondam ciuitatis et reipublicae duris, uel quae lues infesta 
fEudebat continua populum contage conficiens, uel quae hostes 
ualidi et ad periculum libertatis auferendae proeliorum pro- 

ftsperitate iam proximi, iussis et monitis | uatum transmarinis f. 155 
ex gentibus quosdam deos acdtos magnificisque honoratos 
templis et luis sedasse flagrantiam et uiribus hostium fractis 
firequentissime triumphatum et auctos imperii fines innumeras- ' 
que prouincias sub leges uestri ceddisse dominatus. sed neque 

lohoc nostram conscientiam fugit lectum et positum, ictum cum 
esset Capitolium fulmine multaque in hoc alia, louis etiam 
simulacrum, sublimi quod in culmine stabat, suis esse ab sedi- 
bus prouolutum. responsum deinde ab haruspicibus editum, 
res scaeuas tristissimasque portendi ab incendiis, caedibus, ab 

islegum interitu et ab iuris occasu, maxime tamen ab domes- 
ticis hostibus atque ab impia coniuratorum manu. sed fiecti 
haec posse, immo aliter publicari scelerata non posse consilia, 
nisi luppiter rursus altiore in culmine figeretur orientalem 
conuersus ad cardinem radiisque oppositus solis. adfuisse dicto 

2ofidem: nam subrecto culmine conuersoque ad solem signo pa- 
tuisse res abditas et reserata in maleficia uindicatum. 

Habent quidem miraculi spedem — quinimmo habere credun- 41 
tur — cuncta ista quae dicta sunt, si ita ut sunt prompta hu- 
manum ueniant ad auditum, nec diffitemur inesse his quiddam, 

35 quod in prima positum quemadmodum dicitur fronte perstrin- 
gere aures possit et ueritatis similitudine circumuenire. ceterum 
si penitus intueri res factas, personas et personarum uolueris 
uoluntates, nihil esse reperies diis dignum et, quod saepe iam 
dictum est, quod ad huius nominis speciem dignitatemque 

30 riBferatur. quis est enim primum qui deum iUum fiiisse credat, 
qui currentibus frustra delectaretur | eculeis auocarique sef. 155^ 

30-274, 11. 14 = 277, 14-.25 = 277, 26—278, 13 

1 negabimus Sdb: negaTiimns P 2 quodam P corr lues Sdb: 
Inis P 8 triamfEitTmi P 14 scaenas Mewrsius: saenas P 17 prius 
posse del Memsim 19 solia*« P 20 subrepto Sab 24 ueniant • 
Sdbf r: neniat P 28 uolontates S(ib: uoluptates P 29 numinis 
Meursitis 31 auocarique HercUdus: euocarique P 

IV. 18 



274 Arnobii aduersas nationes 

genere hoc ludicri iucandissimum duceret? immo illum fuisse 
quis est qui adsentiatur louem, quem deum principem didtis 
et rerum quaecumque sunt conditorem, qui spectatum profi- 
cisceretur e caelo cantherios de uelodtate certantes^ replicantes 
gyros septem, et quos dissimiles ipse corporum esse in mobili- 5 
tate uoluisset, eos tamen gauderet transire, transiri, pronos et 
cemuos ruere, cum curribus resupinos uerti, trahi alios, cruri- 
bus et claudicare praefractis, et ineptias nugis et crudelita- 
tibus mixtas summis in uoluptatibus habuisset quas homo 
quiuis lautus nec ad studium plenae grauitatis ac ponderisio 
eruditus puerilia duceret atque aspemaretur ut ludicra? quis 
est, inquam, qui credat, repetamus ut assidue hanc uocem, 
generis eum fuisse diuini, qui, quoniam ludis actus per circi 
est spatium meritorum poenas et supplicia redditurus^ ira ex- 
acerbatus ardesceret seseque ad uices adcingeret ultionis? sii5 
enim nocens seruus atque illa fuerat animaduersione puniendus : 
qui debuit luppiter indignatione aliqua conmioueri, cum age- 
retur iniuste nihil, immo cum nocens caput poenis conuenienti- 
bus plecteretur? sin autem inmunis ab scelere neque uUi ob- 
noxius crimini: uitiosi praesulis ipse fuit in causa, cui cumso 
subuenire potuisset, non fecit^ immo ipse quaesiuit et pati 
quod inprobabat et ab aliis poenas suae permissionis exigere. 
et cur laesum deinde illo se questus est et pronuntiauit in 
f. 156 prs^sule , quia crucis | ad poenas per circi actus est medium 
42uirgis dilaceratus et fiagris? et quid ex hoc facto labis potuitss 
et foeditatis ecfluere, quod aut circum faceret minus purum 
aut louem contaminatum, cum per exigua momenta, per puncta 
tot in orbe conspiceret milia mortis in generibus uariis et 
cruciatibus interire diuersis ? ante, inquit, est actus, ludi quam 



2 dicis Sah 3 profic*isceretur P 4 replycantes P 6 uoluisse? 
sed eos Sdb gauderet Meursvus: gaudere P 7 alios debiles^ 

cruribus Urs 9 mixtas Sdb, r: mixta P habuisset Meursius: 

habuisse P 10 lautus Gd: laetus P 11 duceret Sab: ducere P 
12 assidue (e in ras &) P 14 redditurus Sab: reddituros P 

exacerbatus Gel: exaceruatus P 15 uices Huetius: uires P 22 in- 

prouabat P corr c 23 illo Sab: illos P pronuntiauit Gel: 

praenuntiauit P 24 praesulae P 26 effluere Sdb: et fluere P 

21 engnA Sab: exigua P puncta Sab : cuncta P 29 crutiatibus P 



Liber VII. 275 

incipereat coafici. si sacrilego pectore religionisque contemptu, 
est ut ignoscere debeamus loui indignanti se spretum nec 
circensibus propriis sollicitiorem adhibitam curam. sin autem 
errore uel casu latens illud non est animaduersum et cogni- 

s tum uitium , nonne fuerat rectum louique conueniens , ut hu- 
manis ignosceret lapsibus et inprudentiae caecitatem ueniali 
concessione donaret? sed uindicanda res fuit. et post haec 
aliquis fuisse illum deum credet, qui puerilis incuriam ludicri 
ciuitatis ultus est et persecutus interitu, grauitatis ac ponderis 

loaut ullius habuisse constantiae firmitatem, qui ut sibi ex in- 
tegro uoluptatis in gaudia curreretur, uenenatam in pemiciem 
aeris haustus uertit et pestilentiae morbo stragem mortalitatis 
indixit? si ludorum exhibitor magistratus minus curauit edis- 
cerC; quisnam esset illo die circi actus per medium, contrac- 

ifttaque est ex hoc culpa, quid infelix commeruerat populus, ut 
aliena delicta capitis sui dissolueret poenis pestilentibusque 
contagiis crudeliter expelleretur e uita? immo quid feminarum 
genus, quas ab negotiis publicis | condicio fragilitatis excepit, f. i56^ 
quid adultae uirgines, quid puerculi fecere pusiones, quid 

^denique adhuc parui nutricum sub alimonia constituti, ut in 
eos inmitteretur par et una saeuitia priusque acerbitatem 
mortis quam dulcedinem aliquam perciperent luminis? si sibi43 
luppiter ludos scrupulosius fieri restituique quaerebat, si fide- 
liter reddere suam populo sanitatem nec malum quod fecerat 

35prorogari ulterius et augeri, nonne rectius fuerat, consulem 
ut ad ipsum ueniret, sacerdotum ad aliquem publicorum, 
pontificem maximum aut ad flaminem suum Dialem eique per 
somnium et praesulis uitium et funesti causam temporis indi- 
caret? quae fuerat ratio, ut ruri hominem suetum, obscuritate 



1 contemptu Sdb: contemptas P 2 spraetum P 3 solliciorem 

P corr 4 errore Sdb : errore P 7 conces8«ione P 9 ultus 

Sabf r: ulluB P 11 uenenatam S(ib: ueneatam P 12 pesti- 

lentiae Scdmj r: pestilentia P pestilentiam Sab morbos Sab 

mortalitati P. lunvm 13 induxit Urs . 19 adultae Gel: adul- 

terae P 21 acerbitatem Sab: aceruitatem P 22 si add Meur- 

sim sibi] si Gel 24 reddere Gel: redderet P redderes sic Sdb 
25 prorogaret Sab augQret Sab 26 ut] aut Urs 

18* 



276 Arnobii aduerBas nationes 

incognitum nominis, urbanarum insciom rerum, quid sit praesul 
fortasse nescientem, uoluntatis suae deligeret nuntium et ex- 
petitae satis&ctionis auctorem? quem si utique sciebat, di- 
uinus modo si fiierat, tergiuersatorem in obsequio futurum, 
nonne fuerat pronius et deo conueniens, m'entem hominis uer- v 
tere et parendi subicere uoluntatem quam uias adgredi saeuio- 
res et latrocinii ritu sine uUa passim ratione saeuire? si 
enim rusticus senior inexpeditus in rebus obeundis cunctaba- 
tur in re iussa causis superioribus retardatus, quid infelices 
eius commeruerant liberi, ut in eos ira et indignatio uertere-i» 
tur offensasque alterius luminis sui spoliatione pensarent? et 
quisquam est bominum qui fuisse illum deum credat tam in- 
iustum, tam impium nec mortalium saltem constituta ser- 
li57uantem, | apud quos nefas haberetur magnum, alterum pro 
altero plecti et aliena delicta aliorum crucibus uindicare?i& 
sed et ipsum fecit pestilitatis saeuitia comprehendi. nonne 
ergo praestantius, quinimmo aequius fuerat, si hoc esse uide- 
batur faciendum, ut ab ipso patre terror cohercitionis inciperet, 
apud qiiem causa tanti fnerat motus et in oboedientia cessatio, 
quam in eius dolorem uim liberis facere et innoxias urere atque 20 
abolere personas? quaenam illa saeuitia, crudelitas fiiit quae 
tanta, ut extincta subole intestinis periculis post territaret 
patrem ? quod iamdudum si facere id est loco priore uoluisset, 
nec germanitas conficeretur innoxia et uoluntas numinis cog- 
nosceretur offensa. at enim conpleto adnuntiationis ofKcio statim u 
morbus euanuit et sanitati homo est continuo restitutus. et 
quid habet admirationis res ista, si malum quod inspirauerat 
rettudit seseque inani ostentatione iactauit ? quodsi penitus res 
pendas, magis illa crudelitas quam beneficium salutis fuit, si- 
quidem hominem miserum et interire post filios cupientemso 



5 probius MeursitAS 6 subiicere Meursim: subigere P scaeni- 

ores FH 15 crucibus scnpsi: ceruicibus P uindicari iSab IGsae- 
uiaia P carr 18 cohercildones P corr & 19 in oboedientia itfeur- 
sius: inoboeda P in obeundo Saib 20 facere Saib: faceret P 21 cru- 
delitas Mewrsii/is: crudelitatis P 23 id est loco priore del Zinkius 
25 conple*to P 27 quod P corr c* 28 retudit HHdehrcmdius: 

rettulit P repulit Gel inani Gel: in alia P paenitus P 



Liber VU. 277 

non gaudia seruauit ad uiiae sed ut suam solitudinem dis- 
oeret et orbitatis cruciamenta sentiret. consimili ratione per44 
alias ire licebit historias et ostendere in bis quoque longe 
aUud quam esse dii debeant de his ipsis dici et earum 
sin expositionibus indicari, uelut in hac ipsa quam deinceps 
ponam, una ei duabusue coniunctis, fastidium ne inmoderatione 
pariatur. 

Non imus infitias in annalium scriptis contineri haec | onmia 1 167 
quae sunt a uobis in oppositione prolata. nam et ipsi pro 

iomodulo ingeniique pro captu et legimus haec eadem et esse 
posita scimus, sed quaestionis in hoc summa est, utrumne hi 
dii sint, quos saeuire adseueratis offensos reddique ludis et 
sacrificiis mites, an sint longe aliud et ab huius ui debeant 
et nominis et potentiae segregari. quis est enim primum qui 

iseos deos existimet fuisse aut esse qui credat, qui motibus et 
saltationibus scaenicis, qui cantheriis frustra currentibus uolup- 
tatum soluuntur in gaudia, ineptas et frjgidas actiones spec- 
tatum proficiscuntur e caelo offendique se doleant et suis 
honoribus derogatum, si paulisper constiterit ludius aut tibicen 

somodice interquieuerit fessus, qui praesulem sibi displicuisse 
pronuntient, si per circi medium pergat nocens aliquis meri- 
torum poenas et supplicia redditurus? quae si penitus cuncta 
et sine ulla gratificatione cemantur, non tantum ab diis esse 
reperientur aliena, uerum ab homine quouis lauto nec ad sum- 

tsmos apices grauitatis ac ponderis instituto. 

Quis est enim primum deos illos qui existimet fuisse aut 
esse qui credat, qui nocendi habeant saeuiendique naturam «» 
easque abiciant rursus cyatho uno sanguinis et thuris suffitione 
molUti, qui motibus scaenicis et saltationibus histrionum festos 

30 dies ducant et bilaritatis plenissimas uoluptates, qui cantherios 

3 hostendere P corr 5 aelud P 8 Non imns — 278, 13 erndito 
om Gel Ccmterus Salm, sedusU Urs, pok librum aepanxtim coUocare ma- 
Juit Stewedhius, quem reliqui secuti 8unt: iUde praefationem • inmgr 
Haec desiderantar in hactenns impressis codieibas sdUcet in Gelenii et Can- 
teri editionibus 11 hii P 14 potentiae Sab: potentia P 

15 f aisse addidi 16 scenicis P 18 eelo P corr r 19 Indias 

Urs: lydias P tybicen P 22 paenitns P 26 qai Sab: qais P 
27 lacu/nam signaui 28 a«bicianta (a eras) P cyato P thoris 
P 29 scenicis P 30 dicant 8ab 



278 Arnobii aduerBus nationes 

frastra et sine ulla ratione currentes spectatum proficiscantur 
e caelo gaudeantque ex his alios transire, transiri, pronos et 
cemuos ruere^ cum curribus resupinos uerti, trahi alios debiles 

f. 158 1 et cruribus claudicare praefractis, qui praesulem sibi displi- 
cuisse pronuntient, si per circi medium pergat nocens aliquis » 
mciritorum poenas et supplicia redditurus, qui offendi se doleant 
et suis honoribus derogatum, si paulisper constiterit ludius^ 
interquieuerit tibicen fessus, puer ille matrimus decidat 
fortuito alicuius instabilitate * prolapsus? quae si penitus 
cuncta et sine ulla partium gratificatione pendantur, non tan-i» 
tum longe longeque ab diis esse reperiuntur aliena, uerum a 
quouis homine sentiente communia nec ad studium ueri rationum 
cognitionibus erudito. 

Fost aduectos, inquitis, transmarinis ex gentibus deos quos- 
dam postque condita his templa, post cumulatas sacrificiis aras i^ 
male habens sese recreatus conualuit populus et pestilentes 
morbi inducta sinc^tate fugerunt. qui, effamini, dii quaeso? 
Aesculapius, inquitis, Epidauro, bonis deus ualetudinibus 
praesidens et Tiberina in insula constitutus. si esset nobis 
animus scrupulosius ista tractare, uobis ipsis obtineremus auo- ao 
toribus, minime illum fuisse diuum, qui conceptus et natus 
muliebri aluo esset, qui annorum gradibus ad eum finem as- 
cendisset aetatis in quo illum uis fulminis, uestris quemad- 
modum litteris continetur, et uita expulisset et lumine. sed 
quaestione ab ista discedimus, Coronidis filius sit, ut uultis,»» 
ex immortalium numero et perpetua praeditus sublimitate 
caelesti. ex Epidauro tamen quid est aliud adlatum nisi magni 
agminis coluber? fidem si annalium sequimur et eiploratam 
eis adtribuimus ueritatem, nihil, ut conscriptum est, aliud. 

t. us^ I quid ergo dicemus ? Aesculapius iste quem praedicatis, deus so 



2 transire om Sdb 4 praefactis P corr 5 pronundetur 8ah 
8 interqui^berit P tybicen P matrimus 5a6: matrib» P 9la- 
cunam aignaui: tabulati intercidisse widetur 11 a add Sab 

12 quoduis P corr sentient P corr & nec ad Sab: negat P 
16 recreatas P corr pegtilentis P corr & 18 aescolapius P 

28 augminis Meursim 30 dicimus Sab aescolapius P 



Liber VIL 279 

praestans, sanctus dens, salutis dator, ualetudinum pessimarum 
propulsator, prohibitor et extinctor, serpentis est forma et 
circumscriptione finitus, per terram repkns, caeno natis ut 
uermiculis mos est/ solum mento radit et pectore, tortuosis 
5 uoluminibus se trahens^ atque ut pergere prorsus possit, partem 
sui postremam conatibus prioris adducit et quoniam legitur45 
usus cibis etiam, quibus uita in corporibus inmoratur, habet 
patulas fauces, quibus cibos transuoret oris hiatibus adpetitos, 
habet receptaculum uentris et ubi mansa et uorata dec(>quat 

louiscera, sanguis detur ut corpori et uiribus redintegratio sub* 
rogetur, habet et extremos tramites, per quos inmunda fisiex 
eat auersabili corpora foeditate deonerans. si quando mutat 
loca et ab aliis transgredi in alias regiones parat, non ut deus 
obscure per caeli euolat sidera punctoque in temporis ubi 

15 causa postulauerit sistitur, sed uelut animal brutum uehiculum 
quo sustineatur petit, undas pelagi uitat atque ut tutus possit 
incolumisque praestari, cum hominibus nauem escendit et ille 
publicae sanitatis deus fragili se ligno et tabularum compagibus 
credit. non arbitramur euincere atque obtinere uos posse^ 

20 Aesculapium illum f uisse serpentem, nisi hunc colorem uolue- 
ritis inducere, ut in anguem dicatis conuertisse se deum, 
quominus curiose possent quisnam esset aut qualis homines 
intueri. quod si fuerit a uobis dictum, quam infirmiter inua- 
lideque dicatur, ipsa rerum inaequalitas indicabit. si enim | se f. 169 

35 deus uideri ab hominibus euitabat, nec in forma serpentis uelle 
debuit conspici, cum in qualibet forma non ab ipso se alius, 
sed ipse esset futurus. sin autem int^erat cemendum se 
dare — non enim debuit oculorum negare se conspectui — cur non 

3 reptans Sdb: cteptans (c eras) P 6 contractibus Ungerus cor- 

natibtis ? 9etiSa6:utP dequoquat P 11 tramites 5a&, 

r: tramuites P 14 obsoure] ocius ? 15 sistitur Sab: «ititur P 

sititur r 18 fragilis P eorr eompagibus 8ab, r: compagius P 
20 escolapium P 22 quominus curiose tcfi^: quo mentiri se P 

possent Urs: posse P posset Sab qualis Urs: quales P quo 

mentiri seposset nec quisnam aut qualis possent homines intueri Ura qno 
mentiri se poisot et quisnam esset aut qualis hoo minus intueri Mewrsius 
24 dicantur 8db 26 deus* P 26 quaiibet 8ab, r: qualib> et P 
28 non. . .conspectui del OreUius et non Zinkim enim addidi 
se addidi 



280 Arnobii aduersas nationes 

talem uideri se praebuit, qualem sciebat se esse qualemque 
se nouerat sui numinis in potentia contineri? erat enim hoc 
potius multoque praestantius augustaeque conueniens dignitati 
quam fieri beluam horrentisque animalis in similitudinem uerti 
et dare ambiguis contradictionibus locum, essetne uerus deus » 
an nescio quid aliud longeque ab supera sublimitate seiunctum. 
46 sed si deus, inquit, non erat, cur e naui postquam extulit sese 
et Tiberinam ad insulam repsit, nusquam statim conparuit et 
uiderier ut ante desiit? possumus enim scire, utrumne aliquod 
obstaculum fuerit, cuius sese obiectu atque oppositione pro-io 
texerit, an hiatus aliquis ? uos pronuntiate, uos dicite, quidnam 
illud fiierit aut cuinam rerum generi debuerit applicari, si 
personarum ofGcia sunt certa certarum. uestra cum res ista 
sit deque uestro numine uestraque et religione tractetur, 
uestrum est potius edocere uestrumque monstrare^ quid illais 
res fuerit, nostras uelle quam exaudire sententias nostraque 
exspectare decFeta. nam nos quidem quid aliud possumus di- 
cere, nisi quod fuit et uisum est, quod histonae prodidere 
omnes et oculorum sensibus est conprohensum ? hanc tamen 
scilicet colubram ualidissimi corporis et prolixitatis inmensaeao 
aut, si nomen hoc sordidum est, anguem dicimus, serpentem 
. 159^ nominitamus, aut si quod aliud nobis usus uocamen | obtulerit 
aut ampliatio sermonis ecfinxerit. si enim repsit ut coluber 
non pedibus se ferens neque suas« subexplicans itiones sed 
uentre nisus ac pectore, si ex materia formatus carnis longi-n 
tudinem porrigebatur in lubricam, caput si habuit atque cau- 
dam, si obsita squamis terga, si macularum corium suffectio- 
nibus uarium, si os dentibus horridum et ad infligendos in- 
structum morsus: quid aliud possumus quam generis eum dicere 

280, 7—11 = 281, 8—12 

6 saperum ? 8 et ante Tiberinam add Zinkius: sed ipse Tiberi- 

nam . . . repsit delere mamdt 9 sqq. possomus . . . aliquis del ZinhiiAS 
13 certarom. uestra cum Mewraiw: certarum uestra. cum uulgo ista 
MewsiUfS: ita P 14 et dd MewrsiutS 19 tamen] uocamen Zin- 

hius 20 si licet Mewrsiua, Zinkiua «colubram P 21 dica- 

mui Urs 22 nominitemus Urs 23 ampliatio Sab: ampliato P 
ecfinxerit r: et finxerit P effinxerit Sab 25 nixus Salb 27 ob- 

sita Urs: oblita P corium addidi 28 uaria Sab uarium 

uentrem Ungerus tendibus P corr c 



Liber VII. 281 

fiiisse terreni, quamuis fuerit inmanis et nuniuS; qaamuis illum 
ab Begulo exercitus ui caesum longitudine corporis et robore 
anteierit? sed aliud nos remur et labefactamus et destruimus 
ueritatem. ergo uestrum est explicare, quidnam ille fuerit uel 

5Cuiu8 generis^ nominis et qualitatis cuius. nam deus esse qui 
potuit, cum haberet ea quae diximus, quae dii habere non 
debent, si cogitant dii esse et uocaminis huius eminentiam 
possidere? Tiberinam postquam ad insulam repsit, nusquam 
continuo apparuit : qua ex re numen fuisse monstratur. possu- 

lomus enim scire, utrumne istic aliquod rei fuerit alicuius ob- 
staculum, cuius sese obiectu atque oppositione protexerit, an 
hiatus aliquis aut ex molibus inaequaliter aggeratis successus 
quidam et fomices, in quos intulit se raptim circumscripto 
tuentium uisu? quid enimy si flumen transiliuit? quid, si trans- 

15 natauit ? quid, si siluarum densitatibus se dedit ? argumentatio 
flaccida est^ ea re suspicari deum illum fuisse serpentem, quod 
ab oculis sese properata agminis festinatione subtraxit, cum 
deum non fuisse eadem rursus possit argumentatione monstrari. 
sed si deus praesens anguis iUe non fuit, cur post illius ad-47 

90 uentum pestilentiae uis fracta est | et populo salus est reddita f. 160 
Bomano? referimus et nos contra: si ex libris fatalibus ua- 
tumque responsis inuitari ad urbem' deus Aesculapius iussus 
est, ut ab luis contagio morbisque pestilentibus tutam eam 
incolumemque praestaret, et uenit non aspematus, ut dicitis, 

s5Colubrarum in formam conuersus: cur totiens Bomana ciuitas 
mali huius afflicta est cladibus, totiens aUis aliisque tempori- 
bus dilacerata, uexata est et innumeris stragibus ciuium minor 
facta est millibus ? cum enim deus adcitus in hoc esse dicatur, 



2 robore Mewsvu^s: roboris P 3 anteierit Bcripsi: anteiret P 

labefactamus HUdehrcmdifis: labefaciamus P labefacimus Saby r 
4 qnisnam Urs 10 isti P corr c 12 ineqnaliter P 14 trassili- 
uit P si« P 14 sqq, transnatauit argnmentatio flaccida est ea 

re Buspicari quid si (si add c) siluarum densitatibus se dedit deum iUum 
P; rectum uerhor%m ordinem restUuit Oel 17 agminis scripsi: 

omni P festinatio P corr c 20 est ante reddita om Sab 

21 batumque P corr 22 aescolapius P 25 Bomana Urs: 

roma P 26 sqq. cladibus . . . facta est om Sab 28 milibus P 



\ 



282 Arnobii aduersus nationes 

ut omnino omnes causas qoibus pestilentia conflabatur auer- 
teret, sequebatur ut ciuitas intacta esse deberet flatuque a 
noxio inmunis semper innocuaque praestari. atquin uidemus, 
ut superius dictum est, saepenumero^ his mctrbis cursus eam 
uitae habuisse funestos nec dispendiis leuibus esse populi firac- & 
tas debilitatasque uirtutes. ubi ergo Aesculapius fuii^ ubi ille 
promissus oraculis uenerabilibus ? cur templa post condita sibi- 
que exaedificata delubra diutius aditus habere perpessus est bene 
meritae ciuitatis luem, cum in id esset addtus, ut et malis 
mederetur instantibus nec sineret in futurum tale aliquid quod lo 
48metueretur inr^pere? nisi forte aliquis dicet, minoribus et 
consequentibus saeculis idcirco dei talis defiiisse custodiam, 
quod impiis iam moribus et inprobabilibus uiueretur^ opem 
autem contulisse maioribus, quod innoxii fuerint et ab omni 
scelerum contagione dimoti. quod ratione cum aliqua et audiri i» 
f. 160^ forsitam potuisset et dici, si aut in temporibus | priscis omnes 
essent usque ad unum boni aut sequentia tempora malos om* 
nes generarent et nulla diuersitate discretos. cum uero res 
ita sit, ut in magnis populis, nationibus, quinimmo et in ciui- 
tatibus cunctis mixtum sit humanum genus naturis uolun-so 
tatibus moribus tamque potuerint in prioribus saeculis quam 
in nouellis aetatibus boni simul malique existere, stultum satis 
est dicere, propter malitias posteros auxilia numinum non 
meruisse mortales. si enim propter malos sequentium saecu- 
lorum boni non sunt protecti temporum nouellorum, et propterM 
antiquos malos boni aeque maiores non debuerant mereri 
beniuolentiam numinum : sin propter bonos priscos mali etiam 
conseruati sunt prisci, et propter bonos minores aetas debuit 
sequens, quamuis esset inprobabilis , protegi. aut ergo iam 
fracta atque inminuta ui morbi anguis ille perlatus famamso 
conseruatoris adsumpsit, cum nihil onmino commoditatis attu- 

1 omnes P pestilentita P 3 adquin P carr 8 aditus 

addidi haberi Sdlm est Sdb: et P 9 meritas dui- 

tates Sdb 12 id^circo P 16 fonitan e forsitun eorr P 

aut in Sdkn: autem P aut Sdb, r 18 generarent Sdb m erri gene-^ 

rent P 19 ciuitatis Sab 24 saequentium P 26 merere Sdb 
27 8^n P 29 essent inprobabiles ? 30 morbi Soib: urbi P 



Liber Vll. 283 

lisset, aut fatalia dicenda sunt carmina multum ueris aber- 
rauisse praesagiis, cum remedium ab his datum non deinceps 
eunctis sed auxilio fuisse uni tantum reperiatur aetati. sed et 49 
Magna, inquit,#Mater accita ex Phrygio Fessinunte iussis con- 

5 similiter uatum salutaris populo et magnarum causa laetitiarum 
fuit. nam et diu potens hostis ab Italiae possessione detrusus 
est et gloriosis inlustribusque uictoriis decus urbi restitutum 
est pristinum et imperii fines longe lateque porrecti et innu- 
meris gentibus ciuitatibus populis libertatis ius raptum est 

10 et iugum | seruitutis inpositum, multaeque res aliae forisf. i6i 
domique perfectae ineluctabili firmitate gentis nomen maies- 
tatemque fundarunt. si uerum locuntur historiae neque ullas 
inserunt rerum conscriptionibus fitlsitates, adlatum ex Phrygia 
Tiihil quidem aliud scribitur missum rege ab Attalo, nisi lapis 

isquidam non magnus, ferri manu hominis sine ulla inpressione 
qui posset, coloris furui atque atri^ angellis prominentibus 
inaequaliS; et quem onmes hodie ipso iUo uidemus in signo 
oris loco positum, indolatum et asperum et simulacro faciem 
minus expressam simulatione praebentem. quid ergo dicemus? i^ 

30 Hannibalem illum Poenum, hostem potentem ac ualidum, sub 
quo anceps et dubia res Bomana contremuit et magnitudo 
* trepidauit, lapis ex Italia depulit, lapis firegit, lapis fugacem 
ac timidum suique esse dissimilem fecit? et quod rursus urbs 
exsiliuit ad imperii columen et regium principatum, nihil con- 

95 8iliis actum est, nihil hominum uiribus, nec ad reditum sub- 
limitatis antiquae tot tantisque ab ducibus quicquam est 
scientia militari aut rerum experientia conlatum? lapis aliis 
uires, aliis roboris infirmitatem dedit, hos secundis praecipitauit 
ab rebus, aliorum extulit stratas desperatione fortunas ? et quis 

sohominum credet terra sumptum lapidem, sensu agitabilem 
nuUo, fuliginei coloris atque atri,« corporis, deum fuisse matrem? 



3 faisse iini tantum add c 7 vrbiB P, Sab torr & 13 fry- 

gia P 14 qnidem 8aJb: qnid P 16 angulis 8ab 19 ez- 

praessam P praeuentem P eorr c 22 lacunam sigfMui: 

imperii mtercidisse uidetur 23 nrbs addidi 27 alliis P corr 

31 lactmam signam: parui intercidisse suspicatur HHdebrandius 
corporiB del Urs . 



284 Arnobii adnerias nationes 

aut qni mrsos accipiat — hoc enimsolum restat — nnminis alicoias 
f. 161^ habitasse | nim silicis fragmentis ignis more snbiectam nenis- 
qne in eins abstmsam? et nnde parta nictoria eet, si Pessi* 
nuntio lapidi nnllnm inerat nnmen ? sednlitate possnmns dicere 
ac nirtnte pngnantium, nsu tempore consilio ratione, &to » 
etiam possumus et reciproca uurietate fortunae. sed si auxilio 
lapidis res facta est meUor et felix reciperata uictoria est, 
ubinam Mater Phrygia tempore illo Mt, cum tot tantisque . 
exercitibus caesis inclinata est res summa et ad ultimae labis 
periculum uenit? cur non minaci hosti se obtulit? curimpetusio 
tantos belli non prius fregit ac reppulit quam immanes ac * 
inciderent plagae, quibus omnis effunderetur sanguis et ex- 
haustis rueret uita ipsa paene uitalibus? aduecta enim nondum 
nec fauorem fuerat ut commodaret rogata. esto: sed bonus 
auxiliator numquam rogari se poscit spontanea semper opitu-u 
latione ^ubueniens. hostem pellere ac fugare non potuit multo 
adhuc mari terrisque ab Italia discreta. sed deo, si deus est, 
longum nihil omnino est, cui punctum terra est et sub nutu 
51 onmia constituta. sed fuerit praesens, ut exposcitis credi, illo 
ipso numen in lapide: et mortalium quisquam est, quamuisso 
ille sit credulus et facillimas aures quibuslibet fictionibus prae- 
beat, qui eam iudicet fuisse aut tempore illo deam aut hodie 
dici appellarique debere, quae modo haec appetat, modo illa 
£i62deposcat, suos deserat fastidiatque | cultores, prouinciis ab 
liumilioribus migret, potentioribus populis ditioribusque sess 
iungat? uerum bellicas res amet interque esse desideret pugnis 
caedibus mortalitatibus et cruori. si deorum est proprium, si 
modo sunt ueri et quos deceat nuncupari ui uocis istius et 

1 quis Gel 2 aim Orellms: in P ignis addidi: cf, Verg, 

georg. l^ 135 'ut silicis uenis abstrusmn ezcuderet ignem' more] 

molem Gel molem uel maiestatem Urs bumorem uel materiam Stewe- 

dtwas mire OreUius 7 uictotbria sicP 8 frygia P 10 bosti 

scripsi: forti P fortiter 8db fortis Oehlerus portis 2^vnkiys 11 im- 

manes ac] immanes bae r immanes 8db lacufum signaui 

14'fauorem €M: pauorem P esto Oehierus: ePom Sab 17 ab 

Italia OeUerus: babitabilia P habitabilibus 8ab 21 faciUima8« P 
fictionibus 8db: finetionibus P 26 uerum] nedum OeUerus 

beUicas 8ab: bellica P amat 8ab desiderat 8ah 



Liber VU. 286 

potentia nominis^ nihil facere malitiose, nihil iniuste homini- 
bnsque se cunctis una et parili gratia sine ulla inclinatione 
praebere, credet generis eam fuisse diuini quisquamne hominum 
aut habuisse aequitatem diis dignam, quae humanis sese dis- 
scordiis inserens aliorum opes fregit, aliis se praebuit exhibuit- 
que fautricem, libertatem his abstulit, alios ad columen domi- 
nationis euexit, quae ut una ciuitas emineret in humani generis 
pemiciem nata, orbem subiugauit innoxium? 



1 nominis Cotelerius: numinis P facere Soi): facerent P 

hominibnsque SoSb: hominibusqui P 3 praebere, credet Oehierus: 

praeberent P praebere Sab ea Sab corr in err hominum credat 

Oel 5 *fregit P 6 columem P 7 euexit P. lunius: ere- 

xit P 8 ^tndentm deesse nownuUa* Urs ARNOun libes. m. 

EZPLi. I iNCiFiT LiBEB. xTni. FELidTEB. P: sequi Mintu^i Fdids Oc- 
tauivm primi inteUcKerunt Franciscus Baiduinus et Gulielmus Sirletus 



INDICE8 



I 



ODEX AUCTORUM 

'eam hominum nis tanta magisteriis eius acceperimus ac legibus, malnm 
malo rependi non oportere* cf. Matth. 5^ 49 Bom. 12, 17 I Thess. 5, 15 
I Petr. 3, ? 8, 7 sq. 

'nnmqnamne illud nnlgatum perstrinxit aures uestras, sapientiam hominis stul- 
titiam esse apud deum primum?' I Cor. 3, 19 52, 2 sqq. 



Acherontici libri 98, 1 

AeUus 136, 21. 137, 8 

Aethlius 222, 16 

annales 6, 21. 106, 14. 244, 20. 271, 6. 

272, 5. 277, 8. 278, 28 
in historiarum Antiochus uono 218, 17 
antiqui 139, 8 
Apollodorus 161, 18 
Aristoteles 132, 16 
ut Epictetum dixisse adprobat Arria- 

nus 111, 16 
nesdo quis auctor (JEnnitiis) 123, 18 
auctores 162, 15. 218, 12 auctores 

uestri (ethnici) 158,4 
suis in causalibus Butas 190, 7 
Caesius 138,9 
carmina 28, 29. 162,23 
Cicero u. Tullius Cicero 
Cincius 136, 26. 137, 14. 16 
Sextus Clodius sexto de diis graeco 

190,3 
eommentarii uestri {ethmconm) 161, 

20 
conscriptiones uestrae 203, 25 
conscriptores nostri {Chriatiam) 37, 

23. 38, 23 
IV. 



Comificius 136, 23. 137, 12. 14 

Crates 136,5 

Ctesias historiarum in primo 35, 20 

Diagoras Melius 165, 16 

Ennius 165, 13 nescio quis auctor 123, 

18 
Ephorus 136,3 
Epicharmus 161, 13 
Etruria in libris Acheronticis polli- 

cetur 98, 1 Etruriae disciplinae 190, 

10 disciplinae Etruscae 138, 6. 9 

Etmsci 138, 15 
Euhemems Agragantinus, cuius libel- 

los Bnnius sermonem in Italum 

transtulit 165, 13 
Fabius 219, 21 

Flaccus {Granius Flaccus?) 190,8 
Graeci 139, 5 Graecomm interpretes 

131,22 
Granius 132, 16. 136, 20. 137, 9. 219, 

21 u. Flaccus 
Heraclitus 200, 10 
Hermippus 35, 18 
Hesiodus 136,5 
Hieronymus 162,10 
Hippo Melius 165, 15 

19 



290 



Index 



historiae 6, 25. 173, 3. 187, 5. 202, 26. 
271,6. 277,3. 280, la 283,12 an^ 
tiquitatis historiae 189, 21 

Homeras 161, 16. 26 

quem qiiidem locum. . .homines pec- 
toris niui tam Bomanis litteris 
explicauere quam Graecis 115,29 

indigitamenta Fompiliana 107,25 

interpretes sacri, diuini iuris 18, 12 
Graecorum interpretes 131, 22 

ludaeorum litterae 119, 27 

Leandrius 219, 1 

Leon Pellaeus 165, 15 

libri Aclierontici 98, 1 reconditi an- 
tiquitatum libri 177, 10 libri quos 
de diifi habetis compositos theolo- 
gorum, pontificum , nonnullorum 
etiam philosophiae deditorum 156, 
10 

antiquae litterae 198, 5 doetorum in 
litterib continetur 107, 25 Indaeo- 
rum litterae 119, 27 litterae pris- 
cae 6, 16 litterae uestrae {sthnieo' 
rtm) 109, 14. 148, 18. 163, 23. 211, 
13. 278, 24 

Lucilius 190, 15 Lucilianus Foniix 
51,24 

Musa ut praedicat Lucretia 118,18 

Manilius 136, 24. ia7, 16. 19 

memorialia scripta 222, 12 

Mnaseas 135, 27. 136, 4 

Mjrtilus 136, 4. 161, 9 

Kicagoras Gyprius 165, 14 

Kigidius 133, 18. 138, 3 idem in Ubro 
sexto et decimo 138, 5 in diuersis 
Nigidius scriptis 139, 2 

Orphei uersus 197, 16 sqq. suis m 
carminibus Thracius 191, 12 libri 
Threidi uatis 197, 11 

Panyassis 161, 27 

Patroclus Thurius 162, 9 

nonnulli philosophiae dediti 156, 12 
quidam philosophandi studio dediti 
21, 13 in philosophiae memorabiles 
studio atque ad istius nominis co- 



lumen uobis laudatoribus elenati 
134,18 

Philostephanus in Gypriacis 233, 8 

Boeotius Pindarus 161,4 

Piso 136, 19. 137, 8 

Plato 7, 13. 77, 12. 89, 18 suis in com- 
mentariis 9, 16 in Menone 67, 14 
in eo uolumine quod de animae in- 
mortalitate composuit 58, 26 So- 
crates in Phaedro 52, 16 Plato in 
Phaedro 75, 21 in PoUtico 58, 10 
in Theaeteto 52,^6. 58, 5 in eo ser- 
mone ac Ubro cui nomen TmneoB 
scribitur 77, 4 Platomous ille cra- 
ter, quem oonficit niiBoetqne Ti- 
maeuB 89, 3 Flfttonis testificante 
Timaeo 154, 8 

Plutarchus 162, 11 

poetae 119, 15. 153, 22. 167, 5. 15. 
169, 21. 173, 2. 5 

Polemo 162,3 

Pomponi Marsyas 51, 24 

pontifices 156, 11 

Posidippus 2^, 23 in eo libro quem 
scriptum superGnido indioat^,14 

PtolomaeuB Agesarchi de Philopatore 
quem edidit primo 219, 5 

Rhintho (?) 193, 2 

Sammonicns 219, 20 

sapientes 14, 1. 89, 9. 91, 14. 92, 15. 
132, 4. 215, 14. 262, 18 

memorialia scripta 222, 12 nostra 
scripta 171, 10 uestra scripta et 
commentarii 189, 12 

scriptorum commentarii 156, 9 scrip- 
tores prisci 260, 2 

senarius u, Tarentinus 

Sophocles AtticuB 161, 15 in Traehi- 
niis 170, 12 

Sosibius 162,4 

TarentinuB (?) Benarius 193, 2 

Terentius Varro Terentius 238, 18 
Varro 136, 22. 137, 10. 138, 12. 
139, 6. 143, 14. 219, 12. 238, 3 
Yarronis ut indicant Musae 222, 



nominam et rerum 



291 



16 in admirandis Varro 216, 16 
in librorum quattuor primo quos 
de gente conscriptos Bomani popnli 
dereliquit 181, 14 Varro Menip- 
peas 234, 19 

Theodoros Cjrenensis 165, 15 

theologi 119, 15. 152, 17. 155, 26. 
156, 11. 177, 8. 181, 1 theologorum 
scripta 155, 28 theologi et uetusta- 
tis absconditae conditores 151, 
19 

illi qui negotia Thespiaca scriptita- 
runt 224, 27 

Timotheus 177, 7 

Trebatius 264, 22 



TuUius Cicero Tullius 116, 1. 208, 
13 Cicero 116, 15 

Valerianus 219, 21 

Valerius Antias in secundo Antiatis 
libro 173, 12 

Valerius pontifex 180, 1 

Varro u, Terentius Varro 
excellentes parte in hac uiri et ueri- 
tatem istam commeriti nosse 112, 
3 non indocti apud uos uiri neque 
quod induzerit libido garrientes 
134, 6 iudicii acris uiri atque in- 
genio perspicaci tam sermone Itaio 
explicuere quam Graeco 151, 13 

Zeno Mjndius 219, 3 



n 



INDEX NOMINUM ET RERUM 



Abdera 185,7 

academia recentior 54^ 18 uetus ibid. 

Acantho 152, 2 

acdtiones magorum 150, 12 

Achaia 57, 4 

Acheron 58, 27 

Acherusii aditus 199, 19 

Achilles 163, 24 

acinacem Scythae pro deo temporibus 

priscis coluerunt 222, 13 
Acrisius Larisae in arce conditus 218, 

19 
Actaeon 134, 17 
Admetus 161, 23 
Adon 163, 25. 266, 27 
adorantur reges ac principes 113, 10 
adulteri capitalibus poenis adficiuntur 

159, 19 
Aeacus 163, 24. 216, 16 



Aegyptiaca numina 107, 17 

Aegyptii dei unius notionem habent 
150, 24 Aegyptiorum adyta 28, 22 
aenigmata 122, 14 lingua 154^ 8 

Aegyptia gens 152, 7 

Aegyptus 24, 2. 57, 3. 152, 9 consti- 
tuit poenas in eum qui publicasset 
quibus fanis Apis iaceret abscon- 
ditus 219, 11 

Aeneades 164, 1 

Aeneas 106, 11. 137, 5 

Aequitas dea 142, 16 

Aesculapius 20, 16. 23, 15. 25, 3. 27, 

18. 33,5. 101,6. 108,19. 126,1. 
128, 1. 137, 5. 152, 18. 161, 4. 232, 

19. 236, 9. 255, 19. 266, 6. 278, 18. 
30. 279, 20. 281, 22. 282, 6 

Aether pater louis 151, 20 auus Solis 
151,24 

19* 



292 



Index 



Aethiopes 217, 22 

Aethiopici soles 24, 2 

Aethnsa 162, 20 

Aetna 205, 26 iiammae Aetnaeae 
196, 1 

Afer 195, 10 

africia 258, 2 

Agdestis 184,16. 186,2.9. 177,22. 
178, 22. 179, 3. 13. 19. 180, 3. 7, 9. 
13. 187, 9. 188, 26 fm-or Agdestius 
186, 15 ferocitas Agdestia 184, 6 

Agdus inauditae uastitatis petra in 
Phrygia 177, 13. 181, 28 

Agesarchus pater Ftolomaei historici 
219,5 

Aius Locutius 18, 13 

Alamanni 12, 13 

apud Albam regoatam est annis qua- 
dringentis et prope bis denis 106, 13 

Albanus mons 103, 4 Albanum oppi- 
dum 106, 12 Albana res 260, 6 

Alcibiadii ad corporis similitudinem 
Hermae fabricati 224, 21 

Alcides 266, 29 

Alcmena 104, 21. 158, 23. 163, 7. 193, 
22 

Alcyone 162, 17 

Alexander Magnus 7, 23 

Alimuntia mysteria 199, 7 

allegoriae de diis 168, 20. 203, 4 sqq. 

Amphitrite 162, 16 

Amphitryon Plautinus 266, 23 

Amymone 162, 17 

Anchisa 163, 27 

angeli 76, 15 angelorum potentium 
nomina in incantationibus magicis 
usurpata 28, 23 

anima quid sit Christus docuit 25, 23 
animae sunt mediae qualitatis 59, 
13. 73, 27 immortales fiunt dei 
beneficio 59, 14. 76, 29 non sunt 
dei filiae 77, 16 nec post deum et 
post daemones et genios locum 
optinent quartum 68, 16 Flatonis 
doctrina de anima 89, 3 sqq. 



animantia cum hominibus plnrima 
habent communia 60, 24 sqq. 244, 2 

Antiochus Cyzicenus 232, 8 

antithei magorum 150, 13 

Anubis 236, 13 

anuli aurei 148, 18 

apexaones 257, 12 

Apis Peloponensi proditus et in 
Aegypto Serapis nuncupatus 24, 1 
ubi sepultus sit 219, 11 

apium 250, 24 

Apollinaria numina 152, 21 

ApoUo 17, 16. 20, 15. 23, 18. 42, 25. 
43, 1. 49, 9. 103, 11. 104, 18. 107, 
25. 115, 19. 125, 26. 127, 26. 133, 
29. 134, 2. 3. 15. 138, 4. 140, 14. 17. 
152,11. 153,14. 155,24. 158,21. 
161, 5. 24. 216, 24. 26. 223, 24. 
232, 22. 234, 16. 255, 19 ApoUinis 
arula quae Telmessi apud oppidum 
uisitur 219, 3 eius nomen Fom- 
piliana indigitamenta nesciunt 107, 
25 ApoUines quattuor 152,20 ApoUo 
Clarius 17,16 Delius 17, 16. 158, 21. 
161, 23. 223, 24 ApoUinis Delii 
aedes 218, 24 Apollo Didymaeus 
17, 16 Latonius 162, 19 Philesius 
17, 16 Fythius 17, 17. 127, 26. 
134,4. 155, 24. 161,24 Sminthius(?) 
17,17 

Apollonius magus 35, 21 

Aquilius 27, 9 

Arabes lapidem pro deo priscis tero- 
poribus coluerunt 222, 13 

Arabia 57, 2 

Arcadia 161, 16 

Arcesilas et Cameades nihil compre- 
hendi ab homine dicebant 54, 
17 

Archytas causam in nmneris ponit 
54,10 

Argiphontes 236, 9 

Argiua ciuitas 234, 12 

Argus 152, 8 

Armenius magus 35, 20 



nominum et rernm 



293 



Aimenii dei nnius notionem habebant 

150,24 
Amobii aetas 11, 15. 106, 17 
artes symphoniacae et fistulatoriae 

82,10 
Arsinoe 162, 19 
arteriae spiritales 121,5 
Ascanius 106^ 11 
Asia 12, 17. 57, 3* 
asini Marti ab Scjthis immolabantur 

161, 18 
Assyrii 7, 15 
Atellanae 267, 20 
Athenae 218, 17. 234, 14 humanitatis 

artibus studiisque pollentes 195, 19 
Athenienses 224, 21 
Atlantea progenies 126, 7 
insula Atlantica Neptuni 7, 12 
Atlas 104, 4 
attagos Phryges hirquos dicunt 178, 

19 
rez Attalus 283, 14 
Attici 209, ll 
gens Attica 195 » 16 orae Atticae 

209, 5 regio Attica 196, 4. 206, 1. 
Attis 27,23. 165,23. 178,20. 179,1. 

16. 180, 6. 9. 208, 26. 211, 9. 11. 

12. 266, 26 
Auentinus 174, 9 
augmenta 259, 9 
augmina 258, 15 
augures 170, 2 
Aulus = Olus 219, 21 
aurium anfractus 120, 20. 124, 13 
Aurora 163, 23 
auspicia ex acuminibus 102, 21 



Bacchanalia 190, 16 Bacchanalia al- 

tera 191, 4 
Bacchus 2£. Liber 
Bacis uates 43, 2 
Bactriani 7, 15 
Baebulus magus 35,22 
barbarismi 39, 20 



Baubo 196, 6. 11. 22. 197, 8. 18. 198, 

23. 201, 1. 206, 2. 209, 7 
belbae 250, 14 
Bellonae 18, 19. 129, 11 
Belus magus 35, 22 
Berecyntia 185, 13 
betacii 149, 3 
blatta 89, 5 
bolonae 78, 29 
Bona Dea = Fenta Fatua 23, 12. 

190,2 
botuU 82, 7 
briae 263, 14 
Brimo 192, 4. 205, 21 
Bromius 158, 25 
Brunda 57, 13 

buculis templa sunt dedicata 18,28 
Bucures (?) Maurorum dii 23, 25 
bulbi 250, 24 
buris 67, 4 

Bumus (?) libidinum deus 148, 8 
buteones 95, 12 



caccabuli 226, 12 

caduceatores 196, 10 

caelus et caelum 41, 5 

Caelus 105, 29. 131, 12. 26. 135, 27. 

151, 21. 160, 17 supremus Caelus 

152,5 
caepe 66, 18. 95, 21 
Caesellii 41. 20 
caestus gladiatorius 267, 16 caestus 

lunonius 236, 6 
calathus mysticus 198, 8 
calautica 67, 1 
caliandria 236, 18 
CalUopa 497, 14 
camelus 69, 6 
t canacheni 234, 25 
Canariae insulae 217,26 
canes immolantur Marti ab Caribus 

161, 17 
cancer 34, 19 
candelabrum et candelaber 41, 8 



294 



Index 



Cannensis pngna 206, 12. 14 

cantioneB obscenae 267, 23 

Capitolinns collis 143^ 21 

CapitoUum 219, 14. 220, 7. 234, 6. 
273, 11 Capitolia 22, 11. 153, iS. 
182, 7. 231, 28 

capitones 121, 18 

lono Caprotina 132, 14 

Cares 161, 17 

carduas 66, 18 cardui 250, 24 

cannen malnm conscribere legibus 
xn tabularum uetitum 169, 12 car- 
mina fatalia 283, 1 

Carneades nihil comprebendi ab ho- 
mine dixit 54, 18 

caro strebula 258, 6 suminata 82, 8 

castellamenta (?) 82, 7 

Castores 23, 23. 104, 19. 162, 8 Cas- 
torum tria genera 152, 19 

castrensia flagitia 146, 19 

castus Magnae Matris 189, 1 

Catamitus 163, 19. '193, 23 

catillamina 257, 17 

Cato 123, 9 

catumeum 258, 3 

furculae Caudinae 144, 17 

caules 149, 3 

causarum genera 51, 26 

Cecropii 196, 10 

Cecrops 218, 17 

Celei uirgines 218, 22 

centipeda 89, 5 

Cerberus 199, 25 

Ceres 23, 21. 25, 3. 101, 5. 107, 23. 
118,17. 133,13.16. 134,7.13. 138, 
10. 140,16. 163,25. 189,2. 191,21. 
193,15. 195,28. 1%, 13. 20. 201, 
2. 203, 8. 204, 21. 205, 17. 20. 207, 
18. 21. 25. 209, 5. 22. 212, 3. 213, 
8. 236, 9. 266, 9 lectisternium Ce- 
reris 266, 8 sacra Cereris paulo ante 
Phrygiam matrem Bomam ascita 
107, 23 Ceres Bomae Graeca dicta 
107, 24 Ceres Eieusinia 218, 22 

ceromae 128, 4 



ceruas pro Iphigeniis diici 204, 16 

Cbaldaei 150, 24 Cbaldaeortim dis- 
cipUnae reconditae 7, 17 

Christianus 100, 22 Christiani 11, 1§. 
17. 12, 15. 17. 19. 21. 27. 15, 13. 17, 
27. 36, 7 Christianonim conuenti- 
cula diruta 171, 11 scripta ignibus 
data 171,10 persecutiones 16,6. 17, 
5. 51,7. 110,20. 135,18 Chrislaana 
fides 50, 29 Christiana gens 3, 4 
Christianum nomen 14, 12. 57, 18 
religio Christiana 5, 18 Christiana 
ueritas 57, 8 

Christus 8, 5. 11. 15. 17, 25. 28. 26, 
22. 28, 10. 28. 29, 13. 31, 19. 23. 
27. 32, 7. 33, 1. 15. 36, iS. 38, 13. 

17. 41, 21. 45, 4. 46, 3. 47, 3. 7. 49, 
26. 51, 7. 55, 14. 18. 20. 27. 59, 13.' 
22. 75, 25. 77, 16. 96, 14. 15. 38, 

18. 24. 99, 4. 10. 11. 19. 101, 3. 20. 
108, 12. 109, 20 eius doctrina 25, 7 
sqq. res ab eo gestae 28, 15 sqq. 
Christus interiorum potentiarum 
deus et rei mazimae causa a summo 
rege missus 28, 10. 36, 15 

Chrysippus 163, 18 

Chrysippus Stoicus 54,14 

Chrysis lunonis Argiuae sacerdos 

234,11 
Cicero i*. Tullius Cicero 
Cinciae leges 102, 23 
cinni potio 1%, 15 
Cinxia 129,1. 222,14 luno Cinxia 

132, 14 
Cinyras rex 190, 22 rex Cyprius 161, 

10 rex Paphi 219, 6 
Circe 152, 3 
cista mystica 198, 8 
clarigatio 102, 20 
quinque classes 102, 14 
classici 71, 25 
Cleochus 219, 1 
Cletor 163, 6 
Cnidus u. Gnidus 
Cocytus 58, 28 



nominnm et rernm 



295 



colleotionei 39, 14 

eomitia militftri» arbana oommnnia 

102,17 
comoediae 267, 20 
Complices 138, 15 
conclauia et cellnlae 216, 28 
Conoordia 142, 3 
coniectores 16, 3 
conila bnbola 250, 28 
Consentes 138, 14 
dii Oonserentes 190, 7 
conititntiones in litibns 51^ 26 
Consns 127, 13 
contrarinm 51, 27 
C<Mmicnlana captina 190, 12 
ooronae histrionibns datae 170, 28 
Coronis 23, 15. 278, 25 
Corybantia sacra 190, 25 
Coryphe 154, 10 
Corjpbasia Minema 152, 14. 154, 

10 
Cratina meretrix 224, 23 
Creta 161, 22. 152, 10. 162, 5. 6 
Cretensinm fines 132, 9 
creterra 63, 5 
cribmm 67, 3 
crocns et crocnm 41, 6 
Cronius philosophns 55, 13 
cnbula 258,3 
cnbns 68, 2 
cncnmis 66, 18 
cncnrbitae 149, 2. 250, 24 
cnminnm 95, 20. 250, 23 
t cnmspoliam 258, 3 
cnnela 149, 3 

Cnpidines 129, 3 tres 152, 20 
carculio 85, 16 

Curetes 139, 3. 140, 18. 160, 20 
curio 34, 29 maximi curiones 170, 1 
cyceonis potio 196, 15. 197, 23. 198, 7. 

206,3 
caduceator Cyllenius 133, 8 
Cyprii 233, 9 
C^rus 233, 9 
Cyrus 35, 21 



Cythereia Venus 160,17 Cythereia 
simulacra 225, 5 



Dactyli Idaei 139, 5 

daemones 28, 25. 29, 23. 34^ la 38, a 
68, 16. 76, 15 daemones et heroes 
15,26 

Dairas 218, 20 

Damigero magus 35, 21 

Danae 193, 20. 266, 24 

Daphne 162, 21 

Dardanus 107, 20 

Dardanus magus 35, 22 

decemuiralia sdta 169, 13 

definitiones 39, 15 

Delius u, ApoUo 

Democritus 54, 16. 23 

desultores 78, 28 

DeucaUon 177, 15. 180, 25 

deus maior 22, 9 primus 52, 4. 72, 
17. 89, 17 princeps 49, 3. 4 u, ind. 
uerb. summus 269, 9 deus esse 
locus rerum ac spatium dicitur 20, 
29 

dialecticus 63, 22 dialectid 78, 25 

Diana 20, 17. 23, 18. 49, 9. 104, 18, 
134, 7. 13. 153, 14. 155, 22. 158, 
22. 165, 19. 222, 14. 234, 14. 236, 
13 dus ddabmm in Apollinis Delii 
constitutum 218, 28 apud Magne- 
siam &num 219, 2 Dianae tres 
152, 18 

dictionum genera 51, 26 

Didymaeum Miledum 218, 25 

dies eztremuB 111, 22 dies poscere 
dari 171, 5 dies lustrid 114, 16 

»iespiter 104, 22. 105, 6. 157, 14. 
176, 11. 191, 21 

Digiti Samothracii 139, 5. 140, 18 

dii aerii 139, 8 caelestes 239, IL 259, 
10 laeui 144,22. 257,2.4 laeui 
sedesque habitantes inferas 253, 9 
Lucrii 148, 6 magni 36, 18. 132, 1 
minores 48, 15. 16 ipsi qui appel- 



i 



296 



Index 



lantur dii mundi 43, 10 dii saperi 
16, 22. 117, 10. 241, 8. 253, 7 Syri 
24, 1 Trebiani 141, 6 tntelatores 
128,8 

diluuium 181,2.18 diluuia 7,2. 9,17 

Dindymene Pessinuntia 170, 10 

Diomedis campi 144, 19 

Dione 104, 21 

Dioneia proles 23, 19 

Dionysius iunior 232, 13 

Dionysi quinque 152, 18 

Dioscori 158, 23 

Dis pater 103, 11. 162, 1. 203, 11. 
205, 18. 209, 27. 212, 4. 216, 24 
ianua Ditis 199, 19 

Discordiae 129, 11 

diui subterrei 253, 14 

diuma 244, 20 

Dodona 234, 15 

donaria 243, 26 

dormitiones Isidis 265, 30 

dynamis 68, 2 

Dysaules 196, 7. 8 



Egeria 173, 15 

elementa duo, tria, quattuor, 92, 22 

elementa quinque Aristotelis 54, 11 
Electra 193, 22 
Eleusinium consaeptum 218, 21 Eleu- 

sinii fines 196, 3 Eleusinia 198, 4 

Eleu8iniamysteria209,3 Eleusinius 

pagus 196, 12. 206, 1 
Endymion 163, 24 
enterocelici 268, 25 
entbymemata 39, 14. 56, 13 
Epbesus 234, 15 
Epicadi 41, 20 
Epictetus 111, 16 
Epicurus 54, 15. 73, 18 
Epidaurius auxiliator 126, 1 
Epidaurus 278, 18. 27 
Epirus 57, 4 
Erecbtbidae 197, 24 
Ericbtbonius 218, 20 



Etruria 97, 27. 98, 1. 13 genetrix e( 
matersuperstitionis 260,4 Etriiriae 
disciplinae 190,10 disciplinaeEtmi* 
cae 138, 6. 9 

Etrusci 138, 15 

Eubuleus 196, 7. 8 

Euius 200, 1 

Eumolpidarum gens 196, 9 

Eumolpus 196,6.9 

Euripidis Hercules 267, 1 

Europa 193, 21. 266, 24 

excitationes Isidis 265, 28 

exoletus 225, 16 exoleti 170, 26. 202, 
17 

exta percocta concremabantur diis 
Bomulo Pompilioque regnantibus, 
sed rege sub TuUo semicruda coe- 
perunt et leuiter animata porricere 
103, 7 sqq. 



quod in uulgaribos prouerbiis dici- 

tur, fabrum caedere cum ferias 

fjiUonem 221, 9 
Fabius louis pullus 163, 20 
fanatici 16, 4 
pium far 260, 9 
farcimina 257, 13 
fartus 258, 25 

fascinorum ingentium rubor 267, 12 
Fenta Fatua 23, 12. 190, 1 Patuae 

18, 18 
fatum 245, 5 sqq. 
Faunus 23, 12. 106, 1. 173, 16. 174^ 

26. 175, 12 Fauni 18, 17 
luno Febi-utis 132, 14 
FeUcitas 142, 4 
fendicae 258, 11 
Fenta Fatua 23, 12. 190, 1 
fescennina 157, 20 
fetialia iura 102, 19 
fitilla 65, 17, 258, 2. 16 
flamen DiaUs 35, 2. 170, 2. 275, 27 
Flora 267, 2 genetrix et sancta 127, 

17 



nominum et Ternm 



297 



Florales ludi 266, 13 

lono Flunionia 132, 13 

Fontns 131, 13 

Fortuna 101, 7. 138, 9. 140, 16. 236, 

11 Fortuna Virginalis 102, 28 
fretuB et fretum 41, 6 
fruges salsae 128, 10. 214, 10. 254, 2 
frumen 258, 2 
lulguritorum procuratio 174, 10. 11. 

16. 19. 177, 1 
foniambuli 78, 28 
Furiae 129, 11. 199, 25 



GabiniuB consul 107, 18 

GaetuU 12, 21 

Galatae 57, 3 

Gallia 12, 19 

GalluB 195,10 

Gallus sacerdos Magnae Matris 179, 

16. 186, 11. GalU 188, 25. 189, 18 

Gallorum conclamatio 27, 25 
Ganymedes 212, 20. 266, 24 
furui Garamantes 217, 28 
garo gerrem addere 212, 21 
gehennae 58, 24 
ratio genethliaca 104, 3 
genius focorum 146, 3. 149, 14 ge- 

nius louiaUs 138, 10. 140, 17 ge-' 

nu 68, 16. 139, 9. 146, 6 gonii ci- 

uitatum 18, 18 maritorum genii 

102, 26 
genus 51,27 
Germanus 195, 10 Germanorum in- 

ruptiones 7, 9 
gigantum ossa uarus in regionibus 

eruta 109, 17 
Gnidus 233, 15. 18 
Graecia 195, 16. 196, 15. 199, 9. 200 

12. 209, 1 
ore Graeco 197, 14 sermo Graecus 

151, 14 
urbes Graiae 225, 1 
graUatores 78, 28 
giammatici Christiani facti 50, 24 



graramatiCorum inlustrium nomina 

41, 20 sq. 
gratiUa 258, 2 
GrunduUi Lares 18, 13 
gurguUones 121, 3 prima in gurgu- 

Uonibus capita 258, 13 
gyri septem in circo 274, 5 






Hammon 223, 16. 224, 11 luppiter 
Hammon 224, 14 

Hannibal Poenus 107, 20. 283, 20 

harioli 16, 3 

haruspices 16, 2. 31, 7. 149, 24. 150, 
12 responsum haruspicum 273, 13 
haruspicum responsa 271, 16 

hastam Romani pro Marte colcbant 
222, 15 caeUbaris hasta 102, 27 

Hecate 105, 29. 131, 12 

Helena 7, 18 

Helenus uates 43, 2 ' 

Hennae nemus 205, 25 nemus Hen- 
nense 207, 6 

HeracUtus 54, 8. 21. 200, 10 

Hercules 20, 16. 25, 5. 104, 18. 108, 
18. 115, 19 . 137, 5. 152, 19. 161 
22. 162, 1. 4. 12. 163.. 10. 13. 170, 
12. 216, 24. 26. 266, 29. 267, 1 
Hercules magnus 27, 20 sanctus 
deus 163, 13 Thebanus 158, 23 The- 
banus aut Tyrius 23, 22 ante ad- 
uentum in Italiam eius 103, 10 

Hermae 224, 21 

heroes 15, 26. 109. 15. 139, 8 

uirgines Hesperides 191, 13 

hiatibus interceptae urbes 6, 28 

hierophantae 196, 11 

Hippocoon 162, 4 

Hippothoe 162, 17 

hirae 258, 11. 259, 8 

hirciae 257, 12 

Hirti consulatus et Pansae 181, 19 

Hispania 12, 19. 23, 23 

Hispanus 195, 10 



298 



Index 



bistriones 169, 23. 267, 6 
Honos 142, 4 
Hjacinthns 163, 17 
Hylas 163, 17 
fines Hyperborei 218, 25 
Hyperiona 151, 25. 158, 19 
Hyperoche 218, 24 
Hypsipyle 162, 20 



la 180, 1. 4. 188, 19 

lacchus 118, 17 

lalysns 152, 1 

lanicnlmn 23, 10 lanicolani oppidom 

131, 13 
lanns 23, 10. 115, 18. 131, 12. 17. 

141, 2. 236, 4 lanns pater 131, 9 
lasion 163, 26 
Icarii 222, 14 
Idaei Dactyli 139, 5 
bellnm Iliacum 208, 10 
gens Ilia 191, 16 
iUae 258, 12 
imbres saxei 6, 17 
Immaradns 218, 20 
immnnitas 170, 27 
India 57, 2 

Indicnm animal 226, 11 
Indigetes 23, 13. 44, 17 
indigitamenta Pompiliana Apollinis 

nomen nescinnt 107,26 
indiaidnomm concnrsiones 54, 23 
indnctiones 56, 9 
Indi 150, 24. 165, 20 
inferium ainnm 264, 22 
inferi 138, 7. 253, 11. 15. 18 nn- 

mina infera 253, 29 
mysteria illa sancta qnibns initiis 

«nomen est 189, 22 
inmnssiU 95, 12. 250, 16 
innonatio rerum 9, 20 
insomnia 52, 26 
insnlae Canariae 217, 26 errantes 23, 

18 
Innus 127, 15 



Genins loniaUs 138, 10. 140, 17 lo- 
niaUs incontinentia 183, 4 looiaUi 
peUacia 193, 1 lonialia sacrificia 
254,27 

nomen loninm 220, 7 

Iphigeniae 204, 17 

isicia 82, 7 

Isis 24, 2. 107, 17. 165, 23. 234, 14 

ItaUa 103, la 131, 12. 283, 22. 284^ 
17 

Italomm fines 160, 23 res ItafaM 107, 
21 sermo Italns 151, 14 

Indaeicae fabnlae 119, 25 

iugulum et ingulus 41, 8 

Inlianus magus 85, 22 

luno 101, 7. 104, 13. 21. 115, 19. 12f7, 
20. 132, 9. 138, 19. 159, 6. 216, 24. 
26. 222, 18 eius fanum Argina in 
cinitate 234, 11 luno Gaprotina 132, 
14 Cinxia 132, 14 Februtis 132, 14 
Flnuionia 132, 13 Lucina 118, 25. 
126,2 Ossipagina 132, 14 fPomana 
132, 14 Populonia 132, 14 regina 
162, 2. 234, 10 

lunonius caestus 236, 16 

luppiter 17, 12. 104, 10. 16. 19. 24. 
105, 1. 28. 106, 3. 5. 15. 108, 21. 
132,3.7.13.23. 135,27. 136,25. 
138,7.12.17.18. 139,4. 151,23. 

24. 152, 6. 13. 155, 24. 158, 20. 
159, 1. 14. 29. 160, 20. 25. 161, 23. 
162, 25. 165, 18. 168, 22. 173, 11. 
174, 8 sqq. 174, 10 sqq. 176, 2 sqq. 
177, 5. 180, 8. 181, 26. 187, 9. 10. 
191, 8. 16. 23. 192, 6. 27. 193, 14 
sqq. 194, 9. 195, 3. 201, 3. 203, 7. 
10. 204,21. 205,17.21. 207,17. 

25. 26. 209, 22. 212, 3. 15. 216, 16. 
224,9. 225, 15. 21. 232, 11. 14. 243, 
16. 244, 21. 254, 8. 24. 266, 4. 22. 
272, 15. 273, 18. 274, 2. 17. 27. 
275, 2, 5. 23 decem cubitorum lup- 
piter aureus 232, 8 riciniatus Inp- 
piter atque barbatns 236, 5 Inppiter 
CapitoUnus 34,29. 234,7 Dodo- 



nominnm et rernm 



299 



naens 284, 15. Hammon 224, 13 
magnns 183, 6 mazimns 158, 1. 3. 
160, 5. 212, 12. 272, 8 optimns 
mazimns 22, 10. 263, 17 Olympins 
133, 1. 225, 11 Styginfl 133, 1 tam 
Bnpremns qnam Stygins 104, 12 
nemecens 192, 19 lonis epnlnm 266, 
4 fratres 104, 11 proles 170,12 
pnllns 163, 20 significationes {ful' 
mina) 175, 26 simnlacmm 273, 11 
nilicns 138, 12 lones tres 151, 20. 
155, 23 Capitolini 227, 31 Olym- ' 
piaci 227, 31 

inrisconsnlti Christiani facti 50, 25 

ins multiplez 258, 25 

Intnraa 131. 14 



Kqovoq 131, 23 



labeones 121, 18 

lac hirqninnm 178, 18. 185, 18 

in Spartanis et Lacedaemoniis finibns 

162,7 
lacemulae 63, 6 
laenae 63, 6 
dii laeni, deae laenae 144, 22 di mali 

et laeni 256, 3 nnmina laena 129, 11 
lamminae magicae 74, 21 
lanarii 125, 9 
lancicnla 67, 5 
Laodamia 193, 22 
Laodice 218, 24 
Laomedon Troicns 161, 23 
lapides consecrati 26, 13 
Lares 138, 27. 139, 9. 19. 140, 18 

mater Larnm 139, 7 Lares Grnn- 

dnlii 18, 13 
Larisa 218, 19 
Lamae 139, 9 

Lateranns 146, 2. 7. 149, 13 
Latinns 106, 1. 7. 11 
Latinm 160, 24 
Latona 104, 21. 158, 21. 193, 22 



Apollo Latonins 162, 19 Latonins na- 

tes 125, 26 
lauatio Denm matris 266, 1 
Lanema 129, 10, 161, 8 
XavQai 139, 2 
Leda 104, 21. 158, 22. 193, 19. 266, 

24 
Lemnns 161, 2 
lenticnla 95, 20 

leonis facies pro deo cnlta 221, 30 
Lencophryna 219, 1 
leges annariae 102, 22 censoriae 102, 

23 Cinciae 102, 23 
libamina 254,2 
Libentina 148, 8 
libri fatalee 281, 21 
Liber 25, 2. 104, 18. 108, 19. 133, 28. 

134,2.3. 137,5. 140,3. 155,21. 

165,20. 178,1.6. 191,6. 199,24. 

200, 24. 209, 2. 212, 5. 223, 20. 

236, 10. 254, 26 Liber pater 23, 15. 

27, 16. 101, 5. 184, 6. 199, 8. 213, 7. 

254, 9 Liber qni Bromins dicitnr 
- 158,25 Liber Elentberins 234,14 

Nysins et Semeleins Liber 199, 14 

Semeleins (Liber) 134, 4 
Libera 192, 18. 205, 18 
libomm significantiae 258, 5 
Lima 148, 11 
Limentinns 148, 11. 149, 14. 150, 6 

Limentini 18, 13 
Limi 148, 15 
loca in ludis atqne in spectaculis 

priora 148, 18 religiosa loca 234, 

27 
longani 257, 12 
Incanica neutr. plwr. 82, 7 
Inno Lncina 118, 25 
dii Lncrii 148, 6 

Incnsta 89, 5 locnstae 6, 24. 12, 47 
Indi natales 44, 19 Megalenses 266, 14 

theatrales 270, 12 
Lnna 134, 7. 9. 163, 24 
Lnperca dea 143, 14 
Instrici dies 114, 16 



300 



Index 



proles Ljcaonia 161, 1 
Lydia 178, 18 
Lynceus 160, 2 



Macarns 161, 9 

Macedonia 7, 23. 67, 4 

mactiis lioc uino inferio esto 264, 22. 

265, 1. 9 
magicae artes 28, 26. 34, 2 magicae 

disciplinae reconditae 7, 17 
magmenta 258, 15 
Magnesia 219, 2 
magi 28, 27. 31, 7. 97, 25. 98, 14. 150, 

12 magorum disciplinae 257, 9 
Maia 23, 17. 104, 21. 152, 6. 158, 26 

Maiae gnatus 223, 18 
maiestatis rei 169, 8 
malum malo rependi non oportere 

8, 8 mala unde 8, 21 sqq. 91, 2 

sqq. 
Manes 139, 6. 253, 18 dii Manium 

253, 15 rex Manium 195, 26 
Mania 139, 6 maniae 236, 28 
mantele 67, 1 
Marcius uates 43, 2 
Marpesia rupes 68, 8 
Marpessa 162, 20 
Mars 49, 9. 129, 12. 15. 161, 13. 26. 

163, 27. 210, 10. 23. 213, 7. 216, 

23. 25. 222, 15. 224, 10. 12 
Marsi 74, 21 
Martium discrimen 102, 20 gens Mar- 

tia 170, 17 Martius Picus 173, 17. 

174, 26 Quirinus Martius 27, 26 
mastruca 67, 1 
Mater Magna 133, 11. 165, 21. 170, 9. 

177, 17. 179, 22. 181, 20. 186, 1. 5. 

236, 7. 266, 2. 25. 283, 3 Mater 

Deum 133, 18 {et saepiits) Magna 

deorum Mater 177, 9 Phrygia mater 

107, 19. 284, 8 
Mater Matuta 127, 10 
materies prima quae in rerum quat- 

tuor elementa digesta est 9, 3 



matrimonia communia 44, 24 ma- 
trimoniorum tria genera 157, 15 
sq. 

Mauors 224, 13 

Mauri 12, 23. 23, 25 

medicina 103, 24 

quasi quidam Medicurrius 133, 4 

medici Christiani facti 50, 25 

Medi 57, 2 

Megaclo 161, 9 

Megalenses ludi 266, 14 

Meles flumen 161, 16 

Mellonia 147, 8. 13. 150, 6 

quasi quaedam Meminerua 132, 22 

Memoria 104,21. 135,28 

Menalippa 162, 17 

Mens 135, 28 

menta 250, 24 

mentones 121, 19 

Mercurius 20, 15. 23, 16. 49, 9. 57, 
29. 101, 7. 104, 18. 108, 19. 126, 7. 
133,3.6. 152,3. 155,20. 158,26. 
161, 7. 223, 18. 224, 3. 7. 236, 8. 
254, 9. 26. 255, 20 Mercurius Tro- 
phonius 152, 5 Mercurii 155, 11 
Mercurii quinque 151, 23 

Merops Aegyptius 216, 15 

Messenii 152, 14 

Metis 132, 23 

Metrodorus 54, 16 

Midas 107, 20. 179, 6. 186, 4. 10 

Didymaeum Milesium 218, 25 

milium 95, 20 

miluus 66, 17 

mimi 78, 26. 170, 21. 267, 7. 20 illa 
mimorum atque exoleti generis 
multitudo 169, 23 

Minerua 25, 4. 104, 27. 105, 1. 4. 115, 
19. 126, 5. 132, 17. 21. 138, 19. 152, 
10. 153, 6. 9. 13. 16. 21. 154, 9, 
161, 25. 162, 2. 165, 19. 213, 8. 
236, 7. 255, 10. 24 templum Mi- 
neruae in arce Larisae 218,18 Mi- 
neruae 153, 19 Mineruaequinque 152, 
10. 154, 26 Minerua Aegyptia 152, 



nominum et rernm 



301 



12 Minerua Coryphasia 152, 14. 

154, 10 Poliadis fannm 218, 20 
Minerninm Athenis 218, 17 
cines Minernii ^197, 24 Mineminm 

nomen 154, 1 
mitra 66, 27 
mola salsa 175, 31 
Montinns 148, 15 
morbi comitiales 162, 12 intercntes 

32,12 
motacillae 250, 31 
mncinninm 67, 1 
Mnlciber 236, 11 
mnliones 79, 2 
mnndns minor 68, 18 
Mnrcida (?) 148, 16 
Mnsae 104, 19. 125, 21. 135, 26. 136, 

20. 141, 6. 152, 19. 161, 10 Mnsa- 

Tum tria genera 152, 20 
mnsculamm nenenum 84, 6 
musica 103, 25 
mnstaceum 66, 18 
Mntunus 149, 15 
Myrmido 163, 6 



Nana 178, 12. 185, 11 

nasicae 121, 19 

nastnrtinm 149, 3. 250, 23 

natrices 13, 18. 25, 6 

Nebridamm familia 209, 6 

Neith 154, 8 

Nemestrinns 147, 1 

Nenia 147, 7 

neniae 257, 15. 259, 18 

Neptunus 7, 13. 101, 6. 104, 13. 132, 

26. 28. 138, 3. 7. 140, 14. 17. 162, 

16. 213, 7. 223, 25 
Nereis 163, 24 
Nilns 152, 1. 7. 12. 154, 5 
Ninus 7, 16 
Nisi 41, 21 
nitednlae 85, 16 
Noduterensis 147, 5. 149, 15 



Nodutis 147, 3 
Nomades = Numidae 12, 23 
nouenarii nnmeri uis 136, 21 sqq. 
Nonensilis 140, 9 Nouensiies 136, 19. 

137, 3. 12. 20. 21. 23. 25. 138, 2. 

139, 19. 141, 5 
Nnma 57, 6. 173, 13. 174, 15. 175, 

14. 176,13.21. 177,4. 260,8 u. 

Pompilius 
Nnmenius philosophns 55, 13 
Nninicus 23, 14 
nuptiamm soUemnia insta 5, 5 con- 

diciones nuptiales 157, 15. 18 
Nysius Liber 199, 14 



obnuntiationes 102, 18 

ocimum 250, 25 

Ocrisia 190, 13 

Oetaeae flammae 23, 23 Oetaei uer- 

tices 162, 12 
oflFa penita 257, 15. 19. 259, 18 
Olus Vulcentanus 219, 15 Olus 220, 

6 Aulus 219, 21 
omen = omentum 259, 8 
omentnm 257, 21. 22 omenta 253, 24 
Omophagia 190, 17 
oppositum 51, 27 
Ops 24, 4. 104, 11. 105, 28. 132, 8. 

157, 13 
orae terrae habitabiles duae 5, 3 
oracnla 282, 7 

oratores Christiani facti 50, 24 
orbis interior 35, 18 
Orbona 147, 6 
Orcus 90, 5. 203, 14 
Omytns 162, 2 
Orpheus 191, 12 u. ind. au^t 
Inno Ossipagina 132, 14 
Ossipago 147, 8. 13 
ab offlciis otinm publicis 170, 27 



palasea 257, 21 
Palatinm 143,23 



302 



Index 



Pales deus 138, 10 dea 127, 15. 140, 16 

PaUadinm 161, 12 

Pallas, -difi 153, 22 

PaUas, -ntis 152, 15. 153, 21 

Pamphjlus magus 35, 21 

Panaetius 54, 14 

Panchaicae resinnlae 261, 14 

panchristarii 79, 2 

dea Panda 143, 22 

hoc pane et hic panis 41, 7 

pannychismi 195, 17 

Pansa consnl 181, 19 

Pantarces 225^ 12 

dea Pantica 143, 22 Pantica 143, 26 

pantomimi 78, 26. 169, 23 

Paphus 219, 6 

papula 35, 4 

Patella 147, 2. 11 

PateUana 147, 2 

patres 185, 9 consulatibus functi 

patres 170, 5 
pattioca 67, 6 
Pauores 18, 18 
. Pax 142, 16 
peccatorem naturaUfl infirmitas facit, 

nonuoluntatis seuiudicationis elec - 

tio 33, 20 
Pecunia 148, 17 
PeUonia 144, 1. 4. 16 
Peloponensus 24, 1 
Pelops 161, 12. 163, 18 
Penates dii 183, 3. 19. 140, 13 Pena- 

tes 138, 6. 139, 20 
Perfica 146, 20. 149, 15 
Peripatetici 54, 12 
Persae 12, 13.* 57, 2. 222, 12 
personae salticae 266, 24. 27 
Pertunda 146, 22. 149, 14 
peruigiUa 195, 17 
Pessinuntii 222, 15 Pessinuntia Din- 

dymene 170, 10 Pessinuntius lapis 

284, 3 Pessinuntius rex 179, 5 
in Pessinunte 180, 13 ex Phrjgio 

Pessinunte 283,3 
Peta 147, 1. 11 



PetruB 57, 9 

Phaethon 163, 27. 211, 21 

phalU 199, 8. 200, 13 

Phidias 225, 10. 20 

Philopator 219, 6 

phUosophia 103, 25 

phUosophi Christiani facti 50, 25 

Phoroneus 216, 15 

Phrygia 177, 11. 191, 15. 211, 12. 

283,13 
phrygiones 79, 2 
ex Phrygio Pessinunte 283, 3 Phry- 

gium uocabulum 211, 20 
Phryna 225, 7 Phryna Thespiaca ^ 

26 
Phryx 27, 23 Phryges 57, 8. 178, 19. 

179, 15 
picaru 78, 29 
Picus 106, 1. 3. 5. 7. 16. 175, 12 Mar- 

tius Picus 173, 17. 174, 26 
Pietas 142, 3. 244, 13 
pileus et pileum 41, 5 
pinus Magnae Matri sacra 188, 14 aqq. 
post Pisonem et Gabinium consules 

107, 18 
institores atque plani 74, 22 
plasea 257, 3. 21. 259, 8 
Plato 54, 23. 55, 13. 58, 1 Plato So- 

craticus 54, 11 iUe diuinus 77, 2 

iUe magnus pie sancteque sapiBns 

89, 18 iUe subUmis, apex philoso- 

phorum et columen 9, 17 w pru- 

deus 9, 19 u. ind, atict, 
Amphitryon Plautinus 266, 23 
plebb oratio 258, 11 plebisscita 169, 4 
regna domiciUaque Plutonia 253, 13 
Poenae 84, 9 
PoUadis fanum 218, 20 
polimina 257, 20. 24 
poUinctores 30, 18 
polubrum 67, 5 
polyandria Varronis 219, 12 
luno (?) Pomana 132, 14 
PompiUus 103, 7. 123, 8. 174, 14 u. 

■(Numa 



nominnm et rerum 



303 



Pompiliana indigitamenta 107, 25 
pontifices 156, 11 pontifex mazimns 

35, 1. 275, 27 pontifices maximi 169, 

27 
pontificalia mysteria 257, 10 
luno Populonia 132, 14 
porrina 95, 20 
porrum sectiuum 250, 25 
postiliones 166,21 
Potua 129, 2 
praecones 196, 11 
praegustatoris officium 146, 14 
Praestana 143, 19. 26 
praestigiatores' 78, 28 
praesul in pompa Gircensi 171, 27. 

243, 24. 272, 16. 24. 274, 20. 24. 

275, 28. 276, 1. 277, 20. 278, 4 
Fraziteles 224, 22 
preces 116, 25 preces commendaticiae 

magorum 97, 25 
Priapus 236, 14 Hellespontiacus Pri- 

apus 118, 18 
proletarius 71, 25 
Proserpina 23, 21. 133, 24. 152, 4. 

163, 25. 192, 18. 195, 24. 203, 11. 

207, 6. 8. 12. 13. 15. 209, 26. 254, 

10. 
prosiciae 259, 4 
Prosymnus 199, 17. 23 
Prothoe 162, 20 
psaltriae 82, 18 
PsyUi 74, 21 
patrimus et matrimos ille qui uod- 

tatnr puer 167, 1 puer matrimos 

278,8 
puleium 250, 25 
pulmentorum uarietates 259, 9 
pulpamenta assa 258, 8 
pultium nomina 258, 3 
puluinaria 44, 18 
puluinus 67, 1 
purgamenta 39, 25 
pustula 35, 4 
Puta 146, 29. 147, 11 
Pygmalion rex Cypri 233, 8 



Pyriphlegethon 58, 28 
I^ 177, 16. 180, 25. 181, 6 
Pythagoras 27, 1. 54,22. 58,1 Pytha- 

goras Samins 54, 9 
PythiuB M. Apotllo 



quadrigarii 78, 27 
querquerae 32, 11 
quindecimuiri laureati 170, 1 
Quirinus 143, 20 Quirinus Martius 

27,26 
Quirites 144, 10 



radiees 250, 24 

rapae 149, 3. 250, 24 

reduoia 35, 4 

Begulus 27, 9. 281, 2 

rhetores Ohristiani facti 50, 24 

Bhodus 152, 1 

rogationes 169, 4 

Boma 106, 13 domina Boma 57, 6 

Bomanus 195, 10 Bomani 7, 25. 12, 
15. 142, 2. 144, 9. 13. 222, 16 

Bomana ciuitas 281, 25 dominatio 
164, 1 Bomanum genus 116, 1 po- 
pulus Bomanus 281, 21 res Bomana 
283, 21 rex Bomanus {Seruius) 190, 
16 

Bomulus 103, 7. 123, '7. 137, 5. 143, 
18. 260, 7 Bomulus pater 27, 25 

rumae 258, 12. 259, 8. 16 

ruta 250, 24 



in Sabinis 136, 20 

rex Sabinus (Ti*u8 Taiius) 143, 25 

sacellorum (?) ritus 260, 5 

Sadduoaei generis fabulae 119, 25 

salamandrae 250, 17 

sAlapittae 267, 11 

saUnum 102, 25 

saUnatores 78, 29 

salsamina 258, 9 



304 



Index 



Salus 142, 4 

Bambacistriae 82, 18 

Sanui 222, 18 

Digiti Samothracii 139, 5. 140, 18 

Sangarins rex uel flomen 178, 13 San- 

garins 178, 17. 185, 16 
hic sanguis et hoc sanguen 41, 7 
sanguisugae 95, 15 
sannae 236, 28 
sorculum 67, 4 
Sardes 161, 22 
Saturnius 176, 5 Satumia ciuitas 23, 

11 genitor Satumius 104, 20 gra- 

uitas Saturnia 158, 17 Saturnium 

numen 131, 23 rex Saturnius 159, 

5 tumuli reliquiaeque Saturaiae 

162, 10 
Satumus23,ll. 103,11. 104,10. 105, 
- 29.115,18.131,20.132,8.133,19. 

148, 15. 151, 21. 152, 13. 157, 13. 

160,19. 162,22. 223,17. 236,2 

Saturni uxor 104, 10 
satyms 163, 3. 212, 13 
scabillomm concrepationes 82, 13 cre- 

pitus 265, 22 
scaenae 161, 20 
scarabei 18, 28. 85, 16 
Scauri 41, 20 
Scythae 12, 14. 161, 17 
Scythiae nationes acinacem pro deo 

colebant 222, 13 
Scythicae inmptiones 7, 9 Scythicus 

rex 152, 2 
Sebadia sacra 193, 5 
seliquastmm 67, 5 
sellula arquata 67, 4 
Semela 104, 22. 158, 24 
Semeleius 134^ 4 Semelius Liber 199, 

14 Semeleia snboles 212, 10 
senatus 103, 7. 116, 12 consulta se- 

natus 169, 5 
Serapis 24, 2. 107, 17. 165, 23 Sera- 

pis Aegyptius 234, 12 
Seres 57, 2. 217, 27 
semare de caelo 102, 17 



rex Semius Bomanus 190, 16 

Sibylla 42, 24 

SiciUa 195, 23 

Siculus 195, 10 

tellure in Sicula 162, 10 

sigillaria 222, 20. 225, 17 

silicemia 257, 12 

Simon magus 57, 9 

simpuuium 166, 23 simpuuia 263, 14 

sirpiae 79, 1 

Sminthius (?) ApoUo 17, 17 Sminthii 

mures 134^ 5 
soccus 67, 1 
Socrates 27, 4 
Socratica condemnatio 208, 11 Plato 

Socraticus 54, 11 
Sol 133, 29. 158, 20. 224, 3. 6. 7 Soles 

quinque 151, 22. 152, 10. 155, 11 
solea 67, 2 

solifugae 66, 22. 250, 17 
soloecismi 39, 20. 41, 17. 51, 2 
Sophoclis tragoedia cui Trachiniae 

nomen est 266, 29 
Spartanus 161, 13 
in Spartanis et Lacedaemoniis finibus 

162,7 
species 51, 27 
spiritus noxii 31, 6 
spirulae 82, 7 
spolium (?) 258, 3 
steliones 228, 23 
Sterope 162, 21 
strophium 66, 27 
contradicere rebus stultis stultitiae 

esse maioris 21, 19 
stupidomm capita rasa 267, II 
Styx 58, 27. 199, 25 
subucula 63, 5 

Summanus 141, 3. 207, 9. 11. 216, 27 
suppamm 63^ 6 
proscriptio crudelitasqne Syllana 208, 

12 
syllogismi 56, 9. 13 
symbola mystamm 198, 6 
symphoniae 265, 21 



nominam et rerum 



305 



symplioniacae artes 82, 10 
symplegmata 267, 9 
Syria 12, 17. 57, 3 



taedae 257, 17 

taeniae uetemosis in arboribus 26, 12 

Tages Tuscus 103, 28 

Tanaquil 190, 10 

Tarpeia rupes 143, 25 

Tartareae tenebrae 72, 22 

Tartari sedes 191, 10. 199, 14 

tricae Tellenae 199, 7 

Tellus 135, 27. 255, 14. 17. 23 TeUus 

mater 255, 9 Telluris natalis 266, 

11 
Telmessus oppidum 219, 4 
Telmessus uates 219, 4 
templa faelibus scarabeis et buculis 

condita 18, 28 in templis homines 

sepulti 218, 10 sqq. 
tempus mensura cuiusdam est spatii 

in continua serie perpetuitatis in- 

clusi 131, 24 
Terentius Varro Varro ille Eomanus 

multiformibus eminens disciplinis 

et in uetustatis indagatione rima- 

tor 181, 14 
terrigenae 196, 5 
Thales 54, 8. 22 
theatra 186, 1. 211, 14 
Themis fatidica 177, 14 
Thesmophoria 195, 15 
Thespii 222, 14 
ThessaU 163, 6 
Thestius 163, 14 
Thetis 163, 25 
Theutis Aegyptius 104, 3 
Thracia 161, 14 
thus masculum 262, 21 
ultima Thyie 217, 21 
Tiberina insda 278, 19. 280, 8. 281, 8 
Timotheus non ignobiUs theologorum 

unus 177, 7 
tinea 85, 17 
IV 



tippulae 95, 16 

Tisianes (?) dii Maurorum 23, 25 

Tithonus 163, 23 

Titani 27, 17. 191, 6 

Titus Tatius 143, 21 

trabeae 63, 6 

trapetum 67, 3 

Trasimeni lacus 144, 18 

Trebia 136, 20 

Trebiani dii 141, 6 

Trebonius 27, 9 

tribula 67, 3 

Trinacria 23, 20 

Triptolemus 25, 4. 115, 19. 196, 6. 7 

Tritonia uirgo 126, 5. 255, 16 

Troicus uir (Anchisa) 23, 20 

Mercurius Trophonius 152, 5 

truUa 67, 5 

truUeus 63, 5 

tucceta 82, 9 

TulUus Cicero Marcus Cicero 123, 9 

TuUius Eomani disertissimus ge- 

neris 116, 1 
tutelares diui 128, 27 
tutelatores diui 149, 8 
Tutunus 146, 24. 149, 15 
Tyndaridae Castores 23, 23» 104, 19 



uacatio cum coronis 170,27 

uannus 67, 3 

uates 16, 3. 31, 7. 108, 4 uatnm iussis 
271, 16. 283, 5 iussis et monitis 
uatum 273, 5 uatum responsa 281, 
21 

uenae fistulatae 95, 8 

Veneria 264,12 Veneria uubiera 130,3 

uentus aeris est fluor pulsi et munda- 
nis rationibus concitati 221, 27 

Venus 23, 19. 104, 18. 115, 19. 129, 
13. 28. 133, 23. 155, 21. 161, 27. 
163, 27. 165, 21. 170, 7. 210, 11. 23. 
213, 9. 15. 216, 24. 26. 223, 21. 224, 
25. 225, 7. 233, 17. 236, 13. 266, 
27 eius simulacrum 233, 9 tem- 



306 



Index 



plam 219, 7 Yeneres 233, 28. 284, 4 
quattaor 152, 19 Venas Gnidia 224, 
24 Cypriae YeneriB initia 190, 21 
Cythereia Yenas 160, 17 CythereiiEi 
simalacra 225, 5 meretricala Venas 
161 , 11 miUtaris Yenas 146, 19 

ueratram 10,24 

nerbenaram saffltio 176, 1 

VerrU 41, 20 

Verta 133, 13. 17 

Vestales 170, 3 

aestis stragala 66, 27 

oiciae 149, 3 

Victa 129, 1 

Victoria 182, 23. 142, 15 

aindemia 266, 7 

ninam inf eriam 264, 22 

aipera 66, 22 

Virtas 142, 4 

aisa 52,26 

oitiligines 29, 25. 32, 11 notae albi- 
cantiam aitiliginom 34, 12 

nitores aannorum sirpiaramqae 79, 1 

olpicom 95, 21 



anci camificis 51, 7 

angaentarii 78,29 

Vnxia 129, 1. 254, 10 

Volcanas 101, 7. 104, 19. 126, 4. 152, 
11. 161, 2. 163, 26. 210, 11. 228, 
22. 236, 11. 255, 20 Volcani sigiia 
281, 4 Volcani 231,20 Voleani qoal- 
taor 152, 17 Volcanas Lemnios 151, 
25 Volcanas NiU fiUas 152, 1 

tVpibiUa deal47,7 

arbes marinis coopertae flactibos 7, 4 

haec atria et hos atres 41, 4 

aaltarii 250, 15 

Valtamos 131, 14 

Xerses 7,21 

Zeno Stoicns 54, 14 

Zeoxippe 162, 20 

zona ignea 35, 18 

Zoroastres 35, 18 Bactrianns 35, 19 

Bactrianoram ductor 7, 16 
Zostrianus 35, 20 



III 



INDEX VERBORVM ET LOCVTIONVM 



res scaeuas tristissimasqae portendi 
ab incendus, caedibus, ab legum in- 
teritu 273, 14 manifestis ab rebus 
agnoBcere 221, 21 minus esse a recto 
84,22 

abire immunem 6, 12 

abigere abs, = abigere pecus 82, 5 

abiecti infantes 143, 13 

ablatvuus rarior: Aesculapias Epi- 
dauro 278, 18 



abnegatio opp, adsertio 21, 29 
abnegare c, acc, et mf. 92, 29 
innoxias urere atque abolere personaB 

276,20 
aboUtionem dissignationibus oompa- 

rare 244, 27 
aboriri 118, 12 

abrogatores gestarum rerum 34, 2 
abscidere audaciam 237, 4 
abscisa sc. genitdUa 186, 15 



uerborum et locutionnm 



307 



abscisuB = spoliatus genttcHibus 27, 
23 abscisus homo 211, 22 absdsi 
202,16 

absone suspicari 59, 9 non absone 
credimuB 89, 25 

abstrusio seminis 207, 13 

abundantiis relazare 12, 4 

acceptiones sacrorum 198, 6. 247, 11 

accidere mala 72, 4 accidere atque 
adrodere frugee {de loeusHs et vm- 
rihus) 6, 24 acddere atque adterere 
{de gromdme) 6, 15 

accipere stercoribns 251, 13 ture ac- 
dpere 122, 16 frequentisBimo inri* 
gant acdpiuntque se uino 263, 12 

salutet^ acclinis 248^ 11 

acrimonias intermiscere ceparum 260, 
28 

acriuoces 121, 21 

actiones ineptas et frigidas spectare 
277, 17 secundas ut didtur actiones 
postulare 116, 6 

ab omni se actu sceleroso flagitio- 
soque freieiare 236, 17 actus quibus 
uita transigitui et celebratur hu- 
mana 84, 24 

aculei irartbn atque indignationum 
17, 4 

acumina = arguitiae 203, 18 dolorum 
actuninibui» fizas 118, 24 

acuere opp, inflectere {de prosodia) 
40,1 

acutior claritas 94, 18 
^ ad effigieni deprecari 221, 8 sdlis 
ignes ad incrementa rerum futuros 
20, 6 ad Gbristi mentionem pauere 
17, 24 ad nominis mentionem effer- 
u^sciBre 47^ 8 uocem ad simplicem 
30, 8 ad tactum 32, 5 allquid ad 
uitanr d^r^ 93, 12 ocjulis inlumf-^ 
naiie conpluribus ad periculum cae- 
dtatis 95, 9 

adcommoda natura 254, 27 adcom- 
modum ducere 205, 7 

adfabiles colubrae 158, 26 



adflabiUtas seria 198, 18 

adifectio puerilis 225> 16 

adficere opiparis cenis aut prandiis 
258,26 

adfigere (?) crimen 214, 7 torpedinein 
perpetua adfigi 236, 16 adfiza de- 
formitas singulis 189, 24 adfixnm 
= ingenitwn 21, 31 

adfingere crimen 17, 15 auras nes- 
cio quas eius {dei) sibi contempla- 
tionis adfingere 96,28 

adfiuere in uoluptates 251, 30 anima 
affiuens ez crateribus uiuis 68, 16 

adgredi c. inf, 21, 25 

ajhinnire e£forati pectoris appetio- 
nibus 194, 6 genitalibus adhinnite 
subrectis 152,4 

notdhUiiora in syntaxiadiectiuonm: 
coi^mnguntur positiuus et super- 
latitms 6, 8 (antiqua et uetustissi- 
ma) 14, 27 (aduersas et pessimas) 
15, 21 (sapientem beatissimamque) 
43,25 (ab inmanibus durissimisque) 
60, 12. 78, 24. 81, 1. 82, 10, 86, 14. 
88; 24. 89,8. 91,26. 93,14. 98, 
22. 130, 12. 158, 20. 159, 23. 189, 
10. 238, 9. 250, 6. 253, 7. 19. 271, 
30. 273, 14 posUitms superlaHum 
et pMtiuus 162, 19 (immaculatus 
ille, castissimus atque purus) su- 
perlatiuus et positiu>Us 15, 13 (tris- 
tissitalis atque laetis) 84, 20. 90, 
2. 137, 11. 157, 8. 255, 8 posUiuus 
et coinpdratiuus 21, 21 (plebda at^ 
que humilidra) 185, 19. 255, 26 
comparatikMS et positiuus 276, 5 
(pronius et d<do conteiiieiis) 280, 3 
comparatiuus et superlatiuus 12, 
27 (ditiores et lOcupIelSssimos) 101, 
24 superlatiwii6 et compiiratiwts 
55, 12 (aut uos plurimumaut nt)s 
minus). superkstiuus pro compd^ 
ratiuo ponitur' 56,4 (non dicaM\ . . 
sed qUod leuisslmummulto est) 85,8 
(omni vero uerissimuni' certoque 



308 



Index 



certissimnm) 88^ 8 (uter magis uide- 

tur dignissimus) 39, 4 (non similli- 

mum ueri est, fidem uicinis. . «quam) 

264, 7 (piurimum. . .quam) 
aditus habere ciuitatis 282, 8 
adlusio 256, 21 
admirationibus uirtutum subleuari 

202,5 
admonere palati otium 259, 13 
quaedam rationibus numeri admota 

67, 15 
adolere naribus 95, 17 adolere nenias 

259, 17 sacris adoleri altaribus 258, 

20 
falso et calumnioso incessere et ad- 

petere crimine 22, 8 crudelitate ad- 

petitus 27, 4 
applicare potestatibus caelitibus 215, 

19 ad dei se misericordias atque 

indulgentias adplicare 59, 15 quid 

adplicitum luppiter ad tauri habeat 

sanguinem 254^ 24 
adplodere pectoribus palmas 188, 24 
adpositus salinorum 102, 25 
adscribere infortunio uoluptatem 110, 

18 
ex rei cognitae adseueratione mon- 

strare 152, 24 
adsumere famam conservatoris 282, 31 

lasciuiam surientis 200, 7 
adsumptio similitudinis 64, 14 
adtrahere lenocinia uoluptatum ex 

iniuriis 169, 25 
adtribuere medicinam 32, 16 attribui 

alicuius criminibus 7, 20 res in usum 

mortalibus adtributae 147, 22 
quasi quaedam adulatio corporis 240, 

15 
adulteri castitatis 168,5 
nothae atque adulterae lectiones (de 

aUegoriis) 206, 18 
aegre atque aegerrime 119,6 
aenigmata = mysteria 122, 15 
aerius spiritus 89, 10 spe aeria blan- 

diri 97,20 



in aestimatione aequitatis alicuius 

ponendum 243, 17 
aestuatum est, quibusnam modis pos- 

set 183,25 
aeuitatem habere conclusam intra 

huius numeri fines 181, 21 temporis'. 

decurrere aeuitatem 66, 11 
aeuorum perpetuitas 73, 7 
agellulus 15, 2 
aggeres = ttmuli 30, 17 
aggerata nastitate 6, 14 
agitabilis sensu nullo 283^ 30 
agitatrix siluarum 158, 21 
magni agminis coluber 278, 28 pro- 

perata agminis festinatione 281, 17 
agniculi 246, 25 ^ 

agunt fortunae discriminibus 110, 6 : 

testimoniis agere 6, 13 quid sit 

cum animis actum 98, 22 
alis typhi et adrogantiae extolli 72, 3 ^ 
alienatione efPerati pectoris 13, 16 
alites et uolucres ceterae 95, 13 
non ab ipso se alius 279, 26 cetera - 

quaecumque sunt alia 92, 1 atque 

alii ceteri 115, 20 ceteraque i^ 

148, 22 
altaribus adoleri sacris 258, 20 sa- 

cris incendere altaribus thus 270, 

25 
altercabilem conserere sermonem 175, 

28 
altematio uitalis 261, 26 
in altioribus stare 248, 17 
altitudo inuoluta mysterii 203, 17 

profundae dei atque inenarrabiles 

altitudines 25, 12 
ridendo res puerili alucinatione ludere 

220, 15 otiosae alucinationes 171, 4 * 
amasio 168, 23 
amatordei ignominiosus 199, 18 ama- 

tores, adulteri castitatis 168, 5 
historiae ambagibus allegoricis scrip- 

tae 211, 4 
ambifariae ac bilingues fabulae 205, 

10 ambifaria obtentione 206, 13 



uerborum et locutionam 



309 



ambifonniter = ambigue 207, 2 
sine uUiuB seriae dubitationis am- 

biguo 28, 7 
ambulatum dare contractis 32, 11 
amicitiae Christi 51, 11 
laeta atque amica largiri 245, 22 
amotumab legibus dissolutionis 72,25 
amplecti deos formarum mensione 120, 

13 
amplexibus mundi ambiri tegi ac sus- 

tineri 134, 20 
ampliatio sermonis 280,23 
ampliare lenociniis 39, 11 
amplificatio sumentis honorem 248, 8 
amplificatus = mactattis 265, 11 unum 

numen uocabulis amplificatum tri- 

bus 133, 29 
amputatio delictorum 18, 11 
an numquid 252, 14. 261, 16. 265, 24 

ef saepiiis 
frons lani anceps 236, 4 res uestra 

in ancipiti sita est 97, 15 
ancillatus seruuli 248, 11 
angellis prominentibus inaequali8283, 

16 
in augustiis uitam cohibere 73, 24 
quibus enumerandis omnis aetas an- 

gusta est 79, 4 
anhelum pectus aestuat 13, 22 
animam tollere 10, 28 suas animas 

expirare {de lAentis) 4, 23 in fri- 

gentia membra sensus animasque 

reducere 35, 27 
animaduersio = cognitio 103, 15 hostili 

animaduersione danmare 45, 14 
medici, animal humi natum 32, 22 
animalis hostia 239, 22 
animarisolis calore 4,16 animatapru- 

nis exta 258, 9 semicruda et leuiter 

animata exta 103, 9 
animositate consensionis unitae con- 

spirare 112, 15 
animo fugere e terris 58, 6 
tumonaria caritas 12, 26 
annosae passiones 56, 3 



annorum maximi prouentus 11, 26 . 

uncis atque ansulis 228, 6 

anticipationis attactu tenere et com- 
prehendere 50, 6 suggerendis an- 
ticipationibus itionum 120, 27 

anticipata cognitione praesumere 217, 
14 

antiquitas canit dicens 193, 3 uetus 
antiquitas 235, 26 nuUis antiquita- 
tibus inaudita 8, 3 

antistites supernarum potestatum 181, 
1 antistites religionum 118, 3 sa- 
cerdotiorum antistites 180, 14 o 
magni cultores et antistites numi- 
num 13, 10 

antra praedonum 235, 26 

apertare uias ad caelum et uota im- 
mortalitatis 48, 4 

Yenus nuda et aperta 223, 21 in 
aperto rerum est scientia constituta 
94,19 

apicem perfectionis retinere 130, 19 
tenere apicem perfectionis summum 

' 86, 17 apex philosophorum et co- 
lumen [9, 17 apex quaestionis 112, 
5 ad Bummos apices grauitatis ac 
ponderis institutus 277, 25 

nusquam apparuit 281, 9 

diuinas apparamus res adgredi 153, 8 

apud Aegyptum 152, 9 quot aput Al- 
bam regnatum est annis 106, 12 apud 
Canarias insulas 217, 26 apud in- 
sulamCretam 151, 21 apud insulam 
Lemnum 161, 2 Telmessi apud op- 
pidum 219, 4 apud ultimam Thylen 
217, 27 apud quem causa tanti fue- 
rat motus 276, 19 apud nos esse 
causas 3, 15 apud nosparuum 91, 20 
apud se credere 253, 1 apud uos 
ipsi scitis 264, 4 

ardentia uerba 13, 23 

ardoribus auaritiae flagrare 47, 13 ra- 
bidorum pectorum efferuescere ar- 
doribus 47, 9 

arefactae messes 108, 15 



310 



Indez 



argnmeiitatio flacdda est, ea re siu- 
picari 281, 15 

aTgTiinenta credendi 50, 19 

ariditates 78, 11 

articolare sonos 124, 16 articolatas 
ezprimere noces 244, 10 

articuli nerbomm 22, 5 articnlis se- 
dere colligatis 84, 7 

artifex religionibus in comminiscen- 
dis 260, 8 artifices manns 62, 14 

iannae inezpngnabili arce mnnitae 
101, 15 caeli ez arcibns 108, 12 

aseUnU 123, 1 

jasperitates sazomm 183, 25 

aspernabilis ratio 229, 17 

nelnt quadam fidei astipnlatione tn- 
tari 54, 7 

at nero nos contra 269, 6. 26 

athens 201, 21 atbei 130, 24. 237, 21 
infansti et athei 19, 24 

atroces ininriae 169, 14 

attineri cupiditatibns 237^ 25 fal- 
somm religionibus 103, 18 

attingere parte aliqua suspidonis at- 
que opinationis 43, 11 

attrectatio 60, 1 

auctificare deos 251, 27 honorem auc- 
tificare deomm 251, 19 honorare 
et anctificare 261, 10 

auctitare sacris numinum potentias 
247,31 

auctoritatem gestornm corrumpere 38^ 
12 litteramm anctoritate declarare 
219, 8 Utterata auctoritate demon- 
f^trore 132, 19 carere ni numinis 
atque auctoritate caelesti 227, 9 
gradibus atque auctoritatibns 26, 
21 auctoritas = sententia 59, 7 
natiuitatis anctoritas (Urheber- 
schaft) 89, 17 

aucupia uerbomm 116, 7 

si^ndientia tota claudenda est 201, 10 
deorum audientia 131, 16 hnmani 
in generis audientia conlocari 19, 
21 audientiam numinum nulU esse 



clausam Unguae 217, 17 faatidium 

audientiae parere 155, 14 
post auditum Christum in mnndo 

8,5 
auditio faciUs 39, 9 
ut infidelium dissiUat et dimmpatur 

auditus 96, 16 humanum uenire.ad 

auditum 273, 24 
auermncare mala 140, 15 procul, ut 

dicitur, auerruncetur amentia 21,24 

abigere et auermncare res oontra- 

rias 247, 27 
anersabiUs foeditas 279, 12 
anersionibus stomachornm laborare 

259,1 
quos ezterior leuitas lenocinio ful- 

goris augustat 228,4 
auiditer 174, 4 
auocare se 243, 2 auocari genere lu- 

dicri 273, 31 
auocamenta quaeritare 187,7 
auram usurpare nitalem 266, 12 auras 

nescio quas eius (dei) tibi contem- 

plationis adfingere 96^ 28 
anrens sol 211, 19 
anrem commodare 8, 15 in aurem 

noUe admittere 116, 10 propitias 

aures suppUcationibus accommo- 

dare 54, 2 fabulae in anribus ho- 

minum collocatae 167, 10 
auspicabile ducere 146, 25 auspicabiU 

salntatione mandare 265, 30 
auspicium fanstumportare (de Christo) 

46,3 
autumnitas 108, 15 plena autnmnitas 

15,4 
autumare 202, 5 
auziliatus 29, 17 
snb aze nudo 217, 7 



babaecaU adolescentes 159, 11 
insanire, baochari et nelut qniddani 
promptum ez oraculo dicere 3,3 
per adfectus omnes meretriciae oiU- 



nerboram et locntionam 



311 



tatiB bacchari 170^ 9 in alterias 

doloris cracibas 13, 16 inaniam per 

reram figmenta 212, 2 
balare = ineptire 137, 12 
barba amplissima boni ponderis et 

pbilosophae densitatis 232, 20 
bardas 125, 17 acamen bardam 64, 2 
beatitado diaina 171,24 beatitadinis 

sedes 77, 26 
benignitates 245, 12 
beniaolentiae 215, 11 
fabalae ambifariae ac bilingaes 205, 10 
babala darities 252, 19 
baccala 82, 11 
basticeta 27, 23. 249, 30 



in cacamine esse palcritadinis, aenas- 
tatis et floris 224, 27 

cadere sab leges dominatas 273, 9 

caecatas (= occultatus) consimiliam 
naminam confasione 153, 2 mente 
anima lamine rationis iadicioqae 
caecatis 233, 11 

caecitas scelerata 111, 4 tenebrosa 
caecitas 110,20 se aolantaria fallere 
et drcnmscribere caecitate 226, 3 
allegoricae caecitatis obambratio 
210, 21 caecitas corporis 19, 28 obli- 

• oionis indaere caecitatem 70, 10 
caecitates 32, 10 

maximi caelites 17, 3 dii caelites 188, 3. 
222, 22. 231, 23. 242, 21 potestates 
caelites 215, 19 

caeli animam dacere 253, 28 sab bac 
caeli conaexione 11 , 10 caeli ab 
calminibas labi 184, 7 caeli sosti- 
neri e pasta 261, 24. 25 caeli ab 
regione detradere 183, 21 in sam- 
mis caeli regionibas 220, 16 cae- 
lam redandantiam aaporam neba- 
lositate ciadere 262, 21 ad cae- 
lam contendentibas sabaolare 97, 
26 innameros caelos 117, 13 dis 
caelam et sidera locapletans 136, 6 



oaenosi gargites 72, 23 flamina cae- 

nosis aoraginibas taetra 59, 11 
caerimonialia officia 265, 14 
caerimoniarnm officia niolare 265, 8 

namina sacroram ad caerimonias in- 

nocare 104,26 
calcari in contempta hamilitate 24 

13 
caldor ignis 65, 21 
caliginis alicaius obscaritate 263, 5 
callidala fraas 103, 12 
calaitiae 121, 22 

res per calamnias creditae 15, 16 
calamniosa criminatio 3, 9 
candidale (V) 56, 18 
candores saos retinere 254, 5 nlnaram 

niaei marmoreiqae candores 159, 9 
cantharnli 236, 19 
cantherii 184, 7 

capitali contentione defendere 52, 6 
captiones ingeniosas comminisci 191, 

25 
captiaitates arbiam 110, 10 
capat caepicii 176, 14 capat reram 

et colamen 19, 22 principali orian- 

tar e capite 113, 14 nocens capot 

274, 18 capita infamia 267, 6 ca- 

pita sanctissima 168, 28 
carceribas corporam indni 84, 1 
cardo frigoris 145, 14 
caritates familiaram 29, 7 
libido camifex 46, 14 camifioes anci 

51,7 
canmcala 110, 14 
cassi ramoris opinatio 21, 13 
casalae 102, 2 
casas falminam 104, 1 grandinis 6 

15 rainaram 228, 5 casibas stilli- 

cidioram labi 228, 18 
catas 18, 15 cati 197, 24 
caatam est aestris litteris 163, 23 
caasa aicta sai aitio non adsertoram 

silentio destitata 3, 12 alicai im- 

mittere caasam, per qaam. . .posset 

57, 21 philosophiae caasam toUere 



312 



Index 



73» 4 maestos tristioribns caasis 
268, 16 facere atqne exdtare causas 
7, ^5 augmentomm adici in causam 
259, 9 caasis caerimonialibos ad- 
pli^are 247^ 29 dininae cansae 122, 
16 inqnietantes caoBae 32, 19 qnae 
cansa hominem finxerit 93, 27 can- 
sam in nnmeris ponere 54, 9 can- 
sae = elementa (Krdfte) 60, 12. 16 
principales cansae 54, 12 cansae 
principales 82, 23 cansarnm omni- 
nm constitntor 83, 14 

in nerticis ipsins cano 154, 21 snb 
simnlacromm canis 228, 22 

qnid operis ant negotii celebrans 66, 
10 

cellnlas fabricari 217, 1 

censere snis appellationibns res 213, 10 
nominibns censeri 6, 10. 213, 4 ca- 
pite censeri 71, 26 terramm in orbe 
censeri 11, 17 censeamini qno patre 
60,21 

censor animns 267, 5 

censoria illa atqne dinina manns 194, 
17 

censns deomm 132, 10. 134, 1 dino- 
mm referre in censnm 25, 7 sn- 
perornm censns 142, 9 in ordinem 
caelitnm referri et censnm 227, 11 
ad censns snmmam redire referriqne 
totins 11, 11 

centenarii infantes 109, 17 

pronos et cemnos mere 274, 7. 278, 3 

ad obsceni certaminis expeditionem 
paratns 182, 15 

cemices elatae snperciiio 26, 1 cer- 
nicibns snbingatis 47, 12 

cessat (= nvMa est) sacrornm haec 
ratio 240, 2 cessantia et qnieta 129, 
16 

chalcidica magna caeli 118, 15 in 
chalcidicis anreis {caeli) cenitare^ 
potare 167, 28 

chartnlae 228, 26 

nninersns ille doctissimornm choros 



245, 3 omnis poetarnm choms 153, 
22 

cHnncnU 121, 18 

ad cinerem conlabi 127, 25 

circnli (caelestes) 71, 17 ;nortalinm 
circnlis inferre 66, 5 

circnmactns (jpZur.) rotarnm nolnbi- 
linm 72, 24 

circnmcaesnra terrenomm corpomm 
finire 120, 15 

circumcisis nexibns 111, 9 

circnmiectione hnmani corporis nes- 
tiri 83, 2 

circnmligare corporibns semet ter- 
renis 69, 14. cf. 69, 26 

qnam pancis et sine nliis circnmlo- 
cntionibns 237, 19 

Martem et Yenerem Vnlcani esse cir- 
cnmrotitos arte 210, 11 pestiferi 
tegminis circnmretitns indagine 170, 
13 receptacnla nentrinm omento 
circnmretita 257, 22 

circnmscribere taediosi operis moras 
187, 6 circnmscripto tnentinm nisn 
281, 13 plenaproloqniicircnmscrip- 
taqne sententia 176,8 

circnmscriptio 21, 2. 39, 20 extima 
circnmscriptio 120, 9 corporis cir- 
cnmscriptione finitns 268, 1 cor- 
poreae formam circnmscriptionis ac- 
cipere 105, 3 snmma nnmerabili 
circnmscriptione finita 115, 8 ser- 
pentis forma et circnmscriptione 
finitns 279, 3 nnUins temporis cir- 
cnmscriptione finitns 98, 7 nerbo- 
rnm drcnmscriptione definire 265, 
13 

sitns rernm ad circnmstantiam col- 
locatns 145,22 

circnmnentionibns nolnntarinm sese 
tradere 176, 3 

citra dei nntnm 90, 11 

clades proeliomm 144, 20 

claudicat sine thure religionis offici- 
nm 260, 14 



nerborum et locntionum 



313 



elausa atqne obscura mysteria 43, 8 

clauum abicere 119, 17 

ne uelut trabalibns clanis adfixi cor- 

poribus baereatis 58, 20 
clurinnm pecns 123^ 17 
de cnisis pasci 239, 26 cnisas euo- 

munt ardentia niscera ibid, 
coactatnr caelum in nnbila 4^ 24 
coagmenta membromm 120, 9 
ex gurgitibns prodita coagnlataque 

limosis 154, 16 
coalescere neritati Christianae 57, 8 
coarticnlare in officium sermonis dandi 

ora mntomm 35, 24 
coetns = coitti^s 212, 3 ab omni coetn 

exterminare mortali 14, 23 
coemendatns plnrimi8temporibus63, 1 
in coercitione sedis obscurae latitare 

229, 24 terror cohercitionis 276, 18 
cogere os Veneris 224, 24 in nnam 

speciem cogere 22, 12 in speciem 

decoris tnrpitndinis interpretatio 

cogitur 203, 24 
cogitare « weZZe 70,16. 87,23. 281,7 
res cognitionis alicnius testimonio 

comprobatae 15, 17 cognitione in- 

dnbitabili credere 212, 23 
cognominare dona . . . inania nerba 100, 

21 
eohonestare res turpes 211, 27 pel- 

licnla cohonestare hinnnlae 209, 6 
si aperte hoc facere confessis male- 

dictionibus coinbibissetis 201, 28 
nisi hnnc colorem nolueritis indncere 

279, 20 sophisticamm disputatio- 

num colores 203, 20 
colubra (nomen sordidum) 280, 20 
columen benignitatis (de deo) 84, 19 
• colnmen dominationis 285, 6 im- 

perii colnmen 283, 24 
concedere in gratiam alicnius 144, 5 
conceptiones prodigiosae 183,8 con- 

ceptionibns aliis contrariisqne pro- 

latum 206, 24 
eonceptatur 158, 16 



liberales nenias et concessiones habere 

gratuitas 243, 9 
ad snperornm concilium pertinere 142, 

18 corporalibus conciHis procreare 

61, 6 conciliis adiungi deorum 108, 

20 
concinnare tnrpissimas diis notas 39, 2 

proferre et concinnare 52, 12 
concinnatores atque innentores 167, 14 
concipere faces (irarvm) 171, 25 
conclndit snb istius uocaminis appel- 

latione 137, 18 
concrepans terribiliter caelum 64, 20 
concretio elementornm 96, 4 roris 

concretio 154, 6 
condicio fragilitatis 275, 18 snis mo- 

ribus et condicionibus (= nonalle- 

gorice) dicta 207, 24 
condigna auditni eius 18^ 4 
conditor bellomm 129, 18 conditor 

Phrygiae matris 107, 19 netustatis 

absconditae conditores 151, 19 
conduci = contrahi 268, 17 
confectiones sacromm 248, 20 
confessae cedere atqne adnuere ueri- 

tati 223, 12 
conficere (?) acerras turis plenas al- 

taribus 110, 4 
configimus dnbitabile istnd ambigu- 

umque 114, 5 
inter media constitntns sollicitudinis 

speique confinia 182, 13 
confiagrationes mnndi 9, 18 
artes panlatim meditatione isonfiatae 

62,20 
confossae personaeuel res atque cansae 

198, 2 
congeminata 237, 5 
cngregator atque uinctor 225, 23 
rationibus pendere et coniectare hu- 

manis 93,24 
conlatis predbns adorare 18, 3 
conloquia nenerationum miscere 217, 7 
nenae fistulatae et conmeabiles 95, 8 

anrae commeabiles 261, 23 



314 



Indez 



commeatibos crebris respirare 61, 3 
commendaticiae preces 97, 25 
commeutarii conferre in formulam 

180, 18 in commentarioB referre 

187, 28 in commentarios referri 

211, 26 per commentarios et scripta 

210, 15 
commercia uniaersa pretiomm aucto- 

ritate prostrata 11, 28 
comminuere regiones 6, 17 
comminus uxoria coniugatione mis- 

ceri 192,23 coram et comminus 

217, 6 
commodare patientiam 204, 6 
in eorum commoditates 239, 8 alicuius 

commoditatibus dare 9, 25 commo- 

ditatibus suffragari 215, 9 
commodule 62, 26 
commodulis. . .nostris 10, 6 
commortuus malis suis 33, 8 
commune = inuixig 88, 28 commu- 

nis officii res 16, 19 condicionis 

esse communis (= humanae) 24, 18 

quiuis homo sentiens communia 278, 

12 in gaudiis communibus ducere 

81,12 
communiter (= non aUegorice) scrip- 

tum 206,13 
compagine in corporea 268, 14 ad 

deorum conpaginem retinendam 

239,12 
comparata derisui 174, 22 
nusquam conparuit 280, 8 
oomparili ratione 60, 28 
conpellare, dilacerare 45, 4 
conpendium dare alicui 151, 15 scire 

compendium est 97, 9 
conpensatione aequalitatis libratum 

86,21 
conpetens causa 73, 19 
conpingere obscenas cantiones 267, 22 
conpos uoti atque ezpeditionis 199, 

22 
in litteriB comprebensum et compo» 

situm 6,l6 



deoi ezplorata ueritas non compre- 
hendit 127, 10 nihil comprehensum 
habere 26, 3 sine ullis dubitationi- 
bus conprehensa 164, 12 faces flam- 
mis coDprehensae 196, 1 conpre- 
hensae igni faces 205, 26 oculorum 
sensibus est conprehensum 280, 
19 pro probatis et comprehensis 
52,8 

comprehensio numinum 136, 13 ex- 
pUcabili non potest conprehensione 
cognosci 12, 13 falli cognitionis 
in mutuae comprehensione 121, 14 
nominum conprehensionibus termi- 
nati 86, 23 

compressio uitiorum 210, 24 cupidi- 
tatis et temeritatis 212, 5 Dies- 
pitri factae sunt compressionibus 
fetae 104, 22 

in usum computationis uenire 57, 1 

computare pro ludicris uaticinationi- 
bus 46, 11 nulla esse in substan- 
tia computatam 105, 5 

consauciare ex odoribus morbidis re- 
giones uicinas 251, 21 

hoc nostram conscientiam non fugit 
lectum et positum 273, 10 

conscriptio 187, 11. 212, 20 conscrip- 
tiones 160, 12. 203, 25 annalium in 
conscriptionibus legimus 271, 6 
auctorum conscriptiones 218, 12 
rerum conscriptiones 283, 13 re- 
rum gestarum conscriptiones 208, 
19 

conscriptores nostri 37, 23. 38, 23 

consecrare corpus 180, 13 pinum 208, 
27 diuorum in numero consecrari 
161, 11 consecrati = inMaii 193, 7 

eonsectaneum est credere 241, 12 

consecutiones lucrorum 148, 6 

consenescere cruciatibus morborum 
83,9 

consensio humana 131, 8 

ad consensum rei traducere 39, 19 

consentiendus est 166, 5 



aerboram et locationam 



315 



eonseqaentiae reram 72, 21 

oonserere cam aliqaa re alicaias no- 
men 193, 26 interaalla et nameros 
aocam conserere ac modalari 

cpnseraator 99, L 100, 8 generis ha- 
mani conseraator 99, 11 

consimiles esse sai nominis 238, 18 

consistere = esse 262, 13 in hac ana 
oonsistimas cognitionis et scientiae 
neritate 91, 24 

eOQSortia casta et ofilciosi foederis 
in maritos 53, 23 natnralis aincli 
consortia rampere 240, 29 

oonspicere = mtdlegere 11, 15 na- 
merari se conspicit 181, 6 conspi- 
ciendis (?) qaaerere corporibas facos 
81,22 

Gonspirare et coire in alicnias creda- 
litatis adsensam 51, 13 

constitatas = dh 36, 10. 133, 15, 160, 
2. 189, 7. 196, 4. 241, 29. 275, 20 
Tiberina in insala constitatas 278, 
19 similitadine proxima constita- 
tam (= confirmatum) 42,23 

ab saa {dei) flaeie constitatione 84, 
25 antiqais constitationibas fixam 
11,5 

constitator ac moderator canctoram 
112, 23 

constituta exsaperare fatoram 31, 20 
fatalia constitata matare 245, 18 
mortaliam constitata seraare 276, 
13 aris flammantibas saa reddere 
constitata 153, 8 

oonstrnctio corporam 25, 22 constrnc- 
tio membroram 117, 22 

constapratio oris 82, 21 

contactns sapore 121, 28 

laes continaa popalum contage con- 
flciens 273, 3 

omni sensn et contagione priaatas 
262, 26 contagione pestilentiae con- 
rnmpere aoras zepbyroram 172, 1 
ab omni sceleram contagione dimoti 
282, 15 



ex sai sensas contagiiqae natara 262, 

16 pestilentiae contagia 6, 21 pes- 

tilentibas contagiis 275, 17 
contaminationibas expositionis ipsias 

poUai 189, 27 
contentio animi ad aincendi stadiam 

100, 11 in omni reram contentione 

75,4 
aemalatiosa contentio 225,6 
contextam nocare reram alterom in 

sensnm 206, 9 
oontigaas nnlla corporis attrectatione 

60, 2 contigaam passioni (?) 72, 24 
continentias terrarnm metiri 63, 17 
continere offensionam memorias in- 

latarom 266, 17 
perpetna in continnatione saecaloram 

181,25 
contorqaere flactas 212, 9 
contra qnam imperabitar recasatari 

227,3 
contractione animoram condaci 268, 

17 
contractior atqae horridior aita 73, 9 
contradictionis stndio 92, 7 
contraire innidiae 3, 9 
contrahi tristitia 240, 11 
contrarietatibas reram dissonare 93, 

16 
aidere et contrectare qnemadmodam 

dicitar manibas 105, 27 
contristat {opp. inaat) nostram caa- 

sam rationemqae 105, 19 
animans consaltam (= ratumcUe) 134, 

21 
consargere in altionem alicaias 14, 

15 
conaellere atqae abrampere germani- 

tatis iara 84, 12 aerecandiam con* 

nellere et dilacerare 96, 10 con- 

nelli et diripi 233, 5 
connenire gignendis liberis 244, 8 
connentionis (=: coitu8) coeptam 182, 

23 conaentionam progenitos lege 

269, 5 



316 



Index 



conaentaB = coitus 104, 24 
oonnerrere oscnlis limlna templorum 

33,5 
connersio allegorica 208, 8 qnae flat 

interpretatione connersio 209, 22 

in allegoricas species nnlla possnnt 

oonnersione tradnci 209, 14 igninm 

connersiones 54, 21 snspensae pec- 

toris connersiones 96, 26 
connestirier foeda prolata honestornm 

dignitate 210, 6 
snb hac caeli connexione 11, 10 ro- 

tnnditatis conueno 145,4 
conuoluere tenebrosa obscuritate mys- 

teria 204, 12 
conuulnerari robigine exesum 228^ 

21 
copulare matrimonia 5, 5 coniugalia 

copulare consortia 53, 22 
copulatu rationum consequentium 3, 

23 
cor = r<xtio 51, 19. 57, 16 corde 

uacui 236, 25 mille per corda 96, 

13 
non tantum corporis non nostri ue- 

rum etiam Christianos 12, 27 toto 

in historiae corpore 206, 12 in unius 

materiae corpore 206, 25 per omne 

mundi corpus 94^ 16 
cormptibilis 70, 6. 77, 5 
cormptio munerum 243, 11 
sub cratibus costarum 121, 2 lammi- 

narum flatilium crates 228, 4 
craticula 63, 5 
credere suis potius sensibus quam 

Ghristi conmionitionibus 8, 17 
credulitas = fides 51, 13. 53, 14. 55, 

1. 3. 24. 56, 28. 75, 15 credulitatis 

adsensione flrmare 187, 14 credu- 

litatis suae commodare adsensum 

37,4 
crispatis clunibus fluctuare 267, 23 
crispitudo lumbornm 82, 16 
crispnli 121, 22 
cruciabili coorcitione punire 233, 24 



mors cruciabilis 75, 29 cmciabiliB 
poenae acerbitas 97, 19 

cmciamenta orbitatis sentire 277,2 

craciator '27, 14 

cmdelitas nescio qua inportuna 32, 
14 beluamm cmdelitates 237, 22 

cmdeliter saeuus 59, 21 

cmstulae plumeae 94, 11 

cmcem mereri extremam 18, 24 cm- 
ces (poenarum) constituere andaciae 
237, 9 doloris cmces 13, 15. 194, 
22 aliena delicta aliorum cmcibns 
uindicare 276, 15 cmcibus et cor- 
poralibus adfecti malis 44, 8 

culpabilis tuipitudinis alicuius defor- 
mitate 249, 13 

cultionis ritus atque officium 164, 8 
sub specie cultionis 201, 26 cul- 
tiones 221, 3 

ciuitas maxima et numinum cuncto- 
mm cultrix 220, 6 

cum gaudiis agere 244, 31 cum officio 
uitam iustitiaque traducere 74, 2 
cum processu tempomm 62, 19 cum 
omnibus saeculis pertinaci conti- 
nuatione procedere 91, 3 cum om- 
nibus saeculis aeuomm perpetuitate 
procedere 73,6 

cunctari in deo (= dubitare an sit 
deus) 49, 12 

curis soUemnibus derelictis 3, 7 

praesidere, curare artibus 127, 1 

curia patmm 272, 27 deomm augus- 
tissimae curiae 184, 7 

cucurremnt aequaliter per omnes di- 
uina beneficia 99, 7 

cursus uitae habere funestos 282, 4 



damnabile communi existimatione202, 

10 
datores remm certamm 101, 8 
se cmdis mutilare de caestibus 267, 
16 pasci de cnisis 239, 26 nihil de 
nostra infirmitate promittimns 75,2 



uerborum et locutionum 



317 



discobinata de limis 226, 15 ad- 
fari de proximo 217, 6 de prozimo 
admouere preces 217, 9 

debellator ferocitatis Agdestiae 184, 6 

debitum animalis e capite complere 
254, 13 animalis e capite luere de- 
bitum 252, 13 res sacras caerimo- 
niarum conflcere debitis 217, 25 

decemere comminus armorum colla- 
tione 144, 3 

decliuis in peccatorum genera uni- 
uersa 83, 28 

decreta actionum 124, 24 Christi sa- 
lutaria pacificaque decreta 8, 15 de- 
creta fatalia 28, 16. 31, 22 sua de- 
creta conflrmare 92, 21 sua decreta 
conseruare (= constmtem esse) 86, 
10 nostra expectare decreta 280, 17 
soluere decreta constantiae 130, 10 

res ad fluorem decursionemque prona 
94,23 

decus publicum subiugatum est 144, 
17 contra decus propriae sublimi- 
tatis 270, 27 

in sapientia deditus 40, 12 

deductum ab aliqua uocis ostenta- 
tione 85, 10 

defanata spatiola 171, 28 

baesitare, defigi 247^ 10 exploratae in 
rei cognitione defigi 140, 5 habere 
in cogitatione defixum 213, 1 in 
dei cognitione defixus 97, 5 in ui 
propria atque in sui generis qua- 
litate defixum 208, 18 

regula definitioque 260, 22 

ipsum illud primum a quo defluit 
secundum 255, 7 

delicium 163, 19 

nulla deliniat forma corporalis 21, 1 

delusio 142, 12 

densitatibus siluarum se dare 281, 15 

denuntiationibus se sistere 175, 31 

deonerare auersabili corpora foeditate 
279, 12 deonerati proluuies.podicis 
229,7 



deposito corpore 30, 26 

depromere in aures omnium conmiu- 
niter audienda 226, 1 

deputare facta impia 235, 8 inter 
ofpicia deputari 266, 15 

deriuare — adegorice interpretari 
206,16 

derogare religionibus 38, 21 

fllia liniamentis descripta matris 192, 
28 

desidem in amoribus 163, 8 

desinere ad incunabula infantiae 58, 
15 

desperata in flctionibus caecitas 166, 
20 

amens et desperationis insanae 97, 2 
temerariae uocis desperatione 16, 26 

despuere dignitates 251, 12 

resina lacrimabili destillatione coa- 
lescens 261, 8 

tibicen ac destina caeli 104, 5 

detrecto dicere 227, 18 

dexteritas ominum 253,8 

hoc quod dicitur quale sit 3, 18 istud 
quod dicitur quale sit 12, 12. 249^ 
21 quale sit istud quod dicitur 7, 
11 quid sit illud quod dicitur 39, 
18 quale sit istud quod dicitur 
204, 5 quid est istud quod dicitur 
5, 17 ef, istud quod agitur quale 
sit 226, 5 

diducere in membra resolutum 228, 1 
in sermonis alicuius similitudinem 
ora et labra diducere 65, 9 tenorem 
diducere 5, 16 

diductus 194, 22 

differitas 206, 27 sine ulla passim 
difFeritate 261, 13 non plurima dif- 
feritate distare 60, 24 longissima 
differitate seponere 256,7 

difflciles (= rarae) pluuiae 6, 18 

diffldentia responsionis 16, 14 

difflteri 273, 24 

diffundi laetitia 241, 1 diffusior = 
Marior 197, 7 



\ 



318 



Indez 



diffosioDe uolaptatam moUescere 240, 8 

digna de dignis sentire 26, 19 dig- 
nomm elocntio 210, 10 

digredi nincnlis oorporis 26, 29 

diingatio animamm a corporibns 59, 
18 

diingare 182,21 

diiacerare frnmenta 14, 12 

dilatare angnstas res satis ambitioso 
praeconio 37, 25 nines in plnmas 
et foliola dilatare (?) 95, 1 

dimissa est cansa in id solnm nt 38, 
14 

dimonere res contrarias 247, 18 res 
a nostra procnl cognitione dimotae 
96, 23 ab omni scelemm contagione 
dimoti 282^ 15 ab diis procnl esse 
dimotnmt 14, 9 mentes ab onmi 
pertnrbatione dimotae 16, 16 prOcnl 
est dimota et disinncta natnra 
256,5 

diripere membrannlas 194, 20 

disceptationis hains disceptare mo- 
menta 16, 21 

disciplina et cognitio animi 113, 22 
ante nsnm disciplinamqne fictornm 
222, 17 disdplinis horridioribns 
edtieatnm 180, 22 pneriles discipli- 
n^ 151, 10 

diseefe snam solitndinem 277, 1 

discobinata de limis 226, 15 

nec qnicqnam refert ant discrepat 
21,27 

discriminnm fnrialinm ardore^ bella 
inter se gerere 168, 18 motns fn- 
rialinm discriminnm concitare 179, 
20 uariomm discriminnm necessi- 
tates 9^, 6 

disingatl 238, 13 longe disingatns 
171, 24 

disperit^thns liqneftU;ttim carbonibns 
239,21 

displosae nares 121, 19 displosas g^d^ 
titare nares 221, 17 

disqairere 199, 11 



dissidentiae personamm 134, 9 

dissignationibns abolitionem compa- 
rare 244, 27 

qnid illornm dissignasset andada 43, 
26 dissignanerit, dizerit 248, 8 

dissimnlatio = cessaHo 107, 1 reten- 
tionis dissimnlatio = retentione 
cmisBa 83, 23 

dissipari in plnra nnmina 135, 3 

gentes regionibus dissitae 37, 14 ab 
eomm dissita distantiaqne natnrii 
166,9 

dissociari abinnctnm ab hominnm f6r- 
mis tabiflca macie 80, 24 

dissolnere cahmmiosas criminationes 
3, 9 aliena deHcta capitik sni dis- 
soluere poenid 275, 16 mjsteria dis- 
solnere inallegoriamm ezplatiatiobe 
211, 7 annosas dissoluere paissibnes 
56,3 dissolnere theatra 171,8 se^ 
in obscenas dissoluere copulatb cor- 
poribns nolnptates 157, 26 mnndhs 
incensus in faTillas et cineres dis- 
solutns est 7, 3 in lasdniain dissol- 
ui cachinnomm 36, 14 noln^tate' 
dissolni 240, 10' dissolntnn^ pectii^' 
40, 15 curuati et dissolnlti 3&, 4 
languoris feminei dissolntistiiiiti^ 
lazitate 223, 21 

dissonae sententiae {de aUegoriis) 206, 
22 

dissnere ten^inlnf^trinidni^ra^ ne- 
zns 130,5 

distantiae qualitat&'96;^i 

distendi inimi uWtat^ 72, 3 

disterminant quadriiii cardines 217, 
29 

diuastare, disperdere 177/25 

dineMtatis impetn 21; 17 

ez diuerso nescio qnis/. .inqnit 155 
24^ 

corj^dra iancinare et dinettoe 111; 5 

dinin!ae caerimoniae 189, 13- contemp^' 
ttt'fa6erid 'atque aspernatione^dinina 
237, 23 curricnU diuini 166, 24 di- 



uerborum et locationum 



319 



uinae regiones 63, 18 isti dioini 

115, 17 diuinitas diuinornm om- 

nium quaecumque sunt 113, 4 di- 

uinius 23, 17 
diuisiones = rationeSy o/rQwnevUai^ 

nee 76,9 
diumonun egestas 80, 17 
diuturnitates signorum 228, 8 
datus quieti 65, 10 
d6ctores nostri 151, 5 altioris intel- 

legentiae doctores 120, 3 
documenta (= magisteria) deomm 

201,12 
doU fortorum 164, 30 
intestinis et domesticis (= sum pro- 

priis) flatibus 221, 29 
dcwdoilia morborum (de honmibus) 

245,27 
domi&ica aula 75, 10 dominioa pro- 

les 77, 22 dominicae sedes 69, 7 
dominus uirtutum omnium 46, 22 
domum custodes 139, 3 
donare oaelo sideribusque 24, 17 pec- 

catoribus delicta donare 243, 8 
dormitionis altitudo 182, 14 
dubitabile facere 33, 22 
ducere festos dies et bilaritatis ple- 

nissimas uoluptates 277, 30 quali- 

tatum distantfas quibus ex ratio- 

nibus ducant 96, 2 in species duci 

226,14 
duelles = hostes 13, 8 
in uoluptatis suae dulcedinem 129, 19 
dupliciter = allegorice 206, 13 
durati in oris taetrici asperitatem 

151,5 
duritiae semirosi panis 228, 25 
rebus duris 33, 16 durus atque in- 

credulus 31, 15 increduli et duri 

30,14 



animalis e capite debitum complere 

254, 13 animalis e capite luere de- 

, bitum 252, 13 ez cinere caldo glan- 



des aut ez ramis agrestibus bacu- 
lae 65, 19 ez amoris incesti oon- 
taminatione polluta 154, 1 heiu- 
lantem ez cruciatibus asperis 86, 
28 non tantum ferro dimicare et 
uiribus , uerum etiam . . . ez reoon- 
ditis disciplinis 7, 18 madidari ez 
imbribus 4, 24 ez incudibus et mal- 
leis nata 226, 15 ez malleis fabri- 
catos 26, 11 perpetuo agitari e motu 
180, 12 uezari rei alicuius e motu 
241, 16 ez odoribus morbidis re- 
giones consauciare uicinas 251, 20 
ez oliui ung^ine s<»didatum 26, 13 
saturare e panibus 30, 13 eorum sus- 
tineri e pastu 240, 4 fumo aut ez 
roribus eziguis uini 270, 10 e sazis 
et rupibus tegere et eommunire sus- 
pensis 62, 6 ez residuo spiritn ez- 
sultantia corda 240, 22 ez leui taetu 
stare 29, 27 ez se scire 88, 10 

edentulus 121, 7 

nobis editum traditur 162, 6 

edisserere uiam 199, 23 

edissertare 38, 22 edissertate 23, 9 
uos edissertate, uos dicite 189, 3 
edissertate et dicite 47, 6. 94, 20. 
23 edissertate nobis et dioite 258, 
20 edissertate, monstratii 206, 14 

efferre = pMicare 168, 26 formam 
louis molimine operis' efferre im- 
mensi 225, 11 efferrd stratas des- 
peratione fortunas 283, 29 lamen- 
tabilem eHette ua^itum 22, 25 sacri- 
legia elata sublimiter 168, 11 tem- 
pla sublimibus elata fatstigiis 19, 1 

efferuescere (= oMgeri) prodigiaiiter 
mures et locustas 12, 18 

efficere actiones frustrari 31, 8 im- 
memores ueritatis effdCtae 79, 28 

efflatae animae 30, 16 

inde effluzit ut 178, 20 ab hoc effluunt 
causae 19, 31 

effusiones pluuiarum 10, 13 telorum 
46,9 



320 



Indez 



elatio mentis = typhm 49, 19 
electio uoluntatis sen iudicatianis 33, 

21 
ex docta ut dicitnr elementariam fieri 

69,13 
elementa prima 4, 8 elementa nitalia 

20,6 
elicere lonem ad terras 174, 8« 9 
elocntionibns snis nnncnpare 178, 19 
elogia antiqnarnm Utteramm 198, 5 

maledictionis elogia 171, 3 
elnxit atqne apparuit Christns 46, 2 
emendicare stipes snpremas 246, 1 
emicnit Minema sine nllins seminis 

iactn 105, 2 
eminentinm nerbomm significatio 

204,3 
eminentia nominis hnins praediti 214, 

16 oliditatis alicnins eminentia 

262, 19 uocaminis eminentiam pos- 

sidere 281, 7 eminentias snperis ad- 

dere 248, 19 
emollire precibus 97, 26 emollire et 

commulcere 98, 14 
emori facere sata 32, 6 
enematione uoluptatis langnescere 

118,9 
et medici enim 32, 22 et hoc ipsum 

enim 71, 19 et hoc enim 254, 19 
itur facile ad culpas 243, 12 
ergo m apodosi sententiae condicio' 

nalis 230, 12 et saepivs 
eripere matronamm pudorem 44, 17 
errans per umbram suspido 21, 6 
eruditus ad stndium plenae grauitatis 

ac ponderis 274, 11 ad studium 

ueri rationum cognitionibus 278, 

13 
emere sacratissimos lucos 243, 26 
essentia 252, 3 et esse res coepit et 

nonnulla in essentia constituta 105, 

6 in essentiae suae perpetuitate 

defixum esse 18, 21 essentiae 262^ 4 
euaginatio = euagatio 34, 20 
enenta lO^ 5 euenta naturae 9^ 16 



in alicuius operis enidentia constita- 

tum 208, 7 
incipient euideri...re8 pessimae fieri 

90,16 
euiratnm corpus 211, 23 
enolare ab officio religionum 168, 29 
euoluti patrimoniis ab ingentibus 245 

30 
euomunt cnisas ardentia uiscera 239, 

26 sidereos euomere fulgores 216, 

19 
exaestnant nnbes snffitionis 261, 16 
exambire praemiis 249, 16 libamine 

aliqno exambitur aut hostia 128, 

15 
si uerum fiat atqne habeatur examen 

201, 25 homo examinis indiciique 

perpensi 59, 1 examina maeromm 

3, 17 examina maleficiomm 235, 20 

malomm examina 52, 20 
exauctorare deos maledictis demen- 

tibus 264, 16 
exceptio dubitationis 116, 26 in no- 

minis huius exceptione ponendi 247, 

19 
excipere ab negotiis pnblicis 275, 18 
excutere saporum fastidia palato 82, 6 
exemplarium (ModeU) cunctarnm Ye- 

nemm 224, 27 
exire in formas 226, 13 in usum exire 

experientiamque mortalium 103, 24 
ratio exercitatissime comprehensa 126, 

15 
se exerere 233, 3 intestinas exerere 

experirique uirtutes 14, 20 
ludorum exhibitor magistratus 275, 

13 
exigentibns in rebus auxilium postu- 

lare 220, 19 
ab exitio uitae liberare 59, 14 
exos 147, 12 

expeditioni fabrili succinctus 223, 23 
expellere et uita et lumine 278, 24 

expelli e uita 27, 7. 275, 17 
non est rationis expensae 215, 28 



uerboram et locntionum 



321 



explkare se (de mari) 30, 9 oratio 

explicatur 6, 8 
eiqploratam adtribuere ueritatem 278, 

28 
ut sub tui iuris arbitrio fructum suae 

benignitatis exponat 99, 21 ezpo- 

iiLere (= ponere, deponere) uigorem 

uirilitatis 82, 1 curas 99, 4 fletum 

158, 9 nomen uirgiaitatis 163, 14 
expreesae cognitionis fldes 88, 20 

facies minus expressa simulatione 

283, 19 ut dicatur expressius 263, 3 
expugnatio genialis lectuli 159, 20 
ezpugnator pudicitiae 193, 21 
exsectiones mammarum 186^20 
exsectus aries 205, 22 
exisilire ad imperii columen et regium 

principatum 283, 24 
permulsit et extenuauit 130, 17 
exterior leuitas 228, 3 
eztincta frumenta 108, 16 
quod extremis coercitum finibus ne- 

cessaria circumcludit extremitas 

120,12 
ad extremum et ultimum 15, 6. 211, 7 
artes quibus 'uita est extructa et ex- 

poUta 103, 26 
exurere = crtieiare 17, 7 exuri = 

dissolui 97, 13 



fabrica (= fictio) hominis 89, 23 

eadem ubique est luppiter fabula 193, 
24 fabulam conuenienter implere 
185,7 

si praesto, si facio 8, 27 

factum 102, 8 ex huiusmodi facto 260, 
28 demonstrare hoc facto 232, 29 
fiditis facto 263, 6 fides facti 154, 
7 ad fidem facto faciendam 194, 
23 

facultas = res famfliaris 87, 17 

facundus in sermone 125, 16 

faeculenta hilaritas 134, 5 
IV 



faex materiae 9, 10 ex faece ultima 
uilioris materiae concreta 216, 20 

falciculae 236, 18 

falsitates 38, 5. 92, 28. 283, 13 

famas inhonestas adiungere diis 246, 
15 

familiarum caritates 29, 7 

funiliaris adfatu 44, 7 familiaria sus- 
cipere in moenia 45, 26 familiaris 
usus 62, 16 

in famulatum subire 30, 12 

usu farreo coemptione 157, 16 

fasti deorum 133, 17 

fastidium ne inmoderatione pariatur 
277, 6 breuitatis et fastidii causa 
139, 14 ad expellenda fastidia 259, 
1 saporum fastidia 82, 6 

ab summi culminis decidisse fastigio 
15,24 istius nominis sustinereatque 
habere fastigium 149, 20 templa 
sublimibus elata fastigiis 218^ 12 
gaudere de fastigiis (= honoribm) 
248,18 

fatigare terram 20, 11 precibus deos 
fetigare 33, 7 

fatuitas 46, 13 

(Helena) et suis esset dirum et uen- 
turis temporibus fatum 7, 20 fati 
leges 97, 22 inexplicabilis ratio fati 
43, 8 publica lege fatorum 27, 11 

fatua dona promittere 46, 11 

in faucibus inimicae mortis reperiri 
111, 22 

fauore (= gratificatione) deposito 60 
23 

felicitates 84, 14 

fellitantes exsugere manmias 79, 1 

dii feminae 252, 21. 253, 4 hostiae 
feminae 252, 21. 253, 4 

feminei appetitus 159,4 

fermentum uitae 74, 14 

feruescere uermibus et fiuctuare 251, 
19 

iam feruidae germanae 201, 6 

feruores indignationum ponere 271, 10 

21 



322 



Indez 



foraiinciilas 56, 4 

fescenninonmi partdcipes 157, 20 

in fessis lebus 16, 29 

festinatione properata 281, 17 

nona qoaqae snboriente fetara 117, 8 

fideliter iadicare 55, 24 

Mei plenom = credibile 111, 17 cam 
qao si stat fides 176, 4 fidem soam 
habet 176, 4 per qaaedam fidei 
commissa at dicitar 221, 3 histo- 
ria fidei firmitate coniza 187,22 
fidem rampere Christianam 50, 29 

figere definitione 17, 27 modam 
rebas lazariantibas figere 10, 16 
8acrileg08poenisfigere232^3 fizam 
pigritiae stapore torpescere 20, 5 

figaratio nominam 143, 9 figaratio- 
nes 145, 13 

aobis dncibas et figaratoribus femina 
est 221, 25 

filum capitis prostitati 225, 4 deos 
filo terminare humano 120, 14 

finitum in suae integritatis perfec- 
tione 86, 2 

finis = mors 110, 17 ad fines offi- 
ciornm certos actionam soaram 
decreta dirigere 124, 23 ezcladere 
dioinitatis a finibas 261, 22 hu- 
manitatis in finibos constitutas 67, 
25 in finibus propriae immortali- 
tatis haerere 70, 16 in inscientiae 
finibus atque ignorantiae perma- 
nere 91, 9 a finibus propriae utili- 
tatis abscedere 78, 18 

firmitatem graoitatis ac ponderis ant 
ullias habere constantiae 275, 10 

flabiles pnluiscali 87, 5 

flaccescere mollita indignatione 265, 
27 flaccescentes uoluptates 159, 12 

fiaccida argumentatio 281, 16 res fiac- 
cida 89, 23 

flagrantiam luis sedare 273, 7 ardorem 
et sitiendi lenire flagrantiam 178, 2 
aestatis flagrantiae 62,3 

fiamina uentorum 20, 14 



fiammae = aestus 10, 4 adpetititmom 
flammae 56, 27 flammas eaolare 
contagii 272, 27 iranun fiammas 
concitare 123,4 ardescere irarom 
fiammis 249, 16 incalescere iraram 
fiammis 135, 24 

fiammeae scintiUae 13, 22 amniboB 
ambiri fiammeis 72, 26 

fiatiles lamminae 228, 4 

fiatantes tuba tibiis calamoque 78, 27 

fiaturae caeli 9, 27 

fiuctuare lumborum crispitudine 82, 
17 clunibus fiuctuare crispatis 267, 
23 femescere uermibns et fiuctaare 
251, 19 

fiuctus (motus obsceni) 212, 9 

fiuenta mammamm 158, 8 olearam 
15,8 

fiuere = proficisei 172, 5 et stiepws 

fiuor aeris pulsi 221, 27 res ad fiuo- 
rem prona 94, 23 fluores immode- 
ratos cohibere 29^ 28 

foeditates 61, 9. 118, 4 

foedus ofliciosum (de matrimonio) 53, 
23 foedera genitalis conciliare fe- 
turae 203, 14 

foUola 95, 1 

in folUculo carunculae huius consti- 
tuti 110, 14 

fomenta inanium uotorum 98, 3 

princeps rerum fons 19, 14 fontibus 
principiisque 8, 29 

quod sit ab se foris atque extrinsecuB 
ueniens 249, 14 

ex foribus suis Solem toUat atque in 
Mercuru transferat sedem 224, 2 

forma generis cuiusque 87^ 22 in 
aUqua contineri sui generis forma 
142, 21 da ueram iudicu formam 
213,5 ludi ad suam formam con- 
dicionemque non curati 271, 13 
incorporales formae (Platonis) 54, 11 
luteae {de lateribus) 146, 8 in- 
numerae criminum et facinorum 
235, 23 multipUcium discriminum 



aeiborum ei locutionam 



323 



11,22 omnes libidinmn fonnae 165, 
2 aliae malonim exitiabileB formae 
10, 14 acerbissimanim mortimn 27, 
9 torpitndinam 169, 18 

formamenta diaina 122, 24 

formatarae aariae 67, 10 

formicala 163, 5 

formidine aliqaa conprobare praesen- 
tem se esse 232, 18 aliqaam qaae- 
rere prohibendis formidinem fari- 
bas 232, 6 formidine saperstitionis 
amota 272, 1 per anias formidinem 
aerbi 265, 16 ad nocentiam impio- 
ramqae formidines 236, 24 ad in- 
catiendas formidines ualgo 235, 21 
prodigiosas ostentare formidines 
215,5 

formari ad asam temporis pellaciae 
mobilitate 79, 21 formatae ingai- 
nibas res 197^ 16 consimili formata 
membro 198, 24 

formalas de atrocibus constituere in- 
iuriis 169^ 15 suas reddere defini- 
tionibus formulas 56, 10 cum pac- 
tionibus et formulis 265, 16 

successus quidam et fornices 281, 13 

fortunae minae 110, 16 sub procellis 
agere tempestatibusque fortunae 84, 
2 aduersorumsecundantiumquefor- 
tunae 24, 24 exitiabiles multiplices- 
que fortunae 110, 7 ab huiusmodi 
casibus fortunas habere securas 

7,1 
forum litibus terere 81, 4 

fossibiles foueae 62, 7 

fouere parum laetis successibus 10, 9 

fragrantia liquoribus odoratis pocula 

174,3 
magi, haruspicum fratres 150, 12 
fremitus terrarum 271, 11 
firemor uerborum {de magis) 36, 3 

nominum terribiliumfremores 176, 1 
frenare intra fines iustos cupidinem 

201, 16 ab omni se actu sceleroso 

fiagitiosoque frenare 236, 17 



frenis omnibus poBtpoaitis pudoiis et 

uerecundiae 184, 3 
£rigeBcant calor omnis numinum indig- 

natioque 271, 25 
iam frigidus annorum uetustate 162, 

23 stoliditas Mgidissima 185, 10 
frigora senectutis 117, 11 
in f riaohhs res ducere atque inuertere 

213, 18 
ad non credendi frontem se formare 

42, 15 in prima positum quemad- 

modum dicitur fronte 273,25 in 

prima est positum uerborum fronte 

203,4 
frontones 121, 18 

fructum possessionemque retinere 20, 3 
frumentariae angustiae 6, 8 
frustilla ignea (de stellis) 94, 16 
res frustrabili expectatione praesump- 

ta 66, 1 res libidinis uacuae ima- 

ginatione frustrabiles 233, 14 
frustratoriis leuibus et contemnenti- 

bus auribus 246, 11 
fucatus bratteoUs 232, 9 
sine ullis fucis atque adminiculis 34, 7 
fugae matris 23, 18 
fulcire sese mercennario labore 246, 1 

causis et rebus fulciri extraneis 

239, 17 cibis fulciri 65, 13 uolup- 

tates. . .quibus corpora terrena ful- 

ciuntur 168, 3 ali et fulciri 251, 4 
fulgida claritas 94, 18 
fuliginei coloris atque atri 283, 31 
fulminator 234, 8 
nigra et fumigata 253, 31 
functio = mors 70, 18. 93, 9. 97, 23 
functorum corporum sepulturae 218, 

13 
ex fundaminum sedibus 219, 16 ueri- 

tatis propriae fundaminibus niti 

112, 12 
cunctarum pater, fundator et con- 

ditor rerum 49, 5 
fundare gentis nomen maiestatemque 
^ 283, 12 fundatissima imperial29,23 



324 



Xndex 



serriB fnrforaciilis asciis 226, 16 

bella farianmi compreBsionibus im- 
minnta 8, 6 ab hniusmodi foriis 
immunem esse 172, 9 ad hninsmodi 
forias proritare 201, 12 libidinnm 
foriae 118, 7 

foriales cupiditates 154, 3 furiales 
immittere cupiditates 29, 11 furia- 
lia gaudia 233, 26 offensiones fu- 
riales 187, 27 furiales passiones 34, 
9 furiales stimuli 45, 9 

furtum = stttprum 193, 20 obreptio- 
nis furtum 182, 17 furta dulcissima 
202, 12 furta flagitiosa 182, 10 li- 
bidinosa furta 163, 3 



gallinula 242, 26 

gemmulae arborum 127, 19 

genetmus rarior : Posidippi si relegat 
8C. Ubmm 224, 23 

genetricum pondera sustinere 163, 15 

geniaUa ailena 202, 12 genialibus in- 
sultare alienis 161, 19 genialibus 
Opi adiunctus 105, 28 

genitabiles partes 164, 22 

genitali diuos inserere 190, 14 feruor 
^enitalis 128, 17 genitalis feruor 
solis 25, 17 

genitux 158, 16 

genituiae spirantes 11, 1 

gens superorum 164, 3 gentes = 
terrae: gentes desolatae et uidua- 
tae suis cultoribus 6, 23 habitare 
in eorum gentibus 12, 15. 16. 19 

quo genere singula esse debeant esui 
66, 20 quonam operis genere fac- 
tus 94, 2 omni genere perfectionis 
artifice862, 14 genus superum 164, 13 

germanitatis sibi sociari iure 106, 3 
solidae germanitatis necessitudine 
copulatus 171, 17 germanitas = 
germani 276, 24 

gestator caeli 104, 4 adfabilium co- 
lubrarum 158, 26 



gestire libidinum cupiditatibus 47^ 16 
in bubulci amplexunn fiagitiosa ad- 
petitione gestire 170, 11 in libi- 
dinum furias 118,7 in libidinis gau- 
dium 240, 8 inedia gestiens 266, 5 

gestitare 179, 17 

gestum agere 266, 27 

gingritus anserum 232, 7 

glabre aliquid promere 39, 28 

glabritates 121, 23 

glacialia conditione tucceta 82, 9 

gliscentibus per dies aluis 118, 21 

glutinum rei dissociabilis 74, 15 

gnarures 126, 23 

gradu sanguinis adiunctus 200, 23 
annorum gradibus ad eum finem 
ascendere aetatis 278, 22 

gratias suas intellegunt obligatas 247, 
11 contra suas gratias uoluntates- 
que niti 247, 13 

gratificatione deposita 272, 1 sine 
ulla gratificatione 235, 28. 277, 23 
sine ulla partium gratificatione 278, 
10 sine ulla gratificatione priuata 
160,7 

gratuita suscipere odia 37, 10 ct 
Seneca ep. 105, 3 'odium aut est 
ex offensa. . .aut gratuitum* 

gressibus mare transire 7, 22 

grosis rasa 226, 15 

gurgitum salsomm rex 133, 2 

guttatim labi 94, 24 



habere difiicultati aut labori 43, 18 
neque liquidum neque comprehen- 
sum neque exploratum habere 113, 
7 artius aliquem habere 6, 8 per- 
niciosius sese habere 33, 9 

habitudinem fictilibuscontribuere uas- 
cuUs 146, 11 

heroicis temporibus 152, 2 temporibus 
heroicis 260, 2 

hiatum comprimere auiditatis 44, 5 

homo = cof^pu8: ante hominem 71,3 



aerboram et locationam 



325 



post hominis fanctionem 97, 23 
post hominom positum 93, 11 ho- 
minem saam pennisit interfici (de 
Christd) 46, 22 animae hominibas 
ooniagatae 71, 6 animis hominibas- 
qae 37, 20 

honestamenta nataliam 86, 12 

honestate se mammarnm priaare 186, 
12 padoris spoliari honestate 193, 24 

sine aenia nefas est ac sine honori- 
bas appellare praefatis 198, 21 

honorariam debitam complere 254, 13 

in haiasmodi honorationis officio 
248,18 

ante horas qaemadmodam dicitar 
paacalas 108, 11 

horrens fascinam 146, 24 

homanitatis lege extinctas 43, 4 ha- 
manitas = homines 85, 6 

homana sibi omnia negare 98, 13 

hjgtricalas pasio 196, 23 



iacere derisai 16, 8 
iacere se in aliena foedera 159, 21 
iactatis hinnitibas 162, 25 
iacolatio mentis in latentia 88, 22 
ianaa leti atqae interitas 70, 17 hanc 
aitae at ita dixerim ianaam 101, 
12 leti ianaas adire 73, 18 pietatis 
aperire iannas 49^ 2 
imaginatio 96, 27 libidinis aacaae 
imaginatio 233, 14 mentis imagi- 
natione concipere 122, 10 reram 
imaginatio indecora 182, 14 falso- 
ram imaginationes deoram 146,29 
aanis imaginationibas fal^s 31, 2 
imaginem laminis mentiri 64^ 23 ima- 
giniboscemere 124,9 imago (P^n- 
tasiehad) 64, 12. 26 
imbrez nariam 120, 22 
imminentes mariti 129, 5 
detoiqae (?) illis immo 40^ 6 
id immortalitatis accedere praemiam 
101, 18 



impedire spes 111, 10 
imperator = detis princeps 49, 9 om- 
nipotens imperator 101, 11 sani- 
mas imperator 17, 17 
imperiosa formidine terrere 100, 4 
imperiis potentioribas 249, 6 
ab impeta reram tanto 175, 30 
qaam in caasam possideantar 67, 11 
in nostri criminis meritam 5, 29 
in louis et Cereris coeta inrigatio- *^ 
nem signiflcare tellaris 212, 3 
mysteria dissolaere in allegoriaram 
explanatione 211, 7 mortis in ge- 
neribas aariis interire 274, 28 in 
contempta hamilitate calcari 24, 
12 in aliqao lapsa claadicat aita 
86, 18 calamniari improbe in aper- 
tis manifestisqae mendaciis 11, 15 
mattire, hiscere in deoram mentio- 
no 156, 15 dissimiles corporam in 
mobilitate 274, 5 in tam saeais 
atqae horridis moribas 81, 16 tris- 
tia in odoribas semina 95, 18 in 
aini melior et landabilior pota23, 13 
commanibas in proloqaiis promp- 
tam 207, 23 seminis abstrasio rap- 
tione in Proserpinae nancapatar 
207, 13 in philosophiae memora- 
biles studio 134, 18 se altione in 
aliqua significare 233, 7 obscenis 
commemorantur in aocibas 210, 8 
inalbescit labroram siccitas 13, 24 
frastra atque inaniter fieri 208, 23 
inarticalatam nescio quid 67, 13 
inaaditae per omnia aastitatis 177, 12 
incendio pestilentiae flagrare 272, 26 
incentiao extollere laadis 168, 13 
incerta ambignitatis 176, 15 
incestorum adpetitor 152, 15 
inciens scrofa 255, 9 incientes scro« 

fae 252, 9 
incitatrix 73, 3 
incolamitates 58, 18 
incommodatar per uos nihil rebas 
hamanis 8, 21 



326 



Index 



inconfasis gradibus atqne anctorita- 

tibns 26, 21 
inconsnltos {rathlos) reddeie 31,7 
incontignns omni tactn 239, 28 
incormptibilis 72, 22 
incrednlitas 111, 19 
incnbare pastibns 253^29 
incnlcare qnod nolint et qnod refn- 

giant animis 100, 13 
incnlpabilis 60,3 

incursantnr negotia hnmana 5^ 21 
incnrsibns fortnitis adsnmere mentes 

51,5 
Posidippns in eo libro qnem scriptnm 

snper Gnido indicat 233, 14 
indicere sterilitatem terris 6, 19 
indignationibus animomm incales- 

cere 119, 5 
indinidnas (= aequales) cnnctis be- 

ninolentias exhibere 215, 11 
indolescens miserias hnmanas 44, 8 
indomitnm atqne inperitum unlgus 

235,4 argenti massas indomiti 226, 

25 
indubitabiliter notum 207, 9 
indncta confusione 22, 13 
indnstrias testificari suas 103, 1 
indutns alicuius primordiis rationis 

130,14 
inediae 61, 15 

ineluctabilis firmitas 283, 11 
inemendabilis perfectio 60, 3 
inenodabilem rem snscipere 59, 1 
inequitare matronas Tutuni inmani- 

bus pudendis horrentiqne fascino 

146, 25 inequitas nobis 263, 21 

foedis inequitare mysteriis 191, 18 
inertissimae contemplationis obtntus 

41,27 
inexaturabilis pectoris adpetitus 80, 

26 
inexpeditissimum uobis est traducere 

206,15 
inexplicabilis series annorum 259, 25 
inextinguibili testifiicatione 220, 4 



ardoris inextingnibili nastitate 

132,6 

infiitmias coacemaie 159, 17 infamias 

nnminnm pnblicare 171,9 impias 

de diis opinionnm constituere in- 

famias 214, 3 

a nobis infamis est cum inf. 162, 25 

infamare decns nominis atqne existi- 

mationis 167, 27 
inferia uina defundere 155, 2 
infercire se opimis escis 263, 15 
inferre = ratiocinari 70, 21 ninum 
liquens inferre 214, 11 deornm in- 
ferre sacrificiis 253, 31 
infideles (Unglmbige) 96, 15 
coniunguntur accusatiuus et infiniti- 
uus 226, 21 sqq. : opem rogare snp- 
pliciter aduersisque in rebus atque 
in temporibns asperis propitii nu- 
minis fanore succurrere 
infinitiui in ier: addier 248, 20 ad- 
ficier 110, 24 conuestirier 210, 6 
copularier 233, 13 iacularier 229, 5. 
230, 23 pronoluier 240, 22 reddier 
259, 18 uelarier et coronarier 179, 
25 uertier 135, 5 uiderier 280, 9 
infirmiter 279, 23 
infirmare negotia humana 9, 13 
inflammari (= irasci) cum inf. 251, 12 
inflectere opp. acuere (de prosodia) 

40,1 
inflexus flexuosi 64, 24 
infligere contumeliam 263, 27 culpam 
101, 25 metus aliquos 237, 7 no- 
centibus poenam 233,4 deos in- 
portare insinnare infligere 200, 21 
infractae uoces 158, 11 
infmctuosae cogitatioues 96, 23 
infucata = non fucata 85, 9 
uelut quasdam infulas eliciendae mi- 

serationis offerre 194, 21 
infundere noluptatem et gaudinm 252, 

15 
ingemere in obscenos adpetitas 130, 9 
ingeniola pnerilinm fictionnm 176, 20 



uerboram et locutionum 



327 



ingenitns = wm gewUua 76, 18 
ingenia derigere 5, 8 
ingenuitatibns snblatis 110, 11 
ingemnt di mala omnia 11, 13 
ingruente causa nonnulla 70, 3 
ingurgitare se poculis fallacibus 175, 1 
inhonesti 267,5 
inhorruisse limis siccatis ((2e/Zt«mmi- 

lus) 6,20 
iniectum oculorum suscipere 41, 26 
inimica mors 111, 22 
inter iniurias conputare atroces 251,13 
inligationes nodorum 175, 8 
animae corporibus inligatae 86, 5 
inlustrius commemorare et planius 

49,25 
inlutus = non madidatm 30, 11 
inmensum 87, 8 
imminuere castitate 191, 26 castitatis 

purae imminui sanctitate 153, 17 
inmittere in res infructuosas cogi- 

tationes 96, 23 ut in eos inmitte- 

retur par et una saeuitia 275, 21 
inmobilis necessitas 31, 26 
inmoderatio 277, 6 
inmoderata continuatio saeculorum 

109, 10 
qua innati regione 24, 22 
innouatioue successionis perpetuae 

117,5 
innumerabilitas 117, 15 
innuptarum formae 153, 19 
os terrenis stercoribus innutritum 

35,6 
inoccidua uita 77, 13 
fartus inpensarum uarietate conditi 

258, 25 
inportare laesiones 85, 22 deos inpor- 

tare insinuare infligere 200, 21 

inprudentia inportatur loui 176, 21 
impressum = ingenitum 21, 32 
lapis. . .ferri manu hominis sine ulla 

inpressione qui posset 283^ 15 
impiis moribus et inprobabilibus ui- 

uere 282, 13 



inpulsiones rerum 262, 15 

inquit 9, 22. 22, 8. 23, 4. 207, 13. 18 

inquitis 50, 1. 85, 27. 182, 1. 183, 

3. 249, 1 inquiunt 8, 21. 123, 19. 

191, 21. 195, 22 inquiet aliquis 28, 

9. 90, 6. 124, 1. 249, 3. 261, 1 di- 

cit = inquit 42, 8 interrogabit 150, 

23 
inrecordabili obliteratione deperdere 

71,7 
inrefutabile aperire secretum 156, 3 
inreligiosus 201, 21 inreligiosis opi- 

nionibus praeditus 195, 2 
inreligiose opinata et inreligiosius 

credita 16, 1 inreligiosius 209, 24 
inremeabilis abolitio 77, 2 
inreprehensibilis 60, 4 
inritamenta adpetitionis suae cupide 

complere 183, 1 
inseminati et nati 104, 24 
insensibilis 70, 26 
insensilia 227, 15 
insinuator (?) = magister 44, 2 
insinuare = tradere 63, 14 scribit 

insinuatque 177, 11 proditur insi- 

nuaturque 191, 5 insinuata ueritate 

25, 8 insinuatum accipere et tra- 

ditum 151, 6 
insolescere cotidianis accessionibus 

149, 22 
inspirare malum {pestilentiae) 276, 28 
instabilitas 278, 9 
instigator insaniae 179, 17 
institutus ad summos apices graui-> 

tatis ac ponderis 277, 25 
coniunctas primis institutionibus cau- 

sas habere 208, 24 
pro instructione futuri temporis 188, 1 
insultare uirginibus et matrimoniis 

alienis 84, 13 
integritate repetita renouari 97, 13 

integritas ueritatis 231, 14 nihil 

ista ipsa quae dicitur desiderat in- 

tegritas 86, 16 nihil ut rerum de- 

sideraret integritas 95, 3 



328 



Index 



integrare religionis nim plenam 136, 
11 nerba integrare (de psUtaco) 
69, 9 nocis sonitnm et nerborum 
articolos 22, 5 

intellectus (== notio) dei 91, 4 intel- 
lectum Bubicere honestatis 210, 25 

commnnem ad intellegentiam pnbli- 
catum 206^ 11 in res alias atque 
intellegentias uocare 205, 16 

intellegi subditiuis secretis 203, 5 
allegoricis sensibus intellegi 203, 4 

intendit animum inquirere 195, 29 
aculeos intendere irarum atque in- 
dignationum 17, 4 intendere in nos 
iras 16, 17 intendere = ohicere 
135,22. 169,18 nobis intenditis 
auersionem a religione priorum 
102, 7 ratione istud intenditur nulla 
101, 24 

concedam id quod nobis obicitur in- 
tentionis esse non falsae 103, 20 

nel exigui temporis intercapedine 181, 
27 

intercipi in magni corporis uastitate 
87,10 

minae. atque interdicta formidinum 
51,2 

interdum = interim 24, 29 

interibilis 74, 8 

interiectione anniuersaria ieiunus 266, 
6 exigui limitis interiectione dis- 
creta 262, 17 

interioribus uidere et cognosse ali- 
quid artibus 150, 26 apud uos ipsi 
interiore iudicio scitis 264, 4 motu 
interiore priuata 235, 1 interiores 
potentiae 28, 10 interioris scientiae 
laude 131, 4 interiore ueritate oper- 
ta 204, 10 nothae atque adulterae 
lectiones interiori superpositae ue- 
ritati 206, 18 abstmsa et interior 
ratio 252, 22 

interitionis dissolutio 42, 18 

interitus legum 273, 15 

interstinctio uariata 216, 19 



interesso rebus mortalium = JMtnana 
curare 93, 2 nihil intersit obseqnii, 
cuius 254, 12 

interueniente sectione diuisus 231, 3 

intestinus = proprius 14, 14. 20, 23, 
20. 214, 23. 221, 29. 276, 22 

intimatum = cognitum 204, 8 

intortiones capillorum 121, 22 

inuertere = aUegorice interpretari 
206,16 

inualide 279, 23 

inuerecundia obduratus 168, 26 

inuisibiles (?) res 20, 24 

curis soUemnibus quibns quondam 
(caelites) solebant inuisere res nos- 
tras 3, 7 

inuitare deum ad sanguinem 249, 24 
deos uotis inuitare 33, 7 Herculem 
sacrificiis hostiis et ture inuitare 
incenso 27, 21 

sub inuolucris intestinorum 160, 1 
litteramm inuolucra 120, 5 

inuolutum = cibstrfmm 67, 26 cae- 
cis obscuritatibus innolutum 88, 
11 res submota et abdita et cali- 
gine inuoluta naturae 92, 14 

inurere innorios 167, 26 

inuulneratus maledictionibus 202, 8 

ipse = idem 158, 24. 26 

iracundias non paruas continere 172, 2 

ita vn principio interrogationis 13, 12. 
50, 13. 159, 14. 209, 18 

itiones 120, 27. 280, 24 

contra sensum iudiciumque commune 
103, 17 iudicium = iudices 49, 11 

perpetuas et iuges 11, 21 

congregator atque iunctor 225, 23 

iurare indubitabili adseueratione 269, 
20 

ius iudicauit 267, 6 iurandi solnere 
religione se iuris 200, 3 iure fBk- 
miliaritatis adiunctus 200, 23 ha- 
manitatis iure deposito 240, 29 
iuri publicare humano 197, 15 liber- 
tatis ius rapere 283, 9 matrimonii 



nerbornm et locntionnm 



329 



ins prodere 193, 19 innitare ad ins 
mensae 160, 26 ins mortia .89, 27 
iore abstinere regali 164, 25 mor- 
talitatis inra 93, 12 sacrificiomm 
iura 253, 5 
innenalibns cnris 130, 9 



labefacere aliornm scita 92, 21 
labes imbris e caelo 209^ 23 ad labem 

pertinere dininam 202, 27 labem in 

mntnam 83, 9 
labilis in nitia 83, 27 animae labiles 

87, 19 labiles nires 89, 27 
labra pocnli 15, 8 
lacemnla 63, 6 * 
resina lacrimabili destillatione coales- 

cens 261, 8 lacrimabili proseqni 

heinlatn 188, 26 
laetitiarum magnarnm cansa 283, 5 
langnoris feminei laxitas 223, 20 
lanitia = oues 10, 27. 15, 2 ex agno- 

mm lanitiis 250,4 
lannas pertnndere anrinm 81, 23 
lance pari pendere 215, 11 
lare angnsto 246, 24 panpere lare 

71,27 
largiri omnia snis cnpiditatibns 72, 12 
lascinias exercere cnm filia 203, 9 

amatorias miscere lascinias 233, 18 

lasciniae artificnm 223, 14 
lascinire ingeniomm per Inxnm 143, 13 
latratomm cannm ritn 251, 30 
lantns qninis homo 274, 10. 277, 24 
laxitas langnoris feminei 223, 21 
lectio pnblicata 116, 17 nothae atqne 

adnlterae lectiones 206, 18 
letnm indicere 43, 21 
lenigare cntem corporis 81^ 25 com- 

positionibns flnere lenigatis 56, 8 
lenitatibns extolU gandiomm 240^ 12 
lenitas exterior 228, 3 
sine illins ritns obsematione nel lege 

29, 14 persolnere snas leges 118, 11 
libamine exambire 128, 15 



nestris non est rationibns libemm 

97,14 
dcns liberator 74, 19 
libido caraifex 46, 14 calnmniamm 
libidine 7, 11 in libidinem pnbli- 
cam damnari 60, 14 in nltionis 
libidinem ferri 13, 15 libidinnm ex- 
tingnere flammas 44, 4 
libidinosam efferre fictionem 155, 26 
licentia maioris potestatis 31, 9 
licentiosi inris sibi tantnm adsciscere 

167, 10 ni licentiosa 44, 17 
limina connellere ac snbraere 148, 12 
in medio limite nitae atqne interitns 

contineri 76, 14 
lineae {de sidenm motu) 9, 6 simn- 
]acram qnod non pariles Uneas 
principali ab ore tradncat 221, 19 
adulti nennstissimis lineis 202, 16 
liniameutis carere corp reis 120, 8 
limamenta corpomm conciliare 34,. 
13 ferre liniamenta meretricnm 
224, 20 uastitatis snae liniamenta 
contrahere 212, 13 neritatis linia- 
menta demonstrare 39, 16 
lippnli 268, 25 
in litteras conferre 188, 5 
litterata anctoritate 132, 19 
locum adprehendere 38, 3 locns landis 
in aliqno constitntns est 32,27 
locnm philosophiae parere 73, 28 
insigniti his locis (= genitalihtui) 
117, 17 pndoris loca 197, 5 
longaenas facere animas 98, 5 
magis esse ab his longe 241, 13 longe 

longeqne 278, 11 
considerare noUe penitns res ipsas 

secumqne ipsnm loqni 264, 6 
animal mnltiforminm mornm narie- 

tatibns Inbricum 243, 22 
Incifngae blattae 228, 23 
Incnlentiae nerbomm 116, 5 
Indicri scnrriles 170, 21 in satymm 
Indicmm 163, 4 spectacnla Indicra 
211,14 



330 



Index 



ludere in nacnis inanitatis erroribns 
239,11 

Indns est confingere 224, 14 Indns 
est et pnerilis adfectio formare 225, 
16 Indnm atqne ineptias nominare 
99, 19 exilitas et Indns 31, 12 

ad Inmen enolare 111, 9 sno geri snb 
Inmine 28, 17 qnod sitnm snb In- 
mine est 16, 12 Inminis sni spo- 
liatione 276, 11 in Inmine positns 
cognitionis incedit 88, 23 

Inteae nolnptates 146, 21 nilis Intea- 
qne persona 193, 18 

in aliqnam Incem commnnis intelle- 
gentiae perduci 144, 26 

Inxnriae ac nitia 44, 22 

Inxnriantium litteramm coercere an- 
daciam 168, 8 



maceratione difflnentinm niscerum ad 
nltimam tabem consumi 170, 15 

machinari noxia labem in mutuam 
83,8 

macilenti 121, 21 

mactatione innoxiornm animantinm 
laetari 240, 19 caedibus et macta- 
tionibus bostiamm gaudere, laetari 
270,3 

mactare fanomm consecratione 27, 18 
inmortalitatis condicione mactatus 
71, 14 

madidati = ehrii 174, 5 

mador telluris 209, 24 

magis = potius 19, 24. 39, 10. 49, 
9. 88, 8. 165, 30 

magisterio sanctae diuinitatis adiutus 
201, 18 magisteria 50, 26 magis- 
teriis artium.. .emdita 132, 24 
remotis magisteriis litterarum 156, 
4 magisteriis alicuius accipere ac 
legibus am inf. 8, 7 

magistratum coUegia 169, 27 

magnitudines ueretromm 236, 20 

aliquid diuinitatis maiestatisque 227, 



13 deomm indignnm maiestatibns 

167,20 
maioris potentia 98, 10 
maledicere c, aee. 84, 15 
maleficnm gramen 36, 2 
maletractatio 159,25 deomm male- 

tractatio 167, 15 
malitiamm nenena 79, 20 
mammosa Ceres 118, 18 
nsu, non mancipio tradere 70, 20 

possessionis suae mancipio nindicare 

47,15 
dedere et mancipare se deo 74, 19 

semitntis opprimere et mancipare 

iugo 79, 26 pertnrbationibns man- 

cipatus 215, l^ animomm adfec- 

tibus mancipata atque obnoxia 269, 

31 
in manibus nobis hostiarnm sermo 

nersatur 252, 1 praesens atqne in 

manibus posita disceptatio 8, 24 
marcere deliciis 73, 11 
Martium discrimen obire 102, 20 
dii mares 252, 21. 253, 5 bostiae 

mares 252, 22. 253, 5 sexns mares 

163, 17 
masculum tbus 262, 21 
pro suauibus mateolis 259, 12 
materfamilias uiri Troici 23, 20 
materiam carceris comminuere 111, 1 

derisionis in materiam 267, 10 
matrimonium tenere 133, 18 
poma perfectionis propriae matnritate 

completa 185, 3 
in maximitatem se producere 230, 20 
medietas =awceps natu/ra 73, 28. 74,7 
mediocres familiae 86, 6 
pro. . . mediocritate sermonis 3, 9 
ut mediocriter dicatur 210, 20 nt 

mediocriter pronuntiem 255, 22 
in aeris boc medio 94, 22 cibomm 

mediis in generibus constituta 95, 

22 mediae natnrae 77, 12 qualitas 

media 59, 13. 76, 2. 13. 16. 77, 11. 

89,25 



nerboram et locntionam 



331 



membrannlae omentomin 121,3 cir- 
cnmiectae prolibns 194, 20 pnpnlis 
snperiectae 124, 8 
membra ire per singnla 193, 9 
memoria sensns et recordationis 25, 

27 offensionnm memoriae 266, 17 
in mendacia nulneris 194,24 
mentis ad Inmen regressi 226, 4 recta 
de diis mens 270, 27 animi mens 
124, 17 nocendi ponere mentem 257, 

I opinionis mens 3, 18 in obscnra 
sensnnm mente 204, 3 contnrbatis 
per insaniam mentibns 182, 9 qnod 
magnamm est mentinm 215, 10 
magnarnm mentinm admiratione 
landabiles 215, 18 inpias gerere et 
scelerosas mentes 214, 13 testn- 
larum mentes, spiritns atqne ani- 
mae 229, 22 

perfecta facere et integritatis snae 

consernantia mensiones 84, 21 
mensnras necessarias tempornm ex- 

peAare 109, 25 
meraco sapientiae tincti et satnri 

potn 53, 16 
nt fieri meruisse qoid remnr, ita esse 

oportere contendimns 93, 25 
postqnam ebrietas potnm mersit 184, 

10 
meritorinm corpns 223, 22 scorta 

meritoria 18, 26 
mero oblita minio 221, 30 intelligen- 

tiae nis mera 51, 14 
per messem floream 195, 24 
meticnlosa obseruatione 199, 12 
si deornm potentiam metiaris 216, 11 
micnlae {aun) exignae 87, 3 in exi- 

gnas amina micnlas insecta 257, 

17 
migrare in draconis formam 192, 24 

a neteribus institutis in alias res 

nonas nolnntatesque migrare 102^ 

II in placidos sensns migrare 50, 
23 qnid ad eins dolorem ex opere 
boc migrat 242, 28 



mimnli 78, 26 

minimissimns digitomm 187, 12 di- 
gitomm minimissimns 180^ 12 

ministrae manns 62, 8 

in ministeria libidinnm snbstitntns 
212, 11 

ministrare sacromm sollemnia 255, 
28 

minor = ivmior 164, 26 minores = 
recenUores 282, 28 minomm aetas 
= po8terit(i8 132, 2 minora et con- 
seqnentia saecnla 282, 11 

minnties 87, 7 palmarem in minntiem 
contrahi 230, 15 

miracnlis Indibriomm exhilarare 196, 
28 

miscere concnbitns 202^ 14 propndio- 
sos flagitiososqne concubitas 168, 
6 amatorias lascinias 233, 18 con- 
ingalia secreta 161, 25 cum deo 
snpplicationnm uerba atqne oratio- 
num conloquia 26, 9 nxoria conin- 
gatione misceri 192, 23 

oratio missa per regnlas 40, 5 

mobilitates 30, 2 

modestiam hnmilitatis suae intra 
snos fines continere 268, 11 

modnlatrix Incernaram 161, 25 

pro modulo ingeniiqne pro captn 272, 
6. 277, 10 

ad modnm obsecutionis paratnm 76, 7 

moles = mtmdus 78, 6 nniuersam 
istam molem mundi 134, 19 

molimine operis formam lonis efferre 
immensi 225, 11 

mollitudo uitiomm 73, 11 

mominis nnllius apud principem 76, 
12 non modo non pami sed esse 
nullins mominis 87, 9 res paruae 
atque exigui mominis 71, 24 

momentis paribus 38,24 momentorum 
parium examinatione pendere 3, 21 
remm momenta pendere 166, 16 
per exigna momenta, per pnncta 
274, 27 



332 



Index 



monstra talia de his praesamere 119, 1 

moras salntares signomm diutnmi- 
tatibus commodare 228, 8 

morbidi odores 251, 20 

mordacitate saenornm dentium lani- 
are 84, 16 

mortis hiatns et fances 74, 12 mortis 
occasus 42, 18 mortinm formae 7, 9 

morsnm habere minorem 167, 24 cir- 
cnmpositi laqneornm morsns 184, 
12 

saecnla mortalitatis condicione con- 
snmpta 98, 20 mortalitatis obire 
fnnctiones 270, 1 ab lege mortali- 
tatis abdnci 15, 10 mortalitatis 
legi adiungere 261, 21 legibus mor- 
talitatis adstrictns 215, 15 ab legi- 
bus mortalitatis educi 98, 2 mor- 
talitatis sortem condicionemqne po- 
nere 99, 7 stragem mortalitatis in- 
dicere 275, 12 nitae mortalitate 
defnncti 137, 23 pngnis caedibus 
mortalitatibus et cmori 284, 27 
mortalitas = mortales 22, 14. 84, 
9. 171, 2 

morem qnem nolnisti habeto 174, 
18 fabnlae more allegorico scriptae 
212,7 

motator tremebundi soli 133, 3 

motans et tremefaciens totum cae- 
Inm 157, 25 animali agitatione mo- 
tari 19, 31 mentis agitatione 135, 2 
nitali agitatione 89, 12 

motnm conpescere iramm 266, 24 
motibns exagitari irarnm 243, 6 
motibns exasperari irarnm 171, 25. 
214; 17 motns snbministrare nitalis 
240, 2 motibns et saltationibns 
scaenicis 277, 15 motibns scaenicis 
et saltationibns histrionnm 277, 
29 

mox = modo 65, 1. 158^ 6 

mnltifidae fabnlarimi partes 205, 11 
^ mnltiinga lingna 124, 16 

mnnctiones mncnlentae 120^ 23 



mnndani circnli 60, 11 mnndanae 

rationes 221, 27 
mnnditiae lanationnm 268, 20 
mundns iste qui nos habet 93, 32 

Bub mnndi hoc axe 194, 25 mole 

snb hac mundi 10, 6 
munificentia nariarnm nolnptatnm 20, 

I mnnificentias nenditare 247, 23 
mnnia adhibere uel dare 241^ 27 mu- 

nia inpertire dinina 227, 2 sacrifi- 

ciomm soUemninm munia peragere 

260,10 
Mnsa nt praedicat Lncretia 118, 18 

Yarronis nt indicant Mnsae 222, 16 
mnscos nenerabiles excitare 213, 26 
mnssitare indignanter 116, 11 
mutator nundinamm, mercium com- 

merciommque 133, 10 
mutae solitudines 68, 21 
mjsteria arcana 173, 3 intima 177, 

II secretiora 61,9 



naeuii 121, 19 

nasica 121, 19. 221, 18 

natalium eminentinm sublimitas 77, 
21 

natiuitas prima incipiensqne 5, 4 diem 
primae natinitatis intrare 21, 31 

rerum ipsa qnae dicitnr appellaturqne 
natnra 4, 6 in aliqna parte rernm 
esse naturae 104, 23 in nuUa inne- 
niri parte natnrae 114, 11 caligine 
inuoluta naturae 92, 14 prima per- 
fectaque natnra 201, 15 natnram 
inmortalitatis tenere 241, 20 no- 
cendi habere saeuiendiqne natnram 
277, 26 in suam natnram colligi 
53, 7 lenes habere natnras 256, 2 
ad snas remeare natnras 32, 7 
nnllis comprehensns natnris 20, 25 
illa nis praestans neqne nllis ho- 
minnm comprehensa natnris 267, 8 
nnllis hominum comprehensa, nnllis 



uerborum et locutionum 



333 



iutellecta uaturis 259, 15 rationum 
facultatumque naturae 35, 16 uer- 
borum inuertere et corrumpere na- 
turas 211, 28 

nati ordinis continuatio 78, 13 

nauitas studiosa 5, 9 

nebulositate redundantium uaporum 
262,22 

necessitatem inexpugnabilem conse- 
rere praeteritorum cum imminenti- 
bus 2^5, 9 ordinaria necessitate 
92, 18 pauperrima necessitas 62, 17 
esse in necessitatibus 12, 4 inser- 
uire alici^us necessitatibus 9, 24 
necessitatibus suis potentiora me- 
tiri 215, 29 supremis in necessita- 
tibus 245, 20 adiunctae carminum 
{magicorim) necessitates 36, 4 

necessitudo sanguinis 130, 6 

negotia Tbespiaca = Thespi<ica 224, 
27 negotia turpia adire 61, 28 

neniae cantaturi bistrionis 223, 25 
lenes neniae 266, 1 

nequam luppiter 177, 18 

neruorum duritia conligare 43, 19 con- 
tractionem relaxare neruorum 34, 
23 neruis obdurescere diuinis 190, 
11 neruos omnium debilitare uir- 
tutum 264, 13 

nesciens mansuetudinem 50, 22 

cum esset uobis nescium 147, 27 in- 
comperta uobis et nescia 28, 24 ad- 
fectibus nesciae commoueri 81^ 7 
demens ac nescius 168, 25 

nexiones uinculorum 175, 5 

nidamenta ponere 228, 23 

nigror 53, 4 nigrore ferali 249, 27 

nimietas 155, 15. 259, 19 nimietatis 
non adtingere taedio 148, 23 

nudare nobilitatibus ciuitates 44, 15 

nodis corporeis eximi 69, 1 membro- 
rum abire e nodis 75,5 

de isto nomine (= de diis) 214, 18 
cf. 21,9. 29,15. 30,25. 113,27 
214, 16 dei nomen maiestasqne 75, 



28 nomen diuinum 26, 20 nomen 
Christianae religionis 4, 4 ferre 
nominis auctoritatem 15, 18 sine 
uUa nominis maiestatisque formi- 
dine 170, 16 statua nomini eiua 
maiestatique sacrata 232, 27 exe- 
crabili baberi in nomine 37, 11 

nominitare 280, 22 

norunt, perpetiuntur et sentiunt 13, 
16 

nota contaminationis 73, 16 

notbimi lumen 64, 22 nothae atque 
adalterae lectiones (de aUegoriis) 
206,18 

notioni se adplicare dei 97, 17 

nouatio pudendorum 206, 3 

in nouellis aetatibus 282, 22 nouella 
res 259, 24 boni temporum nouel- 
lorum 282, 25 

nouitas opp, antiquitas 260, 21 in an- 
tiquam et ueterem consuetudinem 
quaenam inruit nouitas 260, 12 
nuUa potest nouitate mutari 109, 27 
artificiosas excudere nouitates 62, 
10 

noui uiri 59, 24 

in nubibus ignorationis incedere 242, 
8 litterarum nubes atque inuolucra 
relaxare 120, 5 

nubila inimica obductione pendent 
10, 3 coacta et pendentia nubila 
78, 11 . 

nudae adseuerationes 37, 15 cassa et 
nuda iactare 56, 23 

numinis sui perpetuitatem inchoare 
269, 11 qualem se nouerat sui nu- 
minis in potentia contineri 280, 2 

numerari in alicuius substantiae qua- 
litate 181, 6 

ad numerum cymbalorum 265, 26 
hostiarum in nimieris ponere 250, 
15 

nunc nuper 22, 20 

nutabilis in ambiguae sortis condi- 
cione 76, 17 



334 



Index 



nntare nsqne ad pericnlnm 6, 28 ani- 
mal ooniectnramm aestunationibns 
nntans 92, 24 ebrietatis alienatione 
nntare 175, 9 

nntriciae cnrae 65, 12 nntricia dncere 
183,16 

nntricare 36, 3 



festini 53, 15 o isti 27, 15. 41, 2. 
57,23. 76,12. 155,17. 174,25. 
222, 21. 231, 22. 250, 2 o itemm 
29, 18« 186, 23 o nescii 36, 7« 50, 
13 pamnli 28, 24 o pietas 261, 
5 qnaeso 39, 27 o qnaeso isti 
147, 10 ingratnm et impinm sae- 
cnlnm, o. . .paratimi 45, 19 o niri 
68, 13. 158, 6 
oblidere animam 261, 27 oblisns inter- 

mmpitnr spiritns 263, 19 
oblitteratione netnstatis celare 220, 3 
oblinionem inducere ininriae 242, 28 
oblnctatione pertinaci tntari 52, 8 
obmnrmnrare seqnins de regibus 169, 9 
obrepere conquiescentis pndori 182, 1 
obraere se cinere 15)0, 9 
obscenitas = genitdlia 184, 17 
obscure (unsicMbar?) 279, 14 
obscuritas augustae dininitatis 97, 1 
caecis obscuritatibus innolutum 42, 
22. 54, 17 
obscurat (= non nominat) uocabulum 
eius 233, 17 obscurari et contegi 
3,20 
obsecutione inuiolabiU leges seraare 
242,23 uoluntariae obsecutionis ad- 
sensu 229, 30 ad modum obsecutio- 
onis paratum 76, 7 
obsequium uenerationis 113, 2 obse- 

quia temporum 9, 25 
obseruatione prisca contempta 103, 10 
obseruationis alicuius et religionis 
metn 252, 16 ritu atque obserua- 
tione praecipitur 254, 11 
obsignatione ueritatis munitnm 92, 9 



obsignatnm memoria oontinere 51,[25 

inunobilis atqne fixa obsignati omi- 

nis perpetnitas 220, 1 
ne obsolefaceret illam nis temporis et ^ 

netnstatis longitndo 180, 19 
obstmctio corpomm 71, 19 obstractio 

(OMructum) 263, 19 
obstmcti = surdi 217,10 obstractae 

snnt anres 192, 8 
obtentione ambifaria nelatnm 206, 14 

obtentionibnB allegoricis clansa 205, 

13 reclnsis esse obtentionibns 207,3 
snb obtentn feri 192, 25 snb titnlo 

granitatis et seneritatis obtenta 

236,22 
optinere deos aeqnitatis nnllam ra- 

tionem 14, 10 
obtnnsum Inmen 94, 18 pectoris op- 

tnnsi 238, 10 
obnmbrare fnligine ocnlos 81, 24 
obuoluere se terrenis sordibns 181, 25 
occasns inris 273, 15 
occepit esse 4, 4, 143, 17 esse occi- 

piunt 248, 22 occepisse nastari 272, 

13 
occupatus corporalibns nincnlis 70, 9 
ocnlata uidere inspectione 54, 4 
odoratus habere suanes 261, 17 
odorem ad se adtrahere auris comi- 

tantibus inuolutum 261, 28 
offensas alicuins continere 47, 8 
cum offensionibus andire 46, 10 
offensores 243, 4 

officiosis religionibus dediti 213, 2 
officia bumationis habere 218, 23 hn- 

mationis officia sortiri 219, 19 
offuscare nigrore ferali 249, 27 
oggerit potionem 196, 14 
oUditatis aUcuius eminentia 262, 18 
oUm = more solito 172, 5. 222, 7 
olUs = illis 197, 19 
oUulae 226, 12 in oUulas coniectns 

191, 7 oUula extomm 190, 9 
ominis maU obscenitate 13, 9 dii 

ominibus minns fausti 253, 19 



nerbornm et locutionnm 



336 



onerare obscuritatibnB allegoricis 206, 
10 

operulam suscipere 165, 25 

opifices manus 62, 13 

opimis se infercire escis 263, 15 

opinabilis suspido et coniectura 205, 
4 ab rebus opinabilibus auocare 
108,10 

opinatio concipit humana 156, 2 opi- 
natio ut uestra declarat 231, 9 
sicut uestrae opinationes ferunt 171, 
26 

opinionem eripere e manibus 245, 5 
opinionis uacuae celebritate uulgata 
132, 16 in opinione esse 224, 29 
dignum tanti nominis opinione 155, 
20 in ezitiabilis rei opinione po- 
nere 10, 10 in opinionem scientiae 
tolli 52, 13 opinionem eius nouit 
aut famam 260, 4 opinionis et no- 
minis inauditi 114, 9 rumore atque 
opinione dici 98, 9 sicut uestris 
litteris atque opinionibus traditur 
104,7 

opinata (pass.) inreligiose 16, 1 

opitulatione spontanea subveniens 284, 
15 gratiosis opitulationibus praesto 
esse 144, 11 

opplere terram seminum uarietate 53^ 
20 

opportunitates temporis 108, 17 

opis ab his referendae spes 140, 16 
terrenae ex materiae opibus 239,5 

opulentiae 148, 21 

oras contingere luminis 103, 28 

ex oraculo uelut quiddam promptum 
dicere 3, 4 

orationum conloquia 26, 9 

oratoria = rhetorice 63, 9 

orbiculi mobiles oculorum 120, 21 

orbes augusti luminis 197, 20 

orbitates 212, 18 liberorum orbitati- 
bus fracti 246, 2 

orbito circumferri in motu 94, 4 

ordinationes 29, 5 



ordo agit sese praescriptus 246, 7 
deorum uniuersus ordo 192, 9 ratio- 
nes ordinesque naturae 10, 7 

materies et prima origo 92, 25 

oratur (s= adoratur) summus deus 
171, 12 

oris inmensi ulcera 34, 17 

ossuum 147, 13 

ostentare prodigiosasformidines 215,4 

otiosas f acere obnuntiationibus actio- 
nes 102, 18 * 

otium palati 259, 13 



cum pace uestra et cum bona uenia 
dizerim 7, 10 

palatia caeli 118, 16 sublimia pala- 
tia caeU 140, 26 

palmam criminis comprobati calum- 
niatoribus concedere 112, 17 

palmarem in minutiem contrahi 230, 
15 

paratus rerum ezperientia 62, 24 
omni genere studiorum et disci- 
plinarum paratns 56, 7 

paratus caerimoniarum 122, 17 

parens natura 62, 9 

parricida nece 129, 26 

parricidali congressionis horrore 129, 
27 parricidales nizus 127, 22 

parricidio se proprio cruentare 168, 
10 

parti Mat, 114^ 11 pro parte con- 
simili = consimiliter 115, 11 esse 
in usibus alimoniarum in parte 
250, 26 in illa eritis reprehensionis 
parte 213, 6 inferiores partes atque 
imae 193, 8 genitalium membrorum 
partes 117, 7 partes salutis dandae 
. . .a deo principe iniunctas habet 
eji traditas 100, 23 

participes louis 138, 18 

partiUter 11, 11. 217, 20. 231, 1 

partus digitorum 226, 21 

paruoUs ilUs et rusticis 34, 27 



336 



Index 



adbtio parui natricum snb aLunonia 
constituti 275, 20 

passibile 241, 16 

passibilitas 70, 7 

pasaiuas = expositiM pasmni 70, 5. 
74,8 

inuninentia et nondnm passa (=:aper^ 
ta) 50, 3 

deu8 pater 19, 17 pater hnius Inmi^ 
nis et claritatis 211, 21 pater rernm 
ac dominns 112, 23 rerum cnnc- 
tamm pater, moderator et dominns 
108, 29 patres nouarum potestatum 
149, 11 nouarum religionum 149, 
11 sententiarum 54, 19 

patricia claritas 71, 27 

patrita sedes 97, 24 

paupertini cordis excogitatione 216, 
13 

pausam nullam ab alicuius maledic- 
tis facere 181, 27 

pausatae (= sepulturae datae) circa 
arboris robur 180, 8 

pauus 242, 30 

aures eneruati pectoris dissolutione 
mollitae 168, 4 inconsulti pectoris 
feruoribus 162, 21 tam optusi pec- 
toris, tam bruti 124, 26 homines 
pectoris uiui 115, 29 ex pectorum 
sensibus 270, 22 

pecuaria 15, 3 

pellacia louialis 193, 1 per omnes 
libidinum formas incestarum cu- 
piditatum circumagere pellaciam 
165, 2 ora immutare pellacia 170, 
19 

pellax fraude perfida 212, 14 

pendere pretiis carioribus 216, 21 

pendere turgidorum corporum inani- 
tate 121, 9 pendens et nondum 
sententia terminata 176, 12 

pendigines simulacri introire medias 
227, 30 

peniculamenta cantheriorum 184, 7 

per admirationem stupere 34, 25 scire 



per hos 52, 10 umquam per iae> 

cula 28,28 dilacerare per uiseera 

46, 16 
percelebrare (= factitare) mala 88, 1 
percensere, ediscere 168, 16 
in ftliis alii perceptionibus gnanires 

126,23 
iratus et percitus 195, 6 irati et per- 

citi 241, 28 forens, iratus et perci- 

tus 28, 9 
quo putrefiat facilius et percoquatur 

cibus 263, 11 percocta plane ac 

madida 103, 7 
perisse (= pessum datum esse) terra- 

rum orbem 3, 5 
perexsiccata (?) sucis uitalibns pro- 

luuies 257, 19 
perlatus in nisnm notitiamque 115, 1 
perfidia acoris 15, 9 
perfluere (?) pluuialibus nimbis 216, 6 
flexuosis aures tramitibus perforatae 

124, 13 
perfusus fluidarum uestium snperiec- 

tione 121, 27 
perhonestus 86, 17 
periculum = interitus 6, 28. 57, 22 

habere ad perictdum uiam pronam 

239, 18 periculum corruptionis 106, 

20 ad periculum interitionis in- 

ducere 241, 15 interitionibus peri- 

culisque uicini 19, 15 res ad ulti- 

mae labis periculum uenit 284, 10 

animarum pericula 44, 1 
permissionis suae poenas ab aliis 

exigere 274, 22 
in uarias labes perniciesque 95, 14 
perpeti indigne 214, 17 
perpetuitas inmobilis atque fixa obsig- 

natiominis220,2 perpetuitatis spi- 

ritum subrogare 98, 6 
perrectio intestini 257, 19 
persequi telomm efiusionibus et minis 

46,9 
personaliier 139, 19 personaliter ire 

per singulos 113, 5 



nerbornm et locutionum 



337 



in persnasione populari nersari 241, 7 

snis persuasionibus credere 3,3 ina- 

nibuB persuasionibus fidere 245, 6 
perstringit suspicio 49, 17 
perterebratae curuis anfractibus aures 

120, 20 
sonitus uocis inani continuatione per- 

tractus 68, 12 
peruidere cogitationibus tacitis 60, 

24 
pestiles aurae 14,22 
pestilitatis saeuitia 276, 16 
petasunculus 224, 6 
petra 177, 12. 18. 21 
philosophae densitatis barba 232, 21 
piaculares hostiae 215, 6 
piaculis tenere inexpiabilibus obli- 

gatos 140, 24 
pinguitiae 253, 24 
pistrix 133, 2 
placamenta 243, 3 

de planis runcinarum leuigata 226, 17 
pluratiuus numerus 151, 7 
poli- regnator ille maximus 170, 16 

rector 157, 24 rex 128, 15. 232, 17 
pollentia castitate 210, 7 dii ominum 

dexteritate poUentes 253, 8 gloria 

et uirtute et existimatione pollen- 

tes 27, 8 
poUiceri humanum sensum 17, 26 

spes cassas 59, 23 spes uanissimas 

45,13 
pollicitationes ad finem adducere 75, 

23 
pollutus uel exigua deorum opinione 

184,14 
pompa sermonis 40, 4 
ponderata ueritatis examinatione 

264^9 
ponderosi ingentium hemiarum mag- 

nitudine 268, 27 
ponderis diuini atque grauitatis obli- 

tae 81,20 ponderis et maiestatis 

oblitus 182, 10 in magnis ponde- 

ribus ducere 91, 21 
IV 



ponere in magnis dispendiis 37, 22 

pontificium Ghristi est dare animis 
salutem 101, 3 

ponti terga calcare 30, 11 . 

popularia (= ad pop^i^i eapttm ac- 
commodata) uerba 3, 10 popularia 
et ootidiana uerba 29, 20 

triuialiter et populariter instituti 270, 
19 

populositatis summa 115, 3 

populus plebeiae multitudinis 113, 20 
populus numinum 146, 21 

porculi221,10 lactentes porculi 252, 8 

porricere exta 103, 9 

porrigitur ulterius adpetitio 65, 23 
imperii fines longe lateque porrecti 
283,8 

portitor muneris 46, 7 

possibilitate nominis sui 29, 15 

posterganeus 145, 16 

poslScis inferioribus foeditates egerere, 
et abicere 61, 10 

postulare ignes, feMus et gladios atque 
alia suppliciorum genera 135, 19 

potens flammis 126, 3 

potentatus 35, 10 

potentia superior 64, 11 huius nominis 
.Auctoritatem potentiam dignitatem 
habere 269, 7 uis istius et potentia 
nominis 285, 1 inessepotentias certas 
147, 27 potentiae caelites 268, 23. 
269, 13 deus interiorum potentiarum 
28, 10 huius potentiae nominis 237, 
24 numinum potentiae 247, 31 su- 
perorum 233, 7 

potestatem diuinitatis suae perdere 
230, 10 uel potestate uniuersa pro- 
hibere 43, 15 potestatis tantae 
(constUim) accessus 272, 21 potes- 
tas munifica 29, 17 principalis 77,23 
aeterna rerum atque hominum 194f 
9 supema 72, 14 cunctae potestates 
98, 14 nesdo quae potestates 58, 22. 
97, 26 potestfttes quae in mundo 
sunt = dii 85, 12 numinum po- 



338 



Index 



testates 19, 2 seminum frugiferae 

potestates 20, 15 dignitates et po- 

testates 5^11 generibus nirtntnm 

tantis et potestatnm 109,4 
potis esse 21, 4. 22, 2. 58, 7. 65, 21. 

87, 24. 89, 16. 90, 7. 96, 24. 98, 10. 

126, 15. 156, 4. 192, 6. 209, 20. 

221, 6. 229, 29. 231, 2. 5. 239, 29. 

240, 3. 255, 6. 256, 5. 262, 3 
potorins cantharns 236, 10 
in praecipites labi nolnptates 83, 12 
praecipitare in fnrorem 7, 27 secnn- 

dis praecipitare ab rebns 283, 28 

sangoineos praedpitare torrentes 

129,23 
praeconium salutare credentibns = 

enangelium 46, 4 
praedicabile decus 185, 21 
in praedicatione istius numinis 249, 

6 sub huius nominis praedicatione 

ponendi 269, 30 
sine honoribus praefatis 198, 22 
praeire cantionibiw obscenis 82, 12 
praeoptare 102, 2 
praeparare uias adgredi 223, 19 
praepositi tristioribus rebns dii 253, 

19 
praeposteritate Graeci nominis repe- 

tita 132, 12 
praescriptione uerbi summotns 264, 

30 
praesens nis 26, 14 
praeses corporis 28, 8 sanitatis 27, 19 

praesidatus nnius in officio 128, 6 
praesidatum focoram sortiri 146, 8 
snos deserere atque abicer^ praesida- 
tus 128, 12 

praesiderid hioromm consecntionibus 
148, 6 boniS' deus ualetudinibus 
praesidens 278, 19 

praesumere cognitione auticipata 217, 
15 nullius cognitione praesumpta 
nkateria muudi 25, 16 praesumpta 
ia opinatione 12S, 25 opinionum 
snarum praesnmpta 116, 10 



praesnmptioniB certiasimae confidentia 
credere 169, 3 

pransitare 161, 1 

premi exagitariqne ni nnminis 125, 
27 anhelitu oris presso 182, 11 

primas dare exprimendarnm similitn- 
dinum 225, 3 eloquii primas ferre 
126,8 

primigeninm corpns 227, 20 primi- 
genii flores 188, 22 primigenius 
motus 4, 12 primigenia natnra 42,2 
ortus primigenios habere 97, 12. 
105,7 

primo = inprimia 25, 10 

primordia = elemenJta 244, 2 pri- 
mordia remm 10, 28 

inter signiflces ille memoratns Phi- 
dias et primus 225, 11 

deus princeps 16, 26. 96, 16. 100, 10 
deum princeps 274, 2 omnium prin- 
ceps deus 36, 16 rerum princeps 
85, 29 deus princeps rernm 66, 15 
dominus rerum ac princeps 157, 6 
principes mnndi 36, 18 

principalis (= prvi^cipis) beninolen- 
tia 77, 13 generositas principalis 
(s= principia) 86, 11 principali ab 
origine 211, 18 principales origines 
rerum 96, 2 principale os {Urhild) 
221, 19 principalis procreatio 157, 9 
res non principales 89, 26 rex prin- 
cipalis 51, 17 principalis substan- 
tia 66, 5 

principaliter 39, 26. 47, 3, 161, 18 
leges principaliter institutae = 
leges natmae 4, 5 

priores 102, 8 pritrum animae 99, 1 

priuatus^j^^opnus: inpriuatam per- 
niciem 45, 20 prinatum ad domi- 
cilium redire 217, 22 prinatas per- 
sequi iniurias 232^ ;12 

prina singulariaqne natnra 231, 7 

pro beatis ac felicibns ninere 81, 18 

procedere dun omnibns saecnlis per- 
tinaci oontinuatione 91, 4 



uerborum et locationam 



339 



procellaram tnrbines tempestatesque 
30, 9 discrimina et procellae 110, 6 

processn pedum carere 245, 28 cum 
processu temporum 62, 19 

procreator candidorum ouorum 160, 6 

procreatrix 170, 7 

procul esse ab nobis 8, 27 ab deorum 
procul esse natura 269, 29 

procurare uictui potuique 129, 2 

rituum proourationumque officia 2M, 
15 

prodere causam 107, 1 

prodigialiter 12, 18 

pr odigiosas ostentare formidines 215, 4 

producere se in maximitatem 230, 20 
ut in nefas extraneum mea uita et 
innocentia producatur 243^ 30 

proeliorum expeditio {de amore) 118, 

profanus = impius 17, 12 

proficisci ad dominum rerum tota 
mente atque animo 96, 25 

profligatis curriculis 272, 12 

profluuia sanguinis 29, 27 

profluxit eius notitia in has partes 
259, 26 

prohibitor 279,2 

prolatio cupidinis atque irae 210, 19 

prolatare posteris sui temporis notas 
scriptorum perpetuitate 44, 23 

prolem extundere concinnare conpin- 
gere 163, 12 proles = testicuU 194, 
20. 205, 23. 207, 22. 257, 24 proles 
cum ipsis genitalibus 178, 8 

proloquii sententia 176,8 communibus 
in proloquiis promptum 207, 23 

proluere sitim 135, 20 

promereri per hostias deos 256, 23 
uenerationibus 113, 3 

prompta in luce 30, 27 promptum 
atque expositum passioni 70,6 

notdbiliora in pronominis relatiui 
syntaxi: quod istud 74, 6 quae 
tamen haec ipsa 145, 10 hoc quod 
fii tu id auidios sumpseriB 264, 



18. — cuius manus. . .fugiebant un- 
dae. . .uitabat liquor et turgent^ 
uiscera salutari ariditate deflabant 
29, 28 sqq^, illius arboris, sub qua 
sibi furens manus et infelix adules- 
centulus intulit et genetrix diuum 
in solatium sui nulneris consecrauit 
188, 15 sqq, cui punctum terra est 
et sub nutu omnia constituta 284, 
18 

pronuntiatum ueritatis 54, 26 sapi^ 
entium scita et pronuntiata 215, 
14 

propriatim deos scire 140, 22 

propudiosae Veneris complexicmes 203, 
7 propudiosi concubitus 168, 6 
propudiosae fabulae 171, 9 propu- 
diosa obscenitas 148, 10 propudiosa 
corporum obscenitas 198, 18 pro- 
pudiosi facinoris obscenitas 197, 9 

propulsator 279, 2 

proritare in uitia 87, 17 

ulterius prorsus euehi 49, 26 pergere 
prorsus 279, 5 ^ 

prosilire feminarum ex genitalibus 79, 
22 in sui nominis naturam 19, 12 
ad uitam 60, 22 

prosternere uenalia corpora 82, 19 

prostituere in limine 199,24 

prouolui suis ab eedibus 273, 13 

hostes iam proximiad periculum liber- 
tatis. auferendae proeliorum prospe- 
ritate 273, 5 

publicatrix intestini decoris 23, 20 

pudor me habet proferre 199, 7 

puellula 236, 7 

puerculi 151, 4 puerouli pusiones 275, 
19 

pulticulae 271, 2 

punxitum deo terra est 284, 18 in 
punctispatio 185, 2 puncta per sin- 
gula 90, 21 

puritates aquarum innoxiae 184,9 

purpurantes uiolae 180, 3 

pusiones paruuli 236, 27. 243, 1. 265, 



340 



Index 



24 pnercali pusiones 275, 19 zelo- 
typi 255, 1 
quo pntrefiat facilins et percoqaator 
cibus 263, 11 



qnadriingo curru 207, 10 

qnadrini cardines 217, 29 una com- 
mixtio quadrinis copulata de fru- 
gibus 258, 10 

quaesitor 155, 4 

quaestionem non exiguam res habet 
144, 12 in ingressu quaestionum 
110, 24 litigiosas serere atque in- 
tendere quaestiones 96, 21 

quandoque = cdiquando 105, 19 

quantum fuerat, ut restinguerent 283, 
26 

quassationes cymbalorum 265, 20 

quatitur concutiturque nullis animo- 
rum adfectibus eorum natura 271,5 

uentis caeli conuexionibusque 37, 14 
uestro intestinoque conatu 75, 1 
{cf. 11,11 artes suas atque antiquas) 
deque uestro numine uestraque et 
religione 280, 14 sic que et coniun- 
guntur etiam 254, 17. 19 



radiationes augustissimae lucis 235, 

13 
radiis aut imaginibus cemere 124, 9 
deus radice ab intima 36, 15 solium 

radice complecti 185, 1 ex quibus 

proruperint emicuerintque radici- 

bus 105, 13 
radere solum mento et pectore 279, 4 
rancescere 15, 8 
ui rapere 177, 24 res Italas rapere 

107, 21 
raptio Proserpinae 207, 13 
raptari praccipiti uolubilitate 4, 13 
ratio 154, 18. 23. 24 inducere atque 

expedire rationem 94, 3 rationis 

alicuius causam aliquam continere 



257, 6 rationis nullius habere iir- 
mitatem 256, 5 rationis potestate 
8, 14 rationem imbrium tempesta- 
tumquefingere20,17 quidnamfaerit 
rationis et causae 94, 11 perit omnis 
ratio atque integritas ueritatis 231, 
14 ad nuUas pertinens rationes 85, 
21 rationes ex stultissimis creditae 
opinationibus 252, 27 rationibus se 
inserere 20, 22 suis continere in ra- 
tionibus inuolutum 9,4 rationibus 
homo augustissimis praeditus 68, 17 
uestris non est rationibus liberum 
97, 14 rationum proprietas 20, 15 
rationum facultatumque naturae 35, 
16 rationes numeri 67,15 rationibus 
pectoris amissis 159, 24 rationes 
seminum 25, 20 terrenas adminis- 
trare rationes 93, 3 rationes et 
constitutiones mundi 79, 5 rationes 
ordinesque natnrae 10, 7 

rationales sumus 61, 24 

in reatu tenere facinoris 44, 14 

receptaculum uentris 279, 9 recepta- 
cula genitalia 183, 10 

recidiua substitutio 117, 9 

reciprocans sermo 133, 7 aerem uitali 
reciprodare spiritu 20, 12 recipro- 
catur oratio 133, 5 per anhelitum 
reciprocatas auras reddere 61, 2 
reciprocata uicissitudine retorquere 
105, 16 

reciprocos halitus auris commeabili- 
bus ducere 261, 23 reciproca uarie- 
tate fortunae 284, 6 

recognoscere = experiri 36, 6 reco- 
gnosci in rerum numero 19, 7 

reconditi sacrorum ritus 209, 3 

recreatis reducere sensibus mentem 
in sanam 233,27 

rector poli 157, 24 rectores mundi 
36,18 

recti atque integritatis auctores 72, 2 
recti et magnarum mentium ad- 
miratione laudabiles 215, 17 recta 



uerborum et locutionum 



341. 



(= non allegorica) pronuntiatione 
prolatum 207, 7 indubitabilis sermo 
rectusque (= non dllegoricus) 206, 
25 

reddere ab deruptis, ab deuiis locis 
planioribus 25, 10 

redintegrationem subrogare corpori 
et uiribus 279, 10 

redintegrare imaginem tristium ges- 
torum 189,14 oculorum naturas 
35, 26 se {de luna) 4, 18 cibus per 
uarios redintegratus sapores 65, 16 
redintegrata familiaritate 266, 19 
redintegratis uiribus 9, 21 

reditus sublimitatis antiquae 283, 25 

reducere in sanam mentem 233, 27 

referre = opponere 109, 5 referre con- 
tra 88, 4. 281, 21 referre quae- 
stionem 86, 14 

refouere se lauacrorum caldoribus 268, 
19 

refricare priscam fabulam 266, 26 

refutator 21, 29 

regiones caeli 142, 6 diuinae 142, 10 
terraram 3, 8 

regnatorum maximus 159, 22 regna- 
tor populus 170, 7. 219, 14 

relationem facere alicuim rei = ali- 
quid ohicere 177, 2 

relatiui est et ad alterum generis 
248,7 

relaxari putredinis carie 228, 19 

relegere sollicite 166, 4 

religionis officium 260, 14 non sine 
aliquo religionis officio 257, 5 in 
religionis inducere ueritatem 108, 
9 religiones inueteratae 4, 2 reli- 
gionum officia 266, 15 

religiosa numina 229, 14 

remeare ad uigilias 265, 29 

reminiscentia priorum 70, 24 reminis- 
centiae 64, 3 

renidere aureis laquearibus 216, 18 

renudare deicere adfligere ianuas par- 
tesque alias operis 111, 2 



repagula pudicitiae ui frangere 47, 16 
inauditae incognitae repentinae reli- 
giones 107, 4 * noua ac repentina 
105, 21 
repetentia priorum 69, 18. 71, 7 
replicare gyros septem 274, 4 
reprebensio puerilis atque angusti 

pectoris 39, 22 
per repugnantiam rerum 181, 12 
res = res Christiana 16, 6. 112, 8 res 
augusta = deus 111, 12 res di- 
uina = deus 269, 1 res flagitiosi 
operis 183, 2 res superuacui operis 
93, .29 res = litterae 38, 19. 20. 
27. 39, 1. 21. 41, 2. 116, 4. 171, 2. 
187, 27 res patriae = religiones 
patriae 57, 8 rebus deditus diuinis 
270, 26 rebus fessis languentibusque 
18, 15 in rebus humanis = in ge- 
nere htmano 86, 13 in rebus ado- 
rari bumanis 225, 26 rebus inco- 
lumibus 108, 17 res intimae = 
pudenda 182, 13 res inuolutae 
202,2 
reserare naturalia secreta 52, 5 rese- 

rata maleficia 273, 21 
resimae nares 121, 20 
resinulae 261, 14 
respectare = intueri 67, 10 
respectus (= cura) nostri 111, 15 
ad responsionem sermonis exigui uo<^ 

care 166, 11 
ex responsis deum 65, 4 
restrictius uitam agere 97, 22 
resumere ingenia mitiora 74, 16 
retinacula neruorum 120, 17 
retorquere reciprocata uicissitudine 

105, 16 
sine ulla retractione 182,28 
retundere malum 276, 27 
returare (= reserare) surdorum auri- 

culas 35, 25 
rex mundi 162, 25 summus rex = 
deus princeps 17, 14. 21, 7. 28, 12. 
42, 7. 8. 93, 28. 101, 10 deus rex 



342 



Index 



ac princeps 77, 6. 108, 11 sammuB 

rex ac princeps 17, 28. 115, 18 

reges = imperatores 169, 10. 170, 

6 poetarum priocipes atqne reges 

168, 27 
renerentiae potiorii honorem adtri- 

bnere 248, 7 
riciniatus 236, 5 
rigor saxeus 183, 16 
rimator in uetustatis indagatione 181, 

15 
in ritns barbaros peregrinosque tra- 

duci 101, 24 
robur corporis 262, 26 robur et snb- 

stantia corporalis 262, 23 
unum rorem (de umo) 15, 6 pluuia- 

rum rores 15, 1 uini exigui rores 

263, 29. 270, 10 
rotulae nolubiles 191, 13 
rotnnditatis solidae conuexione ex 

omni parte conclnsum 145, 3 
rubor fascinorum ingentium 267, 12 
mfuli tauri 103, 6 
minae immanium montium 73, 1 mor- 

borum comitialium 162, 13 
rumigare 194, 11 
mminatoribus saeculis 258, 14 
mit imber 94, 25 se mere 72, 10 
msticanum nescio quem 163, 26 
msticulus 272, 14 
mtilare se flammis 10,4 



saburratus uino 185, 6 

saccatus umor 77, 29 

dii sacrorum meritis obligati 246, 5 

sacramenta pronuntiare non iniusta 
- 155, 6 genialis lectuli sacramenta 
condicere 157, 16 salutaris militiae 
sacramenta deponere 50, 30 im- 
mensi nominis buius sacramenta 
50, 20 sacramenta suscipere numi- 
num 115, 13 ueritatis absconditae 
sacramenta patefacere 5, 19 

sacrati = initioiU 191, 5; 



saecnla mortalium 3, 18 ruminatori- 

bns saeculis 258, 14 animam huc 

snperioribuB aduentare de saecuUs 

69,11 
saetulae 253, 27 
saeuitias ponere 251, 30 
post saginas cenarum ditium et locn- 

pletium 259, 11 
saltatorii motus 266, 28 orbes sal- 

tatorios uertere 82, 15 
sali dominus 104, 13 
ille salus rerum deus 84, 18 
salutatione auspicabili mandare 265,. 

31 
sancire inuiolabili religione 105, 9 

memorabili religione 107, 22 libi- 

dinum propriamm monumenta 225 

19 
sanctione senatns constitutum est 103, 

7 incormptis foedemm sanctioni- 

bus 8, 20 legum sanctiones 237, 12 
sanctitates 19, 3 deum sanctitates 

197, 13 sigillaria sanctitatibus ac- 

cumulare diuinis 225, 17 
sanctuarium deum matris 187,15 
in sanctum (= sanctuaritm) eius 

179, 5 in matris sanctum denm 

208,25 
sancti caelestes 162, 14 
ex sanguine miseromm supputare 

milUa 81, 2 
sapore rationis alicuius contactus 121^ 

28 
sata facere emori 6, 18 
satagere 192, 7 
nt eadem rursus satiateqne dicantnr 

214, 20 
satietatis fuga praetermittere 133, 

21 
satisfactio sacrificiommoggeritarJ242,. 

5 sacrorum satisfactione placatl 

271,9 
sator saeculomm ac temporum 22, 17 

magnamm et inuisibilinm rernxn 

sator et conditor 83, 25 



uerborum et locutionum 



343 



animantium caede saturatas abicere 

iras 270, 6 
sauciare aquarum inuoxias puritates 

multa ui meri 184, 9 
scaeuae tristissimaeque res 273, 15 
Bcaeuitas innumerabilium uitiorum 

86,5 
scatebrae turpitudinum flagitiorum- 

que 193,10 
scatens ira 179, 13 
scaturriginem istam uocis et strepi- 

tum foedae loquacitatis emittere 

210,1 
scholas attingere 69, 1 
scientiolas artium concinnare 62, 28 
scientissime monstrare 94, 10 
scientissimi adseritis malam causam 

223, 10 . 
scire = seniire 13, 20 

sciscere (= tradere) remedia 175, 19 

perpetrari sciscere 176, 11 
scita {de philosophis) 92, 22 doctorum 

et philosophiae scita 57, 24 homi- 

num scita 254, 22 sapientium scita 

et pronuntiata 215, 14 
scitule 125, 22 

scituli 178, 18 scituli pusiones 202, 15 
scripto uberiore prolata 223, 3 anna- 

lium scripta 6, 21. 272, 5. 277, 8 
scrobem uirginalem effodere 146, 23 
Bcurrula urbanus 232, 19 
sectarum per uaria deuerticula dissi- 

pati 57, 28 
secundantia = res secundae 24, 24 
securicula 63, 7 

secus femineum 196, 29 uirile 185, 19 
sed particulae imts rarior : Dionysius 

ille sed iunior 232, 13 manu liber 

sed dextera 223, 23 Yarro ut dicit 

set Menippeus 234, 19 
sedator militaris insaniae 129, 17 
ut uisum est atque sedit 155, 26 
sedes criminum 194, 1 sedes dininae 

148,21 



segregare ab huius ui et nominis et 

potestatis 272, 4. 277, 14 
sellularium aliquid scire 126, 22 
ex seminibus masculorum feminarum- 

que 269, 5 
sementem iaculatam conbibere 188, 11 
seminaria omnia totius uitiositatis 

abscidere 44, 6 
sensibiliter conmouere 262, 20 
quis enim uel exigui sensus 117, 2 
numinum requirere sensum 261, 3 
commodi sensus 74, 26 sensu aliquo 
humanitatis accepto 251, 1 uel exi- 
guae humanitatis sensum ferens 193, 
11 cum ad sensum coeperit interi- 
tionis accedi 98, 17 ab sensu pe- 
nitus ofiPensionis abscedere 242, 28 
sensum mortiferae passionis adsu- 
mere 73, 2 rationis alicuius acci- 
pere sensum 83, 4 aliqucm sensum 
sui habere coepisse 104,25 sensus 
deperit extinguiturque uitalis 73, 
21 sensum adripere uitalem 20, 19 
sensu animata uitali 22, 4 in lucem 
sensu inruere uitali 22, 22 uel uo- 
luptatis alicuius uel dulcedinis 
sensu 259, 5 sensus mobilitate pri- 
uatum 227,21 sensus sui natura 
250, 8 sensum atque intellegentiam 
depellere 212, 1 pari uoce ac sensu 
133, 22 blandis sensibus afflci 240, 
9 in sensibus constituta commu- 
nibus 52, 24 honestissimis sensibus 
obumbrare res turpes 210, 5 con- 
cipere sub obscuris et tacitis sen- 
sibus 217, 14 puris semper in sen- 
sibus custodire 199, 12 recreatis 
sensibus 233, 27 totis ut ita dixe- 
rim sensibus amplexari 16, 29 
ex sententia animi certiore 142, 14 
de sententia propinquorum 272, 26 
gerere super aliqua re sententias 
223, 7 agendarum rerum sententias 
postulare 221, 11 
sentire esse se 181, 5. 195, 4. 215, 24 



344 



Index 



sentiens (= sensum habens) potes- 

tas 188, 26 cunctis sentientibus 14, 

7 deitatem sortiti esse sentinntnr 

19, 7 dignus deus dici deusque sen- 

tiri 25,2 quae sub tacitis cogita- 

tionibus sensa sunt 204, 19 
sepositae ab bumana cognitione res 

54,8 
septimanas edcre feturas 118, 18 
sepultura telluris patriae 219, 24 
sequaciter 85, 17 ordinare sequaciter 

inductiones 56, 9 
sequestrata pectoris sanitate 190, 18 
sequius obmurmurare de regibus 169,9 
seriae saccati obscenissimae umoris 

78,1 
de serie alia quae bis rebus adnexa 

est 214, 5 
numerosus et structus compositusque 

sermo 51, 28 
seruitutes 110, 11 
sessores {m am^hitheatro) 81,11 
ipse per se sibi habet 145, 1 
siccatus sitis ariditate 174, 27 
siccitatem adquirere corpori 10, 1 deo- 

rum siccitates 268, 8 adurere sic- 

citatibus fruges 215,8 
siderei gemmarum fulgores 216, 18 

siderei motus 125, 22 sedes side- 

reae 280, 1 
ad sidera merere subleuari 187, 22 
sigilliola parua 280, 18 sigilliolis bo- 

minum supplicare 222, 19 
significes 225, 10 
significantiam nominis trahere 148, 

17 
in significatione filiae sementem po- 

nere 203, 10 
significare se ultione in aliqua 288, 7 
signare = significatim da^e 6, 3 

ex numinum appellatione signari 

266, 17 nuncupatione signatus 211, 

28 
fiignum iudicationis emittere 14,25 

signa minacia 215, 6 signum = 



wgumentum 156, 21 signum = 

nomen 154, 5. 11 his signis atque 

appellationibus nuncupari 147, 24 
silentio patior abire donatum 242, 24 

silentio solitudinis uacuae conti- 

ciscere 78,15 
simi 121, 19 
simplicitatis incorruptae fide 22, 6 

per purae speciem simplicitatis 

81, 5 naturae simplicitatem sequi 

248,21 
simulacra rationis et sapientiae 62, 

12 
simulatione subditiui corporis 170, 

19 
simultates inexpiabiles conserere 44, 

12 
situs membrorum reddere 35, 3 
sita est origo haec apud Timotheum 

super magna deorum Matre super- 

que sacris eius 177, 10 
unum et socium nobis et uobis est 

credere 55, 16 
soles flagrantissimi 10, 23 solibus 

torreri aestiuis 216, 5 
solidatrix ossuum 147, 18 
soliditate nuUa firmatum 255, 8 
sollertias habere 126, 28 
sollicitare deos praemiis 247, 9 solli- 

citare abs. = seruos ad fugam ad- 

ducere 82, 4 
sollicitudinibus canum credere 282, 5 
solui in linguarum facilitatem {de 

animantibtis mutis) 22, 8 uolupta- 

tum solui in gaudia 277, 17 
sonores numerosi 82, 18 
sophisticarum disputationum colores 

208, 19 sophistica se ostentatione 

iactare 40, 15 
sordens obtrectatio 24, 11 
sordes lugentium sumere 198, 15 
sordescunt diui 266, 2 
sors uitae 99, 22 sorte humilitatis 

obscurus 272, 15 sortibus uiuere 

agitarique fatalibus 125, 24 



uerborum et locationTim 



345 



spargere per omnia libidinum genera 
effrenatum inmensae cupiditatis ar- 
dorem 73, 10 

spatiola defanata 171, 28 

specialiter definitus 138, 2 

specie una manere 94, 15 in allego- 
ricas species traducere 209,14 

spectare = respicere 55, 18 

speculator ille bene meritorum ac 
pessime 159, 23 

spem in aliquo defigere 102, 6 spem sibi 
immortalitatis adsciscere 75, 19 proe- 
lii sumere 102, 21 salutis adfigere 

107. 13 concipere spes bonas 74, 1 
spes suas dedere et permittere ali- 
cui 58, 4 

spiraminibus interclusis interire 261, 30 

spirans onmis intellegensque natura 
20, 26 spirantia haec signa 228, 17 
spiritali agitatione moueri 227, 16 
spiritum perpetuitatis adponere 101, 4 
spiritum haurire uitalem 104, 15 
uitali agitari spiritu 250, 18 se spi- 
ritu interiore suspendere 94, 10 
materiis ex crassioribus spiritus 

150. 14 spiritus noxii 31, 6 
spontaneas numinum benignitates 

128, 13 spontanea opitulatione sub- 

ueniens 284, 15 
statione caeli derelicta 163,9 
statuere errantes aquas 1^50 omnia 

quae fiunt nostris commoditatibus 

statuentes (= pendentes) 9, 15 sta- 

tui per senatum 116, 12 
statum caeli uitiare et corrumpere 

251, 20 in habitum laetiorem sta- 

tum caeli tempestatumque mutare 

271, 10 status capitis 164, 16 
statis temporibus 9, 7 
stillatum lac 106, 22 
stimulos indignationum furialium 

superis commouere 166, 1 prohi- 

bitionis stimuU 51, 4 
stipes excutere 16, 5 
stabit (= erU) in dubio 230, 13 



stratae desperatione fortunae 283, 29 
stribiligines 41,3 
stridulae muscae 229, 3 
ipsis rebus quas struitis fidemderogare 
141, 2 aures liabere structas 140, 24 
numerosus et structus sermo 51, 23 
structibus lignorum incensis 249, 26 
stupere eloquentiae uiribus 168, 15 
suadenter in litibus loqui 63, 17 
suasi adseuerationibus 45, 12 
sub ardoribus 232, 17 suo geri sub 
lumine 28, 17 quod situm sub lu- 
mine est 16, 12 sub ipso furti no- 
mine 232, 2 sub oculis agi 36, 29 
sub oculis cerni 59, 17 uitulum sub 
illius oculis atque altaribus con- 
cremare 242, 27 sub ostentatione 
ingeniorum atque doctrinae 135, 21 
sub inflati pectoris tumore 52, 13 
subactiones ciborum 120,23 
subaperire niuem in plumeas crus- 

tulas 94, 11 
subdere humanis cupiditatibus 234, 4 
mortiferas subdere portiones 244, 
17 salutem 239, 30 
subditiuis secretis 203, 5 
subexplicare suas itiones 280, 24 
subicere parendi uoluntatem 276, 6 
subigere dentibus 81, 15 illud nos- 
tram subigit euriositatem requi- 
rere 183, 13 
subintroire speciem louis Hammonis 

224, 13 
subiugare populos captiuitate ac ser- 

uitio 7, 24 
subleuare clunes et coxendices 82, 16 
typho et adrogantia subleuatus 63,8 
sublimitate perpetua praeditus cae- 

lesti 278, 26 
subluteus purpurei luminis suffectione 

color 185, 5 
submergere uelle publicatam lectio- 
nem 116, 17 sunmiergere atque ob- 
ruere {de torrente) 7, 26 
submouere mortalium de saeculis 16, 



346 



Index 



18 snmmotus = longinguus 45, 

21 in snmmotis delitescere secretis 

164,27 

snbolem sni pignoris nnncnpare 185, 17 

snbrectio phallornm 208, 28 

snbrogare prolem 244, 8 corpori et 

niribus redintegrationem 279, 10 
snbmmpere scita aliomm 92, 21 
snbruere nenerabilem castitatem 182, 
2 fidem 135, 17 matronarum pudo- 
rem 44, 17 rationem snbrni atqne 
interire niuendi 261, 27 
snbscriptio = acctisatio 198, 3 
snbscudibns et catenis 228,6 
snbsessor = ackUter 159, 21. 191, 27 
subsiciuis adcumulare laudibus 202, 4 
snbsidia salutaria conlocare 107, 13 
aliqnod nomen snbstantiamque por- 
tare (= esse) 49,8 nnlla esse in 
snbstantia compntatum 105, 5 di- 
ninam Bnbstantiam sustinere 74, 5 
in sui nominis esse substantia prae- 
dicari 77, 18 substantia numinis 
maiestatisqne 19, 5 nitali in sub- 
stantia contineri 215, 25 ad numi- 
num substantias pernenire 239,20 
snbstemere cunctomm notioni 204, 14 

snbsterni maiestati 75, 28 
snbterrei diui 253, 14 
snbtexere caelum fnmo 249^26 
snbnersiones animorum 186, 13 
snccedere in species coningnm sub- 
ditiui corporis simulatione 170, 20 
sncoendere f ontem nalidissima ni meri 
178, 3 succensis altaribns 240, 6 
snccessus quidam ex molibus inaequa- 
liter aggeratis 281, 12 lautioribus 
snccessibus institutis 102, 1 snc- 
cessus quidam parui 216, 11 ter- 
rarum abscondi snccessibns 195, 27 
instmmenta, quibns uita snccingitnr 
et continetur hnmana 67, 8 omnia 
cetera, qnibus uita snccingitnr et 
continetur humana 5, 13 
snccnmbere ctm inf. 43, 7 



snci nitales 257, 18 bene nalida, flo- 
rida et snci plenioris 192, 20 

snetns rnri homo 275, 29 animalia 
terris sueta 5, 1 

Buffectione pnrpurei Inminis 185, 4 
nonnuUius suffectione materiae 239, 
13 nnguentorum suffectio 187, 4 
alienis suffectionibus uinere 261, 
30 macnlarum corium suffectioni- 
bns narium 280, 27 

snffectns tristibus e fncis color 253, 
10 

snfferre se ni propria 94, 9 

snffitio thuris 277, 28 nerbenarnm 
176.1 

fauorem ac snffragium commodare 
144,8 

snggestns snmmi honorum 148, 19 

est nt 11, 6 eritne nt 66, 24 magis 
est nt 7 1, 4 numquam fuerit, ut 38, 13 

snmere in deos contemptum 214, 14 
initia 190, 23 locnm in caerimoniis 
primum 260, 13 notitiam rei ali- 
cuius 66, 7 nequaquam sumendnm 
est anribus 256,3 ante snmptis 
opinionibns aestimare 249, 28 ab 
illis sumptum conmemoratnmqne 
151,18 in suam sumere atque in- 
mutare naturam 256, 18 

snmma remm = immdus 21, 16 ad 
eam perducitur res snmmam 164^13 

snnmiatim ostendere 214, 2 

snmministrare audaciae uires 167, 21 

summissione alterius datur alteri 
plurimnm 248^ 13 

summitate perfectionis 270, 16 prin- 
cipis summitas 63, 9 ipsins retinere 
sapientiae summitatem 130, 20 snm- 
mitatem omnium summomm obti- 
nere 16, 27 summitatis ipsins snm- 
ma 132, 20 

snmmnla 68,4 

snperciliosae duitates 185, 9 snper- 
ciliosa res 11, 2 

snpercilinm toUere 87, 14 adrogantiae 



uerboram et locutionam 



347 



sapercilio tumidus 4tl, 17 fastu et 
supercilio tumidi 8, 16 

superiectione allegorici tegminis 205, 
12 fluidarum uestium 121, 27 

superlationem si aliquam res capit 
35,8 

superlata sunt templa mortuorum 
bustis 218, 16 in se superlati pon- 
deris moles habere 219, 13 

supernatum 97, 12 

supemae potestates 158, 13. 181, 1 

superesse = praeesse 127, 8. 129, 1. 
148,9 

Bupera dignitas 247, 22 superae dig- 
nitates 261, 9 supera numina 222, 
2 superae partes 94, 21 res supe- 
rae 75, 8 sede ab supera et regione 
88, 19 supera sublimitas 280, 6 
superiomm antiquitas 108, 22 cau- 
sae superiores (= supra indicatae) 
276, 9 habere suprema funeris 219, 1 

suppetias implorare 118, 25 

supplicamenta praestare 254, 17. 19 

supplicare humanis capitibus 103, 11 

supputationes 105, 25 

supputare millia miseromm ex san- 
guine 81, 2 

surire 5, 1. 185, 13. 200, 7 

susceptio religionis 136, 18 

susceptare prolem liberomm 53, 24 

suspectio minoris 248, 14 

suspensae pectoris conuersiones 96, 26 
genus angustissimum cauernamm 
paupertini cordis excogitatione sus- 
pensum 216, 13 

in suspicabili arte positum 32, 23 

suspicionis alicuius aura 63, 2 suspi- 
cione coalitum 64, 9 quamuis mille 
per corda suspicio se porrigat 
atque intendat humana 96, 13 
suspicionum argutiae 56, 20 sus- 
picionum exponere audaciam 93, 
31 per impias uagari suspicionum 
insanias 91, 6 per ancipites semi- 
tas Buspicionum indud errore 80, 



11 suis credita suspicionibus 54, 
20 suspicionibus indagare 124, 4 

sustinere indigne 261, 14 aluos gra- 
ues 183, 11 animi adsensum 131, 3 
stultitiae crimen 75, 28 

Bustollere ad caeli sidera 45, 1 sus- 
tolU ab his locis 96, 25 

synonyma ex se apta : finis abolitio- 
nis 59, 18 beneficii munus 98, 10 
castimoniae uirginitas 162, 18 usus 
consuetudinis 257, 6 corruptionis 
dissolutio 100, 7 formidinis horror 
72, 15 incendiorum conflagrationes 
84, 4 uitae incipientis exordium 
76, 25 initiorum mysteria 208, 20 
obstacula impeditionis 58, 23 inter- 
itionis exitium 98, 19 anxietas 
maeroris 240, 12 moderaminis tem- 
peramentum 173, 9 beneficium mu- 
neris 99, 18. 225, 25 natiuitatis 
exordium 269, 9 exordia natiuitatis 
76, 24 natiuitatis origo 181, 9 ortus 
origo 19, 14 species similitudinis 
68, 19 similitudinis species 121, 13 
taciturnitatis silentium 129, 12 
transactionis pactio 254, 28 uligi- 
nis putor 52, 20 etc. 

synonyma cumulata : amplexari amare 
suspicere 16, 30 gentes populi na- 
tiones et incredulum illud genus 
humanum 37, 1 gestator, baiulus, 
tibicen ille ac destina caeli 104, 4 
hebetes stolidi fatui obtunsi et 
bruti 18, 19 mentes incredulae 
difficiles durae 34, 28 infinitus in- 
genitus inmortalis perpetuus 21, 1 
nesciente, ignaro atque inscio 90, 
17 puerile, pusillum est et exile 
15,24 quaerere peruestigare rimari 
60, 20 secare urere dilacerare 44, 
22 senes cani decrepiti 58, 13 hu- 
mani generis subuersionem cladem 
ruinas interitus funera 9, 20 talis 
atque huiusmodi 83, 28 torquere 
dilacerare exurere 17, 7 etc. 



348 



Index 



synonymorum paria sine coniunctiO' 
ne: aboletur, eraditurl34, 4 accide- 
re,fieri 150, 10 admirantes, plaudiBn- 
tes 44, 27 adquisitiones, lucra 227, 
26 aetatibus, saeculis 147, 18 am- 
bigere, dubitare 21, 11 anteuerte- 
ret, anteiret 176, 14 aperite, mons- 
trate 263, 6 concubitus, lectulos 
201, 7 conditor , procreator 83, 26 
confici, caedi 244, 26 congelare, 
constringere 10, 21 congesta, con- 
ilata 226, 13 comprobari, inueniri 
252, 28 considerare, disquirere 20, 
10 degat, demoretur 68, 22 desig- 
nare, monstrare 28, 27 dilacerata, 
nexata 281, 27 discriminare , dis- 
cemere 66, 25 dissignare, dicere 
242, 8 diuastare, dispwdere 177, 25 
dubitamus, ambigimus 111, 17 eflfe- 
minati, exoleti 189, 18 enecare, 
consumere 14, 23 exoriri, duci 254, 
20 explicare, dissoluere 10, 17 exuri, 
dissolui 97, 13 fastidium, super- 
cilium 46, 6 gaudere, laetari 270, 
3 habitare, consistere 140, 26 hae- 
sitare, defigi 247, 10 haesitare, la- 
bare 139, 17 inequitare, inludere 
57, 24 ignoramus, nescimus 93, 26 
ignorare, nescire 85, 10. 157, 3 in 
infinitis, perpetuis saeculis 109, 6 
inlaqueare, decipere 79, 19 inlectus, 
inuocatus (?) 191, 8 inperfectus, in- 
probabilis 88, 1 inuestigare, con- 
quirere 97, 5 labefactare, dissoluere 
92, 7 libare, profundere 215, 27 
malis, morbis 44, 9 per momenta, 
per puncta 235, 19 motu, pertur- 
bationel3, 25 obliquata, dubia 127, 
26 partiri, diuidere 56, 10 pateat, 
luceat 227, 27 perbacchatus, iac- 
tatus 179, 18 populis, nationibus 
282, 19 praesagia, oracula 42, 24 
praesidere, curare 127, 1 praeteris- 
tis, transistis 202,8 praeterire, 
praeteruchi 191, 14 pretiosius, lae- 



tius 102, 5 probri, infamiae 193, 
16 prohibere, compescere 56, 1 pro- 
pulsare, defendere 14, 17 protur- 
bare, pellere 87, 16 publicare, di- 
uendere 223, 22 pura, uirginitatis 
intactae 255, 24 refutare, conuin- 
cere 156, 1 repudiata, contempta 
103, 11 securus, intrepidus 72, 10 
semidei, heroes 109, 15 suflEunde- 
rent, excitarent 123, 7 sustinere, 
perferro 10, 22 uias, rationes 229, 9 
uulnerari, uexari 125, 29 
synonyma particulis coniuncta aut — 
aut 4,6 et-et 42, 5. 105, 6. 140, 
10. 278, 24 nec~nec 216, 22 neque 
— neque 87, 21 uel— uel 42, 3. 63, 
14. 91, 21. 101, 14. 209, 25. 259, 5. 
269,3 



tabes senectutis 61, 18 
tabifici morbi 33,3 
taciturnitatibus paucorum tradere 

189, 23 
tegmen materiae solidioris adsumere 

41, 25 fabulae allegorici tegminis 

superiectione uelatae 205, 12 
telis grauibus fixae (de doloribt^s 

parturientium) 118, 23 
temperamenta moderaminis soliti cor- 

rumpere 4, 17 
temperatus ab alimonis panis 188, 27 
fremitum tempestatemque irarum con- 

tinere 192, 3 
temporarios motus obseruare 65, 12 

uicibus temporariis 53, 22 
tempus funestum 275, 28 temporibus 

quondam ciuitatis et reipublicae 

duris 273, 1 quibus extrema sunt 

tempora = morihundis 147, 7 
tendere et multiplicare numeros 155, 

12 
tenebrosa corpora 77, 28 tenebrosa 

res 88, 9 
tenorem officiorum seruare 61, 27 



uerborum et locutionum 



349 



tenorem inflectere recti 45, 8 tenor 
perpetuus rerum 5, 16 tenorem reti- 
centiae seruare 65, 14 uirtutum 
omnium seruare atque integrare 
tenorem 60, 6 

tergiuersatorem in obsequio esse 276,4 

terminare = perficere 38, 1 

terraria circumscriptio 79, 10 
errores superorum conquieuisse 271, 
15 armorum accinctaterroribus 154, 
12 

teitriculae puellae 187, 6 

textus omnis expositionii et series 
205,13 

in thesauri interioris abditos recessus ^ 
inducere {de mysteriis) 43, 13 

tholis aureis elata templa 218, 11 

titillatione uolucri dulcedinis labilis 
mulceri 240, 10 

testificatione inmortalium titulorum 
45,3 

togulae puellarum 102, 28 

torquere sidera 194, 14 praedictiones 
in contrarios exitus torqueri 150, 5 

torrens fiumen 1, 26 flumina torrentia 
59, 10. 72, 26 sanguinei cucurrere 
torrentes 144, 18 

tortus bucinarum animare 221, 29 

per tractum temporis = patilatim 
97,19 

tracti per consuetudinem moris est 
215, 28 

traditor scientiae 126, 14 

tradi per ordinem succedentium 188, 
2 traditur nosci 31, 12 

traducere = allegorice interpretari 
206, 16 in deum traducere suspen- 
sas pectoris conuersiones 96, 26 
filum capitis prostituti in simu- 
lacra 225, 5 in aduersas res bonas 
13, 10 se credulitatis uacuae cir- 
cumscriptione 227, 29 se in formas 
4,19 

in tramite stomachi 263, 16 

transire in mores alios 102, 14 



transgressores 242, 17 

transilit et corrumpitur sensum in 

humanum 125, 1 
transuertere inimica 246, 16 
transuorare cibos 279, 8 comminutis 

cum ossibus transuorare 45, 6 male 

transuoratum 263, 16 
tricas difficiles puerperiorum mulcere 

126, 2 tricas quemadmodum dici- 

tur conduplicare Tellenas 199, 6 
trilices tunicae 126, 6 
triuialem humilitatem (tn dicendo) 

sequi 40, 13 triuialis et sordidus 

sermo 39, 12 
triuialiter et populariter instituti 270, 

19 
truncos sine manibus degere 245, 28 
tuguriola 216, 28 
tumidus adrogantiae supercilio 47, 17 

fastu et supercilio tumidi 8, 16 
tumor indignationis 18, 27 
turbida uis morbi 211, 29 
turbines indignationum 123, 4 uen- 

torum turbines 216, 6 
tutamina 18, 16. 80, 14 
tutelae ab officio abscedere 146, 6 

libidinum tutelae 148, 9 tutelas 

rerum sortiri 147, 21 dii habent 

tutelas licentias potestates 101, 1 
tympaniola 236, 18 
typhus qui appellatur a Graecis 49, 19 

typhus 57, 16. 60, 18. 63, 8. 72, 2. 

99,9 



uacculae 252,9 

uacant (= inania mnt) omnia deo- 

rum auxilia 245, 11 
inaniter, uacue et sine uUa substan- 

tia constitutus 135, 16 
inane fieri et uacuum 175, 24 
ualidissima accusatio 3, 14 terrarum 

ualidissimi motus 6,27 
fessis atque inualidis rebus et mul- 



350 



Index 



tiformi semper asperitate aftHatis 

128,22 
uanescere interitionis perpetuae frus- 

tratione 59, 12 
uanitates officioram inpendere 228, 

16 
nastitate ardoris inezting^bili 132, 6 
abi est illud quod dicitur 69, 18 

ubi aut nos impii aut uos pii270, 

21 ubi nostra uidebitur credulitas 
lapsa 76, 4 ubi pater omnipotens 
fuit, ut. . .prohiberet 83, 11 

ubinam, quaeso, est illud quod . . . amoti 

sunt 130, 17 ubinam fuerant, ut pro- 

pulsarent 233, 22 
uectitatus curru quadriiugo 207, 10 
uelleribus siluescentium crinium in- 

uolutus 122, 7 
uenae silicis 284, 2 aestum inrigare 

uenarum 174, 28 biantibus uenis 

178,5 
uenditare munificentiam 128, 24 
uenerabili obsequio inuocare 16, 28 

uenerabilibus adire obsequiis 19, 

22 oracula uenerabilia 282, 7 
uenerationis ad officia 21^ 7 uene- 

rationes 113, 2. 16 
uenerator 265, 15 

cum bona uenia dixerim 7, 10 libe- 
rales uenias et concessiones babere 
gratuitas 243, 8 
ueniali concessione inprudentiae caeci- 

tatem donare 275, 6 
uenire in coniugalia foedera 157, 15 
uentosa imitatione formare 220, 22 
uento distendere buccas 267, 16 
pudenda uerendaque 198, 23 
ueritas cognitionis et scientiae 91, 
25 communis intelligentiae ueritas 
264, 3 res iudicii ueritate conscrip- 
tae 116, 4 instincta ueritate na- 
turae 229, 11 rei ueritas monstrat 
134, 12 primas dabat exprimenda- 
rum similitudinum ueritas 225,4 
in re esse ipsaque in ueritate 123, 1 



uermina furialium passionum 34, 9 
uerminantium membrorumcruces 34,8 
uemiliter turpiterque 210,9 
uerrucula collis 87, 2. 175, 27 
uersipellibus scriptae modis fabulae 

205,10 
uersari circa deum cogitatione ac 

mente 58, 7 
uersuras in huiusmodi cogere {de oMe- 

goriis) 212, 8 
uertex aetherius 132, 20 
uerticulae 120, 18 
uertigo mundi 4, 11 
uerum et sine ulla gratificatione si 

perspicias 235, 28 ueri consortia = 

tiera 93, 13 quid sit in uero 156, 1 
uestigatores uetustatis remotissimae 

167,8 
inquirere atque uestigare 92,4 
uestiuntur omnia luce (8olis) 4, 16 
uetustas prisca 132, 2 
uexationis cupidinem inclinare 242, 3 
uias inridendi dare 185, 8 uias ad- 

gredi saeuiores 276, 6 
uibrare calamistris caesariem 81, 25 
uicaria substitutione 221, 13 
uicibus ludicris 12, 10 uicibus tem- 

porariis 53, 22 sese ad uices ad- 

cingere ultionis 274, 15 
adnexa et uicina copulatione con- 

iuncta 214, 5 
uictoriam felicem reciperare 284, 7 
uidentur ineptiarum talium fabulae 

173,5 
uiduari benignitate diuina 57, 22 ho- 

noris inpertitione uiduatus 49, 19 

uiduatum sine suis administratori- 

bus caelum 263,20 
uilitas meretricia 170, 8 in obscenam 

prorumpere uilitatem 184, 4 uili- 

tatem sui populo publicare 82, 19 
uincire uxore adulescentulum 186, 11 
uinctio (animae cum corpore) 98, 27 

resoluti corporum uinctione 171, 14 

uinctione colligati inmobilitatis 



aerboram et locationam 



351 



230/2 simalacroramcoalescereainc- 
tioni 229, 21 solidissimae corporam 
ainctiones 69, 26 • 

aincala articaloram relaxare 32, 10 
corporalibas aincalis exsolatas 73, 
27. 97, 17 eiai corporalibas oin- 
calis MO, 19 

aindemias dacere atqae agitare 268, 
22 

uindicias iastas dare 155, 5 

aiolationibus sacrilegis «dpetere 235, 
24 

uirum sibi demessis genitalibus au- 
ferre 208, 26 se uiro priuare 186, 
12 spoliatus uiro 27, 24 

uirago 207, 6. 8. 15 adhuc uirago 
195, 24 

uirginum suarum uota patres in se 
uertunt 130, 7 cum suis uirginibus 
patres 202, 14 uirgines bubulae 
252, 8 deae uirgines atque matres 
118, 19 uirgines bostiae 255, 17 
uirgo i^tula 255, 10 

uirtutis alicuius inpulsionibus 94, 5 
populi fractae debilitataeque uir- 
tutes 282, 6 

uis quaepiam grauior si quando in- 
gruerit 110, 17 nescio qua uis la- 
tens et humanitati aduersa crude- 
litas 85, 6 uim habere diuinam = 
deorum in numero esse 142, 5 uim 
habere atque optinere diuinam 227, 
6 uim uomere Lucilii 190, 15 

uiscera = corpus siue corpora 25, 
24. 29, 26. 30. 34, 14 

uisio insomni 272, 27 

uitae ei fontibus deriuatus 66, 6 

uitalibus eihaustis uita ipsa paene 
ruit 284, 13 uitalia beneficia 15, 
11 motum agitare uitalem 61, 24 
animari motu inrigarique uitali 
49,7 

uitiositas 165,4 

uitiosus praesul 274,20 

oitisator 132, 1 



uitium praesulis 275, 28 

uiuida pruna 263, 29 

uiuacitas cordis 176, 21 ingenii mua- 

citate 203, 2 
uiui crateres 68,17 
uliginosa et turgentia uiscera 34, 14 
undae intercutes 29, 29 
unde tibi est scire 10, 14 
undosae nubes 20, 14 
unif ormitate qualitatis propriae ser- 

uata 239, 2 
uniformiter 99, 15 aequaliter atque 

uniformiter 63, 21 
in unitatis antiquae speciem res omnes 

confundere 195, 8 
unito in genere uirtutis 130, 19 
uniuersitatis summa 78, 7 
unus = quidam 62, 28. 170, 11. 175, 

28 una et parili gratia 285, 2 par 

et una saeuitia 275, 21 
uocamen 5, 27. 143, 28. 280, 22. 281, 7 

alicuius uocaminis esse 76, 19 feli- 

cit£^ huius uocaminis 5, 27 
uelle vhundanter adiectum: 11, 4. 

93, 20. 167, 11 
uolucra uelamenta 189, 8 
uolumina poUinctorum 30, 18 
uoluntates repugnantibus, inuitis ei- 

torquere in contrarium 100, 13 
uoluere secum sub obscuris cogita- 

tionibus 50, 16 
uolup est illis se refouere 268, 19 
uoluptatem in lapidem fudit 177, 20 

uoluptates deliciarum et libidinum 

10,19 
uolutabra horrentia 251, 11 
uolutari relinquite in suis erroribui 

fatuitatem 46, 13 
uoracitatis se ad adpetitum instigare 

259, 14 
uota impedire 9,29 nuptialia cele- 

brare uota 186, 9 uotorum debitis 

habere obnoiios et obligatos 215, 5 
nrbanarum inscius rerum 276, 1 ur- 

banus scurrula 232, 18 urbana sub- 



352 



Index uerborum et locutionum 



tilitas 206, 14 rex urbanns et calli- 

dus 224, 2 
urigo 212, 10 
urunt pestilentiae contagia genus hu- 

manum 6, 21 innoxias urere atque 

abolere personas 276, 20 
usuras referre 5, 9 
ad usiones suas 266, 7 
unde igitur coepta est usurpatio eius 

adsumi 260, 10 
usurpare c. inf, 85, 14 



usu, non mancipio tradere 70, 20 

in usu sermonis uestri 213, 6 

omnia quae usus uitae posceret 

12,2 

a uolgaribus adsolent nuncupari 258, 1 

uulgaritas 138,11 popularis uulgari- 

tas 114, 23 
uubieratiB accipere auribus 24, 7 
tamquam si uxoria res esset 233, 12 
uxorias uoluptates ab aliquo car- 
pere 199, 20 




^.I 




.>4 




eo.ces 



Stiniord IMvartlh UbrarfM 

■lliiilllHII 



'<e ^ 


6105 037 968 877 






DATE DUE 













































































B i«4 ''"^^ STANFORD UNIVERSITY LIBR 

^j^Oj- "*r'*i53^ STANFORD, CALIFORNIA 94: